Book Title: Raghuvansh Mahakavya
Author(s): Kalidas Makavi, Mallinath, Dharadatta Acharya, Janardan Pandey
Publisher: Motilal Banarsidass
Catalog link: https://jainqq.org/explore/032598/1
JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsapraNIta raghuvaMza-mahAkAvya sampUrNa - motIlAla banArasIdAsa motIlAla banArasIdAsa dillI vArANasI paTanA madrAsa
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlidAsa kA 'raghuvaMza' lokakalyANa kA sandeza denevAlA eka aisA mahAkAvya hai jo vizvasAhitya meM apanA sAnI nahIM rkhtaa| isameM unnIsa sargoM meM 'sUryaprabhava' vaMza ke abhyudaya aura kSayonmukhatA kA varNana atyanta sundaratA aura vizadatA se kiyA gayA hai| isake prathama pandraha sargoM meM kAlidAsa ne sampUrNa bhArata kI dhArmika, AdhyAtmika, Arthika, sAmAjika, bhaugolika, rAjanItika sabhI prakAra kI saMskRti kA digdarzana karAte hue raghuvaMza-rUpI sUrya ko prakharatA taka pahuMcAyA hai| isake bAda raghuvaMza kA gaurava kSINatA kI ora unmukha huaa| rAma ke svargArohaNa ke bAda rAjya chinnabhinna ho gayA, rAghavoM kI ayodhyA ujar3akara khaMDahara ho gaI / yadyapi kuza ne punaH ayodhyA ko rAjadhAnI banAkara apanI bhUla sudhArI, kintu rAjadhAnI ujar3ane se rASTra ko jodhakkA lagA use vaha na saMbhAla sakA / kuza ke bAda jina caubIsa uttarAdhikAriyoM kA varNana hai unameM se antima agnivarNa to viSaya-vAsanA meM lipta hokara rAjayakSmA kA grAsa banA aura siMhAsana ko sUnA chor3a kara cala bsaa| dilIpa kI tapasyA, ragha ke parAkrama aura rAma ke alaukika vyaktitva se jo yazasvI vaMza. dopahara ke sUrya kI bhAMti dazoM dizAoM meM prakharatA se tapa rahA thA vahI dhruvasandhi-jaise vyasanI aura agnivarNajaise lampaTa uttarAdhikAriyoM dvArA vilupta ho gyaa| isa prakAra kAlidAsa ne isa mahAkAvya dvArA yaha sandeza diyA hai ki tapasyA, vIratA, sevAbhAva aura tyAga kI nIMva para hI rAjAoM yA rAjavaMzoM ke mahala Tika sakate haiM; pramAda, kAyaratA aura lampaTatA ke thaper3oM ko ve nahIM saha sakate; jarjara hokara dharAzAyI ho jAte haiN| raghuvaMza kI lagabhaga cAlIsa TIkAoM meM mallinAtha kI saMjIvanI-TIkA sarvAdhika pracalita huii| isa TIkA ke sAtha isI ke AdhAra para hindI va saMskRta meM apanI vyAkhyA 'chAtropayoginI' likhakara paNDita dhArAdatta zAstrI ne yaha saMskaraNa prastuta kiyA hai| zrI janArdana zAstrI pANDeya-kRta upodghAta evaM sargoM ke kathAsAra se isakI upayogitA aura bhI bar3ha gaI hai| mUlya : ru0 130
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvya (sampUrNa)
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsapraNIta raghuvaMza-mahAkAvya (sampUrNa) * mallinAtha-kRta saJjIvanI-TIkA, prAcArya dhArAdatta mizra-kRta saMskRta-vyAkhyA evaM hindI anuvAda, tathA zrI janArdana pANDeya-kRta upodghAta sahita motIlAla banArasIdAsa dillI vArANasI paTanA madrAsa
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama saMskaraNa : 1674 dvitIya parivardhita saMskaraNa : 1687 (c) motIlAla banArasI dAsa mukhya kAryAlaya : baMgalo roDa, javAharanagara, dillI 110007 zAkhAe~ : cauka, vArANasI 221 001 azoka rAjapatha, paTanA 800 004 120 rAyapeTTA hAI roDa, mailApura, madrAsa 600 004 mUlya : ru0 130 narendraprakAza jaina, motIlAla banArasIdAsa, dillI 7 dvArA prakAzita tathA jainendraprakAza jaina, zrI jainendra presa, e-45, pheja - 1, nArAyaNA, naI dillI 28 dvArA mudrita /
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI vii-xxviii xxix-xxxiii 1-2 1-62 1-4 5-60 1-58 upodghAta raghuvaMza kI sUktiyAM prathama sarga kathAsAra mUla evaM anuvAda dvitIya sarga kathAsAra mUla evaM anuvAda tRtIya sarga kathAsAra mUla evaM anuvAda caturtha sarga kathAsAra * mUla evaM anuvAda paJcama sarga kathAsAra mUla evaM anuvAda SaSTha se dazama sarga kathAsAra mUla evaM anuvAda ekAdaza se ekonaviMzati sarga . kathAsAra mUla evaM anuvAda zlokAnukramaNikA 1-2 3-76 1-84 1-10 1-397 1-38 1-503 1-26
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodghAta mahAkavi kAlidAsa ___ laukika saMskRta meM kavitA kA prAdurbhAva maharSi vAlmIki se huaa| krauMcavadha kI eka sAdhAraNa-sI ghaTanA se maharSi ke hRdaya kA zoka zlokarUpa meM pariNata huA aura unhoMne rAmAyaNa kI racanA kara ddaalii| isaliye vAlmIki hamAre Adikavi haiM aura unakA rAmAyaNa aadikaavy| Adikavi kI yaha racanA saMskRta vAGamaya kA atyanta abhirAma niketana hai| sahajatA aura sarasatA isakA sarvasva hai| vibhinna alaMkAroM dvArA rasoM kI abhivyakti, prakRti kA sUkSma nirIkSaNa, varNana kI yathArthatA aura hRdayagrAhitA isake anupama guNa haiN| Adikavi vAlmIki kI isI zailI kA udAtta utkarSa hameM mahAkavi kAlidAsa meM prApta hotA hai| nissandeha apanI kAvyakalA ko utkarSa kI carama sImA para pahu~cAne meM vAlmIki hI kAlidAsa ke preraNAsrota rahe haiN| raghuvaMza meM 'pUrvasUribhiH' kahakara unhoMne vAlmIki kI ora hI saMketa kiyA hai aura rAmAyaNa ko 'kaviprathamapaddhati' kahA hai / kAlidAsa ko apane kAvyoM se jaisI adbhuta khyAti milI vaisI unake pUrvavartI bhAsa, saumilla Adi ko, jinakA svayaM kAlidAsa ne pAdarapUrvaka smaraNa kiyA hai, nahIM prApta ho sakI aura unake paravartI azvaghoSa, hariSeNa, vatsabhaTTi Adi para to unakI kavitA kA prabhAva spaSTa hI dIkhatA hai| bhArata hI nahIM isase bAhara bhI upalabdha zilAlekhoM tathA kAvyoM meM inakI kavitA kA paryApta anusaraNa pAyA jAtA hai| isakA kAraNa hai kAlidAsa ke kAvyoM kI bhASA itanI sarala aura pravAhapUrNa hai ki use samajhane meM kisI prakAra kI kaThinAI nahIM hotii| na kahIM kliSTa kalpanA hai, na kRtrimtaa| alaGkAroM ko gar3hane kA prayatna nahIM hai / ve svAbhAvika rUpa se A gaye haiN| gAgara meM sAgara bharane kI adbhuta kSamatA isa kavi meM haiN| raghuvaMza ke kevala 19 sargoM meM, mahAkAvya
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ viii raghuvaMzamahAkAvya kI paribhASA meM jitane viSaya ginAye gaye haiM una sabakA varNana karate hue kavi ne raghu kI 24 pIr3hiyoM kA vRttAnta atyanta saphalatApUrvaka kara diyaa| rAjA purUravA aura urvazI ke divya alaukika prema ke varNana meM jisa rasAnubhUti kA prAsvAdana unakI racanA meM hotA hai, yakSa kI virahavedanA meM usase kama nahIM hotaa| lakSmI ke atula vaibhava se maMDita rAjabhavanoM kA jisa DhaMga se ve varNana karate haiM usase kahIM adhika prabhAvapUrNa DhaMga se RSiyoM ke agnihotra ke dhuMe se dhUsara AzramoM kA / isa prakAra hama kAlidAsa ko 'bhAratIya saMskRti ke eka aise paryAya ke rUpa meM pAte haiM jisakI racanA meM hameM bRhattama bhArata kA sarvAGgINa rUpa dIkhatA hai| yahI kAraNa hai ki 2000 varSoM ke isa dIrghakAla meM bhI inakI racanAoM kI lokapriyatA jyoM-kI-tyoM banI huI hai| janma-sthAna ___bhAratavarSa ke pratyeka pradeza ke vidvAnoM ne isa mahAkavi kI janmabhUmi apane pradeza meM siddha karane ke liye prabala pramANoM aura yuktiyoM se pUrNa aneka lekha evaM pustakeM likhI haiN| kazmIra, himAcala pradeza, gar3havAla, mAlavA, magadha, baMgAla athavA dakSiNa bhArata ko hI kavi kI janmasthalI mAnanevAloM ne yaha to siddha kara diyA hai ki pratyeka bhAratavAsI ke hRdaya meM kAlidAsa ke prati itanA agAdha prema aura zraddhA hai ki vaha use apane hI pradeza kI vibhUti samajhatA hai| kyoMki kavi ne apane kisI grantha meM apane janmasthAna kA ullekha spaSTa rUpa se nahIM kiyA hai, ataH anveSaka unakI racanAoM se unake pradeza-sambandhI paricaya tathA prema kA anveSaNa karate haiN| kintu kavi kI adbhuta pratibhA, sUkSma nirIkSikA zakti aura bhArata ke kone-kone kA vyApaka aura gaharA paricaya ina anveSakoM ko unake apane hI pradeza meM le AtA hai aura ve kavi ko apane hI pradeza kA samajha baiThate haiM / kumArasaMbhava meM himAlaya kA varNana, raghuvaMza meM raghu kI digvijaya-yAtrA tathA meghadUta meM megha ke mArga kA anuzIlana karane se spaSTa hotA hai ki sampUrNa bhArata ke bhinnabhinna pradezoM, unake kriyAkalApoM tathA unakI bhaugolika evaM mAnavIya vizeSatAoM kA jitanA gaharA anubhava kAlidAsa ko thA utanA
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ ix upodghAta saMmbhavataH anya kisI kavi ko nahIM, ataH pratyeka vyakti unheM svakSetrI samajha to Azcarya nahIM / vastusthiti yaha hai ki kAlidAsa ne apanI racanAoM meM sampUrNa bhArata-, bRhattara bhArata ke prati jo dezaprema aura apanatva prakaTa kiyA hai usase unheM kisI saMkIrNa kSetra kA nivAsI na mAnakara saMpUrNa bhArata ko unakA janmasthAna mAnA jAya / kAlidAsa bhArata meM janme, bhArata meM rahe / tatkAlIna bhArata kA sarvotkRSTa citraNa apane kAvyoM meM jaisA kAlidAsa ne kiyA aisA anya kisI ne nahIM / sthitikAla yoM to kAlidAsa ko IsA se 500 varSa pahile mAneM yA 500 varSa bAda, isase unakI mahanIyatA meM koI antara nahIM AtA / pAzcAtya vidvAnoM evaM unake anuyAyI bhAratIya kucha vidvAnoM ne bhI kAla-viSayaka jo khIMcatAna kI hai, use sivAya durAgraha ke aura kucha nahIM kahA jA sakatA / hameM yaha kahane meM tanika bhI saMkoca nahIM ki pAzcAtya vidvAn bhAratIya granthoM evaM granthakAroM kI bahina se kitanI hI prazaMsA kareM para unakA antarmana dUSita hai / ve hamArI utkRSTa saMskRti kI prAcInatA ko sahana nahIM kara skte| unakI ceSTA rahatI hai ki ve kisI bhI bhAratIya grantha yA granthakAra kI sthiti kI sImA ko IsA ke bAda jitanA adhika saMbhava ho bar3hAveM tAki unakI saMskRti hamase prAcIna siddha ho sake / bhArata ke vikAsa meM sadA jIvana ko hI mahattva milA hai jIvanI ko nahIM, yahI kAraNa hai ki hamAre prAcIna mahApuruSoM, vidvAnoM, kaviyoM aura racanAkAroM kA vAGmaya - vaibhava to hameM upalabdha hai para unakI jIvanI hamAre liye vedAntiyoM ke brahma kI bhAMti rahasya hI banI huI hai / kAlidAsa bhI isake apavAda nahIM / jaba taka jJAtakAla zilAlekhoM aura prAcIna alaMkAra-granthoM meM nirdiSTa niyamoM ke sAtha milAkara kAlidAsa kI pratyeka racanA kI bhASAzailI aura sAhityika paribhASAoM kA gambhIra anusandhAna na kiyA jAya taba taka kAlaviSayaka prazna kA nizcita hala saMbhava nahIM hai| raghuvaMza kI agnivarNavarNana meM samApti dekhakara unheM I0pU0 300 meM mAnanA yA kinhIM anya
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvya bhrAnta dhAraNAoM ke AdhAra para 800 I0 meM unakI sthiti ko sakAranA pUrNatayA upekSya hai / kAlidAsa kI sthiti ke viSaya meM kaI mata haiM jinameM tIna mukhya haiM1. IsA kI chaThI zatAbdI, 2. IsA kI paMcama zatAbdI, 3. I0pU0 prathama zatAbdI 1. prathama mata kA pravartaka phargusana thA / usakI kalpanA thI ki 544 I0 meM vikramAditya nAma ke kisI rAjA ne hUNoM ko parAsta kiyA aura usI vijayasmRti meM apanA samvat calAyA jise prAcIna siddha karane ke liye use 600 varSa pahile se mAna liyaa| maiksamUlara ne bhI isakI puSTi kI tathA hArnalI ne isakA upayoga kAlidAsa kA kAlanirdhAraNa karane meM kiyaa| - usakA kahanA hai ki chaThI zatAbdI meM rAjA yazodharmA ne kArUra ke yuddha meM hUNoM ke pratApI rAjA mihirakula ko parAsta kiyA / apanI isa mahatvapUrNa vijaya ke upalakSa meM usane eka samvat calAyA aura use prAcInatA kA puTa dene ke liye 600 varSa pUrva se pracalita honA pracArita kiyA / yataH kAlidAsa dvArA varNita raghu kI digvijaya yAtrA ThIka yazodharmA kI rAjya-sImA se milatI hai, ataH siddha hai ki kAlidAsa yazodharmA ke Azrita kavi the / X yaha kalpanA pUrNatayA bhrAnti kI nIMva para sthita hai / 544 I. meM yadi koI vikramAditya rahA bhI ho to vaha hUNAri hogA zakAri nahIM / saMsAra ke itihAsa meM kisI ke dvArA samvat pracalita kara use prAcInatA ke liye 600 varSa pUrva Dhakelane kA koI dRSTAnta upalabdha nahIM / sabase bar3I bAta to yaha hai ki mAlava ( vikrama) saMvat 493 meM kumAragupta kI prazasti meM likhe gaye vatsabhaTTa ke zilAlekha meM kAlidAsa ke meghadUta aura RtusaMhAra ke kitane hI zlokoM kI spaSTa chApa hai / ataH isake bAda kAlidAsa kI sthiti mAnanA itihAsa kI spaSTa avamAnanA hai / 2. dUsarA mata hai IsA kI paMcama zatAbdI arthAt guptakAla meM kAlidAsa ko mAnanA / isa kA samarthana pro. ke. vI. pAThaka, rAmAvatAra zarmA, rAmakRSNa bhANDArakara Adi vidvAnoM ne kiyA hai / AcArya candrabalI pANDeya ne 'kAlidAsa' nAmaka svatantra grantha likhakara yaha siddha karane kI ceSTA kI hai ki kAlidAsa candragupta dvitIya ke hI Azrita kavi the / yaha mata bhI upekSaNIya hai, kyoMki isake samarthakoM meM svayaM mataikya nahIM
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodghAta hai / koI kAlidAsa ko skandagupta ke sAtha jor3atA hai, koI kumAragupta ke aura koI candragupta dvitIya ke| guptakAla bhAratIya sAhitya kA svarNayuga thaa| ataH kAlidAsa-jaise pratinidhi kavi kA vahI kAla honA cAhiye, yaha kalpanA hI isa mata ko mAnanevAloM kA pAtheya hai| raghu kI digvijaya-yAtrA se samudragupta kI digvijaya kA smaraNa, grIka jyotiSa aura azvaghoSa kI kavitA kA kAlidAsa para prabhAva Adi koI puSTa pramANa nahIM hai jinake AdhAra para kAlidAsa ko pAMcavIM zatAbdI meM mAnA jA ske| kAlidAsa kA sIdhA sambandha vikramAditya se bhAratIya janazruti meM mAnA gayA hai| guptavaMza meM jo rAjA vikramAditya kahalAye ve nAma se nahIM upAdhi se vikramAditya the| isase spaSTa pratIta hotA hai ki vikramAditya nAma kA koI pratApI rAjA pahile ho cukA thA jisake sadRza parAkramI hone se inheM yaha upAdhi prApta huii| unhoMne koI samvat nahIM claayaa| grIka jyotiSa kA koI prabhAva kAlidAsa para nahIM par3A / jyotiSa kI utpatti hI bhArata meM huI hai, grIsa vAloM ne use bhArata se sIkhA--yaha eka svatantra vicAra kA viSaya hai| kAlidAsa ne jyotiSa-sambandhI aise viSayoM kA prayoga kiyA hai jo grIka yA anya jyotiSa meM DhUMDhe nahIM mila skte| azvaghoSa para kAlidAsa kA prabhAva thA, kAlidAsa para azvaghoSa kA nahIM, isakA hama Age vivecana kreNge| paramparAgata DhaMga se bhAratIya sAhitya kA adhyayana karanevAle prAyaH sabhI vidvAn ekamata se svIkAra karate haiM ki kAlidAsa ujjayini-nareza paramAravaMzIya rAjA mahendrAditya ke putra vikramAditya kI sabhA ke navaratnoM meM pramukha the| ye hI vikramAditya parama udAra, guNagrAhI aura pratApI rAjA the jinhoMne zakoM ko parAsta karake I0pU0 57 meM vikramasaMvat calAyA thaa|' kAlidAsa aura vikramAditya kA sambandha cirakAla se bhAratIya janazruti kA AdhAra banA huA hai| antaHsAkSyoM se bhI yahI siddha hotA hai ki kAlidAsa kA vahI sthitikAla hai jo rAjA vikramAditya kA thaa| isa sambandha meM nimnAMkita sAkSya vizeSa jJAtavya haiM-- 1. isa viSaya meM vistAra ke liye dekheM DaoN0 rAjabalI pANDeya kA 'vikramAditya' nAmaka grantha /
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ xii raghuvaMzamahAkAvya - 1. mAlavikAgnimitra kI kathA se siddha hai ki kavi ko zuGgavaMza ke itihAsa kA pUrNatayA jJAna thaa| 2. zuGga-sImA ke antargata prApta hue bhITA ke eka mudrAcitra meM ThIka vahI dRzya aMkita hai jisakA varNana abhijJAnazAkuntala ke prArambha meM huA hai| 3. kAlidAsa kI zailI kRtrimatA se sutarAM mukta hai jo pataMjali ke mahAbhASya se milatI hai, aura unhoMne kucha vaidika zabdoM kA prayoga bhI kiyA hai / yaha pravRtti I0pU0 300 se I0 san ke prArambhika kAla taka pAyI jAtI hai| 4. I0 prathama zatAbdI meM racita hAla kI gAthA-saptazatI meM vikramAditya ko uddhRta kiyA gayA hai| 5. kathAsaritsAgara meM mAlavagaNa ke saMsthApaka, kAvyakalA ke premI ujjayinI-nareza vikramAditya ko paramazaiva kahA gayA hai| kAlidAsa ke granthoM se bhI spaSTa saMketa milatA hai ki ve zaiva the aura ujjayinI ke viSaya meM unakA pakSapAta dekhate hI banatA hai / ataH sutarAM siddha hai ki ve vikramAditya kI sabhA ke ratna hoNge| 6. indumatI-svayaMvara ke prasaGga meM kAlidAsa ne pANDya-nareza kA varNana kiyA hai aura unakI rAjadhAnI uragapura batAI hai| prathama zatAbdI meM pANDayoM kA rAjya vidyamAna thA aura uragapura hI usakI rAjadhAnI thii| caturtha zatAbdI meM pANDyoM kI sattA samApta ho gii| aise hI aneka pramANoM se yaha mata prAyaH ucita lagatA hai ki kAlidAsa I0 pU0 prathama zatAbdI meM vidyamAna the aura vikramAditya se unakA gaharA sambandhaM thaa| kAlidAsatrayo jalhaNa kI sUktimuktAvalI meM rAjazekhara ke nAma se eka padya uddhRta hai eko'pi jIyate hanta kAlidAso na kenacit / zRGgAre lalitodgAre kAlidAsatrayI kim // isake AdhAra para logoM ne kalpanA kI hai ki kAlidAsa nAma ke tIna kavi hue haiN| kintu Aja taka yaha koI nizcaya nahIM kara sakA ki ye tIna 1. saMvAhaNa suha rasa tosieNa denteNa tua kare lakkham / calaNeNa vikkamAitta cariaM aNusikkhinaM tissA ||(gaa0spt0 5.64)
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ xiii upodghAta kAlidAsa kaba-kaba hue aura kaunasI racanA kisa kAlidAsa kI hai| prAcArya candrabalI pANDeya kA kahanA haiH "saMskRta sAhitya meM kavi ko hI kAvya ke nAma se kahane kI paripATI rahI hai| jaise, zizupAlavadha ko mAghakAvya, rAvaNavadha ko bhaTTikAvya aura kirAta ko bhAravi ke nAma se kahA jAtA hai| aise hI zRGgAra ke lalitodgAra meM eka hI kAlidAsa arthAt unake eka hI grantha kI barAbarI koI nahIM kara sakatA, phira kAlidAsatrayI arthAt unake tIna granthoM kI barAbarI kauna kara sakatA hai"| hameM bhI pANDeya jI kA yaha kathana ucita pratIta hotA hai kyoMki yaha padya kavikAvya-prazaMsA ke prakaraNa meM kahA gayA hai| isameM kahe 'kAlidAsatrayI' zabda se unake tIna kAvyoM (raghuvaMza, kumArasaMbhava aura meghadUta) tathA tInoM nATakoM (vikramorvazIya, mAlavikAgnimitra aura abhijJAnazAkuntala) kI zreSThatA pratIta hotI hai| yadyapi yaha tathya hai ki kAlidAsa ke nAma se jitane grantha upalabdha haiM ve saba eka hI vyakti kI kRtiyAM nahIM haiM, kyoMki unameM bhASA, zailI aura nirmANakalA kI dRSTi se bahuta bhinnatA hai; ataH yaha ho sakatA hai ki kAlidAsa nAma ke kaI vyakti hue hoM, athavA kAlidAsa kI apratima khyAti se prabhAvita avAntarakAlIna kaviyoM ne apane vyaktitva ko chipAkara unake nAma se apanI racanAoM ko vikhyAta karAne kI ceSTA kI ho| kintu kAlidAsa nAma se kitane kavi hue aura kaba hue isakA nirNaya karane ke liye koI Thosa sAmagrI hameM upalabdha nahIM // kAlidAsa ke nAma se upalabdha racanAe~ ___ kAlidAsa ke nAma se kahI jAnevAlI racanAoM kI saMkhyA 40 se Upara hai jinameM mukhya haiM-mAlavikAgnimitra, vikramorvazIya, abhijJAnazAkuntala, raghuvaMza, kumArasaMbhava, meghadUta, RtusaMhAra, zrutabodha, kuntalezvara dautya, ghaTakharpara, rAkSasakAvya, nalodaya, durghaTakAvya, vRndAvanakAvya, vidvadvinoda, puSpavANavilAsa, navaratnamAlA, jyotirvidAbharaNa, ambAstava, kAlIstotra, gaGgASTaka (do), caNDikAdaNDaka, zyAmalAdaNDaka, makarandastava, lakSmIstava, kalyANastava, laghustava, zRGgAratilaka, zRGgArasAra aura setubandha / 1. dra0 candrabalI pANDeya, 'kAlidAsa' pRSTha 2
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ xiv raghuvaMzamahAkAvya inameM prArambha ke 6 grantha (3 nATaka aura 3 kAvya) to antaHsAkSya aura bahiH sAkSyoM ke AdhAra para nizcita hI eka vyakti kI kRtiyA~ haiN| RtusaMhAra ko bhI isI kAlidAsa kA paramparA se mAnA jAtA hai| kuntalezvaradautya ko kSemendra ne kAlidAsa ke nAma se uddhRta kiyA hai / vaha grantha upalabdha nahIM / zeSa granthoM kI mImAMsA apekSita hai| kAlidAsa-jaise siddhasarasvatIka aura pratibhAzAlI kavi ne kevala 6 granthoM kI hI racanA kI ho, usakI anya sphuTa racanAyeM na hoM, yaha saMbhava nhiiN| kintu ina granthoM kI sAhityika paribhASAoM tathA kAlidAsa kI nirmitikalA ke AdhAra para vyApaka vivecanA kiye binA isakA nirNaya nahIM ho sktaa| kAlidAsa ke vicAra aura racanAnaipuNya kAlidAsa hindUsaMskRti ke pratinidhi-kavi haiN| caturvarga (dharma, artha, kAma, mokSa), varNa (brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra) aura Azrama (brahmacarya, gahastha, vAnaprastha, saMnyAsa) vyavasthA, avatAravAda, punarjanma kI mAnyatA, janma se lekara mRtyuparyanta sabhI saMskAroM kA sAGgopAGga varNana hameM inakI racanAoM meM prApta hotA hai| 'tyAgAya saMbhRtArthAnAM' se ye spaSTa karate haiM ki kamAI tyAga ke liye hI honI caahiye| 'iSTaprApti kA ekamAtra sAdhana tapasyA hI hai-isa siddhAnta kI jisa sArvabhauma rUpa meM sthApanA kAlidAsa ne kI hai aisI kisI anya kavi ne nhiiN| inakA pratyeka pAtra tapasyA kI kasauTI para kasA gayA hai| aura to aura, inhoMne sAkSAt Izvara ko bhI tapasyA karane ko bAdhya kiyA hai-'svayaM vidhAtA tapasaH phalAnAM kenApi kAmena tpshccaar'| tapasyA dvArA bhagavAn ko bhI kharIdA huaA dAsa banA DAlA hai-'adyaprabhRtyavanatAGgi tavAsmi dAsaH krItastapobhiH' / prema kA bhAratIya Adarza kyA hai-ise inakI racanAoM meM spaSTa dekhA jA sakatA hai| ___kAlidAsa bhArata ko eka akhaNDa rASTra mAnate haiN| unake kAvyoM meM pUre bhArata kI sabhyatA kA digdarzana hotA hai aura unake nATaka vizva ke raMgamaMca para bhAratIya saMskRti kA bhavya rUpa dikhAte haiN| abhijJAnazAkuntala ke nAndI-zloka tathA kumArasaMbhava (6 / 26) meM unhoMne aSTamUrti (sUrya, candra, yajamAna, pRthvI, jala, agni, vAyu aura AkAza) mahAdeva (Iza) kI
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodghAta jo stuti kI hai aura 'pratyakSAbhiH prapannastanubhiravatu vastAbhiraSTAbhirIzaH' kahakara ina mUrtiyoM kA pratyakSa dRSTigocara honA tathA inako dhAraNa karanevAlI cetana niyAmaka sattA kI asandigdhatA siddha karake eka ora to nirIzvaravAdI bauddhoM ko vaidika saMskRti ke poSaka banakara kar3I phaTakAra dI hai, kyoMki jo mUrtiyA~ pratyakSa haiM unheM aAMkha rahate nakAranevAlA andhA hI ho sakatA hai| dUsarI ora, ina pratyakSa mUrtiyoM ke mandira pazcima meM kAThiyAvAr3a (somanAtha), pUrva meM baMgAla (candranAtha), uttara meM nepAla (pazupati-yajamAnamUrti) aura sudUra dakSiNa meM antima AkAza (cidambara) taka pUre bhArata rASTra kI akhaNDatA kA saMketa kiyA hai ki samagra bhArata meM phailI ina mUrtiyoM kI upAsanA kA artha hai deza kI AdhyAtmika ektaa| kAlidAsa ke vicAra se brAhmaNa deza kA mastiSka hai aura kSatriya usakI vijayI bhujaa| ina donoM ke paraspara sahayoga se hI rASTra prakAzamAna ho sakatA hai sa babhUva durAsadaH paraMrguruNAtharvavidA kRtkriyH| pavanAgnisamAgamo hyayaM sahitaM brahma yadastratejasA / (raghu0 8 / 4) atharvavettA brAhmaNa guru vasiSTha dvArA kiye gaye saMskAroM-vAlA kSatriya Aja zatruoM ke liye durdharSa ho gayA, kyoMki astrateja se yukta brahmateja aise pradIpta ho uThatA hai jaise vAyu ke saMyoga se agni| isa prakAra ve varNavyavasthA kA dRr3ha samarthana karate haiN| kAlidAsa vaidarbhI rIti ke sarvottama Adarza kavi haiN| inakI racanAyeM lalita, pariSkRta, prasAdapUrNa evaM kliSTatA tathA kRtrimatA se sarvathA rahita haiN| sAdhAraNa-sI ghaTanA ko bhI apane racanA-kauzala se bhavya, mArmika aura camatkArapUrNa banA denA inake liye jaise bA~ye hAtha kA khela hai| asthipaMjara kaMkAla meM bhI prANa phUMkakara divya saundarya pradAna karane kI kalA meM ye vizvasAhitya meM apanA sAnI nahIM rkhte| vyaJjakatA inake kAvya kI prathama vizeSatA hai| kathAnaka ke vikAsa kA asAdhAraNa kauzala, saTIka caritracitraNa kI adbhuta kSamatA, mAnava-bhAvoM ko mUrtarUpa dekara vyakta karane kI vilakSaNa pratibhA aura jar3a padArtha se bhI cetanavad vyavahAra karA lene kA anupama naipuNya isa kavi meM hai| yahI kAraNa hai ki eka sAmAnya jJAna
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ xvi raghuvaMzamahAkAvya rakhanevAlA vyakti bhI inakI racanAoM se utanA hI Anandita hotA hai jitanA eka udbhaTa vidvAn / inake pratyeka pAtra kA apanA svataMtra vyaktitva hai tathA usake bhAva aura bhASA ThIka usIke anurUpa haiN| zabdalaGkAroM aura arthAlaGkAroM meM sarvatra santulana rakhA gayA hai| kahIM bhI zabda-saundarya ke liye artha kI bali nahIM dI gaI hai aura na kahIM ThokapITakara alaMkAra gar3hane kI ceSTA kI gaI hai| kavitA ke pravAha meM naisargikatA hai| kisI bhI zabda, artha yA bhAva meM aucitya kA rattIbhara ullaMghana inakI kavitA meM DhaMr3he nahIM mila sktaa| 'upamA kAlidAsasya' yadyapi ukta padyAMza kisI mAghakavi ke prazaMsaka kA hai parantu isake tathya ko bhI jhuThalAyA nahIM jA sktaa| kAlidAsa kI racanA meM prAyaH sabhI alaMkAra apane saTIka rUpa meM pAye jAte haiN| parantu unakI upamA kevala upamAna, upameya, sAdhAraNadharma aura vAcaka zabda kA samudAya hI nahIM hotI pratyuta eka pUre dRzya ko vyakta kara detI hai sa senAM mahatI karSan pUrvasAgaragAminIm / babhau harajaTAmraSTAM gaGgAmiva bhagIrathaH // (raghu0 4 / 32) saJcAriNI dIpazikheva rAtrau yaM yaM vyatIyAya pativarA saa| vivarNabhAvaM sa sa bhUmipAlaH narendramArgATTa iva prapede // (raghu0 6 / 67) mArgAcalavyatikarAkuliteva sindhuH| zailAdhirAjatanayA na yayau na tasthau // (kumAra0) prAtaH kundaprasavazithilaM jIvitaM dhaarythaaH| (megha0) aisI saikar3oM upamAyeM kAlidAsa kI racanA meM haiM jo eka pUre dRzya ko pAThaka ke sAmane vyakta kara detI haiN| kavi ne raghuvaMza kA Arambha hI upamA se kiyA hai-"vAgarthAviva smpRktau"| kevala kAlidAsa kI upamAoM kA samyak adhyayana hI bhAratIya saMskRti ke adhyayana kI jijJAsA zAnta karane meM samartha hai| kAlidAsa kI upamAoM meM sabase bar3I vizeSatA hai deza, kAla aura pAtra ke anusAra aucitya kA pratipAdana / samAdhi meM nirata bhagavAn zaMkara kI upamA meM ve kahate haiM
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ xvii upodghAta avRSTisaMrambhamivAmbuvAham apaamivaadhaarmnuttrnggm| antazcarANAM marutAM nirodhAgnivApaniSkampamiva pradIpam // zarIra kI samasta vAyuoM kA nirodhakara paryaGkabandha meM sthira bhagavAn ziva acaMcala hokara aise baiThe haiM jaise varSA ke ADambara se hIna megha (jo kabhI bhI barasa sakatA hai) yA taraMgoM kI caJcalatA se rahita zAnta samudra athavA vAyurahita sthAna meM sthira dIpaka kI lau ho| ina tInoM prAkRtika upamAnoM dvArA yogezvara kI sthiratA kI abhivyakti ziva ke gaurava ke kitane anukUla hai ! aise hI tapasyA ke liye rAjakIya AbhUSaNoM ko chor3a valkala dhAraNa kI huI pArvatI kI upamA candratArAoM se maNDita aruNodaya-yukta rajanI se (ku0 5 / 44) tathA rAkSasa ke caMgula se mukta hokara behozI ke bAda hoza meM AtI huI urvazI kI samatA candrodaya ke samaya andhakAra se mukta huI rajanI, rAtri meM dhUmarAzi se rahita agnijvAlA, barasAta meM taTabhraMza se hue gadalepana se mukta prasannasalilA gaMgA se dekara (vikramo0 16) kAlidAsa kevala alaMkAra kA nirvAha mAtra nahIM karate pratyuta tIna-tIna dRzyoM ko pratyakSarUpa se pAThaka ke sammukha upasthita kara dete haiN| isI prakAra raghu kI digvijaya meM hAre hue vaMgIya narezoM kI upamA jhuke hue dhAna ke paudhoM se, kaliMga ke rAjAoM kI 'gaMbhIravedI' hAthiyoM ke aMkuza se, prAgjyotiSa (AsAma) ke nRpoM kI hAthiyoM dvArA jhukAye gaye kAlAguru vRkSoM se dekara una-una dezoM kI vizeSatA ko kAlidAsa ne ujAgara kiyA hai| prakRti kA sUkSma nirIkSaNa ___kAlidAsa prakRtidevI ke anupama pujArI haiN| apanI sUkSma dRSTi se prakRti ke sUkSma se sUkSma rahasyoM ko hRdayaMgama karake ve itane sajIva rUpa meM pAThakoM ke sammukha upasthita karate haiM ki vaNita padArtha jaise sAmane mUrtarUpa meM vidyamAna ho| kAlidAsa kI dRSTi meM prakRti jar3a nahIM hai, usakA pratyeka aMza pUrNataH cetana hai| usameM bhI mAnava kI bhAMti sukha-duHkha, AzA-nirAzA, harSa-zoka, dhyAna aura cintA kI anubhUti hotI hai| kAlidAsa "paTukaraNa: prApaNIya" sandezArthoM ko "dhUmajyotiHsalilamarutAM sannipAta" rUpa megha dvArA
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ xviii raghuvaMzamahAkAvya bhejate haiN| inakI racanAoM meM latAe~ prAMsU girAtI haiM; pAdapa vastrAbhUSaNa pradAna karate haiM; nadiyA~ vilAsinI nAyikAoM ke hAvabhAva pradarzita karatI haiM; vAyu ke jhokoM se phar3aphar3Ate kisalaya tAla dete haiM; bhauMre madhura saMgIta kI tAna cher3ate haiM; candramA kiraNarUpa aMguliyoM se rajanI-nAyikA ke bikhare andhakArarUpa kezoM ko haTAkara pradoSarUpa mukha ko cUmatA hai| himAlaya kI guphAoM meM kAmakrIr3A karate hue kinnaramithuna ke liye bAdala tiraskaraNI (parade) kA kAma karate haiM; varSA se udvelita RSigaNa una Upara ko coTiyoM meM cale jAte haiM jahAM se barasanevAle bAdala bahuta nIce dIkhate haiN| isa prakAra himAlaya ke varNana, AzramoM ke varNana, RtuoM ke varNana-yahA~ taka ki yuddha yA karuNa vilApa ke varNana meM bhI, ye prakRti kA sajIva citraNa karane meM nahIM cuukte| pazuoM aura pakSiyoM ke svabhAva kA yathArtha citraNa inakI racanAoM meM sarvatra milatA hai| itanA saba hote hue kAlidAsa ne prakRti ke ramaNIya, komala aura madhura pakSa ko hI grahaNa kiyA hai, bhISaNa yA bhadde pahalU ko nhiiN| inake isa utkRSTa guNa kA atikramaNa to kyA samatA bhI vizva kA koI kavi Aja taka nahIM kara skaa| __ hamArI samajha se kAlidAsa kA prakRti meM mAnavatA kA yaha Aropa hI Adhunika chAyAvAda kA bIja kahA jAya to koI atyukti na hogii| prakRti kI pratyeka avasthA para kavi kI painI dRSTi rahatI hai| ve baiThe hue sArasoM ke liye kahate haiM upAntavAnIravanopagUDhAnyAlakSya paariplvsaarsaani| dUrAvatIrNA pibatIva khedAdamUni pampAsalilAni dRssttiH|| (raghu0 13 // 30) to ur3ate sArasoM ko bhI nahIM chor3ate-- ___ amUvimAnAntaralambinInAM zrutvA svanaM kaanycnkiNkinniinaam| pratyuvajantIva khamutpatantyo godAvarI sArasapaMktayastvAm // (raghu0 13333) yathArthatA ke sAtha varNyamAna viSaya kA eka marmasparzI citra inakI racanA meM dekheM kAryA saikatalInahaMsamithunA srotovahA mAlinI pAdAstAmabhito niSaNNahariNA gaurIguroH paavnaaH|
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodghAta zAkhAlambitavalkalasya ca taronirmAtumicchAmyadhaH zRGge kRSNamRgasya vAmanayanaM kaNDUyamAnAM mRgIm // aise saikar3oM udAharaNa prakRti- nirIkSaNa ke kAlidAsa kI racanAoM meM upalabdha haiM / xix kAlidAsa ke jJAna ko vyApakatA kAlidAsa ne apanI racanAoM dvArA yaha spaSTa kara diyA hai ki unakA zAstrIya evaM vyAvahArika jJAna kitanA vyApaka aura sArvabhauma thA / bhUgola, khagola, dharmazAstra, rAjanIti, jyotiSa, Ayurveda Adi saMskRta vAGamaya kI koI zAkhA aisI nahIM jisakI pUrNatA kI jhalaka unake kAvyoM meM na milatI ho / rAmagiri se alakApurI taka kA mArga megha ko dikhAte hue tathA raghu kI digvijaya yAtrA ke bahAne tatkAlIna bhArata kA pUrA bhUgola unhoMne varNana kiyA hai / raghu ne kina-kina dezoM ke rAjAoM ko jItA, aja ne indumatI ke svayaMvara ke samaya kina dezoM ke rAjAoM ko parAsta kiyA, una dezoM kI kyA saMskRti hai, yaha dekhate hI banatA hai / " dhUmajyotiH salilamarutAM sannipAtaH kva meghaH " kahakara ve batAte haiM bAdala kaise banatA hai / AkAzagaGgA ko ve chAyApatha kahate haiM, vaha kyA hai ? indradhanuSa kaise banatA hai Adi kA vaijJAnika varNana unhoMne kiyA hai| paurANika kAla se prasiddhi hai ki rAhu sUrya aura candramA ko grasta karatA hai to grahaNa lagatA hai / kAlidAsa pahale kavi haiM jinhoMne kAvya meM yaha spaSTa ghoSaNA kI ki sUrya yA candramA para pRthvI kI chAyA par3ane se grahaNa lagatA hai / isa viSaya ko siddhAntaziromaNi ke golAdhyAya meM grahaNavAsanA kA bhASya karate hue vidvAn TIkA ( marIci ) - kAra munIzvara ne atyanta vidvattApUrNa tarka dekara siddha kiyA hai / kAlidAsa aise vimAnoM kA varNana karate haiM jo jala, sthala aura AkAza meM samAna gati se calate haiM / sAtha hI ve unameM yantroM kA nahIM, vasiSTha ke mantroM kA prabhAva batAkara zAstra kI mahattA siddha karate haiM / vimAnoM meM candrazAlA dikhAkara ve batAte haiM ki usa samaya bahumaMjile vimAna bhI hote the aura aise bhI vimAna the jo cAlaka ke manobhAvoM ko samajha jAte the / jyotiSa aura Ayurveda ke aise sUkSma siddhAntoM kA unhoMne prayoga kiyA hai jinheM anubhavI vyakti hI prayoga
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ xx raghuvaMzamahAkAvya kara sakatA hai, kevala pustakIya jJAnavAlA vyakti nhiiN| upamAoM meM unhoMne vyAkaraNa-jaise nIrasa viSaya ko bhI nahIM chor3A hai| tapasyA, tyAga, aura tapovana ina tInoM ko kAlidAsa kI racanAoM meM atyanta mahattva diyA gayA hai| unakA pratyeka pAtra tapasyA meM tapakara kharA utarane para hI prayukta huA hai| tapovana kA pratyeka prANI AdhyAtmika zakti se otaprota hai| rAjA tyAga ke liye hI kara lete haiN| kAlidAsa kI racanAoM meM tatkAlIna bhArata kI jo jhalaka milatI hai usase spaSTa ho jAtA hai unakA athAha jJAna / kAlidAsa kI kRtiyA~: saMkSipta paricaya ___ yoM to kAlidAsa ke nAma se upalabdha racanAoM kA ullekha kiyA jA cukA hai, parantu antaHsAkSya evaM bahiH sAkSyoM tathA paramparAgata janazruti ke AdhAra para tIna nATaka, do mahAkAvya aura do khaNDakAvya inakI racanAyeM mAnI jAtI haiM, jinakA saMkSipta paricaya isa prakAra hai-- nATaka 1. mAlavikAgnimitra ___ isameM zuGgavaMza ke rAjA agnimitra tathA mAlavikA ke prema kA utkRSTa citraNa hai| aitihAsika pRSThabhUmi kA Azraya lekara kavi ne rAjAoM ke antaHpura ke andara panapate kAma, rAniyoM kI paraspara IrSyA, rAjA kI kAmukatA tathA rAnI dhAriNI kI dhIratA aura udAttatA ko saphala aura saTIka darzAyA hai| saMbhavataH yaha kavi kI nATakoM meM pahalI racanA hai| 2. vikramorvazIya Rgveda 1065 tathA zatapathabrAhmaNa 11 / 5 / 1 meM purUravA evaM urvazI kA premAkhyAna AyA hai| isIko kavi ne apanI camatkArika kalpanA se nATaka kA rUpa diyA hai| purUravA eka parAkramI aura dayAlu rAjA hai| urvazI devaloka kI apsarA hai, jo zApabhraSTa hokara martyaloka meM AI hai| use eka rAkSasa parezAna kara rahA hai| rAjA rAkSasa se urvazI kA uddhAra karatA hai| urvazI rAjA ke alaukika rUpa ko dekhakara mugdha ho jAtI hai|
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodghAta rAjA bhI usa para nichAvara ho jAtA hai| donoM kA prema vivAha-rUpa meM pariNata ho jAtA hai, kintu urvazI do uraNaka rAjA ke pAsa dharohara rakhatI hai aura kahatI hai jisa dina tuma inakI rakSA karane meM asamartha ho jAoge maiM tumheM chor3akara calI jaauuNgii| varSoM taka premonmAda meM DUbe hue bhI ve tRpta na ho pAye the ki uraNaka corI ho gaye / urvazI devaloka ko calI gii| rAjA purUravA usake viyoga meM pAgala hokara vanoM meM mArA-mArA phirane lgaa| isa nATaka meM kavi ne praNaya aura premonmAda kI carama sImA kA digdarzana karAyA hai| 3. abhijJAnazAkuntala yaha nATaka kAlidAsa kI kAvyasarasvatI kA sarvotkRSTa prasAda hai| "kAvyeSu nATakaM ramyaM tatra ramyA zakuntalA" yaha janazruti yathArtha hai| mahAbhArata meM zuSka aura nIrasa rUpa meM varNita eka sAdhAraNa-sI ghaTanA ko mahAkavi kI lekhanI ne vaha camatkAra diyA hai jisameM samagra AryasaMskRti kA samAveza ho jAtA hai| saundarya kI pavitratA, prema kI nizchalatA, prAkRtika mugdhatA, RSikula kI udAratA evaM dayAlutA, kaNva kA vAtsalya, durvAsA kA kopa, rAjA kI vismati, zakuntalA kA Akroza, anta meM duSyanta kA pazcAttApa-yaha saba milAkara kavi ne eka aisA padArtha taiyAra kiyA hai jo jIvana ke kisI bhI pahalU meM mUlyavAn hai| grantha kA prArambha duSyanta kI mRgayA se huA hai| prathama aMka meM Azrama-paricaya, zakuntalA ke saundarya para duSyanta kI mugdhatA, antaHkaraNa kI vRttiyoM kA prAmANya, donoM kA paraspara AkarSaNa aura anta meM zakuntalA dvArA apanI bhAvanA kI abhivyakti hai| dUsare aMka meM kAma kI pratiSThA aura duSyanta kA apanI bhAvanA kA spaSTIkaraNa hai| tRtIya aMka meM rAjA kI viraha-dazA kA mArmika citraNa aura praNayapAza meM baMdhI zakuntalA kA AtmasamarpaNa hai| caturtha aMka isa nATaka kI AtmA hI hai| isameM kaNva dvArA isa gAndharva-vivAha ko svIkRti denA aura gabhiNI zakuntalA kA Azrama se vidA hone kA marmasparzI varNana hai| kavi kI prakRti ke viSaya meM kitanI sUkSma nirIkSikA dRSTi-hai yaha isameM spaSTa hotA hai| durvAsA kA zApa, kaNva kA vAtsalya, prakRti ke jar3apadArthoM meM
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxii raghuvaMzamahAkAvya cetanatA kA vyavahAra jisa prakAra kavi ne aMkita kiyA hai usameM bhAratIya saMskRti kA sanAtana sandeza bharA par3A hai / paJcama aMka meM duSyanta kA pramAda aMkita hai| yahAM pahuMcane para Azrama kA Adarza saMsAra jaise samApta ho jAtA hai aura rAjadarabAra kA mAyAvI saMsAra, jise kavi ne RSiputroM ke zabdoM meM "Aga kI lapaToM se ghirA bhavana - - hutavahaparItaM gRhamiva" kahA hai, dIkha par3atA hai / zakuntalA dvArA rAjA kI bhartsanA, rAjA ke mana kI anizcita sthiti aura anta meM zakuntalA kA adRzya ho jAnA, pUre lokavyavahAra kA darzana karAtA hai / chaThe aMka meM duSyanta kA mArmika pazcAttApa citrita kiyA gayA hai / donoM jaise tapasyA kI agni meM tapAkara khare utAre jA rahe hoM / antima aMka meM donoM kA milana ho jAtA hai / kaNva ke Azrama meM ina donoM kA prathama milana jitanA mAdaka thA yaha marIci ke Azrama kA milana utanA hI marmavedhI hai| duSyanta ke andara aparAdha kI svIkRti aura parimArjana kI balavatI preraNA tathA zakuntalA ke andara aparAdha ke vismaraNa evaM kSamA kI bhAvanA kA adbhuta citraNa kavi ne kiyA hai / bhAratIya prema ke Adarza kA vAstavika rUpa isameM udghATita huA hai aura mAnavatAvAdI jitane bhI uddezya ho sakate haiM sabakA samAveza isameM huA hai| isa racanA ko par3hakara jarmana vidvAn geTe kA yaha kathana kitanA sArthaka hai "yadi tuma vasanta ke phUla, zIta Rtu ke phala, AtmA ko mohita, prasanna tathA puSTa karanevAlA rasAyana cAhate ho aura svarga evaM pRthvI kA sammilana, ye saba eka hI jagaha dekhanA cAhate ho to zAkuntalam kA adhyayana karo; vahA~ tumheM yaha saba mila jAyagA / " gItikAvya 1. RtusaMhAra 6 sargoM meM vibhakta isa laghukAvya meM grISma se prArambha kara vasantaparyanta 6 Rtu kA varNana hai jo atyanta svAbhAvika aura sarala rUpa meM milatA hai / isIliye kucha logoM kA kathana hai yaha kavi kI prArambhika apuSTa racanA hai aura kucha kAlidAsa
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxiii upodghAta jaise rasasiddha kavi kI vAgvidagdhatA aura kamanIyatA ke abhAva ke kAraNa ise kisI dUsare kAlidAsa kI racanA mAnate haiN| alaGkAra-zAstroM meM isake uddharaNoM kA na milanA bhI yahI siddha karatA hai| 2. meghadUta ___ yaha kAlidAsa kI anupama pratibhA kA vilAsa hai| viyogavidhurA priyatamA ke pAsa yakSa kA megha dvArA sandeza bhejanA kavi kI maulika kalpanA hai| lagabhaga 50 se adhika TIkAoM evaM tibbatI, siMhalI Adi bhASAoM meM anuvAda isa grantha kI lokapriyatA kA jvalanta pramANa hai| ise Adarza mAnakara saMskRta vAGamaya meM dUta-kAvyoM yA sandeza-kAvyoM kI eka lambI zrRMkhalA banI hai| isake do bhAga haiM pUrvamegha aura uttaramegha / pUrvamegha meM kavi ne rAmagiri se alakA taka ke mArga kA varNana karate hue sampUrNa bhArata ke bhaugolika aura prAkRtika suSamA-saMbaMdhI apane jJAnabhaNDAra ko ujAgara kiyA hai aura uttaramegha meM yakSa ke sandeza dvArA mAnava-hRdaya kI saundarya-bhAvanA aura udAtta prema kA abhivyaMjana kiyA mahAkAvya 1. kumArasaMbhava yaha kAlidAsa kI adbhuta racanA hai / yadyapi vartamAna meM yaha 17 sargoM meM upalabdha hai kintu kavi kI vidagdha vANI ke vivecakoM ne kevala ATha sargoM ko hI kAlidAsa kI racanA mAnA hai, kyoMki AlaMkArikoM aura sUktisaMgrahakAroM ne ATha hI sargoM se uddharaNa diye haiM aura kavitA ke prabala pArakhI TIkAkAra mallinAtha ne bhI inhIM para saMjIvanI-TIkA likhI hai / 6 se 17 sarga taka kI racanA kAlidAsa kI bhASA aura zailI se mela nahIM khaatii| isa saMbandha meM hamArA vicAra hai ki ukta pramANoM ke AdhAra para hI zeSa sargoM ko kavi kI racanA na mAnanA itanA mahattva nahIM rkhtaa| kucha antaHsAkSya bhI isameM mahattvapUrNa haiN| kAlidAsa naisargika kavi haiN| unakA eka-eka zabda vyaJjanA se pUrNa rahatA hai| kAvya kA 'kumArasaMbhava' nAma hI batAtA hai ki kavi ko itanI hI racanA karanI hai jisase yaha saMbhAvanA ho ki aba nizcaya hI bhagavAn zaMkara ke amogha vIrya
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxiv raghuvaMzamahAkAvya se kumAra (kArtikeya) kI utpatti hogI, jo tripura kA vadha karegA / anyathA zizupAlavadha, rAvaNavadha kI bhAMti ve tripuravadha likha sakate the / isIliye unhoMne prathama sarga meM kaha diyA kAlakrameNAtha tayoH pravRtte svarUpayogye surataprasaGge / manoramaM yauvanamudvahantyA garbho'bhavat bhUdhararAjapatnyAH // vizeSa dhyAna dene kI bAta hai ki kavi ne raghuvaMza kI samApti bhI pragnivarNa kI rAnI ke garbhadhAraNa karane para hI kI hai / aitareya brAhmaNa kA vAkya hai " puruSe ha vA ayamAdito garbho bhavati / yadetadrataH tadetatsarvebhyo'GgebhyaH tejaH sambhUtamAtmAnamAtmanyeva birbhAta" garbha hI paramAtmA ke jIvarUpa meM avatIrNa hone kI prathama sUcanA hai, ataH garbha ko prathama janma kahA jAtA hai / vaidika saMskRti ke Adarza kAlidAsa isI ko sabase bar3A maMgala samajhakara apane donoM mahAkAvyoM kI samApti garbha dhAraNa kI sUcanA se karate haiM / isa kAvya ke prathama sarga meM umA kI utpatti ( jisa prasaGga meM himAlaya kA sajIva varNana hai), dUsare meM brahmasAkSAtkAra, tIsare meM kAmadahana, cauthe meM rati kA vilApa, pAMcaveM meM pArvatI kI tapasyA kA phalodaya, chaThe meM himAlaya dvArA pArvatI kA pradAna, sAtaveM meM zivapArvatI pariNaya aura AThaveM meM suratavarNana aura garbhadhAraNa hai / isameM tRtIya sarga meM ziva kI samAdhi kA varNana aura paMcama sarga ke pArvatI kI tapasyA kA varNana atyanta hI udAtta aura saMzliSTa hai / aSTama sarga ke suratavarNana ko lekara to kAlidAsa svayaM hI AlocanA kA viSaya bana cuke haiM / 2. raghuvaMza AcArya mammaTa ne kAvya kA prayojana batAte hue kahA hai- "kAvyaM yazase'rthakRte kAntAsammitatayopadezayuje --' arthAt kAvya kI racanA yaza ke lie, dravyArjana ke lie tathA madhuratApUrvaka loka - kalyANa kA saMdeza ( upadeza ) dene ke lie hotI hai / kevala yaza aura dhana ke lie race gae kAvya usa ucca koTi meM nahIM pahuMca pAte jisameM lokakalyANa kA sandeza denevAle kAvya / kAlidAsa kA 'raghuvaMza' bhI isI koTi kA mahAkAvya hai jo kevala kAlidAsa kI racanAoM meM hI nahIM, vizvasAhitya meM apanA sAnI nahIM rakhatA / kavi ne kAvya ke prArambha meM hI kahA
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodghAta XXV hai-"kva sUryaprabhavo vaMzaH kva cAlpaviSayA mtiH"| ve usa vaMza kA varNana karane jA rahe haiM jo sUrya se utpanna huA hai, sUrya udaya hokara jagat ko prakAza detA hai, phira tapatA hai aura anta meM astAcala ko calA jAtA hai / ThIka isI prakAra kAvya meM bhI unhoMne raghuvaMza kA pUrvArdha meM abhyudaya aura uttarArdha meM kSayonmukhatA kA varNana atyanta hI sundaratA aura vizadatA se kiyA hai| isa mahAkAvya meM kula 16 sarga haiM / prathama sarga meM rAjA dilIpa ko surabhi kA zApa, usake parihAra ke lie vasiSTha ke Azrama meM jAnA, unakI AjJA se nandinI kI sevA kA vrata lenA, dUsare sarga meM rAjA dvArA 21 dina taka nandinI kI sevA, 22veM dina siMha-veza meM kumbhodara dvArA rAjA kI parIkSA, rAjA kA nandinI kI rakSA ke lie AtmasamarpaNa tathA nandinI dvArA putraprApti kA varadAna / ye donoM sarga raghuvaMza ke pratiSThApaka rAjA raghu kI utpatti kI pUrvapIThikA rUpa haiN| tIsare sarga meM raghu kA janma, azvamedha ke ghor3e kI rakSA ke lie usakI niyukti, indra dvArA azva kA apaharaNa, indra aura raghu kA yuddha, parAjita indra kA 100 azvamedha pUrNa hone kA varadAna / caturtha sarga meM raghu kA rAjyArohaNa, digvijayayAtrA, vizvajit yajJa meM sarvasvadAna / paMcama sarga meM akiMcana rAjA ke pAsa 14 karor3a svarNamudrA ke lie kautsa kA Agamana, raghu kA kubera para car3hAI karane kA vicAra, rAta meM hI koSAgAra meM suvarNa kI varSA, rAjA kA sampUrNa suvarNa kautsa ko denA aura prasanna hue kautsa ke rAjA ko tejasvI putraprApti kA AzIrvAda evaM aja kI utpatti / chaThe sarga meM aja kI vidarbhayAtrA, sammohanAstra kI prApti tathA indumatI kA svayaMvara, sAtaveM meM indumatI kA svayaMvara, khinna rAjAoM kA aja para AkramaNa, aja kA sabako parAsta karanA / AThaveM meM aja ke suzAsana kA varNana, dazaratha kI utpatti, indumatI kI Akasmika mRtyu, aja kA vilApa tathA navama sarga meM dazaratha kA rAjyArohaNa aura zravaNakumAra kI mRtyu / dasaveM sarga se pandrahaveM taka 6 sargoM meM bhagavAna rAma kA pUrA caritra varNita hai| pratIta hotA hai ki yahI bhagavadguNAnuvAda kAlidAsa ko abhISTa thA jisake lie unhoMne raghuvaMza-kAvya kI racanA kI / solahaveM sarga meM rAma ke putra kuza kI aura satrahaveM meM kuza ke putra atithi kI kathA kA varNana hai| zeSa do (18, 19 )sargoM meM isa vaMza ke jina bIsa rAjAoM kI
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxvi raghuvaMzamahAkAvya paramparA dI gaI hai, ve haiM- niSadha, nala, nabha, puNDarIka, kSemadhanvA, devAnIka, ahInagu, pAriyAtra, zIla, unnAbha, zaGkhaNa, vyuSitAzva, vizvasaha, hiraNyanAbha, kauzalya, putra, pauSya, dhruvasandhi, sudarzana aura agnivarNa / ___ anta meM vilAsitA ke kAraNa kSayaroga se agnivarNa kI mRtyu ho jAtI hai aura usakI garbhavatI rAnI maMtriyoM kI salAha se rAjya ko saMbhAlatI hai / saMkSepa meM yahI pUre kAvya kA kathAnaka hai| kavi kI lekhanI ne isa vaMza kA jisa rUpa meM citraNa kiyA usake anusAra rAjA dilIpa ne guru kI AjJA se tapa karake raghu-jaisA pratApI putra pAyA, 100 azvamedha kiye, cirakAla taka prajA kA pAlana kiyA, anta meM raghu ko rAjya dekara araNya meM calA gyaa| raghu pratApa aura tejasvitA meM apane pitA se bar3hakara huaa| usane digvijaya karake cakravartI samrATa pada prApta kiyA / anta meM vizvajit yajJa meM sarvasva dAna kara diyaa| raghu kA putra aja bhI apane pitA kI taraha pratApI rAjA huA aura aja kA putra dazaratha bhii| isa prakAra se sabhI rAjA vidvAn, dhArmika, pratApI, yazasvI, prajAvatsala aura dAnI hue, jinhoMne isa vaMza kI kIrtiyoM ko digantavyApI kiyA / dazaratha ke putra rAma asAdhAraNa mahApuruSa hue| unakA sthAna kevala raghukula yA bhAratavarSa meM hI nahIM vizva meM advitIya rhaa| unake ujjvala caritra ne unheM to maryAdApuruSottama kahalAyA hI, bhArata ko AdarzapuruSa kI janmabhUmi hone kA vizva meM gaurava bhI pradAna kiyA / kAlidAsa ne bhI apane kAvya meM ina 15 sargoM meM sampUrNa bhArata kI dhArmika, AdhyAtmika, Arthika, sAmAjika, bhaugolika, rAjanItika sabhI prakAra kI saMskRti kA digdarzana karAte hue raghuvaMzarUpI sUrya ko prakharatA taka pahuMcAyA hai| isake bAda raghuvaMza kA gaurava kSINatA kI ora unmukha huaa| rAma ke svargArohaNa ke bAda rAjya chinna-bhinna ho gyaa| jahAM eka raghuvaMzI pratApI rAjA hotA thA vahAM aneka rAjA ho gae; jahAM eka rAjadhAnI (ayodhyA) thI vahAM aneka rAjadhAniyAM ho gaIM / kuza ne kuzAvatI ko, lava ne zarAvatI ko, bharata ke putra puSkala ne puSkalAvatI ko aura takSa ne takSazilA ko, lakSmaNa ke putroM-aGgada aura candraketu ne kArApatha ko, aura zatrughna ke putroM ne madhurA ko apanI-apanI rAjadhAnI bnaayaa| isa prakAra raghu dvArA pratiSThApita eka vizAla
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodghAta xxvii sAmrAjya aneka Tukar3oM meM bikhara gayA / phalataH rAghavoM kI ayodhyA, jisapara sampUrNa rASTra ko garva thA, ujar3akara khaMDahara ho gii| yadyapi kuza ne punaH ayodhyA ko rAjadhAnI banAkara apanI bhUla sudhArI, kintu rAjadhAnI ujar3ane se rASTra ko jo dhakkA lagA use vaha na saMbhAla skaa| kAlidAsa ne, jIrNavastroMvAlI dhUlidhUsarita ayodhyA kA svapna meM kuza ko darzana karAkara apanI vyathA sunAne meM jo apanI pratibhA kA pradarzana kiyA hai vaha koI siddhasarasvatIka kavi hI kara sakatA hai / ___kuza ke bAda kavi ne jina 24 uttarAdhikAriyoM kA varNana kiyA hai unameM kevala kuza ke putra atithi ko chor3akara kisI ke liye bhI 214 zlokoM se adhika nahIM kahA hai / antima zAsaka agnivarNa ne to rAjyabhAra maMtriyoM para chor3akara kevala viSaya-vAsanA aura kAmukatA ko jIvana arpaNa kara diyaa| phalataH use rAjayakSmA ne ghera liyA aura vaha siMhAsana ko sUnA chor3a cala bsaa| isa prakAra dilIpa kI tapasyA, raghu ke parAkrama aura rAma ke alaukika vyaktitva se jo yazasvI vaMza dopahara ke sUrya kI bhAMti dazoM dizAoM meM prakharatA se tapa rahA thA vahI dhruvasandhi jaise vyasanI aura agnivarNa jaise lampaTa uttarAdhikAriyoM dvArA vilupta ho gyaa| ___ kAlidAsa ke isa mahAkAvya se bar3e-se-bar3A zAsaka aura pratApI vijetA bhI zikSA grahaNa kara sakatA hai| kavi ne isake dvArA yaha amara sandeza diyA hai ki tapasyA, vIratA, sevAbhAva aura tyAga kI nIMva para hI rAjAoM yA rAjavaMzoM ke mahala Tika sakate haiN| pramAda, kAyaratA aura lampaTatA ke thaper3oM ko ve nahIM saha sakate; jarjara hokara dharAzAyI ho jAte haiM / prastuta saskaraNa ___ kAlidAsa ke tInoM kAvya-kumArasaMbhava, raghuvaMza aura meghadUta-laghutrayI kahe jAte haiM / jaba parIkSAoM kA pracalana nahIM thA taba bhI pUre bhArata meM pratyeka saMskRtabhASAdhyAyI ke liye ina granthoM kA adhyayana anivArya samajhA jAtA thaa| parIkSA-praNAlI cAlU hone ke bAda koI bhI saMsthA aisI na milegI jisane apane pAThya granthoM meM ina kAvyoM ko, vizeSakara raghuvaMza ko, na rakhA ho| kAlidAsa ke kAvyoM para TIkA karanA vidvAn loga apanI vidvattA kI kasauTI samajhate the|
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxviii raghuvaMzamahAkAvya phalataH prAcIna kAla se hI raghuvaMza para lagabhaga 40 TIkAe~ upalabdha haiN| inameM sarvAdhika pracalita mallinAtha kI saMjIvanI-TIkA rahI hai| mallinAtha ne prAyaH sabhI kAvyoM para TIkAeM kI haiN| unakI TIkAoM kI yaha vizeSatA rahI hai ki ve utanA hI likhate haiM jitane meM kavi kA bhAva samajha meM A sake / vyartha kA vitaNDA yA zAstrArtha ke cakkara meM ve nahIM pdd'te| isIliye unakI TIkAtroM kA sabase adhika pracAra huaa| isI saMjIvanI-TIkA ke sAtha isI ke AdhAra para hindI va saMskRta meM apanI vyAkhyA 'chAtropayoginI' likhakara paNDita zrI dhArAdatta zAstrI jI ne yaha saMskaraNa prastuta kiyA hai| isa samaya kevala parIkSA kI dRSTi se chiTapuTa sargoM para kaI vidvAnoM ne TIkAeM kI haiN| sampUrNa raghuvaMza para isa prakAra kI TIkA jo vAstava meM apane nAma ke anurUpa chAtroM ke liye upayoginI ho dUsarI nahIM hai| hameM AzA hai ki vidvajjana evaM chAtragaNa isa vyAkhyA se lAbhAnvita hoNge| gacchataH skhalanaM kvApi bhavatyeva prmaadtH| hasanti durjanAstatra samAddhati sjjnaaH|| makarasaMkrAnti, 2043 janArdana zAstrI pANDeya
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza kI sUktiyA~ prAMzulabhye phale lobhAdubdAhuriva vAmanaH // 13 // hemnaH saMlakSyate hyagnau vizuddhiH zyAmikApi vA // 1 // 10 // sahasraguNamutsraSTumAdatte hi rasaM raviH // 11 // phalAnumeyAH prArambhAH saMskArAH prAktanA iva // 1 // 20 // tyAjyo duSTaH priyo'pyaGagulIvoragakSatA // 1 // 28 // saMtatiH zuddhavaMzyA hi paraneha ca zarmaNe // 1 // 66 // pratibadhnAti hi zreyaH pUjyapUjAvyatikramaH // 176 // svavIryaguptA hi manoH prasUtiH // 24 // bhaktyopapanneSu hi tadvidhAnAM prasAdacihnAni puraHphalAni // 2 // 22 // na pAdaponmUlanazaktiraMhaH ziloccarya mUrcchati mArutasya // 2 // 34 // zastreNa rakSyaM yadazakyarakSyaM na tadyazaH zastrabhRtAM kSiNoti // 2 // 40 // alpasya hetorbahu hAtumicchan vicAramUr3ha pratibhAsi me tvam // 2 // 47 // kSatAtkila vAyata ityudanaH kSatrasya zabdo bhuvaneSu rUDhaH // 2 // 53 // sthAtuM niyoktanahi zakyamagre vinAzya rakSyaM svayamakSatena // 2 // 56 // ekAntavidhvaMsiSu madvidhAnAM piNDaSvanAsthA khalu bhautikeSu // 2 // 57 // sambandhamAbhASaNapUrvamAhuH // 2 // 58 // trisAdhanA zaktirivArthamakSayam // 3 // 13 // kriyA hi vastUpahitA prasIdati // 3 // 26 // pathaH zruterdarzayitAra IzvarA malImasAmAdadate na paddhatim // 3 // 46 // padaM hi sarvatra guNanidhIyate // 3 // 62 // praNipAtapratIkAraH saMrambho hi mahAtmanAm // 4 // 64 // prAdAnaM hi visargAya satAM vArimucAmiva // 4 // 86 //
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ XXX raghuvaMzamahAkAvya sUrye tapatyAvaraNAya dRSTaH kalpeta lokasya kathaM tamisrA // 5 // 13 // paryAyapItasya suraihimAMzoH kalAkSayaH zlAghyataro hi vRddhaH // 5 // 16 // nirgalitAmbugarbha zaraddhanaM nArdati cAtako'pi // 5 // 17 // uSNatvamagnyAtapasaMprayogAcchatyaM hi yatsA prakRtirjalasya // 5 // 54 // nakSatratArAgrahasaMkulApi jyotiSmatI candramasaiva rAtriH // 6 // 22 // bhinnarucihi lokH||6||30|| siddhAzramaM zAntamivaitya satvarnaisargiko'pyutsasRje virodhaH // 6 // 46 // na hi praphullaM sahakArametya vRkSAntaraM kAGakSati SaTpadAlI // 6 // 66 // ratnaM samAgacchatu kAJcanena // 6 // 79 // zazinamupagateyaM kaumudI meghamuktam // 6 // 85 // jalanidhimanurUpaM jahnakanyAvatIrNA // 6 // 8 // mano hi janmAntarasaGgatijJam // 7 // 15 // (tasmAdapAvartata) parvAtyaye soma ivoSNarazmeH // 7 // 33 // aGgArazeSasya hutAzanasya pUrvotthito dhUmaH // 7 // 43 // dhUmo niva]ta samIraNena yatastu kakSastata eva vahniH // 7 // 55 // na hi sati kuladhurye sUryavaMzyA gRhAya // 771 // vasu tasya vibhorna kevalaM guNavattApi paraprayojanA // 31 // nanu tailanikeSabindunA saha dIpAcirupaiti medinIm // 8 // 38 // pratikAravidhAnamAyuSaH sati zeSe hi phalAya kalpate // 8 // 40 // abhitaptamayo'pi mArdavaM bhajate kaiva kathA zarIriSu // 8 // 43 // viSamapyamRtaM kvacidbhavedamRtaM vA viSamIzvarecchayA // 8 // 46 // ghigimAM dehabhRtAmasAratAm // 8 // 51 // samaduHkhasukhaH sakhIjanaH // 6 // vipadutpattimatAmupasthitA // 883 // paralokajuSAM svakarmabhirgatayo bhinnapathA hi dehinAm // 8 // svajanAzru kilAtisaMtataM dahati pretamiti pracakSate // 8 // 86 // maraNaM prakRtiH zarIriNAM vikRtirjIvitamucyate budhaiH // 887 //
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza kI sUktiyA~ kSaNamapyavatiSThate zvasanyadi janturnanu lAbhavAnasau // 8 // 87 // zravagacchati mUDhacetanaH priyanAzaM hRdi zalyamarpitam // 88 // svazarIrazarIriNAvapi zrutasaMyogaviparyayau // 8 // 86 // drumasAnumatAM kimantaraM yadi vAyau dvitaye'pi te calAH // 80 // pathe padamarpayanti hi zrutavanto'pi rajonimIlitAH // 6 // 74 // kRSyAM dahannapi khalu kSitimindhaneddho bIjaprarohajananIM jvalanaH karoti // 6 // 80 // avyAkSepo bhaviSyantyAH kAryasiddhehi lakSaNam // 10 // 6 // rasAntarANyekarasaM divyaM payo'znute ||10|17 // xxxi tejasAM hi na vayaH samIkSyate // 11 // 1 // apyasupraNayinAM raghoH kule na vyahanyata kadAcidarthatA // 11 // 2 // kiM mahoragavisarpivikramo rAjileSu garuDaH pravartate // 11 // 27 // sadya eva sukRtAM hi pacyate kalpavRkSaphalardhAma kAkSitam // 11 // 50 // pAvakasya mahimA sa gaNyate kakSavajjvalati sAgare'pi yaH // 11 // 75 // khAtamUlamanilo nadIrayaiH pAtayatyapi mRdustaTadrumam // 11 // 76 // nirjiteSu tarasA tarasvinAM zatruSu praNatireva kIrtaye // 118 // tasyAbhavatkSaNazucaH paritoSalAbhaH kakSAgnilaGghitataroriva vRSTipAtaH // 11 // 62 // pratyArUDho hi nArINAmakAlajJo manobhavaH // 12 // 33 // kAle khalu samArabdhAH phalaM badhnanti nItayaH // 12 // 66 // yazodhanAnAM hi yazo garIyaH || 14 | 35 // lokApavAdo balavAn mato me // 14 // 40 // chAyA hi bhUmeH zazino malatvenAropitA zuddhimataH prajAbhiH // 14 // 40 // prajJA gurUNAM hyavicAraNIyA // 14 // 46 // nAbuddha kalpadrumatAM vihAya jAtaM tamAtmanyasipattravRkSam // 14 // 48 // mohAdabhUtkaSTataraH prabodhaH || 14|56 // zrutasya kiM tatsadRzaM kulasya // 14 // 61 //
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxxii raghuvaMzamahAkAvya napasya varNAzramapAlanaM yatsa eva dharmo mananA praNItaH // 14 // 67 // (tAmarpayAmAsa) niviSTasArAM pitRbhihimAMzorantyAM kalAM darza ivauSadhISu // 14 / 80 // vANAbhAve hi zApAstrAH kurvanti tapaso vyayam // 15 // 3 // dharmasaMrakSaNArthaMva pravRtti vi zAGgiNaH // 15 // 4 // kaSTAtkaSTataraM gatA // 15 // 43 // prAsanyatra kriyAvighnA rAkSasA eva rakSiNaH // 15 // 62 // saubhrAnameSAM hi kulAnusAri // 16 // 1 // raghUNAM manaH parastrIvimukhapravRtti // 16 // 8 // sa vAhyate rAjapathaH shivaabhiH||16||12|| prAptA davolkAhatazeSabarhAH krIDAmayUrA vanabahiNatvam // 16 // 14 // puraM navIcakrarapAM visargAnmeghA nidAghaglapitAmivormom // 16 // 38 // virodhakriyayA vibhinnau jAyApatI sAnuzayAvivAstAm // 16 // 45 // prAgeva muktA nayanAbhirAmAH prApyendranIlaM kimutonmayUkham // 16 // 66 // sa tulyapuSpAbharaNo hi dhIraH // 1674 // prahveSvanirbandharuSo hi santaH // 16 // 80 // dhUmAdagneH zikhA pazcAdudayAdazavo raveH // 17 // 34 // kiM tatsAdhyaM yatsAdhayeyurna saMgatAH // 17 // 38 // vayorUpavibhUtInAmekakaM madakAraNam // 17 // 43 // kAtayaM kevalA nItiH zaurya zvApadaceSTitam // 17 // 47 // na hi siMho gajAskandI bhayAd giriguhAzayaH // 17 // 52 // vRddhau nadImukhenaiva prasthAnaM lavaNAmbhasaH // 17 // 54 // kasya kAryaH pratIkAraH sa tannavodapAdayat // 17 // 55 // honAnyanupakartRNi pravRddhAni vikurvate // 17 // 5 // ambugarbho hi jImUtazcAtakarabhinandyate // 17 // 60 // sArthAH svairaM svakIyeSu cerurvezmasvivAdriSu // // 17 // 64 // dideza vetanaM tasmai rakSAsadRzameva bhUH // 17 // 66 // pravRddhau hIyate candraH samudro'pi tathAvidhaH // 1771 //
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza kI sUktiyA~ xxxiii udadheriva jImUtAH prApurdAtRtvarthinaH // 17 // 72 // yathA sAdhAraNIbhUtaM nAmAsya dhanadasya ca // 17180 // nananda suvRSTiyogAdiva jIvalokaH sasyena sampattiphalonmukhena // 18 // 2 // sukhoparodhi vRttaM hi rAjJAmuparuddhavRttam // 18 // 18 // dRSTo hi vRNvankalabhapramANo'pyAzAH purovAtamavApya meghaH // 18 // 38 // maNau mahAnIla iti prabhAvAvalpapramANe'pi yathA na mithyA // 18 // 42 // vaMzyAH guNA khalvapi lokakAntAH prArambhasUkSmAH prathimAnamApuH // 18 // 46 // RddhimantamadhikaddhiruttaraH pUrvamutsavamapohadutsavaH // 16 // 5 // svAdubhistu viSayaha tastato duHkhamindriyagaNo nivAryate // 19 // 46 //
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsapraNIta raghuvaMza-mahAkAvya prathamasargaH
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathAsAra kavikulaziromaNi mahAkavi kAlidAsa sarvaprathama ziva-pArvatI ko praNAma karake raghukula kA varNana karate haiM / . bhagavAn sUrya ke putra manu sUryavaMza ke pravartaka hue aura unhIM ke vaMza meM bhavyamUrti, buddhimAn, prajAvatsala rAjA dilIpa hue| rAjA dilIpa ko santAna nahIM thI, ataH samasta bhUmaNDala ke ekamAtra rAjA hote hue bhI ve bar3e duHkhI rahA karate the / eka dina rAjyabhAra apane mantriyoM ko sauMpakara mahArAnI sudakSiNA ko sAtha lekara unhoMne apane kulaguru maharSi vasiSTha ke Azrama ko prasthAna kiyaa| mArga meM sundara vana tathA kamalayukta tAlAboM kI zobhA dekhate hue, hariNAdi pazu-pakSiyoM kI manohara vANI sunate hue aura apanI grAmINa prajA kI bheMTa ko svIkAra karate hue sAyaMkAla meM RSiyoM se pUrNa guru ke Azrama meM pahu~ce / Azrama meM rAjA ke pahu~cate hI sabhyoM ne apane rakSaka rAjA kA satkAra kiyA aura rAjA ne arundhatI - sahita gurujI ke darzana kiye tathA caraNasparza kara guru kA AzIrvAda prApta kiyaa| kuzalakSema pUchane ke bAda rAjA ne santAna na hone ke kAraNa apanA kaSTa gurujI se kahA / gurujI ne samAdhi ke dvArA kAraNa jAnakara rAjA se kaha ki eka samaya svarga se lauTate hue tumane kalpavRkSa kI chAyA meM baiThI huI kAmadhenu kI pradakSiNA, pUjA Adi nahIM kI thI / usIne tumheM zApa de diyA aura vaha kAmadhenu isa samaya varuNa ke eka bar3e yajJa ke lie pAtAla gaI hai, ataH tuma kAmadhenu kI santAna nandinI kI, jo ki yahA~ hai, sevA karo / nandinI bhI kAmadhenu ke samAna prasanna hone para manoratha ko pUrNa karanevAlI hai / ataH he rAjan ! tuma jaMgalI kanda, mUla khAkara nandinI ke calane para calanA, baiThane para baiThanA aura isake jala pIne para jala pInA aura tumhArI dharmapatnI bhI niyamapUrvaka prAtaH candanapuSpAdi se isa nandinI kI pUjA karake tapovana kI sImA taka isakA anugamana kare tathA sAyaMkAla vahIM taka lene jAve / isa prakAra sevA meM tatpara raho jaba taka ki yaha prasanna na ho / yaha kahakara vasiSTha jI ne go-sevArUpa vrata kI vidhi kA upadeza dekara rAjA ko vizrAma karane kI AjJA dI aura rAjA ne gurujI kI batAI huI parNakuTI meM rAta bitAyI /
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIraghuvaMza mahAkAvyam saJjIvinI - chAtropayoginI - hindITIkAyutam, prathamaH sargaH mAtApitRbhyAM jagato namo vAmArdhajAnaye / dakSiNapAtasaMkucadvAmadRSTaye || so antarAyatimiropazAntaye zAntapAvanamacintyavaibhavam / taM naraM vapuSi kuJjaraM mukhe manmahe kimapi tundilaM mahaH // zaraNaM karavANi zarmadaM te caraNaM vANi carAcaropajIvyam / karuNAmasRNaiH kaTAkSapAtaiH kuru mAmamba kRtArthasArthavAham // vANIM kANabhujImajIgaNadavAzAsIcca vaiyAsikImantastantra marasta pannagagavIgumpheSu cAjAgarIt / vAcAmAkalayadrahasyamakhilaM yazcAkSipAdasphurAM loke'bhUdyadupajJameva viduSAM sojanyajanyaM yazaH // mallinAthakaviH so'yaM mandAtmAnujighRkSayA / vyAcaSTe kAlidAsIyaM kAvyatrayamanAkulam // kAlidAsagirAM sAraM kAlidAsaH sarasvatI / caturmukho'thavA sAkSAdvidurnAnye tu mAdRzAH // tathApi dakSiNAvartanAthAdyaiH kSuNNavatsu / vayaM ca kAlidAsoktiSvavakAzaM labhemahi || bhAratI kAlidAsasya durvyAkhyA viSamUrcchitA / eSA saJjIvinI TIkA tAmadyojjIvayiSyati // ihAnvaya mukhenaiva savaM vyAkhyAyate mayA / nAmUlaM likhyate kiJcinnAnapekSitamucyate //
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye saJjIvinI--iha khala sakalakaviziromaNiH kAlidAsaH 'kAvyaM yazase'rthakRte vyavahAravide shivetrksstye| sadyaH paranirvataye kAntAsaMmitatayopadezayuje' ityAdyAlaMkArikavacanaprAmANyAtkAvyasyAnekazreyaHsAdhanatAm, 'kAvyAlApAMzca varjayet' ityasya niSedhazAstrasyAsatkAvyaviSayatAM ca pazyan , raghuvaMzAkhyaM mahAkAvyaM cikIrSuH, cikIrSitArthAvidhanaparisamAptisaMpradAyAvicchedalakSaNaphalasAdhanabhUtaviziSTadevatAnamaskArasya ziSTAcArapariprAptatvAt, 'AzIrnamaskriyA vastunirdezo vApi tanmukham' ityAzIrvAdAdyanyatamasya prabandhamukhalakSaNatvAkAvyanirmANasya viziSTazabdArthapratipattimUlakatvena viziSTazabdArthayozca 'zabdajAtamazeSaM tu dhatte zarvasya vllbhaa| artharUpaM yadakhilaM dhatte mugdhenduzekharaH // iti vAyupurANasaMhitAvacanabalena pArvatIparamezvarAyattatvadarzanAttatpratipitsayA tAve. vAbhivAdayate-- vAgarthAviva saMpRktau vAgarthapratipattaye / jagataH pitarau vande pArvatIparamezvarau // 1 // saJjIvinI-vAgarthAvivetyekaM padam / "ivena saha nityasamAso vibhaktyalopazca pUrvapadaprakRtisvaratvaM ceti vktvym"| evamanyatrApi draSTavyam / vAgarthAviva zabdArthAviva saMpRktau nityasaMbaddhAvityarthaH / nityasaMbaddhayorupamAnatvenopAdAnAt / 'nityaH zabdArthasaMbandhaH' iti miimaaNskaaH| jagato lokasya pitrau| mAtA ca pitA ca pitro| "pitA mAtrA" iti dvandvakazeSaH / 'mAtApitarau pitarI mAtarapitarau prasUjanayitArI' itymrH| etena zarvazivayoH sarvajagajjanakatayA vaiziSTayamiSTArthapradAnazaktiH paramakAruNikatvaM ca suucyte| parvatasyApatyaM strI pArvatI "tasthApatyam" ityaN / "TiDDhANA dvayasajdaghnA 0" ityAdinA DIp / pArvatI ca paramezvarazca pArvatIparamezvarI / paramazabdaH sarvottamatvadyotanArthaH / mAturabhyahitatvAdalpAkSaratvAcca pArvatIzabdasya pUrvanipAtaH / vAgarthapratipattaye zabdArthayoH samyagjJAnArthaM vnde'bhivaadye| atropamAlaMkAraH sphuTa eva / tathoktam-'svataH siddhana bhinnena saMpannena ca dhrmtH| sAmyamanyena varNyasya vAcyaM cedekagopamA // ' iti / prAyikazcopamAlaMkAraH kaalidaasoktkaavyaadii| bhUdeva- . tAkasya sarvagurormagaNasya prayogAcchubhalAbhaH sUcyate / taduktam-'zubhado mo bhUmimayaH' iti / vakArasyAmatabIjatvAtpracayagamanAdisiddhiH // 1 //
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH srg| natvA sarasvatI divyAM, dhyAtvA sAmbaJca zaMkaram / karomi raghuvaMzasya, vyAkhyAM chAtropayoginIm // anvayaH- 'ahaM kAlidAsaH" vAgarthAviva, sampRktI, jagatA, pitaro, pArvatIparamezvarI, vAgarthapratipattaye, vande / vAcya0--"mayA" pArvatIparamezvaro, vAgarthapratipattaye vandyate / vyAkhyA--vAk vANI, ca arthaH = abhidheyazceti vAgarthI, vAgartho iva = yathA, iti vAgaviva, sampRktI=saMmilito=nityasaMbaddhAvityarthaH, gacchatIti jagat, tasya jagataH = saMsArasya, mAtA= jananI, ca, pitA= janakazceti pitaro (ekazeSaH) parvatasyApatyaM strI pArvatI, IzituM zIlamasyetIzvaraH, parama cAso, IzvaraH, paramezvaraH, pArvatI= bhavAnI, ca, paramezvaraH = zivazceti, pArvatIparamezvarI, (pArvatIM pAtIti pArvatIpaH, ramAyA IzvaraH, ramezvaraH, pArvatIpaH= zivA, ramezvaraH = viSNuH tI pArvatIparamezvarI, pArvatI pipartIti pArvatIpara:= zivaH, mAyA IzvaraH mezvaraH= viSNuriti to pAvaMtIparamezvarI) vAk = vANI ca, artho'bhidheyazceti vAgartho, tayoH, pratipattiH=jJAnamiti vAgarthapratipattistasyai vAgarthaprattipattaye, vande = praNamAmi / samA0-vAk ca arthaH ca vAgarthoM, vAgarthI iva vAgarthAviva / mAtA ca pitA ca pitarau to, pitrau| parvatasya apatyam strI pArvatI Izitum zIlam asya . iti IzvaraH, pArvatI ca paramezvaraH ca pArvatIparamezvarI tau, tthokto| vAk ca arthaH ca vAgarthoM, vAgarthayoH pratipattiH, vAgarthapratiprattiH, tasya vaagrthprtipttye| abhila-mahAkaviH kAlidAsaH, kAvyanirmANArthamapekSitayoH shbdaarthyo| samyagjJAnAya, jagataH pitarau, umAmahezvarau milito zabdArtho, iva praNamati / hindI-zabda aura artha ke samAna (nityasambaddha) ekarUpa, aura saMsAra ke mAtA-pitA pArvatIjI aura zivajI ko, zabda aura artha kA ThIka ThIka jJAna tathA vyavahAra karane ke liye, meM (kAlidAsa) praNAma karatA huuN||1|| saMprati kaviH svAiMkAraM pariharati 'kva sUrya-' ityAdizlokadvayena kva sUryaprabhavo vaMzaH kva cAlpaviSayA matiH / titIpurdustaraM mohAduDupenAsmi sAgaram // 2 //
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye saJjIvinI -- prabhavatyasmAditi prabhavaH kAraNam / " Rdorap" "akartari ca kArake saMjJAyAm" iti sAdhuH / sUryaprabhavo vaMzaH kva / alpo viSayo jJeyo'rtho yasyAH sA me matiH prajJA ca kva / dvau kvazabdI mahadantaraM sUcayataH | sUryavaMzamAkalayituM na zaknomItyarthaH / tathA ca tadviSayaprabandhanirUpaNaM tu dUrApAstamiti bhAvaH // tathAhi / dustaraM taritumazakyam "ISaduH suSu0" ityAdinA khatpratyayaH / sAgaraM mohAdajJAnAduDupena plavena / 'uDupaM tu plavaH kola:' ityamaraH / athavA carmAvanaddhena yAnapAtreNa | 'carmAvanaddhamuDupaM plavaH kASThaM karaNDavat' iti sajjanaH / titIrSustarItumicchurasmi bhavAmi / tarateH sannantAdupratyayaH / alpasAdhanairadhikArambho na sukara iti bhAvaH / idaM ca vaMzotkarSakathanaM svaprabandha mahattvArthameva / taduktam-'pratipAdyamahimnA ca prabandho hi mahattaraH' iti // 2 // | 4 anvayaH - sUryaprabhavaH, vaMzaH, kva, alpaviSayA, "mama" matizca kva, "aham'' mohAd, dustaraM, sAgaram, uDupena, titIrSuH asmi / vAcya 0 -- sUryaprabhaveNa, vaMzena kva "bhUyate" alpaviSayayA " mama" matyA ca kva "bhUyate" "mayA" mohAt, uDupena dustaraM sAgaraM titIrSuNA bhUyate / = , vyAkhyA -- prabhavatyasmAt iti prabhavaH sUryaH = savitA, prabhavaH = kAraNaM, yasya sa sUryaprabhavaH, vaMza - anvayaH - kulamityarthaH, kva = kutra, alpaH = svalpaH viSayaH = jJeyo'rthaH yasyAH sA, alpaviSayA " mama" matiH = buddhiH kva = kutra, mahadantaramastItyarthaH tathAhi "aham" dustaraM = taritumazakyam, sAgaraM = samudra, mohAt = ajJAnAt, uDupena = plavena = carmAvanaddhayAnapAtreNa, tarItumicchati titIrSati, titIrSatIti titIrSu / tarItumicchuH asmi = bhavAmi / svalpasAdharnaradhikArambho na samyagastIti bhAvaH / - , , samA0 -- prabhavati asmAt iti prabhavaH sUryaH prabhavaH yasya saH sUryaprabhavaH / alpaH viSayaH yasyAH sA alpaviSayA / tarItum icchati iti titIrSati, titIrSati iti titIrSuH / abhi0 -- mahataH sUryavaMzasya mandabuddhezca mama mahadantare vartamAne'pi sUryavaMzavarNane mama pravRttistathaiva hAsyAspadaM yathA kazcinmUrkhaH uDupena mahAsAgaraM titIrSatIti /
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH hindI-kahAM to sUrya se utpanna huA vaha tejasvI vaMza, aura kahA~ mandabuddhi maiM ? ( arthAt isa bAta ko maiM jAnatA hU~ ki parAkramI prabhAvazAlI raghu ke vaMza kA varNana karane meM maiM sarvathA ayogya hU~ phira bhI merI mUrkhatA hai ki) maiM usI taraha ise pAra karanA cAhatA hU~ jaise koI choTI-sI DoMgI se apAra samudra ko pAra karane kI icchA kara rahA ho // 2 // mandaH kaviyazaHprArthI gamiSyAmyupahAsyatAm / prAMzulabhye phale lobhAduddAhuriva vAmanaH // 3 // sajIvinI-kiM ca mando mUDhaH / 'mUDhAlpApadunirbhAgyA mandAH syuH' itymrH| tathApi kaviyazaHprArthI / kavInAM yazaH kAvyanirmANana jAtaM tatprArthanA. zIlo'haM prAMzunonnatapuruSeNa labhye prApye phale phalaviSaye lobhAdudvAhuH phalagrahaNAyocchitahasto vAmanaH kharva iva / 'kho hrasvazca vAmanaH' ityamaraH / upahAsyatAma. pahAsaviSayatAm / "RhalorNyat" iti NyatpratyayaH / gamiSyAmi prApsyAmi / / 3 // anvayaH--mandaH, "tathApi" kaviyazaHprArthI, "ahaM" prAMzulabhye, phale, lomAta, udAhuH, vAmanaH, iva, upahAsyatA, gmissyaami| vAcya0--mandena kaviyazaHprArthinA "mayA" prAMzulabhye phale, lobhAdudvAhunA vAmaneneva, upahAsyatA gaMsyate / vyAkhyA--"kiJca" mandaH=-mUDhaH, mUrkha ityarthaH,"tathApi"kavayantIti kavayaH, kavitAkartArasteSAM, yazaH = kAvyanirmANena jAtamitikaviyazaH, tat prArthayituM - kAGakSituM zIlamasyeti kaviyazaHprArthI, "aham" prAMzunA= unnatapuruSeNa, labhyaM = prApyaM, tasmin prAMzulabhye, phale = AmrAdiphalaviSaye, lobhAt = phalalipsayA, ucchitau= UdhvaMkRto, bAhU = bhujau, yasya sa udbAhuH, vAmanaH= kharvaH, iva = yathA, 'khauM hasvazca vAmanaH' itymrH| upahAsyasya bhAva upahAsyatA tAmupahAsyatAm = upahAsaviSayatAM, gamiSyAmi = prApsyAmi / samA0--kavayanti iti kavayaH kavInAM yazaH kaviyazaH, kaviyazA prArthayitum zIlam asya iti kaviyazaHprArthI / labdhum yogyam labhyam, prAMzunA labhyam prAMzulabhyam, tasmin prAMzulabhye / ucchito bAhU yasya sa udbAhuH / upahAsyasya bhAvaH upahAsyatA, tAm upahAsyatAm /
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye abhi0-mando'haM mahanIyacaritasya raghuvaMzasya varNane tathaivopahAsyo bhaviSyAmi, yathA vAmanaH puruSaH, unnatapuruSeNa prApye phale ucchitabAhuH san upahAsyo bhavati / hindI--bar3e bar3e kaviyoM ke yaza ko cAhane vAlA mandabuddhi meM usI prakAra ha~sI ko prApta hoU~gA, jaise ki lamba manuSya ke pahu~cane yogya phala kI ora 'phala tor3ane ke liye' Upara hAtha phailAe baunA // 3 // mandazcetahi tyajyatAmayamudyoga ityata AhaathavA kRtavAradvAre vaMze'sminpUrvasUribhiH / maNau vajrasamutkIrNe sUtrasyevAsti me gatiH // 4 // saJjIvinI--athavA pakSAntare pUrvaiH sUribhiH kavibhilmIkyAdibhiH kRtavAgdvAre kRtaM rAmAyaNAdiprabandharUpA yA vAksaiva dvAraM pravezo yasya tasmin / asmi. nsUryaprabhave vaMze kule| janmanai kalakSaNaH saMtAno vNshH| vajraNa maNivedhakasUcIvizeSeNa / 'vajra vastrI kulizazastrayoH / maNivedhe ratnabhede' iti kezavaH / samutkIrNe viddha maNau ratne sUtrasyaiva me mama gatiH saMcAro'sti / varNanIye raghuvaMze mama vAkprasaro'stItyarthaH / / 4 // anvayaH--athavA, pUrvasUribhiH, kRtavAradvAre, asmin, vaMza, vajrasamutkINe, maNo, sUtrasya, iva, me, gatiH, masti / vAcya0 - athavA asmin, vaMze, maNau sUtrasyeva me gatyA bhUyate / vyAkhyA--athavA=pakSAntare, pUrva prathame ca te sUrayaH= kavivAlmI. kyAdayaH, taiH pUrvasUribhiH, vaktIti vAka, vAgeva dvAraM, vAradvAra, kRtaM = vihitaM, vAgdvAraM yasya sa kRtavAradvArastasmin kRtavAradvAre= racitarAmAyaNarUpapraveze asmin = sUryaprabhave vaMze, vajreNa = maNivedhaka sUcI vizeSeNa, samutkIrNaH= viddhastasmin, vajrasamutkoNe, maNI= ratne, sUtrasya = tantoH, iva = yathA, me= mama, gatiH = saJcAraH, asti = vartate / varNanIye'smin sUryaprabhave raghuvaMze mama vANIprasa ro'sti / samA0--pUrve ca te sUrayaH pUrvasUrayaH taH pUrvasUribhiH, vakti iti vAka, vAk eva dvAram vAgdvAram, kRtam vAgdvAram yasya saH kRtavAgdvAraH, tasmin kRtavAradvAre, vajreNa samutkIrNaH vajrasamutkIrNaH tasmin vjrsmutkiirnne|
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH abhi0 10 -- yathA maNivedhakasUcIviddhe ratne sUtrasya gatiH bhavati tathaiva maharSi - vAlmIkiracitarAmAyaNaprabandhadvAreNa, sUryavaMze'smin me saJcAro bhaviSyati / hindI - ( kintu mujhe eka hI vizvAsa hai ki ) vAlmIki Adi pUrva kaviyoM ne sUryavaMza para rAmAyaNa Adi kAvya likhakara, vANI kA dvAra pahale hI khola diyA hai / isa liye usameM praveza kara jAnA, tathA sUryavaMza kA punaH varNana karanA, mere liye vaise hI sarala hai jisa prakAra hIre kI kanI se biMdhe hue maNi meM DorA pironA sarala hai // 4 // evaM raghuvaMze labdhapravezastadvarNanAM pratijAnAnaH 'so'ham' ityAdibhiH paJcabhiH zlokaiH kulakenAha-- so'hamAjanmazuddhAnAmAphalodayakarmaNAm / zrAsamudra kSitIzAnAmAnAkarathavartmanAm // 5 // saJjIvinI - so'ham / 'raghUNAmanvayaM vakSye' ityuttareNa sambandhaH / kividhAnAM raghUNAmityatrottarANi vizeSaNAni yojyAni / A z2anmanaH janmArabhyetyarthaH 'AGamaryAdAbhividhyoH' ityavyayIbhAvaH / zuddhAnAm / supsupeti samAsaH / evamuttaratrApi draSTavyam / AjanmazuddhAnAm / niSekAdisarvasaMskAra saMpannAnAmityarthaH / A phalodayamA phalasiddheH karma yeSAM te tathoktAsteSAm / prArabdhAntagAminA mityarthaH / AsamudraM kSiterIzAnAm / sArvabhaumANAmityarthaH / AnAkaM rathavartma yeSAM teSAm / indrasahacAriNAmityarthaH / atra sarvatrAGe'bhividhyarthatvaM draSTavyam / anyathA maryAdArthatve janmAdiSu zuddha yabhAvaprasaGgAt // 5 // anvayaH - sa, aham, AjanmazuddhAnAm AphalodayakarmaNAm, Asamudra kSitIzAnAm, AnAkarathavartmanAM "raghUNAm agvayaM vakSye" / vAcya0 - tena mayA raghUNAmanvayo vakSyate, 'iti navamazlokasthapadena sambandhaH' 1 vyAkhyA - saH = mandaH, aham = kAlidAsaH, janmanaH, A, iti, Ajanma, = janmata Arabhya zuddhAH = niSekAdisampUrNa saMskArasampannAsteSAm, Ajanma zuddhAnAm, phalasya = pariNAmasya, udaya: = siddhi / iti phalodayaH phalodayamabhivyApya, ityAphalodayam, AphalodayaM, karma = kriyA udyoga iti yAvat, yeSAnte teSAmAphalodayakarmaNAm, prArabdhAntagAminAmityarthaH, kSiteH = pRthivyA IzAH = adhIzvarAH, iti kSitIzAH samudraM = sAgaramabhivyApya, iti Asamudram, Asamudra
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya kSitIzA iti AsamudrakSitIzAsteSAmAsamudrakSitIzAnAma, rathasya = syandanasya, vartma = mArgama iti rathavartma, na =nAsti, akaM = duHkhaM yatra sa nAkaH, nAkamabhivyApya, iti AnAkam, AnAkaM rathavartma yeSAM teSAmAnAkarathavarmanAm, raghUNAmanvayaM vakSye, ityuttareNa padyenAnvayaH / samA0--janmanaH A iti Ajanma, Ajanma zuddhA: AjanmazuddhAH teSAm AjanmazuddhAnAm / phalasya udayaH phalodayaH, phalodayam abhivyApya Aphalodayama, Aphalodayam karma yeSAM te AphalodayakarmANaH, teSAm AphalodayakarmaNAm / kSite: IzAH kSitIzAH, samudram abhivyApya iti Asamudram, Asamudram kSitIzAH iti AsamudrakSiptIzAH, teSAm AsamudrakSitIzAnAm / rathasya vartma rathavartma na vidyate akam yatra sa nAkaH nAkam abhivyApya iti AnAkam, AnAkam rathavarma yeSAm te AnAkarathavaniH , teSAm AnAka rathavarmanAm / ___ abhi.-mando'haM kAlidAsaH vedoktasarvasaMskArasampannAnAM prArabdhAntagAminAM cakravattinAmindra sahacAriNAM raghUNAmanvayaM vakSye / hindI--mandamati maiM kAlidAsa una pratApI sUryavaMziyoM kA varNana karUMgA, jinake saMskAra tathA caritra janma se lekara antataka zuddha rahe, aura jo kisI kArya ko Arambha kara, use pUrA karake hI chor3ate the| jinakA sAmrAjya samudra taka phailA thA, aura jinake ratha kA mArga svarga taka thA, arthAt pRthivI se svarga taka unake ratha Ate jAte the // 5 // yathAvidhihutAgnInAM yathAkAmArcitArthinAm / yathAparAdhadaNDAnAM yathAkAlaprabodhinAm // 6 // sajIvinI-vidhimanatikramya yathAvidhi / 'yathA'sAdRzya" ityvyyiibhaavH| tathA hutazabdena supsupeti samAsaH / evaM 'yathAkAmAcita-' ityAdInAmapi draSTavyam / yathAvidhi hutA agnayo yasteSAm / yathAkAmamabhilASamanatikramyAciMtAthinAm / yathAparAdhamaparAdham anatikramya daNDo yeSAM teSAm / yathAkAlaM kAlamanatikramya prabodhinAM prabodhanazIlAnAm / catubhivizeSaNardevatAyajanArthisatkAradaNDadharatvaprajApAlanasamayajAgarUkatvAdIni vivakSitAni // 6 // anvayaH--yathAvidhi, hutAgnIno, yathAkAmAcitArthinAm, yathAparASavaNDAnAM, yathAkAlapraboSinAm "raghUNAmanvayaM vkye"|
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH vyAkhyA-vidhimanatikramyeti yathAvidhi, yathAvidhi = yathAzAstraM, hutAHtapitAH, agnayaH, yaste, teSAM yathAvidhihutAgmInAm, kAmamanatikramyeti yathAkAmaM, yathAkAmaM = yathAmilASam, acitA:=pUjitA satkRtAH, athina:= yAcakAH yaste, teSAM yathAkAmArcitArthinAm, aparAdhamanatikramyeti yathAparAdhaM, yathAparAdham = aparAdhAnukalaM, daNDaH = damaH, yeSAM te, teSAM yathAparApadaNDAnAm 'sAhasaM tu damo daNDaH' itymrH| kAlamanatikramyeti yathAkAlam, yathAkAlaM = yathAsamayaM, prabodhinaHprabodhanazIlAH= jAgarUkAsteSAM yathAkAlaprabodhinAM, "raghUNAmanvayaM vakSye" ityagrimazlokena saMbandhaH / samA0-vidhim anatikramya yathAvidhi, yathAvidhi hutAH agnayaH yaH te yathAvidhi hutAgnayaH teSAm yathAvidhihutAgnInAm, kAmam anatikramya yathAkAmam, yathAkAmam aciMtA: arthinaH yaH te yathAkAmArcitArthinaH, teSAm yathAkAmAcitArthinAm, aparAdham anatikramya yathAparAdham, yathAparAdham daNDaH yeSAm te yathAparAdhadaNDAH teSAm yathAparApadaNDAnAm, kAlam anatikramya yathAkAlama, yathAkAlam prabodhinaH yathAkAlaprabodhinaH teSAm yathAkAlaprabodhinAm / abhi0-zAstroktavidhinA yajJakartRNAmatithipUjakAnAM duSTajanazikSakANAM prajApAlane talarANAM raghUNAmiti saMbandhaH / hindI--jo zAstravidhi ke anusAra hI yajJa karate the, jo mAMgane vAloM ko bharapUra dAna dete the, jo duSToM ko aparAdha ke anusAra hI daNDa dete the, jo samaya para hI kArya karate the // 6 // tyAgAya saMbhRtArthAnAM satyAya mitabhASiNAm / yazase vijigISUNAM prajAyai gRhamedhinAm // 7 // saJjIvinI--tyAgAya satpAtre viniyogastyAgastasmai / 'tyAgo vihApitaM dAnam' ityamaraH / saMbhRtArthAnAM saMcitadhanAnAm / na tu durvyApArAya / satyAya mitabhASiNAM mitabhASaNazIlAnAm / na tu parAbhavAya / yazase kIrtaye 'yazaH kIrtiH samajJA ca' itymrH| vijigISUNAM vijetumicchUnAm / na tvarthasaMgrahAya / prajAye saMtAnAya gRhamedhinAM dAraparigrahANAm / na tu kAmopabhogAya / atra 'tyAgAya' ityAdiSu "caturthI tadarthArtha." ityAdinA tAdarthya caturthIsamAsavidhAnajJApakAccaturthI / gRhera meMSante saMgacchanta iti gRhmedhinH| 'dAreSvapi gRhAH puMsi' ityamaraH /
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye 'jAyA ca gRhiNI gRham' iti hlaayudhH| medhR saMgame' iti dhAtoNiniH / ebhivizeSaNaH paropakAritvaM yazaparatvaM pitRNAM zuddhatvaM ca vivakSitAni / anvayaH--tyAgAya sambhUtAnAM, satyAya mitabhASiNAM, yazase vijigISUNAM, prajAyai, gahamedhinAm, "raghaNAmanvayaM vkssye"| ___vyAkhyA--tyAgaH = satpAtre viniyogastasmai tyAgAya = dAnAya, sambhUtaH= saJcitaH, arthaH = dhanaM yaste, teSAM sambhatArthAnAM, satyAya = tathyAya, mitaM = svalpaM, bhASante tacchIlA iti mitabhASiNasteSAM mitabhASiNAM, yazase-kItya, vijetumicchanti, vijigISanti, vijigISantIti vijigISavasteSAM vijigISUNAM= vijetumicchUnAM, prajAyai = santAnAya, gRhNanti dhAnyAdikamiti gRhAH= dArAH, taH, medhituM zIlaM yeSAM te, teSAM gRhamedhinAM=dAraparigrahANAM, natu kaamopbhogaayetyrthH| samA0-sambhUtaH arthaH yaH te sambhatArthA, teSAm sambhRtArthAnAm, mitam bhASante tacchIlAH mitabhASiNaH teSAm mitabhASiNAma,vijetuma icchanti iti vijigISanti, vijigISanti iti vijigISavaH teSAm vijigISUNAm, gRhNanti dhAnyAdikam iti gRhAH, gRhaH medhitum zIlam yeSAm te gRhamedhinaH teSAm gRhamedhinAm / abhi0-dAnazIlAnAM satyabhASiNAM yazase vijetumicchukAnAm santAnAya gRhasthAnAM raghRNAmanvayamiti saMbandhaH / hindI--jo ki satpAtra meM dAna dene ke liye hI dhana baTorate the, satya bolane ke liye hI kama bolate the. aura jo apanI kIti phailAne ke liye hI vijaya karate the, 'na ki anya kA rAjya chInane ke liye jo santAna ke liye hI vivAha karate the, 'na ki bhogavilAsa ke liye // 7 // zaizave'bhyastavidyAnAM yauvane viSayaiSiNAm / vArddhake munivRttInAM yogenAnte tanutyajAm // 8 // saJjIvinI-zizorbhAvaH zivaM bAlyam / 'prANabhRjjAtivayovacanodgAtra.' ityampratyayaH / 'zizutvaM zaizavaM bAlyam' ityamaraH / tasminvayasyabhyastavidyAnAm / etena brahmacaryAzramo vivakSitaH / yUno bhAvo yauvanaM tAruNyam / yuvaaditvaadnnprtyyH| 'tAruNyaM yauvanaM samam' ityamaraH / tasminvayasi viSayaiSiNAM / bhogAbhilASiNAm / etena gRhasthAzramo vivakSitaH / vRddhasya bhAvo vArdhakaM vRddhatvam / "dvandvamanojJAdibhyazca" iti vuJpratyayaH / 'vAdakaM vRddhasaMghAte vRddhatve vRddhakarmaNi'
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH iti vizvaH / saMghAtArthe'tra "vRddhAcchaH" iti vaktavyAtsAmUhiko vun / tasminvArTa ke vayasi munInAM vRttiriva vRttiryeSAM teSAm etena vAnaprasthAzramo vivkssitH| ante zarIratyAgakAle yogena paramAtmadhyAnena / 'yogaH sNnhnopaaydhyaansNgtiyuktissu'| ityamaraH / tanuM dehaM tyajantIti tanuzyajAM dehatyAginAm / 'kAyo dehaH klIbapuMsoH striyAM mUrtistanustanUH' ityamaraH / 'anyebhyo'pi dRzyate" iti kvip / etena bhikSvAzramo vivakSitaH // 8 // anvayaH-zeSave. abhyastavidhAnAM, yauvane, viSayaSiNA, vArSake, munivRttInAm, ante, yogena, tanutyajA, 'raghUNAmanvayaM vkssye| vyAkhyA-zizoH bhAvaH zaMzavaM,tasmin zaizave = bAlye, abhyastAH= paThitAH, vidyAH= zAstrANi, yaste, teSAmabhyastavidyAnAm, yUno bhAvaH, yauvanaM tasmin yauvane tAruNye, viSayaM =bhogavilAsam icchanti abhilaSanti, iti viSayaSiNasteSAM viSayeSiNAM tAruNye, gRhasthAzramiNa ityarthaH / vRddhasya bhAvo vAdhakaM tasmin, vArdhake = vRddhatve, mantAraH= vedazAstrArthatatvAvagantAraH, munayasteSAM vRttiriva vRttiH= vartanam = AcAra ityarthaH, yeSAM te teSAM munivRttInAM vAnaprasthAzramiNAmityarthaH, ante = zarIratyAgasamaye, maraNakAle ityarthaH, yogena =cittavRttinirodhena, bhagavaddhyAnenetyarthaH, tanu zarIraM tyajanti = muJcantIti tanujyajasteSAM tanutyajAm, raghaNAmanvayamiti sNbndh|| samA0-zizoH bhAvaH zaizavam, tasmin zaizave, abhyastAH vidyAH yaH te abhyastavidyAH teSAm abhyastavidyAnAm, yUnaH bhAvaH yauvanam, tasmin yauvane, viSayam icchanti iti viSayaiSiNaH, teSAm viSayaSiNAm, vRddhasya bhAvaH vArcakam, tasmin vArddhake, mantAra: munayaH munInAm vRttiH iva vRttiH yeSAm te munivRttayaH, teSAm munivRttInAm, tanum tyajanti iti tanutyajaH, teSAm tanutyajAm / abhi-prathame vayasi pUrNena brahmacaryena sarvavidhavidyAbhyAsaM kurvantaH, yauvane. ca zAstrAnumoditaM gRhasthasukhamupabhujAnAH, jarAyAM saMprAptAyAM svasutebhyo rAjyaM samarpya vane tapasyantaH, ante ca yogAbhyAsena 'samAdhinA' dehatyAgina: ye raghava Asan teSAmanvayaM vakSye / / hindI--jo bacapana meM brahmacArI rahakara vidyAbhyAsa karate the, jo javAnI meM gRhasthAzrama meM raha kara viSayoM kA upabhoga karate the aura bur3hApe meM muniyoM
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ke samAna vana meM raha kara tapasyA karate the, ( arthAt vAnaprasthAzrama kA pAlana karate the ) jo anta samaya paramAtmA kA dhyAna karate hue zarIra tyAga karate the // 8 // raghUNAmanvayaM vakSye tanuvAgvibhavo'pi san / tadguNaiH karNamAgatya cApalAya pracoditaH // 6 // saJjIvinI--so'haM labdhapravezaH / tanuvAgvibhavo'pi svalpavANIprasAro'pi san / teSAM raghUNAM gunnstdgunnaiH| AjanmazuddhayAdibhiH kartRbhiH kaNaM mama zrotramAgatya cApalAya cApalaM capalakarmAvimazyakaraNarUpaM kartum / yuvAditvAtkarmaNyaN / 'kriyArthopapadasya ca karmaNi sthAninaH" ityanena caturthI / pracoditaH preritaH san / raghUNAmanvayaM tadviSayaprabandhaM vakSye // 9 // kulakam // anvayaH--"saH, aham" tanuvAvibhavo'pi, san, tadguNaH, karNamAgatya, cApalAya, pracoditaH, san, raghUNAm, anvayaM, vkssye| ( iti pUrvoktapaJcazloka: kulakam ) ___ vAcyatena mayA tanuvAgvibhavenApi, tadguNaH karNamAgatya cApalAya pracoditena "satA" raghUNAmanvayo vakSyate / vyAkhyA-sa:=pUrvoktaH, aham = kAlidAsaH= labdhapraveza ityarthaH, tana:svalpaH, vAcaH=vANyAH, vibhavaHprasAro yasya saH, tnuvaagvibhv| api %= san, teNAM= raghUNAM, guNaH = AjanmazuddhayAdibhiH, "kartRbhiH" kaNaM = zrotram, Agatya = prApya, capalasya bhAvaH karma vA cApalaM = cAJcalyam, tasma = cApalAya, avicArya kAryakaraNAyetyarthaH, pracoditaH=preritaH, "san" raghuNAM= raghu. kulodbhavAnAm, anvayaM = vaMza, vakSye kayayiSye / samA0--vAcAM vibhavaH vAgvibhavaH, tanu: vAgvibhavaH yasya saH tnuvaagvibhvH| teSAm guNAH iti tadguNAHtaH tdgunnH| capalasya bhAvA kama vA cApalam tasma, caaplaay| abhi0-raghukulotpannAnAM rAjJAm, AjanmazuddhayAdiguNaH, mama karNamAgatya prerito'haM raghuvaMzavarNanaM kariSyAmi, natu svabuddhiprabhAveNa / / hindI-yadyapi merI vANI kI sAmarthya alpa hai, phira bhI maiM pUrvokta guNoM se
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH yukta raghuvaMziyoM ke kula kA varNana karU~gA, "isaliye ki" unake janma se pavitra Adi gaNoM ne mere kAna meM Akara preraNA kI hai // 6 // saMprati svaprabandhaparIkSArtha sataH prArthayate-- taM santaH zrotumarhanti sadasadvayaktihetavaH / hemnaH saMlakSyate hyagnau vizuddhiH zyAmikApi vA // 10 // saJjIvinI--taM raghuvaMzAkhyaM prabandhaM sadasatoguNadoSayovyaMkterhetavaH kartAraH santaH zrotumarhanti / tathAhi / hemno vizuddhinirdoSasvarUpaM zyAmikApi lohAnsarasaMsargAtmako doSo'pi vAgnI saMlakSyate / nAnyatra / tadvadatrApi santa eva guNadoSavivekAdhikAriNo nAnya iti bhAvaH // 10 // anvayaH-sadasadvyaktihetavaH, santaH, taM, zrotuma, arhanti, hi, hemnaH, vizuddhiH, zyAmikA, api vA, agnI, saMlakSyate / vAcya0--sadasadvyaktihetubhiH, sadbhiH, sa zrotumIte, hi hemno vizuddhi zyAmikAmapi vA, agnI saMlakSayanti santaH / vyAlyA--sat = guNaH, asat = doSazceti sadasatI tayorvyaktiH=vivekastasyA, hetavaH= kartAraH, parIkSakA ityarthaH iti sadasadvyaktihetavaH, santaH= sajjanAH, zrotum = AkarNayitum, arhanti =yogyA bhavanti, hi = tathAhi, hemnaH= suvarNasya, vizuddhiA=nirdoSasvarUpaM, zyAmikA= sadoSatA, api vA= athavA, agnI- vahnI, saMlakSyate=jJAyate, pratIyata ityrthH| nAnyatreti bhaavH| samA0--sat ca asat ca sadasatI, sadasatoH vyaktiH sadasadvayaktiH , sadasadvayakteH hetavaH sadasadvayaktihetavaH / abhi0-yathA suvarNasya sadoSatvaM nirdoSatvaM vA vahnI, eva jJAyate, evamatra kAvye'pi guNadoSavivekakaraNAya santa evAdhikAriNaH, natvanye / hindI--bhale bure kI pahacAna karane vAle vidvAn hI isa kAvya ko sunane ke adhikArI haiM, kyoMki sone kA khoTApana athavA kharApana agni meM DAlane para hI jAnA jAtA hai // 10 // vayaM vastUpakSipativaivasvato manurnAma mAnanIyo manISiNAm / AsInmahIkSitAmAdyaH praNavazchandasAmiva // 11 //
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 raghuvaMzamahAkAvye saJjIvinI--manasa ISiNo manISiNo dhiiraaH| vidvAMsa iti yAvat / SodarAditvAtsAdhuH / teSAM mAnanIyaH pUjyaH / chandasAM vedAnAm / 'chandaH padye ca vede ca' iti vizvaH / praNava oMkAra iva / mahIM kSiyantIzata iti mahIkSitaH kSitIzvarAH / kSidhAtorezvaryArthAvivap tugAgamazca / teSAmAdya AdibhUtaH / vivasvataH sUryasyApatyaM pumAnvavasvato nAma vaivasvata iti prasiddho manurAsIt // 11 // anvayaH--manISiNAM, mAnanIyaH, chandasAM praNavaH, iva, mahIkSitAm, AdyaH, vaivasvataH, nAma manaH, mAsIt / vAcya0-manISiNAM mAnanIyena chandasAM praNaveneva mahIkSitAmAgrena vaivasvatena vAmnA mnunaa'bhuuyt| vyAlyA-manasaH, ISiNaH manISiNasteSAM manISiNAM= viduSAM, mAnanIyaH= pUjyaH, chandantIti chandAMsi teSAM chandasAM= vedAnAM, praNavaH = OMkAraH, iva = yathA, mahIM = pRthivIM, kSiyanti = Izate, iti mahIkSitasteSAM mahIkSitAM = kSitIzvarANAma, AdyaH = prathamaH, AdibhUta ityarthaH / vivasvataH= sUryasya, apatyaM pumAn vaivasvataH, nAma =vaivasvatanAmA, manuH=prathamamanuH, AsIt = babhUva / samA0-manasaH ISiNaH manISiNa.,teSAm manISiNAm / chandanti iti chandAMsi teSAm chndsaam| mahIm kSiyanti iti mahIkSitaH, teSAm mahIkSitAm / vivasvataH apatyam pumAn vaivsvtH| __ abhi0--sUryaputraH, vaivasvato manuH, vedAnAM praNava iva rAjJAmAdyaH, AsIt / hindI--jisa prakAra vedoM meM sarva prathama OMkAra hai usI prakAra rAjAoM meM sarvaprathama vidvAnoM ke pUjya, sUryaputra vaivasvata nAma ke manu hue // 11 // ___ tadanvaye zuddhimati prasUtaH shuddhimttrH| dilIpa iti rAjendurinduH kSIranivAviva // 12 // saJjIvinI--zuddhirasyAstIti zuddhimAn / tsmishuddhimti| tadanvaye tasya manoranvaye vNshe| 'anvavAyo'nvayo vaMzo gotraM cAbhijanaM kulam' iti halAyudhaH / atizayena zuddhimAzuddhimattaraH / 'dvivacanavibhajyopa0' ityAdinA samAsaH / kSIranidhAvinduriva prasUto jAtaH // 12 // anvayaH-zuddhimati, tadanvaye, zuddhimattaraH, dilIpaH, iti, rAjenduH, kSIranidhI, induH, iva, prsuutH|
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH vAcya-tadanvaye zuddhimattareNa dilIpeneti rAjendunA kSIranidhI, induneva prasUtena abhaavi| vyAkhyA-zuddhirasyAstIti zuddhimAna, tasmin zudghimati = doSarahite, tasya = manoH, anvayaH= vaMzastasmin tadanvaye, atizayena zuddhimAn, iti zuddhimattaraH= atIva pavitraH= niSkalaMka ityarthaH, dilIpaH= dilIpanAmnA prasiddhaH, rAjA induriva, iti rAjenduH napacandraH = rAjazreSTha ityarthaH, nidhIyate'sminniti niSiH, kSIrasya = dugdhasya, nidhiH= Akara iti kSIranidhiH, tasmin kSIranidhI, induH= candraH, iva = yathA, prasUtaH jaatH| __samA0-zuddhiH asya asti iti zuddhimAn tasmin zuddhimati, tasya anvayaH tadanvayaH, tasmin tadanvaye, atizayena zuddhimAn iti zuddhimattaraH, rAjA induH iva iti rAjenduH, nidhIyate asmin iti nidhiH, kSIrasya nidhiH kSIranidhiH, tasmin kssiirnidhii| abhi0--yathA kSIrasAgare candro jAtastathaiva manuvaMze dilIpo jAtaH / hindI-unhIM sUryaputra mana ke ujvala vaMza meM atyanta pavitra caritra vAle, rAjAoM meM zreSTha, rAjA dilIpa vaise hI paidA hue, jaise kSIrasAgara meM cndrmaa|| 12 // 'vyUDha-' ityAditribhiH zlokaidilIpaM vizinaSTi-- vyUDhorasko vRSaskandhaH zAlaprAzurmahAbhujaH / AtmakarmakSama dehaM kSAtro dharma ivAzritaH // 13 // sajovinI-vyUDhaM vipulamuro yasya sa vyUDhoraskaH / 'uraHprabhRtibhyaH kap' iti kapapratyayaH 'vyaDhaM vipulaM bhadraM sphAraM samaM vasiSThaM ca' iti yAdavaH / Sasya skandha iva skandho yasya sa tathA / 'saptamyupamAna0' ityAdinottarapadalopI bahavrIhiH / zAlo vRkSa iva prAMzurunnataH zAlaprAMzuH / 'prAkAravRkSayoH zAla: zAla: sarbataruH smRtaH' iti yAdavaH / 'uccaprAMzUnnatodanocchitAstuGga' ityamaraH / mahA. bhujo mahAbAhuH / AtmakarmakSamaM svavyApArAnurUpaM dehamAzritaH prAptaH kSAtraH kSatrasaMbandhI dharma iva sthitaH / mUrtimAnparAkrama iva sthita ityutprekSA // 13 // anvayaH--vyUDhoraskaH, vRSaskandhaH, zAlaprAMzuH, mahAbhujaH, AtmakarmakSama, beham, AzritaH, kSAtraH, dharmaH, iva, sthitaH /
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vAcya0--TyUDhoraskena vRSaskandhena zAlaprAMzunA mahAbhujena dehamAzritena kSAtreNa dharmeNeva asthAyi / vyAkhyA--vyUDhaM = vipulam, ura:= vakSasthalaM yasya sa vyUDhoraskaH, vRSasya = balIvardasya skandhaH, itra, skandhaH= aMsaH, yasya sa vRSaskandhaH skandho bhujaziroM saH' ityamaraH, zAla:= zAlavRkSaH, iva, prAMzuH = unnataH, iti zAlaprAMzuH, mahAntau= dIrghA, bhuSo= pAhU yasya sa mahAbhujaH, AtmanaH = svasya, karma = vyApAraH, tatra kSamatadanurUpamiti, AtmakarmakSama, dehaM = zarIram, AzritaH=prAptaH, kSatrasyAyaM kSAtra:=kSatriyasambandhI,dharmaH= svabhAva:=parAkrama ityarthaH, iva = yathA 'sthitH| samA0--vyUDham uraH yasya saH vyaDhoraskaH, vRSasya skandhaH iva skandhA yasya saH vRSaskandhaH, zAlaH iva prAMzuH zAlaprAMzuH, mahAntI bhujau yasya saH mahAbhujaH, AtmanaH karma iti Asmakarma, AtmakarmaNi kSamam AtmakarmakSamam, tat tathoktam, kSatrasya ayam kssaatrH| abhi0--mUrtimAn kSatriyadharma iva vizAlavadhAH, dIrghabAhuH, unnato dilIpa: evaM bhUtaH 'sthitH'| hindI--caur3I chAtI, baila ke samAna UMce bhArI kandhoM vAle zAlavRkSa ke samAna unnata (UMce) aura dIrgha bhujA vAle (phira bhI) apane kArya karane meM samartha zarIra ko dhAraNa kieM, rAjA dilIpa aise jAna par3ate the, mAno zarIradhArI kSatriyoM kA vIratArUpI dharma ho|| 13 // sarvAtiriktasAreNa sarvatejobhibhAvinA / sthitaH sarvonnatenovIM krAntvA merurivAtmanA // 14 // saJjIvinI--sarvAtiriktasAreNa sarvebhyo bhUtebhyo'dhikabalena / 'sAro bale sthirAMze ca' ityamaraH / sarvANi bhUtAni tejasAbhibhavatIti sarvatejobhibhAvI tena / sarvebhya unnatenAtmanA zarIreNa 'AtmA dehe dhRto jIve svabhAve paramAtmani' iti vizvaH / meruriva / urvI kAnsvAkramya sthitaH / merAvapi vizeSaNAni tulyAni 'aSTAbhizca surendrANAM mAtrAbhinirmito npH| tasmAdabhibhavatyeSa sarvabhUtAni tejasA // ' iti manuvacanAdrAjJaH sarvatejobhibhAvitvaM jJeyam // 14 // andhayaH--sarvAtiriktasAreNa, sarvatejobhibhAvinA, sarvonnatena, meraH, iva, urvo, kAnvA, "sthitaH" evaM bhUto vilopaH /
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH vAcya0-sarvAtiriktasAreNa sarvatejobhibhAvinA sarvonnatenAtmanA meruNeva, tena, urvI krAntvA sthitenaabhaavi| ___ vyAkhyA--sarvebhyaH = samastabhatebhyA,atiriktaH=viziSTa:=adhika ityarthaH, sAra:= balaM yasya sa sarvAtiriktasArA, tena sarvAtiriktasAreNa sarvAn =akhilAn "janAn" tejasA= svapratApena, abhibhavati tiraskarotIti sarvatejo'bhibhAvI, tena sarvatejo'bhibhAvinA, sarvebhyA= sarvabhUtebhyaH, unnataHprAMzaH, tena sarvonnatena, AtmanA= zarIreNa, mera=sumeruparvataH, iva= yathA, urvI-pathivIM, krAntvA% vyApya, AkramyetyarthaH 'sthitaH, diliip:'| prathamAntAni kRtvA meruparvate'pi vizeSaNAni yojniiyaani| samA0-sarvebhyaH atiriktaH sAraH yasya saH sarvAtiriktasAraH tena, sarvAtiriktasAreNa / sarvAna tejasA abhibhavati iti sarvatejo'bhibhAvI, tena srvtejo'bhibhaavinaa| sarvebhyaH unnataH sarvonnataH, tena sarvonnatena / abhi0--rAjA dilIpaH sumeruparvata iva zarIreNa balenonnatyena tejasA ca 'sarvAtizAyI' san pRthivImadhiSThAya sthitH| hindI--jisa prakAra sumeru parvata ne apanI pRr3hatA se apanI kAnti se tathA U~cAI se sabhI daDha, kAnti vAle tathA U~ce padArthoM ko dabAkara apane vistAra se sArI pRthivI ko vyApta kara rakhA hai vaise hI rAjA dilIpa ne apane parAkrama, teja bora lambe caur3e zarIra se saba ko nIcA dikhAkara samasta pRthivI maNDala ko apane adhIna kara liyA thA // 14 // AkArasadRzaprajJaH prajJayA sdRshaagmH| AgamaiH sadRzArambha aarmbhsdRshodyH||15|| saJjIvinI--AkAreNa mUrtyA sadRzI prajJA yasya sH| prajJayA sadazAgamA prajJAnurUpazAstraparizramaH / AgamaH sadRza ArambhaH karma yasya sa tthoktaa| Arabhyata ityArambhaH karma / tatsadaza udayaH phalasiddhiryasya sa tthoktH||15|| __ anvayaH--AkArasadRzaprajJaH, prajJayA, savRzAgamaH, AgamaH savRzArambhaH, mAra. mbhasadazodayaH, 'sa dilIpa aasiit'| vAcya0-AkArasadRzaprajJena, prajJayA sadRzAgamena, aagmai| sadRzArambheNa, . ArambhasadRzodayena, dilIpena abhAvi /
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye jyAlpA-AkAreNa = mUl = zarIrAkAreNetyarthaH, sadRzI= tulyA, prajJA= buddhiH , yasya sa AkArasadRzaprajJaH, prajJayA=buddhyA, sadRzaH= anurUpaH, AgamaH = zAstraM yasya sa, sadRzAgamaH, AmamaH = zAstraH, Arabhyate ityArambhaH, sadRzaH = tulya: ArambhaH= karma yasya sa, sadRzArambhaH, ArambheNa == upakrameNa karmaNA, sadRzaH = samAnaH udayaH = pariNAmaH phalasiddhirityarthaH, yasya sa ArambhasadRzodayA, sa dilIpaH, AsIt / samA-AkAreNa sadRzI prajJA yasya saH AkArasadazaprajJaH / sadazaH AgamaH yasya saH sadRzAgamaH / Arabhyate iti ArambhaH, ArambheNa sadRzaH udayaH yasya saH ArambhasadRzodayaH / abhi0-rAjA dilIpo yathA prazastAkAravAn tathaiva tIkSNabuddhirapi, evaM yAdRzI tasya buddhiH tAdRza eva zAstraparizramaH, tathA zAstraparizramAnusArI eva kAryArambhaH, kAryArambhAnukalameva sAphalyamapi AsIt / hindI-rAjA dilIpa jaise sundara vizAlakAya the vaisI hI, unakI kuzAgrabuddhi thii| jaisI tIkSNa buddhi thI vaise hI ve zAstrAbhyAsI the, isa liye zAstrAnukUla hI kArya karate the, aura vaisI hI pUrNa saphalatA bhI unako milatI thii||15|| bhImakAntaipaguNaiH sa babhUvopajIvinAm / adhRSyazcAbhigamyazca yAdoratnairivArNavaH // 16 // saJjIvinI-mImaizca kAntazca nRpaguNa rAjaguNastejaHpratApAdibhiH kulazIladAkSiNyAdibhizca sa dilIpa upajIvinAmAzritAnAm yAdobhirjalajIvaH / 'yAdAMsi jalajantavaH' ityamaraH / ratnazcArNava iva / adhaSyo'nabhigamya AzrayaNIyazca babhUva // 16 // anvayaH--bhImakAntaH, nRpaguNaH, saH, upajIvinAM, pAvoratnaH, arNavaH, iva, aghRSyazca, abhigamyazca, babhUva / bAcya0-tena adhaSyeNa ca, abhigamyena ca yAdoraleraNavena, iva babhUve / vyAkhyA-bhImAH= bhayaMkarAH, ca, kAntAH = manoharAzca, te bhImakAntAsta:, bhImakAntaH, napANAM - rAjJAM, guNAH= tejaHpratApadayAdAkSiNyAdayastaiH napaguNaH, saH= rAjA dilIpaH, upajIvanti te upajIvinasteSAmupajIvinAm = AzritajanAnAma, yAdAMsi = jalajantavaH ca, ratnAni = maNyAdayazca tAni, taH yAdoratna,
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamA sargaH 16 arNavaH = samudraH, iva = yathA, dharSituM yogyo dhRSyaH, na dhRSyaH adhaSyaH = anabhibhavanIyaH, abhigantuM yogyo'bhigamyaH= AzrayaNIyazca, babhUva = jAtaH / ___samA0-bhImAH ca kAntAH ca bhImakAntAH taiH bhImakAntaH, nRpANAm guNAH napaguNAH / nRpaguNaH, upajIvanti iti upajIvinaH teSAm upajIvinAm, yAdAMsi ca ratnAni ca yAdoratnAni taiH yAdoratnaiH, dharSitum yogyaH dhRSyaH na dhRSyaH adhRSyaH, abhigantum yogyaH abhigamyaH / __ abhi0--jalajantubhiH, ratnazca sAgaro yathA, anabhibhavanIyaH, AzrayaNIyazca bhavati tathaiva AzritAnAm rAjA dilIpo'pi tejaHpratApAdibhiH, dayAdAkSiNyAdibhizca bbhuuv| hidI-teja pratApa Adi DarAvane tathA dayA dAkSiNya Adi sundara gaNoM ke kAraNa rAjA dilIpa kA unake Azritajana vaise hI tiraskAra nahIM karate the tathA sevA bhI karate the, jaise ki magara-macchoM tathA ratnoM ke kAraNa samudra kaa| arthAt makarAdi se Darakara loga samudra se dUra bhI bhAgate haiM aura ratnoM ko lene ke liye usameM ghusate bhI haiM // 16 // rekhAmAtramapi kSugaNAdAmanovamanaH param / na vyatIyuH prajAstasya niyanturnemivRttayaH // 17 // saJjIvinI-niyantuH zikSakasya sArathezca tasya dilIpasya saMbandhinyo nemInAM cakradhArANAM vRttiriva vRttiApAro yAsAM tAH, 'cakradhArA pradhirnemiH' iti yAdavaH / 'cakraM rathAGgaM tasyAnte nemiH strI syAtpradhiH pumAn' itymrH| prajAH A manoH mnumaarbhyetybhividhiH| padadvayaM catat / samAsasya vibhASitatvAt / kSuNNAdabhyastAstrahatAcca varmana AcArapaddhateradhvanazca paramadhikam / itastata ityrthH| rekhA pramANamasyeti rekhAmAtra rekhApramANaM / iissdpiityrthH| 'pramANe dvayasajdaghnaJ mAtracaH' ityanena mAtracpratyayaH / parazabdavizeSaNaM caitat / na vyatIya tikraantvtyH| kuzalasArathipreSitA rathanemaya iva tasya prajAH pUrvakSuNNa mArga na jahuriti bhAvaH // 17 // ___ anvayaH-niyantuH, tasya, nemivRttayaH, prajAH, mA manoH, aNNAda, vartmanaH, paraM, rekhAmAtramapi, na, vytiiyuH|
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vAcya0--niyantustasya nemivRttibhiH, prajAbhiH AmanoH kSuNNAt vatmanaH paraM rekhAmAtramapi na vyatIye / dhyAlyA-niyantuH= niyAmakasya, zikSakasyetyarthaH, tasya = dilIpasya, nemInAM= cakradhArANAM= cakrarekhANAmityarthaH, vRttiH iva vRttiH = vartana, vyApAraH yAsAM=tAH, nemivRttayaH, iva = yathA, prajAH= lokAH, A manoH= manamArabhya, kSuNNAt = abhyastAt, naimipakSe prahatAt, vartmanaH= AcArapaddhataH mArgAcca, param = adhika, rekhAmAtra rekhApramANam, ISadapItyarthaH, na = nahi, vyatIyaH= atikraantvtyH| samA0--nemInAm vRttiH iva vRttiH vAsAm tAH nemivRttayaH, manum Arabhya AmanoH, rekhA pramANamasyeti rekhAmAtram / abhi0-yathA kuzalasArathipreritA rathanamayaH pUrNakSaNNa mArga kiMcidapi na tyajanti, tathaiva kuzalazAsakena dilIpena rakSitAH prajAH,AmanoH,abhyastAmAcArapaddhatimapi na paritatyajuH / hindI-jisa prakAra catura sArathI se calAe gae ratha ke pahiye jarA bhI lIka se idhara-udhara nahIM ho pAte, vaise hI suyogya zAsaka rAjA dilIpa se zAsita prajA kiMcinmAtra bhI bhagavAn manu ke niyamoM kA ullaMghana nahIM karatI thii| prajAnAmeva bhUtyarthaM sa tAbhyo balimagrahIt / sahasraguNamutsraSTumAdatte hi rasaM raviH // 18 // saJjIvinI-sa rAjA prajAnAM bhUtyA arthAya bhUtyartha vRddhadharthameva / 'arthena saha nityasamAsaH sarvaliGgatA ca vaktavyA' / grahaNakriyAvizeSaNaM ctt| tAbhyaH prajAbhyo bali karam, 'bhAgadheyaH karo baliH' ityamaraH / tathAhi / raviH sahasraM guNA yasminkarmaNi tadyathA tathA sahasraguNaM sahasraghosraSTuM dAtum / utsarjana kriyAvizeSaNaM catat / rasamambvAdatte gRhNAti / 'raso gandhe rase svAde tiktAdau viSarogayoH / zRMgArAdau drave vIrye dehadhAtvambupArade // ' iti vizvaH // 18 // anvayaH--saH, prajAnAM, bhUtyartham, eva, tAbhyaH, balim, agrahIt, hi, raviH, sahasraguNam, utsraSTuM, rasam, Adatta / vAcya0--tena prajAnAM bhUtyarthameva valiragrAhi, hi sahasraguNamutsraSTuM raviNA, rasa aadiiyte|
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayamaH sargaH vyAlyA-saH= rAjA dilIpaH, prajAnAM= lokAnAM, bhUtyaM, idaM bhUtyartha = kalyANArtha, tAbhyaH prajAbhyaH, bali = SaSThAMzarUpaM karam, agrahIt = jagrAha hi = yataH, raviH= sUryaH, sahasraM guNA yasmin karmaNi tat sahasraguNaM = sahasraguNAdhikam, utsraSTuM = dAtuM, rasaM = jalam, Adatte = gRhNAti / samA0--bhUtyai idam bhUtyartham, sahasram muNAH yasminkarmaNi tat sahasraguNam / abhi0-yathA sUryaH pRthivIto jalaM gRhItvA sahasraguNAdhikaM varSati tathaiva rAjA dilIpaH prajAkalyANArthameva karaM gRhItvA sahasraguNaM kRtvA dadI, na tu svakIyabhogavilAsArtha, jagrAheti bhAvaH / __hinvI0-jaise sUrya apanI kiraNoM ke dvArA pRthivI se jala sokhakara hajAragunA varSA karatA hai, vaise hI rAjA dilIpa bhI apanI prajA se jo Aya kA chaThA bhAga kara rUpa meM lete the use prajA ke kalyANa meM hI lagA dete the // 18 // . senA paricchadastasya dvayamevArthasAdhanam / zAsraSvakuNThitA buddhimaurvI dhanuSi cAtatA // 16 // saJjIvinI--tasya rAjJaH senA caturaGgabalam / paricchAdyate'neneti paricchada upakaraNaM babhUva / chatracAmarAditulyamabhUdityarthaH / 'si saMjJAyAM ghaH prAyeNa' iti ghprtyyH| 'chAderdhe'dvayupasargasya' ityupadhA hrasvaH / arthasya prayojanasya tu sAdhanaM dvayameva / zAstreSvakuNThitA'vyAhatA buddhiH / 'vyApatA' ityapi pAThaH / dhanuSyAtatAaropitA maurvI jyA ca / 'maurvI jyA zijinI guNaH' ityamaraH / nItipuraHsarameva tasya zauryamabhUdityarthaH // 19 // anvayaH--tasya, senA, paricchadaH, 'babhUva' arthasAdhanaM, dvayameva, zAstreSu, akuNThitA, buddhiH, dhanaSi, mAtatA, maurvI, ca / vAcya0--tasya senayA paricchadenAbhAvi, zAstreSvakuNThitayA buddhayA, dhanuSi, AtatayA mauA ceti dvayenaivArthasAdhanenAmAvi / vyAkhyA-tasya = rAzo dilIpasya, senA= sainyaM = caturaGgabalamityarthaH, paricchAdyate aneneti paricchadaH= upakaraNaM, 'babhUva' chatracAmarAditulyamityarthaH, arthasya =prayojanasya,sAdhanaM = nirvatakaM, dvayam = dvitayam, eva zAstreSu = jAgameSu = nItizAstreSvityarthaH, akuNThitA= avyAhatA, buddhiH = matiH, dhanuSi =
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 raghuvaMza mahAkAvye nItipUrvakameva dilIpasya cApe, AtatA = AropitA, maurvI = jyA ca / zauryamabhUdityarthaH / samA0 - paricchAdyate anena iti paricchadaH / arthasya sAdhanam arthasAdhanam / na kuNThitA akuNThitA / abhi0 - rAjJo dilIpasya sainyaM tu chatracAmarAdivat zobhArthameva, kintu nItizAstrAnusAriNI buddhiH sajyaM dhanuzceti dvayameva, sampUrNa prayojana sAdhakamabhUt / hindI - -rAjA dilIpa kI vizAla senA to kevala upakaraNa 'zobhA' mAtra thI, aura usake prayojana ina do bAtoM se hI siddha ho jAte the, eka to sampUrNa zAstrAvagAhinI buddhi aura dUsarI dhanuSa para car3hI DorI || 19|| rAjyamUlaM mantrasaMrakSaNaM tasyAsIdityAha - tasya saMvRtamantrasya gUDhAkAreGgitasya ca / phalAnumeyAH prArambhAH saMskArAH prAktanA iva // 20 // saJjIvinI --- saMvRtamantrasya gupta vicArasya / 'vedabhede guptavAde mantraH' ityamaraH / zokaharSAdisUtrako bhrukuTImukharAgAdirAkAraH iGgitaM ceSTitaM hRdayagatavikAro vA / 'iGgitaM hRdgato bhAvo bahirAkAra AkRti:' iti sajjanaH / gUDhe AkAreGgite yasya | svabhAvacApalAd bhramaparamparayA mukharAgAdiliGgarvA tRtIyagAmimantrasya tasya / prArabhyanta iti prArambhAH sAmAdyupAyaprayogAH / prAgityavyayena pUrvajanmocyate / tatra bhavAH prAktanAH / ' sAyaMciraMprAhNeprage'vyayebhyaSTyuTyulau tuT ca' ityanena TayutpratyayaH / saMskArAH pUrva karma vAsanA iva / phalena kAryeNAnumeyA anumAtuM yogyA Asan / atra yAjJavalkyaH --' -- mantramUlaM yato rAjyamato mantraM surakSitam / kuryAdyathA tanna viduH karmaNAmA phalodayAt // ' iti // 20 // anvayaH -- saMvRtamantrasya, gUDhAkAreGgitasya ca tasya prArambhAH, prAktanAH, saMskArA, iva, phalAnumeyAH, 'Asana' iti zeSaH / vAcya0 - tasya prArambhaH prAktanaiH saMskAraH, iva phalAnumeyaH abhAvi / = vyAkhyA -- saMvRtaH = guptaH, mantraH = vicAro yasya sa tasya saMvRtamantrasya, AkAraH= AkRti:= harSazokAdisUtrako bhRkuTimukha rAgAdirityarthaH, iGgitaM = ceSTitaJceti, AkAreGgite, gUDhe = aprakAzite, AkAreGgite yasya sa tasya gUDhAkAreGgitasya ca tasya = dilIpasya, prArabhyanta iti prArambhAH = sAmAdyupAyaprayogAH,
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH prAktanAH-pUrva janmabhavAH, saMskArAH- pUrvakarmavAsanAH, iva = yathA, phalena = kAryeNa, anumeyAH= jJeyAH, iti phalAnumeyAH 'Asan' / samA-saMvRtaH mantraH yasya saH saMvRtamantraH tasya saMvatamantrasya / AkArAca iGgitaM ca AkAreGgite, gUDhe AkAreGgite yasya saH gUDhAkAreGgitaH, tasya gUDhAkAreGgitasya |praarbhynte iti praarmbhaaH| anumAtum yogyAH anumeyAH, phalena anumeyAH phalAna meyaaH| ___ abhila-guptamaMtrAkAraceSTitasya rAjJo dilIpasya kAryANi tathaiva phalAnameyAni Asan yathA pUrvajanmasaMskArAH phalAnumeyA bhavanti / hindI-sarva prakAra se maMtraNA ko gupta rakhanevAle tathA aura bAhara-bhItara ke sukha-duHkha ke cihnoM ko bhI chipAne vAle rAjA dilIpa ke samasta kArya, pUrvajanma ke saMskAroM ke samAna phala se hI jAne jAte the // 20 // saMprati sAmAdhupAyAnvinaivAtmarakSAdikaM kRtavAnityAha jugopAtmAnamatrasto bheje dhrmmnaaturH| agRdhnurAdade so'rthamasaktaH sukhamanvabhUt // 21 // saJjIvinI-atrasto'bhItaH san / 'trasto bhIrubhIrukabhIlukAH' ityamaraH / trAsopAdhimantareNaiva vargasiddheH prathamasAdhanatvAdevAtmAnaM zarIraM jugopa rakSitavAn / anAtaro'rugNa eva dharma sukRtaM bheje| ajitavAnityarthaH / agRdhnuragardhanazIla evArthamAdade svIkRtavAn / 'gRdhnustu gardhanaH / lubdho'bhilASukastRSNaksamo lolupalolubhau ityamaraH, 'sigRdhiSikSipeH knuH' iti knuprtyyH| asakta Asaktirahita eva sukhamanvabhUt // 21 // anvayaH-saH, atrastaH, 'san' AtmAnaM, jagopa, anAturaH, 'san' dharma, bheje, agRghnaH, 'san' artham, Adade, asaktaH, 'san' sukham, anvabhUt / vAcya0--tenAtrastena 'satA' AtmA jugupe, anAtureNa 'satA' dharmo bheje agRnunA 'satA' arthaH Adade, asaktena sukhamanvabhAvi / ___ vyAkhyA-sA= rAjA dilIpaH, na trasto'trastaH = abhIta: 'san' 'bhayaM vinaMvatrivargasiddhaH, prathamasAdhanatvAdeva', AtmAnaM = zarIraM, jugopa= rarakSa =rakSitavAnityarthaH / na, AturaH, anAturaH= arugNaH, 'san' dharma = sukRtaM = puNyamityarthaH, bheje = siSeve, ajitavAnityarthaH, na gRghnaH agRnuH = alubdhaH, 'san' artha =
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye dhanaM =vittamiti yAvat, Adade = svIcakAra= svIkRtavAnityarthaH, na saktaH, asaktaH= AsaktirahitaH, 'san' sukham = Anandam, anvabhUta = anubhUtavAn / samA0-na prastaH atrastaH, na AturaH anAturaH, na gRdhnuH agRdhnuH, na saktaH asaktaH / abhi0--rAjA dilIpo bhItyA zarIraM na rakSitavAn kintu abhIta eva, rogAt dharma na pAlayAmAsa, apitu svastha eva, evaM lobhasya kAraNAd dhanaM nAdade kintu alubdha eva, evaM sukhAnubhavamapi Asaktirahita evAnvabhUt / hindI-rAjA dilIpa niDara hokara apanI rakSA karate the, nIroga hokara dharma kI sevA karate the evaM lobha chor3akara dhana kA saMgraha karate the, tathA Asakti (moha) ko tyAgakara sAMsArika sukhoM kA anubhava karate the // 21 // parasparaviruddhAnAmapi guNAnAM tatra sAhacarya mAsIdityAha jJAne maunaM kSamA zaktau tyAge zlAghAviparyayaH / guNA guNAnubandhitvAttasya saprasavA iva // 22 // saJjIvinI-jJAne paravRttAntajJAne satyapi maunaM vAGaniyamanam / yathAha kAmandaka:-'nAsyopatApi vacanaM maunaM vratacariSNutA' iti / zaktI pratIkArasAmarthe'pi kSamApakArasahanam / atra cANakya:--'zaktAnAM bhUSaNaM kSamA' iti / syAge vitaraNe satyapi ilAghAyA vikatyanasya viparyayo'bhAvaH / atrAha manuH--'na datvA parikIrtayet' iti / ityaM tasya guNA jJAnAdayo guNavirudhaunAdibhiranubandhitvAtsahacAritvAt / saha prasavo janma yeSAM te saprasavAH sodarA ivAbhUvan / viruddhA api guNAstasminnavirodhenaiva sthitA ityarthaH // 22 // anvayaH--jJAne, maunaM, zaktI, kSamA, tyAge, ilASAviparyayaH 'itthaM tasya, guNA: gaNAnubandhitvAt, saprasavAH, iva, 'abhavan / vAcya0--jAne maunena, zaktI kSamayA, tyAge zlAghAviparyayeNa, tasya guNaH guNAnubandhitvAt saprasarvariva abhAvi / vyAkhyA-jAne = paravRttAntajJAne satyapi, maunaM = maunAvalambanam, zaktI pratIkArasAmarthe'pi, kSamA = kSamAkaraNam = apakArasahanamityarthaH, tyAge = dAne satyapi, zlAghAyAH-vikatthanasya= AtmaprazaMsAyA ityarthaH, viparyayo'bhAva
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH iti, zlAghAviparyayaH, 'ityaM tasya = rAjJo dilIpasya guNAH=jJAnAdayA, gunn| monAdibhiH, virudhaiH, anubandhitvaM = sahacAritvamiti tasmAt gaNAnubandhitvAt, saha prasavaH= janma yeSAM te saprasavAH= sahodarA, iva = yathA, abhUvan / samA0 - zlAghAyAH viparyayaH shlaaghaavipryyH| ana badhnanti iti anabandhinaH, anubandhinAM bhAvaH anubandhitvam guNaH anubandhitvam guNAnubandhitvam tasmAt guNAnubandhitvAt / saha prasavaH yeSAm te sprsvaaH| abhi0--tasmin dilIpe, parasparaviruddhA api jJAnamonAdiguNAH, sodarA, iva, ekatrAbhUvan / hindI--dUsaroM kI bAta jAnakara bhI cupa rahanA, zatru se badalA lene kI sAmarthya rahate bhI kSamA karanA, tathA dAna dekara AtmaprazaMsA na karanA, isa prakAra dilIpa ke jJAnAdi guNa, maunAdi viruddha gaNoM ke sAtha rahane ke kAraNa sage bhAI jaise jAna par3ate the| arthAt dilIpa meM, paraspara virodhI guNa binA virodha ke rahate the // 22 // dvividhaM vRddhatvam jJAnena vayasA ca / tatra tasya jJAnena vRddhatvamAha anAkRSTasya viSayairvidyAnAM paardRshvnH| tasya dharmaraterAsId vRddhatvaM jarasA vinA // 23 // saJjIvinI-viSayaH zabdAdibhiH 'rUpaM zabdo gandharasasparzAzca viSayA amI' ityamaraH / anAkRSTasyAvazIkRtasya vidyAnAM vedavedAGgAdInAM pAradazvanaH pAramantaM dRssttvtH| dRzeH kvanip / dharma ratiryasya tasya rAjJo jarasA vinA / 'visrasA jarA' ityamaraH / 'SidbhidAdibhyo'Ga' ityaGapratyayaH, 'jarAyA jarasanyatarasyAm' iti jarasAdezaH / vRddhatvaM vArdhakamAsIt / tasya yUno'pi viSayavairAgyAdijJAnaguNasaMpattyA jJAnato vadghatvamAsIdityarthaH / nAthastu caturviSaM vRddhatvamiti jJAtvA 'anAkRSTasya' ityAdinA vizeSaNatrayeNa vairAgyajJAvazIlavRddhatvAnyuktAnItyavocat // 23 // anvayaH--viSayaH anAkRSTasya, vidyAnAM, pAravRzvanaH, dharmarateH, tasya, jarasA vinA, vRddhatvam, AsIt / vAcya--dharmaratestasya jarasA vinA vRddhatvenAbhAvi /
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 raghuvaMza mahAkAvye , vyAkhyA-- viSayaH = zabdAdibhiH, na AkRSTaH anAkRSTastasya, anAkRSTasya, vidyAnAM = vedavedAMgAdInAM pAram = antaM dRSTavAn = jJAtavAn iti pAradRzvA, tasya pAradRzvanaH, dharme = sukRte, ratiH = anurAgo yasya sa tasya dharmarateH tasya = rAjJo dilIpasya, jarasA = jarayA, vRddhAvasthayetyarthaH, vinA = antareNa, vRddhasya bhAvaH karma vA, vRddhatvaM = vArdhakam AsIt / samA0--na AkRSTaH anAkRSTaH tasya anAkRSTasya / pAram dRSTavAn iti pAradRzvA tasya pAradRzvanaH / dharme ratiH yasya saH dharmaratiH tasya dharmarateH / vRddhasya bhAvaH karma vA vRddhatvam / abhi0 -yauvanasampannasyApi viSayavairAgyAdijJAnaguNasampattizAlino dharmarateH rAjJo dilIpasya vRddhAvasthA mantareNApi jJAnato vRddhatvamAsIt / hindI - sAMsArika bhogoM se dUra rahanevAle vedavedAMgAdi ke pAraMgata, dharmAnurAgI rAjA dilIpa javAnI meM hI itane jJAnasampanna ho gae ki vRddhAvasthA ke vinA bhI unameM bur3hApA jAna par3ane lagA, arthAt jJAna se bar3e-bUr3he jAna par3ate the || 32 // prajAnAM vinayAdhAnAdrakSaNAdbharaNAdapi / sa pitA pitarastAsAM kevalaM janmahetavaH // 24 // saJjIvinI -- prajAyanta iti prajA janAH 'upasarge ca saMjJAyAm' iti upratyayaH / 'prajA syAtsaMtatI jane' ityamaraH / tAsAM vinayasya zikSAyA AdhAnAtkaraNAt sanmArgapravartanAditi yAvat / rakSaNAdbhayahetubhyastrANAt ApannivAraNAditi yAvat / bharaNAdannapAnAdibhiH poSaNAdapi / apiH samuccaye / sa rAjA pitAbhUt / tAsAM pitarastu janmahetavo janmamAtrakartAraH / kevalamutpAdakA evAbhUvan / jananamAtra eva pitRRNAM vyApAraH / sadA zikSArakSaNAdikaM tu sa eva karotIti tasminpitRtvavyapadezaH / Ahuzca -- sa pitA yastu poSakaH' iti // 24 // anvayaH --- prajAnAM vinayAdhAnAt rakSaNAt, bharaNAt, api saH pitA "abhUt," tAsAM pitara: 'tu' kevalaM janmahetavaH " abhUvan" / rakSaNAdapi tena pitrA'bhUyata, vAcya0 -- prajAnAM vinAyAdhAnAt bharaNAt tAsAM pitRbhiH, janmahetubhirabhUyata /
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 27 vyAkhyA - prajAyante iti = prajAstAsAmprajAnAM janAnAM, vinayasya = zikSaNasya, AdhAnaM karaNaM, tasmAt, vinayAdhAnAt, sanmArge pravartanAdityarthaH, rakSaNAt = caurAdibhayahetubhyastrANAt vipattinivAraNAdityarthaH, bharaNAt = annapAnAdidAnena poSaNAt, api saH = rAjA dilIpaH pAti = rakSatIti pitA = pAlaka:, 'abhUt', tAsAM prajAnAM pitaraH = janakAH, tu, janmataH = janma mAtrasya, utpAdanamAtrasyeti yAvat, hetavaH = kartAraH, 'eva abhUvan' / To samA0-- prakarSeNa jAyante iti prajAH tAsAm prajAnAm / vinayasya AdhAnam vinayAdhAnam tasmAt vinayAdhAnAt / pAti iti pitA / janmanaH hetavaH janmahetavaH / -- rAjA dilIpo hi svaprajAnAM zikSaNabharaNarakSaNaM sarva daivAkaroditi abhi0 *-- = sa eva pitA AsIt, pitRRNAM kevalaM jananavyApAro na tu zikSaNAdiSu / hindI -- apanI prajA ko namratA, sadAcAra kI zikSA dene se, aura usakI ApattiyoM se rakSA karane se, evaM annajala kI vyavasthA karake pAlana karane se rAjA dilIpa hI vAstava meM prajA ke pitA the, pitA kahAne vAle aura saba to kevala janma dekara nAmamAtra ke hI pitA the // 24 // sthityai daNDayato daraDa yAnpariNetuH prasUtaye / arthakAmau tasyAstAM dharma eva manISiNaH // 25 // saJjIvinI - - daNDamarhantIti daNDayA: 'daNDAdibhyo yaH' iti yapratyayaH / 'adaNDyAn daNDayan rAjA daNDyAMzca vApyadaNDayan / ayazo mahadApnoti narakaM caiva gacchati // ' iti zAstravacanAt / tAn daNDyAneva sthityaM lokapratiSThAyai daNDayataH zikSayataH / prasUtaye saMtAnAyaiva pariNeturdArAnparigRhRtaH / manISiNo viduSaH doSajJasyeti yAvat / 'vidvAnvipazciddoSajJaH sansudhIH kovido budhaH / dhIro manISI' ityamaraH / tasya dilIpasyArthakAmAvapi dharma evAstAM jAtau / asterlaGga / arthakAmasAvanayordaNDavivAhayorlokasthApanaprajotpAdana rUpadharmArthatvenAnuSThAnAdarthakAmAvapi dharmazeSatAmApAdayansa rAjA dharmottaro'bhUdityarthaH / Aha ca gautama:'na pUrvA madhya dinApara | naphalAnkuryAt yathAzakti dharmArthakAmebhyasteSu dharmottaraH syAt' iti // 25 // anvayaH -- daNDyAn, eva, sthityaM, vaNDayataH, prasUtaye, pariNetuH, manISiNaH, tasya, arthakAmau, api, dharmaH, eva, AstAm /
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ . raghuvaMzamahAkAvye vAcya0--manISiNastasya, arthakAmAbhyAmapi dharmeNeva abhUyata / vyAlyA-daNDamarhantIti daNDayAstAn daNDayogyAn, aparAdhina ityarthaH, 'eva', sthityaM = lokapratiSThAya, daNDayataH=zikSayataH, prasUtaye = santAnAya, 'evaM pariNetuH= kRtavivAhasya, manasa ISA manISA, manISA asyAsti, iti manISI tasya manISiNaH = paNDitasya, doSajJasyetyarthaH / tasya = rAjJo dilIpasya, arthaH=dhanaM, kAmaH viSayecchA ceti, arthakAmautadAkhyapuruSArtho, ityarthaH, api dharmaH sukRtameva, AstAM= jaatii| samA0--daNDam arhanti iti daNDayAH tAn daNDayAn, pariNayati iti pariNetA tasya pariNetuH, manasaH ISA manISA, sA asya asti iti manISI tasya manISiNaH, arthazca kAmazca arthakAmau / abhi0--lokamaryAdArakSaNAya, aparAdhinAmaparAdhAnusAraM daNDadAnAt, santAnecchayava vivAhasaMskArakaraNAt tasya dilIpasya, arthakAmAvapi dharma eva, AstAm / hindI- loka maryAdA kI rakSA ke liye aparAdhiyoM ko aparAdha ke anukUla daNDa denevAle aura kevala putra ke liye vivAha karane vAle vidvAn rAjA dilIpa kA artha aura kAma bhI dharma hI thaa|||25|| dudoha gAM sa yajJAya sasyAza maghavA divam / saMpadvinimayenobho dadhaturbhuvanadvayam / / 26 / / __ saJjIvinI--sa rAjA yajJAya yajJaM katu gAM bhuvaM dudoh| karagrahaNena riktAM ckaaretyrthH| maghavA devendraH sasyAya sasyaM vardhayituM divaM svarga dudoh| dhulokAnmahIloke vRSTimutpAdayAmAsetyarthaH / 'kriyArthopapadasya0' ityAdinA yajJasasyAbhyAM caturthI / evamubhI saMpado vinimayena parasparaM AdAnapratidAnAbhyAM bhuvanadvayaM dadhatuH pupusstuH| rAjA yajJairindralokamindrazcodakena bhUlokaM pupoSetyarthaH / uktaM ca daNDanItau- rAjA tvarthAnsamAhRtya kuryAdindramahotsavam / prINito meghavAhastu mahatIM vRSTimAvahet // ' iti // 26 // anvayaH-saH, yajJAya, gAM, dudoha, maghavA, sasyAya, vivaM, "doha" evam" ubhau, sampadvinimayena, bhuvanadvayaM, bghtuH|
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH - 29 vAcya0 - tena yajJAya gauduhe, maghonA sarayAya dyauH "duduhe" ubhAbhyAM sampadvinimayena bhuvanadvayaM dadhe / __vyAkhyA-saH= rAjA dilIpaH, yajJAya = yajJaM kartu, gAM= pRthivIM, dudohaaduhata, karagrahaNAt pRthivIM rivatAM cakAretyarthaH, maghavA=indraH, 'indro marutvAnmaghavA viDojA: pAkazAsanaH ityamaraH / sasyAya =dhAnyAya, divaM = svarga dudoha, svargalokAt mRtyuloke vRSTimutpAdayAmAsetyarthaH, 'evam' ubhau= indradilIpI, sampadaH=sasyavRSTirUpasya, vinimayaH= parasparamAdAnapradAnaM, tena sampadvinimayena, bhuvanayoH= svargabhUlokayoH, dvayaM = dvitayamiti bhuvanadvayaM, dadhatuH= pupuSatuH / samA0-sampadaH vinimayaH sampadvinimayaH tena sampadvinimayena / bhuvanayoH dvayam bhuvanadvayaM tat / abhi0--rAjA dilIpaHprajAbhyaH karaM gahItvA yajJarindralokaM pupoSa, indrazca varSaNadvArA dhAnyAdi saMvaya martyalokaM pupoSa / hindI--rAjA dilIpa, yajJa karane ke liye pRthivI ko duhatA thA, 'arthAt prajA se kara lekara yajJa karatA thA' aura indra anta ke liye svarga ko duhatA thA, arthAt varSA karake anna ko bar3hAtA thaa| isa prakAra indra aura dilIpa Apasa meM apanI 2 sampatti kA AdAna pradAna karake donoM bhuvanoM kI rakSA karate the // 26 // na kilAnuyayustasya rAjAno rkssituryshH| vyAvRttA yatparasvebhyaH zrutau taskaratA sthitA // 27 // saJjIvinI--rAjAno'nye nRpA rakSiturbhayebhyastrAtustasya rAjJo yazo nAnuyayaH kila nAnacakruH khalu / kutaH / yadyasmAtkAraNAttaskaratA corye parasvebhyaH paradhanebhyaH svaviSayabhUtebhyo vyAvRttA satI zrutI vAcakazabde sthitA prvRttaa| apahAryAntarAbhAvAttaskarazabda evApahRta ityarthaH / athavA 'atyantAsatyapi hyarthe jJAnaM zabdaH karoti hi' iti nyAyena zabde sthitA sphuritA na tu svruupto'stiityrthH||27|| anvayaH--rAjAnaH, rakSituH, tasya, yazA, na, anuyayuH kila, yat, taskaratA, parasvebhyaH, vyAvRttA, 'sato' zrutau, sthitaa| vAcya0--rAjabhiH rakSitustasya yazaH, nAnuyaye kila, yat taskaratayA parasve- : bhyo vyAvRttayA 'satyA' zrutI sthitayA'bhAvi /
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ___ vyAkhyA-rAjAnaH = anye bhUpAlAH, rakSituH= pAlayituH bhayebhyastrAturityarthaH, tasya = dilIpasya, yazaH = kIrti, na = nahi, anu yaya: anucakruH, kila= khalu, 'kutaH' yat = yasmAt, taskarasya = caurasya, bhAvaH karma vA, taskaratA= caurya, pareSAm = anyeSAM, svAni = dhanAni, tebhyaH parasvebhyaH, 'svo'striyAM dhane' ityamaraH / vyAvRttA=nivRttA, 'satI' zrutI= karNe, sthitA= asthAt / samA0-taskarasya * bhAva: taskaratA, pareSAm svAni parasvAni tebhyaH parasvebhyaH / abhi0--bhayakAraNebhyastrANakartRdilIpasya kIrtim, anye bhUpAlA nAnu kRtavantaH yatohi dilIparAjye taskaratvaM kevalaM zrutigocarameva natu svruupto'stiiti| hindI--bhaya ke kAraNoM se rakSA karane vAle rAjA dilIpa ke yaza ko koI bhI rAjA na pA sakA / kyoMki unake rAjya meM corI yaha zabda kevala sunane meM hI AtA thA. arthAt dilIpa ke rAjya meM koI kisI ke dhana kA apaharaNa nahIM karatA thA, isalie unake yaza kI bhI corI na huI // 27 // dveSyo'pi saMmataH ziSTastasyArtasya yathauSadham / tyAjyo duSTaH priyo'pyAsIdaGgulIvoragakSatA // 28 // sajIvinI--ziSTo jano dveSyaH zatrarapi / Artasya rogiNa auSadhaM yathoSadhamiva / tasya saMmato'numata AsIt / duSTo janaH priyo'pi premAspadIbhUto'pi / uragakSatA srpdssttaaNguliiv| 'vindyAd bAhumapi duSTamAtmanaH' iti nyAyAta tyAjya AsIt / tasya ziSTa eva bandhuduSTa eva zatrurityarthaH // 28 // anvayaH-ziSTaH, dveSyA, api, Artasya, auSadhaM, yathA, tasya, sammatA, 'AsIt' duSTaH, priyA, api, uragakSatA, aGgAlIva, "tasya", tyAjya, 'aasiit"| vAcya0--ziSTena dveSyaNApi, auSadhena yathA tasya sammatenAbhUyata, duSThena priyeNApi, uragakSatayA, aMgulyA, iva, tyAjyena abhUyata / __vyAkhyA-ziSTaH= sajjanaH, dveSyaH= zatru:, api, Artasya =pIDitasya = rogiNa ityarthaH / auSadhaM = bheSajaM, bheSajauSadhabhaiSajyAni' itymrH| yathA = iva,tasya = rAjJo dilIpasya, sammataH= anumataH = priya ityarthaH, AsIt iti zeSaH, duSTaH = durjanaH, priyaH= premAspadIbhUtaH, mitramiti yAvat, api, uragaNa = sarpaNa, kSatA
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 31 = = daSTA, iti, uragakSatA, aMgulI = karazAkhA, iva yathA, "tasya" tyAjyaH = tyaktu yogyaH parihAryaH " AsIt " / samA0 -- dveSTum yogy| dveSyaH, prINAti iti priyaH, urasA gacchati iti uragaH, urageNakSatA uraga kSatA, tyaktum yogyaH tyAjyaH / abhi0 - yathA rogArttasya tiktauSadhamapi priyaM bhavati tathaiva dilIpasya ziSTapuruSaH zatrurapi priyaH, duSTaH bandhurapi sarpadaSTAMgulIva pariharaNIyo'bhUt / hindI- - sajjana puruSa, zatru hote hue bhI dilIpa kA vaise hI priya thA jaise rogI ko kar3avI auSadhi / aura duSTa manuSya priya bandhu hote hue bhI vaise hI tyAjya thA, jaise sAMpa se DasI a~gulI // 28 // tasya paropakAritvamAha - taM vedhA vidadhe nUnaM mahAbhUtasamAdhinA / tathA hi sarve tasyAsanparArthai kaphalA guNAH // 26 // saJjIvinI -- vedhAH sraSTA / 'sraSTA prajApatirvedhA' ityamaraH / taM dilIpam / samAdhIyate'neneti samAdhiH kAraNasAmagrI / mahAbhUtAnAM yaH samAdhistena mahAbhUtasamAdhinA vidadhe sasarja / nUnaM dhruvam / ityutprekSA / tathAhi / tasya rAjJaH sarve guNA rUparasAdimahAbhUtaguNavadeva parArthaH paraprayojanamevaikaM mukhyaM phalaM yeSAM te tathoktA Asan / mahAbhUtaguNopamAnena kAraNaguNAH kAryaM saMkrAmantIti nyAyaH sUcitaH // 29 // 1 anvayaH - vedhAH, taM mahAbhUtasamAdhinA, vidadhe nUnaM, tathA hi, tasya, sarve, guNAH, parArthekaphalAH Asan / vAcya0 - vedhasA, mahAbhUtasamAdhinA sa vidadhe nUnaM, tathAhi tasya sarveH, guNaiH = parArthaikaphalaiH, abhUyata / vyAkhyA -- vedhAH = prajApatiH 'sraSTA prajApatirvedhAH' ityamaraH / taM = rAjAnaM = dilIpaM. samAdhIyate'nena iti samAdhiH, mahAbhUtAnAM pRthivyaptejovAyvAkAzAnAM, samAdhiH = kAraNasAmagrI, iti mahAbhUtasamAdhistena mahAbhUtasamAdhinA, vidadhe = sasarja = viracitavAnityarthaH, nUnaM = dhruvamityutprekSA, tathAhi = yataH tasya = rAjJo dilIpasya, sarve = sampUrNAH, guNAH = dayAdAkSiNyAdayaH, rUparasAdi
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye mahAbhUtaguNavadeveti yAvat parasya = anyasya, artha | = prayojanameva, ekaM = mukhyaM, phalaM = pariNAma:, yeSAnte, parArtheka phalAH Asan = abhUvan / 32 samA0-- samAdhIyate anena iti samAdhiH, mahAbhUtAnAm samAdhiH mahAbhUtasamAdhiH tena mahAbhUtasamAdhinA / parasya arthaH parArthaH, parArthaH eva ekam phalam yeSAm te parArthaikaphalAH / abhi-brahmA yayA kAraNasAmagrayA pRthivyAdi mahAbhUtapaJcakaM nirmitavAn, tayaiva kAraNasAmagrayA rAjAnaM dilIpamapi sasarja ityahamutprekSe, ata eva dilIpasya sarve guNAH, mahAbhUtAnAM guNavadeva parArthaikaprayojanA abhUvan / hindI -- brahmAjI ne jisa kAraNa sAmagrI se 'pRthivI jala agni vAyu AkAza' paMca mahAbhUtoM ko banAyA, usI kAraNa sAmagrI se mahArAjA dilIpa ko bhI banAyA, yaha nizcita hai, isI liye jaise paMcabhUtoM ke guNa dUsaroM ke liye hI haiM vaise hI rAjA dilIpa ke sabhI guNa bhI dUsaroM ke hI liye the ||29|| sa velAvapravalayAM parikhIkRtasAgarAm / ananyazAsanAmurvI zazA saikapurImiva // 30 // saJjIvino---sa dilIpaH / velAH samudrakUlAni / 'velA kUle'pi vAridheH' iti vizvaH / tA eva vapravalayAH prAkAraveSTanAni yasyAstAm / 'syAccayo vapramastriyAm / prAkAro varaNaH sAlaH prAcInaM prAntato vRtiH / ' ityamaraH / paritaH khAtaM parikhA durgaveSTanam / 'khAtaM kheyaM tu parikhA' ityamaraH / 'anyeSvapi dRzyate' ityatrApi zabdAtkhanerDapratyayaH / aparikhAH parikhAH saMpadyamAnAH kRtAH parikhIkRtAH sAgarA yasyAstAm / abhUtatadbhAve citraH / avidyamAnamanyasya rAjJaH zAsanaM yasyAstAmananyazAsanAmurvI mekapurImiva zazAsa / anAyAsena zAsi - tavAnityarthaH // 30 // anvayaH -- velAvapravalayAM, parikhIkRtasAgarAm, ananyazAsanAm, urvIm. ekapurIm, iva, zazAsa / vAcya0 tena velAvapravalayA, parikhIkRtasAgarA, ananyazAsanA, urvI, eka purI, iva, zazAse / vyAkhyA -- saH = dilIpa: vaprA = prAkArA, eva valayAH = veSTanAni, iti vapravalayA: velA:= samudrakUlAni = samudrataTAnItyarthaH eva vapravalayAH yasyAH sA "
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamA sargaH tAM velAvapravalayAM, paritaH khAtAni parikhAH aparikhAH parikhAH samyadyamAnAH kRtAH, iti parikhIkRtAH= durgaveSTanIkRtAH, sAgarAH= samudrAA yasyAH sA, tAM tathoktAma, anyasya = aparasya =dilIpabhinnasya, zAsanaM =zikSaNaM, rakSaNamiti, anyazAsanaM, na vidyate anyazAsanaM yasyAH sA tAm, ananyazAsanAm, urvI = pRthivIm, ekA cAso purI ceti, ekapurI tAmekapurIm = ekanagarIm, iva=yathA, zazAsa=pAlayAmAsa, aprayAseva shaasitvaanityrthH|| samA0--vaprANi eva valayAH vapravalayA:, velAH eva vprvlyaa| yasyAH sA velAvapravalayA tAm velaavprvlyaam| paritaH khAtAni parikhAH, aparikhAH parikhAH smpdymaanaa| kRtAH iti parikhIkRtAH, parikhIkRtAH sAgarAH yasyAH sA parikhI. kRtasAgarA tAm parikhIkRtasAgarAm / anyasya zAsanam anyazAsanam na vidyate anyazAsanam yasyAH sA ananyazAsanA tAm ananyazAsanAm / ekA ca asI purI ekapurI tAm ekapurIm / ___ ami.--rAjJA dilIpena samudrAntAyAH pRthivyAH zAsanam, parizramaM vinavakanagaryA rakSaNamiva cakre / hindI-rAjA dilIpa ne samudra ke taTarUpI parakoTA vAlI tathA sAgararUpI 'cAroM tarapha kI khAI vAlI, dUsare rAjAke zAsana rahita sArI pRthivI kA zAsana binA parizrama isa prakAra kiyA, jaise koI eka nagarI kA zAsana karatA hai // 30 // tasya dAkSiNyarUDhena nAmnA mgNdhvNshjaa| patnI sudakSiNetyAsIdadhvarasyeva dakSiNA // 31 // saJjIvinI-tasya rAjJo magadhavaMze jAtA mgdhvNshjaa| 'saptamyAM jane:' iti DapratyayaH / etenAbhijAtyamuktam / dAkSiNyaM paracchandAnuvartanam / 'dakSiNaH saralodAraparacchandAnuvartiSu' iti zAzvataH / tena rUDhaM prasiddham / tena nAmnA / adhvarasya yajJasya dakSiNA dakSiNAkhyA patnIva sudakSiNeti prasiddhA palpAsIt / atra zruti:-'yajJo gandharvastasya dakSiNApsarasaH' iti / 'dakSiNAyA dAkSiNyaM nAmatvijo dakSiNatvaprApakatvam / te dakSante dakSiNAM pratigRhya' iti ca // 31 // __ anvayA-tasya, magaSavaMzajA, vAkSiNyarUDhena, nAmnA, adhvarasya, dakSiNA, patnI, iva, suvakSiSA, iti, 'patnI' mAsIt /
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 raghuvaMzamahAkAvye vAcya-tasya magadhavaMzajayA dAkSaNyarUDhena nAmnA adhvarasya dakSiNayA patyA, iva sudakSiNayA abhUyata / vyAkhyA--tasya =rAjJo dilIpasya, magadhAnAM= magadhadezAdhipAnAM= rAjJAM, vaMzaH = anvayastatra jAtA= utpannA, iti magadhavaMzajA, dAkSiNyena =paracchadAnavartanena, rUDhaM =prasiddhaM tena dAkSiNyarUDhena nAmnA=abhidhAnena, adhvarasya - yajJasya, dakSiNA= etannAmnI, patnI= bhAryA,iva = yathA, sudakSiNA= sudakSiNetiprasiddhA, 'patnI' AsIt = abhUt / / samA0-magadhAnAm vaMzaH magadhavaMzA, magadhavaMze jAtA magadhavaMzajA, dakSiNasya bhAvaH dAkSiNyam, dAkSiNyena rUTaM dAkSiNyarUDhaM tena dAkSiNyarUDhena / abhi0--rAjJo dilIpasya magadhakulotpannAnvarthanAmavatI,dilIpasya manonukalA sudakSiNAnAmnI patnI, yajJasya dakSiNevAsIt / hindI-rAjA dilIpa kI, magadhakula meM utpanna tathA rAjA ke citta kA anusaraNa karane vAlI sudakSiNA nAma se prasiddha paTarAnI vaisI hI thI jaisI yajJa kI patnI dakSiNA // 31 // kalatravantamAtmAnamavarodhe mhtypi| tayA mene manasvinyA lakSmyA ca vasudhAdhipaH // 32 // snyjiivinii--vsudhaadhipH| avarodhe'ntaHpuravarge mahati satyapi manasvinyA dRDhacittayA / pticittaanuvRttyaadinirbndhkssmyetyrthH| tayA sudakSiNayA lakSmyA cAtmAnaM kalatravantaM bhAryAvantaM mene / 'kalatraM zroNibhAryayoH' ityamaraH / vasudhAvipa ityanena vasudhayA ceti gamyate // 32 // anvayA-vasuSASipaH, avaroSe, mahati, api, manasvinyA, tayA, lakSmyA, ca, mAtmAnaM kalatravantaM, mene| vAcya-vasudhAdhipena, avarodhe mahati, api, manasvinyA tayA lakSmyA ca, AtmA kalatravAn mene| vyAlyA-vasUni = dhanAni,dadhAti =dhArayatIti vasudhA,vasudhAyA adhipaH= svAmI, iti vasudhAdhipaH avaroghe = antaHpuravarge, mahati = adhike, 'satyapi' prazastaM mana asyA astIti manasvinI tayA manasvinyA= dRDhacittayA paticittA
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH nuvRtyAdigaNavatyetyarthaH, tayA= sudakSiNayA, lakSmyA= rAjyazriyA, ca, AtmAnaM = svaM, kalatramasyAstIti kalatravAn taM kalatravantaMbhAryAvantaM mene-manyate sma / samA0-vasUni dadhAti iti vasudhA, adhikaM pAti iti adhipaH, vasudhAyA adhipaH vsudhaadhipH| prazastam manaH asyA asti iti manasvinI, tayA mnsvinyaa| kalatram asya asti iti kalatravAn tam kalatravantam / abhi0-rAjJo dilIpasya, anekAH striyaH Asan, kintu sa svacittAnuvartinyA sudakSiNayA, rAjyazriyA ca svaM bhAryAvantaM mene / hindI - cakravartI rAjA dilIpa aneka rAniyoM ke hote hue bhI, pati kI icchA kA anusaraNa karanevAlI sudakSiNA aura rAjyalakSmI se hI apane ko strI vAlA mAnate the // 32 // tsyaamaatmaanuruupaayaamaatmjnmsmutsukH| vilambitaphalaiH kAlaM sa ninAya mnorthaiH||33|| saJjIvinI--sa rAjA / AtmAnurUpAyaryA tasyAm / Atmano janma yasyAsAvAtmajanmA putraH / tasminsamutsukaH / yadvA / Atmano janmani putrarUpeNotpattI samutsukaH san 'AtmA va putranAmAsi' iti zruteH / vilambitaM phalaM putraprAptirUpaM yeSAM tairmanorathaiH kadA me putro bhavedityAzAbhiH kAlaM ninAya yApayAmAsa // 33 // anvayaH-sa, AtmAnurUpAyAM, tasyAma, Atmajanmasamutsukara, 'san' vilambita. elA, manorathaH, kAlaM, ninAya / bAcya0--tena, AtmAnurUpAyAM tasyAmAtmajanmasamutsukena, 'satA' bilambitaphalaH, manorathaiH kAlo ninye / vyAkhyA-saH= rAjA dilIpaH, AtmanaH= svasya, anurUpA= sadazI tasyAmAtmAnurUpAyAM, tasyAM sudakSiNAyAma, AtmanaH=svasmAt, janma = utpattiH yasyAso, AtmajanmA=putraH, tasmin samutsukaH= utkaNThitaH, iti, AtmajanmasamutsukaH 'san' vilambitaM = saJjAtavilamba, phalaM = putraprAptirUpaM yeSAnte taiH vilambitaphalaiH, manorathaH = AzAmiH= kadA me putro bhvissytyevNruupaabhirityrthH| kAlaM = samayaM, ninAya = yApayAmAsa, nItavAnityarthaH / samA0-AtmanaH anurUpA AtmAnurUpA tasyAm AtmAnurUpAyAm / vAtmanaH
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye janma yasya aso AtmajanmA Atmajanmani samutsukaH AtmajanmasamutsukaH / vilambitam phalama yeSAM te vilambitaphalAH, taiH vilambitaphalaiH / abhi0-sudakSiNAyAM svabhAryAyAM putrotpattimabhilaSan,dilIpaH bahUni dinAni yApayAmAsa / hindI--rAjA dilIpa ne, apane manonukUla sudakSiNA meM putrotpatti kI abhilASA se pratIkSA karate hue bahuta samaya bitAyA // 33 // saMtAnArthAya vidhaye svbhujaadvtaaritaa| tena dhUrjagato gurvI saciveSu nicikSipe // 34 / / saJjIvinI-tena dilIpena / saMtAno'rthaH prayojanaM yasya tasmai saMtAnArthAya vidhaye'nuSThAnAya / svabhujAdavatAritAvaropitA jagato lokasya gurvI dhuurbhaa| saciveSu nicikSipe nihitA // 34 // anvayaH-santAnArthAya, viSaye, svabhujAdavatAritA, jagataH, gurU, dhUH, saciveSu, nicimipe| vAcya0--saH, santAnArthAya, vidhaye, svabhujAt, avatAritA, jagatA garvI, dhuraM saciveSu, nicikSepa / vyAkhyA--tena = rAjJA dilIpena, santAna:=putraH, arthaH = yojanaM yasyAso santAnArthastasmai, santAnArthAya, vidhaye = anuSThAnAya, svasya bhujaH, svabhujastasmAt svabhujAt = nijabAhoH, avatAritA=avaropitA, jagataH=saMsArasya, gurvI = durbharA, 'gurustu gISpatI zreSThe gurau pitari durbhre'| dhaH=bhAraH, prajApAlanarUpaH kAryabhAra ityarthaH, saciveSu = mantriSa, nicikSipe=nihitA, sthaapitetyrthH| samA0-santAnaH arthaH yasya asau santAnArthaH tasmai santAnArthAya / svasya bhujaH svabhujA tasmAt svabhujAt / bami0-putraprAptyarthamanuSThAnaM katurAjJA dilIpena rAjyabhAro'mAtyeSu nihitH| hindI--putra kI prApti ke nimitta anuSThAna karane ke liye rAjA dilIpa ne, apanI bhujAoM se utArA huA prajApAlanarUpa rAjya bhAra maMtriyoM ke Upara rakha diyA, arthAt kAryabhAra maMtriyoM ko sauMpa diyA // 34 / / athAbhyarcya vidhAtAraM prayatau putrakAmyayA / tau dampatI vasiSThasya gurorjagmaturAzramam / / 35 //
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 37 saJjIvinI -- atha dhuro'vatArAnantaraM putrakAmyayAtmanaH putrecchayA / 'kAmsacaca' iti putrazabdAtkAmyacpratyayaH / ' apratyayAt' iti putrakAmyadhAtorakArapratyayaH / tataSTAp, tayA / to daMpatI jAyApatI / rAjadantAdiSu jAyAzabdasya damiti nipAtanAtsAdhuH / prayatau pUtau vidhAtAraM brahmANamabhyarcya / sa khalu putrAthibhirupAsyate' iti mAntrikAH / guroH kulagurorvasiSThasyAzramaM jagmatuH / putraprApyupAyApekSayeti zeSaH // 35 // I anvayaH -- atha, putrakAmyayA prayatau tau dampatI, vidhAtAram, abhyarcya, guro:, vasiSThasya, AzramaM jagmatuH / vAcya0-- - putrakAmyayA prayatAbhyAM tAbhyAm, vidhAtAramabhyacyaM, guroH vasiSThasvAzramo jagme | vyAkhyA[ -- atha = anantaraM = maMtriSu rAjyabhArasthApanAnantaramityarthaH, AtmanaH putramicchatIti putrakAmyati, putrakAmyatIti putrakAmyA, tathA putrakAmyayA = putrecchayA, prayatau = pUtau 'pavitraH prayataH pUtaH' ityamaraH, sa ca sA ceti tau = sudakSiNAdilopI, jAyA ca patizceti dampatI = jAyApatI, vidhAtAraM = brahmANam, abhyarcya = sampUjya, guroH = kulaguroH, vasiSThasya = maharSeH, AzramaM = vAsasthAnaM, jagmatuH = yayatuH / putraprAptyupAyajJAnAyeti bhAvaH // samA0-- AtmanaH putram icchati putrakAmyati, putrakAmyati iti putrakAmyA tathA putrakAmyayA / sa ca sA ca tau / jAyA ca patizca dampatI / vidadhAti iti vidhAtA tam vidhAtAram / abhi0 - putraprAptyu pAyajJAnAya brahmANaM sampUjya sudakSiNA dilIpau svakulaguroH vasiSThasyAzramaM jagmatuH / , hindI -- maMtriyoM ko rAjya kA bhAra sauMpakara rAjA dilIpa tathA sudakSiNAne pavitra hokara putra kI kAmanA se brahmAjI kI pUjA karake apane kulaguru vasiSThajI ke Azrama kI ora prasthAna kiyA // 35 // snigdhagambhIranirghoSamekaM syandanamAsthitau / prAvRSeNyaM payovAhaM vidyudairAvatAviva ||36|| saJjIvinI - snigdho madhuro gambhIro nirghoSo yasya tamekaM syandanaM ratham / prAvRSi bhavaH prAvRSeNyaH / prAvRSa eNyaH' ityeNyapratyayaH / taM prAvRSeNyaM payovAhaM
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya megha vidyudarAvatAviva / aasthitaavaaruuddhau| jagmaturiti pUrveNa saMbandhaH / irA bhApa / 'harA bhUvAksurApsu syAt' itymrH| irAvAnsamudraH tatra bhava airaavto'bhrmaatnggH| 'airAvato'bhramAtaGgarAvaNAbhramuvallabhAH' itymrH| 'abhramAtaGgasvAccAbhrastharUpatvAt iti kSIrasvAmI / ata eva meghArohaNaM vidyutsAhacarya ca ghaTate / kiMca vidyuta airAvatasAhacaryAdevairAvatI saMjJA / airAvatasya stryarAvatIti kssiirsvaamii| tasmAtsuSThuktaM vidyudai rAvatAvitIti / ekarathArohaNoktyA kAryasiddhibIjaM dampatyoratyantasaumanasyaM sUcayati // 36 // anvayaH-snigdhagambhIranirghoSam, ekaM, syandanaM, prAvRSaNyaM, payovAI, vidyubarAbato, iva, Asthito, 'to jagmaturiti pUrveNa saMbandhaH' / vAcya0--snigdhagambhIranirghoSamekaM syandanaM, prAvRSeNyaM payovAhaM vidyudairAvatAbhyAm iva, AsthitAbhyAM tAbhyAM jagme / / vyAkhyA--snigdhaH= madhuraH,gambhIraH = gabhIrA, nirghoSaH= nirbAdaH dhvanirisyarthaH, yasya sa taM svigdhagambhIranirghoSaM, 'svAnanirghoSanidinAdanisvAnanisvanAH' itymraa| ekaM = kevalam 'eke mukhyAnyakevalA:' ityamaraH / syandanaM = rathaM, prAvRSi = varSAkAle bhava: prAvRSeNyastaM prAvRSeNyaM, payAMsi vahatIti payovAhastaM payovAhaM= megha, vidyut =taDit ca 'taDitsaudAminIvidyud' itymrH| irAH= ApaH,santyasminniti irAvAn = samudrastatra bhava airAvataH= abhramAtaGgazceti vidyudarAvatI, iva = yathA, AsthitI= AruDhI, sudakSiNAdilIpo jgmtuH| ___ samA0--snigdhazca asau gambhIrazca snigdhagambhIraH, snigdhagambhIraH nirghoSaH yasya saH snigdhagambhIranirghoSaH tam snigdhagambhIranirghoSam / prAvRSi bhavaH prAvaSeNyaH tam prAvaSeNyam / payAMsi vahati iti payovAhaH tam payovAham / vizeSaNa dhotate iti vidyut / irAH 'jalAni' santi asmin iti irAvAna, irAvata apatyam airAvataH, vidyut ca airAvatazca vidyudairAvatI / abhi0--eka rathamArUDhI sudakSiNAdilIpI, varSAkAlikamedhArUDho vidyudarAvatI yathA, vasiSThAzramaM jgmtuH|| hindI--madhura evaM gaMbhIra gharagharAhaTa vAle eka hI ratha para car3hakara sudakSiNAdilIpa isa prakAra cale jA rahe the, jaise varSA ke bAdala para bijalI aura airAvata indra kA hAthI' cale jArahe hoM // 36 //
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH mA bhUdAzramapIDeti parimeyapuraHsarau / anubhAvavizeSAttu senAparivRtAviva ||37|| 36 saJjIvinI -- punaH kiMbhUtau dampatI | AzramapIDA mA bhUnmAstviti hetoH / 'mAGi luGa' ityAzIrarthe luGa / 'na mAGyoge' ityaDAgamaniSedhaH / parimeyapura:sarI parimitaparicarau / anubhAvavizeSAttu tejovizeSAtsenAparivRtAviva sthitI // anvayaH - AzramapIDA, mA bhat, iti, parimeyapuraHsaro, anubhAvavizeSAt, tu, senAparivRto, iva, 'sthitau' jagmatuH / vAcya0 - AzramapIDayA mA bhAvIti parimeyapuraHsarAbhyAm, anubhAvavizeSAttu, senAparivRtAbhyAmiva tAbhyAM jagme / " vyAkhyA-- Azramasya = vasiSThAzramasya AzramavAsijanasyetyarthaH, pIDA = bAdhA, kaSTaM, mA bhUt = na bhavatu, iti = hetoH puraH = agre, saranti = gacchantIti puraHsarAH, parimAtuM yogyAH parimeyA: = parimitAH puraHsarAH anucarAH, yasto parimeyapuraHsarau, anubhAvasya = prabhAvasya, tejasa ityarthaH vizeSaH = atizayastasmAt prabhAvavizeSAt tu = kintu, senayA = sainyena, parivRtau = anvitI; iti senAparivRtI, 'dhvajinI vAhinI senA pUtanA'nIkinI camUH / varUthinI bala sainyam' ityamaraH / iva = yathA, 'sthito jagmaturiti' pUrveNAnvayaH / samA0-- Azramasya pIDA AzramapIDA / puraH saranti iti puraHsarAH, parimAtum yogyAH parimeyAH, parimeyAH puraHsarAH yayoH to parimeyapuraHsarI / anubhAvasya vizeSaH anubhAvavizeSaH tasmAt anubhAvavizeSAt, paritaH vRtau parivRto senayAparivRtau senAparivRtau / abhi0 - senayA saha gamane vasiSThAzramasya pIDA bhaviSyatItihetoH, tricatu:sevakAnvitAvapi sudakSiNA dilIpau pratApAtizayena senAvyAptI, iva yayatuH / hindI -- Azrama ke nivAsI janoM ke kArya meM bAdhA na ho, isaliye rAjA dilIpa ne parimita 'tIna cAra' sevakoM ko hI sAtha meM liyA, kintu apane pratApa va teja se ve aise jAna par3ate the, mAno bar3I bhArI senA se ghire hoM ||37|| sevyamAnau sukhasparzeH zAlaniryAsagandhibhiH / puSpareNUtkirairvAtairAdhUtavanarAjibhiH ||38||
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 raghuvaMzamahAkAvye saJjIvinI-punaH kathaMbhUtI / sukhaH zItalatvAtpriyaH sparzo yeSAM taiH / zAla. niryAsagandhibhiH srjtrunisyndgndhvdbhiH| 'zAla: sarjataruH smRtaH' iti shaashvtaa| utkiranti vikSipantItyutkirAH 'igupadhaH' ityAdinA kirateH kapratyayaH / puSpareNUnAmutkirAstai rAdhUtA mAndyAdISatkampitA vanarAjayo yastatiH sevymaanii|| anvayaH--sukhasparzaH zAlaniryAsagandhibhiH, puSpareNU tkiraiH, ApUtavanarAjibhiH, bAtaH, sevyamAnI, 'to jagmatuH / vAcya0---sukhasparzaH......vAteH, sevyamAnAbhyAM tAbhyAM jagme / vyAkhyA--sukhaH = sukhapradaH, priya ityarthaH, sparzaH=sparzanamAliGganaM yeSAnte taH sukhasparzaH, zAlebhyaH = sarjatarubhyaH niryAsA:= nisyandAH, teSAM gandhaH=surabhiH asti, yeSu te teH, zAlaniryAsagandhibhiH, ukiranti =vikSipanti, ityutkirA:, puSpANAM=kusumAnAM reNavaH = dhUlayaH, iti puSpareNavasteSAmutkirAstaiH puSpareNUkiraH, AGa = ISat, dhUtAH= kampitA:, vanasya = kAnanasya, rAjayaH= paGaktayo yastaH, AdhutavanarAjibhiH, vAtaH=pavanaH sevyamAnauparicaryamANo. tau dampatI jagmaturiti pUrveNa sNbndhH| samA0-sukhaH sparzaH yeSAm te sukhasparzAH, te. sukhasparzaH / zAlebhyaH niryAsAH zAlaniryAsA: zAlaniryAsAnAm gandhaH zAlaniryAsagandhaH, zAlaniryAsagandhaH asti yeSu te zAlaniryAsagandhinaH, teH shaalniryaasgndhibhiH| urikaranti iti uskirAH, puSpANAm reNavaH puSpareNava: puSpareNUnAm utkirAH puSpareNUtkirAH, taiH pussprennuutkirH| A ISat dhUtAH iti AdhUtAH vanAnAM rAjayaH vanarAjayaH AdhUtAH vanarAjayaH yaiH te AdhUtavanarAjayaH, taiH AdhUtavanarAjibhiH / abhi0-zItalamandasugandhibhiH priyasparzaH zubhasUcakaiH pavanaH sevyamAnI sudakSiNAdilIpI jagmatuH / hindI-priyasparzavAle, zAlake gonda kI sugandhiyukta phUloM ke parAga ko ur3AnevAle aura vanavRkSoM kI paMkti ko dhIre 2 kaeNpAnevAle pavana se sevA kiye gaye ve donoM cale jA rahe the // 38 // manobhirAmAH zRNvantau rthnemisvnonmukhaiH| SaDjasaMvAdinIH kekA dvidhA bhinnAH zikhaNDibhiH // 36 //
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH saJjIvinI-rathanemisvanonmukhaiH / meghadhvanizaGkayonnamitamukhai rityarthaH / zikhaNDibhirmayUraidvidhA bhinnaa| zuddhavikRtabhedenAviSkRtAvasthAyAM cyutAcyutabhedena vA SaDjo dvividhH| tatsAdRzyAtkekA api dvidhA bhinnA ityucyate / ata evAha-SaDjasaMvAdinIriti / SaDbhyaH sthAnebhyo jAtaH SaDjaH / taduktam'nAsAkaNThamurastAlajihvAdantAMzca saMspazan / SaDbhyaH saMjAyate yasmAttasmAtSaDja iti smRtH||' sa ca tantrIkaNThajanmA svaravizeSaH / 'nissaadrssbhgaandhaarssddjmdhymdhaivtaaH| paJcamazcetyamI sapta tantrIkaNThotthitAH svarAH // ' ityamaraH / SaDjena saMvAdinIH sdshiiH| taduktaM mAtaGgena--'SaDja mayUro vadati' iti manobhirAmA manasaH priyAH / ke mUni kAyanti dhvanantIti kekA mayUravANyaH / 'kekA vANI mayUrasya' ityamaraH / tAH kekAH zRNvantau / iti zlokArthaH // 39 // anvayaH-rathanemisvanonmukhaH, zikhaNDibhiH, dvidhA, bhinnAH, SaDjasaMvAdinIH, manobhirAmAH, kekAH, zRNvanto, 'to jagmatuH' / vAcya0--manobhirAmA: kekAH zaNvabhyAM tAbhyAM jagme / vyAkhyA--rathasya = syandanasya, nemI= cakraprAntI 'nemizcakraprAnte striyAmapIti' koSaH, tayoH, svanaH = ninAdastena, unmukhAH=UninAH, taistathoktaH, zikhaNDibhiH = mayUraH, dvidhA= zuddhavikRtabhedena dviprakArAH, bhinnAH= bhedamApannAH, SaDbhyaH sthAnebhyaH, jAtaH= utpannaH iti SaDjaH, SaDjena saMvAdinI:= sadRzIH, iti SaDjasaMvAdinIH, manasaH=cittasya, abhirAmAH priyAH, iti manobhirAmAH, ke = mUrdhani, kAyanti = dhvanantIti kekAH= mayUravANyastAH kekAH, zRNvantI= AkarNayantau, to dampatI jgmtuH| ___ samA0--rathasya nemo rathane mI rathanemyoH svanaH rathanemisvanaH, udgatam mukham yeSAm te unmukhAH, rathanemisvanena unmukhAH rathanemisvanonmukhAH, taiH rathanemisvanonmukhaiH / SaDbhyaH jAtaH SaDjaH SaDjena saMvAdinyaH iti SaDjasaMvAdinyaH, tAH ssddjsNvaadiniiH| ke kAyanti iti kekAH, tA kekaaH| abhi0-rathacakraprAntotthitaM nisvanaM meghagarjanaM matvA, UdhrvamukhAnAM mayUrANAM karNapriyaM kekAM zRNvanto jagmatuH / hindI--ratha ke pahiye kI gar3agar3AhaTa sunakara 'meghoM ke garjana kI bhrAnti se' Upara ko mukha kiye hue moroM kI, zuddha aura vikRta bheda se do prakAra kI,
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye SaDja svara jaisI, madhura manohara vANI ko sunate hue rAjA dilIpa aura sudakSiNA cale // 36 // prspraakssisaadRshymduurojjhitvm'su| mRgadvandveSu pazyantau syandanAbaddhadRSTiSu // 40 // saJjIvinI--vizrambhAdadUraM samIpaM yathA bhavati tathojjhitaM vatma yasteSu / syandanAbaddhadRSTiSu syandane ratha AbaddhA saJjitA dRSTirne yasteSu / 'dRgdRSTinetralocanacakSurnayanAmbakekSaNAkSINi' iti halAyudhaH / kautukavazAdrathAsaktadRSTivityarthaH / mRgyazca mRgAzca mRgAH 'pumAnstriyA' ityekazeSaH / teSAM dvandveSu mithuneSu / 'strIpuMsau mithunaM dvandvam' ityamaraH / parasparAkSaNAM sAdRzyaM pazyantau / dvandvazabdasAmarthyAnmRgISu sudakSiNAkSisAdRzyaM dilIpo dilIpAkSisAdRzyaM ca mRgeSu sudakSiNetyevaM vivektavyam // 40 // ___ anvaya-adUrojjhitavama'su syandanAbaddhadRSTiSu, mRgadvandvaSa, parasparAkSisAvRzya, pazyantI, 'to jgmtuH'|| vAcya--adUrojjhitavama'su syandanAbaddhadRSTiSu mRgadvandveSu parasparAkSisAdRzyaM pazyadbhyAM, 'tAbhyAM jgme'| ___vyAkhyA--adUraM = samIpaM, yathA syAttathA, ujjhitaM = tyaktaM, vartma = mArgo yastAni, adUrojjhitavAni teSu tathokteSa syandane = rathe, AsamantAt' baddhAH saMlagnA:, dRSTayaH= netrANi yaistAni, syandanAbaddhadaSTIni teSu syandanAbaddhadRSTiSu, mRgyaH= hariNyazca mRgAH=hariNAzceti mugaa|, mRgANAM, dvandvAni = mithunAni, teSu, mRgadvandveSu, sadRzasya bhAvaH, sAdRzyam, akSaNAM= netrANAM, sAdRzyaM = sarUpatA, iti, akSisAdRzyaM, parasparasya = anyonyasya, akSisAdRzyaM tat, parasparAkSisAdRzyaM, 'dilIpo mRgISu sudakSiNAkSisAdRzya, sudakSiNA ca mRgeSu dilIpAkSisAdRzyamityarthaH, pazyantI= avalokayantI, to jagmatuH / ____ samA0--adUram ujjhitam vartma yaH tAni adUrojjhitavAni, teSu adUrojjhitavamasu / syandane AsamantAt baddhA dRSTi: yaiH tAni syandanAbaddhadRSTIni teSu syandanAbaddhadRSTiSu / mRgyaH ca mRgAH ca mRgAH, mRgANAm dvandvAni mRgadvandvAni, teSu mRgadvandveSu / sadRzasya bhAvaH sAdRzyam, akSaNAm sAdRzyam akSisAdRzyam, parasparasya akSisAdRzyam iti parasparAkSisAdRzyam tat parasparAkSisAdRzyam /
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH abhi0-vizvAsAt rathamArgasamIpe sthiteSu kautukAd rathAsaktalocaneSu mRgamithuneSu, anyonyasya netrasAdRzyaM pazyantI sudakSiNAdilIpo jagmaturiti / hindI--ratha ke mArga ko chor3akara pAsa se ratha ko eka Taka dekhate hue, mRgoM ke jor3e meM, sudakSiNA dilIpa, eka dUsare ke netroM kI samAnatA ko dekhate hue, Azrama ko gaye // 40 // zreNIbandhAdvitanvadbhirastambha toraNamrajam / sArasaiH kalanirbAdaiH kvacidunnamitAnanau // 41 // saJjIvinI-zreNIbandhAtpaGaktibandhanAdetorastambhAmAdhArastambharahitAm / toraNaM bahirim / 'toraNo'strI bahirim' itymrH| tatra yA sragviracyate tAM' toraNamra vitanvadbhiH / kurvadbhirivetyarthaH / utprekSAvyaJjakevazabdaprayogAbhAde'pi gamyotprekSeyam / kalanihadiravyaktamadhuradhvanibhiH sArasaH pakSivizeSaH krnnH| kvacidunnamitAnanI / 'sAraso maithunI kAmI gonardaH puSkarAhvayaH iti yAdavaH // 41 // __ anvayaH-zreNIbandhAt, astammA, toraNanajaM, vitanvadbhiH, kalanihaviH, sArasaH, kvacid, unnamitAnano, 'to jagmatuH / vAcya0--sArasaiH kvacidunnamitAnanAbhyAM tAbhyAM jagme / vyAkhyA--zreNyAH= paGakte, bandhaH=bandhanaM, tasmAt, zreNIbandhAt = hetoH, na vidyate stamyo yasyAH sA, astambhA, tAm, AstambhAm = adhArastambharahitAM, toraNasya = bahirvArasya, 'toraNo'strI bahirim ityamaraH' yA sraka =mAlA, tAM toraNasrajaM vitanvadbhiH= kurvadbhiH, 'iveti zeSaH' kala:= madhurAsphuTaH nirhAdaH= dhvaniA, yeSAnte taiH, kalanirdiH sArasaH= pakSivizeSaH karaNaH' kvacit =kutracit sthAna, unnamite = UdhvaMkRte,Anane = mukhe =yAbhyAM to, unnamitAnanI 'vaktrAsye vadanaM tuNDamAvanaM lapanaM mukham' ityamaraH to jgmtuH| ___ samA0--zreNyAH bandhaH zreNIbandhaH tasmAt zreNIbandhAt / na vidyate stambhaH yasyAH sA astambhA tAm astambhAm |tornnsy sak toraNasraka tAm toraNasrajam / kalaH nirbAdaH yeSAm te kalanirvAdAH taH kalani daiH / unnamite Anane yAbhyAm to unnmitaannii|
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 raghuvaMzamahAkAvye ___ abhi0--kvacit pradeze AkAze paMkti vavA gacchataH, ataeva stambharahitabahirimAlAsadRzAn, madhurAvyaktazabdAn sArasAn vIkSitumuparikRtAnanau sudakSiNAdilIpI jgmtuH| hindI-kisI sthAna meM AkAza meM ur3ate hue tathA priya bolane vAle haMsoM ko dekhane ke liye Upara ko mukha uThAe hue ve cale jA rahe the, eka pAMta meM ur3ate hue haMsa aise jAna par3ate the mAne binA khambhe ( caukhaTa ) ke hI bandanavAra TaeNgI ho // 41 // pvnsyaanukuultvaatpraarthnaasiddhishNsinH| rajobhisturagotkIrNairaspRSTAlakaveSTanau // 42 // saJjIvinI--prArthanAsiddhizaMsino'nukUlatvAdeva manora siddhisUcakasya pavanasyAnukalatvAd gantavyadigabhimukhatvAt / turagotkIrNe rajobhiraspRSTA alakA devyA veSTanamuSNISaM ca rAjJo yayosto tthoktau| 'zirasA veSTanazobhinA sut|' iti vakSyati // 42 // anvayaH--prArthanAsiddhizaMsinaH, pavanasya, anakalatvAt,turagotkIrNaH, rajobhiH aspRSTAlakaveSTano, 'to jagmatuH / vAcya--prArthanAsiddhizaMsinaH pavanasyAnukUlatvAt turagotkIrNaiH rajobhiH aspRSTAlakaveSTanAbhyAM tAbhyAM jagme / ___ vyAkhyA--prArthanAyAH = manorathasya, siddhiH = saphalatA, iti prArthanAsiddhiH, tAM zaMsituM = sUcayituM zIlaM yasya sa tasya prArthanAsiddhizaMsinaH, punAtIti pavanastasya pavanasya = vAyoH, anukUlatvAt = sammukhatvAt gantavyadigabhimukhatvAdityarthaH, turagaH- azvaH, utkIrNAni == urikSaptAni taH, turagotkIrNaH, rajobhiH= dhUlibhiH, aspRSTAH = asaMpRSTAH, alakAH= kezAH sudakSiNAyAH, veSTanam = uSNISaM ca dilIpasya, yayostI aspRSTAlakaveSTanI, to jagmatuH / samA0-prArthanAyAH siddhiH prArthanAsiddhiH prArthanAsiddhi zaMsitum zIlam yasya saH prArthanAsiddhizaMsI, tasya prArthanAsiddhizaMsinaH / punAti iti pavana: tasya pavanasya, anukUlasya bhAvaH anukUlatvam tasmAt anukUlatvAt, turagaiH utkIrNAni turagotkIrNAni taiH turgotkiirnnaiH| na spRSTAH aspRSTAH, aspRSTAH alakAH veSTanam ca yayoH to aspRssttaalkvessttnii|
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 4 abhi0 svAbhilaSitasUcakasya vAyoH gantavya digabhimukhatvAt azvakhurotthitA dhUlayo dilIpasyoSNISe sudakSiNAyAzca kuTilakezeSu ca na saMlagnAH / " hindI - manoratha kI saphalatA ko sUcita karanevAle vAyu ke anukUla hone se 'sAmane dizA meM calane se' ghor3oM ke khuroM se uThI dhUlI sudakSiNA ke kezoM aura rAjA dilIpa kI pagar3I ko na chU sakI ||42 // sarasISvaravindAnAM vIcivikSobhazItalam / Amodamupajighrantau svaniHzvAsAnukAriNam // 43 // saJjIvinI -- sarasISu vIcivikSobhazItalamUmisaMghaTTanena zItalaM svani :zvAsamanukartuM zIlamasyeti svaniHzvAsAnukAriNam / etena tayorutkRSTastrIpuMsajAtIyatvamuktam / aravindAnAmAmodamupajighrantau ghrANena gRhNanto // 43 // anvayaH - sarasISu vocivikSobhazotalaM svaniHzvAsAnukAriNam, aravindAnAm, Amodam, upajighranto, 'to jagmatuH ' / vAcya0 - sarasISu vIcivikSobhazItalaM svaniHzvAsAnukAriNamaravindAnAmAmodamupajighradbhyAM 'tAbhyAM jagmeM' / vyAkhyA - sarasISu = saraHsu taDAgeSvityarthaH / 'kAsAraH sarasI saraH' ityamaraH / vIcInAM = taraGgANAM, vikSobhaH = saMghaTTanaM, tena zItalaH = zItaH, 'suSImaH zizirojaDaH / tuSAra zItalaH zIto himaH saptAnyaliMgakA' ityamaraH / taM vIcivikSobhazItalam, svasya = nijasya, niHzvAsaH = zvAsaH, tamanukartuM zIlamasya taM svanizvAsAnukAriNam, aravindAnAM = kamalAnAm, Amodam = atinirhrAriNam, sugandhimityarthaH / ' AmodaH so'tinirhArI' ityamaraH, upajighrantau = ghrANendriyeNa gRhNantau tau jagmatuH / samA0 - vIcInAm vikSobhaH vocivikSobha / vIcivikSobheNa zItalaH vIcivikSobhazItalaH tam vIcivikSobhazItalam, svasya niHzvAsaH svaniHzvAsa: svanizvAsam anukatu N zIlam asya iti svaniHzvAsAnukArI tam svaniHzvAsAnukAriNam / abhi0 -- saraHsamparkAt zItalamata eva svaniHzvAsagandhAnukAriNaM kamalagandhaM jighrantau tau yayatuH / * hindI - - tAlAboM kI taraMgoM meM TakarAne se zItala ataeva apane zvAsa vAyu kA anukaraNa karane vAlI kamala kI sugandhi ko sUMghate hue ve rAjA-rAnI jA rahe the /
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye grAmeSvAtmavisRSTeSu yUpacihnaSu yajvanAm / __ amoghAH pratigRhNantAvAnupadamAziSaH // 44 // saJjIvinI-AtmavisRSTeSu svadatteSu / yUpo nAma saMskRtaH pazubandhAya dAruvizeSaH / yUpA eva cihnAni yeSAM teSu grAmeSvamoghAH saphalA yajvanAM vidhinessttvtaam| 'yajvA tu vidhineSTavAn' ityamaraH / 'suyajoDarvanip' iti ivanipratyayaH / AziSaH AzIrvAdAn / arghaH puujaavidhiH| tadarthaM dravyamaya'm / 'pAdAbhyAM ca' iti yatpratyayaH / 'SaT tu triSvaya'mardhArthe pAcaM pAdAya vAriNi' ityamaraH / aya'syAnupadamanvak / ardhyasvIkArAnantaramityarthaH / pratigRhNantI sviikurvntii| padasya pazcAdanupadam / pazcAdarthe'vyayIbhAvaH / 'anvaganvakSamanuge' nupadaM klIbamavyayam' ityamaraH // 44 // ___ anvayaH-AtmavisRSTeSa, yUpacihaSa, grAmeSu, yajvanAm, amoghAH, AziSaH, aAnupavaM, pratigRhNanto, 'tau jgmtuH'| vAcya0--AtmavisRSTeSu, yUpacihneSu, grAmeSu, yajvanAmamoghAH, AziSaH aAnupadaM pratigRhNayAM, 'tAbhyAM jagme / ___ vyAkhyA-AtmanA= svena, dilIpenetyarthaH 'visRSTAH = dattAsteSu AtmavisaSTeSu, yUpAH = stambhAH, yajJArthasaMskRtadAruvizeSaH pazubandhAyetyarthaH, eva cihnAni = lakSaNAni yeSAM te teSu yUpacihnaSu, 'cihna lakSma ca lakSaNam' itymrH| grAmeSu = saMva. satheSu, 'samau saMvasathagrAmo' itymrH| yajvanAM= vidhineSTavatAM, yAjJikAnAmityarthaH, amoghA= saphalAH, AziSa:= AzIrvAdAna, padasya pazcAdanupadam, aya'sya% pUjAvidheH, anupadaM = pazcAt, anantaramityarthaH, pratigRhNantau svIkurvanto, 'to jgmtuH'| samA0-AtmanA visRSTAH AtmavisRSTAH teSu AtmavisRSTeSu, yUpA eva cihnAni yeSAm te yUpacihnAH, teSu yUpacihnaSu, na moghAH amoghAH, padasya pazcAdanupadam, arghAthaM dravyam ayam aya'sya anupadam aAnupadam / abhi0--AtmanA vividheSu yajJeSu yAjJikaviprebhyo datteSu, yUpacihniteSu grAmeSu tatratyaviprANAM saphalAzIrvAdAn pUjAvidheranantaraM svIkurvanto 'tI dampatI jgmtuH| hindI--rAjA dilIpa se brAhmaNoM ko dAna meM diye gae aura jinameM yajJa ke stambha gar3e hue the, aise gAMvoM meM arghya bheMTa karane ke pazcAt yAjJika brAhmaNoM ke saphala AzIrvAda ko lete hue, sudakSiNA dilIpa, cale jA rahe the // 44 //
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 47 haiyaGgavInamAdAya ghoSavRddhAnupasthitAn / nAmadheyAni pRcchantau vanyAnAM mArgazAkhinAm // 45 // saJjIvinI--hyastanagodohodbhavaM ghRtaM heyaMgavInam / hyaH pUrvadyubhavam / 'tattu heyaMgavInaM yaddhayogodohodbhavaM ghRtam' ityamaraH / 'heyaMgavInaM saMjJAyAm' iti nipaatH| tatsadyoghRtamAdAyopasthitAnghoSavRddhAn / 'ghoSa AbhIrapallI syAt' isyamaraH / vanyAnAM mArgazAkhinAM nAmadheyAni pcchntii| 'duhyAca-'ityAdinA pRcchaterdikarmakatvam / kulakam // 45 // ____anvayaH-hayaMgavInam, AvAya, upasthitAn, ghoSavRddhAn, vanyAnAM, mArgazA. khimAM, nAmaSeyAni pacchantI, 'to jagmatuH / vAcya0-haiyaMgavInamAdAya, upasthitAn ghoSavRddhAn, vanyAnAM, mArgazAkhinAM nAmadheyAni pRcchadbhyAM 'tAbhyAM jgme'| vyAkhyA--hyo godohasya vikAraH, heyaMgavInaM, hayaMgavInaM = sadyoghRtaM, navanItamityarthaH, AdAya = gRhItvA dilIpAya nivedayitumiti bhAvaH / upasthitAn = samAgatAn, ghoSeSu = AbhIrapallISa, ye vRddhAH= sthavirAH, tAn ghoSavRddhAn, vane bhavA vanyAsteSAM vanyAnAM = kAnanodbhavAnAM, mArgasya = pathaH, zAkhinaH= vRkSAsteSAM mAgaMzAkhinA, 'vRkSo mahIrahaH zAkhI viTapI pAdapastaruH' ityamaraH / nAmadheyAni =nAmAni, pRcchantI= jijJAsamAnI, 'to jagmaturiti, dvAdazazlokAnAM kulakaM samAptam / samA0-hyo godohasya vikAraH heyaGgavInam / ghoSeSu vRddhAH ghossvRddhaa| tAn ghossvRddhaan| vane bhavAH vanyAH teSAm vanyAnAm / mArgasya zAkhinaH teSAm mArgazAkhinAm / abhi0--rAjJe, upahArArtha navanItamAdAya samupasthitAn, AbhIravRddhAn vanotpannamArgavRkSANAM nAmAni pRcchantI sudakSiNAdilIpo vasiSThAzramamprati jagmatuH / hindI-bheMTa dene ko gau kA tAjA makkhana lekara Aye hue gAMva ke bUDhe ahIroM se jaMgalI vRkSoM ke nAma pUchate hue, rAjA tathA sudakSiNA jA rahe the // 45 // kApyabhikhyA tayorAsId brjtoHshuddhvessyoH| himanirmuktayoryoge citrAcandramasoriva // 46 // saJjIvinI-vrajatorgacchatoH zuddhaveSayorujjvalanepathyayostayoH sudakSiNA
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 raghuvaMzamahAkAvye diliipyoH| himanimuktayozcitrAcandramasoriva / yoge sati kApyanirvAcyAbhikhyA zobhAsIt / 'abhikhyA nAmazobhayoH' ityamaraH / 'Atazcopasarge' ityaNapratyayaH / citrA nksstrvishessH| zizirApagame catryAM citrApUrNacandramasorivetyarthaH / / 46 // anvayaH-vrajatoH zuddhaveSayoH, tayoH, himanimuktayoH, citrAcandramasoH, iva, yoge 'sati' kApi, abhikhyA, nAsIt / vAcya--vrajato: zuddhaveSayostayoH, himanirmuktayoH, citrAcandramasoriva, yoge 'sati' kayA'pi, abhikhyayA, abhUyata / ___ vyAkhyA--vrajatoH = gacchatoH, zuddhaH= ujvalaH zubhraH, veSa:- nepathyaM yayostayoH, zuddhaveSayoH, sA ca sa ca to tayoH= sudakSiNAdilIpapoH, himena = tuSAreNa 'tuSArastuhinaM himam' ityamaraH / nirmuktau = tyaktI tayoH himanirmuktayoH, citrA nakSatravizeSaH, candramA:- candramAzceti citrAcandramaso tayoH citrAcandramasoH, iva = yathA, yoge-saMgato, 'sati' caitryAM pUrNimAyAM citrAcandramasorive. tyarthaH, kA'pi = anirvacanIyA abhikhyA- zobhA, AsIt = abhavat / / samA0-zaddhaH veSaH yayoH to zaddhaveSau tayoH shuddhvessyoH| sA ca sa ca to tayoH tayoH / himena nirmuktI himanirmukto tayoH himanirmuktayoH, citrA ca candramAH ca citrAcandramasau tayoH citrAcandramasoH / abhi0 - yathA zizirAvasAne caitrasya pUrNimAyAM citrApUrNacandrayoH, yoge sati, alaukikI zobhA bhavati, evaM zubhraveSayoH sudakSiNAdilIpayoratIva zobhA'bhUt / hindI--mArga meM jAte samaya sudakSiNA ke sAtha ujvala vastra pahane rAjA dilIpa kI vaisI hI apUrva zobhA ho rahI thI jaisI zizira Rtu ke pazcAta caitra kI pUrNimA meM citrA nakSatra ke sAtha nirmala candra kI hotI hai // 46 / / tattabhUmipatiH palyai drshynpriydrshnH| api lavitamadhvAnaM bubudhe na budhopamaH // 47 / / saJjIvinI--priyaM darzanaM svakarmakaM yasyAsI priyadarzanaH / yogyadarzanIya ityarthaH / bhUmipatiH patnya tattadadbhutaM vastu darzayallaGaghitamativAhitamapyadhvAnaM na bubudhe na jJAtavAn / budhaH saumya upamopamAnaM yasyati vigrahaH / idaM vizeSaNaM tattaddarzayannityupayogitayavAsya jJAtRtvasUcanArtham // 47 //
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH anvayaH - priyadarzana:, budhopamaH, bhUmipatiH, tattat, patnyaM darzayan, laGghitam . api, adhvAnaM, na, bubudhe / - priyadarzanena budhopamana bhUmipatinA tattat patnyaM darzayatA laMdhiso'pi, adhvA na bubudhe / -02015 vyAkhyA -- priyaM = hRdyaM, manoharamityarthaH, darzanam = avalokanaM yasya sa priyadarzana:, budhaH = saumyaH, candraputra ityarthaH paNDitazca, upamA = upamAnaM yasyAsI bughoSamaH 'upamopamAnaM syAd' ityamaraH / pAtIti patiH, bhUmeH = pRthivyAH patiH = svAmIti bhUmipatiH, rAjA dilIpa ityarthaH, tattat = adbhutaM darzanIyaM vastu, patnyaM = bhAryAyai darzayan = sandarzayan, laMghitam = ativAhitam atikrAntamityarthaH, = api, adhvAnaM = mArga, na = nahi bubudhe - abodhiSTa jJAtavAnityarthaH / 1 49 -- - priyam darzanam yasya saH priyadarzanaH / budha upamA yasya saH budhopamaH / samA0 pAti iti patiH bhUmeH patiH bhUmipatiH / - abhi0 - manoharavapurdilIpaH svabhAryAya pathi darzanIyamadbhutaM vastu darzayan, atikrAntamapi mAgaM kiyaddUramAgato'smIti na jJAtavAn / hindI - paNDitoM ke samAna buddhimAn, tathA manohara zarIra vAle rAjAdilIpa, apanI strI ko mArga ke saba darzanIya dRzya dikhAte hue, 'aise rama gaye ki ' pIche chUTe mArga ko bhI na jAna sake // 47 // sa duSprApayazAH prApadAzramaM zrAntavAhanaH / sAyaM saMyaminastasya maharSermahiSIsakhaH // 48 // saJjIvinI - - duSprApayazAH / duSprApamanyadurlabhaM yazo yasya sa tathoktaH / zrAntavAhano dUropagamanAtkalAntayugyaH / mahiSyAH sakhA mahiSIsakhaH / ' rAjAha:sakhibhyaSTac' iti TacpratyayaH / sahAyAntaranirapekSa iti bhAvaH / sa rAjA sAyaM sAyaMkAle saMyamino niyamavatastasya maharServasiSThasyAzramaM prApatprApa / puSAdi tvAdaG ||48 // anvayaH - duSprApayazAH, zrAntavAhanaH, mahiSIsakhaH, saH, sAyaM, saMyaminaH, tasya maharSeH, Azramam, prApat / vAcya0 - duSprApayazasA zrAntavAhanena mahiSIsakhena tena sAyaM saMyaminastasya maharSeH, AzramaH prApi /
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye vyAkhyA - duHkhena prAptuM zakyaM duSprApaM duSprApam = anyadurlabham, yazaH = = kIrtiyasya sa duSprApayazAH, zrAntAni = klAntAni dUropagamanAdityarthaH, vAhanAni = azvA ityarthaH, yasyAsau zrAntavAhanaH, 'sarvaM syAt vAhanaM, yAnaM yugyaM patraM ca' ityamaraH / mahiSyAH = kRtAbhiSekAyAH sudakSiNAyAH, sakhA = sahAyaH, iti mahibIsakhaH anya sahAyAnapekSa ityarthaH, saH = rAjA dilIpaH, sAyaM = sAyaMkAle, saMyaMmo'syAstIti saMyamI tasya saMyaminaH = niyamavataH, tasya pUrvoktasya kulaguroH, mahAMzcAsI RSistasya maharSeH = vasiSThasya, Azramam = AvAsaM, prApat = prApa / 0 - duHkhena prAptum zakyam duSprApam, duSprApam yazaH yasya saH duSprApayazAH / zrAntAni vAhanAni yasya saH zrAntavAhanaH / mahiSyAH sakhA mahiSIsakhaH / saMyamaH asya asti iti saMyamI tasya saMyaminaH, mahAn ca asau RSiH maharSiH, tasya maharSeH / = samA0 50 abhi0 -- anya durlabha kIrtiH sapatnIko dilIpaH sAyaMkAle niyamavataH kulagurorvasiSThasyAzramaM prApa / hindI - anya manuSyoM se durlabha yazavAle aura thake haiM ghoDe jisake aise rAjA dilIpa apanI patnI ke sAtha sAyaMkAla hote 2 saMyamI maharSi vasiSThajI ke Azrama meM pahu~ca gae // 48 // vanAntarAdupAvRttaiH samitkuzaphalAharaiH / pUryamANamadRzyAgnipratyudyAtaistapasvibhiH // 46 // saJjIvinI -- vanAntarAdanyasmAdvanAdupAvRttaiH pratyAvRttaiH / samidhazca kuzAMzca phalAni cAhartuM zIlaM yeSAmiti samitkuzaphala harAsteH / 'AGi tAcchIlye' iti haraterAGapUrvAdacpratyayaH / adRzyairdarzanAyogya ragnibhivaitAnikaiH pratyudyAtAH pratyudgatAH taistapasvibhiH pUryamANam / 'proSyAgacchatAmAhitAgnInAmagnayaH pratyudyAnti' iti zruteH / yathAha - 'kAmaM pitaraM proSitavantaM putrAH pratyAdhAvanti / evametamagnayaH pratyAdhAvanti sazakalAndArUnivAharan' iti // 49 // anvayaH -- -- vanAntarAt, upAvRtteH, samitkuzaphalAharaiH adRzyAgnipratyudyAteH, tapasvibhiH pUryamANam, 'AzramaM prApat' / vAcya0--vanAntarAdupAvRttaiH samitkuzaphalAharaiH, adRzyAgnipratyudyAteH tapasvibhiH pUryamANa AzramaH prApi /
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH vyAkhyA--anyat vanamiti vanAntaraM = vipinAntaraM tasmAt vanAntarAt, upAvRtta:=pratyAgataH samidhaH=kASThAni ca, kuzAH= darbhAzca, phalAni = AmrAdiphalAni ceti samitkuzaphalani tAnyAhatuM zIlaM yeSAM te taiH samitkuzaphalAharaH, adRzyAH = darzanAyogyA!= asaMlakSyA ityarthaH, ca te, agnayaH = vahnayastaiH pratyudyAtAH=pratyudgatAstaH adRzyAgnipratyudyAtaH, tapa:= tapazcaraNamasti yeSAM te testapasvibhiH= tApasaH, pUryamANam = vyAptam, AzramaM prApadityarthaH / samA0-anyat vanam vanAntaram tasmAt vanAntarAt / samidhazca kuzAzca phalAni ca samitkuzaphalAni, samitkuzaphalAni Ahartum zIlam yeSAm te samiskuzaphalAharAH, teH samitkuzaphalAharaiH / draSTum yogyAH dRzyAH, na dRzyAH adRzyAH adRzyAzca te agnayaH adRzyAgnayaH, adRzyAgnibhiH pratyudyAtAH iti adRzyAgnipratyudyAtAH, taiH adRshyaagniprtyudyaatH| tapaH asti yeSAm te tapasvinaH taiH tapasvibhiH / abhi0--vanAntarAt samitkuzaphalAnyAdAya parAvRttaH, adRzyavaMtAnikAgnipratyudgatestApasAptamAzramaM prApat / hindI-dUsare vana se samidhA kuzA tathA phaloM ko lekara lauTe hue, tapasviyoM se vasiSThAzrama bharA huA thA, aura una pAne vAle tapasviyoM kI adRzya hokara zrautAgni agavAnI kara rahA thA // 49 // aakiirnnmRssiptniinaamuttjdvaarrodhibhiH| apatyairiva niivaarbhaagdheyocitaimgaiH||50|| saJjIvinI-nIvArANAM bhAga eva bhAga gheyoM'zaH / 'bhAgarUpanAmabhyo dheyaH' iti vaktavyasUtrAtsvAbhidheye gheyprtyyH| tsyoNcitaiH| ata evoTajAnAM parNazAlAnAM dvArarodhibhirarodhakarmagaiH RSipatnInAmapatyairiva AkINaM vyAptam // anvayaH--nIvArabhAgadheyocitaH, uTajadvAraroSibhiH, magaH, RSipatnInAm, apatyaH, iva AkIrNam, 'AzramaM prApat' / vAcya-nIvArabhAgadheyocitairuTajadvArarodhibhiH, mugaH RSipatnInAmapatyarivAkIrNa AzramaH prApi / vyAkhyA--bhAga evate bhAgadheyaH, nIvArANAM tRNadhAnyAno, 'tRNadhAnyAni nIvArA' ityamaraH, bhAgadheyaH= aMzaH, iti nIvArabhAgadheyaH, tasya nIvArabhAgadhe.
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 raghuvaMzamahAkAvya yasya, ucitA:= yogyAH, taiH, nIvArabhAgadheyocitaH, 'ataeva' uTajAnAM = parNazAlAnAM, dvArANi = pratIhArAn, 'dvAriM pratIhAra' ityamaraH / roddham zIlaM yeSAM te taiH, uTajadvArarodhibhiA, 'parNazAloTajo'striyAm' itymrH| mRgaH hariNaH, RSINAM= maMtradraSTaNAM, palyaH = bhAryAH, tAsA , RSipatnInAm, apatyaH = putraH, iva = yathA, AkIrNa = vyAptam, AzramaM prApaditi puurvshlokenaanvyH| samA0-bhAga eva bhAgadheyaH, nIvArANAm bhAgadheya iti nIvArabhAgadheyaH, nIvArabhAgadheyasya ucitAH nIvArabhAgadheyocitAH, taiH niivaarbhaagdheyocitH| uTajAnAm dvArANi uTajadvArANi, uTajadvArANi roddham zIlam yeSAm te uTajadvArarodhinaH, taiH uttjdvaarrodhibhiH| RSINAm patyaH RSipatnyaH tAsAm Rssiptniinaam| abhi0-RSipatnInAM vAlakA yathoTajadvAraM ruddhvA atiSThan, tathaiva tRNadhAnyAMzAharaNArthaM mugA uTajadvAraM vyApya sthitA Asan / hindI-RSipatniyoM ke bAlakoM ke samAna tinnI ke cAvala khAne ke abhyAsI, isI liye parNakuTiyoM ke dvAroM ko cheke khar3e hue magoM se vaha Azrama paripUrNa thA // 50 // sekAnte munikanyAbhistatkSaNojjhitavRkSakam / vizvAsAya vihaGgAnAmAlavAlAmbupAyinAm // 51 // saJjIvinI--sekAnte vRkSamalasecanAvasAne muniknyaabhiH| sektrIbhiH / AlavAleSu jalAvApapradezeSu yadambu tatpAyinAM / 'syAdAlavAlamAvAlamAvApaH' itymrH| vihaGgAnAM pakSiNAM vizvAsAya vizrambhAya "samau vizrambha vizvAso' ityamaraH, tatkSaNe sekakSaNa ujjhitA vRkSakA hrasvavRkSA yasmistam / hrasvArthe kapratyayaH // 5 // ___ anvayaH--sekAnte, munikanyAbhiH, AlavAlAmbupAyinAm, vihaGgAnAm, vizvAsAya, tatkSaNojjhitavRkSakam, 'Azramam, prApat' / __vAcya0--AlavAlAmbupAyinAm, vihaGgAnAm, vizvAsAya, munikanyAbhiH, sekAnte, tatkSaNojjhitavRkSaka: AzramaH, prApi / vyAkhyA-sekasya =tarumalasecanasya, antaH = avasAnam, iti sekAntaH, tasmin sekAnte, munInAM = RSINAM, kanyA: = sutAH, iti munikanyAH, tAbhiH,
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH munikanyAbhiH, AlavAleSu = AvAleSu, ambu = jalam iti, AlavAlAmba, tatpAtuM = pAnaM kartu zIlaM yeSAM te, AlavAlAmbupAyinaH, teSAm, AlavAlAmbupAyinAm, vihAyasA gacchantIti vihaGgAH= pakSiNaH, teSAm vihaGgAnAm, vizvAsAya = visambhAya, vizvAsaM janayitumityarthaH, tatkSaNe = tasminnevAvasare, ujjhitA iti tatkSaNojjhitAH hrasvA vRkSA vRkSakAH, tatkSaNojjhitA vRkSakA yasmin saH, tAdRzam, 'Azramam, praapt'| samA0- sekasya antaH sekAntaH tasmin sekAnte / AlavAleSu yadambu tatyAtuM zIlaM yeSAM te AlavAlAmbupAyinaH, teSAm AlavAlAmbupAyinAm / sa cAso kSaNazca tatkSaNaH tatkSaNe ujjhitA iti tatkSaNojjhitAH, hrasvAH vRkSAH vRkSakAH, tatkSaNojjhitAH vRkSakA yaSu saH tatkSaNojjhitavRkSakaH tam tatkSaNojjhitavRkSakam / abhi --pakSiNo nirbhayAH santaH pAnIyaM pibantu, iti manasi vicArya yatra munikumArikA laghuvRkSamUlasecanaM kRtvA tatkSaNAdevApayAnti tamevAzramaM prApat / hindI-rAjA dilIpa, pakSigaNa nirbhaya hokara pAnI piyeM isa dRSTi se choTe vRkSoM kI jar3oM meM pAnI dekara munibAlikAyeM jahA~ turata haTa jAtI haiM, usa Azrama meM pahu~ce // 51 // AtapAtyayasaMkSiptanIvArAsu nissaadibhiH| mRgairvartitaromanthamuTajAGganabhUmiSu // 52 // saJjIvinI-AtapasyAtyaye'pagame sati saMkSiptA rAzIkRtA nIvArAsta. NadhAnyAvi yAsu tAsu / 'nIvArAstRNadhAnyAni' ityamaraH / uTajAnAM parNazAlAnAmaGganabhUmiSu catvara bhAgeSu / 'parNazAloTajo'striyAm iti / 'aGganaM catvarAjire' iti cAmaraH / niSAdibhirupaviSTama garvatito niSpAdito romanthazcavitacarvaNaM yasminnAzrame tam // 52 // anvayaH--AtapAtyayasaMkSiptanIvArAsu, uTajAGganabhUmiSu, niSAvibhiH, magaH, vatitaromantham, 'Azramam, prApat' / vAcya0--vartitaromanthaH, AzramaH, praapi| dhyAkhyA-A= samantAt, tApayati = saMtApaM janayati, iti, AtapaH, tastha atyayaH= dhvaMsaH, iti AtapAtyayaH, AtaMpAtyaye, saMkSiptA3% rAzIkRtAH, nIvArAH
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye = tRNadhAnyAni yAsu tAH, AtapAtyayasaMkSiptanIvArAH, tAsu AtapAtyayasaMkSiptanIvArAsu, aGganasya ajirasya bhUmayaH = pradezAH, iti, aGganabhUmayaH, uTajAnAm = parNazAlAnAm aGaganabhUmayaH, iti uTajAGaganabhUmayaH, tAsu uTajAGagana bhUmiSu, niSIdanti = tiSThanti, tacchIlAH, niSAdinaH, taH, niSAdibhiH, mRgaiH= hariNaH, vartitaH = niSpAditaH, romanthaH = carvitasyAkRSya punazcarvaNam, yasmin tam, 'Azramam, praapt'| samA0--A samantAt tApayati iti AtapaH, tasya atyayaH, AtapAtyayaH, tasmin saMkSiptAH nIvArAH yAsu tAH, AtapAtyayasaMkSiptanIvArAH, tAsu,AtapAtyayasaMkSiptanIvArAsu / uTajAnAm aGganabhUmayaH iti, uTajAGganabhUmayaH, tAsu uTajAGganabhUmiSu / vartitaH romanthaH yasmin saH vartitaromanthaH tam vartita romnthm| abhi0-rAjA dilIpaH, yatra sAyaMkAle parNazAlAnAM catvarapradezeSa rAzIkRteSu tRNadhAnyeSu sukhenopaviSTA magAzcarvitacarvaNaM kurvanti, taM munerAzramaM prApat / hindI-rAjA dilIpa sAyaMkAla ke samaya muni vaziSTha ke Azrama meM pahuMce jahA~ ki parNazAlAoM ke AMganoM meM dhUpa ke cale jAne se ikaTThe kiye nIvAra nAmaka dhAnya ke DheroM para baiThe hue hariNa romantha arthAt jugAlI kara rahe the // 52 // abhyutthitAgnipizunairatithInAzramonmukhAn / punAnaM pavanoddhRtaimairAhutigandhibhiH // 53 // saJjIvinI-abhyutthitAH prjvlitaaH| homayogyA ityarthaH / 'samiddhe' gnAvAhutIrjuhoti' iti vacanAt / teSAmagnInAM pizunaH sUcakaH pavanodbhUtaH / Ahutigandho yeSAmastItyAhutigandhinaH tai-- mairAzramonmukhAnatithInpuvAnaM pavizrIkurvANam // kulakam // 53 // anvayaH-abhyutthitAgnipizunaH, pavanodbhUtaH, AhutigandhibhiH, dharmaH, ApamonmukhAna, atithIna, punAnam, 'Azramam prApat' / vAcya--punAnaH, AzramaH, prApi / vyAkhyA--abhitaH utthitA:=prajvalitAH, iti, abhyutthitAH, abhyutthitAzca, te agnayaH = vahnayaH, iti, abhyutthitAgnayaH, abhyutthitAgnInAM pizunAH= sUcakAH, iti, abhyutthitAgnipizunAH te| abhyutthitAgnipizuna:,
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 55 pavanena vAyunA, uddhRtAH= kampitAH iti pavanoddhRtAH, taiH pavanoddhtA, A= samantAt, havanam = mantrapUrvakamagnI haviSyakSepaH, AhutiH, AhuteH gandhaH = surabhiH, eSAmastIti, AhutigandhinaH, taiH, AhutigandhibhiH, dhUmaiH, udgataM mukham = AnanaM yeSAM te, unmukhAH, Azramasya = munyAvAsasya, unmukhAH, iti, AzramonmukhAH, tAn, AzramonmukhAn, vasiSThAvAsaM prati gamanotsukAnityarthI, atithIn = abhyAgatAn, punAnam = pavitrIkurvANam, 'AzramaM prApat' / samA0-abhitaH utthitAH iti abhyutthitAH, abhyutthitAzca te agnayaH iti abhyatthitAgnayaH teSAM,pizunA iti abhyutthAgnipizunAH, taiH abhyutthitaagnipishun|| pavanena, udbhUtAH iti, pavanodbhUtAH, taiH, pavanodbhUtaiH / AhuteH gandhaH AhutigandhaH, saH eSAm asti iti AhutigandhinA, tI, aahutigndhibhiH| udgataM mukhaM yeSAM, te unmukhaa|, Azramasya unmukhAH iti AzramonmukhAH, tAn AzramonmukhAn / ___abhi0-rAjA dilIpaH, munijanavihitahavanasya gandhena mizritaiH pavanavazAditastataH prasadbhidhUmairabhyAgatajanAnpavitrIkurvANamAzramaM prApa / hindI-rAjA dilIpa muniyoM se kiye gaye havana kI gandha se mizrita dhueM se, jo ki havA se Azrama ke idhara-udhara phailA huA thA, Ane vAle atithiyoM ko pavitra karane vAle muni vasiSThajI ke Azrama meM pahu~ce // 53 // atha yantAramAdizya dhuryAnvizrAmayeti sH| tAmavArohayatpatnI rathAdavataMtAra ca // 54 // saJjIvinI--athAzramaprAptyanantaraM sa rAjA yantAraM sArathi dhuraM vahantIti dhuryA yugyaaH| 'dhuro yaDDhako' iti yatpratyayaH / pUrvahe dhuryadhoreyadhurINAH saparaMdharAH' itymrH| dhuryAnrathAzvAnvizrAmaya vinItazramAnkurvityAdizyAjJApya tAM patnI rathAdavArohayadavatAritavAnsvayaM cAvatatAra / 'vizramaya' iti hrasvapAThe 'janIjaSa0' iti mitve 'mitAM hrasva' iti hrasvaH / dIrghapAThe 'mitAM hrasvaH' iti sUtre 'vA cittavirAge' ityato 'vA' ityanuvartya vyavasthitavibhASAzrayaNatvAd. hrasvAbhAva iti vRttikaarH||54|| anvayaH-atha, sA, yantAram, dhuryAna, vizrAmaya, iti, AviSya, tAm, patnIm, rathAt, avArohayat, svayam, ca, avatatAra /
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya vAcya0-atha, tena, yantAram 'tvayA', dhuryAH, vizrAmyantAm, iti, Adizya, sA, patnI, rathAt, avArohyata, svayam, ca, avatere / vyAkhyA-atha = AzramaprAptyanantaram, saH= dilIpaH, yacchati iti yantA= sArathiH, tam, yantAram, dhuraM vahantIti dhuryAH = azvAH, tAn, dhuryAna, vizrAmaya%= vinItazramAn kuru,iti= ittham Adizya = AjJApya, tAm = pUrvoktAm,patnIm = bhAryAm, sudakSiNAm rathAt = syandanAt, avArohayat = avatAritavAn, 'svayam' ca avatatAra = avAruroha / samA0-dhuraM vahanti, iti dhuryAH, tAn dhuryAn / abhi0-AzramaprAptyanantaraM rAjA, azvaparizramadUrIkaraNe sArathimAjJApya sudakSiNAsahito rthaadvttaar| hindI-Azrama meM pahu~ca kara rAjA sArathi ko ghor3oM kI thakAna dUra karane kA Adeza dete hue sudakSiNA sahita ratha se utare // 54 // tasmai sabhyAH sabhAryAya gopne gupttmendriyaaH| ahaNAmahaMte cakrurmunayo nayacakSuSe // 55 // sajIvinI--sabhAyAM sAdhavaH sbhyaaH| 'sabhAyAM yaH' iti yapratyayaH / guptatamendriyA atyantaniyamitendriyA munayaH sabhAryAya goptre rksskaay| nayaH zAstrameva cakSustattvAvedakaM pramANaM yasya tasmai nayacakSuSe / ata evArhate prazastAya / pUjyAyetyarthaH / 'arhaHprazaMsAyAm' iti zatapratyayaH / tasmai rAjJe'haNAM pUjAM cakraH / 'pUjA namasyApacitiH saparyAcAhaNAH samAH' ityamaraH // 55 // ___anvayaH-sabhyAH, guptatamendriyAH, munayaH, sabhAryAya, gopne, nayacakSuSa, arhate, tasmai, arhaNAm ckruH|| vAcya0-sabhyaH, guptatamendriyaH, munibhiH, arhaNA, ckre| vyAkhyA-sabhAsu sAdhavaH sabhyAH= sabhAsadA, atizayena guptAni guptatamAni = dRDharakSitAni, guptatamAni indriyANi = akSANi, yeSAM te guptatamendriyAH, munayaH= RSayaH, bhAryayA=palyA saha vartamAnaH sabhAryaH, tasmai sabhAryAya, sudakSiNAsahitAya, gotre = rakSakAya, nayaH% nItiH eva cakSuH netraM yasya sa nayacakSuH tasmai nayacakSuSe, arhate= pUjyAya, tasma% dilIpAya, arhaNAm = pUjAma, cakra:= akurvan /
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 57 samA0-- sabhAsu sAdhavaH, sabhyAH / atizayena guptAni guptatamAni, guptatamAni indriyANi yeSAM te guptatamendriyAH / bhAryayA sahitaH nayaH eva cakSuH, yasya sa nayacakSuH, tasmai nayacakSuSe / sabhAryaH tasmai sabhAryAya / , abhi0 -- vasiSThAdeze vAzramasthA munayo nItividaM, pUjAhaM rakSakaM ca sudakSiNAsahitaM dilIpamapUjayan / hindI -- vasiSThajI kI AjJA se Azrama meM sthita jitendriya muniyoM ne nItizAstrajJa, pUjA ke yogya evaM rakSaka sudakSiNA sahita rAjAdilIpa kI pUjA kI // 55 // vidheH sAyantanasyAnte sa dadarza taponidhim / anvAsitamarundhatyA svAhayeva havirbhujam ||16|| saJjIvanI- - sa rAjA sAyaMtanasya sAyaMbhavasya / ' sAyaMciram 0' ityAdinA TyulpratyayaH / vidherjapahomAdyanuSThAnasyAnte'vasAne'rundhatyAnvAsitaM pazcAdupavezanenopasevitam / karmaNi ktaH / upasargavazAtsakarmakatvam / 'anvAsyenAm' ityAdi - vadupapadyate / taponidhi baliSTham / svAhayA svAhAdevyA | 'athAgnAyI svAhA 'ca hutabhupriyA' ityamaraH / anvAsitaM havirbhujamiva / dadarza / 'samitpuSpakuzAgnyambumudannAkSatapANikaH / japaM homaM ca kurvANo nAbhivAdyo dvijo bhavet // ' ityanuSThAnasya madhye'bhivAdananiSedhAdvidherante dadarzetyuktam / anvAsanaM cAtra pativratAdharmatvenoktaM na karmAGgatvena / vidheranta iti karmaNaH samAptyabhidhAnAt // anvayaH -- saH, sAyantanasya, vidheH, ante, arundhatyA, anvAsitam, taponiSim svAhayA, anvAsitam, havirbhujam iva, dadarza / * vAcya0 - tena, arundhatyA anvAsitaH, taponidhiH, svAhayA anvAsitaH havirbhu, iva, dadRze / ' ntanasya, vyAkhyA - saH = dilIpaH, sAyaM bhavaH sAyantanaH = sAyaMkAlikaH, tasya, sAyavidheH : : = anuSThAnasya, ante = avasAne, arundhatyA = tannAmyA svapatnyA, anvAsitam = upAsitam, tapasAm = tapazcaryANAm, nidhiH = AkaraH, iti, taponidhi), tam, taponidhim, svAhayA = svAhAdevyA 'anvAsitam' haviH = havanIyaM dravyaM bhunakti = khAdati, iti havirbhuk, taM havirbhujam iva = yathA, dadarza = apazyat /
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samA0--sAyaM bhavaH sAyaMtanaH tasya saayntnsy| tapasAM nidhiH taponidhiH tam taponidhim / haviH bhunaktti iti havirbhuk, tam havirbhujam / abhi-dilIpa: sAyaMkAlikavidheranantaraM svAhAdevyA samupAsitaM vahnimiva sthitaM svadharmapanyopasevitaM vasiSThaM dadarza / hindI-rAjA dilIpa ne sAyaMkAlika saMdhyAvandanAdi ke anantara apanI patnI arundhatI se sevita vasiSThajI ko baiThe hue isa prakAra dekhA mAno apanI patnI svAhA devI se sevita sAkSAt agnideva hoN||56|| tayorjagRhatuH pAdAn rAjA rAjJI ca maagdhii| tau gurugurupatnI ca prItyA prtinnndtuH||57|| saJjIvinI-mAgadhI magadharAjaputrI rAjI sudakSiNA rAjA ca tayorarundhatIvasiSThayoH paadaajghtuH| 'pAdaH padaGaghrizcaraNo'striyAm' ityamaraH / pAdagrahaNamabhivAdanam / gurupatnI guruzca kartArau / sA ca sa ca to sudakSiNAdilIpo krmbhuutii| prItyA harSeNa pratinanandatuH / AzIrvAdAdibhiH saMbhAvayAMcakraturityarthaH // 57 // anvayaH--mAgadhI, rAjI, rAjA, ca, tayoH, pAdAn, jagRhatuH, gurupatnI, guruH, ca, to, protyA, pratinananvatuH / __ vAcya0--mAgadhyA, rAjyA, rAjJA, ca, tayoH, pAdAH, jagRhire, guruNA, gurupanyA, ca prItyA, tI, pratinandAte / vyAkhyA-magadhAnAm = dezavizeSANAm, rAjA= nRpaH, mAgadhaH, mAgadhasyApatyaM strI mAgadhI, rAjJI = mahiSI sudakSiNA, rAjA=nupaH, dilIpazca, sA= arundhatI, saH= vasiSThaH, ca, tI, tayoH, pAdAn = caraNAn, jagRhatuH= paspRzatuH, guroH= vasiSThasya, patnI% bhAryA, gurupatnI arundhatI ityarthaH, guruH= vasiSThaH, ca, prItyA=premNA, sA=sudakSiNA ca, saH= dilIpazca, to kamabhUto, pratinanandatuH =AzIrvacanAdibhiH sambhAvayAJcakratuH / samA0-magadhAnAM rAjA mAgaSaH, mAgadhasyApatyaM strI maagdhii| guro, patnI guruptnii| abhi.--sudakSiNA dilIpazca guruM vasiSThaM gurupatnImarundhatI ca namazcakratuH / tataH sapatnIko gururapi tAbhyAmAziSaM ddo|
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 59 hindI -- sudakSiNA aura dilIpa ne guru vasiSTha aura gurupatnI ko namaskAra kiyaa| taba unhoMne bhI una donoM rAjA-rAnI ko prema pUrvaka AzIrvAda diyA / / 57 / / tamAtithya kriyAzAntarathakSobhaparizramam / papraccha kuzalaM rAjye rAjyAzramamuniM muniH // 58 // saJjIvinI -- muni: / atithyarthamAtithyam / 'atitheH' iti JyapratyayaH // Atithyasya kriyA tayA zAnto rathakSobheNa yaH parizramaH sa yasya sa taM tathoktam / rAjyamevAzramastatra munitulyamityartha / / taM dilI rAjye kuzalaM papraccha / pRcchatestu dvikarmakatvamityuktam / yadyapi rAjyazabdaH purohitAdiSvantargatvAdrAjakarmavacanaH tathApyatra saptAGgavacanaH / ' upapannaM nanu zivaM saptasvaGgeSu' ityuttaravirodhAt, tathAha manuH - 'svAmyamAtyapuraM rASTraM kozadaNDau tathA suhRt / saptaitAni samastAni loke'sminrAjyamucyate ' // iti / tatra 'brAhmaNaM kuzalaM pRcchetkSatra bandhumanAmayam / vaizyaM kSemaM samAgamya zUdramArogyameva ca / / ' iti manuvacane satyapi tasya rAjJo mahAnubhAvatvAd brAhmaNocitaH kuzalaprazna eva kRta ityanusaMdheyam / ata evoktam - rAjyAzramamunimiti // 58 // | 7 anvayaH -- muniH Atithya kriyAzAntarakSobhaparizramam, rAjyAzramamunim tam, rAjye, kuzalam, papraccha / 0 vAcya0 - muninA, Atithya kriyAzAnta rathakSobha parizramaH, rAjyAzramamuniH, sa papracche / na vyAkhyA - mantA = vedazAstrArthatattvAgantA, muniH, abhyAgataH ityarthaH, vidyamAnA tithiryasyAgamane saH atithi, atithaye idam Atithyam, Atithyasya = abhyAgatasatkArasya, kriyA = karma iti AtithyakriyA, Atithya kriyayA zAntaH = gataH iti AtithyakriyAzAntaH, rathasya = syandanasya, kSobhaH = saMcalanam, iti rathakSobhaH, rathakSobheNa parizramA = khedaH iti razrakSobhaparizrama, Atithya kriyAzAntaH rathakSobhaparizrama yasya saH, Atithya kriyAzAnta rathakSobhaparizramaH, taM tathoktam, rAjJaH = nRpasya bhAvaH karma vA rAjyam = rASTram, rAjyamevAzramaH = munyAvAsaH, iti rAjyAzramaH, rAjyAzrame muniH, iti rAjyAzramamuniH tam rAjyAzramamunim, tam = rAjAnam dilIpam, rAjye = rASTramaNDale, kuzalam = kSemam, papraccha = * apacchat /
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye samA0- - avidyamAnA tithiH yasya Agamane sa atithiH, atithaye idam atithyam, Atithyasya kriyA AtithyakriyA, tayA zAntaH iti AtithyakriyAzAntaH, rathasya kSobhaH iti rathakSobhaH, rakSakSobheNa parizramaH rathakSobhaparizramaH, Atithya - kriyAzAntaH rathakSobhaparizramaH yasya saH Atithya kriyAzAntarathakSobha parizramaH / rAjJaH bhAvaH karma vA rAjyam, rAjyam eva Azrama iti rAjyAzramaH, rAjyAzrame muniH iti, rAjyAzramamuniH tam rAjyAzramamunim / abhi0 -- vasiSTho dilIpasya rathasaMcalanakhedamAtithya kriyayA dUrIkRtya taM 60 rAjyaM kuzalaM pRSTavAn / hindI -- vasiSThajI ne dilIpa ke ratha ke hilane-Dulane se utpanna kheda ko Atithya satkAra se dUra kiyA aura rAjya sambandhI kuzala pUchA // 58 // thAtharvanidhestasya vijitAripuraH puraH / arthyAmarthapatirvAcamAdade vadatAM varaH // 56 // THE saJjIvinI - atha praznAnantaraM vijitAripurI vijitazatrunagaro vadatAM vaktRNAM varaH zreSThaH 'yatazca nirdhAraNam' iti SaSThI / arthapatI rAjAtharvavedasya muneH puro'gre'rthyAmarthAdanapetAm | 'dharmapathyarthanyAyAdanapete' iti yatpratyayaH / vAcamAdade | vaktumupakrAntavAnityarthaH / atharvanidherityanena purohitakRtyAbhijJatvAtatkarmanirvAhakatvaM munerastIti sUcyate / yathAha kAmandakaH -- ' trayyAM ca daNDanItyAM ca kuzalaH syAtpurohitaH / atharvavihitaM kuryAnnityaM zAntikapauSTikam // ' iti // anvayaH - atha, vijitAripuraH, vadatAm varaH, arthapatiH, atharvaniSe:, tastha, puraH, arthyAm, vAcam, Adave | Adade / 1 vAcya0 - vijitAripureNa, vadatAm vareNa, arthapatinA, ardhyA vAk, vyAkhyA - atha = kuzalapraznAnantaram, arINAm = zatrUNAm, purANi nagarANi iti aripurANi vijitAni = svAyattIkRtAni aripurANi yena saH vijitAripuraH, vadatAm = vaktRNAm, varaH = zreSThaH arthasya = vibhavasya, patiH : svAmI arthapatiH, atharvaNaH == atharvavedasya, nidhiH = AkaraH, iti atharvanidhiH tasya atharvanidheH, tasya = vasiSThasya, purA = agre, arthAdanapetA ardhyA = arthopetA, tAm, arthyAm, vAcam = vANIm, Adade = jagRhe /
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 61 samA0-- arINAm purANi iti aripurANi, vijitAni aripurANi yena saH, vijitAripuraH / arthasya patiH arthapatiH / atharvaNaH nidhiH atharvanidhiH tasya, atharvanidhaH / arthAdanapetA arthyA, tAm arthyAm / 1 abhi0 -- vasiSThakuzalapraznAnantaraM cakravartI vAkpaTU rAjA dilIpaH vasiSThaM sAbhiprAyamuvAca / hindI -- vasiSTha jI ke kuzala pUchane para vAkpaTu cakravartI rAjA dilIpa sAbhiprAya vacana bole // 56 // upapannaM nanu ziva~ saptasvaGgeSu yasya me / daivInAM mAnuSINAM ca pratihartA tvamApadAm // 60 // saJjIvinI - he guro / saptasvaGgeSu svAmyamAtyAdiSu / ' svAmyamAtyasuhRtkoza rASTradurgabalAni ca / saptAGgAni ' ityamaraH / zivaM kuzalamupapannaM nanu yuktameva / nanvavadhAraNe / ' praznAvadhAraNAnujJAnunayAmantraNe nanu' ityamaraH / kathamityatrAha - yasya me devInAM devebhya AgatAnAM durbhikSAdInAm / mAnuSINAM manuSyebhya AgatAnAM corabhayAdInAm / ubhayatrApi 'tata AgataH' ityaN / 'TiDDhANam 0' ityadinA GIp / ApadAM vyasanAnAM tvaM pratihartA vArayitAsi / atrAha kAmandaka::- 'hutAzano jalaM vyAdhirdubhikSaM maraNaM tathA / iti paJcavidhaM devaM mAnuSaM vyasanaM tataH // Ayukta ke bhyazcaurebhyaH parebhyo rAjavallabhAt / pRthivIpatilobhAcca narANAM paJcadhA matam ||' iti // 60 // anvayaH --- saptasu aGgeSu, me, zivam, upapannam, nanu, yasya, me, devInAm mAnuSINAJca, ApadAm tvam, pratihartA, asi / vAcya0 - svayA, pratiharSA, bhUyate / vyAkhyA--saptasu = saptasaMkhyakeSu aGgeSu = svAmyamAtya suhutkoza rASTradurgabalarUpeSu rAjyAGgeSu, me = mama, zivam = kalyANam, upapannam = yuktam, nanu = nizcitam, yasya = me, mama dilIpasyetyarthaH, devebhyaH = surebhyaH AgatAH prAptAH devyaH, tAsAM devInAm, durbhikSAdInAm, manuSyebhyaH = mAnavebhyaH AgatAH mAnuSyaH tAsAm, mAnuSINAm = cauryAdInAm, ApadAm = ApattInAm, pratiharati iti pratihartA = nivArakaH, tvam = vasiSThaH, 'asi' /
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ___samA0--devebhyaH AgatAH devyaH, tAsAm, devInAm / manuSyebhyaH AgatAH, mAnuSyaH, tAsAm mAnuSINAm / pratiharati iti prtihrtaa| ___abhi0-svAmyamAtyasuhRtkozarASTradurgabalarUpeSu rAjyAGgeSu me kuzalameva, yataH me daivInAM mAnuSINAM ca vipattInAM tvaM nivArako vidyase / hindI-mere, svAmI amAtya suhRt koza rASTra, durga tathA bala rUpa rAjya ke sAtoM aGgoM meM kuzala hI hai, kyoMki merI devI tathA mAnuSI donoM prakAra kI vipattiyoM ke dUra karanevAle Apa svayaM vidyamAna haiN| ___tava mantrakRto mntrairduuraatprshmitaaribhiH| pratyAdizyanta iva me dRSTalakSya bhidaH zarAH // 61 // saJjIvinI--dUrAtparokSa eva prshmitaaribhiH| mantrAnkRtavAnmantrakRt / 'sukarmapApamantrapuNyeSu kRJaH' iti kvip / tasya mantrakRto mantrANAM sraSTuH prayokturvA tava mantraiH kartRbhiH dRSTaM pratyakSaM yallakSyaM tanmAtraM bhindantIti dRSTalakSyabhido me zarAH pratyAdizyanta iva / vayameva samarthAH kimebhiH piSTa peSakairiti nirAkriyanta ivetyutprekSA / 'pratyAdezo nirAkRtiH' ityamaraH / tvanmantrasAmarthyAdeva naH pauruSaM phalatIti bhAvaH / anvayaH-dUrAt, prazamitAribhiH, mantrakRtaH, tava, mantraH, dRSTalakSya bhivaH, me, zarA, pratyAdizyante, iv| vAcya0--prazamitArayaH, mantrAH, zarAn, pratyAdizanti / vyAkhyA-dUrAt =viprakRSTadezAt parokSa ityarthaH, prakarSaNa zamitA:zAntAH iti prazamitAH, prazamitAH arayaH= zatravaH, iti prazamitArayaH taiH tathoktaH, mantrAn = japyAn, kRtavAn = sRSTavAn, prayuktavAn, vA mantra kRt tasya mantrakRtaH, tava= vasiSThasya, mantraH= japyaH, dRSTam = avalokitam, ca tat lakSyam =zaravyam iti dRSTalakSyam, dRSTalakSyaM bhindati =vidArayanti, iti dRSTalakSyabhidaH, me= mama dilIpasya, zarA:= bANAH, pratyAdizyante=nirAkriyante, iva = ythetyutprekssaa| samA0--prakarSaNa zamitAH iti prazamitAH, prazamitAH arayaH yaH te zamitArayaH, taiH prazamitAribhiH / mantrAn, kRtavAn, iti mantrakRt, tasya mntrkRtH| dRSTam ca tat lakSyam iti dRSTalakSyam, dRSTalakSyaM bhindanti iti dRSTalakSyabhidaH /
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ / prayamA sargaH abhi0--he guro, bhavAn svamantraprayogaiH parokSa eva mama zatrUnvinAzayati / mama bANAstu teSu piSTapeSaNanyAyena vyarthA iva bhavanti / yataste pratyakSamaiva zatrUvinAzayanti / hindI--he guro, Apa apane mantroM ke sAmathyaM se pahale hI parokSa meM mere zatruoM kA vinAza kara dete haiM, ataH mere bANa to pratyakSa meM hI zatruoM kA vinAza karane ke kAraNa vyartha se pratIta hote haiM // 61 // havirAvarjitaM hotastvayA vidhivadagniSu / vRSTirbhavati sasyAnAmavagrahavizoSiNAm // 62 // saJjIvinI--he hotaH ! tvayA vidhivadagniSvAvajitaM prakSiptaM havirAjyAdikaM kartR / avagraho varSapratibandhaH / 'ave graho varSapratibandhe' ityaJpratyayaH / 'vRSTivaSaM tadvighAte'vagrAhAvagrahI samo' itymrH| tena vizoSiNAM vizuSyatAM sasyAnAM vRSTirbhavati / vRSTirUpeNa sasyAnyupajIvayatIti bhaavH| atra manuH 'agnau dattAhutiH samyagAdityamupatiSThate / AdityAjjAyate vRSTivaSTerannaM tataH prjaaH|| iti // 62 // ___ anvayaH-he, hotaH, tvayA, vidhivat, agniSu, Avajitam, haviH, avagrahavizoSiNAma, sasyAnAm, vRSTiH, bhavati / vAcya0--Avajitena, haviSA, vRSTyA , bhUyate / vyAkhyA he hotaH = agnihotrin, tvayA vasiSThena, vidhivat = yathAzAstram, agniSu = vahniSu, Avarjitam = tarpitam, haviH= havanIyaM dravyam, avanahaNam = vRSTivighAtaH, eva avagrahaH, avagraheNa vizoSiNaH iti avagrahavizoSiNaH, teSAm avagrahavizoSiNAma, sasyAnAm = dhAnyAnAm, vRSTiH = varSaNam bhavati = jAyate / samA0 - avagraheNa vizoSiNaH iti avagrahavizoSiNaH, teSAm avagrahavizoSiNAm / abhi0-he havanakartaH, yattvamagnau vidhivajjuhoSi tadeva vRSTipratibandhavinAzakaM sasyAnAM kRte vRSTirUpaM jAyate / hindI-he havana karane vAle, guro! Apa jo vidhipUrvaka agni meM Ahuti DAlate haiM vaha hI dhAnoM ke liye akAla ko dUra karanevAlI vRSTirUpa ho jAtI hai|
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye puruSAyuSajIvinyo nirAtaGkA nirItayaH / yanmadIyAH prajAstasya hetustvadbrahmavarcasam / / 63 / / saJjIvinI--AyurjIvitakAlaH / puruSasyAyuH puruSAyuSam / vrssshtmityrthH| "zatAyurvaM puruSaH' iti zruteH / 'acaturavicaturasucatura.' ityAdisUtreNAcpratyayAnto nipAtaH / -madIyAH prajAH puruSAyuvaM jIvantIti puruSAyuSajIvinyaH / nirAtaGkA nirbhyaaH| 'AtaGko bhayamAzaGkA' iti halAyuvaH / nirItayo'tivRSTayAdirahitA iti yattasya sarvasya tvadbrahmavarcasaM tava vratAdhyayanasaMpattireva hetuH| 'vratAdhyayanasaMpattirityetadbrahmavarcasam' iti hlaayudhH| brahmaNo varNo brahmavarcasam / 'brahmahastibhyAM varcasaH' itycprtyyH| 'ativRSTiranAvRSTimUSikAH zalabhAH zukAH / atyAsannAzca rAjAnaH SaDetA ItayaH smRtAH // ' iti kAmandakaH / / 63 / / / anvayaH-madIyAH, prajAH, puruSAyuSajIvinyaH, nirAtaGkAH, nirItayaH, yat' 'santi' tasya, tvabrahmavarcasam, 'eva', hetuH / vAcya-madIyAbhiH, prajAbhiH puruSAyuSajIvinIbhiH nirAtaGkAbhiH nirItibhiH, 'yat bhUyate' tasya, tvabrahmavarcasena, eva hetunA, 'bhuuyte'| ____ vyAkhyA--mama = dilIpasya, imAH=saMbandhinyaH, iti, madIyAH, prakarSaNa jAyante = bhavanti, iti, prajAH= janAH, puruSasya = manuSyasya, AyuH= vayaH, iti puruSAyudham puruSAyuSaM jIvituM prANAn dhArayituM zIlaM yAsAM tAH, puruSAyuSajIvinyA, nirgataH=niryAtaH, AtaGkaH = bhayaM yAbhyaH, tAH, nirgatA:=niSkrAntAH ItibhyaH = ativRSTayAdiSaDupadravebhyaH, iti nirItayaH, 'yat santi', tasya = sarvasya, brahmaNaH= vratAdhyayanAdeH, varcaH = saMpattiH, brahmavarcasam, tava = vaziSTasya brahmavarcasam tvadbrahmavarcasam, hetu:=kAraNam, 'asti' / samA0 --mama imAH mdiiyaaH| prakarSeNa jAyante iti prajAH / puruSasya AyuH iti puruSAyuSam / puruSAyuSaM jIvituM zIlaM yAsAM tAH puruSAyuSajIvinyaH / nirgataH AtaGkaH yAbhyaH tAH nirAtaGkAH / nirgatAH ItibhyaH iti niriityH| brahmaNaH varcaH iti brahmavarcasam, tava brahmavarcasam iti tvdbrhmvrcsm|| ___ami0-he guro! yat madIyAH prajAH zatavarSajIvinyaH, nirbhayAH ativRSTaghAdyupadrava zUnyAzca santi tatra tavaiva bratAdhyayanasaMpattiheturnAnyaH /
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravamA sargaH hindI he guro ! merA prajAvarga jo so varasa taka jInevAlA, nirbhaya evaM ativRSTi Adi upadravoM se rahita hai, usameM ApakA vrata, vedapATha Adi hI kAraNa hai // 63 // tvayaivaM cintyamAnasya guruNA brhmyoninaa| sAnubandhAH kathaM na syuH saMpado me nirApadaH // 64 // saJjIvinI-brahmA yoniH kAraNaM yasya tena brahmaputreNa guruNA tvayaivamuktaprakAreNa cintyamAnasyAnudhyAyamAnasya / ataeva nirApado vyasanahInasya me sampadaH sAnubandhAH sAnusyUtayaH / avicchinnA iti yAvat / kathaM na syuH / syurevetprssH| anvayaH-brahmayoninA, guruNA, tvayA, evam, cintyamAnasya, 'ata evaM' nirApadaH, me, sampadaH, sAnubandhAH, kapam, na, sthH| bAcya0-sampadbhiH, sAnubandhAbhiH katham na bhUyeta / vyAlyA--brahmA= vidhAtA, yoniH= kAraNam, yasya sa brahmayoniH, tena brahmayoninA, guruNA=AcAryaNa, tvayA = vaziSThena, evam = ittham, cinyatevicAryate, iti cintyamAnaH, tasya cintyamAnasya 'ata eva' niSkAmataH=nirgataH, ApadbhapA=vipattibhyaH, iti nirApad tasya nirApadaH, me= mama, dilIpasya, sampadA= sampattayaH, anubandhaH = prakRtAnuvartanaH, saha vartamAnAH sAnubandhAH, avicchinnA ityarthaH, katham = kena prakAreNa, na--naiva, syuH= bhaveyuH, apitu syureva / samA0- brahmA yoniH yasya saH brahmayoniH, tena, brhmyoninaa| cinsyate iti cintyamAnA tasya cintyamAnasya / nirgataH ApadbhayaH iti nirApad tasya, nirApadaH / anubandhaH saha vartamAnAH saanubndhaa|| abhila--he guro! brahmaputra ! yadA bhavAn mAmevaM smarati tadA me sNpttyo'vicchinnaa| kathaM na syuH ? hindI-he brahmaputra, jaba ki isa prakAra Apa merA smaraNa karate haiM to merI sampattiyAM sarvadA sthira kyoM na raheMgI // 64 // kiMtu vadhvA tavaitasyAmadRSTasadRzaprajam / na mAmavati sadvIpA ratnasUrapi medinI // 65 // samjIvinI-kiMtu tava'tasyAM vadhvAM snuSAyAm / 'vadhUrjAyA snuSA I' ityamaraH / adRSTA sadRzyanurUpA prajA yena taM mAM sadIpApi / ratnAni sUyata iti
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ratnasUrapi / 'satsUdviSaH' ityAdinA kvip / medinI nAvati na prINAti / avadhAtU rakSaNagatiprItyAdyartheSapadezAdatra prINane / ratnasUrapItyanena sarvaratnebhyaH putra. ratnameva zlAdhyamiti sUcitam // 65 // anvayA-kiMtu, tava, etasyAm, vadhvAm, adRSTasadRzaprajam, mAma, sadvIpA, ratnamaH, api, medanI, na, avti| . vAcya-adRSTasadazaprajaH ahama sadvIpayA ratnasuvA api medinyA, avye| vyAkhyA---kintu tathAtve'pi, tavavasiSThasya, etasyAm = amuSyAm, vadhvAm = snuSAyAma, prakarSeNa jAyata iti prajA= saMtatiH, na dRSTA = AlokitA, iti adRSTA, adRSTA sadRzI= tulyA,prajA yena sa adaSTasadazaprajaH,tam adRSTasadRzaprajam, mAm = dilIpam, dvIpaH= bhUkhaNDavizeSaH saha vartamAnA sadvIpA, ratnAni =horakAdIni, sUyate = utpAdayati, iti ratnasU, api, medinI = pRthvI, na%=naiva, avati =zrIgAti / samAna dRSTA adRSTA, adRSTA sadRzI prajA yena saH adRSTasadRzaprajaH, tam adRSTasadRzaprajam / dvIpaH saha, vartamAnA sdviipaa| ratnAni sUyate, yA sA ratnasUH / abhila--he guro ! bhavatkRpayA'vicchinnasaMpattimattve'pi mama sudakSiNAyAM putrAbhAvena akhaNDamapi sAmrAjyaM na saMtoSAya bhavati / hindI-he guroM! yadyapi Apa kI kRpA se mero samasta sampattiyA~ avicchinna haiM tathApi ApakI isa ziSya-vadhU sudakSiNA se svasadRza putra na pAkara samasta ratnoM ko utpanna karane vAlI bhI yaha pRthvI mujhe saMtuSTa nahIM karatI hai| tadeva pratipAdayati nUnaM mattaH paraM vaMzyAH pirddviccheddrshinH| na prakAmabhujaH zrAddhaM svdhaasNgrhttpraaH||66|| saJjIvinI-mattaH paraM madanantaram 'paJcamyAstasila' piNDavicchedarzinaH piNDadAnavicchedamutprekSamANAH / vaMzodbhavA vazyAH pitaraH / svadhetyavyayaM pitRbhojye vartate / tasyAH saMgrahe tatparA AsaktAH santaH zrAddhe pitRkarmaNi / 'pitRdAnaM nivApaH syAcchAddhaM tatkarma zAstrataH' ityamaraH / prakAmabhujaH paryAptabhojino na bhavanti nUnaM satyam / 'kAmaM prakAmaM paryAptam' ityamaraH / nirdhanA hyApaddhanaM kiyadapi saMgRhNAtIti bhAvaH // 66 //
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH anvayaH--mattaH, param, piNDavicchedazinaH, vaMzyAH, svadhAsaMgrahatatparAH, 'santaH', zrAve, prakAmabhuja', nUnam, na, 'bhavanti / vAcya0--piNDavicchedadarzibhiH vazyaH svadhAsaMgrahatatparaH na prakAmabhugbhiH bhUyate / vyAkhyA--mattaH= matsakAzAt, param = anantaram, piNDasya, vicchedaH% dhvaMsaH iti piNDavicchedaH, piNDavicchedaM draSTam = avalokitaM zIlaM yeSAnte piNDavicchedarzinaH, vaMze = kule zavA vaMzyA:, pitara ityarthaH / svadhAyA=pitRbhojyasya, saGagrahaH= AdAnam, iti svadhAsaMGagrahaH svadhAsaMgraha tatparA:= lagnAH iti svadhAsaMgrahatatparAH, 'santa' zrAddha =pitRkArye, prakAmam = atyantaM paryAptamityarthaH / bhuMjanti = khAdanti iti prakAmabhujaH, nUnam = nizcayena, na bhavanti / samA0-piNDasya vicchedaH piNDavicchedaH, piNDavicchedaM draSTuM zIlaM yeSAM te piNDavicchedazinaH / vaMze bhavAH vaMzyAH / svadhAyAH saMgrahaH iti svadhAsaMgrahaH, tasmin tatparAH svadhAsaMgrahatatparAH / prakAmam bhuJjanti iti prakAmabhajaH / abhi0-putrAbhAvAnmadanantaraM piNDavicchedaM vicArayanto matpitaraH svadhAsaMgrahasaMlagnAH paryAptaM na khAdanti / hindI-mere anantara putra ke abhAva meM piNDa ke lopa kA vicAra karake mere pUrvaja zrAddhake avasara para avazya hI tRpta hokara bhojana nahIM karate hoNge|66| ___ matparaM durlabhaM matvA nUnamAvarjitaM myaa| ___ payaH pUrvaiH svanizvAsaiH kavoSNamupabhujyate // 67 // saJjIvinI-matparaM madanantaram / 'anyArAditarartedikazabdAJcUttarapadAjAhiyukte' ityanena pnycmii| durlabhaM durlabhyaM matvA mayAvajitaM maddattaM payaH pUrveH pitRbhiH svaniHzvAsardukhajaH kavoSNamISaduSNaM yathA tthopbhujyte| nUnamiti tarke / kavoSNamiti kuzabdasya kvaadeshH| 'koSNaM kavoSNaM maMdoSNaM kaduSNaM triSu tadvati' ityamaraH // 67 // anvayaH--matsaram, durlabham, matvA, 'idAnIm' mayA, Ajitam, payaH, pUrvaH svanizvAsaiH kavoSNam, 'yathA tathA', upabhujyate, nUnam / vAcya0--pUrve, kavINNam, upabhuJjate /
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-mattaH= matsakAzAt, param = ane, durlabham = duSprApam, matvA = jJAtvA, 'idAnIm', mayA = dilIpena, Avajitam = dattam , payaH=jalam, pUrvaH = pUrvajaiH, svasya = AtmanaH, niHzvAsAH-mukha mArutAH, iti svaniHzvAsAH taiH svanizvAsA, kavoSNam = ISaduSNam, yathA tathA upabhujyate = pIyate,nUnam = nizcayena / ___ samA0--mattaH param iti matparam / svasya nizvAsAH iti svanizvAsAH, taiH svnishvaas|| ___ abhi0-madanantaraM putrAbhAvAdidAnI maddattaM vAri pitRjananijaduHkhanizvAsarISaduSNIkRtaM pIyate'tra na sandehaH / hindI--mere pazcAt putra ke na hone se Aja-kala mere diye jala ko mere pitujana apane duHkha ke zvAsoM se kucha garma karake pIte haiN| isameM koI sandeha nahIM hai / / 67 // so'hamijyAvizuddhAtmA prjaalopnimiilitH| prakAzazcAprakAzazca lokAloka ivAcalaH // 6 // saJjIvinI-ijyA yAgaH / "vajayajo ve kyap' iti kyappratyayaH / tayA vizuddhAtmA vishuddhcetnH| prajAlopena saMtatyabhAvena nimIlitaH kRtanimIlanaH so'ham / lokyata iti lokaH / nalokyata ityalokaH lokaracAlokazcAtrasta iti, lokazcAsAvalokazceti vA 'lokAlokazcakravAlaH' ityamaraH / prakAzata iti prakAzazca devarNavimocanAt / na prakAzata ityaprakAzazca pitaNAmRNAvimocanAt / pacAdyac / asmIti zeSaH / lokAloko'pyantaH sUryasaMparkAhistamovyAptyA ca prakAzazcAprakAzazceti mantavyam // 6 // ___ manvayaH-ijyAvizuddhAtmA, prajAlopanimIlitaH, aham, lokAlokaH, acalA, iva, prakAzaH, aprakAzaH, ca, asmi / vAcya-ijyAvizuddhAtmanA, prajAlopanimIlitena, 'mayA' lokAlokena, acalena, prakAzena, aprakAzana, ca, bhuuyte| vyAkhyA--ijyA= yajJakaraNam, ijyayA vizuddhaH = pUtaH, AtmA=svam, yasya saH, ijyAvizuddhAtmA, prakarSaNa. jAyate bhavati, iti prajA= saMtatiH, prajAyAH lopaH= abhAvaH iti prajAlopA, prajAlopena nimIlitaH= kRtanimIlanaH, iti prajAlopanimIlitaH aham =dilIpaH,lokyate-dRzyate iti lokaH, na lokyate
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH = dRzyata iti, alokaH, lokazcAsAvalokazca iti lokAlokaH, acala:=parvataH, iva= yathA, prakAzate= dyotate iti prakAza: devarNavimocanAt, na prakAzate ityaprakAzaH pitRRNavimocanAbhAvAt, ca =tathA, asmi = bhvaami| samA0-ijyayA vizuddhaH AtmA yasya saH ijyaavishudvaatmaa| prajAyAH lopaH prajAlopaH tena nimIlitA iti prjaalopnimiilitH| lokyate, iti lokaH, na lokyate iti alokaH, lokazcAsAvalokazca iti lokAlokaH / prakAzate iti prakAzaH / na prakAzate iti aprakAzaH / abhi0--yajJAdinA devarNavimocanAtprasannacetAstathA putrAbhAvena pitRRNAvimocanAnmalinacetAzcAhaM lokAlokaparvata iva bhavAmi / hindI-yajJa Adi se maiM devaRNa se mukta hone ke kAraNa prasannacitta, tathA putra ke abhAva se pitaRNa se mukta na hone ke kAraNa malinacitta hU~, ata: merI sthiti lokAloka parvata ke samAna hai, jisake eka ora prakAza tathA dUsarI ora a~dherA rahatA hai // 6 // nanu tapodAnAdisaMpannasya kimapatya rityAha-- lokAntarasukhaM puNyaM tapodAnasamudbhavam / saMtatiH zuddhavaMzyA hi paratreha ca zamaNe // 6 // saJjIvinI--samudbhavatyasmAditi samudbhavaH kAraNam / tapodAne samudbhavo yasya tattapodAnasamudbhavaM yatpuNyaM tallokAntare paraloke sukhaM sukhakaram / zudakze bhavA zuddhavaMzyA saMtatihi paratra paraloke, iha ca loke zarmaNe sukhAya / 'zarmazAtasukhAni ca' ityamaraH / bhavatIti zeSaH // 66 // anvayaH-tapodAnasamudbhavam, puNyam, lokAntarasukham, 'bhavati' / hi zuddhavaMzyA, santatiA, iha, paratra, ca, zarmaNe, bhavati / vAcya0--tapodAnasamudbhavena, puNyena, lokAntarasukhena, 'bhUyate', zuddhavaMzyayA, santatyA, zarmaNe, bhUyate / vyAkhyA-tapaH= tapazcaryA kRcchacAndrAvatAdItyarthaH,tacca, dAnam =tyAgaH ca tapodAne, samudbhavati = utpadyate'smAditi samudbhavaH, tapodAne samudbhavo yasya tat tapodAnasamudbhavam, puNyam = sukRtam, anyaH = aparaH, lokaH = bhuvanam, iti lokAntaram, lokAntare, sukham = sukhakaram iti lokAntarasukham, 'bhavati', hi=
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye yataH, zuddhaH = pavitraH ca asau vaMzaH = kulam iti zuddhavaMzaH, zuddhavaMze bhavA-zuddhavaMzyA suvaMzotpannetyarthaH, santatiH = prajA, paratra = paraloke, iha = asmi~lloke ca zarmaNeH = kalyANAya, bhavati / 70 samA0 -- tapazca tat dAnaJca iti tapodAne tapodAne samudbhavo yasya tat tapodAnasamudbhavam / anyaH lokaH iti lokAntaram, lokAntare sukham iti lokAntarasukham / zuddhazcAsI vaMzaH iti zuddhavaMzaH tasmin bhavA iti zuddhavaMzyA / abhi0 -- yatpuNyaM tapasA dAnena ca sampadyate tatkevalaM paralokasukhAvahameva bhavati kintu zuddhavaMzotpannaH putrastu paraloke'smilloke ca sukhAvaho bhavati / hindI -- jo puNya tapa athavA dAna se utpanna hotA hai vaha kevala paraloka meM hI sukha detA hai, kintu zuddha vaMza meM utpanna putra to isa loka meM tathA paraloka meM bhI sukha pahu~cAtA hai // 69 // tayA hInaM vidhAta kathaM pazyanna dUyase / siktaM svayamiva snehAdvandhyamAzramavRkSakam // 70 // saJjIvinI - he vidhAtaH ! sraSTaH ! tayA saMtatyA hInamanapatyaM mAm / snehAtpremNA svayameva siktaM jalasekena vardhitaM vandhyamaphalam | 'vandhyo'phalo'vakezI ca' ityamaraH / Azramasya vRkSakaM vRkSapotamiva pazyankathaM na dUyase na paritapyase / vighAtarityanena samartho'pyupekSasa iti gamyate // 70 // anvayaH - he vidhAtaH, tayA, hInam, mAm, snehAt svayam eva, siktam, vandhyam, AzramavRkSakam, iva, pazyan katham, na, dUyase / vAcya0 -- pazyatA, tvayA, katham, na, dUyate / = vyAkhyA - he vidhAtaH = sraSTaH, tayA = santatyA, hInam = rahitam, mAm = dilIpam, snehAt = premNA, svayam = AtmanA, eva nizcayena, siktam = jalasekena varSitam, vandhyam = niSphalam hrasvaH, vRkSa), vRkSakaH = tarupota:, azvamasya = munyAvAsasya vRkSakaH iti AzramavRkSakaH tam AzramavRkSakam, iva = yathA, pazyan = avalokayan, katham = kena prakAreNa, na = = nahi, dUyase = paritapyase / samA0- -hrasvaH vRkSaH vRkSakaH, Azramasya vRkSakaH iti AzramavRkSakaH tam Azra mavakSakam /
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ 71 prathamA sargaH abhi0-he viSAtaH, yathA jalasekena saMvardhito vRkSaH phalarahitazcetsyAttahi zocanIyo bhavati tathaiva svakRpAsaMvardhitamapi mAM putrahInaM dRSTvA bhavAn kathaM na duHkhI bhavati ? hindI--he guro--jisa prakAra jala se sIMcakara bar3hAye hue vRkSa ko phalazUnya dekhakara duHkhI honA ucita hai usI prakAra svayaM sneha pUrvaka bar3hAye hue mujhako bhI putra rahita dekhakara Apa duHkhI kyoM nahIM hote ? // 70 // asahyapIDaM bhagavannRNamantyamavehi me| aruntudamivAlAnamanirvANasya dantinaH // 7 // saJjIvinI--he bhagavan ! mamAntyamaNaM paitRkamRNam / anirvANasya majjanarahitasya / 'nirvANaM nirvatI mokSe vinAze gajamajjane' iti yaadvH| dantino gajasya / arumama tudatItvaraMtudaM marmaspRk / 'vraNo'striyAmIrmamaraH' iti, 'aruMtudaM tu marmaspaka' iti, caamrH| 'vidhvaruSostudaH' iti khshprtyyH| 'arurviSat-' ityAdinA mumAgamaH / AlAnaM bandhanastambhamiva / 'AlAnaM bandhanastambhe' ityamaraH / asahyA sor3hamazakyA pIDA du:khaM ysmistdvehi| duHsahaduHkhajanakaM viddhItyarthaH / ' nirvANosthAnazayanAni trINi gajakarmANi' iti pAlakApye / 'RNaM devasya yAgena RSINAM dAnakarmaNA / saMtatyA pitRlokAnAM zodhayitvA parivrajet // 7 // anvayaH- he bhagavana, me, antyam, RNam, anirvANasya, dantinaH, antudama, AlAnam, iva, asahmapIDam, avehi| vAcya-tvayA, aveyatAm / / vyAkhyA-he bhagavan = SaDaizvaryazAlina, me= mama dilIpasya, ante =ava. sAne bhavam antyam, RNam =paitRkamaNam, na vidyate nirvANam = gajamajjanaM yasya saH, anirvANaH, tasya anirvANasya, dantinaH= gajasya, aruH%D marmasthAnam, tudati %=3 pIvyati iti aruntudam tat AlAnam = gajabandhanastambham, iva= yathA, soDham = sahanaM kartuM yogyA sahyA na sahyA asahyA asahyA, pIDA vyathA yasmistat asahyapIDam tattathoktam avehi =viddhi / samA0-ante bhavam antyam / na vidyate nirvANaM yasya saH anirvANaH, tasya anirvANasya / aruH tudati iti aruntudam / soDhuM yogyA sahyA na sahyA asa hyA asahyA, pIr3A yasmin tat asahmapIDam /
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ___abhi0-he bhagavan, mamedAnI paitRkamRNaM tathA soDhumazakyaM vartate yathA snAnakriyAzUnyasya gajasya marmavyathAjanako bandhanastambhaH / hindI--he bhagavan, isa samaya mujhe paitRka RNa isa prakAra kaSTa pahuMcA rahA hai jisa prakAra ki snAna-kriyA na hone se hAthI ko usake bandhana kA khUTA // 71 // tasmAnmucye yathA tAta saMvidhAtuM tthaahsi| ikSvAkUNAM durApe'rthe tvadadhInA hi siddhayaH // 72 // saJjIvinI-- he tAta! tasmAtpaitRkAdRNAdyathA mucye mukto bhavAmi / karmaNi laTa / tathA saMvidhAtuM kartumarhasi / hi yasmAtkAraNAdikSvAkaNAmikSvAkuvaMzvAnAm / tadrAjatvAdvahuSvaNo luka / durApe duSprApye'rthe / siddhayastvadadhInAstvadAyattAH / ikSvAkaNAmiti zeSe sssstthii| 'na loka-' ityAdinA kRdyoge SaSThIniSedhAt // 72 // manvayaH--he tAta, tasmAt, yathA, mucye, tathA, saMvidhAtum, 'svam ahasi, hi. ikvAkaNAm, durApe, athe, siddhayaH, svvdhiinaaH| bAcya0--mayA mucyate, tvayA adyate, siddhibhiH tvadadhInAbhiH bhayate / ___ vyAlyA--he tAta=pitaH, tasmAt = paitRkAdRNAt, yathA= yena prakAreNa, mucye = mukto bhavAmi, tathA = tena prakAreNa, saMvidhAtum = kartum, arhasi = yogyo bhavasi. hi = yataH, ikSvAkUNAm = ikSvAkukulotpannAnAM nRpANAm durApe= duSprApe, artha prayojane, siddhayaH= kAryasAphalyAni, tava = vasiSThasya,adhInA:= AyattAH, iti tvadadhInAH / samA0--duHkhena Apyate yaH saH durApaH tasmin durApe / tava adhInAH iti tvddhiinaaH| abhi0-he guro ! tasmAdyathAhaM paitRkAdaNAnmukto bhavAmi tathopAyaM kuru, sata: ikSvAkuvaMzIyAnAM rAjJAM duSkarANAmapi kAryANAM siddhayastvadAyattAH santi / hindI- he guro, isaliye jisase ki maiM pitRRNa se unmukta ho sakeM aisA upAya kIjiye, kyoMki ikSvAkuvaMzI rAjAoM ke kaThina kAryoM kI sidi pApake hI AdhIna hai // 72 // iti vijJApito rAjJA dhyAnastimitalocanaH / kSaNamAtramRSistathau suptamIna iva hadaH // 73 //
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sarga: saJjIvinI-iti rAjJA vijJApita RSiAnena stimite locane yasya dhyAnastimitalocano nizcalAkSaH sankSaNamAtraM suptamIno hrada iva tasthau // 73 // anvayaH-iti, rAzA, vijJApitaH, RSiH, dhyAnastimitalocanaH, 'san' bhanamAtram, suptamInaH, havA, iva, tsyo| vAcya-vijJApitena, RSiNA, dhyAnastimitalocanena, satA, suptamInena, hradena, iva tsthe| vyAkhyA--iti = evam, rAjJA = nRpeNa, dilIpena, vijJApitaH= niveditA, RSiH=manirvasiSTaH, dhyAnena =cintanena, stimite=nizcale, locane =netre yasya saH, dhyAnastimitalocanaH, san kSaNameva kSaNamAtra =kSaNarUpakAlavizeSaparyantam, suptAH=nidritAH, mInAH= matsyAH yasya saH suptamInaH, hRdaH=saraH, ivayathA, tasthau% sthitavAn / ____samA0-dhyAnena stimite locane yasya saH, dhyAnastimitalocanaH / suptAH mInAH yasya sa suptmiinH| abhi0-dilIpaprArthanAnantaraM tatkAraNaM zAtuM vasiSTho netranimIlanena samAdhI tathA kSaNamA nizcalo babhUva yathA suptamInatayA nistaraGgaH sarovaraH / hindI--dilIpa kI prArthanA ke anantara putrAbhAva kA kAraNa jAnane ke liye maharSi vasiSTha, machaliyoM ke so jAne se taraGgarahita tAlAba ke samAna kSaNamAtra nizcala hokara samAdhistha ho gaye // 73 // so'pazyatpraNidhAnena santateH stambhakAraNam / bhAvitAtmA bhuvo bharturathenaM pratyabodhayat // 74 // saJjIvinI--sa muniH praNidhAnena cittakAgyeNa bhAvitAtmA zuddhAntaHkaraNo bhavo bhartana pasya saMtateH stambhakAraNaM saMtAnapratibandhakAraNamapazyat / athAnantaramenaM nRpaM pratyabodhayat / svadRSTaM jJApitavAnityarthaH / enamiti 'gatibuddhi-' ityAdinANi kartuH karmatvam // 7 // ___ ambayaH-praNidhAnena, bhAvitAtmA, sA, bhuvA, bhartuH, santateH, stambhakAraNam, apatyA, baba, enam, pratyaboSayat / pAcyA-mAvitAtmanA adRzyata, eSaH pratyabodhyata /
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye dhyAkhyA-praNidhAnana= samAvimA, bhAvitaH= zuddhaH, AtmA= antaHkaraNam, yasya saH, bhAvitAtmA, saH= maharSirvasiSThaH, bhuvaH= bhUmeH, bhartu:svAminaH, dilIpasya santateH= santAnasya, stambhasya = pratibandhasya, kAraNam = hetuH, iti stambhakAraNaM tat, apazyat = avAlokayat, atha = anantaram , enam = amum, dilIpam, pratyabodhayat = jJApitavAn / samA0-bhAvitaH AtmA yasya saH bhAvitAtmA / stambhasya kAraNam iti stambhakAraNam tat / abhi0--vasiSThaH samAdhinA dilIpasya santAnAbhAvarUpaM kAraNaM jJAtvA dilIpAyAvocat / hindI--maharSi vasiSTha samAdhi ke dvArA dilIpa ke santAna na hone ke kAraNa ko jAna gaye aura dilIpa ko bhI batalA diyaa| purA zakramupasthAya tavorvI prati yaasytH| AsItkalpatarucchAyAmAzritA surabhiH pathi // 45 // saJjIvinI--purA pUrva zakramindramupasthAya saMsevyovIM prati bhuvamuddizya yAsyato gamiSyatastava pathi kalpatarucchAyAmAzritA surabhiH kAmadhenurAsIt / tatra sthitetyarthaH // 75 // anvayaH---purA, zakrama, upasthAya, uvA, prati, yAsyataH, tava, paSi, kalpa. tarucchAyAma, AzritA, surabhiH, AsIt / vAcya0-AzritayA, surabhyA, abhUyata / vyAkhyA--purA=pUrvam, zakram = indram, upasthAya= saMsevya, urvIm = pRthvIm, prati = uddizya, yAsyati =gamiSyati, iti yAsyan, tasya yAsyataHtava= dilIpasya,pathi = mArge,kalpataroH= kalpavRkSasya, chAyA = banAtapaH, iti kalpatarucchAyA tAm kalpatarucchAyAm, AzritA= upaviSTA, surabhi:= kAmadhenu,AsIt 3abhuut| samA0-yAsyati iti yAsyan tasya yAsyataH / kalpataro chAyA iti kalpatarugchAyA tAm kalpatarucchAyAm / mami0-purA kadAcittvaM zakrabhavanAnmRtyulokamAgacchannAsIH, mArge ca kalpavRkSasyASaH kAmadhenuH sthitAsIt /
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 75 hindI- he rAjan, pahale eka samaya tumhAre indra-bhavana se bhUloka Ate samaya mArga meM kalpavRkSa kI chAyA meM kAmadhenu baiThI huI thI // 75 / / dharmalopabhayAdrAjJImRtusnAtAmimAM smaran / pradakSiNakriyAeyAM tasyAM tvaM sAdhu naacrH|| 76 // saJjIvinI--RtuH puSpam / raja iti yAvat / 'Rtu: strIkusume'pi ca' ityamaraH / RtunA nimittena snAtAmimAM rAjI sudakSiNAM dharmasyatvabhigamanalakSaNasya lopAd bhraMzAdyad bhayaM tasmAtsmarandhyAyan / 'madaM gAM devataM vipraM ghataM madha catuSpatham / pradakSiNAni kurvIta vijJAtAMzca vanaspatIn // ' itizAstrAtpradakSiNakriyAhayAM pradakSiNakaraNayogyAyAM tasyAM dhenvAM tvaM sAdhu pradakSiNAdisatkAraM nAcaro nAcaritavAnasi / vyAsaktA hi vismarantIti bhAvaH / RtukAlAbhigamane manu:- RtukAlAbhigAmI syAtsvadAranirataH sadA' iti / akaraNe doSamAha parAzara:--'RtusnAtAM tu yo bhAyA~ svasthaH sannopasarpati / bAlagodhnAparAdhena vidhyate nAtra saMzayaH // ' iti // 76 // anvayaH--RtusnAtAm, imAma, rAjIm, dharmalopabhayAt, smaran, pradakSiNakriyAhayAm, tasyAm, tvam, sAdhu, na, aacrH| vAcya0--smaratA, tvayA, na, Acaryata / vyAkhyA-RtunA= rajasA, nimittena snAtA=kRtastAnA, iti RtusnAtA, tAm RtusnAtAm, imAm = purovartinIm, rAjJIm = mahiSIM sudakSiNAm, dharmasya = sukRtasya, lopaH=bhraMzaH, iti dharmalopA, dharmalopAt bhayam = bhItiH, iti dharmalopabhayama tasmAt dharmalopabhayAt, smaran = anudhyAyan, pradakSiNasya = parikramAyAH, kriya.= karma, iti pradakSiNakriyA, arhati =yogga bhavati, iti arhA pradakSiNakriyAyAm arhA iti pradakSiNakriyAhIM tasyAm pradakSiNakriyAhayAm, tasyAm kAmadhenvAm, tvam = dilIpaH, sAdhu = pradakSiNAdisatkAram, na = bahi, AcarA= kRtavAn / samA0--RtunA snAtA iti RtusnAtA tAm RtusnAtAm / dharmasya lopaH iti dharmalopaH tasmAt bhayam iti dharmalopabhayam tasmAt dharmalopabhayAt / pradakSiNasya kriyA pradakSiNakriyA ahaMti iti arhA, pradakSiNakriyAyAm ahA iti pradakSiNakriyAhI tasyAM pradakSiNakriyAhayAm /
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 raghuvaMzamahAkAvye ____ abhi0-RtugamanAbhAvAddharmanAzo mA bhUditi rAjJImeva cintayan pathi sthitAmapi kAmadhenuM tvaM pradakSiNAdikarmaNA sAdhu na satkRtavAn / hindI-RtukAla meM abhigamana na hone se kahIM dharmalopa na ho jAya isa bhaya se kevala rAnI kA hI cintana karane ke kAraNa tumane mArga meM baiThI huI kAmadhenu kA pradakSiNAdi se satkAra nahIM kiyA // 76 / / avajAnAsi mAM yasmAdataste na bhaviSyati / matprasUtimanArAdhya prajeti tvAM zazApa sA // 7 // saJjIvinI--yasmAtkAraNAnmAmavajAnAsi tiraskaroSi ataH kAraNAnmatprasUtiM mama saMtatimanArAdhyAse vayitvA te tava prajA na bhaviSyatIti sA surabhistvAM zazApa zapa Akroze' // 77 // ___anvayaH--yasmAt, 'svam' mAm, avajAnAsi, ataH, matprasUtim, anArASya, te, prajA, na, bhaviSyati, iti, sA, tvAm zazApa / vAcya0--yasmAt, tvayA, aham, avajJAye, prajayA, na, bhaviSyate, iti, tayA, tvam, zepiSe / vyAkhyA-yasmAt = yataH, kAraNAt, 'tvam' mAm = kAmadhenum, avajAnAsi = tiraskaroSi, ataH= asmAtkAraNAt, mama= kAmadhenvAH, prasUti:= santatiH, matsantatiH, tAm, matprasUtim, anArAdhya = asevayitvA, te=tava, dilIpasya, prajA= saMtatiH, na = nahi, bhaviSyati = saMpatsyate, iti = ittham sA= kAmadhenaH, svAm = dilIpam, zazApa = zApaM dadau / samA0-mama prasUtiH iti matprasUtiH tAm matprasUtim / na ArAdhya anArAdhya / abhi.--yatastvaM mAM tiraskaroSyatastava santatirmassantaterArAdhanaM vinA na bhaviSyati, iti sA tubhyaM zApaM ddau| hindI-kyoMki tuma parikramA Adi na karane se merA tiraskAra kara rahe ho ataH merI santAna kI ArAdhanA kiye binA tumheM santAna na hogI, aisA usane tumheM zApa de diyA // 7 // kathaM tadasmAbhirna zrutamityAha sa zApo na tvayA rAjanna ca sArathinA shrutH| nadatyAkAzagaGgAyAH srotasyuddAmadiggaje // 78 //
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ 77 prathamaH sargaH saJjIvinI - he rAjan ! sa zApastvayA na zrutaH / sArathinA ca na zrutaH / azravaNe hetumAha- krIDArthamAgatA uddAmAno dAmna udgatA diggajA yasmi stathokta AkAzagaGgAyA mandAkinyAH srotasi pravAhe nadati sati ||78 || anvayaH - he rAjan, saH, zApaH tvayA, na, zrutaH, sArathinA, ca, na, 'zrutaH', uddAmadiggaje, AkAzagaGgAyAH, srotasi, nadati, 'sati' / vAcya0 -- he rAjan, zApam tvam, na zrutavAn, sArathi:, ca, na, 'zrutavAn' | vyAkhyA -- he rAjan, saH = = aso pUrvoktaH, zApaH = Akroza:, tvayA = dilIpena, na = nahi, zrutaH = AkarNitaH, sArathinA = sUtena, ca = tathA, na, 'zrutaH' dAmnaH=zRGkhalAyAH udgatAH uddAmAnaH, dizAm = kASThAnAm, TOTT:= - hastinaH diggajAH, uddAmAna:, diggajAH yasmin tat uddAma diggajam tasmin uddAma diggaje, AkAzasya = divaH gaGgA = suranadI AkAzagaGgA tasyAH AkAzagaGgAyAH srotasi = pravAhe, nadati = zabdAyamAne 'sati' / samA0---dAmnaH udgatAH uddAmAna: dizAM gajAH diggajAH uddadyamAnaH diggajAH yasmin tat, uddAma diggajam tasmin uddAmadiggaje / AkAzasya gaMgA AkAzagaMgA, tasyAH AkAzagaMgAyAH / abhi0 -- he rAjan kAmadhenvA pradattaH sa zApastvayA tava sArathivA vA na zrutaH, yataH suranadyA utkaTa pravAhe majjatAM diGnAgAnAM mahAnkalakala AsIt / hindI - he rAjan kAmadhenu kA diyA huA vaha zApa na to tumane sunA na tumhAre sArathi ne hI sunA, kyoMki AkAzagaGgA ke pravAha meM snAna karate bandhanamukta diggajoM kA mahAn kalakala zabda ho rahA thA // 78 // astu, prastute kimAyAtamityatrAha - IpsitaM tadavajJAnAdviddhi sArgalamAtmanaH / pratibadhnAti hi zreyaH pUjyapUjAvyatikramaH // 76 // saJjIvinI - tadavajJAnAttasyA dhenoravajJAnAdapamAnAdAtmanaH svasyAptumiSTamIpsitaM manoratham / ApnoteH sannantAtktaH / IkArazca / sArgalaM sapratibandhaM viddhi jAnIhi / tathAhi pUjyapUjAyA vyatikramo'tikramaNaM zreyaH pratibadhnAti // 79 // anvayaH -- tadavajJAnAt, AtmanaH Ipsitam, sArgalam, viddhi, hi, pUjyapUjAvyatikramaH, zreyaH, pratibadhnAti /
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vAcya0--'tvayA' vidyatAm, pUjyapUjAvyatikrameNa zreyaH pratibadhyate / dhyAkhyA--tasyAH= kAmadhenoH, avajJAnam = tiraskAraH tadavajJAnam tasmAt tadavajJAnAt, AtmanaH = svasya, Ipsitam = manoratham argalayA zRGkhalayA saha 'vartamAnam, sAgaMlam pratibandhayuktamityarthaH, viddhi = jAnIhi, hi= yataH, pUjitum = acituM yogyAH pUjyAH, pUjyAnAm pUjA = arcA, pUjyapUjA, pUjyapUjAyAH vyatikramaH= ullaMghanam iti pUjyapUjAvyatikramaH, zreyaH = kalyANam, pratibanAti = ruNaddhi / samA0-tasyAH avajJAnam tadavajJAnam tasmAt tadavajJAnAt / argalayA saha vartamAnam iti sArgalam / pUjituM yogyAH pUjyAH pUjyAnAM pUjA iti pUjya. pUjA pUjyapUjAyAH vyatikramaH pUjyapUjAvyatikramaH / abhi0-ataH kAmadhenoranAdarAttava santAnapratibandho jAtA, pUjArhANAM pUjAbhAvaH kalyANasya pratibandhako bhvti| hindI--isaliye kAmadhenu kA anAdara karane se tumhAre santAna hone meM bAdhA par3a gaI hai| kyoMki pUjya kI pUjA ke ullaMghana se kalyANa meM bAdhA ho jAtI hai // 79 // tahiM gatvA tAmArAdhayAmi / svayaM vA kathaMcidAgamiSyatItyAzA na kartavyatyAha-- haviSe dIrghasatrasya sA cedAnI prcetsH| bhujaGgapihitadvAraM pAtAlamadhitiSThati // 8 // saJjIvinI-sA ca surabhiridAnI dIrgha satraM cirakAlasAdhyo yAgavizeSo yasya tasya pracetaso haviSe dadhyAjyAdihavirathaM bhujaMgapihitadvAraM bhujaMgAvaruddhadvAraM tato duSpravezaM paataalmdhitisstthti| pAtAle tisstthtiityrthH| 'adhizIGasthAsAM karma' iti karmatvam // 8 // anvayaH--sA, ca, idAnIm, vIrghasatrasya, pracetasaH, haviSe, bhujaGgapihitadvAram, pAtAlam, adhitisstthti| vAcya0--tayA, adhiSThIyate / dhyAkhyA--sA= kAmadhenuH, ca = tathA, idAnIm = adhunA, dIrgham = cirakAlasAdhyam, satram = yAgavizeSaH, yasya saH dIrghasatraH, tasya dIrghasatrasya, pracetasaH= varuNasya, haviSe = dadhyAdihavirartham, bhujAbhyAm = bAhubhyAm, gacchanti
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH = yAnti, iti bhujaGgAH, sarpAH, bhujaGgaH, pihitam = avaruddham, dvAram = pravezamArgaH, yasya tat bhujaGgapihitadvAram, tat pAtAlam = rasAtalam, adhitiSThati = adhyAste / samA0--dIrgham satram yasya saH dIrghasatraH tasya dIrghasatrasya / bhujAbhyAm gacchanti iti bhujaGgAH, bhujaGgaH pihitam dvAram yasya tat bhujaGgapihitadvAram tat bhujaGgapihitadvAram / abhi0--sA ca kAmadhenuridAnI cirakAlasAdhyaM yAgaM kurvato varuNasya bhavane dadhyAjyAdihaviHsaMpAdanAya pAtAlaM gatA Aste, yasya mArgaH saravaruddho'sti / hindI aura vaha kAmadhenu isa samaya cirakAla sAdhya varuNa ke yajJa meM dahI, Adi haviSya ke liye sarpo se avaruddhamArga vAle pAtAla meM gaI huI hai // 50 // tarhi kA gatirityata Aha sutAM tadIyAM surabheH kRtvA pratinidhi shuciH| ArAdhaya sapatnIkaH prItA kAmadudhA hi saa||81|| sajovinI--tasyAH surabheriyaM tadIyA tAM sutAM surabheH pratinidhi kRtvA zuciH zuddhaH / saha paralyA vartata iti sapatnIkaH san / 'nayatazca' iti kpprtyyH| ArAdhaya / hi yasmAtkAraNAtsA prItA tuSTA stii| kAmAndogdhIti kAmadudhA bhavati / 'duhaH kabdhazca' iti kappratyayaH, dhAdezazca / / 811 // anvayaH--sadIyAm, sutAm, surabheH, pratiniSim, kRsvA, zuciH, sapatnIkaH, 'san', ArAdhaya, hi, sA, prItA, 'sato', kAmavughA, 'bhavati / vAcya0--tadIyA sutA surabheH pratinidhiH zucinA sapatnIkena 'tvayA' ArAdhyatAma, tayA prItayA kAmadughayA 'bhuuyte'| vyAkhyA-tasyAH = kamadhenoH iyam tadIyA tAm tadIyAm, sutAm = duhitaram, surabheH= kAmadhenoH, pratinidhim = praticchAyAm, kRtvA=vidhAya, zuciH= zuddhaH, patnyA= bhAryayA, sudakSiNayA saha vartamAnaH sapatnIkaH, 'san' ArAdhaya = sevasva, hi= yataH, sA= nandinI, prItA= prasannA 'satI', kAmAn manorathAndogdhiprapUrayati, iti kAmadudhA, 'bhvti'| samA0-tasyAH iyam tadIyA tAm tadIyAm, panyA saha vartamAnaH sapalokaH, kAmAndogdhi iti kAmadudhA /
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye abhi0 -- idAnIM tvaM kAmadhenusutAM nandinIM tatpratinidhi kRtvA zuddho bhUtvA sabhAryaH san saMsevasva, yataH sA prasannA bhUtvA manorathadAtrI bhavati / hindI - - isa samaya tuma kAmadhenu kI putrI nandinI ko hI usakI pratinidhi mAnakara zuddha hokara bhAryA sahita pUjA karo, kyoMki prasanna hone para vaha manoratha pUrNa kara detI hai // 81 // 82 // iti vAdina evAsya hoturAhutisAdhanam / anindyA nandinI nAma dhenurAvavRte vanAt // saJjIvinI - iti vAdino vadata eva hotuvanazIlasya / 'tun' iti tanprasyayaH / asya munerAhutInAM sAdhanaM kAraNam / nandayatIti vyutpatyA nandinI nAmAnindyAgarhyA prazastA dhenurvanAdAvavRte pratyAgatA / 'avyAkSepo bhaviSyantyAH kAryasiddhehi lakSaNam' iti bhAvaH // 82 // anvayaH --- iti, vAdinaH, eva hotu, asya, AhutisAdhanam, nandinI, nAma, anindyA, ghena, vanAt, AvavRte / vAcya0 -- Ahuti sAdhanena, nandigyA, anindyayA, ghenvA, vanAt, AvavRte / vyAkhyA -- iti = ittham, vAdinaH = kathyataH, eva, hotuH = havanazIlasya, asya = muneH AhutInAm = havanasAmagrINAm, sAdhanam kAraNam, iti AhutisAdhanam, nandinI = tannAmnI kAmadhenusutA nAma iti prasiddhau ninditum yogyA nindyA, na nindyA anindyA, prazaMsanIyetyarthaH, dhenuH = navaprasUtA gauH, vanAt = kAnavAt, AvavRte = AjagAma / 80 samA0 - AhutInAm sAdhanam AhutisAdhanam ninditum yogyA nindyA, na nindyA anindyA | abhi0 - evaM kathayata eva vasiSThasya yajJe dadhyAjyAdisAdhanabhUtA kAmadhenusutA nandinI vanAtpratyAjagAma / hindI - vasiSThajI ke aisA kahate hue hI yajJa kI Ahuti dadhi, ghI Adi kA sAdhana, kAmadhenu kI putrI nandinI nAma kI naI vyAI gAya vana se lauTa AI || saMprati dhenu vizinaSTi lalATodayamAbhugnaM pallavasnigdhapATalA / bibhratI zvetaromAGkaM saMdhyeva zazinaM navam // 83 //
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH sajIvinI--pallavavatsnigdhA cAso pATalA c| saMdhyAyAmapyetadvizeSaNaM yojyam / lalATa udayo yasya sa llaattodyH| tamAbhagnamISatakram / 'AvilaM kuTilaM bhugnaM vellitaM vakramityapi' ityamaraH / 'oditazca' iti niSThAtasya natvam / zvetaromANyavAGkastaM bibhratI / navaM zazinaM bibhratI saMdhyeva sthitaa| anvayaH--pallavasnigdhapATalA, lalATodayam, Abhugnam, zvetaromAGkam vibhratI, navam, zazinam, "bibhratI" sandhyA, iva "sthitA" "vanAt aavvRte"| vAcya0-pallavasnigdhapATalayA, bibhratyA, sandhyayA, iva, "sthitayA," vanAt, "aavvRte"| vyAlyA-snigdhA=masUNA ca aso pATalA-zvetaraktA ca ti snigdhapATalA, lalATe = mastake, udayaH= unnatiH yasya saH lalATodayA tam, A= ISad, bhugnA=vakra iti AbhugnaH tam, zvetAni dhavalAni ca tAni, romANi = lomAni, iti zvetaromANi, tAnyeva aGkaH, tam, zvetaromAGkam bibhratI = dhArayantI, navam = nUtanam, zazinam = candramasam "bibhratI," sandhyA= sAyaMkAlaH, iva= yathA, "sthitA vanAt aavvRtte"| samA0--snigdhA cAso pATalA ca snigdhapATalA, pallavavat snigdhapATalA iti pallavasnigdhapATalA / lalATe udayaH yasya sa lalATodayaH tam lalATodayam / thA ISad bhugnaH AbhugnaH tam Abhugnam, zvetAni ca tAni romANi zvetaromANi, zvetaromANi eva aGkaH zvetaromAGkaH, tam zvetaromAGkam / abhi0--yathA navapallavasadRzaM cikkaNaM zvetaraktaM vakraM ca dvitIyAcandra dhArayantI sandhyA zobhate tathaiva tAdRzaM lalATasthaM zvetaromAkaM dhArayantI nandinI vanAt pratyAyAtA zuzubhe / hindI-jisa prakAra komala kisalaya ke samAna cikane, sapheda lAla tathA kucha Ter3he dvitIyA ke candramA ko dhAraNa karane vAlI saMndhyA suzobhita hotI hai, usI prakAra, lalATa meM sthita vaise hI romacihna ko dhAraNa karane vAlI vana se lauTI nandinI suzobhita huI // 3 // bhuvaM koSNena kuNDomnI medhyenAvabhRthAdapi / prasnavenAbhivarSantI vtsaalokprvrtinaa||4||
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye saJjIvinI -- koSNena kiMciduSNena / 'kavaM coSNe' iti cakArAtkAdezaH / avabhRthAdapyavabhRthasnAnAdapi medhyena pavitreNa, 'pUtaM pavitraM medhyaM ca' ityamaraH / vatsa - syAlokena pradarzanena pravartinA pravahatA prasnavena kSIrAbhisyandanena bhuvamabhivarSantI siJcantI / kuNDamivodha ApInaM yasyAH sA kuNDodhnI / 'Udhastu klIbamApInam' ityamaraH / 'udhaso'naGa' ityanaGAdezaH / 'bahuvrIherUdhaso GIS' iti GIS / :- koSNena, avabhRthAt, api, medhyena, vatsA lokapravartanA, prasnavena, bhuvam, abhivarSantI, kuNDodhnI, vanAt, 'AvavRte' | anvayaH - 82 vAcya0-: - abhivarSantyA, kuNDodhnyA, vanAt AvavRte / vyAkhyA--koSNena = kiMciduSNena, avabhRyAt = yajJAGgabhUtasvAnavizeSAt, api, medhyena = pavitreNa, vatsasya = tarNakasya, AlokaH = darzanam, vatsAlokaH, vatsA lokena, pravartate = pravahati iti vatsA lokapravartI, tena vatsa lokapravartinA, prasnavena = abhiSyandanena, bhuvam = bhUmim, abhivarSantI = siJcantI, kuNDam = ukhA 'piTharaH sthAlyukhA kuNDam' ityamaraH, tat iva UdhaH = ApInam yasyAH sA kuNDonI, 'vanAt AvavRte' | samA0 - ISaduSNaM koSNam tena koSNena, vatsasya AlokaH vatsAlokaH vatsAlokena pravartate iti vatsAlokapravartI tena va sAlokapravartinA, kuNDam iva UdhaH yasyAH sA kuNDodhnI / abhi0 - - kiJciduSNenAvabhUthanAmakasya yajJAnta snAnasya jalAdapi pavitreNa, svavatsaM nirIkSya svayameva pracyavatA dugdhena bhUmi siJcantI kuNDatulyA pInadhAriNI nandinI vanAdAvavRte / hindI -- kucha garama tathA yajJAntasnAnajala se bhI pavitra evaM bachar3e ko dekhakara svayaM Tapakane vAle dUdha se pRthvI ko sIMcatI huI sthUla thana vAlI nandinI bana se lauTI // 84 // rajaHkaNaiH khuroddhUtaiH spRzadbhirgAtramantikAt / tIrthAbhiSeka zuddhimAdadhAnA mahIkSitaH // 85 // saJjIvinI --khuroddhUtairantikAtsamIpe gAtraM spRzadbhiH / 'dUrAntikArthebhyo dvitIyA ca' iti cakArAtpaJcamI / rajasAM karNaH mahIM kSiyata ISTa iti mahIkSittasya / tIrthAbhiSekeNa jAtAM tIrthAbhiSekajAm | zuddhimAdadhAnA kurvANA /
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH patena vAyavyaM snAnamuktam / uktaM ca manunA-'AgneyaM bhasmanA snAnamavagAhya tu vAruNam / ApohiSTheti ca brAhma vAyavyaM gorajaH smRtam // ' iti / / 85 // ___ anvayaH-khurodhUtaH, antikAt, gAtram, spRzadbhiH rajaHkaNaH, mahIkSitaH, tIrthAbhiSekajAm, zuddhim, mAvadhAnA, 'vanAt aavvRte'| vAcya0-AdadhAnayA, 'nandinyA' vanAt, aavvRte|| vyAlyA--khuraiH= zarphaH, uddhRtAH= utthApitAH, iti khuroddhRtAH taH khurodbhUtaH, antikAt = samIpAt, gAtram = zarIram, spRzadbhiH= sparza kurvadbhiH, rajasAm =dhulInAma, kaNAH= lavAH, 'lavalezakaNANavaH' ityamaraH / rajaHkaNAH, taiH rajaHkaNaH, mahIm = bhUmim, kSiyate= ISTe, iti mahIkSit tasya mahIkSitaH, tIrthasya = yajJasya jalAvatArasya vA, abhiSekaH=abhiSiJcanam, tIrthAbhiSekaH, tIrthAbhiSekeNa, jAtA = utpannA, tIrthAbhiSekajA tAm tIryAbhiSekajAm, zuddhim pavitratAm, AdadhAnA=kurvANA, 'nandinI vanAt aavvRte| samA0--khuraH uddhRtA khuroddhRtAH taiH khuroddhRtaH / rajasAm kaNArajaHkaNAH taH rjHknnaiH| mahIm kSiyate iti mahIkSit tasya mahIkSitaH / tIrthasya abhiSeka: tIrthAbhiSekaH tIrthAbhiSekAt jAtA tIrthAbhiSekajA tAm tIrthAbhiSekajAm / abhi0-khurotthApitadhUlikaNaH samIpe vartamAnasya rAjJo dilIpasya gAtra. sparza kurvadbhiH yathA tIrthAbhiSekeNa zuddhirbhavati tathaiva zudhiM kurvANA nandinI vnaatprtinivRttaa| hindI-samIpa meM sthita rAjA dilIpa ke zarIra ko sparza karanevAlI khuroM se uThAI dhUli se tIrtha jala meM snAna karane se utpanna zuddhi ko karatI huI nandinI vana se lauTI // 5 // tAM puNyadarzanAM dRSTvA nimittjnystponidhiH| yAjyamAzaMsitAvandhyaprArthanaM punarabravIt // 86 // saJjIvinI--nimittajJaH zakunajastaponidhirvasiSThaH puNyaM darzanaM yasyAstAM dhenuM dRssttvaa| AzaMsitaM manorathaH / napuMsake bhAve ktaH / tatrAvandhyaM saphalaM prArthana yasya sa tam / avndhymnorthmityrthH| yAjayituM yogyaM yAjyaM pArthivaM punrbrviit| ___ anvayaH-nimittazaH, taponidhiH, puNyadarzanAm tAm dRSTvA, AzaMsitAvandhya. prArthanam, yAjyam, puna:, abravIt /
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 raghuvaMzamahAkAvye vAcya0-nimittajana, taponidhinA, AzaMsitAvandhyaprArthanA, yAjyaH, punaH, mocyata / vyAkhyA-nimittam = zakunam, jAnAti= vetti iti nimittajJaH, tapasAm = tapazcaryANAm, nidhiH= AkaraH iti taponidhiH puNyam = pavitram, darzanam = sAkSAtkAraH yasyAH sA puNyadarzanA tAm, tAm = nandinIm, dRSTvA = avalokya, na vandhyam viphalam ityavandhyam avandhyaM ca tatprArthanam =yAcyA iti, avandhyaprArthanam, AzaMsite = manorathe avandhyaprArthanam yasya saH AzaMsitAvandhyaprArthana: tam AzaMsitAvandhyaprArthanam, yAjayitum = yajJaM kArayitum yogyaH yAjyaH tam yAjyam rAjAnaM dilIpamityarthaH, punaH = bhUyaH, abravIt = uvAca / ___ samA0-nimittama jAnAti iti nimittjnyH| tapasAm nidhiH tponidhiH| puNyam darzanam yasyAH sA puNyadarzanA tAm puNyadarzanAm / na vandhyam avandhyam, avandhyam ca tatprArthanam, avandhyaprArthanam, AzaMsite avandhyaprArthanam yasya saH AzaMsitAvandhyaprArthanaH, tam AzaMsitAvandhyaprArthanam / yAjayitum yogyaH yAjyaH,tam yAjyam / ___ abhi0-zakunamarmavidvasiSTho munirAgatAM nandinIM dRSTvA saphalaprArthanAvantaM bhUyo'pi dilIpamuvAca / hindI--zakunazAstra ke vidvAn vasiSTha muni AI huI pavitradarzanA nandinI ko dekhakara saphalamanoratha honevAle rAjA dilIpa se punaH bole / / 8 / / adUravartinI siddhiM raajnvignnyaatmnH| upasthiteyaM kalyANI nAmni kIrtita eva yat // 8 // saJjIvinI--he rAjan ! Atmana: kAryasya siddhimadUravartinI zIghrabhAvinI vigaNaya viddhi / yadyasmAtkAraNAtkalyANI maGgalamUrtiH / 'bahvAdibhyazca' iti DIe / iyaM dhenurnAmni kIrtite kathite satyavopasthitA // 7 // anvayaH-rAjan, AtmanaH, siddhim, adUravatinIm, vigaNaya, yat, iyam, kalyANI, nAmni, kotite, eva upsthitaa| vAcya-tvayA, pAtmanaH, siddhiH, adUravartinI, vigaNyatAm, yat, anayA, kalyANyA, upasthitayA, abhUyata / / vyAkhyA--rAjana =napa, Asmata:=svasya, siddhim = manoratha niSpattima. na, dUre=viprakRSTadeze, vilambe ityarthaH, vartate tacchIlA, adUravartinI, tAm adUra
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH vatinIm, vigaNayajAnIhi, yat = yasmAt, iyam =eSA, kalyANI=maGgalamUrtiH, nAmni = abhidhAne, kIrtite= kathite, eva, upasthitAprAptA / samA0-na dUre vartate tacchIlA adUravartinI tAm adUravartinIm / abhi0- he rAjannidAnIM te manorathasiddhiravilambameva bhaviSyati yata eSA maGgalamayI nandinI mayA nAmnyuccArite satyeva smmukhmaagtaa| hindI--he rAjan, aba Apa apanI manoratha siddhi zIghra hI pUrNa huI samajho, kyoMki yaha maGgalamUrti bandinI nAma lete hI sAmane A gaI // 87 // vanyavRttirimAM zazvadAtmAnugamanena gAm / vidyAmabhyasaneneva prasAdayitumarhasi // 8 // saJjIvinI--vane bhavaM vanyaM kandamUlAdikaM vRttirAhAro yasya tathAbhUtaH san / imAM gAM zazvatsadA / A prasAdAdavicchedenetyarthaH / Atmanastava kartuH anugamanenAnusaraNena / abhyasanenAnuSThAturabhyAsena vidyAmiva / prasAdayituM prasannAM kartumarhasi // anvayaH-vanyavRttiH, 'san', imAm gAma, zazvat, AtmAnugamanena, abhyasanena, vidyAm, iva, prasAdayitum, arhasi / / vAcya0-vanyavRttinA 'satA' iyam gauH prasAdayitum ahte| vyAlyA--vane = araNye, bhavam, vanyam, kandamUlAdikamityarthaH, vRttiH%3 bhojanam yasyAso vanyavRttiH, 'san' imAm = purovartinIm, gAm = dhenum nandinIm, zazvat = nirantaram, AtmanaH = svasya anugamanam = pazcAdyAnam, iti AtmAnugamanam tena AtmAnugamanena, abhyasanena = abhyAsena, anuSThAturiti zeSaH, vidyAm = zAstram, iva = yathA, prasAdayitum = prasannAM kartum, arhasi = yogyo bhavasi / samA0--vane bhavam vanyam, vanyam vRttiH yasyAso vanyavRttiH / AtmanaH anugamanam AtmAnugamanam tena AtmAnugamanena / abhi0--yathA'bhyAsena vidyA prasannA satI hRdayaM gatA bhavati tathaiva tvamapi vanakandamUlAdibhireva AhAraM viSAyAsyA anusaraNenemAM yAvanmanorathasiddhirbhavati tAvatprasAdaya / hindI-jaise ki abhyAsa ke dvArA vidyA prasanna ho jAtI hai usI prakAra he
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye rAjan, tuma bhI nirantara isa gAya kA anusaraNa kanda, mUla, phala khAkara karate hue ise prasanna karo // 8 // goranusaraNaprakAramAha prasthitAyAM pratiSThethAH sthitAyAM sthitimAcareH / niSaNNAyAM niSIdAsyAM pItAmbhasi piberapaH // 86 // saJjIvinI--asyAM nandinyAM prasthitAyAM pratiSThethAH prayAhi / 'samavapravibhyaH sthaH' ityAtmanepadam / sthitAyAM nivRttagatikAyAM sthitimAcare: sthiti kuru / tiSThetyarthaH / niSaNNAyAmupaviSTAyAM niSIdopaviza / vidhyarthe loTa / pItAmbhasi satyAmapaH pibeH piba / / 8 / / anvayaH--asyAm, prasthitAyAm, pratiSThethAH sthitAyAm, sthitim, AcareH, niSaNNAyAma, niSIda, pItAmbhasi, apaH, pibeH / vAcya-svayA' pratiSThIyeta, sthiti: Acaryeta, niSadyatAm, Apa: pIyeran / vyAkhyA--asyAm = etasyAM nandinyAm, prasthitAyAm =pracalitAyAma, 'satyAma' 'tvam' pratiSThethAH =prasthAnaM kuru, syitAyAm = gamanAnnivRttAyAm, 'satyAm' sthitim = gamanAnnivRttim, AcareH = kuryAH, tiSThetyarthaH, niSaNNAyAm = upaviSTAyAm, 'satyAm' niSIda = upaviza, pItam = pAnaviSayI kRtam, ambhaH= jalam, yayA sA pItAmbhAH, tasyAm pItAmbhasi, 'satyAm',apaH= jalAni piba-pAnaM kuru / samA0-pItam ambhaH yayA sA pItAmbhAH, tasyAm piitaambhsi| abhi0--yadeyaM pracalati tadA tvamapi pracala, yadA ca tiSThati tadA tiSTha, evaM yadA niSIdati tadA niSIda tathA yadA jalaM pibati tadeva tvamapi jalaM pibeti chaayaavdenaamnusr| hindI--he rAjan, jaba yaha cale taba calanA, jaba khar3I ho to khar3e honA, jaba baiThe to baiThanA, jaba jala pI cuke taba jala pInA, isa prakAra chAyA ke anusAra isakA anusaraNa karanA // 9 // vadhUbhaktimatI cainAmarcitAmA tapovanAt / prayatA prAtaranvetu sAyaM pratyudvajedapi // 6 //
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH saJjIvinI - vadhUrjAyA ca bhaktimatI prayatA satI gandhAdibhiracitAmenAM gAM prAtarA tapovanAt / AGa maryAdAyAm / padadvayaM caitat / anderavanugacchatu / sAyamapi pratyudvajet pratyudgacchet / vidhyarthe liGa // 60 // anvayaH -- vadhUH, bhaktimatI, prayatA, ca, 'satI' acitAm, enAm, prAtaH, A, tapovanAt, anvetu, sAyam api pratyudvrajet / vAcya0 - vadhvA, bhaktimatyA, prayatayA, 'satyA', acitA, eSA, prAtaH, anvIyatAm, prtyujyet| 87 vyAkhyA - vadhUH = snuSA, bhaktiH = zraddhA asti asyAH iti bhaktimatI, prayatA = pavitrA, ca = api arcitAm = pUjitAm, enAm = nandinIm, prAtaH = prAtaHkAle, A tapovanAt = tapovanaparyantam, anvetu = anugacchatu, sAyam = sandhyAsamaye, api = [ = tathA, pratyudvrajet = pratyudgacchet / samA0 -bhaktiH asti asyAH iti bhaktimatI / --- abhi0 -- snuSA sudakSiNA'pi pavitrA satI bhaktyainAM saMpUjya prAtastapovanasImAparyantamanugacchatu, sAyaM cAsyA Agamanasamaye tapovanasImAyAM sthitA svAgatapUrvakamevAmAzramamAnayatu / hindI - vadhU sudakSiNA bhI pavitra hokara bhaktipUrvaka isakI pUjA karake pratidina prAtaHkAla tapovana kI sImA taka ise pahu~cAne jAye tathA sAyaMkAla ke samaya bhI tapovana kI sImApara pahu~cakara ise svAgata pUrvaka Azrama meM lAye // 90 // ityAprasAdAdasyAstvaM paricaryAparo bhava / vighnamastu te stheyAH piteva dhuri putriNAm // 61 // saJjIvinI -- ityanena prakAreNa tvamA prasAdAtprasAdaparyantam / 'Aja maryAdAbhividhyo,' ityatra vaibhASikatvAdasamAsatvam / asyA dhenoH paricaryAparaH zuzrUSAparo bhava / te tavAvighnaM vighnasyAbhAvo'stu / 'avyayaM vibhakti -' ityAdinArthIbhAve'vyayIbhAvaH / piteva putriNAM satputravatAm / prazaMsAyAminipratyayaH / ghurya stheyAstiSTheH / AzIrarthe liGa / 'eliGi' ityAkArasyaikArAdezaH / tvatsadRzo bhavatputro'stviti bhAvaH // 91 // anvayaH - iti, tvam, AprasAdAt, asyAH paricaryAparaH, bhava, te, avighnam vastu, pitA, iva, putriNAm, buri, stheyAH / *
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 89 raghuvaMzamahAkAvye vAcya0-tvayA, paricaryApareNa, bhUyatAm, avighnena, bhUyatAma, pitA, iva, sthIyatAm / vyAkhyA-iti = ittham, tvam = dilIpaH, prasAdam = prasannatAm, abhivyApya, iti AprasAdam, varapradAnaparyantamityarthaH, asyAH etasyAH, nandinyAH, paricaryAyAm = zuzrUSAyAm, para:=saMlagnaH, iti paricaryAparA bhavaH= bhavaH, te= tava, dilIpasya, vighnAnAm = pratibandhAnAm, abhAvaH, avighnam, bastu= bhavatu, pitA= janakA, iva = yathA, putrAH= sutAH eSAM santi iti putriNaH, teSAm putriNAm, dhuri= ane, stheyAH-tiSTheH / samA0-prasAdam abhivyApya AprasAdam / paricaryAyAm paraH pricryaaprH| vighnAnAm, abhAvaH avighnam, prazastAH putrAH santi eSAmiti putriNaH, teSAm putriNAm / abhi0--mayoktena vidhinA tvamasyAH prasAdaparyantaM sevAM kuru / te vighnA nazyantu / tava piteva zobhanaputravatAM tvaM zreSTho bhavaH / hindI- merI batalAI vidhi ke anusAra prasanna hone taka tuma isakI sevA kro| tumhAre vighna naSTa hoN| apane pitA ke samAna tuma bhI putravAloM meM zreSTha hoo||1|| tatheti pratijagrAha priitimaansprigrhH| AdezaM dezakAlajJaH ziSyaH zAsiturAnataH // 2 // saJjIvinI-dezakAlajJaH / dezo'gnisaMnidhiH, kaalo'gnihotraavsaansmyH| viziSTadezakAlotpannamArSa jJAnamavyAhatamiti jAnan / ata eva prItimAziSyo'ntevAsI rAjA saparigrahaH sapatnIkaH / 'patnIparijanAdAnamUlazApAH parigrahAH' ityamaraH / Anato vinayanamraH-san / zAsiturgurorAdezamAjJAM tatheti pratijagrAha svIcakAra // 92 // anvayaH-dezakAlajJaH, prItimAna, ziSyaH, saparigrahaH, AnataH, 'san', zAsituH bhAvezam, tathA, iti, pratijagrAha / vAcya0 - dezakAlajJena, prItimatA, ziSyeNa, saparigraheNa, dhAnatena, 'satA', AdezaH, prtijgRhe| vyAkhyA-dezaH= agnisannidhizca, kAla:= agnihotrAvasAnasamayazca, deza
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH kAlo, to jAnAti = vetti iti dezakAlajJaH, 'ataeva' prItiH= harSaH asya asti iti prItimAn, zAsitum = anuzAsanaM kartum, yogya: ziSyaH antevAsI, ityarthaH, parigraheNa = bhAryayA saha vartate iti saparigrahaH / AnataH atinamraH 'san' zAsituH-zAsanakartaH garorvasiSThasyetyarthaH, AdezamaAjJAma, tathA tenaiva prakAreNa, 'astu' iti = ittham, pratijagrAha =svIcakAra / samA0-dezazca kAlazca dezakAlo, dezakAlau jAnAti iti dezakAlajJaH, prItiH asya asti iti prItimAn, zAsitum yogyaH ziSyaH, parigraheNa saha vartate iti sprigrhH| abhi0-dezakAlavitsabhAryo dilIpaH prasannaH san, gurorvasiSThasyAjJAM vinayAvanato bhUtvA jgraah| hindI--deza tathA kAla ke marmajJa rAjA dilIpa ne prasanna hokara sudakSiNA sahita bar3I namratApUrvaka guruvasiSTha ke Adeza ko svIkAra kiyA // 2 // atha pradoSe doSajJaH saMvezAya vizAMpatim / sUnuH sUnRtavAksraSTurvisasorjitazriyam // 13 // saJjIvinI--atha pradoSe rAtrau doSajJo vidvAn / 'vidvAnvipazciddoSazaH' ityamaraH / sUnRtavAksatyapriyavAk / 'priyaM satyaM ca sUnRtam' iti halAyudhaH / sraSTaH sUnurbrahmaputro muniH| anena prakRtakAryanirvAhakatvaM sUcayati / UjitazriyaM vizAMpati manujezvaram / 'do vizI vaizyamanujI' ityamaraH / saMvezAya nidrAya / 'tyAnnidrA zayanaM svApa: svapna: saMveza ityapi' ityamaraH / visasarjAjJApayAmAsa // 13 // __anvayaH--atha, pradoSa, doSaH, sUntavAklaSTaH, sUnaH, ajitazriyam, vizAm, patim, saMvezAya, visasarja : pAcya0-doSajJena, sUnutavAcA, sraSTuH sUnunA, UrjitazrIH, vizAMpatiH, saMvezAya, vissuuje| vyAlyA--atha = anantaram, prado'= rAtrI, doSAn = avaguNAn jAnAti vetti iti doSaH, vidvAn, ityarthaH, 'vidvAnvipazciddoSazaH' ityamaraH, sUnutA= priyA satyA caM, 'priyaM satyaM ca sUnRtam' ityamaraH, vAk = vANI yasya aso, sUnRtavAka, sUjati = sRSTi karoti, iti sraSTA=brahmA tasya sraSTuH sUnuH putraH, vasiSTha ityarthaH, UjitA = aSikA zrI:= zobhA, yasya asau ajitazrIH, tam,
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ajitazriyam, vizAm = manujAnAm, patim = svAminam, rAjAnaM dilIpam, saMvezAya = svApAya, visasarja = AjJApayAmAsa / samA0-doSAn jAnAti iti doSajJaH sUnRtA vAk yasya saH sUnRtavAk, sRjati iti sraSTA tasya sraSTuH / UrjitA zrIH yasya saH jitazrI:, tam ajitazriyam / abhi0--anantaraM ca rAtrI satyapriyavacano vasiSThaH sampattisampannaM rAjAnaM nidrArthamAjJApitavAn / hindI-taba rAtri ke samaya satyapriyabhASI vasiSThane lakSmIsaMpanna rAjA dilIpa ko sone ke liye AjJA dI // 13 // satyAmapi tapaHsiddhau niyamApekSayA muniH / kalpavitkalpayAmAsa vanyAmevAsya saMvidhAm // 14 // saJjIvinI--kalpavidvatazyogAbhijJo muniH tapaHsiddhau satyAmapi / tapasaiva rAjayogyAhArasaMpAdanasAmarthya satyapItyarthaH / niyamApekSayA tadAprabhUtyeva vratacaryApekSayA / asya rAjJo vanyAmeva / saMvidhIyate'nayeti saMvidhAm kuzAdizayanasAmaprIm / 'Atazcopasarge' iti kapratyayaH / 'akartari ca kArake saMjJAyAma' iti karmAdyarthatvam / kalpayAmAsa saMpAdayAmAsa // 14 // anvayaH--kalpavit, muniH, tapaHsiddhau, satyAm, mapi, niyamApekSayA, asya, banyAm, eva, saMvidhAma, kalpayAmAsa / vAcya0 - kalpavidA, muninA, vanyA, eva, saMvidhA, cklpe| vyAkhyA- kalpam = vrataprayogam vetti =jAnAti iti kalpavit muniH = vedazAstrArthatattvavit, vasiSThaH, tapasaH= tapazcaryAyAH, siddhiH niSpattiH iti tapaHsiddhiH tasyAm tapaHsiddhau, satyAm vidyamAnAyAm api niyamasya = vratAcaraNasya apekSA tadRSTyA vicAraNam iti niyamApekSA tayA niyamApekSayA asya = dilIpasya, vane = araNye bhavA vanyA tAm vanyAm eva, saMvidhAm = kuzAstaraNasAmagrIm, kalpayAmAsa = racayAmAsa / samA0-kalpam vetti iti kalpavit, tapasaH siddhiH tapaHsiddhiH, tasyAm tpHsiddhau| niyamasya apekSA tayA niymaapekssyaa| vane bhavA vanyA tAm vanyAm / abhi0-vrataprayogavidA muninA vasiSThena tapAsiddhaghA rAjocitazayyAsaM
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ prathamaH sargaH 1 pAdanasya sAmarthye satyapi nandinIzuzrUSArUpavratakAraNena kuzAdibhireva dilIpasya zayyA saMpAditA / hindI -- vrata prayoga meM kuzala muni vasiSTha ne tapa kI siddhi se rAjAoM ke yogya zayyA taiyAra kara dene kI sAmarthya hone para bhI dilIpa ke liye vandinIsevA rUpa vrata kA dhyAna rakhate hue kuzAoM ke bichaune kA hI prabandha kiyA // 94 // nirdiSTAM kulapatinA sa parNazAlAmadhyAsya prayataparigrahadvitIyaH / tacchiSyAdhyayananiveditAvasAnAM saMviSTaH kuzazayane nizAM ninAya // 65 // 1 saJjIvinI -- sa rAjA kulapatinA munikulezvareNa vasiSThena nirdiSTAM parNazAlAmadhyAsyAdhiSThAya tasyAmadhiSThAnaM kRtvetyarthaH / 'adhizIGa' ityAdinAdhArasya karmatvam / karmaNi dvitIyA / prayato niyataH parigrahaH patnI dvitIyo yasyeti sa tathoktaH / kuzAnAM zayane saMviSTaH suptaH san / tasya vaziSThasya ziSyANAmadhyayanenApararAtre vedapAThena niveditamavasAnaM yasyAstAM nizAM ninAya gamayAmAsa / apararAtre'dhyayane manuH - 'nizAnte na parizrAnto brahmAdhItya punaH svapet' iti gautamazca / praharSiNIvRttametat / taduktam --mro jo gastridazaya tiH praharSiNIyam // anvayaH --- prayataparigrahadvitIyaH, saH, kulapatinA, nirdiSTAm, parNazAlAm adhyAsya, kuzazayane, saMviSTa:, 'san' tacchiSyAdhyayananiveditAvasAnAm nizAm, ninAya / vAcya0 - - prayataparigrahadvitIyena tena saMviSTena tacchiSyAdhyayananiveditAvasAnA nizA ninye / vyAkhyA - prayataH = pavitraH parigrahaH = bhAryA eva dvitIyaH = aparaH, sahAyaka ityarthaH yasya saH, prayataparigrahadvitIyaH, saH = 1 - dilIpaH, kulasya = munisamUhasya patiH = svAmI, kulapatiH, tena kulapatinA, munikulezvareNetyarthaH, nirdiSTAm = vijJApitAm, parNAnAm = patrANAm zAlA =' - bhavanam parNazAlAtAm parNazAlAm, adhyAsya = adhiSThAya, kuzAnAm = kuthAnAm, zayanam = zayyA, kuzazayanam, tasmin kuzazayane, saMviSTaH = suptaH, 'san' tasya = vaziSThasya, ziSyA = chAtrAH
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye tacchiSyA,tacchiSyANAm,adhyayanam = paThanam, vedapATha ityarthaH, tacchiSyAdhyayanam, tacchiSyAdhyayanena, niveditam = sUcitam, avasAnam = samAptiA yasyAH sA tacchiSyAdhyayananiveditAvasAnA, tAM tathoktAm, nizAm = rAtrim ninAya = anaiSIt / samA0--prayataH parigrahaH yasya saH prayataparigrahaH / kulasya patiH kulapatiH tena kulptinaa| parNAnAm zAlA parNazAlA, tAm parNazAlAm / kuzAnAm zayanam kuzazayanam tasmin kushshyne| tasya ziSyAH tacchiSyAH, tacchiSyANAm adhyayanam tacchiSyAdhyayanam, tacchiSyAdhyayanena niveditam avasAnam yasyAH sA tacchiSyAdhyayananiveditAvasAnA, tAm tacchiSyAdhyayananiveditAvasAnAm / abhi0--rAjA dilIpa: sudakSiNayA saha kulapatinA vasiSThena sUcitAM parNakuTIM pravizya kuzAstaraNe suptavAn / tacchiSyaH kRtena vedaghoSeNa ca rAtrigateti vijJAya prabuddhaH / . hindI-rAjA dilIpa sudakSiNA ke sAtha kulapati vasiSTha jI se batAI huI parNakuTI meM kuzAsana para soye tathA unake ziSyoM dvArA kiye gaye vedaghoSa se yaha jAna kara ki rAta bIta gaI hai, jAga gaye // 95 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM 'chAtropayoginI' vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye vasiSThAzramAbhigamanonAma prathamaH sargaH /
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya dvitIya sagaM
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya sarga kA kathAsAra prAta:kAla uThakara mudakSiNA ke nandinI kI pUjA karane aura bachar3e ke dUdha pIne para rAjA dilIpa ne maharSi vaziSTha jI ko dhenu ko vana meM carAne ke lie chor3a diyaa| apanI parano tathA sevakoM ko lauTAkara chatra cAmarAdi rAjya-cihnoM ko chor3akara akele hI gau kI sevA karane meM tatpara ho gye| svAdayukta hare-hare ghAsoM kA grAsa dekara zItala jala pikAkara aura nandinI ke pIche-pIche chAyA kI taraha rahakara sevA karane lge| sevA meM lIna rAjA ke vana meM praveza karate hI jaMgala ke samI upadrava zAnta ho gye| sundara hare-hare vanoM ko dekhate hue apanI masta cAla se nandinI tathA rAjA tapovana ke mArga ko suzobhita karate the| zAma ko gau ke pIche-pIche rAjA calate the aura sAmane se sudakSiNA pUjA ke lie AtI thI to boca meM kapilA dhenu saMdhyA ko taraha dIkhatI thii| zAma ko gau kI pUjA karane ke pazcAt sapatnIka gurujI kI vandanA kara saMdhyA vaMdana se nivRtta ho rAjA punaH rAtri meM dhenu ke pAsa meM hI zayana karate the| isa prakAra sevA karate-karate 21 dina bItane para 22 veM dina rAjA kI parIkSA lene ke lie nandinI himAlaya kI guphA meM ghupta gii| idhara rAjA parvata kI chaTA dekhane meM tallIna the| itane hI meM gau kI cillAhaTa sunakara dekhate haiM ki eka siMha dhenu kI pITha para baiTha use phAr3ane meM lagA hai| ati kama hokara rAjA ne siMha ko mAra DAlane ko icchA se eka bANa tarakaza se nikAlane ke lie hAtha ko pIche kiyaa| kintu vaha hAtha tarakaza meM hI cipaka gayA aura hAtha ke ba~dha jAne se apane vyartha krodha meM jalate hue evaM Azcarya meM par3e hue rAjA se siMha kahane lagA ki he rAjan ! tuma vyartha pariprama mata karo, isa devadAru kI rakSA karane ke lie ziva jI ne mujhe yahA~ rakkhA hai aura no jIva yahA~ AtA hai vaho merA bhojana hai / ataH tumane gurumakti dikhA do hai, tuma lajjA ko tyAgakara lauTa jaao| yaha sunakara rAjA ne siMha se prArthanA kI ki vaha bhagavAn ziva mere mI pUjya haiM aura guru ke dhana kI mI rakSA avazya karanI hai| ataH isake badale meM tuma mujhe khA lo aura isa dhenu ko chor3a do| isa prakAra tumhAro bhUkha bhI miTa jAyago aura guru ke dhana ko rakSA mI ho jAyagI / tuma mujhapara kRpA kro| siMha ke bahuta samajhAne para mI jaba rAjA nahIM mAne to siMha ne rAjA ko gau ke badale khAnA svIkAra kara liyaa| rAjA ne siMha ke sAmane apane zarIra ko mAMsapiNDa kI taraha chor3a diyaa| itane
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ hI meM siMha gAyaba ho gayA aura svarga se rAjA ke Upara puSpavRSTi hone gii| rAjA ne dekhA sAmane nandinI khar3I hai, siMha nahIM hai| dhenu ne rAjA se kahA, he putra ! maiMne mAyA kA siMha banAkara tumhArI parIkSA lI hai| vara mAMgo aura merA dUdha done meM duhakara piimo| taba rAjA ne vaMza ko calAnevAlA eka yazasvI putra mA~gA aura kahA ki mAtA ! dUdha ko to maiM bande ke pI lene para gurujI kI AzA prApta karake hI pInA cAhatA huuN| yaha suna nandinI bora prasanna huI aura donoM Amama meM lauTa aaye| guru vaziSTha bI mI saba jAnakara prasanna hue / rAjA ko dUdha pIne kI AzA dI aura prAtaHkAla svastivAcanapUrvaka rAjA ko vidA kiyaa| rAjA aura rAnI ratha meM baiThakara ayodhyA Aye aura rAnI udakSiNA ne bATho lokapAThoM ke aMzayukta garbha ko dhAraNa kiyaa|
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya dvitIya sarga atha prajAnAmadhipaH pramAte jAyApratigrAhitagandhamAjhyAm / vanAya pItapratibaddhavassAM yazodhano dhenumaSermumoca // 1 // saJjIvinI-atha nizAnayanAnantaraM yazodhanaH prajAnAmadhipaH prajezvaraH pramAte prAtaHkAle jAyayA sudakSiNayA pratigrAhayicyA pratigrAhite svIkArite gandhamAlye yayA sA jAyApratigrAhitagandhamAlyA tAM tthoktaam| pItaM pAnamasyAstIti pItaH piitvaanityrthH| "arza mAdibhyo'c" ityacpratyayaH / 'potA gAvo bhuktA brAhmayAH' iti mahAmASye darzanAt / pItaH pratibaddho varaso yasyAsvAmRrvasiSThasya ghernu vanAya vanaM prati gantum / "kriyAthoMpapadasya ca karmaNi sthAninaH" ityanena caturtho / mumoca muktavAn / jAyApadasAmarthyArasudakSiNAyAH putrajananayogyavamanusaMdheyam / yathAhi atiH-"pati yA pravizati gamoM mUtveha mAtaram / tasyAM punarnavo bhUtvA dazame mAsi jaayte| tajjAyA jAyA bhavati yadasyAM jAyate punaH / / " iti / yazodhana ityanena putravattAkotilomAdrAjAnaheM gorakSaNe pravRtta iti gmyte| asmintageM vRttamupajAti:-"anantarodIritalakSmabhAjI pAdau yadIyAvupajAtayastAH" iti // 1 // vizvezvaraM sampraNamya, vidyAvidyotakAraNam / dhArAdattena kriyate vyAkhyayA chAtropayoginI // 1 // anvayaH-aya, yazodhanaH, prajAnAm , adhipaH, pramAte, jAyApratimAhitagandhamAlyAm , potapratibaddhavarasA, RSeH, dhenum , vanAya, mumoca / vAcya0-prajAnAmadhipena Rssedhenurmumuce| vyAkhyA-atha rAtrivyatyayAnantaram , yazaH= kotireva, dhanaM vittaM yasya sa yazoSanaH, prakaNa jAyante iti prajAstAsAm prajAnAM = janAnAm , adhipaH = svAmI, prakarSaNa mAti vastu yasminniti pramAtantasmin , prabhAte=prAtaHkAle, gandhazca mAlyaJca gandhamAlye, bAyayA-sudakSipayA, pratigrAhite = svIkArite gandhamAlye sakacandane yayA sA tA tathoktAm, AdI pItaH= pItavAn, pazcAt prativaddhaH= niyantritaH, varasaH=zakRtkariyasyAH sA tAM tathoktAm 'zarakaristu vatsaH syAd' ityamaraH, RSeH- vaziSThasya, dhenuM nandinIm, vanAyavanaM gantuM, mumoca-muktavAn / samAsa:-yaza eva dhanaM yasya saH yazodhanaH / prakarSepa jAyante iti prjaaH| adhi adhikaM pAtIti adhipaH, gandhazca mAlyaM ca ganyamAlye, jAyayA pratigrAhite gandhamAlye yayA sA jAyApratigrAhitagandhamAlyAm / ( atra nandinyAH prayojakakartRvaM sudakSiNAyAzca prayojyakartRtvaM vivakSitamiti 'pratigrAhita' ityatra pica kRtaH, prakRte nandinyAM prayojakakartRtvaM tUpyomavasthAya gandhamAlyasvIkaraNamAtreNApi nivaMhati ityavadhAtavyam ) potaM pAnam asyAstIti potaH, (dugdhapAnakarturvarasasya vishessnnm|) potaH (pazcAt ) pratibaddhaH vatsaH yasyAH sA pItapratipAvasA, vAM potapatibaddhavaramAm / dhIvate (pAyate ) vatsariti dhenuH, tAM dhenum /
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ami0---pramAte rAjA dilIpa: sudakSiNayA kRtanA pItavarasA vaziSThasya ghenuM vane vicarita muktavAn / hindI--rAta bIta jAne para prAtaHkAla, prajA kA pAlana karane vAle yaza ko hI dhana mAnanevAle rAjA dilIpa ne, mahArAnI sudakSiNA ne candana tathA puSpamAlA se jisakI arcanA kI hai aura dUdha po lene ke pazcAt jisakA bachar3A bA~dha diyA gayA hai aisI RSi vaziSTha ko ghenu ko vana meM carAne ke lie khola diyaa||1|| tasyAH khuranyAsapavitrapAMsumapAMsulAnAM dhuri kiirtniiyaa| mAgaM manuSyezvaradharmapatnI zraterivArtha smRtiranvagacchat // 2 // sIvinI-pAMsavo doSA AsAM santoti pAMsulAH svairiNyaH / 'svairiNI pAMsulA' ityamaraH / "sidhmAdibhyazca" iti lacpratyayaH / apAMsulAnAM pativratAnAM dhuryagre kIrtanIyA parigapanIyA mnussyeshvrdhrmptnii| khuranyAsaiH pavitrAH pAsako yasya tam / 'reNuyoH striyAM dhuli: pAMsurnA na dvayo rajaH' itymrH| tasyA ghenormArgam / smRtimanvAdivAkyaM ateveMdavAkyasyArthamamidheyamiva / annagacchadanu sUtavatI ca / yathA smRtiH zrutikSAmevArthamanusarati tathA sApi gokhurakSuNNameva mArgamanusasAretyarthaH / dharmapatnItyatrAzvaghAsAdivattAdazya SaSThIsamAsaH prakRtivikArAmAvAt / mulapayapravRttAvapyapAMsulAnAmiti virodhAladvAro dhvanyate // 2 // anvayaH- apAMsulAnA, dhuri, kIrtanIyA, manudhyezvaratharmapatnI, khuranyAsapavitrapatiM, tasyAH, bhArgam , zrute;, artham , smRtiH, iva, anvagacchat / zAcya0 ----manuSyezvaradharmapatnyA tasyAH mArgaH zruterarthaH smRtyA iva anvagamyata / vyAkhyA-pAMsavo-doSAH AsAM santIti pAMsulAH svairiNyaH. 'svariSI pAsulA' itymrH| na pAMsalA iti apAMsulAstAsAmapAMsulAnAm = pativratAnAm , dhuri = agre, kIrtanIyA = prazaMsanIyA, manuSyANAm Izvaro manuSyezvarastasya dharmArtha patnI- iti manuSyezvaradharmapatnI - sudakSiNA, khurASa%3D zaphAna nyAsAH = nikSepAH khuranyAsAH taiH pavitrAH= pUtAH pAsavaH dhUlayo yasya sa taM khuranyAsapavitra posam = zaphaniHkSepaparipUrArajaHkaNam , tasyAH nandinyAH, mArgam = panthAnam , smRtiH = manvAdiH, bhuteH=vedasya, artham =abhidheyam , iva = yathA, anvagacchat = anvvrjt| samA0-pAMsavaH (doSAH ) AsA santIti pAMmulAH, na pAMsulAH apAMsulAH, tAsAm apahilAnAm / manuSyANAm IzvaraH, manuSyezvaraH, dharmasya patnI dharmapatnI, manuSyezvarasya dharmapatnI mnussyeshvrdhrmptnii| khurANoM nyAsAH khuranyAsAH khuranyAsaiH pavitrAH pAMsavaH ( dhUlayaH) yasya saH khuranyAsapavitrapAMsuH taM khuranyAsapavitrapAsum / ami0--pativratAnAmagragaNyA mudakSiNA yathA, smRtayaH atimanusaranti tathaiva nandinopAdanikSepeya pavitraM maargmnustvto|| hindI--pativratAloM meM prathama, rAjA dilIpa kI patnI sudakSiNA ne nandinI ke khuroM ke rakhane se pavitra dhUli vAle mArga kA usI prakAra anusaraNa kiyA, jisa prakAra manvAdi smRtiyoM vedArtha kA anusaraNa karatI haiM // 2 //
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH samaH nivayaM rAjA dayitAM dayAlustA saurabheyI suramiyaMzobhiH / payodharIbhUtacatuHsamudrAM jugopa gorUpadharAmiyorvIm // 3 // sIvinI-dayAluH kAruSikaH 'syAiyAchuH kAruNikaH' itymrH| "spRhigRhi" ityAdinA. kucprtyyH| yazomiH surmimnoshH| 'suramiH syAnmanoze'pi' iti vizvaH / rAnA to dayitAM nivatyaM saurameyI kAmadhenusutA nandinIm / parantIti dhraaH| pacAbac / payatA dharAH payodharAH stanAH / 'strIstanAndo payodharauM' ityamaraH / apayodharAH payodharAH saMpadyamAnAH payodharIbhUtAH / bhamUtatadAve ciH| "kugatiprAdayaH" iti samAsaH / payodharIbhUtAzcatvAraH samudrA yasyAstAm / "anekamanyapadArthe" ityanekapadArthagrahaNasAmarthyAt tripado bhuvriihiH| gorUpadharAmuvImiva jugopa rarakSa / bhUrakSaNaprayatneneva rarakSeti bhAvaH / dhenupakSe payasA dugdhenAdharomUtAzca svAraH samudrA yasyAH sA tathoktAm / dugdhatiraskRtasAgarAmityarthaH // 3 // andhayaH-dayAluH, yazomiH suramiH, rAjA, dayitA, tA, nivarya, saurameyIm , payodharIbhUtacatu:samudrAm , gorUpadharAm , uvAm , iva, jugopa / vAcya0-dayAlunA rAzA saurameyI gorUpadharA uvIM iva jugupe / vyAkhyA-dayA asyAstIti dayAluH= kAruNikaH, 'syAhayAluH kAruNikaH' ityamaraH / yazomiHkIrtimiH, suramiH= manozaH, 'suramiH syAnmanoze'pIti vizvaH' rAjA= dilIpaH, dayitAM=priyAM, tA - sudakSiNAm , nivayaM = parAvartya, suramerapatyaM strI saurameyI tAm saurameyom = nandinIm / parantIti dharAH payasAM dharAH payodharAH= stanAH, na payodharA apayodharAH apayodharAH payodharAH sampadyamAnAH iti payodharIbhUtAH-stanIbhUtAH, catvAraH= catuHsaMkhyakAH, samudrAH sAgarAH, yasyAH sA tAM tathoktAm / dhenupakSe payasA= dugdhena, adharIbhUtAH=tiraskRtA, catvAraH samudrA yayA sA tAM tathoktAm / goH rUpaM gorUpaM gorUpasya dharA gorUpadharA tAM gorUpadharAm = gorUpiNIm , urvIm = pRthivIm , ivayathA, jugopa =rrkss| samA0-surameH ( goH arthAt kAmadhenoH ) apatyaM strI saurameyo, tAM saurameyIm / parantIti dharAH, payasA dharAH payodharAH, apayodharAH payodharAH sampadyamAnAH payodharIbhUtAH, payodharIbhUtAH catvAraH samudrAH yasyAH sA payodharIbhUtacatuHsamudrA, tAM payodharIbhUta catuHsamudrAm ( iti urvopksse)| anaparAH (uccAH) adharAH sampadyamAnAH adharIbhUtAH ( nIcabhUtAH) payasA ( dugdhena ) adharIbhUtAH catvAraH samudrAH yasyAH sA payodharIbhUnacatuHsamudrA, tAM payodharIbhUtacatuHsamudrAm ( iti tu gopakSe ) / dharatIti dharA, goH rUpaM gorUpam gorUpasya dharA gorUpadharA, to gorUpadharAm / ami0-rAjA dilIpaH sudakSiNA parAvatyaM pRthivImiva vaziSThadhenuM pAlayAmbabhUva / hindI-dayAyukta satkotiyoM se suzobhita mahArAjA dilIpa apanI patnI sudakSiNA ko lauTAkara, dUSa se cAroM samudroM ko tiraskRta kara diyA hai jisane aisI usa dhenu kI, cAra samudroM ko cAra stanoM ke rUpa meM dhAraNa kI huI gau ke rUpa meM upasthita pRthvI ke samAna rakSA karane lamA // 3 //
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ rakhuvaMzamahAkAvye vratAya tenAnucareNa dhenonmeSedhi zeSo'pyanuyAyivargaH / na cAnyatastasya zarIrarakSA svavIryaguptA hi manoH prasUtiH // 4 // sIvinI-banAya dhenognu vareNa / na tu bhojanAyeti bhAvaH / tena dilIpena zeSo'vaziSTos. pyanuyAyivargo'nu naravargo nyaSedhi nivalitaH / zeravaM mudakSiNApekSayA / kathaM tAtmarakSaNamata Aha / na ceti / tasya dilIpasya zarIrarakSA cAnyataH puruSAntarAnna / kutaH ? hi yasmArakAraNAnmanoH prasUyata iti pratiH saMtatiH satAyeMNa ra gutA ra zitA / nahi svanirvAikasya parApekSeti mAvaH / / 4 / / anvayaH-vratAya, gheto, anunaya, lena, zeSaH, api, anuyAyivargaH, nyaSedhi, tasya, zarIrarakSA, anyataH, na, hi, manoH, pattiH, svArtha guptA, ( bhavati ) dAcya0--dhenoH anu varaH, saH, zeSamaNi, anuyAyivarga nyaSedhIt / tasya zarIrarakSayA anyataH na (bhUTAte ) / manoH paratyA svavIya guptayA bhUyate / vyAkhyA-vratAya=niyamAya, vratuM kartumatyarthaH, dhenoH = nandinyAH, anu = pazcAt carati= gacchati iti anucarastena, anunarepA = sevakena, tena =rAzA dilIpena, zeSaH= avaziSTaH, api, anupazcAt yAntoti anuyAyinasteSa varga:- samUha iti anuyAyivargaH, nyaSedhi = nivatitaH, tasya - dilIpasya zarIrasya = dehasya, rakSA = pAlanam , anyataH-puruSAntarAt , na- nahi, bhavati / hiyasmAtkAraNAt , mano:= daivasvatasya, (sUyate iti prasUti:) prasUti:= santatiH, svasya = nijasya, vIrya-parAkramaH, tena svavoyeMe guptA - rakSitA bhavatIti zeSaH / samA0-anu ( pazcAt ) caratA anucaraH, tena anucareNa / anuyAtuM / gantum ) zIlaM yeSAM te anuyAyinaH, anuyAyinAM varga: anuyaayivrgH| zoryate ( svayaM vidIryate ) iti zarIram , zarIrasya rakSA zarIrarakSA / svasya vIya svavIryam . svavIyaNa guptA svviiryguptaa| ami0-rAzA dilopena sarvo'pi bhRtyavarga:, parAvartitaH, ikSvAkukulotpannAH svazarIrarakSaNe anyasya sAhAyyaM nAbhilaSanti, te svaparAkrameNeva surakSitA mvntiityrthH| hindI-gomena rUpI vrata kA pAlana karane ke liye nandinI ke sevaka rAjA dilIpa ne sudakSiNA ko lauTAne ke bAda bace hue anuttara samUha ko bho poche Ane se roka diyaa| rAjA dilIpa kI zarIrarakSA ke liye dUsare manuSya ko AvazyakatA nahIM thI, kyoMki manu ke kula meM utpanna rAjA apane hI parAkrama se apanI rakSA kara lete the / / 4 / / AsvAdavadbhiH kavalastRNAnAM kaNDyanardazanivAraNazca / avyAhataiH svairagataiH sa tasyAH samrAT samArAdhanatatparo'bhUt // 5 // smjiivinii--smraamnnddleshvrH| yeneSTaM rAjasUyena maNDalasyezvarazca yH| zAsti yazcAzayA rAzaH sa samrAT' itymrH| sa rAjA AsvAdavadbhI rsvdbhiH| svaadyuktrityrthH| tRNAnAM kvlegraasaiH| 'grAsastu kAlaH pumAn' itymrH| kaNDUyanaH khrjnaiH| daMzAnAM vanamakSikApA nivAraNaiH / 'daMzasta vanamakSikA' ityamaraH / avyAhataiHpratihataiH svaragataiH svacchandagamanaizca / tasyA dhenvAH samArAdhanatatparaH zuzraSAsakto'bhUt / tadeva paraM pradhAnaM yasyeti tatparaH / 'tatpare prasitAsaktI ityamaraH // 5 //
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziNIva sarga: manyavaH-samrAT , saH, AsvAdavani, tapAnAM, kavaleH, kaNDUbanaiH, daMzanivArapaH, bhvyaahteH| svaragataiH, ca, tasyAH, samArAdhanatatparaH, abhUt / vAcya0-samrAnA sena tasyAH samArAdhanatatpareca pramAvi / myAkhyA-samyak rAjate = prakAzate, iti samrAT = maNDalezvaraH, saH=rAjA dilIpaH, AsvAdo vidyate yeSu te AsvAdavantastaiH AsvAdavadbhiH = rasavadbhiH, tRSNAnAM = ghA~sAnA, kavala:grAsaiH, kaNDUyanaiH=kharjanaH, daMzAnAM = vanamakSikAppAm , nivAraNAni = dUrIkaraNAni taiH, daMzanivAraNaH =vanamakSikAnirAkaraNaH, na vyAhatAni avyAhatAni taiH, avyAhataiH = apatihataiH, svairaM - svacchanda, gatAni = gamanAni taiH svairagataiH = svecchayAvicaraNaiH, ca = api, tasyAH = dhenoH, samyagArAdhanam samArAdhanam , tadeva varaM pradhAnaM yasya saH, tatparaH = nandinIzuzrUSAsaktaH, abhUt = AsIt / samA0-AsvAdaH ( bhamiruciH) eSAmastIti AsvAdavantaH, taiH AsvAdavadbhiH / daMzAnAM nivAraNAni, taiH daMzanivAraNaiH / na vyAhatAni avyAhatAni, taiH avyaahtaiH| svairANi ( svaireNa vA) ca tAni gatAni ca svairagatAni / tadeva paraM ( pradhAnaM ) yasya saH tatparaH, samyag pArAdhane tatparaH smaaraadhnttprH| __ ami0-cakravatI rAjA dilIpaH nijakaropanItAnAM rasavatsukomalaghAsAnA grAsapadAnena, gAtrakharjanena, vanamakSikApasAraNena svacchandagamanAnirodhena ca tasyAH sevAsakto'bhUt / hindI-cakravartI rAjA dilIpa sarasa komala-komala ghAsa ke grAsoM se, zarIra ke khujalAne se, jaMgalI maccharoM ke ur3Ane se evaM beroka-Toka svacchanda vicaraNa se usa vaziSTha RSi ko dhenu kI sevA meM saMlagna hue // 5 // sthitaH sthitAmuccalitaH prayAtAM niSeduSImAsanabandhadhIraH / jalAmilASI jalamAdadAnAM chAyeva tAM bhUpatiranvagacchat // 6 // samjIvinI-bhUpatistA gAM sthitAM satI sthitaH sn| sthitirUrvAvasthAnam / prayAtAM prasthitAmuccalitaH prasthitaH / niSeduSIM niSaNyAm / upaviSTAmityarthaH / "bhASAyAM sadavasabhravaH" iti kvsuprtyyH| "ugitazca" iti lop / Asanabandha upavezane dhIraH sthitH| upaviSTaH sannityarthaH / jalamAdadAnAM jalaM pibantI jalAbhilASo / jalaM pibannityayaH / itthaM chAyevAnvagacchadanusutavAn / / 5 / / / andhayaH-bhUpatiH tAM, sthitAM ( satIm ) sthitaH (san ) prayAtAM ( satIm ) upacalitaH ( san ) niSeduSIm ( satIm ) AsanabandhadhIraH ( san ) jalam AdadAnA (satIm ) jalAbhilASI (san ) ( ittham ) chAyA iva anvagacchat / vAcya0-bhUpatinA sA dhenuH chAya yA iva anvagamyata / vyAkhyA-bhuvaH pRthivyAH, patiH = svAmI, iti bhUpatiH, tAM=dhenum , sthitAm = urvamavasthitAm . satImiti zeSaH sarvatra / sthitaH - urvamavatiSThamAnaH san , prayAtA = prasthAnaM kurvatIm , uccalitaH = prasthAnaM kurvan , niSeduSIm = upaviSTAm , Asanasya bandhaH, Asanabandhastasmin dhIraH, pAsanabandhadhoraH- upaviSTaH san , jalam = salilam Adatta iti AdadAnA tAm AdadAnA=pina.
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ntIm / jalamamilaSati iti balAmilApI-balaM piran (za ) chAyA = prativimba dhenoriti pAvat , deva- yathA, anvagacchat = anvabajat / / samA0-bhuvaH patiH bhUpatiH / Asanasya bandhaH bAsanabandhaH Asanabandhe dhIraH baasnbndhdhiirH| balam abhilaSituM zIlamasyAsau jlaabhilaassii| Adatte iti bhAdadAnA, tAm AdadAnAm / ami-dhenusevAyo saMlagno rAjA dilIpaH tacchAyAsadRzaH tadanusaraNamakarot / hindI-pRthvI kA svAmI rAjA dilIpa nandinI ke khar3e hone para svayaM mI khar3A hotA thA aura calane para calatA thA, baiThane para baiThatA thA evaM jala pIne para pyAse kI taraha jala pIne lagatA thA isa prakAra chAyA ko taraha usane nandinI kA anusaraNa kiyA / / 6 / / sa nyastacihnAmapi rAjalakSmI tejovizeSAnumitAM ddhaanH| mAsIdanAviSkRtadAnarAjirantarmadAvastha itha dvipendraH // // samjIvinI-nyastAni parihatAni cihAni chatracAmarAdIni yasyAstAM tathAmUtAmapi tejovizeSeSa pramAvAtizayenAnumitAm / sarvayA rAjaivAyaM mavedityUhitAM rAjalakSmI dadhAnaH sa rAjA / anAviSkRtadAnarAjivahiraprakaTitamadarekhaH / antargatA bhadAvasthA yasya so'ntarmadAvasthaH / tathAbhUto dvipendra iva AsIt / / 7 / / anvaya-nyasttacihnAm , api, tejovizeSAnumitA, rAjalakSmIm , dadhAnaH, saH, anAviSkRtadAnarAjiH, antarmadAvasthaH, dvipendraH, iva, Asot / vAkya-rAjalakSmI dadhAnena tena, antarmadAvasthena, dvipendreNa, iva, abhUvata / ' vyAkhyA--jyastAni - parityaktAni, cihnAni-chatracAmarAdIni yasyAH sA nyastacihnA tAM nyastacihnAm api, tejasaH = pratApasya vizeSaH = atizayaH, tena, anumitA=takiMtA tAM tejovizeSAnumitA, rAzaH = nRpastha, lakSmIH=zrIH, tAM rAjalakSmIm , zomAtizayamityarthaH, dadhAnaH-vibhrAyaH, saH= rAjA dilIpaH, na AviSkRtAna prakaTIkRtA, dAnasya madasya, rAjiH - lekhA yena saH tathoktaH / madasya = dAnasya, avasthA dazA madAvasthA=dazA madAvasthA, antargatA madAvasthA yasya saH, antarmadAvasthaH, dvAbhyAM=mukhazuNDAbhyAM pibantIti dvipAsteSAmindraH, dipendraH- gajendraH, iva=yathA, AsIt = abhUt / samA0-nyastAni cihnAni yasyAH sA nyastacihnA, tAM nystcihvaam| tejasaH vizeSaH tejovizeSaH, tejovizeSeNa anumitA tejovizeSAnumitA, tA tejovizeSAnumitAm / rAzaH lakSmIH rAjalakSmIH tAM rAjalakSmIm / na AviSkRtA anAviSkRtA, dAnasya rAjiH dAnarAjiHH anAviSkRdA dAnarAjiH yena saH anAviSkRtadAnarAniH / madasya avasthA madAvasthA, antaH ( abhyantare ) madAvasthA yasya saH antarmadAvasthA / dAbhyAM ( zuNDatuNDAbhyAM ) pibantIti dvipAH, dipAnAm indraH dipendraH ami0-yathA dipendraH, anAviSkRtamadaH sannapi nijAbhyantaragartA madAvasthA svatenovizeSeSa boSayati evaM rAjA dilIpo'pi chatracAmarAdIni rAjalakSaNAni adhArayannapi svapramAvAtizayena svakIya cakravartitvamanumApayati sma /
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH hindI-yadyapi ta samaya rAjA dilIpa tra-cAmara Adi samasta rAjaciToM se zomita nahIM the, tathApi apane prabhAvAtizaya ke kAraNa anumAna se zAta rAjalakSmI ko dhAraNa karate hue usa gajarAja ko taraha dIkha par3ate the jisakA mada bAhara bhale hI prakaTa na ho para jisakI manya AkRti se mada kA mItara rahanA spaSTa jhalakatA hai // 7 // tApratAnograthitaiH sa kezaradhijyadhanvA vicacAra dAvam / rakSApadezAnmunihomadhenordhanyAnvineSyanniva duSTasatvAn // 8 // ___ saJjIvinI-latAnAM vallInAM pratAnaiH kuTilatantubhirugrathitA unnamayya grathitA ye kezAstairupalakSitaH / "itthaMbhUtalakSaNe" iti tRtIyA / sa raajaa| adhijyamAropitamauvIkaM dhanuryasya so'dhijyadhanvA san / "dhanuSazca" ityanaDAdezaH / munihomadheno rakSApadezAdrakSaNavyAnAt / vanyAnvane bhavAnduSTasattvAnduSTajantUn / 'dravyAsuvyavasAyeSu sattvamastrI tu jantuSu' itymrH| vineSyanchiAyaSyanniva dAvaM vanam / 'vane ca vanavahau ca davo dAva iheSyate' iti yaadvH| vicacAra / vane cacAretyarthaH / 'dezakAlAdhvagantavyaH karmasaMjJA yakarmaNAm' iti dAvasya karmasvam // 8 // anvayaH-latApratAnodaprathitaiH, kezaiH ( upalakSitaH ), saH, adhijyadhanvA ( san ) munihomadhenoH rakSApadezAt , vanyAn , duSTasattvAn , vineSyan , iva, dAvaM, vicacAra / vAcya0-tena madhijyadhanvanA satA duSTa-sattvAn vineSyatA iva dAvaH vicere / myAkhyA-latAnAM = vallInAM, pratAnaiH=kuTilatantubhiH, ugrathitAH=unnamayya gumphitA ye kezAH, te latApratAnodgrathitaiH, kezaiH= kacaiH ( upalakSitaH ) / 'kacaH kezaH ziroruhaH', ityamaraH / sa:-rAjA dilIpaH, adhijyam = pAropitamaukiM, dhanuH=kodaNDaH yasya saH, adhijyadhanvA ( san ) muneH= vaziSThasya, homadhenuH homArtha pAlitA gauH homadhenuH, tasyAH, munihomadhenoH nandinyAH, rakSAyAH=pAlanasya apadezaH vyAja: tasmAt rakSApadezAt / vane mavA vanyAstAn vanyAn = jAMgalikAn , duSTAzca te sattvAstAn duSTasattvAn =hiMsakajantUn , vineSyan = zikSayiSyan iva = yathA, dAvaMvanaM, vicacAra = vicarati sma / samA0-latAnAM pratAnAni latApatAnAni, unnamayya grathitAH udagrathitAH, latApatAnaiH udgrathitAH latApratAnodgrathitAH, taiH latApratAnodgrathitaiH / adhi (AropitA ) jyA ( maurvI ) yasya tat adhijyam , adhijyaM dhanuH yasya saH adhijyadhanvA / homasya dhenuH homadhanuH muneH homadhenuH munihomadhenuH, tasyAH munihomdhenoH| rakSAyAH apadezaH rakSApadezaH, tasmAt rakSApadezAt / vane bhavAH vanyAH, tAn vanyAn / duSTAzca te sattvAzca duSTasatvAH, tAn duSTasattvAn / vineSyatoti vineSyan / ami0-rAjA dilIpaH kuTilatantugumphitakezaH dhanuSpANiH san vane bhramaNaM kRtavAn , tat vaziSTha. dhenurakSaNavyAjena duSTahisakavyAghrAdInAM zikSaNArthamiveti mAti sma / hindI-katAoM ke Ter3he-mer3he sUta ke samAna tRNoM se baMdhe hue bAloM se suzomita vaha rAjA dilopa pratyAzA car3he dhanuSa ko lekara vaziSTha ke havana kI sAmagrI (ghRtAdi ) denevAlI usa gau kI rakSA ke bahAne duSTa siMhAdi jantuoM kA zAsana karane ke liye mAnoM vana meM vicaraNa kara rahA thaa|
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye visRSTapAzrvAnucarasya tasya pAlumAH pAmabhRtA samasta / udIrayAmAsuriSonmadAnAmAlokazabdaM vayasAM virAvaiH // 9 // samjIvinI-visRSTAH pAzrvAnucarAH pArzvavatino janA yena tasya / pAzabhRtA varuNena samasya tulyasya / 'pracetA varuNaH pAzo' ityamaraH / anenAsya mahAnubhAvaH sucitaH / tasya rAzaH paarshvyodrumaaH| unmadAnAmutkaTamadAnAM vayasA khagAnAm / 'khagabAlyAdinorvayaH' ityamaraH / virAvaiH shraiH| Alokasya zabdaM vAcakamAlokayeti shbdm| jayazabdamityathaH / 'Aloko jayazabdaH syAt' iti vikssH| udIrayAmAsuvAvadannivetyutprekSA // 9 // ___ anvayaH--visRSTapAzrvAnu narasya, pAzabhRtA samasya, tasya, pArzvadrumAH, unmadAnAM, vayasA, virAvaiH pAlokazabdam , udIrayAmAsuH, iva / vAcya0-tasya pArzvadrumaiH, AlokazabdaH, udorayAcakra / vyAkhyA-pAzrvayoH anucarAH pAzrvAnucarAH, trisRSTAH = tyaktAH pAzrvAnucarAH - samopavati. sevakAH, yena saH, tasya visRSTapAzrvAnu varasya, pAzaM vibhAti pAzabhRtena pAzabhRtA=varuNena "pracetA varuNaH pAzI" ityamaraH / samasya = tulyasya, nasya = rAzaH, pAca yo:= antikayoH, drumAH = vRkSA iti pAzcaMdrumAH / udgataH, madA yeSAnte unmadAsteSAmunmadAnAm = utkaramadAnAM, vayasA = pakSiyAM, virAvaiH:- zabdaiH. Alokasya zabdam Alokazabdam = jayazabdam , udorayAmAsuH kathayAmAsuH, va ityutprekssaa| samA0-anu carantIti anucarAH, pAzrvayoH anucarAH, pAzrvAnucarAH visazaH pAzrvAnucarAH yena saH visRSTapAzrvAnucaraH, tasya visRSTapAzrvAnuvarasya / pAza bibhauti pAzabhRt , tena paashbhRtaa| pAzvayoH drumAH paarshvdrumaaH| ud ( utkRSTaH ) madaH yeSAM tAni unmahAni, teSAm unmadAnAm / AlAkasya zabdaH AlokazabdaH. tam Alokazabdam / ___ abhi0-carityaktasevakavargasyApi varuNatulya prabhAvasya tasya rAzo dilIpasya, ubhayapAsthiteSu vRkSeSu sthitAnAM pakSiNAM kUjitaM bandi janabhASitajayazabda ivAbhavat / hindI-samIpavartI sevakoM ko chor3a dene para bhI varuNa ke samAna prabhAvazAlo rAjA dilIpa ke Asa pAsa ke vRkSoM ne matavAle pakSiyoM ke zabda dvArA naya zabda uccAraNa kiyaa| arthAt 'mahArAna kI jaya ho' kahA, aisA jAna par3atA thA // 9 // marutprayuktAzca marutsakhAmaM tamacyamArAdamivartamAnam / avAkiran bAlalatAH prasUnairAcAralAjairiva paurakanyAH // 10 // samjIvinI-marutprayuktA vAyunA preritA bAlaLatA ArArasamope'bhivartamAnam / 'ArAdUrasamIpayoH' itymrH| maruto vAyoH sakhA marutsakho'gniH / sa ivAmAtoti marutsakhAmam / 'AtazcopasageM' iti kprtyyH| aya' pUjyaM taM dilopaM prasUnaiH pusspaiH| porakanyAH paurAzca tAH kanyA AcArAthAjairAcAralAjairiva savAkiran / tasyopari nikSiptavatya ityrthH| sakhA hi sakhAyamAgatamupa. bharatIti mAvaH // 10 //
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ bijovA sargaH anvayaH-marusprahalAH bAlalatA: bArAt , abhivartamAnam , matsakhAmam , adhyam , tama . prasUnaH, paurakanyAH, AcAralAjI, iva, avAkiran / vAcya0-bAlalatAmiH, aryaH, saH, prasUna, paurakanyAmiriva, avAkIryat / vyAkhyA-mastA vAyunA, prayuktAH= preritAH, iti marutprayaktAH, bAlAzca tAH latAH bAhautAH = bAlavallayaH, ArAt=samIpe, abhivartate iti abhivartamAnastamamivatemAnam - vidyamAnam, marutaH = vAyaH, sakhA=mitram , iti marutsavaH agnirityarthaH, tasya, AbhA, iva, AmA= kAntiH yasya saH, tam marutsakhAbham , ataeva, acya = pUjyaM, taM = dilIpam , prasUneH = puSpaiH, pure bhavAH paurAsteSAM kanyAH paurakanyAH= nAgarikabAlikAH, AcArAdha =maMgalArtha lAjAH taiH, bhAcAralAjaiH, iva- yathA, avAkiran = vavRSuH / samA0-marutA prayuktaH marutprayuktaH / bAlAzca tAH latAzca baalltaaH| ami ( abhimukhaM ) vartate iti abhivartamAnaH, tam abhivartamAnam / marutaH sakhA marutsakhaH, marutsakha iva bhAmAti iti marutsakhAmaH, taM marutsakhAmam / acituM yogyaH aryaH, tam aryam / pure bhavAH paurAH paurAzca tAH paurANAM vA kanyAH paurakanyAH / AcArArthAH lAjAH AcAralAjAH ( uttarapadalopaH ), te: aacaarlaajaiH| ami0-vahitulyadIptimantaM rAjAnaM dilIpamAgataM dRSTvA bAlalatAH samIpe vartamAnasya dilI. pasyopari puSpavRSTim akurvan , yathA paurakanyAH maMgalArya lAjavarSaNam kurvanti / hindI-vAyu se prerita komala latAoM ne agni ke samAna tejasvI evaM samIpa meM Aye hue pUjanIya rAjA dilIpa ke Upara usI prakAra phUloM kI varSA kI jisa prakAra nagaravAsiyoM kI bAlikA maMgalArtha dhAna ke lAvoM kI varSA karatI hai // 10 // dhanurbhRto'pyasya dyaamaavmaakhyaatmntHkrnnairvishngk| vilokayansyo vapurApurakSaNAM prakAmavistAraphalaM hrinnyH||1|| sanjIvinI-dhanu to'pyasya raashH| etena bhayasamAvanA drshitaa| tathApi vizaMkainimIkarantaHkaraNaiH kartRmiH / dayayA kRpArasenAdroM bhAvo'bhiprAyo yasya taddayArdramAvaM tadAkhyAtam / dayAbhAvametadityAkhyAtamityarthaH / 'bhAvaH satvasvamAvAmiprAyaceSTAtmajanmasa' itymrH| tathAvidhaM vapurAlokayansyo hariNyo'kSyA prakAmavistArasyAtyantavizAlatAyAH phlmaapuH| "vimalaM kaluSImavacca cetaH kathayatyeka hitaiSiNaM ripuMca" iti nyAyena svAntaHkaraNavRttiprAmANyAdeva vizrabdhaM dadRzurityarthaH // 11 // bhanvayaH-dhanurbhUtaH api. asya, vizaGkaH, antaHkaraNaH, dayAbhAvam , AkhyAtam , vapuH, vilokayantyaH, hariNyaH, akSaNAm , prakAmavistAra phalam , aapuH| vAcya-vilokayantIbhiH, hariNImiA, akSaNAM prakAmavistAraphalam , aape| vyAkhyA-dhanubibharti iti dhanurbhRt tasya dhanurbhUtaH= cApadhAriNaH, api=virodhe, asya = rAzo dilIpasya, vigatA= naSTA, zaMkA= motiH, yeSAntaiH, vizaMkaiH anta:karaNaH=manomiH ( kartRmiH ), davayA = karupayA, ArdraH= pUrNaH, mAvaH= amimAyaH, yasya tattathoktam , AkhyAtam = prakaTitam . kRpAparipUrNametadvapuriti kathitamityarthaH, vapuH = zarIram , vilokayantyaH pazyantyaH, hariNyaH = mRgyaH
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvacamahAkAvye apAm = netrApAm , prakAmaM yatheSTaM vistArastasya phalamti prakAmavistAraphalam = atyantapizAlatAphalam , aapuHpraapuH| samAra-dhanuH bimartIti dhanurbhUt , tasya dhnurbhuutH| vigatA zaMkA yebhyastAni vizaMkAni, taiH vikH| anta: ( antaHsthAni ) karaNAni antaHkarappAni, taiH antHkrnnH| dayayA ArdraH mAvaH yasya tat dayArdramAvam , prakAmaM vistAraH prakAmavistAraH, prakAmavistArasya phalaM prakAmavistAraphalam / abhi0-yadyapi rAjA dilIpaH dhanurdadhAnaH san bAdhataH bhayaprada bhAsIt . kintu mRgyaH svaciH rAzo dayAbhAvaM vizAya, bhayarahitAH satyaH ninimeSadRSTayA dilIpazarIraM vilokayantyaH nijanetravistRtaH sAphalyaM praapuH| hindI-dhanuSa ko dhAraNa karane para bhI rAjA dilIpa kA zarIra dayApUrNa hai aisA bhayarahita apane antaHkaraNoM ke dvArA jAnakara ekaTaka dekhato huI haripiyoM ne apane netroM ke vizAla hone kA phala prApta kiyA arthAt apane antaHkaraNa ke vizvAsa se nizcita hokara rAjA ko dekhA // 11 // sa kIcakairmArutapUrNarandhaiH kUjagirApAditavaMzakRtyam / zuzrAva kuleSu yazaH svamuccarudgIyamAnaM vanadevatAmiH // 12 // saJjIvinI-sa dilIpo maarutpuurnnrn]H| ata eva kUjadbhiH svndbhiH| kIcaMkaiveNuvizeSaH / 'veNavaH kIcakAste syuye svanantyaniloddhatAH' ityamaraH / vaMzaH suSiravAdyavizeSaH / 'vaMzAdikaM tu suSiram' itymrH| ApAditaM saMpAditaM vaMzasya kRtyaM kArya yasminkarmaNi tattathA / kujeSu latAgRheSu / 'nikuJjakujI vA klIbe latAdipihitAdare' ityamaraH / vanadevatAbhirudgIyamAnamuccaigoyamAnaM sva yazaH zuzrAva zrutavAn // 12 // anvayaH-saH, mArutapUrNarandheH, kUdbhiH , kIcakai;, ApAditavaMzakRtyam , kubjeSu, vanadevatAbhiH, uccaiH, udgIyamAnaM, svaM, yazaH, zuzrAva / bAcya0-tena svaM yazaH shushruve| vyAkhyA-saH= rAjA dilIpaH, mArutena vAyunA, pUrNAni paritAni, randhrASi = chidrASi yeSAnte mArutapUpparandhrAstaiH, tathoktaH, ( ataeva ) kUjadbhiH zabdaM kurvadbhirityarthaH, kIcakaiH% veSu. vizeSaH 'veSavaH ko cakAste syuyeM svanantyaniloddhatAH' ityamaraH / ApAditaM = sampAditaM vaMzasya = veSuvizeSasya kRtyaM = kArya yasmin karmaNi tattayA kriyAvizeSayametat , kubjeSu = latAgRheSu, vanasya = araNyasya, devatAH = adhiSThAtRdevyaH, tAbhiH vanadevatAbhiH, uccaiH = tArasvareNa, udgIyamAnam =stUyamAnam , svaM =svakIyaM, yazaH=kIrtim , zuzrAva = AkarSayAmAsa, zrutavAnityarthaH / samA0-mArutena pUrNAni randhrANi yeSAM te: mArutapUrNarandhrAH, taiH mArutapUrNarandhraH / kUjantIti kUjantaH, taiH kuujdbhiH| vaMzasya kRtyam vaMzakRtyam , ApAditaM vaMzakRtyaM yasmin kamaNi tacayA bhavati tathA ApAditavaMzakRtyam / vanasya devatAH vanadevatAH, tAbhiH / ud ( uccaiH ) gAyamAna udgoyamAnam / ami0-pravahanmarutApUraNena svataH zabdAyamAnAH vaMzAH vAdyakRtyaM kurvanti, latAgRheSa vanadevatA tArasvareNa rAzaH kIrti gAyanti, idaM rAjA dilIpaH zrutavAn /
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH 15 hindI- -usa rAjA dilIpa ne vAyu se mare chidroM se bajate hue kIcaka nAmaka bAsoM ke dvArA bA~surI kA kArya jisa gAna meM ho rahA hai aise vana kI deviyoM dvArA jora se gAye jAnevAle apane usa yazagAna ko sunA // 12 // pRktastuSArairgirinirjharANAmanokahAkampitapuSpagandhI / tamAtapaklAntamanAtapatramAcArapUtaM pavanaH siSeve // 13 // sanjIvanI - giriSu nirjharANAM vAripravAhApyAm 'vAripravAho nirjharo jharaH' ityamaraH / tuSAraiH sIkaraiH 'tuSArau himasIkarau' iti zAzvataH / pRktaH saMpRkto'nokahAnI vRkSANAmAkampitAnISatkampitAni puSpANi teSAM yo gandhaH so'syAstItyAkampitapuSpagandhI / ISatkampitapuSpagandhavAn / evaM zIto mandaH surabhiH pavano vAyuranAtapatraM vratArtha parihRtacchatram / ata evAtapaklAntamAcAreNa pUtaM zuddhaM taM nRpaM siSeve / AcArapUtatvAtsa rAjA jagatpAvanasyApi sevya AsIditi bhAvaH // 13 // anvayaH - girinirjharAbAm, tuSAraiH, pRktaH, anokahAkampitapuSpagandhI, pavanaH, anAtapatram, AtapaklAntam, AcArapUtaM taM siSeve / vAcya0 -- pavanena AcArapUtaH saH siSeve ! vyAkhyA - giriSu = parvateSu, nirjharAH = vAripravAhAH, teSAM girinirjharAppAm, "vAri pravAho nirjharo jharaH" ityamaraH / tuSAraiH = sIkaraiH jalabindubhirityarthaH, 'tuSArau himasIkarau" iti zAzvataH / pRktaH=sampRktaH, anasaH zakaTasyAkaM gati ghnantIti anokahAsteSAmanokahAnAm = vRkSANAm, AkampitAni = ISatkampitAni yAni puSpApi = kusumAni teSAM gandhaH = saurabham asyAstIti anokahAkampitapuSpagandhI, punAtIti pavanaH = vAyuH, AtapAt = dharmAt trAyate iti zrAtapatram, na vidyateAtapatraM yasya saH, anAtapatrastamanAtapatram = chatrarahitam, ( ata eva ) Atapena = gharmeNa, auSNyenetyarthaH, klAntam = mlAnam, AcAreNa sadAcAreNa pUtaM = pavitraM taM rAjAnaM dilIpa, siSeve = sevitavAn / , == samA0 - gireH nirjharAH girinirjharAH teSAM girinirjharApyAm / anasa: ( zakaTasya ) arka ( gatim ) ghnantIti anokahAH, AkampitAni ca tAni puSpApi ca prAkampitapuSpANi, anokahAnAm AkampitapuSpANi anokahA kampitapuSpANi, anokahAkampitapuSpApa gandhaH asyAstIti anokahA kampitapuSpagandhI / Atapena klAntaH AtapaklAntaH tam AtapaklAntam / AvapAttrAyata iti Atapatram, na vidyate AtapatraM yasya saH anAtapatraH tam anAtapatram | AcAraiH pUtaH mAcArapUtaH tam AcArapUtam / abhi0 - zItalaH, mandaH, surabhizca vAyuH, chatrarahitaM dharmapIDitaM sadAcAreNa zuddhaM taM dilIpaM sevitavAn, AcArapUtazvena sa rAjA pavanasyApi sevya iti mAvaH / hindI - parvatIya jharanoM ke jalakaNoM se yukta ata eva zItala tathA vRkSoM ke dhIre 2 hilate hue phUloM kI gandhavAlA arthAt zotala, manda evaM sugandha yukta vAyu chatra rahita ataeva dhUpa se murajhAne hue evaM sadAcAra se pavitra rAjA dilIpa kI sevA karane lagA // 13 //
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 raghuvazamahAkAye zazAma vRSTayApi vinA davAgnirAsIdvizeSA phalapuSpavRddhiH / unaM na satveSvadhiko babAdhe tasmin vanaM goptari gAhamAne // 14 // sabjIvinI-goptari tasminrAzi vanaM gAhamAne pravizati sati vRSTayA vinApi dvaagnirvnaagniH| 'dabadAvI vanAnale' iti haimaH / 'davadAvI vanAraNyavahnI' iti cAmaraH / zazAma / phalAnAM puSpANAM ca vRddhiH / vizeSyata iti vizeSA atizayitA'sIt / karmAtheM ghapratyayaH / sattveSu jantuSu madhye / 'yatazca nirdhAraNam' iti sptmii| adhikaH prabalo vyAghrAdirUnaM durbalaM haripyAdikaM na babAdhe na pipoDa // 14 // anvayaH-goptari, tasmin . vanaM, gAhamAne, sati, vRSTayA, vinA, api davAgniH, zazAma, phalapuSpavRddhiH, vizeSA, Asot , sattveSu ( madhye ) adhikaH, UnaM na babAdhe / vAcya-davAgninA zeme, phalapuSpavRddhayA bizeSayA abhUyata, adhikena UnaH na babAghe / vyAkhyA-gopAyatIpti goptA tasmin goptari = rakSake, vanaM = kAnanaM, gAhate asau gAhamAnaH tasmin gAhamAne = pravizati ( sati ), vRSTayA=varSaNena, vinA = antareNa, apiH = virodhe, davasya = vanasya, agniH = vahniH, iti davAgni: "davadAvau vanAnale" iti haima / zazAma = azamata, phalAnAM = sasyAnA, puSpANAM = kusumAnA, vRddhiH=samRddhiH, vizeSA - adhikA, AsIt = abhavat , satveSu % jantuSu ( madhye ) adhikaH = prabalaH vyAghrAdiH, UnaM=durbalaM hariNAdikaM, na babAve= na pIDayAmAsa / samA0-davasya agniH dbaagniH| phalAni ca puSpANi ca phalapuSpANi, phalapuSpANAM vRddhi phalapuSpavRddhiH / gAhate iti gAhamAnaH tasmin gaahmaane| abhila-jagatpAlakasya rAzo dilIpasya prabhAvAtizayena vanapravezakSaNa eva vanAgniH svayameTa zAnto'bhUt , phalapuSpavRddhiH viziSTA jAtA, prANiSu ca vairatyAgaH jaatH| / hindI-jagat kI rakSA karane vAle rAjA dilIpa ke vana meM praveza karate hI varSA ke vinA ma vana kI agni zAnta ho gaI tathA phala-puSpoM kI khUba vRddhi huI aura jaMgalI jantuoM ke bIca prabala sihAdi apane se durbala hariNAdi ko nahIM satAne lge| arthAt rAjA ke vana meM praveza kara ho saba upadrava zAnta ho gaye // 14 // saJcArapUtAni digantarANi kRtvA dinAnte nilayAya gantum / pracakrame pallavarAgatAmrA pramA pataGgasya munezca dhenuH // 15 // sIvinI-pallavasya rAgo varSaH pllvraagH| rAgo'nuraktI mAtsaya klezAdau lohitAdiSu iti zAzvataH / sa iva tAmrA pallavagagatAmrA pataGgasya sUryasya prabhA kAntiH / 'pataGgaH pakSisUryayoH' iti zAzvataH / munedhenuzca / digantarANi dizAmavakAzAn / antaramavakAzAvadhiparidhAnAntadhimedatAdathya itymrH| saMcAreNa pUtAni zuddhAni kRtvA dinAne sAyaMkAle nilayAyAstamayAya / dhenupakSa AlayAna ca / gantuM pracakrame upakrAntavatI // 15 // anvayaH-pallavarAgatAmrA, pataGgasya, pramA, muneH, dhenuH, ca digantarAppi saJcArapUtAni, kRtvA dinAnte, nilayAya, gantum prckrme| vAcya0-pallavarAgatAmrayA pataGgasya prabhayA muneH dhenvA ca gantuM pracakrame /
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH vyAkhyA-pallavasya=kisalayasya, navapatrasyetyarthaH, rAgaH= varNaH, iti pallavarAgaH sa iva tAmrA= aruNA iti pallavarAgatAmrA, pataGgasya sUryasya 'pataGgaH pakSisaryayoH' iti shaashvtH| pramA= kAntiH, muneH= maharSivaziSThasya, dhenuH = nandinI, caH= samuccaye, dizAM = kASThAnAm , antararANi = madhyamArgAn iti digantarANi, saJcAreNa = gamanena, pUtAni = pavitrANi, kRtvA = vidhAya, dinasya = divasasya, antaH= avasAnam , tasmin dinAnte = sAyaMkAle, nilayAya = (pramApakSe ) astabhayAya ( dhenupakSe ), gRhAya, gantuM = yAtu), pracakrame = upakramaM cakAra / samA0-pallavasya rAgaH pallavarAgaH, pallavarAga va tAmrA pllvraagtaamraa| dizAm , antarANi digantarApi tAni digantarANi / dinasya antaH dinAntaH, tasmin dinAnte / bhami0-yathA sAyaMkAle sUryaprabhA astamayAya upakramaM karoti tathaiva vaziSThadhenurapi sAyaM vaziSThAzrama gantumudyanA abht| hindI-pallavavarNa ke samAna lAla varSa vAlI sUrya kI prabhA tathA vaziSTha jI kI dhenu ye donoM, dizAoM ke madhyabhAga ko apane-apane gamana se pavitra kara ke dina ke anta meM, pramA asta hone ke liye aura dhenu apane Azrama meM pahu~cane ke liye taiyAra ho gaI // 15 // tAM devatApitratithikriyArthAmanvagyayau madhyamalokapAlaH / bamau ca sA tena satA matena zraddheva sAkSAdvidhinopapannA // 16 // saJjIvinI-madhyamalokapAlo bhuupaalH| devatApitratithInAM kriyA yAgazrAddhadAnAni tA evArthaH prayojano yasyAstAM dhenumanvaganupadaM yayau / 'anvaganvatamanuge'nupadaM . klobamavyayam' ityamaraH / satA matena sadbhirmAnyena / "gatibuddhi" ityAdinA vartamAne ktH| "ktasya ca vartamAne" iti sssstthii| tena rAzopapannA yuktA sA dhenuH| satA matena vidhinAnuSThAnenopapannA yuktA sAkSAtpratyakSA zraddhAstikyabuddhiriva babhau ca // 16 // anvayaH-madhyamalokapAlaH, devatApitratithikriyA, tAm , anvak , yayau, satAM, matena, tena, upapannA, sA ( satAM matena ) vidhinA ( upapannA ) sAkSAt , zraddhA, itra, bbhau| vAcya0--madhyamalokapAlena, sA, anvag , yaye, upapannayA kyA sAkSAt , zraddhayA, isa babhe / vyAkhyA-madhye bhavaH madhyamaH, madhyamazcAsau loka ti madhyamalokaH, tampAlayatIti madhyamalokapAlaH= bhuulokrksskH| devatAH = devAzca, pitaraH = paralokagatAzca, atithayaH prAghuNa kAzca , iti devatApitratithayaH, teSAM kriyA = yazazrAddhadAnAni tA evArthaH prayojanaM yasyAH sA tAM tathAktAm , tA = nandinIm , vanAtparAvartamAnAmiti yAvat / andhaga = anupadam , yayA - jagAma / matAM = sajjanAnAM. metena = pUjitena, tena =rAzA dilIpena, upapannA=yuktA, sA= dhenuH, matAM matena = sAdhujanAvaritena, vidhinA= vidhAnena, upapannA=yuktA, sAkSAt = pratyakSA, zraddhA=Astisya buddhiH, va= yathA, bmaushushume| samA0-madhye bhavaH madhyamaH madhyamazvAso lokazca madhyamalokaH, madhyamalokaM pAlayatIti mdhymlokpaalH| devatAzca pitarazca atithayazca devatApitratithayaH, devatApitratithInAM kriyeva arthaH yasyAH sA devatApitratithikriyArthA, tAM devatApitrAtathikriyAm /
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ da raghuvaMzamahAkAvye ___ ami0-rAjA dilIpaH yajJAdisAdhikA tAM dhenumagacchan san yayau, sAdhujanapUjitena tena yuktA satI sA dhenurapi sAkSAta vidhinA yuktA Astikyabuddhiriva zuzume / hindI-mRtyuloka kI rakSA karane vAle rAnA dilIpa, deva pitara evaM atithiyoM ke kArya yA zrAddha tathA bhojana ko siddha karanevAlI usa go ke pIche-pIche cale, aura majjanoM se pUjita rAjA se yukta vaha gau bhI sajjanoM dvArA kiye gaye anuSThAna se mukta zraddhA jaisI suzomita hotI hai usI prakAra muzobhita hone lagI // 16 // sa palvalottIrNavarAhayUthAnyAvAsavRkSonmukhabarhiNAni / yayau mRgAdhyAsitaza dvalAni zyAmAyamAnAni vanAni pazyan / / 10 // sabjIvinI-sa rAjA / palvalebhyA'lpajalAzayebhya uttIrNAni nirgatAni varAhANAM yUthAni kulAni yeSu tAni / barhANyeSAM santIti bahiNA myuuraaH| 'mayUro bahiNo vahIM' itymrH| phalabhyiAmina pratyayo vaktavyaH / zrAvAmavRkSANAmunmukhA bahiNA yeSu tAni, zyAmAyamAnAni varAhahiNAdimali. nimnA zyAmAni / zyAmani manantati zyAmAyamAnAni / "lohitAdiDAjmyaH kya" iti kyssprtyyH| "vA kyaSaH" ityAtmanepade zAnac / mRgagdhyAsitA adhiSThitAH zAhalA yeSu tAni / zAdAH zaSpANyeSa dezeSa mantoti zAdalA: shsspshyaamdeshaaH| 'zAdvalaH zAdaharite', ityamaraH / 'zAda: kardamazaSpayoH' iti vizvaH / 'nazAdAvalac" iti valacpratyayaH / vanAni pshynyyo| anvayaH-saH, pallottIrNavarAyUthAni, AvAsavRkSonmukhabahipAni, mRgAdhyAsitazAdalAni, zyAmAyamAnAni vanAni, pazyan ( san ) yayau / vAcya-tena vanAni pazyatA satA yye| vyAkhyA-sa:-rAjA dilIpaH, palvalebhya: == alpa jalAzayebhyaH, uttIrNAni = nirgatAni, varAhANAM-zakarANAM, yUthAni - samUhAH = kulAni yeSu tAni tathoktAni, AvAsasya = nivAsasya, vRkSAH pAdapAH iti, AvApta vRkSAsteSAmunmukhAH = AbhamukhAH; AvAsavRkSonmukhAH, bahiNAH = mayUrAH santi yeSa tAni tathoktAni, mRga: hAraNa: adhyAsitAH=adhiSThitAH, zAdalAH = zAdaharitAH= haritatRSNapradezAH, yeSu tAni tathA tAni, na zyAmAni azyAmAni azyAmAni zyAmAni bhavantIti zyAmAyamAnAni = kRSNIbhUtAni vanAni = kAnanAni, pazyan = avalokayan ( san ) yayau = jagAma / samA0--varAhANAM yUyAni varAhayUyAni, palvalebhyaH uttIrNAni varAhayUthAni yeSu tAni palbalotIryavarAhayUyAni tAni palbalAttINa varAhayUthAni / AvAsasya vRkSAH AvAsavRkSAH, udgataM mukhaM yeSAM te unmukhAH, unmukhAzca te bahinA unmukhavahiSNAH, AvAsavRkSANAM unmukhabahiyAH yeSAM tAni yAvAsavakSonmukhabahiNAni tAni Ava mavRkSonnakhabahiM pAni / zAdaH eSAM astIti zAhalAH, mRgaiH adhyAptitAH zAlAH yeSA tAni mRgAdhyAyazAdalAni tAni mRgaadhyaasitshaadlaani| azyAmAni zyAmAni bhavantIti zyAmAyamAnAni, nA- yAmAyamAnAni / ami0-sa rAjA dA 'pa, yaSa svala jalAzayebhyaH zakarakulAni niHsaranti, yeSa ca ni janivAsavRkSAn prati mayUrA unmukhA: panta, yaSu va mRgAH haritaghAseSu upavizanti, tAni zyAmIbhUtAni vanAni pazyan vaziSThAzramaM prati jagAma :
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH hindI-vaha rAjA dilIpa choTe 2 tAlAboM se nikale jaMgalo zUkaroM ke jhuDamAle, Ane nivAsa vRkSoM para Upara ko ora dekhate hue moroM vAle aura mRga jinapara baiThe haiM aise harI ghAsA se yuka pradeza vAle, ataH sarvatra zyAmAyamAna vanoM ko dekhatA huA jAne lagA // 17 // __ ApInamArodvahanaprayatnAd gRSTigurutvAdvapuSo narendraH / / ubhAvalaJcakraturaJcitAbhyAM tapovanAvRttipathaM gatAbhyAm // 10 // sajIvinI-gRSTiH sakRtprasUtA gauH| 'gRSTiH saprasUtA gauH' iti ilaayudhH| narendrazca umau thathAkramam / pAponamUdhaH / 'Udhastu klonamAponam' ityamaraH / Aponasva bhArovahane prayatnAtprayAsAt / vapuSo dehasya gurutvAdAdhikyAcca / aJcitAbhyAM cArubhyAM gatAbhyAM gamanAbhyA tapovanAdAvRtteH panthAstaM tapovanAvRttipayam / "RsUradhUH pathAmAnajheM" ityanena samAsAnto'c pratyayaH / alaM cakratubhUSita. vantau // 18 // anvayaH-gRSTiH, narendraH ( ca ) umau, ApInamArohanaprayatnAt , vapuSaH, guruvAt azcitAbhyAM, yatAbhyo, tapovanAvRttipatham , alaJcakratuH // vAcya0-gRSTayA, narendreNa comAbhyAM tapovanAvRttipayaH, alacake / vyAkhyA gRSTiH = sakRtmasUtA gauH, nareSu indra iti narendraH= dilIpaH (ca) umau=yathA. kramam , nandinodilIpo, ApInasya = UdhasaH, mAraH, tasya udvahanaM = zaraNaM, tatra prayatnaH= prayAsaH, tasmAt , AponamArodahanaprayatnAt vapuSaH zarIrasya, gurormAvaH gurutvaM tasmAt gurutvAva-AdhikyAt, avatAbhyAM = sundarAbhyAM gatAbhyAM gamanAbhyAM, tapasaH tapasyAyAH, vanaM kAnanam , iti tapovanam , tapovanAt , AvRtteH=Agamanasya, panthAHmArgaH, taM tathoktam , alaMcakratuH=zobhitavantau / samA0-ApInasya bhAraH ApInamAra:, AponamArasya udvahanam ApInabhArodahanam , ApIna. bhArodahane prayatnaH ApInabhArAdahanaprayatnaH, tasmAt AponamArodahanaprayatnAt / guruNaH mAvaH gurutvam , tasmAt gurutvAt / nareSu indraH nrendrH| tapasaH vanaM tapAvanam , AvRtteH panthAH AvRttipathaH, tapo. vanAt AvRttipathaH tapovanAvRttipayaH, taM tapovanAvRttipatham / / ami0-nandinI, ApInamAravahanaprayAsAt dilIpazca nijadehasya sthaulyA, dAvayeto sundaragamanAbhyAM tapovanAt pratyAgamanamArga shobhitvntau| hindI-prathama bAra byAI huI nandinI ne stanoM ke bhAra vahana karane meM parizrama ke kAraNa aura rAjA dilIpa ne zarIra kI moTAI ke kAraNa, apane 2 sundara manda gamana se tapovana se loTane ke mArga ko suzobhita kiyA // 18 // vasiSThadhenoranuyAyinaM tamAvartamAnaM vanitA vanAntAt / papau nimeSAlaplapakSmapaGktirupoSitAbhyAmiva locanAbhyAm // 19 // sajIvinI-vaziSThadhenoranuyAyinamanucaraM banAntAdAvartamAnaM pratyAgataM taM dilIpaM vanitA sada. kSiNA nimeSeSvalasA mandA pakSmaNAM paGktiryasyAH saa| ninimeSA satItyarthaH / locanAbhyAM karaNAbhyAm / upoSitAbhyAmiva upavAso mojananivRttiH tadvadbhyAmiva / vasateH kartari ktH| ppau| pathopoSito'titRSNAyA jalamadhikaM pibati tadvadatitRSpayAdhikaM vyalokayadityarthaH // 19 //
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-vaziSThadhenoH, anuyAyinam , vanAntAt , AvartamAnam , tam , vanitA nimepAlasapakSma paGktiH ( satI ) locanAbhyAm , upoSitAbhyAm , itra, ppau| pAcya0-anuyAyo, vanAntAt AvartamAnaH, saH, vanitayA, ppe| vyAkhyA-vaziSThasya = mahaSaH, dhenuH = nandinI, tasyAH vaziSThadhenoH / anuyAyinam = anucaraM = sevakamityarthaH / vanasya = araNyasya, antaH=prAntaH, tasmAt vanAntAt = vanaikadezAt / AvataMte aso bAvartamAnastamAvartamAnam = pratyAgatam , tam = rAjAnaM dilIpam / banitA= sudakSiNA nimeSeSu alasA nimeSAlasA / pakSmaNAM paGktiH, iti pakSmapaGktiH, nimeSAlaptA pakSbhapaGktiryasyAH sA tathoktA ninimeSA stii| locyate AbhyAmiti locane tAbhyAM locanAbhyAm = netrAbhyAm , karaNAbhyAmiti yAvat / upoSitAbhyAm = kRtopavAsAbhyAm , ivayathA, papau-pItavatI, atitRSNayA ddshetyrthH| samA0-vaziSThasya dhenuH vasiSThadhenu :, tasyAH vsisstthdhenoH| anuyAtIta anuyAyI, tam anuyaayinm| vanastha anta: vanAnta:, tasmAt vanAntAt / Avatate iti AvartamAnaH, tam AvartamAnam / pakSmaNAM patti: 1kSmapattiH, nimeSeSa alasA pakSmapaGktiH yasyAH sA nimeSAlamapakSmaNktiH / ami0-yathA kazcid kRtopavAsaH, atitRSNayA muhuH jalaM pItvApi tRpti nAdhigacchati tathaiva sudakSiNA vanAta pratyAgacchantaM rAjAnaM dilIpamatitRSNayA netrAbhyAM ninimeSAbhyAM dadarza / hindI-maharSi vaziSThajI ko dhenu ke sevaka, vana se lauTate hue rAjA dilIpa ko unakI patnI mudakSiNA ne pyAse kI taraha ekaTaka netroM se isa prakAra dekhA jisameM palakeM bhI na jhapakane pAye // 16 // puraskRtA varmani pArthivena pratyudgatA pArthivadharmapatnyA / tadantare sA virarAja dhenurdinakSapAmadhyagateva sandhyA // 20 // sabjIvinI-vartmani pAthivena pRthivyA IzvareNa / "tasyezvaraH" ityampratyayaH / puraskRtAgrataH kRtA dharmasya patnI dhrmptniiN| dharmArtha ptniityrthH| azvaghAsAdivattAdathya SaSThIsamAsaH / pArthivasya dharmapatnyA pratyudgatA sA dhenu stadantare tayordampatyomadhye / dinakSapayodinarAtyormadhyagatA saMdhyeva rarAja // 20 // anvayaH-varmani, pArthivena, puraskRtA, pAthivadharmapatnyA, pratyudgatA, sA, dhenuH, tadantare, dinakSapAmadhyagatA, sandhyA, iva virarAja / vAcya--puraskRtayA, pratyudgatayA, tayA, dhenvA, sandhyayA, iva, vireje| vyAkhyA-vartmani = maageN| pRthivyAH IzvaraH pArthivastena, pArthivena =rAzA dilIpena / puraskRtA=agrataH kRtA / pAthivasya = dilIpasya, dharmapatnI = mudakSiNA, ti, pAkiMvadharmapatnI, tayA, pratyudgatA = abhyudagatA ( svAgatArthAmati bhAvaH sA dhenuH = nndinii| tayoH= sudakSiNAdilIpayoH, antare = madhye, sthitA, dinaM = divasazca, kSapA=rAtrizceti dinakSape, tayAmAmati dinakSapAmadhyam , dinakSapAmadhyaM gatA = prAptA, tathoktA, sandhyA sAryakAlaH, iva = yathA, virarAja = shushume| samA0-pRthivyAH IzvaraH pArthivaH, tena pAthivena / dharmasya patnI dharmapatnI, pAthivasya dharmapatnI, pAthivadharmapatnI, tayA pAthivadharmapanyA / tayoH antaraM tadantaram , tasmin tdntre| dinaJca kSapA ca dinakSape, tayormadhyaGgatA dinksspaamdhygtaa|
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sagaH ami0-yadA nandinImagrataH kRtvA, dilIpo vaziSThAzramaM prApat , tadA-dilIpAnugamyamAnAM tAM dhenumAnetuM sudakSiNA pratyudyayau tasmin kAle ca sudakSiNA dilIpayormadhyagatA nandinI,ISadktavarNatayA, dinakSapAmadhyagatA sandhyA iva shushume| hindI-mArga meM rAjA dilIpa nandinI ko Age karake svayaM usake pIche-poche A rahe the tathA mahArAnI sudakSiNA agavAnI ke liye usake Age se gaI, vaha nandinI sudakSiNA aura dilIpa ke bIca meM khar3I dina aura rAta ke boca meM sthita sandhyA kI taraha suzobhita huI // 20 // pradakSiNIkRtya payasvinI tAM sudakSiNA saaksstpaatrhstaa| praNamya cAnacaM vizAlamasyAH zRGgAntara dvAmivArthasiddheH // 21 // sabjIvinI-akSatAnA pAtreNa saha vartete iti sAkSatapAtrau hasto yasyAH sA sudakSiNA payasvinI prazastakSorA tAM dhenuM pradakSiNIkRtya praNamya ca tasyA dhenvA vizAlaM zRGgAntaraM zRGgamadhyam arthasira kAryasiddhAra pravezamArgamiva / AnarciyAmAsa / arcatebhauvAdikAlliT // 21 // anvayaH-sAkSatapAtrahastA, sudakSiNA, tA, payasvinI, pradakSiNIkRtya, praNamya, ca asyAH vizAlaM, zRGgAntaram , arthasiddheH, dvAram , iva aanrc| vAcya0-sudakSiNayA zRGgAntaram Ana. / vyAkhyA-akSatAnAM = taNDulAnAm , pAtram =mAjanam, iti akSatapAtram , tena saha vartate, iti sAkSatapAtro, hatAkarau, yasyAH sA, sAkSAtapAtrahastA, sudakSiNA = dilopabhAyoM, prazasta payo'syA astIti payastrino, tA, payasvinI = prazastIrAm , tAm , dhenum , pradakSiNAM kRtvA, prada. kSiNIkRtya = parikramya, praNamya = namaskRtya ca, asyAH nandinyAH, vizAlaM = vistIrNam , zRGganyo:viSANayoH, antaraM = madhyam , arthasya = kAryasya, siddhiHsaphalatA, tsyaaH| arthasiddheHsantAnarUpakAryasiddheriti bhAvaH, dvAraM = pravezamArgam, iva= yathA Anarca = pUjayAmAsa / samA0-akSatAnAM pAtram akSatapAtram , akSatAtreNa saha vartate iti sAkSatapatro, sAkSatapAtro hastau yasyAH sA sAkSAtapAtra hstaa| prazasta payaH astyasyAH iti payasvinI, tAM payasvinIm / pragato dakSiNaM pradakSiNam , apradakSigaM pradakSiNaM samadyamAnaM kRtveti pradakSiNIkRtya / zRGgayoH antaraM zRGgAntaram , tat zRGgAntaram / arthasya siddhiH arthasiddhiH, tasyAH arthsiddheH| abhi0-sUdakSiNA, vanAdAgA vaziSTha venuM sampUjya parikramya, praNamya ca, puSpAkSataistasyAH zRGgAntaraM, putra prAptirUpasvAbhISTasiddhaH, dvAramiva, pUjayAmAsa / hindI-akSatoM ke pAtra ko hAtha meM liye rAnoM sudakSiNA ne prazasta dUdhavAlI usa nandinI ko pradakSiNA evaM praNAma karake, usake vizAla sIMgoM ke madhya mAga kA, santAnamApti rUpa kArya siddhi ke dvAra kI taraha pUjana kiyA // 21 // vasotsukA'pi stimitA sapA pratyagrahItseti nnndtustau| bhaktyopapaveSu hi tadvidhAnAM prasAdacihnAni puraHphalAni / / 22 // sajAvinI-sA dhenuvatsotsukApi vatsa utkaNThinApi stimitA nizcalA matI saparyA pUjA
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 raghuvaMza mahAkAvye pratyagrahIditi hetoratau daMpatI nanandatuH / pUjAsvIkArasthAnanda hetutvamAha / maktyeti -- pUjyeSvanurAgo bhattiH tayopapanneSu viSaye tadvidhAnAm / tasyAH dhenvAH vidheva vidhA prakAro yeSAM teSAm / mahatAmityarthaH / prasAdasya cihnAni liGgAni pUjAsvIkArAdIni puraH phalAni purogatAni pratyAsannAni phalAni yeSAM tAni hi / avilambita phala sUcaka liGgadarzanAdAnando yujyata ityarthaH // 22 // ' anvayaH - sA, varasotsukA, Apa, stimitA, "satI" saparyAm, pratyagrahIt, iti, tau, nanandatuH, maktyA, upapanneSu, tadvidhAnA, prasAdacihnAni, puraH phalAni hi / vAcya0 - tayA stimitayA, satyA, saparyA pratyagrAhi iti tAbhyAM nanande, prasAdacihnaH puraH phalaiH bhUyate iti zeSaH / " = vyAkhyA - sA = dhenuH, varase zizau, utsukA utkaNThitA, api stimitA = nizcalA, "satI" sapatha = pUrjA, pratyagrahIt = svIcakAra, iti hetoH, tau = sudakSiNA dilIpa; nanandatuH - mumudAte, = AnandaM prApaturityarthaH / maktyA = zraddhayA, upapanneSu yuktaMSu, pUjyAnurAgayukteSvityarthaH / tasyA:-dhenvAH, vidhA iva vidhA= prakAraH yeSAM te, teSAM tadvidhAnAm = mahatAm prasAdasya = prasannatAyAH, cihnAni, lakSapAni, iti, prasAdacihnAni = pUjAsvIkArAdIni purogatAni = pratyAsannAni phalAni lAmA, yeSAM tAni, puraH phalAni, hi nizcayaH / , " samA0 - varase utsukA vatsotsukA / sA ca sa ca tau / tasyAH vidheva vidhA yeSAM te tadviSAH, yeSAM tadvidhAnAm / prasAdasya cihnAni prasAdacihnAni / puraH phalaM yeSAM tAni puraH phalAni / abhi0 - vatsotkaNThitApi vaziSThadhenuH yat nizcalA satI pUrjA svIkRtavatI, ata somAvinI svAbhISTasiddhi matvA sudakSiNA dilIpau, nanandatuH / hindI - apane bachar3e ko dekhane ke lie utkaNThita hote hue bhI nizcala hokara jo nandinI ne sudakSiNA ke dvArA kI gaI pUjA ko svIkAra kiyA, isase rAjA rAnI prasanna hue / kyoMki apane anurAgI janoM ke viSaya meM, nandinI sadRza mahAnubhAvoM kI prasannatA ke lakSaNa, zIghra manoratha pUrNa hone kA nizcaya prakaTa karate haiM // 22 // guroH sadArasya nipIDya pAdau samApya sAndhyaM ca vidhiM dilIpaH / dohAvasAne punareva dogdhrIM bheje bhujocchinna ripurniSaNNAm // 23 // sanjIvinI - bhujocchinnaripudilIpaH / sadArasya dArairarundhatyA saha vartamAnasya guroH / ubhayorapItyartha: / 'bhAryA jAyAtha puMbhUmni dArA:' ityamaraH / pAdau nipIDyAmivandha / sAndhya sadhyAyAM vihitaM viSimanuSThAnaM ca samApya / dohAvasAne niSaNNAmAsInAM dogdhrI dohanazIlAm / "tRn" iti tRnpratyayaH dhenumeva punarbheja sevitavAn / dogdhrImiti nirupapada prayogAtkAmadhenutvaM gamyate // 23 // anvayaH - bhujocchinnaripuH, dilIpaH, sadArasya, guroH, pahau, nipIDaya, sAndhyaM, vidhi, ca, samApya dohAvasAnaM, niSaNNAM, dogdhrIm, eva, punaH, bheje / vAdhya0 -- bhujocchinnaripuSSA dilIpena, niSaNNA dogdhrI punaH meje / vyAkhyA--bhujAbhyAM= bAhubhyAm, ucchinnAH = vinAzitAH, ripavaH = zatrayo yena saH, bhuno
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH cchinnripuH| dilIpaH rAjA, dAraiH= arundhatyA, saha vartamAnaH, tasya sadArasya, pAdau caraNo, nipIDaya = saMvAhya ( abhivandhetyarthaH), sandhyAyAM mavaM sAndhyaM sandhyAkAlikaM, vidhim = anuSThAnaM ca, samApya = vidhAya ( kRsvetyarthaH ), dohatya =dohanasya, avasAnam = antastasmin , dohAvasAne, niSaNpAm = upaviSTAm , dogdhI = dohanazIlAM dhenum , eva ( avadhAraNe ) punaH= bhUyo'pi, mejesevitavAn / dhenumeva siSeve, iti bhAvaH / samA0-bhujAbhyAm ucchinnAH ripabaH yena saH bhujocchinnArapuH / dAraiH saha tartate iti sadAraH, tasya sadArasya / gRNAti ( tattvaM kathayati ) iti guruH tasya guroH / sandhyAyAM bhavaH sAndhyaH, taM sAndhyam / dohasya avasAnaM dohAvasAnam , tasmin dohaavsaane| ' ami0-sapatnI ko rAjA dilIpaH, sadArasya vaziSThasya carappasaMvAhanaM kRtvA, sAyantanI vidhi ca vidhAya, punarapi nandinImeva sevitavAn / hindI-nija bAhubala se zatruoM ko naSTa karane vAle rAjA dilIpa ne arundhatI aura vaziSThajo ko caraNa-sevA karane ke bAda aura sAyaM sandhyA se nivRtta hokara dUdha duhane ke pazcAt sAnanda baiTho huI nandinI kI sevA punaH zurU kara do // 23 // tAmantikanyastabalipradIpAmanvAsya goptA gRhinniishaayH| krameNa suptAmanusaviveza suptosthitAM prAtaranUdatiSThat // 24 // sajIvinI-goptA rakSako gRhiNAsahAyaH patnIdvitIyaH san / ubhaaviityrthH| antike nyastA balayaH pradIpAzca yasyAstAM tathoktAM tAM pUrvoktAM niSaNNAM dhenumanvAsyAnUpavizya krameNa suptAmanvanantara saMviveza suSvApa / prAtaH suptotthitAmanUdAtaSThasthitavAn / atrAnuzabdena dhenurAjavyApArayoH popiyemucyate / kramazabdena dhenuvyApArANAmeva / ityaponaruktyam / "karmapravacanIyayukta dvitIyA" iti dvitIyA // 24 // anvayaH-gAptA, gRhaNIsahAyaH 'san' antikanyastabalipradIpA, tAm ; annAsya, krameNa, saptAm, anusaMviveza, prAtaH, suptotthitAm , anUdAtaSThat / vAcya0-gotrA, gRhiNAsahAyena 'satA' suptA, anusaMviAvaze, upasthIyata / vyAkhyA-gotA rakSakaH dilopaH, gRhiNI -mAyA~, sahAyA - dvitAyA yasya saH, gRhiNIsahAyaH san (dvAvapAtyayaH), antike samIpa, nyastAH- sthApitAH, balayaH= upahArA:,pradIpa : dIpAzca,yasyAH sA tA tathAktAm , tA niSaNNAM dhenum , anvAsya = anUpavizya, krameNa = kramazaH suptA - nidritAm , anupa vAt , saviveza - zizye, prAtaH= prabhAte, AdI suptA-zayitA, pazcAta , utthitA vinidritA tAm , guptotthitAm , anu - pazcAt , udAtaSThat = uttasyo / samA0-gRhiNo sahAyA yasya saH gRhnniishaayH| balayazca ( balevA ) pradApAzca balipradopAH, antike nyastA: balipradIpAH yasyAH sA antikanyastabali padopA, tAm antikanyastabalipradIpAm / suptA cAsau ( pazcAt ) utthitA ca suptotthitA, tAM suptotthitAm / ___ abhi0-sudakSiNAsahitaH rAjA dilIpaH samIpasthApitalipradIpAyAH nandinyAH pRSThamAge samupavizya, nandinyA sRptAyAM satyAM pazcAt svayaM sapatnIkaH suSvApa, prabhAte ca usthitAyAM tasyAmanUdatiSThati /
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye hindI- -rakSA karane vAle sapatnIka rAjA dilIpa, pAsa meM rakhA hai upahAra dIpaka jisake aisI baiThI huI usa dhenu ke pIche baiThakara kramase nandino ke sone para soye, aura prAtaHkAla jagate hI svayaM mI jaga gaye // 24 // 24 itthaM vrataM dhArayataH prajArthaM samaM mahiSyA mahanIyakIrteH / sapta vyatIyutriguNAni tasya dinAni dInoddharaNocitasya // 25 // sajIvinI - itthamanena prakAreNa prajArtha saMtAnAya mahiSyA mamamabhiSiktapalyA saha / 'kRtAbhiSeka mahiSI' ityamaraH / vrataM dhArayataH mahanIyA pUjyA kIrtiryasya tasya / dInAnAmuddharaNaM dainyavimocanaM tatrocitasya / nRpasya / trayo guppA AvRttayo yeSAM tAni triguNAni trirAvRttAni sapta dinAnyekaviMzatidinAmi vyatIyurvyatikrAntAni // 25 // anvayaH - ittham, prajArthaM, mahiSyA, samaM, vrataM, dhArayataH, mahanIyakIrtaH, dInoddharaNocitasya, tasya, triguNAni, sapta dinAni, vyatIyuH / vAcya0 - itthaM vrataM dhArayataH mahanAyakIrtaH triguNaiH saptabhiH dinaiH vyatIye / vyAkhyA - ittham = anena prakAreNa, prajA = santAnaH eva artha : = prayojanaM yasya tattathoktam santAnAyetyarthaH, mahiSyA = kRtAbhiSekayA sudakSiNayA, samaM = saha, vrataM = niyamam, dhArayanaH = dadhataH kurvata iti yAvat / mahanIyA = pUjyA, kIniH = yazo yasya tasya mahanIyakIrteH / dInAnAM = = dainyayuktAnAm, uddharaNaM = rakSaNam, tatra, ucitaH paricitaH iti dInoddharappocitastamya tathoktasya, tasya = dilIgsya, trayo guNA zrAvRttayo yeSAM tAni, trigugAni = trirAvRttAni sapta = saptasaMkhyakAni, dinAni divasAH, ekaviMzatidinAnIti bhAvaH vyatIyuH = vyaticakramuH / samA0-prajA patra arthaH yasya tat prajArtham - athavA prajAyai iti prajArtham (asvapadavigrahaH ), tat prajArtham / mahanIyA kIrtiH yasya saH mahanIyakIrtiH, tasya mahanAyakIrte: donAnAm uddharaNam dInoddharaNam, donoddharaNe ucitaH donoddharaNocitaH tasva dAnoddharaNocitasya / trayo guNAH yeSAM A tAni triguNAni / abhi0 -- evaM pUrvoktaprakAreNa sudakSiNayA saha nandinImeArUpaM vrataM kurvatI udArakIrtaH, donoddharaNaparasya dilIpasya, ekaviMzatidivasAH vyatItAH / hindI - - isa prakAra putra ke lie mahArAnI sudakSiNA ke sAtha vrata ko dhAraNa karate hue, prazaMsanI kIrtivAle, dukhiyoM, ke uddhAraka mahArAja dilApa ke ikkIsa dina bIta gaye | 25 || anyedyurAtmA'nucarasya bhAvaM jijJAsamAnA munihomadhenuH / gaGgAprapAtAntavirUDhazaS gaurIgurorgahvaramAviveza // 26 // sanjIvinI - anyedyuranyasmindine dvAtriMze dine / " sadyaH parutparAri" ityAdinA nipAtanAdavyayatvam / "adyAtraHhnAya pUrve'hnAtyAdau pUrvottarAparAt / tathAdharAnyAnyataretarAtpUrvedyurAdayaH / " ityamaraH / munihomadhenuH AtmAnucarasya bhAvamabhiprAyaM dRDhabhaktitvam / 'bhAvA'bhiprAya AzayaH' iti yAdavaH / bijJAsamAnA jJAtumicchantI / ' jJAzrusmRdRzAM sanaH" ityAtmanepade zAnac / prapatatya spanniti prapAtaH
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH 25 patanapradezaH gaGgAyAH prapAtastasyAnte samIpe virUDhAni jAtAni zaSpANi bAlatRNAni yasmistat / 'zaSpaM bAlatRNaM ghAsaH' ityamaraH / gaurIguroH pArvatopiturgahvaraM guhAmAviveza // 26 // anvayaH-anyedyaH munihomadhenuH, AtmAnucarasya, tasya, mAvaM, jizAsamAnA, gaGgAprapAtAntaH virUDhazaSpaM, gaurIguroH, gahvaram , Aviveza / vAcya-munihomadhenvA jizAsamAnayA, ghrmaavivishe| vyAkhyA-anyedhuH =anyasmin dine = dvAvize dine, ityarthaH, homasya dhenuH, homadhenuH, muneH= vaziSThasya, homadhenuH - yazasAdhanabhUtA nandinI, AtmanaH= svasya, anucaraH=sevakaH, tasyAtmAnucarasya dilIpasyeti yAvata , bha vam = abhiprAya = dRDhabhaktimityarthaH, jijJAsate iti jijJAsamAnA=zAtumicchantI, prapatati asminniti prapAtaH, gaGgAyAH=bhAgIrathyAH prapAtaH = patanapradezaH, tasya antaHsamIpam , tasmin virUDhAni = utpannAni = jAtAni zaSpANi = bAlatRNAni, yasmin tattathoktam, gauryAH= pAvatyAH, guruH pitA = himAcalastasya gaurIguroH , gahvaraM = guhAm , Aviveza = prvissttvtiityrthH| samA0-homasya dhenuH homadhenuH muneH homadhenuH munihomadhenuH / AtmanaH anucaraH prAmAnucaraH, tasya AtmAnucarasya / jJAtumicchati jizAsate, jijJAsate iti jishaasmaanaa| gaGgAyAH prapAtaH gaGgAna prapAtaH, gaGgApAtasya ante virUDhAni, zaSpANi yasya tat gaGgAprapAtAntavirUDhazaSpam , tat gaGgAprapA. tAntavirUDhazaSpam / gauyoH guruH gaurIguruH, tasya goroguroH / abhi0-dvAviMze dine nandinI dilopasya bhaktiparAjhArtha gaGgAprapAtasamopavatitvena pracura tRNa navyA himAlayasya guhAyAM praviSTA / hindI -- bAIsaveM dina nandino, apane sevaka rAjA dilIpa ke 'mujha meM isakI dRr3ha bhakti hai ki nahIM' isa bhAva ko jAnane kI abhilASA se gaMgAjI ke prapAta ke pAsa jamI harI-harI ghAsa se yukta himAlaya kI guphA meM ghusa gaI // 26 // sA duSpravarSA manasA'pi hirarityadizomAprahitekSaNena / alakSitAbhyutpatano nRpeNa prasahya siMhaH kila tAM cakarSa // 27 // saMjIvinI-sA dhenuhiMsrAghrAdibhirmana nApi duSpravarSA durdharSati hetoradizobhAyAM pahitekSaNena dattadRSTinA nRpeNAlakSitamabhyutyatanamAbhimukhyenotsanaM yasya sa siMhastAM dhenu prasahya haThAt / 'prasadha tu haThAthakam' ityamaraH / cakarSa / kiletyalA ke'vyayam // 27 // anvayaH-pA, hiMsraH, manasA, api, duSpavarza, iti, adrizomAhitemaNena, nRpeNa, alakSitAbhyutpatanaH siha , tAm , pratA, cakarSa, kil| vAcya0-tayA duSpadharSayA, bhUyate / siMhena sA cakRSe / vyAkhyA-sA- dhenuH, hiMsraH = vyAghrAdibhiH, manasA=cittena, api kA kathA zarIreNa duSpra. varSA=durdharSA, iti = hetoH, adreH = himAlayasya, zobhA = chatriH, iti adrizomA, tasyA, prahite= datta, IkSaNe = netre, yena saH= tathoktastena adrizobhApahitekSaNena, nRn = janAn pAti rakSatIti
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 raghuvaMzamahAkAvye nRpastena, nRpeNa = rAjJA = dilIpena, na lakSitaM =na jJAtam , abhyutpatanam = AkramaNaM yasya sa tathoktaH, siMhaH=kezarI, tAm=gAm , prasahya = haThAt , cakarSa = kRSTavAn , kileti = aloke / tadupari, bhAkramaNamakaroditi bhaavH| samA0-duHkhena pradhRSyate asau ti duSpravarSA adreH zobhA adrizomA, adizobhAyAM prahite IkSaNe yena saH adrizobhAprahivekSaNaH, tena adrizobhAprahitekSaNena / na lakSitam alakSitam , alakSitam abhyutpatanaM yasya saH alkssitaabhyutptnH| bhami0-vyAghrAdayo hiMsrAH pazavaH manasApi nainAmabhimavituM pramaviSyantIti nizcayavati dilIpe parvatarAmaNIyakAsaktanetre alakSitAkramaNaH sihaH tAm akAkSIt / __hindI-hisaka duSTa vyAghrAdi jantu isapara AkramaNa karane kI bAta bhI nahIM soca sakate, AkramaNa to dUra rahA, isa kAraNa nizcinta hokara himAlaya kI zobhA dekhane meM A~khe lagAye hue rAjA dilIpa se jisakA jhapaTanA nahIM dekhA gayA aise siMha ne, jabaradastI nandinI ko apanI ora khIMcA // 27 // tadIyamAkranditamArtasAdhoguhAnibaddhapratizabdadIrgham / razmiSvivAdAya nagendrasaktAM nivartayAmAsa nRpasya dRSTim // 28 // sIvinI-guhAnibaddhena pratibaddhana pratizabdena pratidhvaninA dIrgham / tasyA idaM tadIyam / AkranditamArtaghoSaNam / AteSvApanneSa sAdhohitakAriNo nRpasya, nagendrasaktA dRSTim / razmiSu pragraheSu 'kiraNapragrahau razmI' ityamaraH / AdAyeva gRhItveva nivartayAmAsa // 28 // anvayaH-guhAnibaddhapratizabdadIrgham , tadIyam , AkrAndatam, ArtasAdhoH nRpasya, nagendrasaktA dRSTi, razmiSu, AdAya, iva, nivartayAmAsa / vAdhya0-tadIyema, Akranditena nagendrasaktA dRSTiH nivartayAncakre / vyAkhyA-guhAyAM= gahvare,nibaddhaH = pratihataH, iti guhAnibaddhaH sa cAsau pratizabdaH= pratidhvaniH, tena dIrgham = Ayatam , nathoktam , tasyAH = nandinyAH idaM tadIyam , Akranditam , - uccaiH ruditam, AtaSa = pIDiteSu, sAdhuH = hitakArI, tasya, ArtasAdhoH nRpasya = rAzo dilIpasya, nagendre = himAlaye, saktA=salagnA, iti nagendra laktA tAM tathoktAm , dRSTi = netraM, razmiSa = pragraheSu, zrAdAya = gRhItvA, iva= yathA. nivatayAmAsa =nyavatayat / samA0-guhAyAM nibaddhaH guhAAnabaddhaH, guhAnibaddhazcAtau pratizabdazca guhA nibaddhapratizabdaH, guhAnibaddhatizabdena dorgha guhAnibaddhapratizabdadIrgham / tasyAH idaM tadIyam / ArteSu sAdhuH ArtasAdhuH, vasya ArtasAdhoH / nan pAtIti nRpaH, tasya nRpasya / nageSu indraH nagendraH, nagendre saktA nagendrasaktA, tAM nagendrasaktAm / __ abhi0-siMhAkrAntAyA dhenoH, guhAyAM pratihatena, pratidhvaninA dIrghamAkrandanaM himAlayazomAdarzane saMlagnA dilIpadRSTi tathA nivartayAmAsa yathA sArathiH razmi gRhItvA hayAdIn nivartayati / / hindI-guphA meM TakarAe hue pratizabda se dugune hue nandinI ke ArtanAda ne duHkhiyoM ke rakSaka
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH rAjA dilIpa kI himAlaya kI sundaratA dekhane meM lagI huI dRSTi ko isa prakAra apanI bhora phera diyA jisa prakAra lagAma pakar3a kara sArathi ghor3e Adi ko phera lete haiM / / 2 / / sa pATalAyaryA gavi tasthivAMsaM dhanurdharaH kesariNaM dadarza / adhityakAyAmiva dhAtumayyAM lodhagumaM sAnumataH praphullam // 29 // saMjIvinI-dhanurdharaH sa nRpaH pATakAyAM, raktavarNAyAM gavi tasthisaM sthitam , "kvasuzca" iti kvApratyayaH / kesariNaM siMham / saanumto'dreH| dhAtogarikasya vikAro dhAtumayo / tasyAmadhityakAyAmUvamUmau / 'upatyakAnerAsannA bhUmirdhvamadhityakA' ityamaraH / 'upAdhibhyAM tyakannAsannArUDhayoH' iti svknprtyyH| praphullo vikasitastam / "phulla vikasane" iti dhAtoH pacAyac / 'praphultam' iti takArapAThe priphalA vizaraNe iti dhAtoH kartari ktaH, "utparasyAtaH" ityukArAdezaH / lodhAkhyaM dumamiva dadarza // 26 // andhayaH-dhanurdharaH, saH pATalAyAM, gavi, tasthivAMsaM, kesariNaM, sAnumataH, bhAtumagyAM, adhityakAyAM, praphullam , lodhradrumam , iva, ddrsh| vAcya0-dhanurdhareNa, tena, kemarI, lodhradrumaH, iva, dadRze / vyAkhyA-dhanuSaH dhara iti dhanurdharaH= cApadharaH, saH=rAnA dilIpaH,pATalAyAm = zvetaraktavarSAyAm 'zvetaraktastu pATalaH / ' ityamaraH / gavi = dhenau, tasthivAMsaM = sthitam , kesariNam = siMha, sAnUni, santi, asyAsau sAnumAn , tasya sAnumataH adreH parvatasyetyarthaH, dhAtoH gairikasya vikAraH dhAtumayI tasyAM, dhAtumacyA-gairikavatyAm , adhityakAyAm = arzvabhUmau, praphullaM - vikasitaM, lodhrazcAsau drumazca iti lodhradrumasta lodhradrumaM lodhravRkSam , iva =yathA, dadarza = apazyat / samA0-dharatIti dharaH, dhanuSa: dharaH dhanurdharaH / kesaraH asyAstIti kesarI, taM kesariNam / sAnava:: santIti sAnumAn , tasya saanumtH| dhAtoH vikAraH dhAtumayI, tasyAM dhAtumayyAm / lodhrasya drumaH asya lodhadrumaH taM lodhradrumam ! ami0-rAjA dilopa: zvetaraktavarNAyAM gavi, Akramya sthitaM kesariNam , parvatasya gairikapAtumayyAmUrdhvabhUmau vikasitaM lodhradrumamivApazyat / hindI-dhanuSadhArI usa rAjA dilIpa ne zvetayuktalAlavarNavAlI nandinI ke Upara baiThe hue siMha ko parvata kI gerUvAlI adhityakA (Upara ko bhUmi ) meM vikasita lodhra nAmaka vRkSa kI mAMti dekhA // 29 // tato mRgendrasya mRgendragAmI vAya vadhyasya zaraM zaraNyaH / jAtAbhiSaGgo nRpatirniSaGgAduddhartumaicchatprasamoddhatAriH // 30 // sanjIvinI-tataH siMhadarzanAnantaraM bhRgendragAmI siMhagAmI / 'zaraNaM gRharakSitroH' ityamaraH / 'zaraNaM rakSaSe gRhe' iti yaadvH| zaraNe sAdhuH shrnnyH| "tatra sAdhuH" iti ytprtyyH| prasamena balAtkAreppoddhRtA arayo yena sa nRpatI rAjA jAtAbhiSaGgo bAtaparAmavaH sn| amiSanaH parAmakaH'
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 raghuvaMzamahAkAvye ityamaraH / vadhyasva vadhArhasya / "daNDAdibhyo yaH" iti yprtyyH| mRgendrasya vadhAya niSaGgAstUNIrAt / tUNopAsaGgatUpIra niSaGgA iSudhiyoH' ityamaraH / zaramuddhartumaicchat // 30 // ___ bhanvayaH-tataH, mRgendragAmI, zaraNyaH, prasamoddhRtAriH, nRpatiH, jAtAbhiSaGgaH, ( san ), vadhyasya, mRgendrasya, vadhAya, niSaGgAt, zaram , uddhartum , aicchat / vAcya0-nRpatinA jAtAbhiSaMgeNa "satA" zaram , uddhrtubhaissyt| vyAkhyA-tata:=siMhadarzanAnantaram , mRgendraH=siMhaH, sa, iva, gacchati = yAtIti, mRgendragAmI=siMhagAmI, zaraNe sAdhuH zaraNyaH = zaraNAgatapAlakaH, prasamena = balAtkAreNa ,uddhRtA:- vinAzitAH, arayaH = zatravo yena saH, tathoktaH nRpatiH = rAjA dilIpaH, jAtaH = utpannaH, abhiSaGgaHparAbhavaH, yasya saH jAtAbhiSaGgaH "san" vadhamahatIti vadhyastasya vadhyasya = vadhArhasya,mRgendrasya =siMhasya, vadhAya = nAzAya, niSaMgAt = tUNorAt , zaraM = vAyam , uddhartum = utkSeptum-niSkAsayitubhityarthaH, aicchat = iyess| samALa-mRgeSa indraH mRgendraH, mRgendra iva gacchatIti mRgendrgaamii| zaraNe sAdhuH zaraNyaH / prasamena uddhRtAH, pramoddhRtAH, prasabhoddhRtAH parayo yena saH prsmoddhRtaariH| nRNAM patiH nRptiH| jAtaH abhiSaGgaH yasya saH jAtAbhiNGgaH / vadham ahaMtIti vabhyaH / ami0-zatrUNAM samUlamunmUlayitA rAjA dilApa: siMhAkrAntA nandinI vilokya tadrakSakasyAtmanaH parAmavaM ca matvA tatkSaNa eva sihavadhAya tUNIrAta zaraM niSkAlitumacchat / hindI-siMha ko dekhane ke pazcAt mRgendra kI taraha calane vAle evaM zaraNAgatoM kI rakSA karane meM nipuNa, balapUrvaka zatruoM ko ucchinna karanevAle, apamAna pAye hue rAjA dilIpa ne, duSTa siMha ko mArane ke liye tarakaza se bANa ko nikAlane kI icchA ko // 30 // vAmetarastasya karaH prahartu khapramAbhUSitakaGkapatre / saktAMguliH sAyakapuMkha eva citrArpitAramma ivAvatasthe // 31 // sAvinI-prahastisya vAmetaro dakSiNaH krH| nakhapabhAbhibhUSitAni vicchuritAni kaGkasya pakSivizeSasya patrANi yasya tasmin / 'kaGkaH pakSivizeSe syAd guptAkAra yudhiSThire' iti vizvaH / 'kakastu karkaTaH' iti yAdavaH / sAyakasya pukha eva kartaryAkhye mUlapradeze / 'katI puM.' iti yAdavaH / maktAGguliH san / citrApitArambhazcitralikhatazodhara pyodyoga itra avatasthe // 31 // anvayaH-prahatuH, tasya, vAmetaraH, karaH, navaprabhASitakaGkapatra, sAyakakhe, eva bhaktAMguliH "san" citrApitArambhaH, itra, avatasthe / / vAcya0-vAmetareNa kareNa sanAMgulinA "satA" citrApitArammeNa, vAvatasthe / vyAkhyA-prahartuH = tADayituH, tasya = rAjJo dilIpasya, vAmAt , itaraH, vAmetaraH = dakSiNaH, karaH = hastaH, nakhAnA = kararuhANAM, prabhAH kAntayaH, nakhapabhAstAbhiH, bhUSitAni = vicchuritAni suzobhitAni, kaGkasya = pakSivizeSasya, patrANi = pakSA yasya saH, nakhapamAbhUSitakaGkapatraH, tasmin tayokte, sAyakasya = bANasya, putaH = mUlam , tasmin sAyakapujhe eva, saktAH- saMlagnAH, aMgulayaH = karazAkhAH
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH yasya saH, tathoktaH "san", citre = Alekhye, apitaH=likhitaH, ArambhaH = bANaniSkAsanoyogaH, yasya sa tathoktaH. iva = yathA, avatasthe = avasthitobhUt / samA0-vAmAd itaraH vAmetaraH, nakhAnAM prabhA: navaprabhAH, nakhapramAmiH bhUSitAni nakhapramAmUSitAni, kaGkasya patrANi kaGkapatrANi, nakhapramAbhUSitAni kaGkapatrANi yasya saH nagvapramAbhUSitakaGkapatraH, tasmin nakhapramAbhUSitakaGkapatre / sAyakasya putaH sAyakapuGkhaH, tasmin sAyakapuDhe / saktAH aGgulayo yasya saH saktAGguliH / citre apitaH citrApitaH, citrApita: Arambho yasya saH citrApitArammaH / ami0-prahartumicchayA niSaGgAt zaroddhartukAmasya rAzo dakSiNakaraH bApamUle eva saktAGgali: amavat , ataH citrapaTe likhitaM vastu yathA nizceSTaM dRzyate tathaivAyamapi tadAnAM sthito'valokyate sma / hindI-siMha ke Upara prahAra karane kI icchA rakhanevAle rAjA dilIpa kA dAhinA hAtha, apane nakha kI kAnti se bhUSita, kaMkapakSI ke paMkha jipsameM lage hue haiM aise bANa ke mUla meM hI aMguliyoM saTa. bAne se citra meM likhita bANa nikAlane ke udyoga meM lage hue ke samAna ho gayA // 31 // bAhupratiSTammavivRddhamanyurabhyarNamAgaskRtamaspRzabhiH / rAjA svatejobhiradahyatAntarmogIva mantrauSadhiruddhavIryaH // 32 // saJjIvinI-bAhroH pratiSTammena pratibandhena / 'pratibandhaH pratiSTammaH' ityamaraH / vivRddhamanyuH pravRddharoSo raajaa| mantrauSadhibhyAM ruddhavIryaH pratibaddhazaktimoMgI sarpavabhogI rAjabhujaGgayoH' iti shaashvtH| abhyarNamantikam / 'upakaNThAntikAbhyAbhyagrA apyabhito'vyayam' itymrH| AgaskRtama. parAdhakAriNamaspRzadbhiH svatejobhirantaradadhata / 'adhikSepAcasahanaM tejaH prApAtyayeSvapi' iti yAdavaH / / 32 / / anvayaH-bAhupratiSTambhavivRddhamanyuH, rAjA, mantrauSadhiruddhavIryaH, bhogI, iva, abhyartham , AgaskRtam aspRzadbhiH, svatejobhiH antar , adadhata / vAcya-rAnAnam , mantrauSadhiruddhavIrya bhoginamiva abhyarSamAgaskRtamaspRzanti svatejAsi. antaradahan / vyAkhyA-bAhvoH= bhujayoH, pratiSTambhaH = pratibandhaH, tena vivRddhaH- pravRddhaH, manyuH krodho yasyAso, bAhupratiSTambhatrivRddhamanyuH, rAjA= dilIpaH, maMtrazca =sarpaviSanivArakamaMtraH, oSadhiH = bhaiSajyaM ceti maMtrauSadhI, tAbhyAM ruddhaM = pratibaddhaM, vIrya = balaM yasyAsau maMtrauSadhiruddhavIryaH, 'vIrya bale prabhAve ca' itymrH| bhogaH=phaNA, asyAstIti bhogI = sarpaH, zva= yathA, abhyarNam = upakaNTham = samopa. mityarthaH AgaH = aparAdha karonIti AgaskRt tam AgaskRtam aspRzadbhiH=na spRzadbhiH, svasya = AtmanaH, tejAMsi = prabhAvAH, taiH svatejomiH, antar = madhye, adahyata = atapyata / samA0-bAhoH pratiSTammaH bAhupratiSTambhaH, bAhupratiSTammena vivRddhaH bhanyuH yasya saH bAhupratiSTammavivRddhamanyuH / mantrana auSadhizca mantrauSadhI, mantrauSadhibhyAM ruddhaM vIrya yasya saH mntraussdhiruddhviiryH| mogaH asyAstIti mogii| AgaH karotIti AgaskRt , tam AgaskRtam / na spRzantIti aspRzanti, taiH aspRshdbhiH| svasya tejAMsi svatejAsi, taiH svatejobhiH /
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ami0-bhujastambhana pravRddhamanyuH rAjA dilopaH samIpasthamapi, aparAdhakAriyaM siMhaM hantumasamarthaH san , maMtrauSadhiruddhaprabhAvaH sarpa va svatejasA, atapyata / hindI-hAtha ke ruka jAne se atyanta kruddha rAjA dilIpa, maMtra tathA auSadhi se bA~dha diyA gayA hai prabhAva jisakA aise viSadhara sAMpa kI mA~ti, pAsa meM khar3e aparAdhI siMha ko na chU sakane vAle apane kheja se motara hI mItara jalane lagA // 32 // ___ tamAryagRhyaM nigRhItadhenurmanuSyavAcA anuvaMza ketum / vismAyayanvismitamAtmavRttau siMhorusattvaM nijagAda siMhaH // 33 // saMjIvinI-nigRhItA pIDitA dhenuyana sa siNhH| AryANAM satAM gRhyaM pakSyam "padAsvairibAdyApathyeSu ca" iti kyap / manuvaMzasya ketuM cihna ketuvayAvartakam / siMha zvorusatyo mahAbalastam / mAtmano vRttI bAhustambharUpe byApAre'bhUtapUrvatvAdvismitam / kartari ktH| taM dilIpaM manuSyavAcA karaNena punavismAyayanvismayamAzcarya prApayannijagAda / 'smiG ISaddhasane' iti dhAtoNici vRdvAvAyAdeze zatapratyaye ca sati vismAyayanniti rUpaM siddham / 'vismApayan' iti pAThe pugAgamamAtraM vaktavyam / tacca "nityaM smayateH" iti hetubhayavivakSAyAmeveti "momyoheM tubhaye" ityAtmanepade vismApayamAna iti syAt / tasmAnmanuSyavAcA vismAyayanniti rUpaM siddham / karaNavivakSAyAM na kazciddoSaH // 33 // anvayaH-nigRhItadhenuH, siMhaH, AryagRhyaM, manuvaMzaketuM, siMhorusattam , AtmavRttI, vismitaM, taM, manuSyavAcA, vismAyayana , nijagAda / vAdhya-nigRtadhenunA siMhena, AryagRhyaH, manuvaMzaketuH, siMhorusattaH vismitaH sa vismAyayatA, nijgde| vyAkhyA-nigRhotA = pIDitA, dhenuH = nandinI yena sa nigRhotadhenuH, siMha: kesaro, AryANAM = sajjanAnAM, gRhya = pakSyaM = pakSapAtayogyamityarthaH, manuvaMzasya = manukulasya, ketuH = cihnamiti manuvaMzaketustaM tathoktam , siMhasya = kesariNa itra, uru = vipulaM sattvaM = balaM yasya sa taM siMhorusatvam , AtmanaH svasya, vRttiH = bAhustambharUpA, tasyAmAtmavRttI, vismitam =AzcaryAnvitaM taM dilIpaM, manuSyasya = narasya, vAk = vAyo, tayA, manuSyavAcA, ( karaNena ) "bhUyaH" vismAyayan - vismitaM kurvan , nijagAda= avocat / samA0-nigRhItA dhenuH yena saH nigRhItadhenuH / AryANAM gRhyaH AryagRhyaH, tam bhAryagRhyam / manoH vaMzaH manuvaMzaH, manuvaMzasya ketuH manuvaMzaketuH, taM manuvaMzaketum / siMhasya iva uru sattvaM yasya saH siMhorusattaH, taM siMhorusattvam / AtmanaH vRttiH AtmavRttiH, tasyAm aatmvRttii| manuSyasya vAk manuSyavAk, tayA mnussyvaacaa| abhi0-siMhaH bAhustammanarUpavyApAre, atIvAzcaryayutaM rAjAnaM manuSyavANyA mUyo'pi, adhika vismAyayan , uvAca / hindI-dhenu ko pIr3ita karane vAlA siMha sajjanoM ke pakSa meM rahane vAle manuvaMza ke ziromaNi, siMha ke samAna parAkramo, apane bAhustammana rUpa vyApAra se Azcaryayukta upta rAjA dilIpa ko phira cakita karatA huA manuSyavANI se bolA / / 33 / /
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH alaM mahIpAla tava zrameNa prayuktamapyastramito vRthA syAt / na pAdaponmUlanazaktiraM haH ziloccaye mUrcchati mArutasya // 34 // saMjIvinI - he mahIpAla ! tava zramepAlam / sAdhyAmAtrAcchramo na kartavyaH ityarthaH / atra gamyamAnasAdhanakriyApekSayA zramasya karaNatvAttRtIyA / uktaM ca nyAsoddayo - " na kevalaM zrUyamANaiva kriyA nimittaM karaNabhAvasya / api tahiM gamyamAnAvi" iti / 'alaM bhUSaNaparyAptizaktitrArapyavAcakam' ityamaraH ito'sminmayi / sArvavibhaktikastasiH / prayuktamapyastraM vRthA syAt / tayA hi / pAdaponmUlane zaktiryasya tattathoktaM mArutasya raMho vegaH ziloccaye parvate na mUrcchati na prasarati // 34 // " anvayaH - mahIpAla tava zrameNa, alam, itaH, mayi, prayuktam, api, astraM, vRthA, syAt, pAdaponmUlanazakti, mArutasya, raMhaH, ziloccaye, na mUrcchati / vAcya0 - prayuktenApyastreNa vRthA bhUyeta, mArutasya raMhasA, ziloccaye, na mUrcchayate / , vyAkhyA - mahIM = pRthivIM pAlayatIti tatsaMbuddhau, he mahIpAla = pRthivIpAla ! tatra = bhavataH, zrameNa = prayAsena, alan = sAdhyaM nAsti vRthetyarthaH, "kunaH" itaH = asmin mayi, prayuktam = preritaM = kSiptam api astram = AyudhaM vRthA = vyartha, syAt = bhavet, "yanaH" pAdaiH pivantIti pAdapAsteSAM pAdapAnAM= vRkSApyAm, unmUlanam = utpATanaM tasmin zaktiH = sAmarthyaM yasya tat pAdaponmUlanazakti, * mArutasya = vAyo:, raMiH = vegaH, zilAnAmuccayastasmin ziloccaye = parvate, na nahi, mUrcchati = prasarati / 31 samA0--ma pAlayatIti mahIpAlaH tatsambuddhau mahIpAla, pAdaiH ( mUlaiH ) pivantIti pAdapAH, pAdapAnAm unmUlane zaktiH yasya tat pAdaponmUlanazakti / zilAbhiruccoyate iti ziloccayaH, tasmin ziloccaye / ami0 - he rAjan ! mayi bANamocanaM tatra zrameNApi sAdhyaM nAsti tvayA prayuktamapi AyudhaM tathaina vRthA bhaviSyati yathA vRkSotpATane samartho'pi vAyuvegaH parvate viphalo mavati / hindI - he pRthivo ke rakSaka dilIpa ! tuma mujhe mArane kA prayatna mana karo, kyoMki mere Upara calAyA huA astra TasI prakAra vyartha hogA, jisa prakAra ki vRkSoM ko ukhAr3ane kI zakti rakhanevAlA vAyu kA vega parvata ko ukhAr3ane meM viphala hotA hai // 34 // kailAsagauraM vRSamArurukSoH pAdArpaNAnugrahapUtapRSTham / ahi mAM kiGkaramaSTamUrteH kumbhodaraM nAma nikumbhamitram // 35 // sanjIvinI - kailAsa iva gauraH zubhrastam / 'cAmIkaraM ca zubhraM ca gauramAhurmanISiNaH' iti zAztrataH / vRSaM vRSabhabhArurukSorAroDumiccho: / svasyopari padaM nikSipya vRSamArohavItyarthaH / aSTau mUrtayo yasya sa tasmASTamUrteH zitrasya pAdArpaNaM pAdanyAsastadevAnugrahaH prasAdastena pUtaM pRSTha N yasya ' tathoktaM nikumma mitraM kumbhodaraM nAma kiMkara mAmavehi viddhi / "pRthivo salilaM tejo vAyurAkAzameva ca / sUryAcandramasau somayAjI cetyaSTamUrtayaH / / " iti yAdavaH ||35|| zranvavaH - kailAsagauraM vRSam, ArurujhoH aSTamUrteH pAdArpaNAnugrahapUtapRSThaM, nikumbhamitraM, kumbhodaraM nAma, kiMkaraM mAm, ahi / >
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 raghuvaMzamahAkAvye vAcya0-"vayA" aham , kumbhodaraH kiMkara: aveye / vyAkhyA-kailAsa: parvatavizeSaH iva, gauraH zvetaH, ti tam , kailAsagauraM, vRSa = vRSabham , ArodumicchatIti bhArurukSustasyArurukSoH, ArohaNaM katumicchoH, aSTau aSTasaMkhyakAH, mUrtayaH - pRthivIsalilAdayaH yasyAsau, tasyASTamUte: zivasya, pAdayoH = caraNayoH arpaNaM = nyAsaH, pAdArpaNaM, tadeva anugrahaH = prasAdaH, tena pUtaM = zuddha, pRSThaM = pRSThamAgo yasya saH, taM tathoktam , nikumbhasya = nikumbhanAmakagaNasya, mitraM = sahRt , taM nikummamitram , kumbhodaraM = kumbhodaranAmakaM, kiMkaraM - sevaka gapamiti yAvat , mAm = siMham , pravehi =jAnIhi / samA0-kailAsa iva gaura: kailAsagIraH, taM kailAsagauram / ArodumicchatIti ArurukSuH, tasya ArurukSoH / aSTau mUrtayo yasya saH aSTamUrtiH, tasya aSTamUteH / pAdayoH arpaNaM pAdArpaNam , pAdArpaNam / eva anugrahaH pAdArpaNAnugrahaH, pAdArpaNAnugraheNa pUtaM pRSThaM yasya saH pAdArpaNAnugrahapUtapRSThaH, taM pAdApa. pAnugrahapUtapRSTham / nikumbhasya mitraM nikumbhabhitram , tat nikumbhamitram / abhila-nandi namAroDhumicchoH zivasya caraNadAnena zuddhapRSThabhAga nikumbhamitraM kumbhodaraM nAma zivasevaka mAM viddhi / hindI-kailAsa parvata ke samAna sapheda bala para car3hane kI icchA rakhane vAle, ATha (bhUmi-jalateja-pavana-AkAza-sUrya-candra-somayAjo) haiM mUrti jinakI ese ziva bhagavAn kA mere Upara jo caraNa rakhanA, tadrapa anugraha se pavitra pITha vAle, nikumbha ke mitra mujhako kumbhAdara nAma se vikhyAt ziva kA gapa smjho|| 35 / / amuM puraH pazyasi devadAraM putrIkRto'sau vRSamadhvajena / yo hemakumbhastanani:rasUtAnAM skandasya mAtuH payasAM rasajJaH // 36 // sIvinI-puro'grato'muM devadAru pazyasi / iti kAkuH / asau devdaaruH| vRSabho dhvaje yasya sa tena zivena putrIkRtaH putratvena sviikRtH| abhUtatadbhAve ciH / yo devadAruH skandasya bhAturgIryA hemnaH kumbha eva stanaH tasmAnniHsUtAnAM payasAmambUnA rasaH svAdazaH skandapakSe hemakumbhazva stana iti vigrahaH, payasAM kSIrAppAm / 'payaH kSIraM payA'mbu ca' itymrH| skandasamAnapramAspadamiti bhAvaH / / 36 // anvayaH-puraH, amum , devadAru, pazyasi, aso, vRSabhadhvajena, putrIkRtaH, yaH, skandasya, mAtuH, hemakumbhastananiHsUtAnAM payatAM, rasazaH astIti shessH| vAcya0-svayA, amau devadAruH dRzyate, amuM, vRSabhadhvajaH putrIkRtavAn , yena rasazena bhUyate / vyAkhyA--puraH = agre, amuM = dRzyamAnaM devadAru = devadArunAmakaM vRkSaM, pazyasi = avalokayati, asau = devadAruH vRSabho dhvaje yasya sa tena vRSabhadhvajena - zivena, apura: putra : kRta iti putrIkRtaH-putratvena svIkRtaH, yaH = devadAruH, skandasya = kArtikeyasya, mAtuHpArvatyAH, hemnaH suvarNasya kummaH=ghaTaH, hemakumbha eva stanaH = kucaH, tasmAt , ni:stAni=nirgatAni, teSAntathoktAnAm , payasA = jalAnA, skandapakSe-hemakumbha iva stanaH tasmAt niHsRtAnAm , payasA=kSIrANAM = dugdhAnAmityarthaH, rasaM = svAdaM jAnAtIti rasazaH= svAdazaH, astIti shessH|
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH samA0-- aputraH putraH sampadyamAnaH kRtaH putrIkRtaH vRSamo traje yasya saH vRSabhadhvajaH, tena vRSamadhvajena / hemnaH kumbha: hemakummaH, hemakummaH eva svanau hemakumbhastanau ( iti devadAruvRpakSe ), hemakumma va stanau hemakumbhastanau ( iti skandapakSe ), hemakummastanAbhyAM nissRtAni teSAM hemakummastananissRtAnAm / rasaM nAnAtIti rasajJaH / " abhi-- he rAjan asau purovartI devadAruvRkSaH pArvatyA svahastena secitaH ato'yaM pArvatIparamezvarayoH, skandatulyaM premapAtramastIti / hindI - he rAjan tuma, sAmane khar3e isa devadAru ko dekha rahe ho / zivajI ne ise apanA putra mAnA hai / yaha devadAru kArtikeya kI mAtA pArvatI jI ke sone ke ghaTarUpI stanoM se nikale huye naka ke svAda kA jAnane vAlA hai / skandapakSa meM sone ke ghaTa ke samAna stanoM se nikale hue dUdha ke svAda kA jAnane vAlA hai / / 36 / / kaNDUyamAnena kaTaM kadAcidvanyadvipenonmathitA svagasya / athaidamadrestanayA zuzoca senAnyamAlIDhamivAsurAstraiH // 37 // sanjIvinI - kadAcitkaTaM kapolaM kaNDUyamAnena gharSayatA / 'kaNDvAdibhyo yak' iti yak / tataH zAnac / vanyadvipenAsya devadArostvagunmathitA / athAdestanayA gaurii| asurAstrairAlIDhaM kSatam / senAM nayatIti senAnIH skandaH / 'pArvatInandanaH skandaH senAnIH' ityamaraH / " satsUdviSa" ityAdinAM kvip / tamiva enaM devadAruM zuzoca / / 37 / / anvayaH - kadAcit kaTaM kaNDUyamAnena, vanyadvipena, asya, svagU, unmathitA, atha adra e, tanayA, asurAstraH AlI, senAnyam, iva, enaM, zuzoca / : vAcya0 - kaNDUyamAno vanyadvipaH asya, svacamunmathitavAn atha adreH tanayayA senAnIriva eSaH zuzuce / vyAkhyA - kadAcit = jAtu kasmiMzcitsamaye, kaTaM kapolaM kaNDUyamAnena = varSayatA, vanyadvipena = vanagajena, asya = devadAroH, svag = valkalam, unmathitA = utpATitA, atha = pazcAt, bhadreH = himAlayasya, tanayA = sutA pArvatI, asurAstra : = daityAyudhaiH, AlIDhaM jhatam, senAM nayatIti : senAnIH = skandaH, tamiva, enaM = vRkSam, zuzoca = zocitavatI / samA0 - vane bhavaH vanyaH, vanyazcAsau dvipazca vanyadvipaH tena vanyadvipena / asurANAm astrApi asurAkhApi, taiH asurAkhaiH / abhi0 - ekadA kenApi vanyagajena svagAtraM kaNDUyatA asya devadAruvRkSasya valkalamutpATitaM, taddRSTvA pArvatI daityAstraiH kSataM svaputraM skandaM yathA zuzoca tathaiva enamapi zuzoca / hindI - kisI samaya, kapola ko ragar3ate huye kisI jaMgalI hAthI ne isa devadAru kI chAla ko kIla diyA to pArvatIjI ne apane putra kArtikeya ke asurAkhoM se ghAyala honepara jaisA zoka kiyA thA vaisA hI zoka isake liye bhI kiyA / / 37 //
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 raghuvaMzamahAkAvye tadAprabhRtyeva vanadvipAnAM trAsArthamasminnahamadrikukSau / vyApAritaH zUlabhRtA vidhAya siMhasvamazAgatasatvavRtti // 38 // sabjIvinI-tadA tatkAlata: prabhRtirAdiyasminkarmaNi tattathA tadAprabhRtyeva vanadvipAnAM trAsArtha mayArtha zUlabhRtA zivena aGgha samIpabhAgatAH prAptAH sattvAH prApino vRttiyasmistat / 'aGkaH samIpa utsaGga cinhe sthAnAparAdhayoH' iti kezavaH / siMhatva vidhAya asminnadrikukSau guhAyAmahaM vyApArato niyuktaH / / 38 // anvayaH-tadAprabhRti, eva, vanadvipAnA, trAsArtha, zUlabhRtA, aGkAgatasattvavRtti siMhatvaM, vidhAya, asmin , adrikukSau, ahaM, vyApAritaH / vAdhya0-zUlabhRt mAM vyApAritavAn / vyAkhyA-tadAprabhRti tatkAlAdArabhya eva, vanadipAnAM= vanagajAnA, trAsArtha =mayArtham , zalabhRtA=zivena, aGka=samIpam , bhAmatA:=prAptAH, ye sattvAHprANinaH eva vRttiH = mojana yasmin tat , siMhasya mAvaH siMhatvaM = kesaritvaM, vidhAya = kRtvA, asmin = purovatini, adreH= parvatasya, kukSiH=guhA, tasmin adrikukSau, ahaM =siMhaH, vyApArita: niyuktH| samA0-tadA pramRtiH ( sa kAla AdiH) yasmin karmaNi tad yathA bhavati tathA tadAprabhRti (kriyAvizeSaNam ) / vanasya dvipAH, vanadvipAH, teSAM vanadvipAnAm / vAsAya iti trAsArtham ( asvapadavigrahaH ) / zulaM bibharti iti zUlabhRt tena shuulbhRtaa| aGkam AgatA: satvA eva vRttiH yasmin tava akAgatasattvavRtti, tat aGkAgatasattvavRtti / adreH kukSiH adrikukSiH, tasmin adrikukssau| bhami0-devadAruvalkalotpATanakAlAdArabhyaiva zivaH vanyagajabhayArtham asyAM guhAyo mama samIpA.. gatajantumojanamiti nirdhArya mA siMharUpiNaM kRtvA niyuktavAn / hindI-tabhI se jaMgalI hAthiyoM ko DarAne ke liye trizUladhArI zivane, pAsa meM Aye hue jIvoM para nirvAha karanevAlI siMha kI AkRti dekara mujhe isa guphA meM niyukta kara diyA hai // 38 // tasyAlameSA kSudhitasya tRpayai pradiSTakAlA paramezvareNa / upasthitA zoNitapAraNA me suradviSazcAndramasI sudheva // 39 // saJjIvinI-paramezvareNa pradiSTo nirdiSTaH kAlo bhojanavelA yasyAH sopasthitA prApteSA gorUpA zoNitapArathA zopitasya rudhirasya pAraNA vratAntamojanam / muradviSo rAhoH candramasa iyaM cAndramasI sudhev| kSudhitasya bubhukSitasya tasyAGkAgatasatvavRttameM mama siMhasya tRptyA alaM pryaaptaa| "namaHsvastisvAhAsvadhAlaMvaSaDyogAcca" ityanena caturthI // 39 // __ andhayaH--paramezvareNa, pradiSTakAlA, upasthitA, eSA, zoNitapAraNA, suradviSaH, cAndramaso, sudhA, iva, kSudhitasya, tasya, me, tRptya, alam / vAcya0-etayA, zoNitapAraSayA, suradviSaH, cAndramasyA sukyA iva kSadhitasya me tRptyai alaM myte| vyAkhyA-paramezvareNa = mahAdevena, pradiSTaH = nirdiSTaH, kAlaH= samayo bhojanavelA yasyAH sA
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH 35 pradiSTakAlA, upasthitA prAptA, eSA = gorUpA, zoNitasya = rudhirasya, pAraNA-vratAntamonanam , surAn = devAn, dveSThIti suradiTa, tasya, suradiSArAhoH, candramasaH iyaM cAndramasI= aindavI, candrasambandhinItyarthaH, sudhA=amRtam, hava= yathA, kSudhitasya = bubhukSitasya, tasya = samIpAgataprANivRttaH, me = mama siMhasya, tRptya = udarapUtya, alaM- paryAptam / samA0-parA mA ( zobhA ) yasya saH paramaH, paramazcAsau Izvarazca paramezvaraH, tena paramezvareNa / pradiSTaH kAlaH yasyAH sA pradiSTakAlA / zoNitasya pAraNA-zoNitam eva pAraNA vA zoNitapArapA / ami0-upoSitasyeva bahoH kAlAt kSudhitasya me kSudhAnivRttaye zivena nirdiSTasamayA iva svaya. matrAgatA dhanurUpA pAraNA, rAhozcandrasambandhipIyUSamiva tRptye paryAptaM bhaviSyati / hindI-zivajI ke batAye hue bhojana ke samaya svayaM prApta yaha gorUpa rUdhira bhojana (vrata kI samApti kA ) rAhu ke liye candramaNDala meM sthita amRta kI taraha bhUkhe mujha siMha kI tRpti ke liye paryApta hai // 39 // sa tvaM nivartasva vihAya lajAM gurormvaandrshitshissybhktiH| zastreNa rakSyaM yadazakyarakSana tayazaH zambhRtAM kSiNoti // 10 // samjIvinI-sa evamupAyazanyastvaM lajjA vihAya nivttNsv| bhavAsvaM gurordarzitA prakAzitA ziSvasya kartavyA maktiyana sa tathokto'sti / nanu gurudhanaM vinAzya kathaM tatsamIpaM gaccheyamata AhazastreSeti / yadrakSyaM dhanaM zastreNAyudhena / 'zastramAyudhalohayoH' ityamaraH / azakyA rakSA yasya tadazakyarasam / rakSitumazakyamityarthaH / tadakSyaM naSTamapi zastrabhRtAM yazo na kSiyoti na hinasti / azakyAthevapratividhAnaM na doSAyeti bhAvaH // 40 // anvayaH-saH, vaM, lajjA, vihAya, nivartastra, bhavAn, guroH, darzitaziSyabhakti : "asti" yad , rakSya, zastraNa, azakyarakSaM, tad , zastrabhRtAM, yazaH, na kSiyoti / vAcya0-vena svayA nivRtyatA, bhavatA, gurordarzitaziSyamaktinA "bhUyate" yena rakSyeNa zastreNa azakyarakSepa "bhUyate" tena zastrabhRtAM yazo nakSIyate / vyAkhyA-saH= evamupAyazUnyaH, bAhustambhanetyarthaH, svaM, dilIpaH, lajjA = trapA, vihAya = syaktvA, nivartasva = parAvatastra, nivRttI mava iti yAvat , mavAn = dilopaH, guroH= vaziSThasya darzitA- prakAzitA, ziSyabhaktiH = chAtrAnurAgo yena sa tathoktaH, astIti zeSaH, yat = kiMcit , rakSyaM rakSaNIyaM =pAlanIyaM, dhanAdikamityarthaH, zastreNa - Ayudhena, azakyarakSam = azakyapAlanam , tad rakSyaM vastu, zastrabhRtAM cApadhAriNAM, yazaH kIrti na= bahi, kssiyoti=hinsti| samA0-ziSyasya matiH ziSyabhaktiH, darzitA ziSyamaktiH yena saH darzitaziSyabhaktiH / rakSituM yogyaM rakSyam / na zakyA azakyA, azakyA rakSA yasya tad prazAyarakSam / zastrApi bibhratIti zastra. bhRtaH, teSAM zalabhRtAm / abhi0-he rAjan , karAvarodhena mama mAraNe'samarthatvaM lajjAM vihAya svAzramaM gaccha, yataH yat pAThanIyaM vastu zastreNa rakSaNayogyaM na bhavati tad rakSyaM vastu naSTamapi zastrabhRtAM yazaH na nAzayati, atastava parAvartane na ko'pi doSaH /
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 raghuvaMzamahAkAvye hindI-upAyazUnya hue tuma lajjA ko chor3akara lauTa jAo, tumane guru kI ziSyoM ke yogya makti dikhalA dI, jo rakSaNIya vastu zastra se rakSA karane ke yogya ho nahIM hotI vaha vastu naSTa hotI huI mI zastradhArI kI kIrti ko naSTa nahIM karatI hai // 40 // iti pragalbhaM purupAdhirAjo mRgAdhirAjasva vaco nizamya / pratyAhatAstrI girizapramAvAdAtmanyavajJAM zithilIcakAra // 11 // sabjIvinI-puruSANAmadhirAjo nRpa iti pragalbhaM mRgAdhirAjasya vaco nizamya zrutvA giri zasyezvarasya pramAvAtpratyAhatAnaH kuNThitAstraH mantrAtmani viSaye'vazAmapamAnaM zithilocakAra / tsyaajetyrthH| azAto'hamiti nivedaM na prApetyarthaH / samAneSu hi ksstriyaannaambhimaanH| na sarvezvaraM pratIti bhAvaH // 41 // ___ anvayaH-puruSAdhirAjaH, iti, pragalbhaM, mRgAdhirAjasya, vacaH, nizamya, girizamabhAvAt , pratyA. hatAstraH, "san" Atmani, avajJA, zithilIcakAra / vAcya0-puruSAdhirAjena, pratyAhatAstreNa "satA" AtmanyavazA zithilocakra / vyAkhyA-puruSAdhirAjaH= nRpaH, iti= pUrvoktaprakArakam , pragalbhaM-dhRSTaM, mRgAdhirAjasya% mRgendrasya siMhasya, vacaH= vacanaM, nizamya = zrutvA, girizasya = zivasya, prabhAvaH tejastasmAt , girizaprabhAvAt , pratyAitaM = kuNThitam , astram = AyudhaM yasya saH, pratyAhatAstra: "san" Atmani = svasmin , avazAm -avahelanam , zithilIcakAra=tatyAja / samA0-adhi ( adhikaH) rAjA adhirAjaH, puruSANAm adhirAjaH purussaadhiraajH| mRgAyAm adhirAjaH mRgAdhirAjaH, tasya mRgAdhirAjasya / girau zete iti girizaH, girizasya prabhAvaH girizaprabhAvaH, tasmAd girizaprabhAvAt / pratyAhatam astraM yasya saH prtyaahtaasH| azithilA zithilA kRtavAn zithilIcakAra / ami0-siMhavAkyaM zrutvA rAjA dilIpaH, magavataH zivasya pratApAt svakIyAtrasya kuNThitavAM jJAtvA tajjanitApamAnaM tyaktavAn / hindI-rAjA dilIpa ne isa prakAra se dITha siMha kI bAta sunakara bhagavAn zivake pramAva se mere astra kI gati rukI hai yaha jAnakara AtmaglAni ko kama kara diyaa| apanA apamAna nahIM samajhA / / 41 // pratyabravIccainamiSuprayoge tatpUrvamaGge vitathaprayatnaH / jaDIkRtastryambakavIkSaNena vajaM mumukSanniva vajrapANiH // 42 // sabjIvinI-sa evaM pUrvaH prathamo bhaGgaH pratibandho yasya tasmiMstatpUrvabhaGge iSuprayoge vitatha prayatno viphlpryaasH| ata eva vajraM kulizaM mumukSanmoktumicchan / ambakaM locanam / 'dRgdRSTinetralocanacakSurnayanAmbavekSaNAkSoNi' iti hlaayudhH| trINyambakAni yasya sa tryambako hrH| tasya vokSaNena baDokRto nisspndiikRtH| vajraM pAyo yasya sa vjrpaannirindrH| (praharaNArthebhyaH pare niSThAsaptamyo mavata iti vaktavyam ) iti pANeH sptmyntsyottrnipaatH| sa iva sthito nRpa enaM siMhaM pratyabrahIcha / "bAI savajaM zakrasya RddhasyAstammayatprabhuH" iti mahAmArate // 42 //
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH 30 andhayaH-tatpUrvamaGge, iSupayoge, vitadhaprayatnaH, 'ataeva' vajra, mumujhan , upampakavIkSaNena, jar3IkRtaH, bajrANiH. iva, "sthito rAjA" evaM, pratyabravIt ca / vAcya0-vitathaprayatnena, vajraM mumukSatA, jar3IkRtena, vajrapANinA, iva, evaH prtyaucyt| vyAkhyA-ma bAhustambharUpaH, evaM pUrva: = prathamaH, maGgaH = pratibandho yasya sa tasmin , tatpUrvamaGge, iSoH = bApasya, prayogaH prayuktiH, tasmin , Suprayoge. vitathaH = viphala:. prayatnaH= prayAsaH, udyogo yasya saH, vitathaprayatnaH, "ata etra" vajra =kulizaM, mumukSan = moktaM = tyaktum icchan, vyambakasya = trinayanasya zivasya, vIkSaNena:- avalokanena, jaDIkRta:=nizceSTIkRtaH, vajraM pANI yasya saH, vajrapANi = indraH, iva sthito rAjA" iti zeSaH, enaM - siMham , pratyabravIt = pratyuktavAn / samA0-sa eva pUrvaH bhaGgaH yasya saH tatpUrvamaGgaH, tasmin ttpuurvbhngge| iSoH prayogaH iSuprayogaH tasmin issupyoge| vitatha: prayatnaH yasya ma: vityprytnH| na jar3aH ajabaH, ajar3a: jar3aH sampadyamAnaH kRtaH jar3IkRtaH / trINi ambakAni ( nayanAni ) yasya sa: yambakaH, tryambakasya vImaNaM tryambakatrIkSaNam , tena tryambakavIkSaNena / moktum icchan mumukSan / vajraM pANau yasya saH vajrapANiH / bhabhi0-bANaprayoge vyarthaprayAsaH, mahezvarAvalokanena jar3IqataH vajraM prahartumicchan devarAja iva sthito rAjA dilIpaH siMhaM pratyuvAca / hindI-zaMkara jI para vajra prahAra karane ke icchuka, kintu unakI dRSTi mAtra se stambhita, vajrapANi indra kI taraha nizceSTa hue rAjA dilIpa bANaprayoga meM apanI pahale pahala usa viphalatA ko dekhakara siMha ko uttara dene lage // 42 / / saMruddhaceSTasya mRgendra ! kAmaM hAsyaM vacastadyadahaM vivkssuH| antargataM prANabhRtAM hi veda sarva bhavAnmAvamato'midhAsye // 43 // ___ saJjIvinI-he mRgendra ! saMruddhaceSTasya pratibaddhavyApArasya mama tadno vAkyaM kAmaM hAsyaM parihasanIyam , yadanaH 'sa tvaM madIyena' ityAdikamahaM vivakSurvaktumicchurasmi / tahiM tUSNI sthIyatAmityAzaGkayezvara kiMkarasvAtsarvazaM tvA prati na hAsyamityAha / antariti / hi yajJo bhavAnprANabhRtAmantargataM hRdgataM vAgvRttyA bahiraprakAzitameva sarva bhAvaM veda vetti "vido laTo vA" iti plaadeshH| ato'hamamidhAsye vakSyAmi / vaca iti prakRtaM karma saMbadhyate / anye svIdRgnacanamAkAsamAvitArthametadityupahasanti / atastu maunameva bhUSaNam / tvaM tu vAGmanasayorekavidha evAyamiti jAnAsi / ato'midhAsye thaco'haM vivakSarityarthaH // 43 // anvayaH-"he !" mRgendra ! saMruddhaceSTasya, "mama" tad vacaH, kAmaM, hAsyam , "asti" bad "vaca:" ahaM, vivakSaH "asmi" hi, bhavAn , prANabhRtAm , antargataM, sarva, bhAvaM, veda, ataH abhidhaasye| vAcya0--tena, vacasA, hAsyena, "bhUyate" mayA vivakSaNA "bhUyate" antargataH, bhAvo bhavatA, vidyate, ataH, amidhAsyate / __vyAkhyA-mRgendra =he siMha ! saMkhdA = pratiruddhA, ceSTA = hastasaMcAlanAdivyApAro yasya tasya saMrukhaceSTasya, mama= dilIpasya, tad- uccamAnaM kyA vAkyam , kAmaM yatheSTam , hasituM yogya
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye hAsyaM = parihAsayogyam , astIti zeSaH, yad = vacaH, ahaM = dilIpaH, vivakSaH- kathayitumicchA, asmIti zeSaH, hi= yataH, bhavAn =dilIpaH, prANabhRtAM = jIvAnAm , antargataM = hRdgataM, bhAvam = abhiprAya, veda = jAnAti, ataH= kAraNAt , samidhAsye = katha yaSyAmi // 43 // samA0--saMruddhAH ceSTAH yasya saH saMruddhaceSTaH, tasya saMruddha ceSTasya / mRgANAm indraH mRgendraH, tatsambuddhau (he ) mRgendra ! hasituM yogyaM hAsyam / vaktumicchuH vivkssuH| prANAn bibhratIti prANabhRtaH, teSAM prANabhRtAm / zami0-he mRgendra ! saMruddhahastasaMcAlanavyApArasya me vacanaM yadyapi parihAsayogyaM vartate, tathApi bhavAn sarvajantUnAM hRdi sthitaM sarvameva jAnAti, ato'haM kathayiSyAmi / hindI-he siha ! hAtha ke ba~dha jAne se maiM kucha nahIM kara sakatA, isaliye vaha vacana bhale hI dillagI karane ke yogya hai jise maiM kahanA cAhatA hU~, phira bhI Apa prASiyoM ke sabhI manobhAvoM ko jAnate haiM isase kahatA hU~ // 43 // mAnyaH sa me sthAvarajaGgamAnAM sargasthitipratyavahArahetuH / gurorapIdaM dhanamAhitAgne iyatpurastAdanupekSaNIyam // 44 // saJjIvinI--pratyavahAraH prlyH| sthAvarANAM taruzailAdInAM jaMgamAna manuSyAdAnAM sargasthitipratyavahAreSa hetuH sa Izvaro me mabha mAnyaH pUjyaH / alaDghyazAsana ityarthaH / zAsanaM ca 'siMhatvamaGkAgatasattvavRtti' iti prAguktarUpam / tahi visRjya gamyatAm / netyAha guro poti / purastAdegre nazyanidamAhitAgnegurordhanamapi gorUpamanupekSaNIyam / AhitAgneriti vizeSayanAnupekSAkAraNaM haviHsAdhanatvaM sUcayati // 44 // anvayaH-sthAvarajaMgamAnA, sargasthitipratyavahAra hetuH, saH, me, mAnyaH, purastAt , nazyat, idam , AhitAgneH, guroH, dhanam , api, anupekSaNIyam / pAcya0--sargasthitipratyavahArahetunA tena me mAnyena "bhUyate" purastAt nazyatA'nena dhanenApi, anupekSaSIyena "bhuuyte"| vyAkhyA-tiSThantIti sthAvarAH = taruzailAdayaH, gacchantIti jaMgamA = manuSyAdayaH, teSAM = sthAvarajaMgamAnAm , sargaH=utsattiH, sthitiH =pAlanam , pratyavahAraH= vinAzaH, teSAM tathoktAnAM hetuH= kAraNam , sa:- IzvaraH, me= mama dilopasya, mAnyaH- pUjyaH, astIti zeSaH, purastAt = agre, nazyat = nAzaM gacchat , idam = purato dRzyamAnam , mAhito'gniyena sa tasya, AhitAgne:= agni. hotriNaH, guroH- vaziSThasya, dhanam = gArUpadhanam , api = na, upekSaNIyamanupekSaSIyam = upejhAnaIm / samA0-tiSThantIti sthAvarAH, gacchantIti jaGgamAH, sthAvarAzca jaGgamAzca sthAvara jaGgamAH, teSAM sthAvarajaGgamAnAm / sargazca sthitizca pratyavahArazca sargasthitipratyavahArAH, sargasthitipratyavahArANAM hetuH sargasthitipratyavahArahetuH / mAnituM yogyaH mAnyaH / AhitaH agniH yena saH AhitAgniH, tasya AhitAgneH / nazyatIti nazyat / upekSituM yogyam upekSaNIyam , na upekSaSIyam anupekSaSIyam /
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH ami0-sakala jagadutpattisthitivinAzakArapaM saH zivaH, me pUjyo vartate, tathApi gurorapi vinazyadidaM gorUpadhanaM sarvathA pAlanIyaM vartate / hindI-samasta vizva kI utpatti, pAlana tathA pralaya ke kAraNabhUta vaha bhagavAn ziva mere pUjanIya haiN| arthAt unakI AzA sarvathA mAnanIya haiN| kintu sAmane naSTa hotA huA agnihotrI guru mahArAja vaziSTha kA yaha nandino rUpa dhana bhI upekSA karane ke yogya nahIM hai| isakI rakSA karanA mI paramAvazyaka hai // 44 // sa tvaM madIyena zarIravRttiM dehena nirvartayituM prasIda / dinAvasAnotsukabAlavatsA visRjyatAM dhenuriyaM maharSeH // 45 // sajIvinI-so'GkAgatasatvavRttistvaM madIyena dehena zarIrasya vRttiM jIvanaM nivartayituM saMpAdayituM prasauda / dinAvasAna utsuko mAtA samAgamiSyatItyutkaNThito bAlazcAsau vatso yasyAH sA maharSeriyaM dhenuvisRjyatAm // 45 // __ anvayaH-sa, tvaM, madIyena, dehena, zarIravRtti, nivartayituM prasIda, dinAvasAnotsukabAlavatsA, maharSeH, iyaM, dhenuH, visRjyatAm / vAcya0-tena tvayA madIyena dehena zarIravRtti nirvartayituM prasadyatA, maharimAM dhenuM visRj| vyAkhyA-saH=samIpAgataprANivRttiH, tvaM = siMhaH, bhama ayaM madoyaH, tena, madIyenamatsambandhinA, dehena= zarIreNa, zarIrasya = dehasya vRttiH = jIvanaM tAM, nirvartayituM =sampAdayituM kartumityarthaH, prasIda = prasanno bhava / dinasya = divasasya, avasAnam = antaH, tasmin , utsukaHutkaNThitaH, bAlazcAtau vatsaH= zakRtkariyasyAH sA tathoktA, maharSeH = vaziSThasya, iyam eSA, ghenuH = nandinI, visRjyatAm = tyajyatAm / samA0-mama ayaM madoyaH, dena madIyena / zarIrasya vRttiH zarIravRttiH, tAM zarIravRttim / dinasya avasAnaM dinAvasAnam , dinAvasAne utsukaH bAlaH vatsaH yasyAH sA dinaavsaanotsukbaalvtsaa| mahAzcAsau RSizca maharSiH, tasya mhrsseH| abhi0-he siMha ! tvaM mama dehena svabubhukSAzAnti kRtvA mayi prasanno bhava, imAM maharSeH dhenuM muzza, yataH, Azrame baddho'syAH bAlavatsaH mAtA me samAgamiSyatItyutkaNThito bubhukSita Aste / hindI-samIpAgata prANiyoM para jIvana yApana karanevAle tuma mere zarIra se apanA bhojana karane ko kRpA karo, ( arthAt dhenu ke badale mujhe khA lo ) aura sAyaMkAla "merI mA~ AtI hogI" aise utkaNThita choTe bacce vAlI, maharSi vaziSTha kI isa gau ko chor3a do // 45 // athAndhakAraM girigahvarANAM daSTrAmayUkhaiH zakalAni kurvan / bhUyaH sa bhUtezvarapArzvavartI kizcidvihasyArthapati bamANe // 46 // sIvinI-atha rAjoktyanantaram / bhRtezvarasya pAvavartyanucaraH sa siMho giregaharANI guhAnAm / 'devakhAtavile guhA / gahvaram' ityamaraH / aMdhakAraM dhvAntaM daMSTrAmayUkhaiH zakalAni khaNDAni kurvan / nirsynnityrthH| kiMcidvihasyArthapati nRpaM bhUyo bmaasse| hAsakAraNam 'alpasya hetobahu hAtumicchan' ta vakSyamANaM draSTavyam // 46 //
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye " anvayaH --atha bhUtezvarapAzrvavartI, saH, girigahvarANAm, andhakAra, daMSTrAmayUkhaiH, zakalAni, kurvan kicida, vihasya, arthapati, bhUyaH, babhASe / vAcya0 - atha, bhUtezvarapArzvavartinA tena, arthapatirbhUyaH, babhASe / uyAkhyA -- atha = anantaraM bhUtAnAM prANinAm, Izvara:= svAmI, bhUtezvaraH, tasya pArzvayoH vatuM zIlamasyeti pArzvavartI = anucaraH, saH = siMhaH, gireH = parvatasya, gahvarANi= guhAsteSAM girigagaNAm, andhakAraM dhvAntaM timiras 'andhakAro'striyAM dhvAnnam" ityamaraH / daMSTraNA = nizitadantAnAM mayUkhAH == kirapyAstaiH, "kiraNotramayUkhAzugabhastighRNirazmayaH", ityamaraH / daMSTrAmayUkhaiH, zakalAna = khaNDAni kuvan = vidaSat dUrIkurvannityartha, kiMcit = svalpamISat, trimya = smitaM kRtvA, arthasya dhanasya patiM == svAminaM dilIpaM bhUya: == punaH babhASe uvAca / , samA0 - bhUtAnAm Izvara: bhUtezvaraH, pArzvayoH vartituM zIlamasyeti pArzvavartI bhUtezvarasya pAi - varttI bhUtezvarapArzvavartI / gire: gahvarANi girigahvarANi teSAM girigahvarANAm / daMSTrANAM mayUkhAH daMSTrAmayUravAH, taiH daMSTrAmayUkhaiH / arthasya pati: arthapatiH, tam arthapatim / 1 zrami0 - nandinorakSaNAya svazarIraM tyaktumudyataM rAjAnaM dRSTvA, siMhaH bhUyo'pi kiMcit smitaM kRtvA dilIpaM pratyuktavAn / hindI - dilIpa ke itanA kahane ke pazcAt bhagavAn ziva ke pAsa rahane vAlA vaha siMha, muskarAkara himAlaya kI guphAoM ke andhakAra ko apanI dantakiraNoM se Tukar3e-Tukar3e karatA huA, mahA rAja dilIpa se phira bolA / / 46 / / 80 ekAtapatraM jagataH prabhutvaM navaM vayaH kAntamidaM vapuzva | alpasya hetorbahu hAtumicchan vicAramUDhaH pratibhAsi me tvam // 47 // sabjIvinI - - ekAtapatramekacchatraM jagataH prabhutvaM svAmitvam / navaM vayo yauvanam / idaM kAntaM ramyaM vapuzca / ityevaM bahu alpasya hetoralpena kAraNena / alpaphalAyetyarthaH / "SaSTho hetuprayoge" iti SaSThI / hAtuM tyaktumicchaMstvaM vicAre kAryAkAryavimaroM mUDho mUkhoM me mama pratimAsi // 47 // "etatsatraM" bahu, alpasya, anvayaH - ekAtapatra, jagataH prabhutvaM, navaM, vayaH, idaM, kAntaM, vapuH, ca, to:, hAtuM icchan, tvaM, vicAramUDhaH, me, pratibhAsi / vAdhya0 - hAtumicchatA tvayA vicAramUhena me pratibhAyate / vyAkhyA - ekAtapatram = ekacchatram gacchatIti jagat tasya jagataH = saMsArasya, pramorbhAvaH prabhutvaM = svAmitvaM navaM = nUtanaM, vayaH avasthA, idaM = dRzyamAnam kAntaM = manoharaM vapu: zarIraca "etatsarvam" bahu = bahulamadhikamityarthaH, alpasya = svalyasya hetoH kAraNyAt, alpaphalAyetyarthaH, hAtuM == tyaktumicchan, tvaM = dilIpaH, vicAre kAryAkAryaviveke, mUDhaH = mUrkhaH, iti vicAramUDhaH, me = mama, pratimAsi lakSyase / = 23 * samA0--ekazca tad Atapattra ekAtapattram / prabhorbhAtraH prabhutvam / vicAre mUDhaH vicAramUDhaH / sami0 -- he rAjan yattvam, ekasthAH dhenoH rakSAye cakravatitvaM navayauvanasukhaM devatulyamidaM zarIrana tyaktumicchasi tanme sarvathA vivekarahitaH pratibhAsase /
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH 41 hindI-saMsAra kA ekachatra rAjya tathA naI javAnI evaM sundara yaha zarIra ina saba amUlya ratno ko eka gauke pIche naSTa karanA cAhate ho, isase maiM samajhatA hU~ ki tuma kartavyAkartavya ke vicAra meM akuzala hI ho||47|| bhUtAnukampA tava cediyaM gaurekA bhavetsvastimatI tvadante / jIvanpunaH zazvadupaplavebhyaH prajAH prajAnAtha piteva pAsi // 48 // sajIvinI-tava bhUteSvanukampA 'kRpA dayAnukamza syAt' itymrH| kRpaiva vartate cedityarthaH / tahi tvadante tava nAze satIyamekA gauH svasti kSemamasyA astIti svastimatI bhavet / jovedityrthH| 'svastyAzIH kSemapuNyAdau' itymrH| he prajAnAtha ! jIvanpunaH piteva prajA upaplavebhyo vidhnebhyaH zazvatsadA / 'punaH sadArthayoH zazvat' ityamaraH / pAni rasi / samAgavyayenekavenurakSaNa dvaraM jIvitenaiva zazvadakhila jagattrANamityarthaH / / 48 // anvayaH--tava, bhUtAnukampA, cet "tahiM" tvadante, "sati" iyam, ekA, goH, svastimato, mavat , prajAnAtha, jIvan , punaH, pitA, itra, prajAH, upaplavebhyaH, zazvat , pAsi / vAcya0-tava bhUtAnukampayA ced "bhUyate" tahiM anayA ekayA gavA, svastimatyA bhUyate "svayA" jIvatA punaH pitra va prajAH pAyante / vyAkhyA-tava - bhavataH, bhUteSu = prAppiSu, anukampA = dayA, cet = yadi, astIti, tahiM iti zeSaH, tava bhavataH, antaH=vinAzastasmin tvadante, satIti zeSaH, igam =eSA, ekA = kevalA, go:- dhenuH, nandinI, eva svastimatI kalyANavatI, rakSiveti yAvat , bhavet =syAt , he prajAnAtha janasvAmin , jIvan = prANAn dhArayan , punaH, pitAjanakaH, vayathA, prajAH = janAn , upaplavebhyaH = upadravebhyaH caurAdibhya ityarthaH, zazvat = nirantaraM, paasitraayse| samA0--bhUteSu anukampA bhuutaanukmpaa| gacchatIti goH| svasti asyA astIti svstimtii| tava antaH svadantaH, tasmin tvadante / prajAnAM nAthaH prajAnAthaH, tatsambuddhau he prajAnAtha ! ____ ami0--he rAjan tvayi jIvati sati lokarakSaNaM maviSyati, bannAze punaH kevalanandinorakSaNaM maviSyati / tava zarIrarakSaNameva zreSThaM natu kevalekadhenurakSaNam / hindI--yadi tumhArI jIvoM para kRpA hai to tumhAre mara jAne para kevala isa eka gau kA hI kalyANa hogA, he prajAnAtha dilIpa ! tumhAre jIvita rahane para to tuma pitA ke samAna prajA kI kaSToM se sadA rakSA karate rahoge // 48 / / athaikadhenoraparAdhacaNDAd guroH kRzAnupratimAd bibhessi|| zakyo'sya manyubhavatA vinetuMgAH koTizaH sparzayatA ghaTonIH // 49 // saJjIvinI-atheti pakSAntare / athv|| ekaiva dhenuyasya tasmAt / ayaM kopakArapopanyAsa iti zeyam / ata evAparAdhe gopekSAlakSaNe sati caNDAdatikopanAt / 'caNDasvanyantakopanaH' ityamaraH / mata eva kazAnuH pratimopamA yasya tasmAdagnikalpAd gurovimeSi / iti kAkuH / "motrArthAnAM bhayahetuH" ityapAdAnAtpazcamI / alpavittasya dhanahAniratiduHsaheti maavH| asya gurormanyuH krodhaH manyudainye krato
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 raghuvaMzamahAkAvye Rdhi' ityamaraH / ghaTA ivopAMsi yAsAM tAH ghaToyoH "Udhaso'naGa" ityanaDAdezaH / "bahuvrIherUdhaso DIpa' iti GIS / koTizo gAH sparzayatA pratipAdayatA / vizrANanaM vitaraNaM sparzanaM pratipAdanam' itymrH| bhavatA vinetumapanetuM zakyaH / / 41 / / anvayaH-atha, ekadhenoH, aparAdhacaNDAta , kRzAnupatimAt , guroH, vibheSi, 'cet' asya, manyuH ghaTonI: koTizaH, gAH, sparzayatA, bhavatA, vinetuM zakyaH / vAcya0-"tvayA" mIyate, asya, manyuM sparzayan bhavAn vinetuM zaknuyAt / vyAkhyA-atha = athavA, ekA - kevalA, eva, dhenuH gauH, yasya sa tasmAt , ekavenoH, ataeka aparAdhe- Agasi gavopekSAlakSaNe, caNDAt = atikrUrAt , ataeva kRzAnupatimAt = vahnisazAt , guroH vasiSThAt , bimeSiyAsa, cet, asya = guroH. manyu:-krodhaH, ghaTAH iva UdhAMsi yAsa tAH, kalazAponavatIH, koTizaH = koTisaMkhyakAH, gAH= saurabheyoH, sparzayatA=dadatA, bhavatA = dilIpena, vinetuM =dUrIka, zakyaH =kSamaH / samA0-ekaiva dhenuH yasya saH ekadhenuH tasmAt ekadhenoH / aparAdhe caNDaH aparAdhacaNDaH, tasmAt aparAdhacaNDAt / kRzAnuH pratimA yasya saH kRzAnu pratimaH, tasmAt kRzAnupratimAt / ghaTA iva UdhAMti yAsA tAH ghaTonyaH, tAH ghaTonI: / sparzayati iti sparzayan , tena sparzayatA / abhi0-he rAjan , yadi vaM nandinIvinAzarUpAparAdhena atikruddhAt guroH bimeSi tahiM koTizaH gAH dattvA tasya krodhazAnti katu samartho'si, ataH dhenurakSAgraho vRthaiva / / hindI-athavA he rAjan , eka ho gau hone ke kAraNa gorakSA na kara sakane se atyanta Rddha tathA agni ke tulya apane guru jI se yadi tuma Darate ho to ghar3e ke samAna stana (bA~ka) vAlI karor3oM gAyeM dekara guru ke krodha ko dUra kara sakate ho / / 49 // tadakSa kalyANaparamparANAM moktAramUrjasvalamAtmadeham / mahItalasparzanamAtraminnamRddhaM hi rAjyaM padamaindramAhuH // 50 // sanjIvinI-tattasmAtkAraNAtkalyApyaparamparANAM bhoktAram / kamappi SaSThI / UrjA balamasyAstItyUjasvalam / "jyotsnAtabhinA" ityAdinA valacpratyayAnto nipAtaH / AtmadehaM rakSa / nanu gAmupekSyAtmadeharakSaNe svargahAniH syAt / netyAha mahItaleti / Rddha samRddha rAjyam / mahotasasparzanamAtrepa mRtalasambandhamAtreSa minnamaindramindrasambandhi pada sthAnamAhuH / svargAnna bhidyata ityarthaH / / 50 // amvayaH-tat, kalyANaparamparANAM, bhoktAram , Urjasvalam , mAtmadeha, rakSa, hi, Rddha, rAjyaM, mahItalasparzanamAtrabhinnam aindra, padam , aahuH| vAcya-moktA, UrjasvalaH, AtmadehaH tvayA rakSyatA, rAjyamendra padamucyate / vyAkhyA-tat - tasmAt kAraNAt kalyANAnAM = maMgalAnA, paramparA:-zraNayastAsAM kalyANaparamparANAM, moktAram = anubhavitAram , UoM basamasyAstIti UrjasvalastamUrjasvalaM - balavantam , bhAramanaH= svasya, deha = zarIraM, rakSa= pAlaya / hi = yataH, Rddha- samRddha, rAjyaM = rAjakarma, maNyAstakaM mahItalaM, mahItalasya = pRzciItakasya kevalaM sparzana, sena bhinna-pRthak kRtam , tathoktaM indrasveda maindram indrasambandhi, padaM sthAnam , AhuH kathayanti /
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH samA0-kalyANAnAM paramparAH kalyANaparamparAH, tAsAM kalyANaparamparANAm / UrjaH asyAstoti UrjasvalaH, tam Urjasvalam / AtmanaH dehaH AtmadehaH, tam Atmadeham / mahyAH talaM mahItalam , mahItalasya sparzanaM mahItalasparzanaM, kevalaM mahItalasparzanaM mahItalasparzanamAtram , mahItalasparzanamAtreSa minnaM mahItalasparzanamAtrabhinnam , tat mahItalasparzanamAtraminnam / rAjJaH karma bhAvo vA rAjyam , vat rAjyam / indrasya idam aindram , tat aindram / ami0-he rAjan tvamuttarottaraM zumAnAM sukhAnAM bhoktAraM svadehaM pAlaya, yataH pRdhivotalasparzamAtreNa svargAda pRthagbhUtaM samRddha rAjyameva indrarAjyaM kathayanti vidvAMsaH // 50 // hindI-he rAnan , isaliye tuma uttarottara parama sukhoM kA bhoga karane vAle apane zarIra kI rakSA karo, kyoMki vidvAn loga samRddhizAlI ( tumhAre jaise.) rAjya ko hI indra kA pada ( svarga) kahate haiM, antara kevala itanA hI hai ki indrapada meM bhUtala kA sparza nahIM hotA // 50 // etAvaduktvA virate mRgendra pratisvanenAsya guhAgatena / ziloccayo'pi kSitipAlamuccaiH prItyA tamevArthamabhASateva // 51 // samjIvinI-mRgendra etAvaduktvA virate sati guhAgatenAsya siMhasya pratisvanena ziloccayaH zaiko'pi protyA tamevArtha kSitipAlamaccairabhASatena / ityutprekSA / mASirayaM brabisamAnArthatvAd dvikarmakaH vistu dvikarmakeSu paThitaH / taduktam-"duhiyAcirudhicchimikSicitrAmupayoganimittamapUrvavidhau / avizAsiguNena ca yatsacate tadakIrtitamAcaritaM kavinA // " iti // 51 // andhayaH-mRgendre etAvat , uktvA, virate, "sati" guhAgatena, asya, pratisvanena ziloccayaH api, protyA, tam . eva, artha, kSitipAlam , uccaiH, abhASata iva / vAcya-ziloccayenApi prItyA sa evArthaH kSitipAlamuccairamAdhyata, iva / vyAkhyA-mRgendre = siMhe, etatparimANamasyeti, etAvat = ityetat , uktvA kathayitvA, virate =tUSNIMmUte, "sati" guhAM= gaharaM, gataH prAptastena, guhAgatena, asya = siMhasya, pratisvanenapratizabdena, ziloccayaH = himAlayaH, api prItyA - harSeNa, premNA, taM=siMhoktam , eva, artham - abhidheyam , yasmin saH kSitiM pAlayatIti kSitipAlastaM kSitipAlaM = bhUpAlam , uccaiH= tArasvarepa, pramASata =prakathayat , shvetyutpreshaa|| samA0-etat parimANamasyeti etAvat , tat etaavd| mRgANAm indraH mRgendraH, tasmin mRgendre / guhAyAM AgataH, guhAgataH, tena guhAgatena / zilAnAm uccayaH shivoccyH| kSitiM pAlayatIti kSitipAlaH, taM kSitipAlam / paryate (zAyade ) ityarthaH, tam artham / ami0-siMhe etAvaduktvA tUSpIbhUte sati, svaguhAgatapatizabdena himAcako'pi sahavAsakRtapremyA tamevArtha rAjAnamuccairamApateva / hindI-itanA kahakara siMha ke mauna hone para, guhA meM gaye hue isake pratizabda ke dvArA himAcala bhI prema se mAno usI bAta ko rAjA se jora se kahane lagA arthAt guphA meM gUMje hue zabdoM ko pratidhvani se mAlUma hotA thA parvata mI siMha kI bAta kA samarthana kara rahA hai // 51 //
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAmye nizamya devAnuparasya vAcaM manuSyadevaH punarapyuvAca / dhenvA tadadhyAsitakAtarAkSyA nirIkSyamANaH sutarAM dayAluH // 52 // sIvinI-devAnucarasyezvarakiMkarasya siMhasya vAvaM nizamya manuSyadevo rAjA punarapyuvAca / kiMbhUtaH san / tena siMhena yadadhyAsitaM dhyAkramaNam / "napuMsake mAve ktaH" tena kAtare akSiNo yasyAstayA / "bahuvrIhI sakthyakSNo: svAGgASac" iti Saca / "SidgaurAdibhyazca" ani GIS / kiM vA vakSyatIti mItyevaM sthitayetyarthaH / dhenvA nirIkSyamANaH / ata eva sutarA dayAluH san / sutarAmityatra "dvivacanavimajya' ityAdinA suzabdAttara p / "kimettiGavyayapAdAmbadravya prakarSa" ityanenAmpratyayaH / "taddhitazcAsarva vibhaktiH' ityavyaya saMjJA // 52 // __ anvayaH-devAnucarasya, vAcaM, nizamya tadadhyAsitakAtarAkSyA, dhenvA, nirIkSyamANaH, sutarAM dayAluH manuSyadevaH, punaH, api, uvaac| vAdhya0-dhenvA nirIkSyamANena dayAlunA manuSyadevena punarapyUce / vyAkhyA-devasya = mahAdevasya, anucaraH = kiMkarastasya dezAnucarasya = sihasya, vAcaM :-vANI, nizamya = zuvA, manuSyadevaH rAjA dilIpaH, punaH = bhUyaH, api uvAca = kathayAmAsa; "kimbhUtaH san" tena = siMhena, yadadhyAmitam = AkramaNaM tena. siMhAkamaNenetyarthaH, kAtare mote, akSiyo = netre yasthAH sA tayA tathoktayA, dhenvA = nandinyA, nirIkSyamANaH = avalokyamAnaH, ata eveti zeSaH, sutarAm = atyantaM, dayAluH = kAruNikaH, sn| samA0--devAnAm anucaraH, devAnu caraH, tasya devAnucarasya / manuSyANAM devaH manuSyadevaH / tena adhyAsita tadadhyAsitam tadadhyAsitena kAtare akSiNI yasyAH sA tadadhyAsitakAtarAkSA, tayA tadadhyAsitakAta raakssyaa| nirIkSyate iti nirIkSyamANaH / ami0-siMhAkramaNena, adhoralocanayA nandinyA dRzyamAno rAjA dilIyaH punarapi siMhampratya. vocat / hindI-bhagavAn mahAdeva ke anucara siha kI vANI ko sunakara, manuSyoM ke rAjA dilIpa: siMhAkrAnta hone se vyAkula netra vAlI nandinI se dekhe jAte hue isI se aura bhI daya pUrNa hokara punaH siMha se bole // 52 // kSatAskila brAyata ityudanaH kSatrasya zabdo bhuvaneSu rUDhaH / rAjyena kiM tadviparotavRttaH prANarupakrozamalImasairvA // 53 // sajIvinI-'kSaNu hiMsAyAm' iti dhAtoH saMpadAditvAktrip / (gamAdinAm ) iti vaktavyAdanunAsikalope tugAgame ca kSaditi rUpaM middham / kSato nAzAt prAyata iti ksstrH| supIti yogavibhA. gAtkaH, tAgetA vyutpatti kavirarthato'nukrAmati staadityaadinaa| udagra unnata: kSatrasya kSatravarSasya zabdo vAcakaH / kSattrazabda ityarthaH / kSatAt trAyata iti vyutpattyA bhuvaneSu rUTaH kila prasiddhaH khalu / nAravakarNAdivatkevalarUDhaH / kintu pahanAdivadyogarUDha ityarthaH / tataH kimityata Aha-tasya kSatrazabdasya viparItavRtteviruddhavyApArasya kSatA trANamakurvataH puMso rAjyena kim / upkroshmliimsainindaamlinaiH|
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sarga: 45 ''upakrozo jugupsA ca kussA nindA ca gahaNe' ityamaraH / 'jyosnAtamisrA" ityAdinA malImasazabdo nipAtitaH / 'malImasaM tu malinaM kaccaraM malakSitam' ityamaraH / teH prAyairvA kim / ninditasya sarva vyarthamityarthaH / etena 'ekAtapatram' ityAdinovatena zlokadvayenoktaM pratyukta miti veditavyam / / 53 // andhayaH-udagraH, kSatrasya, zabdaH, kSatAt , trAyate, iti, "vyutpatyA" bhuvaneSu, rUDhaH, kila tadviparItavRttaH, rAjyena kim , upakrozamalImasaiH, prAppaiH, vA, kim / vAcya0-udagreNa kSatrasya zabdena "bhuuyte"| vyAkhyA-udagraH- unnataH, kSattrasya =kSatravarNasya, zabdaH = vAcakaH, catAt = nAzAt , trAyate = rakSati, iti vyutpattyA, bhuvaneSu = lokeSu, rUDhaH=prasiddhaH, kileti nishcye| tasya = kSatrazabdasya, viparItA= viruddhA, vRttiH= vyApAro yasya tasya tadviparItavRtteH, rAjyena = rAjabhAvena, kim = kimpra. bojanam , na kimapi prayojanamityarthaH, upakrozena = nindayA, malIbhasAmalinAstaiH, upakrozamalI. masaiH prANaiH prasumiH, vA= athavA, kimprayojanam , na kimapIti bhaavH| ninditasya sarva vyarthameveti bhAvaH / samA0-kSatAt vAyate iti kSatraH tasya kSatrasya / rAzaH mAvaH karma vA rAjyam , tena rAjyena / tasya viparItA vRttiH yasya saH tadviparotavRttiH, tasya tdvipriitvRtteH| upakrozena malImasAH upakrozamalImasAH, taiH upkroshmliimsaiH| ami0-saMsAre vipadgrastasya rakSaka eva vastutaH kSatriyaH, ataH svadharmAcaraparahitasya kSatriyasya rAjyaM bovanazca ninditatayA vyarthameva / hindI-unnata kSatriya jAti vAcaka kSatra zam, 'vipatti se rakSA karanevAlA' isa vyutpatti se saMsAra meM prasiddha hai, ata: isa zabdArtha ke anusAra AcaraNa na karanevAle puruSa ke rAjye se yA duSkoti se malina huye usake prANoM se kyA lAma, arthAt ve donoM hI vyartha haiM // 53 // 'athaikadhenoH' ityatrottaramAha -. kathaM nu zakyo'nunayo maharvizrANanAccAnyapayasvinInAm / imAmanUnAM surabheravehi rudraujasA tu prahRtaM tvayA'syAm // 54 // sajIvinI-anunayaH krodhApanayaH, cakAro vAkArArthaH, bhaharanunayo vAnyAsA payasvinInAM dogdhrIyAM gavAM vizrANanAhAnAt / 'tyAgo vihApitaM dAnamutsarjanavisarjane / vizrANanaM vitaraNam' ityamaraH / kathaM nu zakyaH ? na zakya ityrthH| atra hetumAha-imA gAM surabheH kAmadhenoH 'paJcamI vima. kteH" iti paJcamI / anUnAmanyUnAmavehi jAnIhi / tahiM kathamasyAH paribhavo'bhUdityAha / rudraujaseti / asyAM gavi svayA kartA prahRtaM tu prahArastu / napuMsake mAve ktaH / rudrojasezvarasAmadhyana / na tu svaya. mityarthaH / "saptamyadhikaraNe ca" iti saptamI / / 54 // andhayaH-maharSeH, anunayaH, ca, anyapayasvinInAM, vizrANanAt , kathaM, nu, zakyaH, imAM, surameH, banUnAm , avehi, asyAM, tvayA, prahRtaM, tu, rudraujsaa| vAcya0-anunayena, zakyena "bhUyate", iyam , anUnA, "svayA" aveyatAM tvaM rudrojasA prdtvaan|
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye 'vyAkhyA-mahaSaH = vaziSThasya, anunayaH = tAntvanaM, ca = vA, anyapayasvinInAM -prazastakSIravatInAm itara dhenUnAm / vizrANanAta = dAnAt , kathaM nu = kena prakAreNa, zakyaH = yogyaH, na zakya ityarthaH mA~ = dhenu, sura meH = kAmadhenoH, anUnAm = anyUnAm , tattulyAmityarthaH avehi = jAnIhi tvamiti zeSaH, asyAm = etasyAM gavi, tvayA siMhena, prahRtaM = AkramaNaM tu prahAraritvatyarthaH, rudrasya = mahAdevasya. ojaH= balam ,dena rudraujasA= IzvarasAmarthyana kRtam , natu svasAmadhyana / samA0-ya: AsAmastIti payasvinyaH, anyAzca tAH payasvinyazca anyapayatinyaH, tAsAm anyapayasvinInAm / mahAn cAso RSizca maharSiH, tasya mhH| na UnA anUnA, tAm anUnAm / rudrasya oja: rudrIjaH, tena rudraujsaa|| ami0-anya prazastagopradAnena vaziSThasya krodhazAntinaM mavitumarhati, yato hi iyaM nandinI kAmacenutulyA vartate, asyAM yadAkramaNaM tvayA kRtaM tattu zivaprabhAveNa natu svaprabhAveNa / hindI-maharSi vaziSTha ke kopa kI zAnti dUsarI dUdha dene vAlI goSoM ke dene se nahIM kI jA sakatI, kyoMki yaha gau sAdhAraNa nahIM, ise kAmadhenu ke barAvara hI samajho, isake Upara jo tumane AkramaNa kiyA hai vaha to bhagavAn ziva ke prabhAva se kiyA, na ki svatAmaya se / / 54 / / tahiM kiM cikIrSitamityatrAha seyaM svadehANaniSkrayeNa nyAyyA mayA mocayituM bhavattaH / na pAraNA syAdvihatA tavaivaM mavedaluptazca muneH kriyArthaH / / 55 / / sabjIvinI-seya gaurmyaa| niSkrIyate pratyAhiyate'nena paragRhotamiti niSkrayaH pratizIrSakam / "erac" ityacpratyayaH / svadehArpaNameva niSkrayastena bhavattastvattaH / paJcamyAstasil / mocayituM nyAyyA nyAyAdanapetA! yukttyrthH| 'dharmapathyarthanyAyAdanapete' iti yatpratyayaH / evaM sati tava pAraNA bhojanaM vihatA na syAt / muneH kriyA homAdiH sa evArthaH prayojanam / sa cAlupto bhavet / svaprANavyayenApi svAmigurudhanaM saMrakSyamiti mAva / / 55 / / anvayaH-sA, zyaM, mayA, svadehArpaNaniSkrayeNa, bhavattaH, mocayituM, nyAyyA, "evaM sati" tava, rAraNA, vihatA, na, syAta muneH, kriyArthaH ca aluptaH, bhavet / vAvya-tayA'nagA nyAyyayA "bhUyate", pAraNayA vihatayA na "bhUyeta" kriyArthenAlupte bhUyeta / vyAkhyA-sA=pUrvoktA, iyam = eSA gauH, mayA=dilIpena, svasya dehaH svadehastasya svadehasya - nijazarIrasya. apaNaM dAnaM, tadeva niSkrayaH, mUlyaM tena tayaktena, bhavattaH -- tvattaH = siMhAt , mocayituM = tyAyituM, nyAyyA = yuktA, "evaM sati'' tava==bhavataH= siMhasya, pAraNA = vratAntabhojanaM vihatA= naSTA, na =nahi, syAt =bhavet , muneH-maharSeH vaziSThasya, kriyA - homAdiH eva arthaH = prayojanamiti kriyArthaH, aluptaH = anaSTaH, mavet syAt / samA0---svasya deha svadehaH, svadehasya arpaNaM svadehArpaNam , svadehArpaNameva niSkrayaH svadehArpaNa. niSkrayaH, tena svadehArpaNaniSkrayeNa ! nyAyAd anapetA nyAyyA / na luptaH aluptH| kriyeva arthaH kriyArthaH / abhi0-seyaM nandinI mayA svazarIrapradAnavinimayena, tvattaH mocayituM yuktA, evaM sati bubhukSitasya tava pArapaNA naSTA na maveta , mabha guroH vaziSThasya hImAdera pi vidhI rakSito mavet /
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH hindI - kAmadhenu ke tulya isa nandinI ko, maiM apanA zarIra tumheM dekara chur3AnA nyAyasaMgata samajhatA hU~ / isa prakAra tumhArA bhojana bho ho jAyagA aura mahArAja vaziSThajI kI homAdi kriyA bho naSTa na hogI, jo ki isa nandinI ke na rahane para banda ho jAyagI // 55 // atra bhavAnetra pramANamityAha bhavAnapIdaM paravAnavaiti mahAn hi yatnastava devadArau / Frij niyokturna zakyamagre vinAzya rakSyaM svayamakSatena / / 56 / / 47 sabjIvinI - paravAnsvAmiparatantro bhavAnapi / 'paratantraH parAdhInaH paravAnnAthavAnapi ' ityamaraH / idaM vakSyamANamatraiti / bhavatAnubhUyata evetyarthaH / " zeSe prathamaH" iti prathamapuruSaH / kimityata Aha- hi yasmAddhetoH / 'hi hetAvatradhAraNe' ityamaraH / tatra devadArau viSaye mahAnyatnaH / mahatA yatnena rakSyata ityarthaH / idaMzabdAkkamarthaM darzayati / sthAtumiti / rakSyaM vastu vinAzya vinAzaM gamayitvA svayamakSatenApena / niyukteneti zeSaH / niyoktuH svAminograM sthAtuM zakyaM nahi / / 56 / / 1 anvayaH -paravAn bhavAn api idam avaiti, hi, tatra, devadArI, mahAn, yatnaH, rakSyaM, vinAzaya, strayam, akSatena, niyoktuH, agre, sthAtuM zakyaM, nahi / = vANya0 - paravatA bhatratA aveyate, mahanA yatnena "bhUyate" nahi svayamakSataH zaknuyAt / vyAkhyA - paraH = svAmyAdiH asyAstIti paravAn = parAdhInaH, mavAn = siMho'pi idaM = vakSyamANam, avaiti jAnAti, hi = yataH, tava bhavataH, devadAro = devadAruvRkSaviSaye, mahAn = atizayitaH, yatnaH = prayAsaH, 'astIti' zeSaH, mahatA prayatnena rakSyata ityarthaH, rakSyaM = pAlanIyaM, vastu vinAzya = vinAzaM gamayitvA svayam = AtmanA, akSatena = vraNarahitena, niyoktuH svAminaH, agre = purataH, sthAtuM = sthiti kartuM zakyaM nahi / 3 samA0-- paraH asyAstIti paravAn / rakSituM yogyaM rakSyam, tat rakSyam / nakSataH akSataH, tena akSatena / ami0 - kiJca, svAmyadhIno bhavAnapi idaM jAnAti, yat tatrApi asya devadAruvRkSasya rakSaNe kiyAn prayAso vidyate, yataH rakSaNayogyaM vastu vinAzya strayamakSatena satA svamino'gre kathaM sthAtuM zakyam / hindI - apane svAmI ke adhIna Apa bhI isa bAta ko jAnate haiM, kyoMki ApakA isa devadAru vRkSa kI rakSA karane meM kitanA prayatna hai| isaliye rakSaNIya vastu kA nAza karake svayaM binA naSTa hue arthAta hRSTa puSTa sevaka apane svAmI ke Age kimI prakAra upasthita nahIM ho sakatA hai / / 56 // kimapyahiMsyastava cenmato'haM yazaH zarIre bhava me dayAluH / ekAntavidhvaMsiSu madvidhAnAM piNDeSvanAsthA khalu bhautikeSu / / 57 / / saJjIvanI - kimapi kiM vA'haM tavAhiMsyo'vadhyo matazcattarhi me yaza eva zarIraM tasmindayAluH arofuso bhava / ' syAddayAluH kAruNikaH' ityamaraH / nanu mukhyamupekSyA mukhyazarIre ko'bhinivezaH zrata bAha - ekAnneti / madvidhAnAM mAdRzAnAM vivekinAmekAntavidhvaM sidhvavazyavinAziSu bhautikeSu pRthivyA
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye dimatavikAreSu piNDeSu zarIreSvanAsthA khlvnpekssv| 'AsthA tvAlambanAsthAnayatnApekSAsu kathyate' iti vizvaH // 57 // anvayaH-kimapi, ahaM tava, ahiMsyaH, mataH, cet , "tahiM" me, yazaHzarIre, dayAluH, mava, madvidhAnAm , ekAntavidhvaMsiSu mautikeSu piNDeSu, anAsthA, khalu / vAcya0-mayA tavAhiMsyena matena "bhUyate", anAsthayA "mUyate" "tvayA" dayAlunA bhUyatAm / vyAkhyA-kimapi = kiMvA, ahaM = dilIpaH, tava bhavataH siMhasya, ahiMsyaH= avadhyaH, mataH = abhISTaH, ced -- yadi, "tahiM", me= mama dilIpasya, yaza:=ko tireva, zarIraM tasmin yazaHzarIre, dayAluH = kAruNikaH, bhava tvamiti zeSaH, mama vidhA iva vidhA yeSAnte, teSAM maMdvidhAnAm = gAdRzAnAM = rAzI vive kinAmityarthaH, ekAntaM = niyamenAvazyaM, vidhvaMsinaH nAzazIlAH, teSu tathokteSu bhUtAnAM = pRthivyAdInAM, vikArAH- pariNAmAsteSu bhautikeSu piNDeSu = zarIreSu, anAsthA = anapekSA, khalu = nishcyenetyrthH| samA0-hiMsituM yogyaH hi sthaH, na hiMsyaH ahiMsyaH yaza eva zarIraM yaza:zarIrama , tasmin yazaHzarIre / ekAntaM vidhvaMsinaH ekAntavidhvaMsinaH, teSu ekAntavidhvaM sissu| mama vidhA isa vidhA yeSAM te madvidhAH, teSAmadvidhAnAm / bhUtAnAM vikArA: motikAH, teSu bhautikeSu / na gAmyA anAsthA / abhi.--kimvA yadi nApi kAraNena, ahaM tavAvadhyaH, syA, tahiM bhavAn me yazArUpazarIre'nugrahaM vidhAya, nazvara zarIrabhakSaNena mama vizuddhA kIrti rksstu| hindI-aura yadi tuma mujhe avadhya samajhate ho to mere yazarUpa zArIra para dayA karo, kyoMki mere jaise vivekazIla puruSa avazya naSTa hone vAle isa bhautika zarIra para kizcit bhI moha nahIM rakhate / / 57 / / sambandhamAbhASaNapUrvamAhuvRttaH sa nau saMgatayovanAnte / tad bhUtanAthAnuga ! nArhasi tvaM sambandhino me praNayaM vihantum // 58 // sajIvinI--psambandhaM sakhyam / prAmASaNamAlApa: pUrva kAraNaM yasya tamAhuH / 'syAdAbhASaNamAlApa:' ityamaraH / sa tAdRksaMbandho vanAnte saMgata yAnAvAvayovRttI jaatH| tattatA hetohe bhUtanAthAnuga zivAnu. cara! etena tasya mahatvaM sUcayati / ata eva saMbandhino mitrasya me praNAyaM yAcm 'praNayAstramA / vizrambhayAcyApremANaH' ityamaraH / vihantuM nAhaMsi / / 58 / / andhayaH--sambandham , AbhASayapUrvam , prAduH, saH, vanAnte. saMgatayoH nau, vRttaM, tad , bhUtanAthAnuga ! svaM sambandhinaH, me praNayaM, vihantuna, marhasi / vAcya0-sambandhaH, AbhASaNapUrvaH, ucyate, tena vRttena "abhUyata" tvayA prapayo nAyite / vyAkhyA-sambandhaM =sakhyaM = mitratA, AmAvaNam = AlApaH, pUrva=karaNaM yasya sa tam bhAmASaNapUrvam , pAhuH - kathayanti, vidvAMsaH, saH=sambandhaH, vanasya = kAnanasya antaH = prAntaH, pradezastasmin vanAnte, saMgatayoH=militayoH, nau= AvayoH, vRttaH= jAtaH, tat = tasmAta kAraNAva, he bhUtanAthAnuga != zivAnucara ! "ataeva" sambandhinaH = mitrasya, me= dilIpasya, praNayaM = yAcyA, vihantuM = nAzayituM na = nahi, arhasi = yogyo'si /
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH samA0-AbhASaNaM pUrva yasya saH AmASaNapUrvaH, tam AmASaNapUrvam / vanasya antaH vanAntaH, tasmin vanAnte / bhUtAnAM nAthaH bhUtanAthaH, anugacchatIti anugaH, bhUtanAthasya anugaH bhUtanAthAnugaH, tatsaMbuddhau bhUtanAthAnuga ! sambandhaH asyAstIti sambandhI, tasya sambandhinaH / . abhi0-parasparAlApajanitaM hi sakhyaM bhavati / tatsakhyaM vanamadhya militayoH bhAvayorjAtam , ataeva he zivAnucara ! mitrasya me prArthanAM viphalIkartu bhavAn na yogyo'stIti / ___hindI-Apasa meM vArtAlApa se mitratA hotI hai aisA kahate haiM / vaha maitrI vana meM bAtacIta se hama donoM kI ho gaI, isaliye, zivAnucara ! mitra hokara merI prArthanA ko ThukarAnA tumheM ucita nhiiN|58|| tatheti gAmuktavate dilIpaH sadhaH pratiSTambhavimuktabAhuH / sa nyastazastro haraye svadehamupAnayatpiNDamivAmiSasya / / 59 / / sajIvinI-tatheti etamasvati gAM vAcamuktavate haraye siMhAya / 'kapau siMhe suvaNe ca varSe viSyau hari viduH' iti zAzvataH / sadyastatkSaNe pratiSTambhAtpratibandhAdvimukto bAhuryasya sa dilopH| nyastazastrastyaktAyudhaH san / svadeham / AmiSasya mAMsasya / 'palalaM kanyamAmiSam' ityamaraH . piNDaM kavalamiva / upAnayarasamarpitavAn / etena nirmamatvamuktam / / 56 / / / anvayaH--tathA, iti,gAm , uktavate, haraye, sadyaH, pratiSTambhavimuktavAhuH, saH, nyastazastra:, "san" svadaham , AmiSasya. viNDam , iva, upAnayat / vAcya--pratiSTammavimuktabAhunA tena nyastazastraNa svadehaH piNDa iva, upAnIyata / vyAkhyA--tathA-tena prakAreNa yathA bhavAn kathayati tathaiva kariSyAmIti bhaavH| iti = evaMrUpA, gAM% giram , uktavate = kathitavate, haraye =siMhAya, sadyaH-tatkSaNa, pratiSTambhAt=pratibandhAt vimuktaH = tyaktaH, bAhuH= bhujA yasya sa tathoktaH, saH rAjA dilopaH, nyastaM tyaktaM, zastram = AyudhaM yena, sa nyastazastraH, "san" svadehaM = svazarIram , AmiSasya = mAMsasya, piNDaM = prAsam , ivayathA, upAnayata = upAharat samarpitavAn / ami0-yathA bhavAn kathayati tathaiva bhavatu, iti kathayitvA dilIpasya prArthanA svIkurvate siMhAya, pratidanyAt muktabAhuH tyaktAyudhA dilopaH svazarIraM mAMsapiNDamiva samarpitavAn / hindI-'tathAstu' aisA kahanevAle siMhake liye, turanta bandhana se mukta ho gaI hai vAhu jisakI bhora girA diyA hai astra jisane, aise rAjA dilIpa ne apanA zarIra, mAMsa ke Tukar3e ke samAna samarpaNa kara diyA // 59 // tasminkSaNe pAlayituH prajAnAmutpazyata: siMhanipAtamugram / __ avAGamukhasyopari puSpavRSTiH papAta vidyAdharahastamuktA // 6 // saJjIvinI-tasmin kSaNa ugraM siMhanipAtamutpazyata utprekSamANasya trkyto'vaaddmukhsyaadhomukhsy| 'syAdavAGapyadhomukhaH' itymrH| prajAnAM pAlayitU rAza uparyupariSTAt / "uparyupariSTAt' iti nipaatH| vidyAdharANAM devayonivizeSANAM hastaimuktA puSpavRSTiH papAta // 60 // anvayaH-tasmin , kSaNe, ugraM, siMhanipAtam , utpazyataH, avAGmakhasya, prajAnA, pAlayituH, upari, vidyAdharahastamuktA, puSpavRSTiH, papAta /
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye bAcya0-vidyAdhara hastamuktayA puSpavRSTayA pete / vyAkhyA--tasmin = pUrvokta, maNe = muhUte, haraye svadehArpaNakAle ityarthaH, ugraM utkaTaM, mayaMkara, siMhasya = kesariNaH, nipAtaH = nipatanam taM siMhanipAtam , utpazyataH - utprekSamAppasya, tarkayataH, avAD= adhaH, mukham = AnanaM yasya sa tasyAvAGmukhasya, prajAnAM janAnAM, pAlayituH= rakSiturdilI. pasya, upari = upariSTAt, vidyAdharANAM devayonivizeSAyAM, hastAH= karAH, tairmuktA = patitA, puSpASAM = kusumAnAM, vRSTiH = varSaNaM, papAta = apatat / samA0-siMhasya nipAtaH siMhanipAtaH, taM siMhanipAtam / avAk mukhaM yasya saH avAmukhaH, tasya avAmukhasya / puSpANAM vRSTiH puSpavRSTiH / vidyAdharANAM hastAH vidyAdharahastAH, vidyAdharahastaiH mulA vidyaadhrhstmuktaa| ami0--tasmin kSaNe mayaMkara siMhapatanaM tarkayato'dhomukhasya rAza upari vidyAdharANAM hastaiH mulA puSpavRSTiH ptitaa| hindI--usa samaya nIcA mukha karake rAjA dilopa yaha soca hI rahe the ki siMha mere Upara sapaTane hI vAlA hai itane meM hI unapara AkAza se vidyAdharoM ne puSpavRSTi kI jhar3I lagA do // 60 // uttiSTha vatsetyamRtAyamAnaM vaco nizamyotthitamusthitaH san / dadarza rAjA jananImiva svAM gAmagrataH prastraviNIM na siMham // 61 // saJjIvinI--rAjA amRtamivAcaratItyamRtAyamAnaM tat / "upamAnAdAcAre" iti kyaca / tataH zAnac / usthitamutpannam / he vatsa ! uttiSTha iti vaco nizamya atvA / utthitaH san / asteH zatapratyayaH / agrato'gre prasravaH kSIrasrAvo'sti yasyAH sA prastraviNo tAM prasaviNIM gAM svAM jananImiva ddrsh| siMhaM na dadaza // 61 // andhayaH--rAjA, amRtAyamAnam , utthitaM, he vatsa ! uttiSTha, iti vacaH, nizamya utthitaH, san, agrataH prasraviNI, gAM, vAM, jananIm , iva, dadarza, siMha, na, dadarza / vAcya0--rAzA, usthitena satA prasraviNo gauH svA jananI iva dadRze, siMho na dadRze / vyAkhyA--rAjA= dilIpaH, amRtamivAcaratItyamRtAyamAnaM tat , amRtAyamAnam = pIyUSAyamANam, 'pIyUSamamRtaM sudhA' ityamaraH / usthitam = utpannam , he vatsa = he putra !, uttiSTha = utthito mava, iti = ityevaM, vacaH= vacanaM, nizamya = zrutvA, utthitaH= UrdhvamavasthAnaM kRtavAn san , agrataH = agre, prasravaH = kSIrasAvaH, asti, asyAH sA tAM prasraviNoM, gAM = nandinI, svAm = AtmIyAM, jananI - mAtaram , iva= yathA, dadarza = apazyat , siMha = kesariNaM, na = nahi "ddrsh"| samA0--amRtamiva AcaratItyamRtAyamAnaM, tat amRtAyamAnam / prasavaH asyA astIti prAviNI tAM prasraviNIm / janayatIti jananI, tAM jananIm / bhami.--he putra ! uttiSTha ityamRtasamAnaM dhenuvAkyaM zrutvA, yAvahilopa utthitaH san pazyati, vAvadane vartamAnAM kSIrasrAvavatI svakIyAM mAtaramiva nandinImevAvalokitavAn na tu kesarippamiti / hindI-rAjA dilIpa amRta ke tulya, nandinI ke mukha se nikale 'he putra uTho' yaha sunakara jyoM hI uThA to sAmane stanoM se dUdha bahAtI huI mAtA ke samAna nandinI hI dikhAI dI, siMha nahIM // 31 //
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sagaH taM vismitaM dhenuruvAca sAdho mAyAM mayodbhAvya parIkSito'si / RSiprabhAvAnmayi nAntako'pi prabhuH prahatu kimutAnyahiMsrAH // 62 // sanjIvinI - vismitamAzcaryaM gatam / kartari kaH / taM dilIpaM dhenuruvAca / kimityatrAha / he sAdho ! mayA mAyAmudbhAvya kalpayitvA parIkSito'si / RSiprabhAvAnmayyantako yamo'pi prahatuM na prabhu samarthaH / anye hiMsrA dhAtukAH / 'zarArurSAtuko hiMsraH' ityamaraH / 'namikampiramya jasakama hiMsadIporaH" ityAdinA rapratyayaH / kimuta suSThu na pramatra iti yojyam / 'balavatsuSThu kimuta svatyatIva ca nirbhare' ityamaraH // 62 // anvayaH -- vismitaM taM dhenuH uvAca, sAdho, mayA, mAyAm, udbhAvya, "vaM" parIkSitaH, asi RSiprabhAvAt, mayi, antakaH, api, prahartu na, prabhuH, anya hisrAH kimuta / vAcya0 - vismitaH sa dhenvA kace, ahaM tvAM parIkSitavatI asmi, antakenApi prabhuSSA na "bhUyate " anya hiMsraH kimu / vyAkhyA - vismitaM = sAzcarya, taM = dilIpaM dhenuH = nandinI, uvAca = jagAda, he sAdho ! he sajjana ! mayA = nandinyA, mAyAM = zAmbarI siMharUpAm, udbhAvya = kalpayitvA svamiti zeSaH, parIkSitaH = kRtaparokSaH asi = bhavasi / RSeH = vaziSThastha prabhAvAt = pratApAt mayi = ghenau, bantakaH = yamaH, api, prahatuM hantuM na = nahi, prabhuH = samarthaH, anye apare ca te hiMsrAH = ghAtukA ti anyahiMsrAH, kimuta na prabhavaH, na samarthA ityarthaH / abhi0 - he sAdho ! siMharUpI mAyAM vidhAya mayA tava parIkSA kRtA / mayi RSiprabhAvAt yamarAjo'pi AkramaNaM kartuM na samartha, siMhAdayastu sutarAmasamarthA vartante iti dilIpaM dhenuH kathayAmAsa / hindI - Azcarya meM par3e rAjA dilIpa se racakara tumhArI parIkSA kI thI, vaziSTha RSi ke dUsare hiMsaka jantuoM kI to sAmarthya ho kyA // manuSya kI bolI meM dhenuM bolI he sAdho ! maiMne mAyA prabhAva se yamarAja bhI merA kucha nahIM bigAr3a sakatA, 62 // gurau mayyanukampayA ca prItAsmi te putra ! varaM vRNISva / na kevalAnAM payasAM prasUtimavehi mAM kAmadughAM prasannAm // 63 // 51 saJjIvanI - he putra ! gurau maktyA / mayyanukampayA ca / te tubhyaM prItAsmi ( kriyAgrahappamapi kartavyam ) iti caturthI / varaM devebhyo varappIyamartham / 'devAd vRtte zreSThe varaH triSu klonaM manAk priye' ityamaraH / vRppISva svokuru / tathAhi / mAM kevalAnAM payasAM prasUtiM kAraNaM nAvehi na viddhi / kintu prasannAM mAM / kAmAndogdhIti kAmadudhA tAmavehi / "duhaH kabghazva" iti kappatyayaH // 62 // anvayaH - "he" putra, gurau maktyA, mayi, anukampayA, ca, te, prItA, asmi varaM, vRSpoSva, mAM, kevalAnAM, payasAM, prasUti, na, avehi, prasannAM, mAM, kAmadudha, ahi / vAkya 0 - prItayA mayA bhUyate tvayA varaH triyatAm zvayAhaM prasUtiH na aveye, prasannA zrahaM kAmadudhA avayaM / " , vyAkhyA - "he" putra ! varasa ! gurau maharSivaziSThe, maktyA = anurAgeNa, mayi = benau, anukampayA = dayayA, ca te tubhyaM prItA = prasannA, asmi bhavAmi, varaM = varaNIyaM, devebhyo varaNIyamityarthaH a
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 raghuvazaM mahAkAvye vRSNISva = prArthayasva tathAhi mAM = gAm, kevalAnAm = rakeSAm eke mukhyAnyakevalAH' ityamara:, payasAM = dugdhAnAM prasUrti = kAraNaM, na = nahi, ahi viddhi, kintu prasannAM = mItAM mAmiti zeSaH, kAmAn = manorathAn, dogdhi = pUrayatIti kAmadudha, tAM kAmadudhAm ahi / abhi0 - he putra ! ahaM te prasannAsmi astvaM varaM praarthy| ahaM kevalAnAM dugdhAnAmeva dAtrI na, kintu prasannA satI sarvamanorathAnAM pUrayitro ta jAnIhi / hindI - he putra ! gurujI meM bhakti aura mujhapara anukampA rakhane se maiM tuma para prasanna hU~, vara mAMgI, mujhe sirpha dUdha ho denevAlI gau nata samajho, kintu prasanna hone para maiM sampUrNa manorayoM ko siddha karanevAlI hU~ // 63 // tataH samAnIya sa mAnitArthI hastauM svahastArjitavIrazabdaH / vaMzasya kartAramanantakIrti sudakSiNAyAM tanayaM yayAce // 64 // sabjIvinI -- tato mAnitArtho / svahastArjito vIra iti zabdo yena saH / etenAsya dAtRkhaM dainyarAhityaM cAktam / sa rAjA hastI namanIya sandhAya / aJjaliM baddhvetyayaH / vaMzasya kartAraM pravartayitAram / ata etra raghukulamiti prasiddhiH / anantakArti sthirayazamaM tanayaM putraM sudakSiNAyAM yayAce // 64 // anvayaH -- tataH mAnitArthI svahastaH jitavorazabdaH, saH, hastI, samAnIya, vaMzasya, kartAram, anantakIrti, tanayaM sudakSiNAya, yayAce / vAcya0 - mAnitArthinA svahastAMrjitavIrazabdena tena vaMzasya kartA'nantakIrtiH tanayo vayAce / vyAkhyA / - tataH == anantaraM, mAnitAH = satkRtAH, arthinaH = yAcakAH yena saH, mAnitArthI, svasya = nijasya, hastau karI, tAbhyAm, ajitaH = prAptaH, labdhaH, voraH = parAkramI, iti zabdaH = padavI yena saH svahastAjitavIra zabdaH, saH = rAjA, dilIpaH, hastau == karo, samAnIya = sampuTIkRtya = maJjaliM baddhavetyarthaH, vaMzasya = kulasya, kartAraM = pravartayitAraM, anantA = sthirA, kIrtiH = yazo yasya saH anantakIrtiH taM tathoktam, nanayaM = putraM sudakSiNAryA - svabhAryAyAM yayAce = yAcitavAn / samA0 - arthanta ityarthinaH mAninA: arthinaH yena saH mAnitArtho / svastha hastaH svahastaH, vIra iti zabdaH vIrazabdaH, svahastena arjitaH vIrazabdaH yena saH svahastAjinavIrazabdaH / na vidyate antaH yasyAH sA anantA, anantA kIrtiH yasya saH anantakIrtiH tam anantakIrtim / zrabhi0 0 - tataH parAkramI satkRtArthI dilopo'JjaliM baddhvA, kulapravartakaM yazasvinaM putraM yAcitavAn / hindI - isake pazcAt yAcakavarga ko saMtuSTa karane vAle, apane bAhubala se vIra uvi ko prApta karanevAle rAjA ne hAtha jor3akara vaMza calAnevAlA yazasvI putra sudakSiNA se hone kI prArthanA kA // 64 // santAnakAmAya tatheti kAmaM rAjJe pratizrutya payasvinI sA / dugdhvA payaH patrapuTe madIyaM putropabhuGkSveti tamAdideza // 65 // | sanjIvinI - -sA payasvinI gauH / saMtAnaM kAmayata iti saMtAnAMmaH / 'kamu kAnto' 'karmaNyaN" tasmai rAjJaM tatheti tathAstviti / kAmyata iti kAmo varaH / kAmArthe ghanpratyayaH / taM pratizratya pratijJAya / he putra ! madIyaM payaH patrapuTe patranirmite pAtre dugdhvopabhuGkSva / ' upayuGkSva' iti vA pATha: / 'pija' iti tamAdidezAjJApitavatI // / 65 / /
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH anvayaH-sA, pasvinI, santAnakAmAya, rAze, tathA, iti, kAma, pratizrutya, putra ! madoyaM, payaH, patrapuTe, dugdhA , upabhuva, iti, tam , aadidesh| vAcya-tayA payasvinyA "vayA" paya upabhujyatAmiti sa aadidishe| __vyAkhyA-sA= pUrvoktA, prazastaM payaH =oramasyA astIti payasvinI - prazastakSIravatI gauH, santAnaM kAmayata iti santAnakAmastasmai santAnakAmAya == putrAthine, tasmairAze dilIpAya, tathA = tena prakAreNa, yathecchati tathaiva bhavarivati, kAmyate. iti kAmaH= barastaM kAmaM, patizrutya = pratijJAya, he putra ! vatsa ! mamedaM madIyaM = madIyastananiHsRtaM, payaH = dugdhaM patrANAM = parNAnAM, puTeH = pAtre dugdhA= dohanaM kRtvA, upamukSvapiba, iti tam = dilIpam , Adideza = aadissttvtii| abhi0-sA dhenuH putrAthine dilopAya tathAstu, iti varaM dattvA he putra ! madIyaM dugdhaM parNanirmitapAne dugdhvA tvaM pibeti, AjJApayAmAsa / hindI-usa prazasta dUdhavAlI dhenu ne putrArthI rAjA dilIpa ko "tumheM putralAma ho" yaha vara dekara, he putra ! merA dUdha done meM duhakara pI lo-aisI AzA dii|| 65 / / vatsasya homArthavidhezca zeSamRSeranujJAmadhigamya mAtaH / audhasyamicchAmi tavopabhoktuM SaSThAMzamurtyA iva rakSitAyAH // 66 // samjIvinI-he mAtaH ! vatsasya vatsapotasya zeSam / vrspiitaavshissttmityrthH| homa evaarthH| tasya vidhiranuSThAnam / tasya ca zeSam / homaavshissttmityrthH| tava Usi bhavamodhasyaM kSoram zarIrA. vayavAcca" iti yat pratyayaH / rakSitAyA uAH SaSThAMzaM SaSThabhAgamiva / RSeranuzAmadhigamya upabhoktuM pAtumicchAmi / / 66 // anvayaH-mAtaH ! vastasya, homArthavidheH, ca, zeSaM, taba, praudhasya, rakSitAyAH uAH, SaSThAMzam , iva, RSeH, anuzAm , adhigamya, upamoktum , icchAmi / vAcyaH--he mAtaH ! uAH SaSTAMza iva auSasyaM bhoktuM mayeSyate / vyAkhyA-he mAnaH != janani, vatsasya = zakarakareH, zeSa = vatsapotAvazeSaM, homa:= havanam , eva arthaH- prayo nanaM tasya vidhiH = anuSThAnaM tasya homArthavidhezca zeSaM, tava bhavatyAH, Udhasi mavam adhamyaM nadevaudhasyaM - dugdhaM, rakSinAyA: = pAlitAyAH, uAH = pRthivyAH, SaSThAMzaM SaSThabhAgamiva, RSeH = vaziSTha ya, anuzAm = prAtAm adhigamya = pya, upabhoktuM = pAtum icchAmi = abhilaSAmi / samA0-homa eva arthaH homArthaH, homArthasya vidhiH homArthaH vidhiH, tasya homaarthvidheH| Upasi mavam Udhasyam , Udhasyameva auSasyam ,tat auSasyam / SaNNa praNaH SaSThaH,SaSThazvAsAvaMzazca SaSThAMzaH, tm| abhi0-he mAtaH ! vatsapAnAvaziSTaM havanAvaziSTaJca nA dugdhaM rakSitAyA bhUmeH SaSThAMza matra guroranuzaM prApya, pAtumicchAmi / hindI-he mA~, bachar3e ke pone se tathA agnihotra karma se bacane para guru ko AzA lekara maiM tumhArA dUdha usI prakAra grahaNa karanA cAhatA hU~, jisa prakAra pRthvI kI rakSA karake usameM utpanna annAdi kA chaThA bhAga prahaNa karatA huuN|| 66 / /
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 rakhuvaMzamahAkAvye itthaM kSitIzena vasiSThadhenurvijJApitA protatarA babhUva / tadanvitA haimavatAcca kukSeH pratyAyayAvAzramamazrameNa // 67 // samjIvinI-itthamanena prakAreNa mitIzena dilopena vijJApitA vasiSThasya dhenuH praattraa| pUrva zuzrUSayA prItA saMpratyanayA vijJApanayA protatarAtisaMtuSTA babhUva / tadantritA tena dilIpenAnvitA haimava. tAddhimavarasaMbandhinaH kukSeNuhAyAH sakAzAdazrameNAnAyAsenAzramaM pratyAyayAvAgatA ca / / 67 / / andhayaH-itthaM, kSitIzena, vizApitA, vaziSThadhenuH, prItatarA, babhUva, tadantritA, haimavatAt kukSeH, azrameya, AzramaM pratyAyayau ca / vAcya0--vijJApitayA vaziSThadhenvA prItalarayA babhUve, tadanvitayA'zramaH pratyAyaye / vyAkhyA-istham = anena prakAreNa, kSitIbhena = rAjJA dilIpena, vijJApitA = niveditA, vaziSTha. dhenuH, nandino, atizayena prItA, protatarA= atisaMtuSTA, pUrva tu prItA, idAnI prItatarA, iti bhaavH| babhUva = jAtA, tena=dilIpena, anvitA- yuktA sahitA, haimavatAt = himAlayasambandhinaH, kukSeHguhAyAH sakAzAt , azrameNa = aprayAsena, AzramaM = nijavAsasthAnaM, pratyAyayau = pratyAjagAma / samA0--kSiteH IzaH kSitIzaH, tena kSitIzena / vasiSThasya dhenuH vasiSThadhenuH / atyantaM prItA protatarA / himavataH ayaM haimavataH, tasmAt haimavatAt / na zramaH azramaH, tena prazrameNa / ami0-itthaM dilIpena niveditA nandinI, pUrva kevalaM prItA, saMprati tu adhikataraM prasannA satI vaziSThAzramaM pratyAjagAma / hindI-isa prakAra rAjA ke prArthanA karane para vaziSTha jI ko dhenu nandinI atyanta prasanna hokara dilIpa sahita. himAlaya kI guphA se binA thakAvaTa ke Azrama ko lauTa AI / / 67 / / tasyAH prasannendumukhaH prasAdaM gururnRpANAM gurave nivedya / praharSacihnAnumitaM priyAyeM zazaMsa vAcA punaruktayeva // 68 // saJjIvinI-prasannenduriva mukhaM yasya sa nRpANA gurudilIpaH praharSacihnamuMkharAgAdibhiranumitamahitaM tasyA dhenoH prasAdamanugrahaM praharSaciDhereva zAtatvAtpunaruktayeva vAcA gurave nivedya vijJApya pazcAtpriyAya zazaMsa / kathitasyaiva kathanaM punaruktiH / na ceha tadasti kiMtu cihnaH kthitpraaytvaatpunruktyevaasthityetyutprekssaa|| andhayaH-prasannendumukhaH, nRpANAM guruH, praharSacihnAnumitaM, tasyAH prasAda, punaruktayA, iva, vAcA, gurave, nivedya, pazcAt priyAyeM, zazaMsa / vAdhya0-prasannendumukhena guruNA praharSacihnAnu mitaH prasAdaH zazase / vyAkhyA-prasannaH= nirmala zvAso, induH= candra iti prasannenduH, prasannenduriva, mukham = AnanaM yasya saH, prasannendumukhaH, nRpANAM = bhUpAlAnAM, guruH = zreSThaH, dilIpaH, praharSasya = Anandasya, cihAni=lakSaNAni tairanumitaH = zAtastaM praharSacihnAnumitaM, tasyAH= dhenoH, prasAdam =anugraham , punaruktayA= bhayaH kathitayA, guruNA praharSacihnareva zAtatvAt , vAcAvacanena, gurave vaziSThAya, nivedya = vizApya, "pazcAt" priyAya = sudakSiNAye, zazaMsa kathayAmAsa /
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH samA0-prasannazcAsau induzca prasannenduH, prasannenduriva mukhaM yasya saH prasannendumukhaH / prakRSTAzca te harSAzca praharSAH, praharSANAM cihnAni praharSacihnAni, praharSacihnaH anumitaH praharSacihnAnumitaH, tam / / ami0-prasannavadano rAjA dilIpaH, prasannatAnumApakaH mukharAgAdicihnaH kathitaprAyaM nandinIvarapradAnAnugrahaM pUrva gurave nivedya, pazcAt sudakSiNAya niveditavAn / hindI-nirmala candramA ke samAna mukhavAle rAjAdhirAja dilopa, jaba vaziSThajI ke pAsa pahu~ce, taba rAjA ko prasannatA ko dekhakara, vaziSThajI pahale hI saba bAteM samajha gaye, isaliye rAjA ne jo samAcAra sunAyA, vaha unheM aisA jAna par3A mAno dubArA kahA jA rahA ho, vaziSTha jI se kaha cukane para, pIche vaha samAcAra sudakSiNA ko bhI kahA // 68 // ___sa nandinIstanyamaninditAtmA sadvatsalo vatsahutAvazeSam / papI vasiSThena kRtAbhyanujJaH zubhraM yazo mUrtamivAtitRSNaH // 69 // sanjIvinI-aninditAtmA aghitstrmaavH| satsu vatsalaH premavAnsadarasala: "vatsAMsAbhyAM kAmavale' iti lacpratyayaH / vasiSThena kRtAbhyanuzaH kRtAnumatiH sa rAjA vatsasya hutasya cAvazeSaM pItahutAvaziSTaM nandinyAH stanyaM bhIram / zubhraM mUrta paricchinnaM yaza iva / atitRSya; sanpapau // 66 // anvayaH-aninditAtmA, satsalaH, vaziSThena, kRtAbhyanuzaH, sa, vatsahutAvazeSa, nandinIstanyaM, zubhraM, mUrta, yazaH, iva, pratitRSNaH, san , ppau| vAgya-aninditAtmanA savatsalena kRtAbhyanuzena tena atitRSNena pape / vyAkhyA-aninditaH - agahiMtaH AtmA = svabhAvo yasya so'ninditAtmA, satsu = sajjaneSu, vatsalaH= premavAn , vaziSThena = maharSiNA, kRtA = vihitA, anuzA = AzA, yasya saH = kRtAbhyanuzA, sa:-rAjA, vatsasyazakRtakaraH, hutasya = havanasya ca, avazeSam = ziSTam , varasahutAvazeSa, nandinIstanyaM = dhenukSIraM, zubhraM = zvetaM, mUrta-mUrtimat , yazaH kIrtim , iva =yathA, atizayitA tRSpyA yasya saH, tathoktaH san papau=pItavAn / samA0-nindA asya saMbAtA iti ninditaH, na ninditaH aninditaH anindita: AtmA yasya saH aninditAtmA / satsu vatsalaH sadvatsalaH / kRtA abhyanujJA yasya saH kRtAbhyanuzaH / varasazca hutaJca vatsahute, vatsahutayoH avazeSaM vatsahutAvazeSam , tat vatsahutAvazeSam / stane bhavaM stanyam , nandinyAH stanyaM nandinIstanyam , tat nandinIstanyam / ati ( atyantaM ) tRSNA yasya saH atitRSyaH / ami0 - rAjA dilIpaH guroH vasiSThasyAzyA varasahavanAvaziSTaM nandinIdugdhaM mUrtimat dhavalaM yaza vAtitRSNaH san ppau| hindI-jaba bachar3A dUdha pI cukA aura havana bhI ho cukA, taba sajjanoM ke premo prazaMsanIya rAjA ne vasiSTha kI AjJA se dUdha ko, zarIradhArI yaza ke samAna atyanta pyAsA hokara piyA // 69 // prAtayathoktavratapAraNAnte prAsthAnika svastyayanaM prayujya / tau dampatI svAM prati rAjadhAnI prasthApayAmAsa vazI vasiSThaH // 70 // sodhinI-vazI vaziSThaH prAtaH / yathoktasya pUrvoktasya vratasya gosevArUpasyAgabhUtA yA pAraNA
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 raghuvaMzamahAkAvye tasyA ante prAsthAnikaM prasthAnakAle mavam / tatkAlocitamityarthaH / "kAlA?" iti ThapratyayaH ( yathAkathaMcid guNavRttyApi kAle vartamAnatvAtpratyaya iSyate ) iti vRttikaarH| Iyate prApyate'neneTa yanaM svasti zumasyAyanaM svastyayanaM zumAvahamAzIrvAdaM prayujya / to dmptii| karmabhUtau / svAM rAjadhAnI purI prati prasthApayAmAsa // 70 // anvayaH-vazI, vasiSThaH, prAtaH, yathoktavApAraNAnte, prAsthAnikaM, svastyayanaM, prayujya, tau, dampatI svAM, rAjadhAnI, prati, prasthApayAmAsa / vAgya0--vazinA vaziSThena to prasthApayAM ckraate| vyAkhyA--vazaH indriyopari prabhutvamasyAstIti vakSI = jitendriyaH, vasiSThaH=RSiH, prAta:prAtaHkAle, yathokta vratasya = pUrvoktasya, gosevArUpasya, aMgabhUtA yA pAraNA vratAntabhojanam , tasyA antaH = avasAnaM tasmin , yathoktavratapAraNAnte, prasthAne bhavaM prAsthAnika prasthAnakAlikaM, svastyayanaM = zubhAvahamAzIrvAdaM, prayujya = dattA, to voktau, jAyA ca patizca dampatI= sudakSiNA dilIpo, svAM = svakIyAM, rAnadhAnIm = ayodhyA prati = uddizya, prasthApayAmAsa = preSayAmAsa / samA0-vazaH ( svAdhInatA indriyANAM ) asyAstIti vshii| uktam anatikramya yathoktamyathoktaJca tad vratazca yathoktavatam , yathoktavratasya pAraNA yathoktavratapArayA, yathoktavratapAraNAyAH antaH yathoktavratapAraNAntaH, tasmin yathokavatapAraNAnte / prasthAne bhavaM prAsthAnikaM, tat prAsthAnikam / svasti ( avyayam ) ayanam ssassyyanam , tat svastyayanam / dhIyante'syAmiti dhAnI, rAzaM dhAnI rAjadhAnI, tA rAjadhAnIm / sA ca sa ca to, to (dvitIyA ) / jAyA ca patizca dampatI, tau dmptii| ami0--maharSivasiSThaH prAta:kAle yAtrAkAlikaM zubhAzIrvAdaM dattvA, sudakSiNAdilIpo, ayodhyAmprati prasthApayAmAsa / hindI-prAtaHkAla jitendriya vaziSTha jo ne gosevArUpa vrata ke sAMgopAMga pUrNa hone para sudakSiSA evaM dilIpa ko yAtrA ke samaya zubha zIrvAda dekara ayodhyA kI ora bidA kiyA // 70 // pradakSiNIkRtya hutaM hutAzamanantaraM bharturarundhatIM ca / dhenuM savatsAM ca nRpaH pratasthe sanmaGgalodagratarapramAvaH // 71 // saJjIvinI-nRo hutaM tapitam / hunamaznAtIti hutAzo'gniH / "karmaNyaNa" taM bharturmunera. mityrthH| pradakSiNAnantaramityarthaH / arundhatI ca savarasAM dhenuM ca prdkssinniikRtyH| pragato dakSiNaM prdkssinnm| "tiSThadguprabhRtIni ca" ityavyayomAvaH / tatazviH / apradakSiNaM pradakSiNaM saMpadyamAnaM kRtvA pradakSiNI kRty| sadbhirmAleH pradakSiNAdimirmaGgalAcArarudanataraprabhA vaH san pratasthe // 31 // anvayaH-nRpaH, hutaM, hutAzaM. bhartuH, anantaram , arundhatI, ca, savarasAM dhenuM ca, pradakSiNIkRtya, sanmaGgalAdagrataraprabhAvaH "sana" pratasthe / __ vAcya-nRpeNa sanmaMgalodagratarapramAveNa "satA" pratasthe / vyAkhyA-nRpaH = rAjA, dilIpaH, hutaM = tarSi dattahaviSamityarthaH, hutamaznAtIti hutAzastaM hutAzaM = vahiM, matuH= svAmino vaziSThasya, anantaraM = pazcAt , arundhatI = vaziSThapatnI, ca,savatsAM=
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH zakarakarisahitA, ghernu = gAzca, pradakSiNIkRtya = parikramya, sanmaMgalaiH= zumAcAraiH, ugrataraH = unnatataraH, pramAvaH = pratApo yasya sa tathoktaH san , pratasthe-pracacAla / samA0-hutam aznAtIti hutAzA, taM hutAzam / na vidyate antaraM yasya tat anantaram , tat anantaram / vatsena saha vartate iti savatsA, tAM savatsAm / pragato dakSiNaM pradakSiNam , apradakSiNaM pradakSiNaM sampadyamAnaM kRtvA pradakSiNIkRtya / santi ca tAni maGgalAni ca sanmaGgalAni, atizayena udagraH udagrataraH, sanmaGgalairudagrataraH prabhAvaH yasya saH sanmaGgalodagrataraprabhAvaH / ami0-rAjA dilIpaH, hutAgniM sapatnIkaM vaziSThaM tathA savatsAM gAJca pradajhiyokRtya, sadbhiH maMgalAcAraiH vivRddhatejAH san , ayodhyAya pratasthe / hindI-rAjA havanakuNDa kI isake bAda vaziSTha evaM arundhatI aura bachar3e mahita baiThI huI dhenu kI parikramA karake, vaziSTha ke zubhAzIrvAdoM se adhika tejasvI hokara rAjadhAnI kI ora cala par3e // 79 // zrotrAbhirAmadhvaninA rathena sa dharmapatnIsahitaH shissnnuH|| yayAvanudghAtasukhena mArga - sveneva pUrNana manorathena // 72 // samjIvinI-dharmapatnIsahitaH sahiSNurvatAdiduHkhasahanazIlaH sa nRpaH zrotrAbhirAmadhvaninA karNAhlAdakarasvanenAnurAtaH pASANAdiprativAtarahitaH ataeva sukhayatIti sukhaH / tena rathena / svena pUrNena saphalena manoratheneva / bhArgamadhvAnaM yyau| manorathapakSe dhvaniH shrutiH| anudvAtaH pratibandha nivRttiH / / 72 // __anvayaH-dharmapatnIptahitaH sahiSNuH, saH, zrotrAbhirAmadhvaninA, anudghAtamukhena, rathena, svena, pUrNana, manorathena, iva, mArga, yyau|| pAcya0-dharmapatnIsahitena sahiSNunA tena mAgoM yaye / __ vyAkhyA-dharmapatnIsahita:= sudakSiNAsahitaH, sahiSNuH=sahanazIlaH, saH rAjA dilIpaH, zrotrayoH= karNayoH, abhirAmaH- sukhapadaH, dhaniH= zabdaH, yasya sa tena zrotrAbhirAmadhvaninA / na, udghAto'nudghAtastena, anudAtena=pASANAdirahitena, sukhaH-sukhakarastenAnudvAtasukhena, rathena= syandanena, svena = AtmIyena, pUNena=saphalena, manorathena = abhilASeNa, iva = yathA, yayau=jagAma / manorathapakSe dhvaniH zrutiH, manorathasiddhizravappamityarthaH, anurAtaH = pratibandhAbhAvaH, vighnarAhityam / samA0--dharmapatnyA sahitaH dhrmptniishitH| zrotrayoH abhirAmaH ghaniH yasya sa zrotrAbhirAmadhvaniH, tena protrAbhirAmadhvaninA / na udghAta: anurAtaH, anudAtena sukhayatIti anudghAtasukhaH, tena anudghAtasukhena / manaH rathaH iva manorathaH, tena manorathena / bhami0-sudakSiyAsahito dilopaH sukhapadena rathena svakIyasaphala manoratheneva yayau / hindI-sahanazIla rAjA dilIpa apanI patnI ke sAtha jisa ratha meM baiTha kara ayodhyA ko cale. usakI dhvani kAnoM ko bar3I ho mIThI laga rahI thI, usameM jarA bhI hicaka nahIM lagatI thI, ataH usapara sukha se car3hakara jAte samaya, aisA laga rahA thA, mAno ve apane saphala sukhada manoratha para baiThakara jA rahe hoN| rayapara baiThakara nahIM / / 72 / /
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvazaMmahAkAvye tamAhitotsukyamadarzanena prajAH prajArthavratakarzitAGgam / netreH papustRptimanApnuvabhinavodayaM nAmivauSadhInAm // 73 // saJjIvinI-adarzanena pravAsanimittenAhitautsukyaM janitadarzanotkaNTham / prajArthena saMtAnArthena vratena niyamena kazitaM kRzIkRtamahaM yasya tam / navodayaM navAbhyudayaM prjaastRptimnaapnuvdbhirtigRdhnuminetrH| oSadhInAM nAthaM somamiva / taM rAjAnaM ppuH| atyAsthayA ddRshurityrthH| candrapakSe adarzanaM kalAkSayanimittam : prajArtha lokhitaarthm| vrataM devatAbhyaH klaadaanniymH| "taM ca somaM papurdevAH paryAyeNAnupUrvAH" iti vyAsaH / udaya AvirbhAvaH / anyatsamAnam / anvayaH-adarzanena, zrAhitotsukyaM, prajArthavratakarzitAGga, navodayaM, prajAH tRptim , anApnuvadbhiH, netraH, oSadhInAM, nAthaM, somam , iva, taM, papuH / vAcya0-AhitotsukyaH prajArthavra takarzitAGgaH navodayaH, prajAbhiH, oSadhInAM nAthaH iva ppe| jyAkhyA-na darzanamadarzanaM tena, adarzanena= anavalokanena, utsukasya bhAvaH autsukyam , AhitaM = janitam , autsukyam =utkaNThA "prajAsu" yena sa tam , prajA= santAnaH, eva arthaH = prayojanaM yasya tat prajArtha ca tad vrataM = gosevArUpaM tena karzitaM = kRzIbhUtam , aGga = zarIraM yasya saH prajArthavratakarzitAGgastaM tathoktam / nava udayo yasya sa navodayastaM navodaya = nUnanAbhyudayaM, prajAH= lokAH, tRpti = saMtoSam , anApnu vadbhiH= alamamAnaiH, netraiH= nayanaiH, oSadhInAM = vanaspatInAM, nAthaM = svAbhinaM, somaM= candram , iva = yathA, taM- rAjAnaM, papuH=satRSyamavalokayAmAsuH / "candrapakSe" adarzanena = kalAkSayanimittAdarzanena, pranArthavratakazitAMgaM = lokahitArtha vrataM devebhyaH kalAdAnaniyamaH, tena kRzIbhUtagAtraM navodaya = navInAvirbhAvam , somamiti, zeSaM tulyam / / 73 / / samA0-na darzanam adarzanam , tena adarzanena / utsukasya bhAvaH autsukyam , Ahitam autsukyaM yena sa AhitautsukyaH, tam Ahitotsukyam / prajeva arthaH yasya tat prajArtham, prajArthazca tat vratazca prajArthavratam , prajArthavratena kazitAni aGgAni yasya saH taM prajArthavratakarzitAGgam / navaH udayo yasya saH taM navodayam / na Apnuvanti anApnuvanti ( zatrantam ) taiH anaapnuvdbhiH| abhi0-janAH, gosevArUpavratena kRzIbhUtagAtraM dilIpaM satRppaH netraiH dvitIyA cndrmivaavlokyaamaasuH| hindI--itane dinoM se rAjA ko na dekhane ke kAraNa atIva utsuka prajA ne, putra ke liye go sevArUpavrata se durvala aura varaprAptirUpa nUtana abhyudayavAle rAjA ko atRpta satRSpa netroM se aisA dekhA, jaise kalAkSaya ke bAda navodita dvitIyA ke candramA ko dekhate haiM // 73 // purandarazrIH puramutpatAkaM pravizya paurairabhinandyamAnaH / bhuje bhujaGgendrasamAnasAre bhUyaH sa bhUmedhuramAsasaJja // 74 // sabjIvinI-puraH purIrasurANAM dArayatoti puraMdaraH zakraH / "pR:sarvayordArisahoH" iti khacpratyayaH / "vAcaMyamapuraMdarau ca" iti mumAgamo nipAtitaH, tasya zrIriva zrIryasya sa nRpaH paurarabhinandha. mAnaH / utpatAkamucchinadhvajam 'patAkA vaijayantI syAtketanaM dhajamasiyAm' ityamaraH / puraM pravizya
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH bhujaGgendreNa samAnasAre tulyabale / 'sAro bar3e sthirAze ca nyAyye klIvaM vare triSu' rtymrH| bhuje bhUyo bhUmedhuramAsaptamja sthApitavAn // 74 // anvayaH-purandarIH , saH, pauraiH, aminandyamAnaH, utpatAka; puraM, pravizya, bhujagendrasamAnasAre, bhuje, bhUyaH, bhUmeH, dhuram . AsasaJja / / vAcya0-purandarazriyA tena pauraiH abhinandyamAnena dhUH aassbje| ___ vyAkhyA-purandarasya = indrasya, zrIH zomA, iva, zrIryasya saH purandarazrIH, saH rAjA dilIpaH, pauraiH = nAgarikaiH, abhinandyamAnaH = amituSyamANaH, ucchritAH=Urdhva gatAH, patAkAH= dhvajAH yasmin tat , utpatAkaM, puraM = nagaraM, pravizya, bhujAbhyAM gacchantIti bhujaMgAH sasteiSu, indraH = svAmI, bhujaMgendrastena samAnaH = tulyaH, sAro balaM yasmin tasmin tathokta, bhuje = bAho, bhUyaH = punaH, bhUmeH = pRthivyAH, dhuraM =bhAram , AsasaJja = sthApitavAn / samA0-purandarasya zrIriva zrIH yasya saH purndrshriiH| pure bhavAH paurAH, taiH poraiH| ud patAkAH yasya tat utpatAkam tat utpatAkam / bhujAbhyAM gacchantIti bhujaGgAH, bhujaGgeSu indraH bhujaGgendraH, bhujaGgendreNa samAnaH sAro yasya saH bhujagendrasamAnasAraH, tasmin bhujaGgendrasamAnasAre / ami0-ayodhyAvAsijanaiH stUyamAnaH san rAjA dilIpaH nagaraM pravizya punarapi pRthivyAH parirakSaSarUpamAraM svabhaje dhRtvaan| hindI-devendra ke samAna sampattizAlI rAjA dilIpa ne prajA kA samAdara pAkara ayodhyA nagarI meM praveza kiyA, jisameM unake svAgata ke liye jhaNDe, U~ce kara diye gae the| vahA~ pahu~ca kara unhoMne zeSanAga ke samAna balavatI apanI bhujA se rAjakArya kA bhAra sammAla liyA // 74 // atha nayanasamutthaM jyotiratreriva dyauH surasaridiva tejo vahniniSThyUtamaizam / narapatikulabhUtyai garmamAdhatta rAjJI gurumirabhiniviSTaM lokapAlAnumAvaiH // 75 // saJjIvinI-atha dyauH suravarma / 'dyauH svargamaravartmanoH' iti vishvH| atremaharnayanayoH samutthamutpanna nayanasamuttham / "Atazcopasarge" iti kprtyyH| jyotiriva / candramityarthaH / 'RkSezaH sthAdatrinetra masUtaH' iti hlaayudhH| candrasyAtrinetrodbhatatvamuktaM harivaMze-"netrAbhyAM vAri susrAva dazadhA dyotayad dishH| tadgarbhavidhinA hRSTA dizo devyo dadhustadA // sametya dhArayAmAsurna ca tAH samazaknuvan / sa tAbhyaH sahasaivAtha digbhyo garbha: prabhAnvitaH // papAta nAsayaMllokAnchItAMzuH sarvamAvanaH // " iti / surasaridgaGgA vahninA niSThyUtaM nikSiptam / "cchvoH zaDanunAsike ca" ityanena nipUrvASThIvatervakArasya al 'nuttaMnunnAstaniSThyUtAviddhakSipteritAH samAH' itymrH| aizaM tejaH skandamiva / atra rAmAyaNam-"te gatvA parvataM rAma kailAsaM dhAtumaNDitam / agni niyojayAmAsuH putrArtha sarvadevatAH // devakAryamidaM deva samAdhatsva hutAzana / zailaputryAM mahAtejo gaGgAyAM teja utsana / / devatAnA pratizAyagaGgA mabhyetya pAvakaH / garbha dhAraya vai devi devatAnAmidaM priyam / / ityetadacanaM zrutvA divyaM rUpa
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAmye mdhaaryt| sa tasthA mahimAM dRSTvA samantAdavakorya ca // samantatastu tA devImabhyasiJcata pAvakaH sarvasrotAMsi pUrNAni gaGgAyA raghunandana // " iti / rAzI sudakSiNA narapatedilIpasya kulabhU saMtatilakSapAya gurumimahaDrilokapAlAnAmanubhAvastejobhirabhiniviSTamanupraviSTaM garbhamAdhatta / dadhAvityarthaH atramanu:-'aSTAnAM lokapAlAnAM vapurdhArayate nRpaH' iti atra Adhatta ityanena snIkartRkadhAraNamAtra mucyate / tathA ca mantre dRzyate-'yazeyaM pRthvI mAtAnA grbhmaaddhe| eva tvaM garbhamAdhehi dazame mAri sUtave / / " ityAzvalAyanAnA sImantamantre strIvyApAradhAraNa AdhAnazabdaprayogadarzanAditi / mAlinI vRttametat / taduktam-"nanamayayayuteyaM mAlinI bhogilokaH" iti lakSaNAt / / 75 / / anvayaH-atha, dyauH, atreH nayanasamutthaM, jyotiH, iva, surasarit , vahniniSThayatam , aizaM tejaH zva, rAzI, narapatikulabhUtyai, gurumiH, lokapAlAnubhAvaH abhiniviSTaM garbham , Adhatta / __ vAcya-divA jyotiriva, surasaritA teja iva, rAzyA abhiniviSTo. garbha AdhIyata / vyAkhyA-atha = anantaraM, dyauH=suravama, atra:=maharSeH, nayanayoH netrayoH, samutyam - utpannaM, jyotiH= candram , iva = yathA, surasarit = gaGgA, vahinA= agninA niSThyUtaM = kSiptam , IzasyedaM tat , aizaM Izasambandhi, zaivamityarthaH, tejaH = retaH ( skandam ) iva, rAzI = sudakSiNA, narapatikulabhUtya =rAjavaMzAbhivRddhaye, gurubhiH = zreSThaH, lokapAlAnAm = aSTadigIzAnAm , anu. mAvAH = aMzAstaiH lokapAlAnumAvaH, aminiviSTam = anupraviSTam , garbha = bhrUNam , Adhatta = dadhAra // ___samA0-samutiSThatIti samuttham , nayanayoH samutthaM nayanasamuttham , tat nayanasamuttham / surANAM sarit surasarit / vahinA niSThayataM vahniniSThyUtam , tat vahniniSThyutam / Izasyedamaizam , tat aizam / narANAM patiH narapatiH narapateH kulaM narapatikulam narapatikulasya bhUtiH narapatikulabhUtiH, tasyai narapati. kuldhuutyai| lokaM pAlayantIti lokapAlAH, lokapAlAnAm anumAvAH taiH lokapAlAnubhAvaH / bhami0-yathA cauH candram , gaGgA ca zavaM tejaH dadhAra, tathaiva dilIpabhAryA sudakSiNApi dilIpasya vaMzarakSAya garbha dhRtavatI / / hindI-jisa prakAra atri maharSi ke netroM se nikalI huI candrarUpI jyoti ko AkAza ne dhAraNa kiyA, aura agni se umale hue ziva ke teja ko gaMgA jI ne dhAraNa kiyA, vaise hI mahArAnI mudaziyA ne bhI rAjA dilIpa kA vaMza calAne ke lie AThoM dizAoM ke lokapAloM ke prabhAvoM se sammilita garbha ko dhAraNa kiyA / / 75 / / iti zrIzAkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM 'chAtropayoginI' vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye nandinIvara pradAno nAma dvitIyaH sargaH sampUrNaH /
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya tRtIya sarga
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya sarga kA kathAsAra garbhadhAraNa ke pazcAt mahArAnI sudakSiNA ke zarIra meM garbhalakSaNa prakaTa hone lge| isase rAjA dilIpa tathA sudakSiNA kI sakhiyA~ bahuta prasanna huii| isa avasara para rAjA dilIpa sudakSiNA kI pratyeka icchA pUrNa karate the aura isa bAta ko pUrNa ceSTA karate the ki sudakSiNA kA koI bhI icchA apUrNa na rhe| dUsare mAsa meM puMsavana nAmaka saMskAra kiyA aura catura vaidyoM ke dvArA garbha kA poSaNa kiye jAne para, dazave mAsa meM zubha muhUrta meM sudakSiNA ne putra ko janma diyaa| rAjA ne udAratA pUrvaka khUba dAna diyaa| maharSi vaziSTha ke tapovana se Akara jAtakarbha nAmaka saMskAra karane para bAlaka adhika sundara evaM tejasvI ho gyaa| mahArAja dilIpa ne yaha jAnakara ki zAla tathA yuddha meM sarvatra yaha pAraMgata hogA bAlaka kA 'raghu' nAma rkkhaa| dhIre-dhIre bAlaka bar3A hone ke sAtha hI samasta zAstra tathA zastra-vidyA meM muzikSita ho gyaa| dilIpa ne usakA yazopavIta saMskAra tathA vivAha karane ke pazcAt use yuvarAja banA diyaa| raghu ke yuvarAja hote hI rAjA zatruoM ke liye duHsaha ho gaye aura raghu ko yakSa ke ghor3e kI rakSA meM niyukta karake rAjA dilIpa ne 99 azvamedha pUre kara liye / isake bAda sauvAM yaza karane ke liye rAjA ne ghor3A chor3a diyaa| . isa sauve yaza ko sahana na karanevAle indra ne sabake sAmane se ghor3e ko curA liyaa| ghor3e ko na dekha senA sahita raghu kiMkartavyavimUDha se, khar3e hI the ki svataH AI huI nandinI ko sAmane khar3I dekhA aura usake mUtra se apanI A~kheM dho DAlI, taba usI kSaNa ghor3e ko curAkara le jAte hue indra ko dekhakara raghu ne llkaaraa| indra ruka gye| raghu ne prArthanA kI ki Apa yazoM ke rakSAka hokara isa prakAra kareMge to yajJAdi kaise hoNge| taba indra ne kahA ki maiM hI zatakratu hU~ dUsarA nahIM ho sakatA / tumhAre pitA sauvAM yajJa karake yaha merA yaza chInanA cAhate haiN| ataH maine ghor3e kA haraNa kiyA hai, tuma lauTa jAo, nahIM to sagara rAjA ke putroM kI jaisI dazA tumhArI bhI hogii| raghu ne kahA he ! bhagavan ! yadi tumhArI yahI nizcaya hai to zastra utthaao| mujhe jIve binA ghor3A lekara nahIM jA sakate ho| yaha kahakara raghu ne eka bANa indra kI chAtI meM maaraa| ___ indra ne bhI atyanta krodhita hokara eka amoSa vANa raghu kI chAtI meM mArA / punaH raghu ne eka bANa se indra kI vaz2acihita dhvalA ko kATa ddaalaa| isase indra ne krodha meM Akara raghu ko mArane ke liye vajra se prahAra kiyaa| kintu jarA sI mUrjA kA anubhava kara raghu punaH khanA ho
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ gyaa| isa prakAra ghora yuddha meM bhI rakha ko acala dekhakara indra ne prasanna hokara kahA ki he yuvarAja ! tuma ghor3e ko chor3a kara jo cAho so vara mA~ga lo| yaha suna raghu ne kahA ki he indra ! yadi tuma ghor3e ko nahIM denA cAhate ho to mere pitA isa sauveM azvamedha yajJa ke pUrNa phala ko prApta kareM aura isa pare samAcAra ko sabhA meM baiThe mere pitA tumhAre hI dUta ke mukha se mune, aisA prabandha kro| indra ne isa bAta ko svIkAra kiyA, aura apane sthAna calA gayA / raghu mI adhika prasanna na hokara (ghor3A na milane se ) apane ghara lauTa aaye| ___ mahArAja dilIpa indra ke bheje dUta se pahale hI saba sunakara bahuta prasanna huye aura raghu ke zarIra para hAtha phera kara usakA abhinandana kiyaa| isa prakAra marane para svarga meM jAne ke liye 99 sIdiyoM ko taraha 66 yazoM kI paramparA banAkara rAjA dilIpa raghu ko rAjya dekara vAnapasthAzrama meM rahane ke liye tapovana cale gye|
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya tRtIya sarga athepsitaM marturupasthitodayaM salIjanodvIkSaNakaumudImukham / nidAnamikSvAkukulasya santateH sudakSiNA dauIdalakSaNaM dadhau // 1 // saJjIvinI-atha garbhadhAraNAnantaraM sudkssinnaa| upasthitodayaM prAptakAlaM bhartudilI. pasyepsitaM manoratham / napuMsake bhAve ktH| punaH sakhIjanasyodIkSaNAnAM dRSTInA kaumudImukhaM candrikAprAdurbhAvam , yadA kaumudI nAma diipotsvtithiH| taduktaM bhaviSyottare-'ko modante janA yasyAM tenAsau kaumudI matA' iti / tasyA mukhaM prArambham / sakhInanodIkSaNakaumudImaham iti pAThaM kecitpaThanti / ikSvAkukulasya saMtateranicchedasya nidAnaM mUlakAraNam / 'nidAnaM svAdikAraNam' itymrH| evaMvidhaM dauIdalakSaNaM garbhacihnaM vakSyamANaM dadhau / svahRdayena garbhahRdayena ca dvidayA grminnii| thathAha vAgbhaTa: "mAtRnanyasya hRdayaM mAtuzca hRdayaM ca tat / saMbaddhaM tena garbhiNyAH zreSThaM zraddhAmimAnanam // " iti / tatsaMbandhitvAd goM daurhadamityucyate / sA ca tadyogAddaurhadinIti / taduktaM saMgraha "dvihRdayAM nArI dauIdinImAcakSate" iti / atra daurhadalakSaNasyepsitatvena kaumudImukhatvena ca nirUpaNAdrapakAlaMkAraH / asminsageM vaMzasrtha vRttaM-"jatau tu vaMzasthamudIritaM narau" iti tallakSaNAt // 1 // anvayaH-atha, sudakSiNA, upasthitodayam , bhartuH, Ipsitam, sakhIjanodvIkSaNakaumudImuSam , ikSvAkukuhasya, santateH, nidAnaM, dauhadalakSaNaM, dadhau / vAjya-sudakSiNayA daurhadalakSaNaM dadhe / vyAkhyA-atha = garbhadhAraNAnantaram / sudakSiNA = dilIpabhAryA / upasthitaH = prAptaH, udayaH = samayaH yasya tat , upasthitodayam / bhartuH= svAmino dilIpasya, IpsitaM =mnorthm| sakhIjalAnAM sahacarINAM, udokSaNAni-netrANi, iti sakhojanodIkSaNAni, kau= pRthivyA modante janA aneneti kumudazcandrastasyeyaM kaumudI, sakhInanodokSaNAnAM kaumudI- candrikA / "candrikA kaumudI jyotsnA" itymrH| tasyAH mukhaM =prAdurbhAvaM, tathoktam ikSvAkoH kulavaMzastasya ikSvAkukulasya / santataH= paramparAyAH, avicchedasyetyarthaH, nidAnam = zrAdikAraNam / nAnAvidhAbhilASeNa duSTaM hRd yasyAH sA duIt , tasyA bhAvaH karma kA dauhRdaM, tasya dau<
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAnye janodvIkSaNakaumudImukham / ikSvAkoH kulaM ikSvAkukulam , tasya ikSvAkukulasya / duhRdaH mAvaH daurhadam , dauhRdasya lakSaNaM dauDha dalakSaNam , tat dau<Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH abhi0-yathA prAtaHkAle kSINaprakAzena candreNa yuktA viralanakSatrA rAtriH bhAti, tathaiva pANDuvarNamukhenopalakSitA kRzazarIratayA parimitabhUSaNA sudakSiNA'pi zobhate sma / hindI-kRza durbala zarIra ke kAraNa do eka AbhUSaNa pahanI huI, tathA pIle mukha se suzobhita sudakSiNA, usa rAtri ke samAna dIkha par3atI thI, jisameM bhora meM thor3e se tAre bace rahate haiM aura candramA bhI phIkA par3a jAtA hai // 2 // tadAnanaM mRtsurami kSitIzvaro rahasyupAghrAya na tRptimAyayau / karIva siktaM pRSataiH payomucAM zuciyapAye vanarAjipalbalam // 3 // samjIvinI--kSitozvaro dilIpaH rahasi mRtsurabhi mRdA sugandhi tasyA AnanaM tadAnanaM sudakSiNAmukhamupAnAya tRpti naayyau| kaH kamiva / zucivyapAye grISmAvasAne / "zuciH zuddhe'nupahate zRGgArASADhayoH site / grISme huMtavahe'pi syAdupadhAzuddhamantriNi" iti vizvaH ! payomucI meghAnAM pRSataivindubhiH / 'pRSanti vindupRSatAH' itymrH| siktamukSitaM vanarAjyAH palvalamupAghrAya karI gaja iv| atra karivanarAjipalvalAnAM kAntakAminovadanasamAdhiranusaMdheyaH / garbhiNInAM mRdbhakSaNaM lokapasiddhameva / etena dohadAkhyaM garbhalakSaNamucyate // 3 // anvayaH-kSitIzvaraH, rahasi, mRtsurami, tadAnanam , upAghrAya, tRpti, na, Ayayau, acivyapAye, payomucAM, pRSataiH, siktaM, vanarAjipalvalam , "upAghrAya" karI, iv| ghAcya0-kSitIzvareNa tRptiH nAyaye, kariNA iva / vyAkhyA-kSiteH pRthivyAH, IzvaraH= svAmI, iti kssitiishvrH=dilopH| rahasi = ekAnte, mRdA = mRttikayA, surabhi = sugandhi, tat mRtsurabhi / tasyAH sudakSiNAyAH, AnanaM = mukhamiti tadAnana, "AnanaM mukhami"tyamaraH / upAghrAya=ghAtvA, tRpti santoSaM, na Ayayaunahi prApa / "kaH kamiva" zaceH-grISmasya, vyapAyaH=nAzastasmin , shucivypaaye| payAMsi muJcantIti payomucasteSAM payomucAM = meghAnA, pRSataH = bindumiH, siktaM = vRSTam , ArdrAkRtamityarthaH / vanAnAm = araNyAnAM, rAjiH = paGktiH, tasyAH palvalam =alpajalAzayam vanarAjipalvalam "palvalaM cAlpataraH" itymrH| upAghrAya = ghAtvA, karIvanagana haba = ytho| samA0--kSiteH IzvaraH kssitiishvrH| mRdA surabhi, tat mRtsurabhi / tasyA AnanaM tadA tadAnanam , tat tadAnanam / zuceH vyapAyaH zucivyapAyaH, tasmin shucivypaaye| pAsi muzcantIti payomucaH; teSAM payomucAm / vanAnAM rAjayaH vanarAjayaH, vanarAjInAM palvalaM vanarAji. palbalam , tat vanarAjipalvalam / karaH (zuNDA ) asyAratIti krii| ___ abhi0-yathA vanagajaH, grISmAvasAne meghAmbukapaH klinnamalpajalAzayaM ghrAtvA tRpti na prApnoti evaM dilIpo'pi ekAnte mRtsurabhi sudakSiNAmukhamAghrAya santoSaM na leme| hindI-rAjA dilIpa, miTTI khAne se mahArAnI sudakSiNA kA mukha jo sondhA ho gayA thA use ekAnta meM bAra-bAra sUMghakara vaise hI tRpta nahIM hote the jaise garmI ke anta meM 9 Tma
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ raghuvaMzamahAkAvye varSA hone se jaMgala ke choTe choTe tAloM kI miTTI soMdhI ho jAtI hai aura use sUcakara vanagaja tRpta nahIM hotA // 3 // divaM marutvAniva mokSyate bhuvaM digantavizrAntaratho hi tatsutaH / ato'milASe prathamaM tathAvidhe mano babandhAnyarasAnvilabdhya sA / / 5 // sabhI vino-hi yasmAddigantavizrAntara yazcakravatI tamyAH sutsttsutH| mrutvaanindrH| 'indro marutvAnmayanA' ityamaraH / divaM svargamiva bhuvaM bhokSyate / "bhujo'navane" ityAtmanepadam / ataH prathamaM sA sudakSiNA tathAvi bhUvikAre mRdrape abhilaSyA hatyabhilASo bhogyavastu tasmin / karmaNi ghnprtyyH| rasyante svAdyanta iti rasA bhogbArthAH / anye ca te rasAzca tAnvilad dhya vihAya mano babandha / vidvaavityyH| doharahe tumasya mRdbhakSaNasya putramogasUcanArthatvamutpre. kSitam // 4 // ___ anvayaH-hi digantavizrAntarathaH, tarasutaH, marutvAn , divam , iva, bhuvaM, mokSyate, ataH prathama, sA tathAvidhe, abhilASe, anyarasAn , vilaMdhya, manaH, bbndh| vAcya-hi, digantavizrAntarathena tatsutena marutvatA dyauriva bhUH bhokSyate'taH prathamaM tayA tathAvidhe'bhilASe'nyarasAn vilaMdhya manaH babandhe / ___ vyAkhyA-hi = yataH / dizAm -- kASThAnAm , antA: = praantaaH| teSu vizrAntaH =kRtavizrAmaH, gataH, iti digntvishraantH| digantavizrAntaH rathaH= syandanaM yasya sa digantavizrAntarathaH cakravartI ityrthH| tasyAH-sudakSiNAyAH / sutaH putraH, iti tatsutaH marutvAn = indraH, divaM-svargam , iva - yathA, bhuvaM pRthivIM, mokSyate = upabhokSyate, ataH- asmAt kAraNAt , prathamaM pUrvam , sA sudakSiNA tathA vidhA iva vidhA= prakAro yasya saH tasmin tathAvidhe = mRdrape, abhilaSyate ityamilApastasmin abhilASe = manorathe, anye ca te rasA anyarasAstAn anyarasA = aparAnsvAdAn vilaMdhya = tiraskRtya parityajyetyarthaH, manaH- cittaM, babandha = niyojayAmAsa= niddhaavityrthH|| samA0--marutaH santyasyeti marutvAn / dizAmantAH digantAH, digante yu vizrAntaH rathaH yasya saH digntvishraantrthH| tasyAH sutaH tatsRtaH / tathA vidheva vidhA yasya saH tathAvidhaH, tasmin tathAvidhe / anye ca te rasAzca anyarasAH, tAn anyarasAn / abhi0-devendraH svargamiva sudakSiNAtanayo'pi cakravatI bhUtvA sampUrNA sasAgarAM mahI mahIM bhokSyate, iti hetoH mudakSiNA, sarvAn padArthAn parityajya kevalaM prathamaM mRdbhakSaNarUpe'bhilASe manaH bbndh| hindI-cAroM dizAoM ke anta taka gayA hai ratha jisakA, aisA sudakSiNA kA putra bhaviSya meM sampUrNa pRthivI para usI prakAra rAjya karegA jisa prakAra indra svarNa para rAjya karatA hai| isIliye mAno rAnI hokara bhI sudakSiNA ne saba padArtha chor3akara pahale hI se miTTI khAnA Arambha kara diyA // 4 //
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH na me hiyA zaMsati kiJcidIpsitaM spRhAvatI vastuSu keSu maagdhii| iti sma pRcchatyanuvelamAdRtaH priyAsakhIruttarakosalezvaraH // 5 // sajIvinI--magadhasya rAzo'patyaM strI mAgadhI sudakSiNA / "dvayamagadhakaliGgasUramasAdaN" ityaNpratyayaH / hiyA kiMcirikamapIpsitamiSTaM me mahyaM na zaMsati nAcaSTe / keSu vastuSu spRhAvatItyanuvelamanukSappamAdRta AdRtavAn / kartari ktaH / 'AdRtau sAdarAcitau' ityamaraH / priyAyAH sakhIH sahacarIruttarakosalezvaro dilIpaH pRcchati sma papraccha / "laTa sme" ityanena bhUtArthe laT / sakhInAM vizrambhabhUmitvAditi bhAvaH // 5 // anvayaH--mAgadhI, hiyA, kiMcit , IpsitaM, me, na zaMsati, keSu, vastuSu, spRhAvatI, iti, anuvelam, AhataH, priyAsakhIH uttarakosalezvaraH, pRcchati, sma / pAraya-mAgadhyA zaMsthate, spRhAvatyA "bhUyate" prAdRtena, priyAsakhyaH, uttarakosalezvareNa, pRcchayante sm| vyAkhyA-magadhasya rAzo'patyaM stro mAgadhI=magadharAjasutA sudakSiNA / hiyA - ljjyaa| kizcit = kimapi, vastu, IpsitaM = vAJchitaM, me = madham , na- nahi, zaMsati= kathayati / keSu vastuSu-keSu padArtheSu, spRhaavto=icchaavtii| itiH evaM prakAreNa, velAyAmityanuvelam vAraM vAram , AdRtaH = AitavAn , sAdaramityarthaH, "san" / priyAyAH sudakSiNAyAH / sakhyaH =sahacaspasvAH, priyAsakhIH sudakSiNAyAH vayasyAH / uttare ca te kosalAH uttarakosalAH, teSAmIzvaraH uttarakosalezvaraH rAjA dilIpaH / pRcchati sma = pRSTavAn / samA0-magadhasya rAzo'patyaM strI maagdhii| IpsA asya rAjAtA iti Ipsitam , tat Ipsitam / spRhA asyA astIti spRhaavto| velAyAM belAyAmityanuvelam / priyAyAH sakhyaH priyAsakhyaH, tAH priyaaskhoH| uttare ca te kosalAzca uttarakosalAH uttarakosalAnAm IzvaraH uttrkosleshvrH| ___ abhi0-sudakSiNA lajjayA me kimapi svAbhISTaM na kathayati, ataH na jAne keSu keSu tasyA abhilASa iti pratikSaNaM sudakSiNAyAH sakhIH sAdaraM rAjA dilIpaH pRcchati sma / handI-sudakSiNA lajjA se apanI icchA mujha se nahIM kahatI hai, ataH kina-kina vastuoM ko vaha cAhatI hai isa bAta ko bAra-bAra sudakSiNA kI sakhiyoM se Adara pUrvaka kosalAdhipati dilIpa pUchate the // 5 // upetya sA dohadaduHkhazIlatAM yadeva vrave tadapazyadAhRtam / na hISTamasya tridive'pi bhUpaterabhUdanAsAghamadhijyadhanvanaH // 6 // sIvinI-dohadaM garbhiNImanorathaH / 'dohadaM dauhRdaM zraddhAlAlasaM ca samaM smRtam' iti hlaayudhH| sA mudakSiNA dohadena garbhiNImanorathena duHkhazIlatA duHkhastrabhAvatAmupetya prApya yadvastu vane AcakAMkSe tadAhRtamAnItam / bhatreti zeSaH / apazyadeva albhtetyrthH| kutaH ? hi yasmAdasya bhUpatestridive'pi svarge'poSTaM vastvanAsAghamanavApyaM nAmUt / kiM yAcyA netyAha
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye adhijyadhanvana iti / nahi vIrapatnInAmalabhyaM nAma kiMcidastIti bhAvaH / atra vAgbhaTaH-"pAdazopho vidAho'nte zraddhA ca vividhAtmikA" iti / etacca patnI manorathapUraNAkaraye dRSTadoSasaMbhavAt / na tu rAjJaH protilaulyAt / taduktam -- "deyamapyahitaM tasyai hitAya hitamalpakam / zraddhAvighAte garbhasya vikRtizcyutireva vA // " anyatra ca - 'dohadasyApradAnena garbho doSamavApnuyAt' iti // 6 // anvayaH --- sA, dohadaduHkhazIlatAm, upetya yad, bre, tad, AhRtam apazyat, eva, hi, adhijyadhanvanaH, asya, bhUpateH, tridive, api iSTam, anAsAdyaM, na, abhUt / dAvya0 - tayA zradRzyata zSTena anAsAdyena nAbhAvi / vyAkhyA0-- sA = sudakSiNA / duHkhazIlAyA bhAvo duHkhazIlatA, dohamAkarSa dadAti tat dohadaM, tena dohana = garbhiNomanorathena duHkhazIlatA = duHkhasvabhAvatA, to dohada duHkhazIlatAm / upetya = prApya / yad = kimapi vastu, vatre = bhAcakAMkSe, tad = AkAMkSitaM vastu, AhRtam = AnItam apazyat = avalokitavatI, eva ityadhAraNe / alabhatetyarthaH / " kutaH " hi = yasmAt / adhijyam = zrAropitamautraka, dhanuH cApaM yasya saH, tasya zradhijyadhanvanaH asya = etasya, bhUpateH = rAzo dilIpasya / tridive = svarge, api iSTam = abhilaSitaM, vastu, na AsAdyam anAsAdyam = aprApyaM, na = nahi, abhUt = AsIt / " 1 samA0 - duHkhaM zIlaM yasyAH sA duHkhazIlA, dohadena duHkhazIlA, dohadaduHkhazIlA, dohadaduHkhazIlAyAH mAtraH dohadaduHkhazIlatA, tAM dohadaduHkhazIlatAm | aghi jyA yasya tat adhijyam adhijyaM dhanuH yasya saH adhijyadhantrA, tasya adhijyadhanvanaH / bhuvaH patiH bhUpatiH, tasya bhUpateH / AsAdayituM yogyaM AsAdyam, na AsAdyam anAsAdyam / abhi0 - garbhAvasthAyAM sudakSiNA yat kimapi vastu, abhilaSati sma tat sarvaM sudakSiNAyAH sakhImukhAt jJAtvA svargasthamapi vastu rAjA dilIpa: svapratApAdAnIya tarapura: sthApitavAn / hindI- - vaha sudakSiNA garbhAvasthA ke kaSToM ko sahatI huI jo jo vastu cAhatI thI, vaha vastu usI samaya rAnI ko mila jAtI thI, kyoMki dhanuSadhArI rAjA dilIpa apane parAkrama se svarga kI vastu bhI lA sakate the, phira isa loka kI to bAta hI kyA // 6 // krameNa nistIrya ca dohadavyathAM pracIyamAnAvayavA rarAja sA / purANapatrApagamAdanantaraM lateva sannaddhamanojJapallavA // 7 // saJjIvanI-sA sudakSiNA krameNa dohadavyathAM ca nistorya pracIyamAnAvayavA puSyamANAvayavA satI / purANapatrANAmapagamAnnAzAdanantaraM sannaddhAH saMjAtAH pratyagratvAnmanojJAH pallavA yasyAH sA lateva rarAja // 7 // anvayaH -- sA, sudakSiNA, krameNa, dohadavyarthA, nistIrya, pracIyamAnAvayavA, "satI" purANapatrApagamAt, anantaraM, sannaddhamanojJapallavA, latA iva, rarAja /
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH -vAcya0- yA pracIyamAnAvayavayA, sannaddhamanozapallavayA, latayA iva reje| vyaakhyaa-saa=sudkssinnaa| krameNa = krmshH| dohadena = garbhiNImanorathena, vyathA duHkhaM tAM dohadavyathAM, nistIrya = atikramya / pracIyanta iti pracIyamAnAH, pracIyamAnAHpuSyamANAH, avayavAH = hastapAdAdayo yasyAH sA pracIyamAnAvayavA "satI" / purANAni= prAcInAni, ca tAni patrANi = parNAni, teSAm , apagamaH nAzastasmAt , purANapatrApagamAt 'patraM palAzaM chadanaM dalaM parNam' ityamaraH / sannaddhAHsAtAH manozAH-manoharAH, pallavAH = kisalayAH yasyAH sA sannaddhamanozapallavA, "pallavo'strI kisalayam" ityamaraH ! latAvallI, "vallI tu vratatirlatA" ityamaraH / iva = yathA, rarAja = zuzume / samA0--dohadasya vyathA dohadavyathA, tAM dohadavyathAm / pracIyamAnAH avayavAH yasyAH sA pracIyamAnAvayavA / purANAni ca tAni patrANi ca purANapatrANi, purANapatrANAm apagamaH purANapatrApagamaH, tasmAt purANapatrApagamAt / na vidyate antaraM yasya tat anantaram , sannaddhAH manozAH pallavAH yasyAH sA sannaddhabhanozapallavA / abhi0-sA sudakSiNA kramazaH garbhiNImanorathaduHsvabhAvatAmatikramya purAtanapatravinAzAnantaraM saMjAtanUtanapallavA lateva pUrNamanorathatayA puSyamANAvayavA satI zuzame / hindI-dhIre dhIre garbha kA prArambhika kaSTa bIta jAne para rAnI sudakSiNA vaise hI hRSTa-puSTa aura sundara lagane lagI jaise vasanta Rtu meM latA purAne patte girA kara naye komala pattoM se ladakara suzobhita hotI hai // 7 // dineSu gacchatsu nitAntapIvaraM tadIyamAnIlamukhaM stanadvayam / tirazcakAra bhramarAbhilInayoH sujAtayoH paGkajakozayoH zriyam // // sabjIvinI-dineSu dohadadivaseSu gacchatsu satsu nitAntapIvaramatisthUlam / A samantAnnIle mukhe cUcuke yasya tat / tadIyaM stanadvayam / bhramarairabhilInayorabhivyAptayoH sujAtayoH sundarayoH paGkajakozayoH padmamukulayoH zriyaM tirazcakAra / atra vAgbhaTaH-'amleSTatA stanau ponau zvetAntau kRSNacUcukau" iti // 8 // anvayaH-dineSu gacchatsu "satsu" nitAntapIvaram , AnIlamukha tadIyaM stanadvayam , bhramarAmilInayoH, sujAtayoH paGkajakozayoH zriyaM tirazcakAra / vAcya0-nitAntapIvareNAnIlamukhena tadIyena stanadvayena zrIH tirazcake / vyAkhyA-dinepu divaseSu dohada divaseSvityarthaH / gacchatsu = brajatsu, satsu / nitAntam =atyantaM povaraM - sthUla miti nitAntapIvaram / AsamantAt nAle =kRSNe, mujhe cUcuke yasya tata AnIlamukhaM / tasyAH sudakSiNAyA idaM tadIyaM / stanayoH=kucayoH, dvayaM dvitayamiti stanadvayam / bhramaraiH = dvirephaiH, abhilInau = vyAptI, tayoH, bhramarAbhilInayoH, suSThu jAtau sujAtau tayoH sujAtayoH sundryoH| paGke jAte paGkaje, paGkajayoH kamalayoH kozo- mukulo, tayoH paGkajakozayoH / zriyaMzobhA / tirazcakAra =adharIcakAra /
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samA0-nitAntaM pIvaraM nitAntapIvaram / tasyA idaM tadIyam / AnIlaM mukhaM yasya tat AnIlamukham / stanayoyam / bhramaraiH abhilInau bhramarAbhilInI, tayoH bhramarAbhilInayoH / paGke nAte paGkaje, paMkanayoH kozau paMkajakozI, tayoH paMkajakozayoH / abhi0-bhramarasaMyogAt kamalamukuThayoH yAdRzI zobhA bhavati asyAH sudakSiNAyA atyantasthUlayoH stanayorapi kRSNavarNacUcakatayA tAdRzyeva zobhA''plot / hindI-thor3e dinoM meM sudakSiNA ke bar3e bar3e stanoM ko buNTiyA~ kAlI par3a gaI, isase rAnI ke stana aise sundara lagane lage jinakI zobhA ke sAmane ve kamala kI kaliyA~ bhI phIkI par3a jAtI thI jinapara bhauMre baiThe ho // 8 // nidhAnagarbhA mava sAgarAmbarAM zamImivAbhyantaralInapAvakAm / nadImivAntaHsalilAM sarasvatI nRpaH sasatvAM mahiSImamanyata / / 5 / / sAvinI-nRpaH sasatvAmApannasatvAm / gminnomityrthH| 'ApannasatvA syAdguvi. NyantarvatnI ca garbhiNI' ityamaraH / mahiSI sudakSiNAn / nidhAnaM nidhirga) yasyAstAM sAgarAmbarA samudravasanAm : bhUmimivetyarthaH / 'bhUtadhAtrI ratnagarbhA jagatI sAgarAmbarA' iti kozaH / abhyantare lInaH pAvako yasyAmtAM zamImida / zamItarI vahnirastItyatra liGga zamogAdagni janayatIti yAzikAH / antaHsalilAmantargatajalAM sarasvatI nadImiva / amanyata / etena garmasya bhAgyavatvatejasvitvapAvanatvAni vivakSitAni / / 9 // andhayaH-nRpaH sasasvAM, mahiSIM, nidhAnagarmA, sAgarAmbarAmiba, abhyansaralInapAvakA, zamIma iva, antaHsalilAM sarasvatIm , nadIm iva, amanyata / vAcya-nRpeNa, sasatvA, mahiSo, nidhAnagamA sAgarAmbarA iva, abhyantaralInapAtrakA zamI iva, antaHsalilA sarasvatI nadI iva amanyata / vyAkhyA-nRpaH-rAjA dilIpaH / satvena = prANinA, sahitA sasatvA, tAM sasattvAM= garbhiNImityarthaH / mahiSI = kRtAbhiSekA, sudakSiNAmityarthaH / nidhAnaM = nidhiH, garbha = abhyantare yasyAH sA, tA nidhAnagarbhAm / sAgaraH-samudraH, eva, ambaram = vastraM yasyAH sA, tAM sAgarAmbarAm , iva = yathA, bhuumibhivetyrthH| abhyantare = madhye, lInaH = nigUDhaH, pAtrakaH = vahniH yasyAH sA tAm , abhyntrlonpaavkaaN| zamI=zivA=vRkSavizeSamityarthaH, iva = yathA antaH madhye, salilaM = jalaM yasyAH sA taamntHslilaaN| saro'syAH astIti sarasvatI tAM sarasvatI =nadIm , iva == yathA, amanyata - amaMsta-mene ityrthH| ___ samA0--nan pAtIti nRpaH / sattena saha vartate iti sasattvA, tAM sasattvAm / nidhAnaM garbha yasyAH sA nidhAnagarbhA; tAM nidhAnagarbhAm / sAgara eva ambaraM yasyAH sA sAgarAmbarA, tAM sAgarAmbarAm / anyantare lInaH pAvakaH yasyAH sA abhyantaralInapAvakA, tAm abhyantaralonapAvakAm / antaH salilaM yasyAH sA antaHsalilA, tAm antaHsalilAm / sarAMsi santyasyAm iti sarasvatI, tAM sarasvatIm /
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH ami0-rAjA dilIpaH ratnabhAM pRthvomiva, stramadhyasthitavahniyutAM zamImiva, guprajalA sarasvatInadImiva sagA sudakSiNAM mene / hindI-rAjA dilIpa, garbhavatI sudakSiNA ko ratnagarbhA pRthivI ke samAna, apane bhItara agni ko rakhanevAle zamI vRkSa ke samAna tathA bhotara hI bhItara jala bahAnevAlI sarasvatI nadI ke samAna samajhate the // 9 // priyAnurAgasya manaHsamunnaterbhujArjitAnAM ca digantasampadAm / yathAkramaM puMsavanAdikAH kriyA pRtezca dhIraH sadRzIya'dhatta saH // 10 // sIvinI-dhoraH sa rAjA priyAyAmanurAgasya snehasya / manasaH samunnateraudAryasya / bhujena bhujabalena kareNaivAjitAnAm / na tu vANijyAdinA / diganteSu saMpadAm / dhRteH putro me bhaviSyatIti saMtoSasya ca / 'dhRtiyogAntare dhairya dhAraNAdhvaratuSTiSu' iti vizvaH / sadRzIranurUpAH / pumAnsUyate'neneti puMsavanam / tadAdiryAsAntAH kriyA yathAkrama kramamanatikramya vyadhatta kRtavAn / AdizabdenAnavalomanasImantonnayane gRpate / atra mAsi dvitIye tRtIye vA puMsavanam / yadAha pAraskara:--'puMsA nakSatreNa candramA yuktaH syAt' iti / 'caturthe'navalobhanam' ityAzvalAyanaH / 'SaSThe'STame vA sImantonnayanam' iti yAjJavalkyaH // 10 // __ anvayaH-dhIraH, saH, priyAnurAgasya, manaHsamunateH, bhujArjitAnAM digantasampadAM, ca, dhRteH, ca, sadazIH, puMsAvanAdikAH, kriyAH yathAkrama, vyadhatta / vAcya0-dhIreNa, tena, sadRzyaH, kriyA vyadhIyanta / vyAkhyA-dhIraH-prAzaH "dhIro manISo zaH prAzaH saMkhyAvAn paNDitaH kaviH" ityamaraH / paNDita ityarthaH, saH= rAjA dilIpaH, priyAyAM sudakSiNAyAm , anurAmaH = snehaH, tasya priyAnurAgasya, manasaH=cittasya, samunnatiH-audAryam , iti tasyA manaHsamunnateH, bhujAbhyAM svabAhubhyAm , ajiMtA:=prAptAH, tAsAM mujArjitAnAm / dizAmantA digantAsteSu diganteSu - kASThAvasAneSu / sampadaH-sampattayaH tAsAM, digantasampadAzca / dhRteH santoSasya, putro me bhvissytiityevNruupsyetyrthH| sadRzIH- anuruupaaH| pumAn = naraH, sUyate'nena tat puMsavanam , puMsavanam AdiH, yAsa tAH puMsavanAdikAH, kriyAH=saMskArAn / kramamanatikramyeti yathAkramakramazaH / vyadhatta = kRtavAn / samA0---priyAyAm anurAgaH priyAnurAgaH, tasya priyAnurAgasya / manasaH samunnatiH mana:samunnatiH, tasyAH mnHsmunnteH| bhujena arjitAH bhujArjitAH, tAsAM bhujAjitAnAm / dizA. mantAH digantAH, digantAnAM sampadaH digantasampadaH, tAsAM digantasampadAm / kramamanatikramya vartate iti yathAkramam / pumAn syate aneneti puMsavanam , puMsavanam AdiH ( kriyA ) yAsA tAH puMsavanAdikAH, tAH puMsavanAdikAH / ____ abhi0-rAjA dilIpaH, svavaibhavAnusAraM sva priyAsnehAnukUlaM svakIyAlaukikasantoSAnurUpaM ca puMsavanAdigarbhasaMskArAn kRtavAn /
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya __hindI-buddhimAm rAjA dilIpa, jitanA rAno sudakSiNA ko pyAra karate the, aura jitanI unheM prasannatA thI tathA jaisA vaibhavazAlI unakA rAjya thA tadanurUpa ThATa-bATa se hI unhoMne puMsavana Adi saMskAra bhI kiye // 10 // surendramAtrAzritagarmagauravAt prayatnamuktAsanayA gRhAgataH / tayopacArAJjalikhinnahastayA nananda pAriplavanetrayA nRpaH // 11 // sabjIvinI-gRhAgato nRpaH surendrANAM lokapAlAnAM mAtrAbhiraMzerAzritasyAnupaviSTasya garbhasya gauravAd bhArAt prayatnena muktAsanayA AsanAdutthitayetyarthaH / upacArasyAJjalAvaJjalIkarapye khinnahastayA pAriplavanetrayA taralAkSyA "calaM taralaM caitra pAriplavapariplave" ityamaraH / tayA sudakSiNayA nananda / "surendramAtrAzrita--" ityatra manuH-'aSTAbhizca surendrANAM mAtrAbhinirmito nRpaH' iti| __ anvayaH-gRhAgataH nRpaH, surendramAtrAzritagarmagauravAt prayatna muktAsanayA, upacArAalikhinvahastayA, pArillavanetrayA, tayA, nananda / vAcya0-gRhAgatena tena nanande / vyAkhyA-gRhamAgata iti gRhAgataH =bhavanaprAptaH, nRpaH=rAjA dilIpaH / surendrANAM= lokapAlAnAM, mAtrA:-aMzAstAbhiH, AzritaH=anupaviSTaH garbhaH-bhrUNaH, tasya gauravaM =bhAraH, tasmAt , surendramAtrAzritagarbhagauravAt / prayatnena = mahatA prayAsena, muktaM tyaktam , AsanaM = pIThaM yayA.sA, tayA prayatnamuktAsanayA / upacArAya = abhivAdanarUpAya, yaH aJjali:=karasampuTastena, khinnau duHkhito, hastau karo yasyAH sA, tayA upacArAalikhinnahastayA / pAriplavecaJcale, netre nayane yasyAH sA, tayA paarisvnetryaa| tayA = sudkssinnyaa| nananda=AnandaM praaptvaan| ___ samA0-gRham AgataH gRhAgataH / nUn pAtIti nRpaH surANAm indrAH surendrAH, surendrANAM mAtrAH surendramAtrAH surendramAtrAbhiH AzritaH surendramAtrAzritaH surendramAtrAzritazcAsau garbhazca surendramAtrAzritagarbhaH, gurorbhAvaH gauravam , surendramAtrAzritagarbhasya gauravaM surendramAtrAzritagarbhagauravam , tasmAt surendramAtrAzritagarbhagauravAt / prayatnena muktam AsanaM yayA sA prayatnamuktAsanA, tayA prytnmuktaasnyaa| upacArAya aJjaliH upacArAJjaliH, upacArAalau khinnau hastau yasyAH sA upacArAalikhinnahastA, tayA upcaaraaalikhirnhstyaa| pArilave netre yasyAH sA pAriplavanetrA, tayA pAriplava netryaa| abhi0-mudakSiNAbhavanaM prApto rAjA dilIpaH, garbhabhArAlasazarIrAM svAgatArtha kaSTa notthitAM praNAmAnjalikaraNe'pi khinnahastAM capalAkSI sudakSiNAM dRSTvA, Asannaprasaveyamiti jJAtvA nananda / hindI-rAjA dilIpa jaba ranivAsa meM Ate, taba sudakSiNA, lokapAloM ko aMza se bhare hue garbha ke bhAra se unake svAgata ke liye bar3I kaThinAI se uTha pAtI, aura unako praNAma
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH karane ke liye jaba hAtha jor3atI to hAtha DhIle par3a jAte the evaM parizrama se caJcala A~khoM meM A~sU A jAte the, yaha saba dekhakara rAjA bar3e Anandita ho jAte the, kyoMki rAjA ina saba cihnoM se jAna gaye the ki aba putrotpatti meM vilamba nahIM hai // 11 // kumArabhRtyAkuzalairanuSTite bhiSagmirAptairatha garmamarmaNi / patiH pratItaH prasavonmukhI priyAM dadarza kAle divamabhritAmiva // 12 // saJjIvinI-atha / kumArabhRtyA baalcikitsaa| "saMjJAyAM samajaniSada" ityAdinA kyam / tasyAM kuzalaiH kRtibhiH| 'kRtI kuzala ityapi' ityamaraH / 'bhiSagvaidyau cikitsake' ityamaraH / garbhasya / bharmaNi 'bharaNe poSaNe bharma' iti haimaH / 'bhUtirbhama' iti shaashvtH| bhRzo manicpratyayaH / 'garbhakarmaNi' iti pAThe grbhaadhaanprtiitaavaucitybhnggH| anuSThite kRte sati / kAle dazame mAsi / anyatra griissmaavsaane| prasavasya garbhamocanasyonmukhIm / AsannaprasavAmityarthaH 'bhyAdutpAde phale puSpe prasavo garbhamocane' itymrH| priyAM bhAryAm / abhrANyasyAH saMjAtAnyabhritA tAm / "tadasya saMjAtaM tArakAdibhya itac" itiitcprtyyH| divamiva / patirbhartA pratIto hRSTaH san / "khyAte hRSTa pratItaH" ityamaraH / dadarza dRSTavAn // 12 // anvayaH-atha, kumArabhRtyAkuzalaiH, bhAptaH, miSagmiH, garmamarmaNi anuSThite "sati" kAle, prasavonmukhIM, priyAm , abhritA, divam iva, patiH, pratItaH "san" ddrsh| cAcya0-prasavonmukhI priyA, abhritA ghauriva patyA pratItena dadRze / vyAkhyA -atha = anantaram / kumArANAM = bAlakAnAM, bhRtyA cikitsA, tasyA, kuzalAH = nipuNAH, taiH, kumArabhRtyAkuzalaiH / prAptaiH hitaiSibhiH, bhiSagbhiH vaidyaH =cikitskairityrthH| garbhasya = bhrUNasya, marma = bharapaM, poSaNamiti yAvat, tasmin , garbhabharmaNi, anuSThite = vihite = kRte, "sti"| kAle = dazame mAsi, anyatra grISmAvasAne varSArambhakALe, ityrthH| prasavasya = garbhavimocanasya, unmukhI udyuktA to prasavonmukhIm = AsannaprasavA. mityarthaH, priyA=mAryAm , abhrANi meghAH asyAH saMjAtAni iti abhritA, tAmabhritAsaMjAtameghAM, divam = AkAzam , iva= yathA, patiH= bhartA, pratItaH prasannaH, "san" dadarza= avalokayAmAsa / samA0--kumArANAM bhRtyA ( cikitsA ) kumArabhRtyA, kumArabhRtyAyAM kuzalaH kumArabhRtyAkuzalAH, taiH kumaarbhRtyaakushlaiH| garbhasya bharma gabharma, tasmin grbhmrmnni| prasavasya unmukhI prasavonmukhI, to prasavonmukhIm / abhrANi asyAH sajAtAni iti abhritA, tAm abhritAm / abhi0--anantaraM bAlakacikitsAnipuNaiH, AptaiH vaidyaH, garbhasya poSaNe kRte sati rAjA dilIpaH prasannaH san , AsannaprasA sudakSiNAM varSArammakA varSaponmukhI nepacchannAM divamiva ddrsh|
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAnye hindI-isake bAda baccoM kI cikitsA karanevAle bahuta se catura vaidyoM ke dvArA garbha kI puSTi kara lene para, dasaveM mahIne meM rAjA dilIpa ne dekhA ki zIghra putra ko janma denevAlI sudakSiNA aisI lagatI hai jaisA ki varSA kAla ke prArambha meM turanta barasane vAle mevoM se vyApta AkAza ho // 12 // grahaistataH paJcabhiruccasaMzrayairasUryagaiH sUcitamAgyasampadam / asUta putraM samaye zacIsamA trisAdhanA zaktirivArthamakSayam // 13 // saJjIvinI-tataH zacyendrANyA smaa| 'pulomajA zacIndrANI' ityamaraH / sudakSiNA samaye prasUtikAle sati / dazame bhAsItyarthaH / 'dazame mAsi jAyate' iti shruteH| uccasaMzrayairuccasaMsthaistuGgasthAnagairasUryagaranastamitaiH kaizcidhathAsaMbhavaM paJcabhirya haiH sUcitA bhAgyasa padyasya taM putram / trINi prabhAvamantrotsAhAtmakAni sAdhanAnyutpAdakAni yasthAH sA triptAdhalA shktiH| 'zaktayastisraH prabhAvotsAhamantrajAH' ityamaraH / akSayamarthamitra / asuut| 'pUmANigarbhavimocane' iti dhAturAtmanepadiSu paThyate / tasmAddhAtoH kartari laG / atredamanusaMdheyam --"ajavRSabhamRgAjanAkulIrA jhaSavaNijau ca divaakraaditunggaaH| dazazikhimanu yuktidhIndriyAMzastrinavakaviMzatibhizca te'stanIcAH // " iti sUryAzInAM saptAnAM grahANAM meSavRSabhAdayo rAzayaH ilokoktakramaviziSTA uccasthAnAni, svasvatujhApekSayA saptamasthAnAni ca nIcAni / tatrocceSvapi dazamAdayo rAzitriMzAMzA yathAkramamucceSu paramoccA nIceSu paramanIcA iti jAtakazlokArthaH ! atrAMzastrizo bhAgaH / yathAha nAradaH-triMzabhAgAtmakaM lagnam' iti / sUrya pratyAsattirgrahANAmastamayo nAma / taduktaM laghujAtake--'raviNAstamayo yogo viyogastU dayo bhavera' iti / te stroccasthAH phalanti nAstagA nApi nIcagAH, taduktaM rAjamRgAke--svocce pUrNa svarbhake'rgha suhRdbhe pAde dviDbhe'lpaM zubhaM khecarendraH / nIcasthAyo nAstago vA na kiMcitpAdaM nUnaM svatrikoNe dadAti / / " iti / tadidamAha kaviruccasaMsthairasUryagairiti ca / evaM sati yasya janbhakAle paJcaprabhRtayo grahAH svoccasthAH sa eva tuGgo bhavati / taduktaM kUTasthIye---"sukhinaH prakRSTa kAryA rAjapatirUpakAzca raajaanH| ekaditricaturmirjAyante'taH paraM divyAH // " iti tadidamAha paJcabhiriti / / 13 // anvayaH-tataH, zacIsamA, samaye "satti" uccasaMzrayaiH, asUryagaiH paJcamiH prahaiH, sUcitabhAgyasampadaM, putraM trisAdhanA, zaktiH, akSayam , artham , iva asUta / vAcya-zanIsamayA sUcinabhAgyasampada putraH trisApanayA zaktyAkSayo'rtha va asUyata / vyAkhyA-tataH tadanantaraM, zacyA = indrANyA, samA=tulyA, iti zacIsamA sudakSiNeti yAvat , samaye = prasUtikAle "sati" dazame mAsItyarthaH, uccaH saMzrayaH yeSAM te. taiH uccasaMzrayaH, uccasthAnasthitaiH, sUrya gacchantIti sUryagAstaiH sUryagaH, na sUryagaiH, asUrya gaiH = anastamiteH, paJcabhiH = pasaMkhyakaiH, grahai: = "kaizcit" sveTaH, sacitA - prakaTitA, bhAgyasya =bhAgadheyasya "devaM diSTaM bhAgadheyam" ityamaraH / sampat = sampattiH, yasya saH, tam sUcitabhAgyasampadaM, putraM-sutam , trINi= prabhAvamaMtrotsAhAtmakAni, sAdhanAni = upAyAH= utpAdakAni yasyAH ptA trisAdhanA, zaktiH = prabhAvajAdayaH, dakSayaM = nAzarahitam , artha == dhanam , iva = yathA, prasUta - sussuve|
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 tRtIyaH sargaH samA0-zacyA samA zacIsamA / uccaH saMzrayaH yeSAM te uccasaMzrayAH, taiH uccasaMzrayaiH / sUrya gacchantIti sUryagAH, na sUryagAH asUryagAH, taiH asrthgaiH| bhAgyasya sampat bhAgyasampat , sUcitA mAgyasampat yasya saH sUcitabhAgyasampad , taM sUcitamAgyasampadam / trINi sAdhanAni yasyAH sA trisAdhanA / na vidyate kSayaH yasya saH akSayaH, tam akSa yam / ami0-yathA prabhAvamaMtrotsAhajA zaktiH rAzo'kSayaM dhanamutpAdayati, evameva dilIpabhAryApi paMcabhiruccakaiH, anastamitairgrahaiH prathamameva sUcita bhAgadheyaM putraM janayAmAsa / hindI-isake pazcAt indrANI ke samAna tejavAlI mahArAnI sudakSiNAne prasava kA samaya arthAt dasavAM mahInA Ane para, usI prakAra vaha putra utpanna kiyA jisake bhAgyazAlI hone kI sUcanA, uccasthAna meM baiThe tathA sAtha meM sUrya ke na hone se phala dene meM samartha, pA~ca graha de rahe the, jisa prakAra rAjA teja, utsAha aura Thoka mantraNArUpI zakti se acala sampatti paidA kara letA hai // 13 // dizaH prasedurmaruto bavuH sukhAH pradakSiNArcihaM virgniraadde| babhUva sarva zumazaMsi tatkSaNaM bhavo hi lokAbhyudayAya tAdRzAm // 14 // saovinI-tatkSaNaM tarimankSaNe / "kAlAdhanoratyantasaMyoge" iti dvitiiyaa| dizaH praseduH prasannA bbhuuvuH| maruto vAtAH sukhA manoharA vavuH / agniH pradakSiNAciH sanhavirAdade svIcakAra / itthaM saba zumasUcakaM babhUva / tathAhi tAdRzAM raghupakArANAM bhavo janma lokAbhyudayAya / bhavatIti zeSaH / tato devA api saMtuSTA ityarthaH // 14 // anvayaH-tarakSaNaM, dizaH, praseduH, marutaH, sukhAH, vavuH, agniH, pradakSiNArciH "san" haviH, Adade, 'itthaM' sarva, zumazasi, babhUva, hi, tAdRzAM, bhavaH, lokAbhyudayAya "bhvti"| vAcya0-digbhiH prasede, marudbhiH sukhaiH vave, agninA havirAdade, sarveNa zubhazaMsinA babhUve, hi tAdRzAM bhavenaM lokAbhyudayAya bhuuyte| vyAkhyA-tatkSaNaM =tasmin kSaNe, dizaH = kASThAH / 'dizastu kakubhaH kASThAH' ityamaraH / praseduH = prasannA babhUvuH / marutaH vAyavaH, sukhAH= manoharAH sukarA ityarthaH, vavuH = vAnti sm| agniH = vAhaH, dakSiNaM pragatA iti pradakSiNA, pradakSiNA aci: jvAlA yasya saH pradakSiNAciH, "san" haviH - havanIyadravyam , Adade == svIcakAra, tyamiti zeSaH, sarvam - akhilaM, zubhaM zaMsati tacchIlamiti zubhazaMsi - zubhasUcakaM, babhUva=AsIt , hi = yataH, tAdRzAM raghusadRzajanAnAmityarthaH, bhavaH = utpattiH janma, lokAnAM = janAnAm , abhyudayAya = kalyANAya, bhavatIti zeSaH / samA0-sa cAso kSaNazca tatkSaNaH taM tatkSaNam ( "kAlAvanoratyantasaMyoge" iti dvitIyA ) / dakSiNaM pragatA pradakSiNA, pradakSiNA aciryasya saH prdkssinnaaciH| zubhAni zaMsitaM zIlamasyeti zubhazaMsi / lokasya abhyudayaH lokAbhyudayaH, tasmai lokAbhyudayAya /
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye abhi0 - dilIpa putrotpattisamaye dizaH prasannA jAtAH, vAyuH zItalaH sukhakaro jAtaH, agnirapi pradakSiNAciH san havirAdade / itthaM sarva maMgalakaraM jAtaM, yataH tAdRzAM mahApuruSANoM janma lokahitAya bhavati / 14 hindI -- bAlaka ke janmasamaya meM cAroM dizAe~ nirmala ho gaI / zItala manda sugandha vAyu calane lagA | ani dakSiNa dizA kI ora ghUmakara havana kI sAmagrI grahaNa karane lagA / isa prakAra se sabhI zakuna acche-acche ho rahe the / yaha ucita bhI hai, kyoMki aise mahApuruSoM kA janma saMsAra ke hita ke liye hA hotA hai // 14 // after parito visAriNA sujanmanastasya nijena tejasA / nizIthadIpAH sahasA hatatviSo babhUvurAlekhyasamarpitA iva / / 15 / / saJjIvanI - 'ariSTaM sUtikAgRham' ityamaraH / sUtikAgRhe zayyAM talpaM parito'bhitaH / 'abhitaH paritaH sa mayA nikaSAhApratiyoge'pi' iti dvitIyA / visAriNA prasRtena / tujanmanaH zobhanotpatteH / 'janurjananajanmAni janirutpattirudbhavaH' ityamaraH / tasya zizornijena naisargikeNa vejasA sahasA itatviSaH kSINakAntayo nizothadIpAH ardharAtra pradIpAH / 'ardharAtranizothau dvau' ityamaraH / AlekhyasamarpitAzcitrApiMtA iva babhUvuH / nizIthazabdo dIpAnAM prabhAdhikyasaMbhAvanArthaH // 15 // nijena, anvayaH - ariSTazayyAM paritaH, visAriNA, sujanmanaH, tasya, tejasA, sahasA, hatatviSaH, nizIthadIpAH, AlekhyasamarpitAH iva, babhUvuH / vAcya0- - hatatvibhiH, nizIthadIpaiH, Alekhyasamarpitairiva babhRve / vyAkhyA0 - ariSTe = sUtikAgRhe zayyA = khaTvA iti tAm, ariSTazayyAM / paritaH = sarvataH / visAriNA = prasAriNA / suSThu = zobhanaM janma = utpattiryasya sa sujanmA, tasya sujanmanaH, tasya = - sudakSippAbAlakasya, nijena = svakIyena, tejasA = bhAsA, kAntyetyarthaH / sahasA = jhaTiti | hatA = naSTA, kSINA, viD = kaantiyessaante hatatviSaH / nizIthe = vardharAtre, dIpAH = pradIpAH, iti nizothadIpAH / Alekhye = citre samarpitAH = likhitAH, AlekhyasamarpitAH, iva = yathA, babhUvuH = jAtAH / samA0- ariSTe zayyA ariSTazayyA, tAm AriSTazayyAm / vi ( vizeSeNa ) saratIti visAri, tena visAriyA / su ( zobhanaM ) janma yasya saH sujanmA, tasya sujanmanaH / niza dIpAH nizothadIpAH / hatA tviT yeSAM te hatatviSaH / Alekhye samarpitAH AlekhyasamarpitAH / zrabhi0 -- tatkSappotpannabAlakasya naisargikeNa tejasA kSINakAntayaH santaH sUtikAgRhe sthApitAH dIpA ardharAtre'pi citralikhitA iva babhUvuH / hindI -usa bhAgyavAn bAlaka kA svAbhAvika teja saurIgRha meM cAroM tarapha itanA phaila gayA thA ki AdhI rAta ke samaya meM bhI ghara meM rakhe dIpoM kA prakAza ekadama kSINa ( manda ) ho gayA aura ve aise jAna par3ane lage mAnoM citra meM bane hoM // 15 //
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 15 janAya zuddhAntacarAya zaMsate kumArajanmAmRtasaMmitAkSaram / adeyamAsIttrayameva bhUpate: zazipramaM chatramubhe ca cAmare // 16 // sabjIvinI-bhUpatedilIpasyAmRtasaMmitAkSaramamRtasamAnAkSaram / 'sarUpasamasaMmitaH' ityAha dnnddii| kumArajanma putrotpatti zaMsate kathayate zudvAntacarAyAntaHpura cAriNe janAya trayamevAdeyamAsIt / kiM tat / zaziprasamujjvalaM chatram / ume cAmare ca, chatrAdInAM rAjJaH pradhAnAGgatvAdadeyatvamiti bhAvaH / / 16 // anvayaH-bhUpateH, amRtasamitAkSaraM, kumArajanma, zaMsate, zuddhAntacarAya, janAya, trayam, eva, adeyam, AsIt , "taki" zaziprama, chatram ,ubhe,cAmare c| vAcya0-trayeNa eva adeyena abhUyata zaziprameNa chatreNa, ubhAbhyAM cAmarAbhyAJca / vyAkhyA-bhuvaH pRthivyAH, patiH=svAmI, tasya bhUpateH = dilopasya / amRtena = poyU. SeNa, sammitAni = tulyAni, akSarANi = varNA yasmin tat ; amRtasaMmitAkSaraM / kumArasya = zizoH, janma = utpattiH, tat kumaarjnm| zaMsate kathayate / zuddhAnte = antaHpure, caratigacchatIti zuddhAntacarastasmai zuddhAntacarAya, janAya = lokAya, sevkaayetyrthH| trayaM = tritayam , eva na deyamiti adeyaM = dAnAyogyam , Asot = babhUva / "tat kim" zazinaH = candrasya, pramA iva prabhA=kAntiryasya tat zaziprabham , chAdayantyaneneti chatra =zvetAtapatram / umedve, "zaziprame" cAmare = bAlavyajane, ca / samA0-zuddhAnte caratIti zuddhAntacaraH, tasmai zuddhAntacarAya / amRtena sammitAni akSarANi yasmin tat amRtasammitAkSaram, tat amRtasammitAkSaram / kumArasya janma kumArajanma, tat kumArajanma / zaMsatIti zaMsan , tasmai shNste| dAtu yogyaM deyam, na deyam adeyam / zazaH asyAstIti zazI, zazinaH prameva pramA yasya tat zaziprabham / ami0-rAjA dilIpaH putrajanmasamAcArazrAviNe'ntaHpurasaMcAriNe harSAtirekepya rAjacihna chatraM cAmare ca parityajyAnyat sarva vastujAtaM dAtuM sannaddho'bhUt / hindI--amRta ke samAna akSaravAle, putrajanma ke samAcAra ko sunAne vAle antaHpura ke sevaka ko rAjA dilIpa ne rAjacinha chatra cAmara ko chor3akara zeSa sabhI AbhUSaNa de DAle, kyoMki rAjA itane prasanna hue ki ve usa samaya saba kucha de dene ko taiyAra the // 16 // nivAtapadmastimitena cakSuSA nRpasya kAntaM pibata: sutAnanam / mahodadheH pUra ivendudarzanAd guruH praharSaH prababhUva nAtmani // 17 // sabjIvinI--nivAto nirvAtapradezaH 'nivAtAvAzrayAvAtau' itymrH| tatra yatpanaM tadstimitena niSpandena cakSuSA netreNa kAntaM sundaraM sutAnanaM putramukhaM pibatastRSNayA pazyato nRpasya gururutkaTa: praharSaH ( kartA ) indudarzanAd gururmahodadheH pUro jalauva iva / Atmani zarIre na prababhUva sthAtuM na zazAka / antarna mAti smeti yAvat / na hyalpAdhAre'dhika mIyata iti bhAvaH / yadvA harSa Atmani svasminviSaye na prababhUva / AtmAna niyantuM na zazAka / kintu vahinirjagAmetyarthaH // 17 //
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 raghuvaMzamahAkAvye anvaya:--nivAtapastimitena, cakSuSA, kAntaM, sutAnanaM, piyataH, nRpasya, guruH, praharSaH, indudarzanAta "guruH' mahodadheH pUraH, iva, Atmani, na bibhUva / vAya--guruNA praharSeNa guruNA mahodadheH pUreNa ina na prababhUve / vyAkhyA --nivAte = vAyurahitapadeze, pana = kamalaM, tadvat stimitaM -- nizcalaM, tena cakSA neNa, kAn : manoharaM, sundaraM, mutasya = putrasya, AnanaM = mukhaM, pivataH = atitRNayA 5 taH, nRparatha - rAjJo dilIpasya / guru:-mahAnityarthaH, praharSaH = atizayitAnandaH { ko ) / indoH= candraraya darzanam == avalokanaM, tasmAt indudarzanAta , guruH = mahAn , mahAMzcAso dadhiriti mahodazistasya mahodadheH- samudrasya, pUraH-- jalovaH, zva = yathA / Atmani = zarIre, na= nahi, prababhUva = sthAtuM zazAka, antarna mAti smeti yAvat / samA0--nivAte panaM nivAtapadmam , nivAtapadmamina stimitaM nivAtapamastimitam , tena nivAtaparimitena / sutasya AnanaM mutAnanam , tat sutAnanam / indoH darzanam , indudarzanam, tasmAt indudarzanAt / mahAzcAsau udadhizca mahodadhiH, tasya mhoddheH| abhi-rAjA dilIpaH sundaraM svaputrAnanamatitRSNayA pazyan pUrNimAyAmindudarzanAta jaladheH pUra iva avIvAnandaparipUrNaH prasannacetA babhUva / hindI-jaise vAyurahita sthAna meM kamala nizcala ho jAtA hai vaise hI eka Taka hokara rAlA apane putra kA sundara mukha dekhane lge| jaise candramA ko dekhakara mahAsAgara meM jvAra A jAtA hai, vaise hI putra ko dekhakara rAjA kA itanA bhAnanda huA ki vaha unake hRdaya meM na samA sakA // 17 // sa jAtakarmaNyakhile tapasvinA tapovanAdetya puromasA kRte / dilIpasUnurmaNirAkarodbhavaH prayuktasaMskAra ivAdhikaM bmo|| 18 // sabjIvinI-sa dilIpasU nuH / tapasvinA purodhasA purohitena / 'purodhAstu purohitaH' ityamaraH / vasiSTena / tapasvitvAttadanuSThitaM karma savIrya syAditi bhaavH| tapovanAdetyAgatya / akhile samaya jAtakarmaNi jAtasya kartavyasaMskAra-vizeSe kRte sati / prayuktaH saMskAraH zApollekhanAdisya sa tthoktH| AkarodbhavaH khaniprabhavaH "khaniH khiyAmAkaraH syAt" ityamaraH / mapiriva / adhikaM babhau ! vsisstthmntrprbhaavaattejissttho'muudityrthH| atra manu:-"prAGnAbhivardhanAtpuMso jAtakarma vidhIyate" iti // 18 // anvayaH-saH, dilIpasUnuH tapasvinA, purodhasA, tapovanAt , esya, akhile, jAtakarmaNi, kRte, "sati" prayuktasaMskAraH, Akaror3avaH maNiH ica, zadhikaM bmau| bAya-- tena dilIpasU nunA prayuktasaMskAreNa bhAkarodamana mappineva gme| vyAkhyA-saH= zizuH, dilIpasya = rAzaH, sUnuH - putra iti dilIpasnuH / tapo'syAstIti taparavI, tena tapasvinA = tapazcaraNavatA, puraH= agre, dhIyate, iti purodhAH, tena purodhasA= purohirena vsisstten| tapasaH= tapazcaryAyAH, vanam = araNyaM, tasmAt tapovanAt,
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ 17 tRtIyaH sargaH etya = Agatya / akhile sampUrNa, jAtasya = utpannasya, karma-saMskArastasmin jAtakarmaNi, kRte = vihite, "sati" prayuktaH-- kRtaH, saMskAraH = zApollekhAdiryasya sa prayuktasaMskAraH AkaraH khaniH tasmAd udbhavaH utpattiryasya saH, mapiH ratnam, zva= yathA, adhikam = atyantaM, bbhau=shushme| samAja-dilIpasya sUnuH dilIpasUnuH / prazastaM tapaH asyAstIti tapasvI, tena tapasvinA / tapasaH vanaM tapovanam , tasmAt tapovanAt / jAtasya karma jAtakarma, tasmin jAtakarmaNi / prayuktaH saMskAraH yasya saH prayuktasaMskAraH / AkarAdudbhavo yasya sa aakrodbhvH| ami0-zASollekhAdinA susaMskRto hIrakAdimappiyaMthA zobhate, tathaiva, dilIpasya putro'pi svatastejasvI sannapi maharSiyA vaziSThena jAta karmasaMskAre bihite sati, atIva zobhAmApa / hindI-parama tapasvI purohita vasiSThajI mI zama samAcAra pAkara tapovana se Ae aura svabhAva se tejasvI usa bAlaka ke jAtakarma mAdi saMskAra kiye, saMskAra ho jAne para vaha bAlaka vaise hI suzobhita huA, jaise khAna se nikAlakara kharAdA huA horA ho // 18 // sukhazravA maGgalasUryanisvanAH pramodanRtyaiH saha vArayoSitAm / na kevalaM samani mAgadhIpateH pathi vyajammanta divaukasAmapi // 19 // sanIdhinI--sukhaH sukhakaraH zravaH zravaNaM yeSAM te sukhazravAH / atisukhA ityarthaH / maGgalatUnisvanA maGgalavAdhadhvanayo vArayoSitAM vezyAnAm : 'vArakhI gaNikA vezyA rUpAjIvA' ityamaraH / pramodanRtyaiharSanartanaiH saha mAgadhIpatedilIpasya samani kevalaM gRha eva na vyajammanta / kintu dyauroko yeSAM te divaukaso devaaH| pRSodarAditvAtsAdhuH / teSAM pathyAkAze'pi vyaz2ambhanta / tasya devAMzatvAdeyopakAritvAcca devadundubhayo'pi neduriti bhAvaH // 16 // anvayaH-sukha zravAH, maGgalarya nisvanAH, vAragoSitAM pramodanRtyaiH, saha, mAgadhIpateH, samani, kevalaM, na, vyajummanta, "kintu" divaukasAM, pathi, api, vyajambhanta / vANyA-sukhazravaiH, maMgalatUryanisvanaiH, vyagRbhyata / gyAsyA-sukhaH-sukhakaraH, avaH = zravaNaM, yeSAnte mukhshrvaaH| maMgalArthAni tUryANi maMgalatUyApi, maMgalatUryANAM = mAMgalikavAdyAnAM, nisvanAH dhvanayaH iti maMgalatUryanisvanAH / vArasya - samUhasya, yoSitaH striyastAsAM vArayoSitAM vezyAnA : pramodasya harSasya, nRtyAni= nartanAni, taiH pramoda nRtyaiH, saha =sAkam / mAgadhyAH sudakSiNAyAH, patiH - svAmI dilIpastasya mAgadhIpateH, sammani=gRhe / kevalam = ekam , na == nahi, vyajRmbhanta / "kintu" dhauroko yeSAnte divaukasaH=devAsteSAM, pathi-mAgeM, AkAze, api vyajambhanta =vvRdhire| samA0-~-sukha: zravaH yeSAM te sukhazravAH / maGgalAni ca tAni tUryANi ca maGgalatUryANi, bhaGgalatUryANAM nisvanAH maGgalatUryanisvanAH / pramodasya ni, pramodanRtyAni, te pramodanRtyaiH / magadhasya rAzo apatyaM strI mAgadhI, mAgadhyAH patiH mAgadhIpatiH, tasya mAgadhIpateH / yauH bokaH yeSAM te divaukasaH, teSAM divaukasAm /
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye abhi0--rAjJo dilIpasya putrotpattimahotsave kevalaM rAjabhavane eva gItavAdyAdika na jAtam , kintu tadvAlakasya devAMzatvAt , AkAze'pi gandharvAH vAditrANi vAdayAJcakruH, nartakyazcAnandAtirekAt nanRtuH / hindI-rAjA dilIpa kA vaha bAlaka to saMsAra kA kalyANa karanevAlA thA, isa liye usake janma lene para kevala mAgadhI ke pati rAjA dilIpa ke hI rAjamahala meM manohara bAje tathA vezyAoM ke nAca-gAne Adi utsava nahIM ho rahe the, kintu AkAza meM devatAoM ke yahA~ bhI nAca-gAnA ho rahA thA // 19 // na saMyatastasya babhUva rakSiturvisarjayeyaM sutajanmaharSitaH / RNAbhidhAnAtsvayameva kevalaM tadA pitRNAM mumuce sa bandhanAt // 20 // saMjIvinI-rakSituH samyakpAlanazIlanasya tasya dilIpasya tasya dilIpasya / ata eva caurAdyabhAvAt / saMyato baddho na babhUva nAbhUt / kiM tenAta Aha visarjayediti / sutajanmanA harSitastoSitaH san / yaM baddhaM visarjayedvimocayet / kiM tu sa rAjA tadA pitRpAmRNAbhidhAnAd bandhanAtkevalamekaM yathA tathA / vayameva / eka evetyrthH| 'kevalaH kRtsna ekazca kevalazcAvadhoritA' iti zAzvataH / mumuce / karmakartari liT / svayameva mukta ityrthH| asminnarthe--'eSa vA anRNo yaH putrI' iti zrutiH pramANam // 20 // anvayaH--rakSituH tasya, saMyataH na babhUva, yaM, sutajanmaharSitaH, 'san' visarjayet, saH, pitRNAM RNAbhidhAnAt, bandhanAt, kevalaM, svayaM, mumuce / / vAcya0-saMyatena na babhUve, sutajanmahaSitena yo visRjyeta, kintu tena tadA svayaM mumuce| vyAkhyA-rakSituH = pAlakasya, tanya =dilIpasya / saMyataH = baddhaH kazcit , kArAgAre iti zeSaH / na = nahi, babhUva = AsIt / sutasya = putrasya, janma = utpattiH, tena harSitaH = prasannastuSTaH, "san" yaM baddhaM, visarjayet = vimocayet / "kintu" saH= rAjA dilIpaH / tadA= tasminnutsave, pitRNAM = para lokagatAnAm , RNam = paryudancanaM, abhidhAnaM = nAma yasya tat , RNAbhidhAnaM. tasmAt, RNAbhidhAnAt = bandhanAt = saMyamanAta / kevalam ekaM. svayaM = AtmA, evaM mumuce = muktH| samA0-sutasya janma sutajanma, sutajanmanA harSitaH sutajanmahaSitaH / RNamityabhidhAnaM yasya tat RNAbhidhAnam , tasmAt RpAbhidhAnAt / abhi0-samyak pAlayitustasya dilIparaya rAjye caurAdyabhAvAt kazcidapi kArAgAre baddho nAsIt yaM baddhamasmin kAle harSeNa mocayet , kintu tadA pitaNAmRNAt svayameva mumuce| hindI--rAjakumAra kA janma hone para bandIgharoM se kaMdI chor3e jAte haiM, kintu rAjA dilIpa ke rAjya meM suvyavasthA hone se koI bhI aparAdha nahIM karatA thA, ataH rAjya meM koI kaidI bhI nahIM thA, jise ve putrajanma kI prasannatA meM chodd'te| isaliye rAjA hI putra na hone se pitaroMke RNa se ba~dhA thA usa bandhana se mukta ho gayA // 20 //
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 19 zrutasya yAyAdayamantama kastathA pareSAM yudhi ceti pArthivaH / avekSya dhAtorgamanArthamarthaviccakAra nAmnA raghumAtmasaMmavam // 21 // saMjIvinI-bAlakaH zrutasya zAstrasyAntaM pAraM yAyAt / tathA yudhi pareSAM zatrUSAmantaM pAraM ca yAyAt / yAtuM zaknuyAdityarthaH / "zaki liG ca" iti zakyAthai liG / iti hetordhAtoH 'adhivadhilaghi gatyarthAH" iti laghidhAtorgamanAkhyamarthamarthavittvAdavekSyAlocya / prAtmasaMbhavaM putraM nAmnA raghu cakAra / "lapibaMDonalopazca" ityapratyayaye "bAlamUlaladhdhalamaGgulInAM vA lo ratvamApadyate" iti vaikalpike rephAdeze raghuriti rUpaM siddham / atra zaGkhaH-'azauce tu vyatikrAnte nAmakarma vidhiiyte|' iti // 21 // __ anvayaH-arthavit, pArthivaH, ayam, armakaH, zrutasya anyaM, yAyAt, tathA yudhi, pareSAm "antaM" ca yAyAt, iti, dhAtoH, gamanArtham, avekSya, AtmasaMbhavaM, nAmnA, raghu, cakAra / vAcya0--arthavidA pArthivena, arbhakeNa zrutasyAnto yAyeta, AtmasaMbhavo nAmnA raghuH ckr| nyAkhyA-artham =abhidheyaM, vetti jAnAtIti, arthavit / pRthivyA IzvaraH pArthivaH= dilIpa: / ayam =eSaH, arbhakaH bAlakaH "potaH pAko'rbhako DimbhaH pRthukaH zAvakaH zizuH" ityamaraH, zrutasya = zAstrasya, antaM pAraM, yAyAt = gacchet , tathA = tena prakAreNa, yudhi%3D saMgrAme / pareSA = zatrUNAma , antaM nAzaM ca yAyAt gacchet , iti =hetoH / dhAtoH= laghidhAtoH gamanamevArthaH gamanArthastaM gamanArtha=yAnAbhidheyam , avekSya = vicArya / AtmanaH= svasmAt , sambhavaH = utpattiryasya saH tamAtmasaMbhavaM, tanayaM putraM, "AtmajastanayaH sUnuH sutaH putraH" ityamaraH / nAmnA=amidhAnena, raghu =raghunAmAnaM, cakAra - kRtavAn / samA0-artha vettIti arthavit / pRthivyA IzvaraH pArthivaH / gamanasya arthaH gamanArthaH taM gamanAtham / laGghate iti rasuH / AtmanaH sambhavo yasya sa AtmasambhavaH, tamAtsambhavam / abhi0-arthazo rAjA dilIpaH ayaM bAlakaH zrutasya pAraM gamiSyati tathA zatrUNAM vinAzako bhaviSyatIti vicArya laMghate iti raghuriti anvartha nAma ckaar| hindI-zabdArtha ko jAnanevAle rAjA dilIpa ne yaha bAlaka sampUrNa zAstroM meM pAraMgata hogA tathA zatruoM kA yuddha meM nAza karegA, ata eva 'laghi' dhAtu kA gati artha samajhakara raghu nAma rakkhA // 21 // pituH prayatnAsa samagrasampadaH zubhaiH zarIrAvayavairdine dine / pupoSa vRddhi haridazvadIdhiteranupravezAdiva bAlacandramAH // 22 // samjIvinI-sa raghuH samagrasaMpadaH pUrNalakSmIkasya piturdilIpasya prayatnAcchubhaimanoharaiH zarIrAvayavaiH / haridazvadIdhiteH sUryasya razmeH / "bhAsvadvivasvatsaptAzvaharidazvoSparazmayaH" ityamaraH / anupravezAd bAlacandramA iva / dine dine pratidinam / "nityavIpsayoH" iti dirva
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAnye canam / vRddhi pupoSa / atra varAhasaMhitAvacanam "salilamaye rAzini ratethitayo mUcchitAstamo naizam / kSapayanti davaNodaranihitA iva mandirasyAntaH" // 22 // anvayaH--sA, samayasampadaH, pituH prayatnAt , maiH, zArIrAvayavaiH, haridazvadIdhiteH, anupravezAt , bAlacandramA, iva, dine, dine budiM pupola / vAcya-tena pAlacandramaseva dine dine dRddhiH pupule / vyAkhyA- saH =rapuH / samayA sampUrNa samma = manuddhi basya saH, sma samayasampadaH pituH = janakasya, prayatnAva :- pryaasaad| zubhaiH- manoharaiH, zArIrasya -- dehasya, avayadAHhastapAdAdayaH, taiH zarIrAvayavaiH / haritaH = haridvarNaH, azvAH-turaMgA: yasya saH, tasya dIdhitiH = kiraNastasyAH haridazvadIdhiteH = sUryakiraNasyetyarthaH ! ajupravezAt = antaHpradezAda , dAlazcAsau candramA bAlacandramAH pratipaccandaH, 16 - yathA, dine dine pratidinaM, vRddhi -- vardhana, pupoSapoSamakarot / samA0-samagrA sampad yasya saH sapaghasampara, tasya samayasampadaH / zarIrasya avayavAH zarIrAvayavAH, taiH zarIrAvayataiH / haritaH azvAH yasya saH haridazvaH, haridazvasya dIbhitiH haridazvadIdhitiH, tasyAH haridazvadodhitaH / bAlazcAsau candramAzca bAlacandramAH / ami0-yathA sUryakiraNasyAnubhavezAt pratipaJcandra ekaikayA AlayA pratidinaM prapaddho bhavati tathaiva svapituH prayatnena kumArI raghurapi pratidinaM puSTi prAptavAn / hindI-jaise zuklapakSa meM pratipad kA candramA mUrya kI kiraNeM pAkara pratidina bar3hAne lagatA hai vaise hI sampattizAlI pitA ke prayatna se kumAra radhu ke aMga-pratyaMga mI pratidina badane lage // 22 // umAvRSAko pArajanmanA yathA yathA jayantena shciipurndrau|| tathA nRpaH sA ca sutena mAgadhI nanandatustarasadRzena tatsamau // 23 // sIvinI-umAvRSAdI pArvatIvRSabhadhvanI zarajanmanA kaartikeyen| 'kArtikeyo mahAsenaH zarajanmA SaDAnanaH' ityamaraH / yathA nanandatuH / zacIpuraMdarI jayanvena jayantAkhyena suten| 'jayantaH pAkazAsaniH' ityamaraH / gathA nanandatuH tathA tatsamo tAbhyAmumAvRSAGkAbhyAM zacIpuraMda. rAbhyAM ca samau samAnau sA mArAdhI nRpazca tatsamuzena tAbhyAM kumAra jayantAbhaga sadRzena sutana nanandatuH / mAgadhI prAgvyAkhyAtA // 23 // anvayaH-umAvRSAhI zarajanmanA yathA 'nanandatuH zacIpurandarI jayantena yathA "nanandatuH" tathA tatsamI, sA mAgabhI, nRpaH, ca tatsadazena, sutena nanandatuH / vAcya0-umAvRSAyAbhyAM zacIpurandarAjyAM nanande, tatttamAnAbhyAM tayA mAgadhyA nRpeNa ca nnnde| vyAkhyA-umA = pArvatI ca, vRSaH aGko yasthAsau vRSAGkaH = zivazceti, umAvRSAGkau / zareSu janma yasyAso zarajanmA, tena zarajanmanA = kArtikeyena / yathA- yena prakAreSa nnndtuH|
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 21 zacI = indrANI ca, purandaraH zakrazceti zacIpurandarau, nayantena = tadAkhyena putreNa, "yathA nanandantuH " tathA = tena prakAreNa tau = umAvRSAGkau ca, to = zacIpurandarau ceti te, taiH samo = tulbo, iti tatsamau / sA = = pUrvoktA, mAgadhI = sudakSipyA, nRpaH = rAjA dilIpaH ca / tAbhyAM = kumArajayantAbhyAM sadRzaH = tulyastena, sutena = putreNa, nanandatuH = anandatAm / , samA0 - vRSaH kaDe yasya saH vRSAkuH, umA ca vRSAkazca unaHvRSAkau / zarempo janma yasya saH zarajanmA tena zarajanmanA / puraH dArayatIti purandaraH, zacI ca purandarazca zacIpurandarau / tai: ( usAvRSAkAbhyAM pa.caupurandarAbhyAM ca ) samau tatsamau / tAbhyAM (zara janma jayantAbhyAM ) sadRzaH tatsadRzaH, vena tatsadRzena / magasya rAzo'patyaM strI mAgathI / zrabhi 0 -- yathA kArtikeyaM putraM prApya pArvatIparamezvarau, yathA ca jayantaM labdhA zacIpurandaro vyAnandaM prApatuH tathaiva SaDAnanajayanta tulyena svaputreSa khuSA sudakSippAdinApi paramAnanda prApatuH / hindI - jisa prakAra kArtikeya jaise pratApI putra pAkara bhagavAna zaMkara va pAvato kA prasannatA huI thI aura jayanta jaise prabhAvazAlI putra ko prApta kara indra aura indrANo ko prasannatA huI thI, vaise hI pArvatI-mahezvara tathA zacI-indra ke samAna sudakSiNA dilIpa mo kArtikeya jayanta ke samAna tejasvI putra ko pAkara atIva prasanna hue // 23 // rathAGganAmnoriSa bhAvabandhanaM babhUva yatprema parasparAzrayam / vibhakamapyekasutena tattayoH parasparasyopari paryaMcIyata // 24 // saMjIvinI - rathAGganAmnI ca rathAGganAmA ca rathAnanAmAnau cakravAkau / "pumAnstriyA" ityekazeSaH / tayoriva tayordampatyorbhAvabandhanaM hRdayAkarSakaM parasparAzrayamanyonyaviSayaM yatprema vabhUva tadekena kevalena tAbhyAmanyena vA / 'eke mukhyAnyakevalAH' ityamaraH / sutena tribhaktapapi kRtavibhAgamapi parasparasyopari paryadIyata vavRdhe / karmakartari liT / akRtrimatvAtstraya me tropacitamityarthaH / vadekAdhAraM vastu tadAdhAradvaye vibhajyamAnaM hIyate / atra tu tayoH prAge kakartRkameviSayaM prema saMprati dvitIyaviSayalAme'pi nAhIyata / pratyutopacitametrAbhUditi mAtraH // 24 // anvayaH ---rathAGganAmnoH, iva, tayoH bhAvabandhanam, parasparAzrayaM, yat, prama babhUva tad, ekasutena vibhakkamapi, parasparasya upari paryacIyata / vAcya0 - bhAvabandhanena parasparAzrayeNa yena premNA babhUve tena davRSe / = byAkhyA -- rathasthAnaM rathAnaM = cakraM nAma yasya sa rathAnanAmA, rathAGganAmnI ca rathAGganAmA ceti rathAnanAmAnau, tayoH syAGganAmnoH = cakravAkayoH / iva = yathA / tayo:: sudakSiNA dilIpayoH / bhAvasya = hRdayasya bandhanam = AkarSakramiti bhAvabandhanaM, parasparam = anyonyam, AzrayaH = viSayaH yasya tat = pUrvoktaM prema ekazcAsI sunastena ekayutena = kevalaputreNa vimakham = kRtavibhAgam api parasparasya = anyonyasya, upari = viSaye, paryaM nIyata = vRSe, vRddhi prApetyarthaH / ?
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAmye samA0-rathasya aGga ( cakraM ) rathAGgam , rathAGgasya nAma yasya sa rathAGganAmA ( strI ca rathAGganAmnI ) / rathAGganAmnI ca rathAGganAmA ca rathAGganAmAnau, tayoH rathAGganAmnoH / sA ca saca to, tayoH--tayoH / mAvasya bandhanaM bhAvabandhanam , parasparamAzrayaH yasya tat parasparAzrayam ! ekazcAsau sutazca ekasutaH tena eksuten| ami0-cakravAkayoriva sudakSiNAdilIpayoH yallokottaraM prema AsIt tat ekasutena raghuNA vibhaktamapi parasparaM vRddhimeva gatam / hindI-sudakSiNA aura dilIpa meM cakavA aura cakavI ke samAna gAr3hA prema thA vaha prema ekamAtra putra raghu para ba~Ta jAne para bhI paraspara ke prema meM kamI na lA sakA pratyuta aura bar3hatA hI gayA // 24 // uvAca dhAcyA prathamoditaM vaco yayau tadIyAmavalambya cAGgalim / abhUcca nanaH praNipAtazikSayA piturmudaM vena tatAna so'rbhakaH // 25 // samjIvinI-so'rbhakaH zizuH / 'potaH pAko'rbhako DimbhaH pRthukaH zAvakaH zizuH' ityamaraH / dhaatryopmaatraa| 'dhAtrI jananyAmalakIvasumatyupamAtRSu' iti vizvaH / prathamamuditamupadiSTaM vaca uvaac| tadIyAmaGgulimavalambya yayau ca : praNipAtasya zikSayopadezena namro'bhUcca iti yattena piturmudaM tatAna // 25 // anvayaH-saH, armakaH, dhAtryA, prathamoditaM, vacaH, uvAca, tadIyAm aMgukim , avalambya, yayo, 'ca, praNipAtazikSayA, namraH, abhUt, ca, tena pituH, mudaM ttaan| vAcya0-tenA keya Uce, yaye ca / namraNa amAvi, mut tene / vyAkhyA-saH-pUrvoktaH, arbhakaH = zizuH / dhAtryA = upamAtrA, prathamaM pUrvam , uditaM tat prathamoditaM vacaH = vAkyam , uvAca uktavAn / tasyAH=dhAvyAH, zyamiti tadIyA, to tadIyAm , aGgaliMkarazAkhAm , avalambya-gRhItvA, yayau-jagAma, ca / praNipAtasya namaskArazya, zikSA= upadezastayA praNipAtazikSayA, namraH = vinItaH, abhUt - babhUva, ca / "iti yat" tena, pituH = janakasya, mudaM harSa, tatAna = atanot , vistaaritvaanityrthH| samA0-prathamam uditaM prathamoditam , tat prathamoditam / tasyA iyaM tadIyA, tAM tadIyAm / praNipAtasya zikSA praNipAtazikSA, tayA prnnipaatshikssyaa| abhi0-saH kumAraH, dhAtryA prathamaM kathitaM vacanaM kathayAmAsa tasyA aMguliM gRhItvA cacAla praNipAtopadezena namro'bhUt , tena dilIpo'tIva prasanno babhUva / hindI-kumAra raghu dhAya kI sikhAI bAtoM ko apanI totalI bolI meM bolane lagA, aura usakI aMgulI pakar3akara calane lagA aura zira jhukAkara bar3oM ko praNAma karanA bhI sIkha gayA, ina saba bAtoM ko dekhakara rAjA dilIpa bar3e prasanna hote the // 25 //
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH tamaGkagAropya zarIrayogajaiH sukhairniSiJcantamivAmRtaM tvaci / upAntasammIlitalocano nRpazcirAtsutasparzarasajJatAM yayau // 26 // saMjIvinI-zarIrayogajaiH sukhaistvaci tvagindraye'mRtaM niSiJcantaM varSantamiva taM putramaGkamAropya mudAvirbhAvAdupAntayoH prAntayoH saMmIlitalocanaH san nRpazcirAtsutasparzarasazatAM yayau / rasaH svAdaH // 26 // anvayaH-zarIrayogajaiH, sukhaiH, tvaci, amRtam !naSiJcantam , iva, tam aGkam Arogya, upAntasaMmIlitalocanaH, "san" nRpaH, cirAt sutasparzarasajJatAM, yyau| vAcya0-upAntasaMmIlitalocanena "satA" nRpeNa cirAt sutasparzarasAtA yaye / vyAkhyA-zarIrasya = dehasya, yogaH sambandhaH sparza ityarthaH, iti zarIrayogastasmAt, jAtAni = utpannAni se: zarIrayogajaiH, sukhaiH= AnandaiH / tvaci=tvagindriye, amRtaM = sudhA, niSiJcantaM == varSantam / iv=ythaa| taM = putram , aGka=kroDam , utsaGgamityarthaH / Arogya = saMsthApya / upAntayoH prAntamAgayoH, sammIlite=nimIlite, locane = nayane yena sa upAntasammIlitalocanaH, 'san' nRpaH = rAjA diliipH| cirAt = bahukAlA sutasya = putrasya sparzaH=AliMganamiti sutasparzaH, tasya rasaH = svAdastaM jAnAti == vettIti sutasparzarasazaH, tasya bhAvastattA, tAM sutasparzarasazatA, yayau prAptaH / / samA0-zarIrasya yogaH zarIrayogaH, zarIrayogAjjAtAni zarIrayogajAni, taiH zarIrayogajaiH / upAntayoH sammIlite locane yasya sa upAntasammIlitalocanaH / nUn pAtIti nRpaH / sutasya sparzaH sutasparzaH, sutasparzasya rasaH sutasparzarasaH, sutasparzarasaM jAnAtoti sutasparzarasazaH, mutasparzarasazasya bhAvaH sutasparzarasazatA, to sutasparzarasatAm / ami0-putrasya raghoH zarIrasparzajanyaiH sukhaiH nimIlitanetraH san rAjA dilIpaH putrasparza. rasazatAyAzcirAdanubhavaM cakAra / hindI-zarIrasparza se utpanna sukhoM ke dvArA mAno amRta kI varSA karane vAle raghu ko goda meM baiThAkara A~kheM banda kiye hue rAjA dilIpa bahuta dera se putrasparza kA Ananda lete the| arthAt putrasparzAnanda se jar3a se ho jAte the // 26 // amaMsta cAnena parAya'janmanA sthiterabhettA sthitimantamanvayam / svamUrtibhedena guNAgyavartinA patiH prajAnAmiva sargamAtmanaH // 27 // saMjIvinI-sthiteramettA maryAdApAlakaH sa nRpaH parAya'janmanotkRSTajanmanA'nena raghuNA'nvayaM vaMzam / prajAnAM ptirbrhmaa| guNAH sattvAdayaH teSvagrayeNa mukhyena sattvena vartate cyApiyata iti guNAgrathavartI tena svasya mUrtimedenAvatAravizeSeNa viSNunAtmanaH sarga sRSTimiva sthitimantaM pratiSThAvantamamasta mnytesm| mnyternudaatttvaattttiprtissedhH| atropamAnopameyayoritaretaravizeSapAnItaretatra yojyAni / tatra raghupakSe guNA vidyAvinayAdayaH / "guNo'pradhAne rUpAdau /
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21 raghuvaMzamahAkAvye mauA sUde vRkodare / stambe sattvAdisandhyAdividyAdiharitAdiSu // " iti vizvaH / zeSa sugamam // 27 // yanvayaH-sthiteH, abhelA, parAyajanmanA, alena, anvayaM, prajAmA, patiH, guNAdhyavartinA, svamUrtibhedena, AtmanaH, sargam , iva, sthitimantam , amasta / pAmya-sthiteramettA, anenAnvayaH, prajAnAM patyA mAtmanaH sarga iva, rithatimAn abhaani| ___ vyAkhyA-sthiteH = maryAdAyAH, abhettA=pAlakaH, dilIpaH / parAdhyaMm -- utkRSTaM, janma = jananaM yasya sa tena parAya'janmatA, anena = raghupA | anvayaM - kulaM, prajAnAM janAnAM, patiH = prabhuH = vidhAtA / guNeSu = sattvAdiSu, agrayepa = mukhyena=sattvagupona vartatevyApriyata iti guNAgrayavartI, sena gupaayvrtinaa| svastha brahmapaH, matiH:-svarUpaM tasyA medaH- avatAravizeSastena svamUrtimedena vissnnunetyrthH| AtmanaH = svasya sa= sRSTim / i% yathA, sthitimantaM pratiSThAvantam , samasta = mene| samAna metA amettaa| parAdhya janma yasya saH parAyajanmA, tena parArya janmanA / gupSeSu ayyaM guNAprayaM, guNAgyeNa vartate iti guNAgryavartI, tena guppAgryavartinA ! sthitiH asyAstIti sthitimAn . ta sthitimantam / abhila-pathA brahmA svasthAvatAra medena sattvavatA viSNurUpeNa saSTi sthitimatI manyate sma tathaiva rAjA dilIpo'pi svarAjyaM sthitimadabhilaSan san svarUpamedena raghuthA nijavaMza pratiSThAvantaM mene| hindI-jisa prakAra prajApati bajhA ne apane sattvaguNa vAle aMza se viSNu kA avatAra hone para apanI sRSTi ko sthitivAkI ( amara ) samajha liyA vaise hI maryAdA pAlaka rAjA dilIpa ne bho bAna liyA ki utkRSTa janma bAle raghu se sUryavaMza sadA vyavasthita calatA rahegA // 27 // sa vRttacUchazcaka kAkapakSakairamAtyaputraH savayobhiranvitaH / liperyathAvagrahaNena vAlmayaM nadImukheneda samudramAdhidhAt // 28 // saMjIvinI---'cUnA kAryA dvijAtInAM sarveSAmeva dhrmtH| prathame'nde tRtIye vA kartavyA maticodanAda // ' iti manusmarapyAttatIye varSe vRttacUlo niSpannacUDAkarmA san DhalyorabhedaH / sa rghuH| 'prApte tu paname varSe vidyArambhaM ca kArayet iti vacanAtpaJcame varSe calakAkapakSakaivalazikhaNDakaiH / "bAlAnAM tu zikhA proktA kAkapakSaH zikhaNDakaH" iti halAyudhaH / savayomiH snigdhaiH 'vayasyaH snigdhaH' ityamaraH / amAtyaputraranvitaH san / lipe: 'pazAzadarNAtmikAyA mAtRkAyA yathAvagrahaNena samyagbodhenopAyabhUtena vAGmayaM zabdajAtam / nadhAH mukhaM dvAram / 'mukhaM tu vadane mukhyAra mme dArAbhyupAyayoH' iti yaadvH| tena kazcinmakarAdi: samudramiva / zrAvizatpraviSTaH / jJAtavAnityarthaH // 28 //
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ sRtIyaH sargaH 25 anvayaH-vRttacUlaH, "san" saH, palakAkapakSakaiH, savayomiH, amAtyaputraiH, manvitaH, "san" lipeH, yathAvad , grahaNena, vAlmatha, nadImukhena, samudram , iva, mAvizat / pAcya-vRttacUlena tenAnvitena satA samudra iva vAGmayam , Avizyata / vyAkhyA-vRttA=niSpannA, cUlA = cUDAkarma yasya sa vRttacUlaH "san" saH raghuH, calAH = cannalAH, kAkapakSakAH = zikhaNDakA yeSAnne, taiH calakAkapakSakaiH, samAnatulyaM, vayaH = avasthA yeSAnte, teH savayobhiH, snigdhairityrthH| amAtyAnA = mantriNAM, putrAH= sutA iti, amAtyaputrAstaiH amAtyaputraiH, anvitaH = sahitaH, "sn"| lipeH = varNamAlAyAH yathAvad = smyktyaa| grahaNena = bodhena jnyaanenetyyH| vAGmayaM = zamdanAtaM zAstramityarthaH, nadyAH saritaH, mukhaMdAraM, tena nadomukhena "makarAdiriti zeSaH" samudra=sAgaram , iva= yathA, Avizat - praviveza, makarAdiH samudraM praviSTaH, raghuH zAstraM jnyaatvaanityrthH| samA0- vRttA cUlA yasya saH itaculaH / calAH kAkapakSAH yeSAM te calakAkapakSakAH tai: clkaakpksskH| samAnaM vayaH yeSAM te savayasaH, taiH svyobhiH| amA 'saha samIpe vA' mavantIti amAtyAH, amAtyAnAM putrAH amAtyaputrAH, taiH amAtyaputraiH / pracurA vAka vAGmayaM, tat vAGmayam / nayAH mukhaM nadImukham , tena nadImukhena / ami0-pathA makarAdiH nadohAreNa mahAsAgaraM pravizati evaM niSpannacUDAkarmA raghurapi snigdhairmantriputraiH saha lipizikSaNena samastavAGmayaM zAtavAniti bhAvaH / hindI-muNDana saMskAra ho jAne para raghu ne cambala zikhAvAle samAna avasthAvAra mantriputroM ke sAtha acchI prakAra se varNamAlA sIkha lI, phira usI prakAra samasta sAhitya meM praveza kara liyA jisa prakAra makara nadI ke dvArA mahAsAgara meM ghusa jAtA hai // 28 // athopanItaM vidhivadvipazci to cininyurenaM guravo gurupriyam / avandhyayatnAzca babhUvuratra te kriyA hi vasdapahitA prasIdati // 29 // samjIvinI--"garbhASTame'nde kurvIta brAhmaNasyopanAyanam / garbhAdekAdaze rAzo garmAja dvAdaze vizaH / / " iti manusmara pyAdatha garbhakAdaze'nde vidhivadupanItaM gurupriyamenaM raghu vipazcitaM vidvAMso guravo vininyuH zikSitavantaH / te guravo'trAsmin raghAvavandhyayatnAzca babhUvuH / tatha hi kriyA zikSA 'kriyA tu niSkRtau zikSAcikitsopAyakarmasu' iti yAdavaH / vastuni pAtrabhU upahitA prayuktA satI prasIdati phalati / 'kriyA hi dravyaM vinayati nAdravyam' iti kauttilyH||29 __ anvayaH-atha, vidhivat , upanItaM, gurupriyam , enaM, vipamitaH, gurava vininyuH, te, atra, avandhyayaramAH, ca, babhUvuH, hi, kriyA, vastUpahitA prasIdati vAcya0-upanItaH gurupriyaH eSa vipazcidbhirgurubhivininye, tairavandhyayatnaizca babhUve, f kriyayA vastUpahitayA prsdyte| vyAkhyA-atha = anantaraM / vidhimahatIti vidhivat =vidhipUrvakam , upanItaM kRtayazaM
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye pavItasaMskAram / gurUNAM zikSakANAM priyaH= prItikara staM gurupriyaM, enaM raghu / vipazcitaH= vidvAMsaH, guravaH zikSakAH / vininyuH = zikSitavantaH / te= guravaH / atra raghuviSaye / avandhyaH =saphalaH, yatnaH= prayAsaH, yeSAM te avandhyayatnAH / babhUvuH-jAtAH / hi == yataH, kriyA= zikSA, vastuni=satpAtre, upahitA=prayuktA, prasIdati = phalati / samA0-gurUNAM priyaH 'gurupriyaH, taM gurupriyam / na vandhyaH avandhyaH, avandhyaH yatnaH yeSAM te avandhyayatnAH / vastuAna upAhatA vstuupaahtaa| abhi0-kRtayajJopavItasaMskAraM raghu vidvAso guravaH zikSitavantaH, te ca guravaH satpAtraM raghumadhyApya saphalaprayatnAH sjaataaH| hindI-vidhipUrvaka yajJopavIta saMskAra ho jAne para vidvAn guruoM ne raghu ko par3hAyA, aura ve gurujana raghu ke viSaya meM sarvathA saphala prayatnavAle hue, ucita hI hai ki satpAtra ko pradAna kI gaI zikSA vizeSa phalavatI hotI hai / / 6 / / dhiyaH samapraiH sa guNairudAradhIH kramAJcatasrazcaturarNavopamAH / tatAra vidyAH pavanAtipAtibhirdizo harigirharitAmivezvaraH // 30 // sIvinI-atra kAmandakaH-'zuzrUSA zravaNaM caitra grahaNaM dhAraNaM tathA / UhApoho'rthavijJAnaM tattvajJAnaM ca dhIguNAH' iti / 'AnvIkSikI trayI vArtA daNDanItizca zAzvatI / etA vidyAzcatasrastu lokasaMsthitihetavaH' iti ca / udAradhIrutkRSTabuddhiH sa raghuH samadhiyo gupaH / catvAro'rNavA upamA yAsAM tAzcaturarNavopamAH 'taddhitArthottarapadasamAhAre ca' ityuttrpdsmaasH| catasro vidyAH / haritAM dizAmIzvaraH suuryH| pavanAtipAtibhiha ridbhinijAzvaH / 'haritkakumi vaNe ca tRNavAjivizeSayoH' iti vizvaH / catasro diza iva kramAttatAra / caturaNevopameyatvaM dizAmapi draSTavyam / / anvayaH--udAradhIH, saH,samagraiH dhiyaH, guNaH,caturarNavopamAH,catastraH,vidyAH, haritAm , IzvaraH, pavanAtipAtimiH, haridbhiH, 'catasraH' dizaH iva kramAt ttaar| vAcya0--udAradhiyA tenezvareNeva kramAt terire| vyAkhyA-udArA= utkRSTA, dhIH=buddhiyasyAsau udAradhIH, saH raghuH / samagreH= sampUrNeH, dhiyaH = buddhaH, guNeH= zuzraSAzravaNAdibhiH / catvAraH= catuHsaMkhyakAH arthavAH= samudrAH, upamA= tulanA yAsA tAzcaturarNavopamAstAstathoktAH / catasraH = catuHsaMkhyakAH, vidyAH = AnvIkSikyAdIH ! haritA = kASThAnAM dizAmityarthaH, IzvaraH = prabhuH sUryaH / pavanamatikramya patituM zIlaM yeSAnte pavanAtipAtinastaiH pavanAtipAtibhiH = anilAdhikavegazIlaH, haridbhiH = nijaashvH| 'catasraH' dizaH= AzAH, iva = yathA, kramAt = krameNa, tatAra = uttiirnnH| catasro vidyA apyadhItavAn / samA0-udArA dhIryasya sa udaardhiiH| catvAraH arNavAH upamA yAsAM tAH caturarNavopamAH, tAH caturarNavopamAH / pavanamatikramya patituM zIlaM yeSAM te pavanAtipAtinaH, taiH pavanAtipAtibhiH /
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 27 ami0-kuzAgrabuddhiH zuzrUSAdibuddhiguNaiH krameNa prAnvIkSikyAdIH sarvA api vidyA adhItavAn / hindI-kuzAgrabuddhi raghu ne sampUrNa sevA Adi buddhi ke guNoM se cAra samudroM ke samAna ( AnvIkSikI, trayI, vArtA, daNDanIti ) ina cAroM vidyAoM ko vaise hI pAra kara liyA arthAt par3ha liyA jaise sUrya bhagavAn apane sarapaTa daur3anevAle ghor3A se cAroM dizAoM ko thor3e samaya meM pAra kara lete haiM // 30 // tvacaM sa medhyAM paridhAya rauravImazikSatAtraM pitureva mantravat / na kevalaM tadgururekapArthivaH kSitAvabhUdekadhanurdharo'pi saH // 31 // saJjIvinI-sa raghuH / 'kArNarauravabAstAni carmANi brahmacAriNaH / vasIrannAnupayeSa zANakSaumAdikAni ca / / ' iti manusmaraNAnmadhyAM zuddhAM rauravIM rurusaMbandhinIm / 'rurumahAkRSNasAraH' iti yAdavaH / tvacaM carma paridhAya vasitvA mantravatsamantrakamastramAgneyAdikaM piturevopAdhyAyAdazikSatAbhyastavAn / 'pAkhyAtopayoge' ityapAdAnasaMzA / piturevetyavadhAraNamupapAdayatineti / tadgurudilIpa eko'dvitIyaH pArthivaH kevalaM pRthvIzvara eva nAbhUt kiMtu kSitau sa dilIpa eko dhanurdharo'pyabhUt // 31 // anvayaH-saH medhyAM, rauravIM, svaca, paridhAya mantravat , astraM, pituH eva, azikSata, tadguruH, ekapArthivaH kevalaM, na abhUt 'kintu' kSitausaH, ekadhanurdharaH, api, 'abhuut| vAcya0-tenAzikSyata, tadaguruNakapArthivena na abhAvi, kintu ekadhanurdhareSApyamAvi / vyAkhyA-saH rghH| medhyAM = pavitrAM= zuddhA / ruroriyaM rauravI, tAM rauravI = rurumRgasambandhinI, tvacaM carma, paricAya = vasitvA, paridhAnaM kRtvetyrthH| maMtro'syAstIti maMtravat =samaMtrakam , astram = AgneyAdikaM / pituH = janakAt dilIpAt eva, azikSata=zikSitavAn / astravidyA gRhItavAnityarthaH / tasya = raghuH, guruH = pitA / ekaH = advitIyazcAsau pArthivaH = pRthivIzvaraH iti ekapArthivaH, eva = kevalam ekamAtramityarthaH, na = nahi abhUt = AsIt / 'kintu' kSitau = pRthivyAm ekazcAsau dhanurdharaH iti ekadhanurdharaH= advitIya cApadharo'pi, abhUt = babhUva / samA0-ruroH iyaM rauravI, tAM rauravIm / mantraH asyAstIti mantravat , tat mantravat ( avizeSaNaM dvi0 ) / tasya guruH tdguruH| pRthivyA IzvaraH pArthivaH, ekazcAsau pArthivazva ekapArthivaH / dharatIti dharaH, dhanuSaH dharaH dhanurdharaH, ekazcAsau dhanurdharazca ekdhnurdhrH|| abhi0-raghuH svajanakAdeva sampUrNA samaMtrakAmAgneyAdyastravidyA zikSitavAn / yatastapitA dilIpaH ca kevalaM samrADeva na pRthivyAmadvitIyadhanurvedapaNDito'pyAsIt / hindI-usa raghu ne zuddha ruru nAmaka kAle mRga kI chAla ko pahanakara apane pitA se hI mantra sahita astravidyA ko sIkha liyA, kyoMki dilIpa kevala cakravatoM rAjA ho nahIM thA, kintu vaha saMsAra meM dhanurvidyA kA advitIya paNDita bhI thA / / 31 / /
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye mahokSatAM vatsataraH spRzasiva dvipendramA kalamaH zrayaniya / raghuH kramAdyauvanamijhazaizavaH pupoSa gAmmIryamanoharaM vapuH // 32 // saMjIdhinI-raghaH kramAdyauvanena bhinnazaizavo nirastazizumAvaH san / mahAnukSA mahokSA maharSamaH / 'acaturavicatura' ityAdisUtreNa nipAtanAdakArAntatvam / tasya mAvastattA ! spRzanAcchanvatsataro damya iva / 'damyavassatarau samau' ityamaraH / dvipendramA mahAgajatvaM ayanvrajankalabhaH karipota iva / gAmbhIryappAcApalena manoharaM dadhuH pupoSa / / 32 / / anvayaH-raghuH, RgAt , yauvanaminazakSavaH 'san' mahokSasAMspRzan dhassataraH, iva, dvipendramAvaM, zrayan , kalabhaH iva, gammIrya manoharaM, vapuH, pupoSa / vAdhya0--raghuNA, yauvanabhinnazaizavena 'satA' spRzatA vatsatareyeva, ayatA kalabheneva vapuH pupuve| vyAkhyA-raghaH= dilIpasU nuH kamAt-krameNa / yUnormAvaH yauvanaM, yauvanena = tAruNyeja, bhinna-nivArita, zaizavaM zizormAvaH mAlyaM yasya sa govalasinnazaizavaH 'san' / mahAMzcAsau unnA ceti mahomastasya bhAvaH maDokSatA, tAM sahokSatA = mahAvRSamatA, spRzan = gacchan / atizayena vatsa iti vatsataraH-damyaH, zva= yathA / dvipAnAM - gajAnAmindraH-svAmI iti dvipendraH, dvipendrasya bhAvastaM dvipendrabhAva = mahAgajasvaM / ayan prnn| kalamaH = karipotaH / iva = yathA / gambhIrasya bhAvaH gAmbhIrya, gAmbhIryeNa = gamoravena, manoharaM = sundaramiti gAmmIyamanoharaM / vapuH zarIraM pupoSa = puSyAti sma / samA0-yUnaH bhAvaH yauvanaM, zizorbhAvaH zaizavaM, pauvanena minnaM zaizavaM yasya saH yauvanaminnazaizavaH / mahAzcAsau rakSA ca mahokSA, mahokSasya bhAvaH mahosatA, tA bhahokSatAm / dvipAnAmindraH dipendraH, dipendrasya bhAvaH dipendrabhAvaH,taM dvipendrabhAvam / gammIrasya bhAvaH gAmmIryam, gAmmIyapa manoharaM gAmbhIryamanoharam , tat mAmbhIrya manoharam / ami0 yayA vatsataro mahAvRSabho bhavati yathA kalamaH gajatvaM prApnoti evaM kramazaH prAptayauvanaH sa raghurapi gambhIryaNa sundaraM vapuH puSpAti sm| hindI-jisa prakAra gau kA baccA bar3A hokara sAr3a ho jAtA hai aura hAthI kA baccA bar3hakara gajarAja ho jAtA hai usI prakAra jaba raghu ne mI bacapana bitAkara yuvAvasthA meM praveza kiyA tana usakA zarIra gambhIratA se aura bhI sundara tathA paripuSTa hokara khila uThA // 32 // athAsya godAnavidheranantaraM vivAhadIkSAM niravartayad guruH / narendra kanyAstamavApya saspatiM tamonudaM dakSasutA ivAvabhuH // 33 // saMjovinI-'gaurnAditye balIyadeM RtubhedssimaidyoH| strI tu syAdizi bhAratyAM sUmau ca surabhAdapi // puMkhiyoH svargavAmburazmidRgmANalomasu / ' iti kezavaH / gAvo lomAni phezA dIyante khaNDayante'sminniti dhyutpattyA godAnaM nAma brAmpraSAdInA poDazAdiSu kartavyaM kezAntAsyaM
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29 tRtIyaH sargaH kocyte| taduktaM manunA-kezAntaHSoDaze varSe brAhmaNasya vidhiiyte| rAjyanyavandho vize vazyamA dayadhike tataH // ' iti / atha guruH pitaa| 'gurugISpatipitrAdo' ityamaraH / asya godAnavidheranantaraM vivAhadosA niravartayat / kRtvaanityrthH| atha narendrakanyAstaM raghum / dakSasya sutA rohiNyAdayastamonudaM candramiva / 'tamonudo'gnicandrArkA' iti vizva: / stptimvaapyaavmuH| raghurapi tamonut / atra manu:-'vedAnadhItya vedI vA vedaM vApi yathAkramam / aviplutabrahmacayoM gRhasthAzramamAvizet' iti // 33 // _ anvayaH-aya, guruH asya,godAnavidheH, anantaraM,vivAhadIkSA, miravartayat, narendrakanthAH, taM, dakSatAH tamonudam iva, satpatim , avApya, AvabhuH / vAcya0-atha gurupA vivAhaDhIkSA niravattyaMta, narendrakanyAbhiH dakSamutAbhiriva Avame / vyAkhyA-atha = yauvanapravezAnantaraM guruH = pitA dilIpaH / asya = rpoH| gAvaH= kezAH, dIyante -khaNDyante'smin karmapi tat godAnaM, godAnasya = kezAntakarmaNaH, vidhiH = anuSThAnaM, tasya godAnavidheH, anantaraM = pazcAt / vivAhasya = pANigrahaNasya, dIkSA = kriyA, tAM vivAhadIkSA niravartayat = kRtavAn / narendrApAM = manuSyezvarAyAM, kanyAH= kumAryaH iti narendra knyaaH| taM raghu, dakSasya =prajApateH, kanyAH-rohiNyAdayaH, iti dakSakanyAH, iti dakSakanyAH, / tamaH = andhakAra, nudati- nAzayatIti tamojut , taM tamonudaM = candram / iva%= ythaa| saMzcAsau patizceti satpatistaM satpatim , sajjanapatim , avApya = prApya, bhaavmuHshushumire| samA-gAvaH-(kezAH ) dIyante (khaNDayante ) asminniti godAnam , godAnasya vidhiH godAnavidhiH, tasya godaanvidheH| vivAhasya dIkSA vivAidomA, tAM vivAhadIkSAm / narANAmindrAH narendrAH, narendrANAM kanyAH nrendrknyaaH| dakSasya mutAH dakSatAH / tamaH nudatIti tamonu, taM tamonudam / san cAsau patizca satpatiH, taM satpatim / ami0-rAjA dilIpaH, dAviMze varSe kezAntanAmakaM saMskAraM vidhAya pazcAt narendrakanyAmiH saha raghovigAhamapi kAritavAn / hindI-javAna hote hI, rAnA dilIpa ne raghu kA pAIsave varSa meM kezAnta saMskAra karake rAmakumAriyoM ke sAtha vivAha bhI kara diyaa| ve rAjakumAriyA~ bhI sajjana raghu jaise pratApI pati ko prApta karake vaise hI muzomita huI jaise rohiNI bhAdi dakSa prajApatikI kanyAe~ andhakAra ko bhagAnevAle candramA ko prApta kara suzomita huI thIM // 33 // yuvA yuganyAyavavAhuraMsalaH kapATavakSAH pariNada kandharaH / vapuHprakarSAdajayad guruM raghustathA'pi nIcairvinayAdadazyata // 34 // sNjiivinii-yuvaa| yugo nAma dhuryaskandhagaH sacchidraprAnto yAnAGgabhUto dAruvizeSaH / 'yAnAcA gugaH puMsi yugaM yugme kRtAdiSu' itymrH| yugavalyAyatau doSoM bAhU yasya sH| aMsAvasvasta ityaMsalo balavAn / mAMsalazceti' vRttikaarH| 'palavAnmAMsaloM'salaH' itymrH| 'vatsAMsAmbA kAmapale' iti lacpatyayaH / kapATavakSAH pariNaddhakaMparo vizAlagrIvaH / 'pariNAho
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vizAlatA' itymrH| raghurvapuSaH prakarSAdAdhikyAyauvanakRtAd guruM pitaramajayat / tathApi vinayAnnamratvena nIcairalpako'dRzyata / anenAsyAnauddhatyaM ca vivakSitam // 34 // ___ anvayaH--yuvA yugavyAyatabAhuH aMsalaH kapATavakSAH pariNaddha kandharaH, raghuH vapuHprakarSAt ,gurum ajayat , tathApi, vinayAd , nIcaiH adRzyata / vAdhya0-yUnA raghuNA guruH ajIyata tathApi vinayAt 'janAstaM' nIceH apazyan / gayAkhyA-yuvA = taruNaH, yauvanasampanna ityarthaH / yugavat =yAnAGgadAruvizeSavat, vyAyatI dIghauM, bAhU = bhujau yasya sa yugavyAyatabAhuH / aMsau staH asya so'salaH = mAMsalaH / kapATavat = kapATatulyaM vakSaH uraHsthalaM yasyAsau kapATavakSAH 'kapATamararaM tulye' ityamaraH / pariNaddhA = vizAlA, kandharA grIvA yasya sa pariNaddha kandharaH, raghuH = dilIpaputraH / vapuSaHzarIrasya, prakarSaH = AdhikyaM, tasmAt / vapuHprakarSAt / guruM = pitaraM dilIpam , ajayat = jitavAn / tathApi vinayAt = namratayA, nIcaiH= alpakaH , janakApekSayA nyana ityarthaH, adRzyata - dadRze janairiti shessH| samA0-yugavad vyAyatau bAhU yasya saH yugvyaaytbaahuH| aMso asya staH iti aNslH| kapATamitra vakSaH yasya saH kpaattvkssaaH| pariNaddhA kandharA yasya saH pariNaddha kandharaH / vapuSaH prakarSaH vapuHprakarSaH, tasmAt vapuHprakarSAt / abhi0-yadyapi raghuH dIrghabAhuH kapATavat vistRtorasthalo mAMsalo balAMzca jAtaH, tathApi vinamratayA svananakApekSayA svalpakaH bAlaka iva dRzyate sma / hindI-javAno ke kAraNa raghu kI bhujAe~ baila ke jue ke samAna dRr3ha aura lambI ho gaI, vakSasthala kivAr3a kI taraha caur3A ho gyaa| kandhe bhArI tathA garadana vizAla ho gaI, isa taraha DIlaDaula bar3ha jAne para raghu apane vRddha pitA se lambe tathA baliSTha lagate the, phira bhI namatA ke kAraNa pitA ke sAmane choTe hI dIkha par3ate the // 34 // tataH prajAnAM ciramAtmanA vRtAM nitAntamuvI laghayiSyatA dhuram / nisargasaMskAravinIta ityasau nRpeNa cakre yuvarAjazabdabhAk // 35 // saMjIvinI--tata AtmanA ciraM dhRtAM nitAntaguvIm 'voto guNavacanAt' iti GIS / prajAnAM dhuraM pAlanaprayAsaM laghayiSyatA lagha krissytaa| 'tatkaroti tadAcaSTaM' iti laghazavdApiNac / tato 'luTaH sadvA' iti zatRpratyayaH / nRpeNa dilIpenAsau raghunisargeNa svabhAvena saMskAreNa zAstrAbhyAsajanitavAsanayA ca vinIto namra iti hetoH| yuvarAja iti zabdaM bhajatIti tathoktaH / 'bhajo NviH' iti viprtyyH| cakre kRtH| 'dvividho vinayaH svabhAvikaH kRtrimazca' iti kauttilyH| tadubhayasaMpannatvAtputraM yuvarAjaM ckaaretyrthH| kAmandaka:--'vinayopagrahAnbhUtyai kurvIta nRpatiH sutAn / avinItakumAraM hi kulamAzu vishiiryte| vinotamaurasaM putraM yauvarAjye'bhiSecayet // ' iti / / 35 // anvayaH-tataH AtmanA, ciraM tA, nitAntagurvIm, prajAnAM, dhuraM, laghayivyatA, nRpeNa, aso, nisargasaMskAraH, iti yuvarAjazabdamAka cakre /
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH vAcya0--dhuraM laghayiSyan nRpo'muM nisargasaMskAra vinotamiti yuvarAjazabdabhAjaM cakAra / vyAkhyA-tataH = anantaram / AtmanA = svena, ciraM=bahukAlaparyantaM, dhRtAM = dhAritAM / nitAntam = atyantaM, guvoM=durbharAM, tAM nitAntagurvIm / prajAnAM = lokAnAM, dhuraM-bhAraM = pAlanarUpaM / laghu kariSyanniti laghayiSyan , tena laghayiSyatA, laghu kariSyatA, nRpeNa = dilIpena / asau rghH| nisargeNa = svabhAvena saMskAreNa = zAstrAbhyAsajanitavAsanayA ca, vinItaH = vinamraH iti nisargasaMskAravinItaH / iti = hetoH yuvA cAso rAzA ca iti yuvarAjaH, tasya zabdaM bhajatI yuvarAjazabdabhAk = yuvarAjanAmA, cakre = kRtH| samA0- nitAntaM guIM nitAntagurvI, tAM nitAntagurvIm / laghu kariSyatIti laghayiSyati, laghayiSyatIti lapayiSyan , tena lapayiSyatA / nisargazca saMskArazca nisargasaMskArI, nisargasaMskArAbhyAM vinItaH nisargasaMskAravinItaH / yuvA cAso rAjA ca yuvarAjaH, yuvarAjasya zabdaH yuvarAjazabdaH, yuvarAjazabdaM bhajati iti yuvarAjazabdabhAk / abhi0-rAjA dilIpaH, svabhAvena zAstrAbhyAsena cAtIva nanaM rAjakAyeM ca dakSam , kumAraM raghuyuvarAja kRtavAn / hindI-isake anantara bahuta dinoM se dhAraNa kiye hue, prajA ke pAlana rUpI bhAra ko halkA karane kI icchA se rAjA dilIpa ne 'svabhAva tathA zAstroM ke abhyAsa se raghu namra ho gae haiM aura bhalIbhA~ti rAjya sambhAla sakate haiM' yaha jAnakara raghu ko yuvarAja banA diyA // 35 // narendra mUlAyatanAdanantaraM tadAspadaM zrIyuvarAjasaMjJitam / agacchadaMzena guNAbhilASiNI navAvatAraM kamalAdivotpalam // 36 // . saMjIvinI-guNAnvinayAdInsaurabhyArdIzvAbhilaSatIti guNAbhilASiNI zrIH rAjyalakSmIH padmAzrayA ca / narendro dilIpa eva mUlAyatanaM pradhAnasthAnaM tasmAt / apAdAnAt / anantaraM saMnihitam / yuvarAja iti saMzA'sya saMjAtA yuvarAjasaMzitam / tArakAditvAditacpratyayaH / AtmanaH padaM sthAnamAspadam / 'AspadaM pratiSThAyAm' iti niyAtaH / sa raghurityAspadaM tadAspadam / kamalAccirotpannAnnavAvatAramacirotpannamutpalamiva / aMzenAgacchat / striyo hi yUni rajyanta iti bhAvaH // 36 // abhvayaH-guNAbhilASiNI, zrIH narendramUlAyatanAd , anantaraM, yuvarAjasaMzita, tadAspadaM, kamalAt , navAvatAram utpalam , iva, aMzena, agccht| vAcya0-guNAbhilASiNyA zriyA aMzenAgamyata / vyAkhyA-guNAn = vinayAdIn saurabhyAdIMzca, abhilaSati = abhikAMkSatIti gunnaabhilaassinnii| zrIH= rAjyalakSmIH ; 'padmAlayA c'| narendraH = dilIpaH, eva mUlaM =pradhAnam , AyatanaM-sthAnaM, tasmAt narendramUlAyatanAd / anantaram = saMnihitam / yuvarAja iti saMza saMjAtA'syeti tat yuvarAjasaMzitam = yuvarAjanAmadheyam / AtmanaH padaM sthAnamiti AspadaM / saH= raghuH eva AspadaM = pratiSThA yasya tat tadAspadaM / kamalAta=cirotpannAt padmAt / navaH=
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 raghuvaMza mahAkAvye nUtanaH, avatAraH = avataraNaM yasya tat natrAvatAram / utpalaM = kuvalayam kamalavizeSamityarthaH / zva == yathA / aMzena =bhAgena / agacchat = adrajat / , samA0-- guNAn abhilapatIti guNAbhilASiNI / mUlaJca tad Ayatanazca mUlAyatanam, narendra eva mUlAyatanaM narendra mUlAyatanam tasmAt narendra mUlAyatanAt / na vidyate antaraM yasya tat anantaraM tat anntrm| yuvarAja iti maMjJA asya saMjAtA iti yuvarAjasaMjJitaM, tat yuvarAjasaMjJitam / AtmanaH padam AspadaM ( nipAtitaH ) sa ityAspadaM tadAspadam, tad tadA spadam / navaH avatAraH yasya tad navAvatAram, tat navAvatAram | abhi - trinayAdiguNairAkRSTA rAjyalakSmIH purAtanaM vRddha dilIpaM vihAya nUtanaM yuvarAja raghumaMzena tathaivAgacchat, yathA sauramyAdiguNAkRSTA padmAzrayA lakSmIH cirotpannaM purANaM kamalaM parityajya navInaM kamala gacchati / ke hindI - jisa prakAra saurabhyAdiguNoM se AkRSTa rAjyalakSmI tathA kamalanivAsinI lakSmI, jaise purAne murajhAe kamala ko chor3akara naye kamala para calI jAtI hai usI prakAra raghu vinayAdi guNoM se AkRSTa rAjyalakSmI, purAne vRddha rAjA dilIpa ko chor3akara navIna yuvarAja ke pAsa 1 aMza se calI gaI / / 36 / / vibhAvasuH sArathineva vAyunA ghanavyapAyena gamastimAniva / babhUva tenAtitarAM suduHsaha: kaTaprabhedena karIva pArthivaH / / 37 / saMjIvinI - sArathinA sahAyabhUtena / etadvizeSaNamuttara vAkyeSvapyanuSajanIyam / vAyunA vibhAvasurvahniriva / 'sUryavahnI vibhAvasU' ityamaraH / ghanavyapAyena zaratsamayena sArathinA gabhastimAnsUrya iva / kaTo gaNDa: / 'gaNDaH kaTo mado dAnam' ityamaraH, tasya pramedaH sphuTanam / madodaya ityarthaH tena karIba / pArthivo dilIpastena raghuNAtitarAmatyantaM suduHsahaH suSTvasahyo babhUva ||37|| " anvayaH - :- sArathinA vAyunA, vibhAvasuH iva, ghanavyapAyena, gabhastimAn, iva, kaTaprabhedena karI iva, pArthivaH, tena atitarAm, suduHsahaH, babhUva / vAcya0 - vibhAvasunA iva, gamAstamatA itra, kariNA zva, pArthivena, suduHsahena babhUve / byAkhyA - sArathinA = sahAyabhUtena vAyunA = pavanena vibhAvasuH = agniH iva = yathA / ghanAnAM = meghAnAM vyapAya: = nAzaH yatra, tena ghanavyapAyena = zaratkAlenetyarthaH / gabhastayo'sya santIti gabhastimAn = sUrya iva / kaTasya gaNDasya, pramedaH = prasphuTanaM tena kaTaprabhedena gaNDasthala sphuTanenetyarthaH / karI = gajaH iva / pRthivyA IzvaraH pArthivaH = dilopaH / sArathinA = sahAyabhUtena tena = raghuNA / atitarAm == atyantaM / sutarAM duHkhena sahyata iti suduHsahaH = soDhumazakyaH / babhUva = jAtaH / samA0 - ghanAnAM vyapAyaH yasmin saH ghanavyapAya:, tena ghanavyapAyena / gabhastayaH asya santIti gabhastimAn / kaTasya prabheda: kaTaprabhedaH tena kaTapramedena / karaH 'zuNDA' asyAstIti karI | pRthivyA IzvaraH pArthivaH /
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 33 abhi0 pavana sAhAyyena vahniH, zaratkAlasAhAyyena sUryaH, madasrAveNa gajazca yathA duHsahA bhavanti evaM balavatA yuvarAjena khuNApi dilopaH suduHsaho jAtaH / hindI - vAyu kI sahAyatA se agni tathA zaradaRtu meM khule AkAza ko pAkara sUrya aura javAnI kA mada bahane se hAthI jisa prakAra prabala pracaNDa ho jAtA hai usI prakAra pratApI raghu kI sahAyatA se rAjA dilIpa bhI zatruoM ke liye prabhAvazAlI evaM pracaNDa ho gaye // 37 // niyujya taM homasuraGgarakSaNe dhanurdharaM rAjasutairanudbhutam / apUrNamekena zatakratpamaH zataM kratUnAmapavighnamApa saH / / 38 / / sanjIvinI - zatakraturindraH upamA yasya sa zatakratUpamaH sa dilIpaH / " zataM vai tulyA rAjaputrA devA mAzApAlA:" ityAdizrutyA / rAjasutairanudrutamanugataM dhanurdharaM taM raghu homaturaMgANAM rakSaNe niyujya / ekena kratunA'pUrNamekonaM kratUnAmazvamedhAnAM zatamapavighnamapagata vighnaM yathA tathA''pa mApa // 38 // anvayaH -- zatakratuSamaH, saH, rAjasutaiH, anudbhutaM dhanurdharaM, taM, homaturaMgarakSaNe, niyujya, ekena, apUrNa, kratUnAM zatam, apavighnaM, 'yathA syAttathA' Apa / vAcya0 - zatakratUpamena tena kratUnAM zatam Ape / 0 vyAkhyA - zataM zatasaMkhyakAH kratavaH = azvameSAH yasya saH zatakratuH indraH, upamA = upamAnaM yasya saH zatakratUpamaH / saH = rAjA dilIpaH / rAjJAM =rAjanyAnAM sutAH = ! = putrAstaiH rAjasutaiH / anudrutam = anugataM / dharatIti dharaH, dhanuSaH ghara: dhanurdharastaM dhanurdharaM = cApadharaM taM = raghu / homArthAH = yajJArthAsturaMgAH = ghoTakAH, teSAM rakSaNaM = rakSA, tasmin homaturaMgarakSaNe / niyujya = vyApAryaM / ekena ekasaMkhyakena, kratunA apUrNa = nyUnaM kratUnAm azvameghAnAM zataM zatasaMkhyAparimitam / apagatAH = naSTAH, vighnAH = antarAyA yatra tat apavighnaM 'vighno'ntarAyaH pratyUhaH' ityamaraH / 'yathA syAttathA' bhApa = prAptavAn / - , samA0 - zataM kratavo yasya saH zatakratuH zatakratuH upamA yasya saH zatakratUpamaH / rAjJAM sutAH rAjasutAH, tai: rAjasutaiH / dharatIti paraH, dhanuSaH dharaH dhanurdharaH, taM dhanurdharam / homasya turaMga: homaturaMga, homaturaMgasya rakSaNaM homaturaMgarakSaNam, tasmin homaturaMgarakSaNe / na pUrNamapUrNam, tat apUrNam / prapagataH vighnaH yasmAt tat apavighnam, tat / yadvA apagatA vighnA yasmin karmaNi tad yathA bhavati tatheti kriyAvizeSaNam / abhi0 - indratulyo rAjA diliipo'shvmedhyjny| yaturaMgarakSaNe raghu niyujya, ekonazatamazvameSAn niviSnaM kRtavAn / hindI - indra ke samAna pratApI dilIpa ne azvamedhayajJa ke ghor3oM kI rakSA kA bhAra rAjakumAroM ke sAtha dhanurdhArI raghu ko sauMpakara binA vighna ke eka kama sau ( ninyAnabe ) ba pUrNa kara liye // 38 // -
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 raghuvaMzamahAkAvye tataH paraM tena makhAya yajvanA turaGgamutsRSTamanargalaM punaH / dhanu tAmagrata eva rakSiNAM jahAra zakraH kila gUDhavigrahaH / / 39 / / saMjIvinI-tataH paramekonazatakratuprAptyanantaraM yajvanA vidhineSTavatA tena dilIpena punaH punarapi makhAya bhakhaM kartum / 'kriyArthIpapadasya ca sthAninaH' ityAdinA caturyo / utsRSTaM muktamanargalamapratibandham / avyAhatasvairagatimityarthaH / 'aparyAvartayanto'zvamanucaranti' ityApastambasmaraNAt turaGgaM dhanu tA rakSiNA rakSakANAmagrata eva zakro gUDhavigrahaH san / jahAra kila / kiletyaitiTe // 39 // anvayaH-tataH paraM, yajvanA, tena, punaH makhAya, utsRSTam , anargalaM, turaMga, bhanu tAM rakSiNAM, agrataH, eva, zakraH gUDha vigrahaH, 'san' jahAra kila / vAdhya0-utsRSTa: anargalaH turaMgaH zakreppa gUDhavigraheNa 'satA' jhe| vyAkhyA-tataH = tasmAt , param = ekonshtyshpraaptynntrN| yajvanA vidhineSTavatA, tenarAzA dilIpena / punaH = bhUyopi makhAya = yajJAya makhaM krtumityrthH| utsRSTaM = muktaM tyktm| na vidyate argalA = zRMkhalA yasyAsI, tamanargalaM, turaGgaM = boTakaM / dhanubibhratIti dhanu tasteSAM dhanurbhUtAM dhAnuSkANAM rakSip=turaMgarakSakANAm , agrataH=purataH eva / zakraH = indraH, gUDhaH= guptaH, vigrahaH =zaroraM yasya sa guDavigrahaH 'san' / jahAra haraNaM kRtavAn / kiletyti|| samA0--na vidyate argalaM yasya saH anargalam / dhanuH vizratIti dhanurbhUtaH, teSAM dhanu - tAm / rakSantIti rakSiNaH, teSAM rakSiNAm / gUDhaH vigrahaH yasya saH gUDhavigrahaH / anila-zatatamamazvamedhayazaM kartu rAjA dilIpaH punarapi yazAzvaM muktavAn / tamazvaM guDhavigraha indraH rakSakAppAM raghozca purata eva apahRtavAn / hindI-isake bAda vidhipUrvaka yajJa karanevAle mahArAja dilIpa ne sauoN azvamedhayaza karane ke liye phira khulA ghor3A chor3A (indra yaha na sahana kara sakA ) aura usane apane ko chipAkara dhanurdhArI rakSakoM ke sAmane ho usa ghor3e ko curA liyA // 39 // viSAdaluptapratipatti vismitaM kumArasainyaM sapadi sthitaM ca tat / vasiSThadhenuzca yadRcchayAgatA atapramAvA dadRze'tha nandinI / / 40 / / saJjIvinI-tatkumArasya sainyaM senA sapadi viSAda iSTanAzakRto manobhaGgaH yaduktam'viSAdazcetaso bhaGga upAyAbhAvanAzayoH' iti / tena luptA pratipattiH kartavyazAnaM yasya tattayotam / vismitamazvanAzasyAkasmikatvAdAzcaryAviSTaM sat / sthitaM tasthau / atha zrutaprabhASA yadRcchayA svecchyaa''gtaa| raghoH svaprasAdalabdhatvAdanujikSayeti bhAvaH / nandinI nAma vasiSThadhenuzca dadRze / dvau cakArAdavilambasa cakau // 40 // anvayaH-tat kumArasainyaM, sapadi, viSAdaluptapratipatti, vismitaM, 'sat' sthitaM ca, atha, zrutapramAvA, yadRcchayA, bhAgatA, nandinI 'nAma' vaziSThadhenuH, ca dadRze /
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 35 vAcya0 - tena kumArasainyena sapadi vismitena 'satA' sthitam / atha yadRcchayAgatAM nandinIM 10 vaziSThadhenuM ca dadarza / vyAkhyA - tat = pUrvoktaM / kumArasya = ravoH sainyaM = senA iti kumArasainyaM / sapadi = sadyaH, viSAdena = zSTanAzakRtena manobhaMgena, luptA = naSTA, pratipattiH = kartavyajJAnaM yasya tat viSAdaluptapratipatti / vismitaM = yajJIyaturaMgAdarzanasyAkasmikatvenAzcaryayuktaM sat, sthitaM = tasthau / atha = pazcAt, zrutaH = prasiddhaH, prabhAvaH = varapradAnarUpaH yasyAH sA zrutaprabhAvA / yadRcchayA = svecchayA, AgatA = samprAptA, nandino = nandinInAmnI, vasiSThasya = maharSeH, dhenuH = gauH iti vasiSThadhenuH ca avilambenetyarthaH / dadRze = adRzyata 'sarvaiH sainikaiH' iti zeSaH / samA0 - kumArastha sainyaM kumAra sainyam / viSAdena luptA pratipattiH yasya tat viSAdaluptapratipatti / zrutaH prabhAvaH yasyAH sA zrutaprabhAvA / basiSThasya dhenuH vasiSThadhenuH / abhi0 - sahasA ghoTakasya tirodhAnena cakite kartavyajJAnazUnye sasainye raghau nandinInAmnI vasiSThadhenuH svecchayA tatrAgatA / hindI - ghor3e ke sahasA gAyaba ho jAne se kartavyajJAna se zUnya Azcarya meM DUbI raghu kI senA turanta ruka gaI aura usI kSaNa prabhAvazAlI vasiSTha RSi kI nandinI dikhAI dI jo ki svecchA se ghUmatI phiratI A gaI thI // 40 // tadaMganisyandajalena locane pramRjya puNyena puraskRtaH satAm / atIndriyeSvapyupapannadarzano babhUva mAveSu dilIpanandanaH // 41 // saMjIvinI - satAM puraskRtaH pUjito dilIpanandano raghuH puNyena tasyA nandinyA yadaGgaM tasya nisyando dravaH sa eva jalam / mUtramityarthaH / tena locane pramRjya zodhayitvA / atIndri yeSvindriyANyatikrAnteSu / 'atyAdayaH krAntAdyarthaM dvitIyA' iti vaktavyAt samAsaH / dviguprAptApannAlaM pUrva gatisamAseSu paravalliGgatApratiSedhAdvizeSyanimnatvam / bhAveSvapi vastuSUpapannadarzana: saMpasAkSAtkArazaktirbabhUva // 41 // anvayaH -- satAM, puraskRtaH, dilIpanandanaH puNyena, tadaGganisyandajalena, locane, pramRjya, atIndriyeSu, bhAveSu api upapannadarzanaH babhUva / , 9 vAdhya0 - puraskRtena dilIpanandanena upapannadarzanena babhUve / vyAkhyA - satAM = sajjanAnAM puraskRtaH pUjitaH / nandayatIti nandanaH, dilIpasya = rAzaH, nandanaH = putraH iti dilIpanandanaH raghurityarthaH / puNyena = pavitreNa tasyA: == nandinyAH, aMgaM = zarIramiti tadaMgaM tasya nisyandaH = drava eva jalaM = salilamiti tena tadaMganisyandajalena mUtreNetyarthaH / locane = netraM, pramRjya = zodhayitvA prakSAlyeti yAvat / indriyANi = akSApi, atikrAntAH = atItAH iti atIndriyAsteSu atIndriyeSu / bhAveSu = padArtheSu / apiH = samuccaye / upapannaM = sampannam, darzanaM = sAkSAtkArazaktiryasya sa upapannadarzanaH, babhUva = jAtaH / I samA0 - dilIpasya nandanaH dilIpanandanaH / tasyA bhaGgaM tadaGgam, tadaGgasya nisyanda
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAmye tadaGganisyandaH, tadaGgAnisyanda eva jalaM tadaGganisyandajalam , tena tadaanisyandajalena / indriyApyatItA atIndriyAH, teSu atIndriyeSu / upapannaM darzanaM yasya saH upapannadarzanaH / abhi0-dilIpaputro rathuH nandinomUtreNa locane saMzodhya divyadRSTirjAtaH / hindI-sajjanoM ke sammAnita raghu ne turanta nandinI ke mUtra se A~kheM dho hAlI, isase unheM indriyoM se na dIkhane vAle padArthoM ko bhI dekhane kI zakti mila gaI / / 41 // sa pUrvataH parvatapakSazAtanaM dadardA devaM naradevasaMbhavaH / punaH punaH sUtaniSiddha cApalaM hantavaM ratharazmisaMyatam // 42 // saMjIvinI-naradevayaMbhavaH ma ravaH punaH puna: sUtena niSiddhacApalaM nivAritauddhatvaM rathasya razmibhiH pragrahaiH / 'kiraNAgrahau ra zamI para / saMgataM baddhamazvaM harantaM parvatapakSAgAM zAtanaM chedakaM devamindraM pUrvataH pUrvasyAM dizi dadarza // 42 // / anvayaH-- naradejasammavaH, saH, punaH punaH, sUtaniSiddhacApalaM, stharazmi. saMyatam, azvaM, harantaM, parvatapakSazAtanaM devaM pUrvataH, dadarza / vAcya0-naradevasambhavena tena azvaM haran parvatapakSazAtano devaH pUrvato dadRze / dhyAkhyA-narANAM - anuSyANAM, deva:-IzvaraH, iti naradevastasmAt sambhavaH = utpattiH yasya sa nara devsmbhvH| saH dhuH| punaH punaH = bhUyo bhUyaH, sUtena sArathinA, niSiddhaM - nivAritaM, cApala = cAJcalyaM yasya saH, taM sUtaniSiddhacApalam / rathasya = syandanasya, razmayaHpragrahAH, taiH saMyataH = baddhastaM tathoktam / azva =turagaM, harantaM = corayantaM, parvatAnAM - girIyA, pakSA: garutaH iti parvatapakSAsteSAM zAtanaH- chedakastaM parvatapakSazAtanaM / devam = indra, pUrvataH = pUrvasyAM dizi dadarza=apazyat / samA0-naradevAt saMbhavo yasya saH nrdevsmbhvH| capalasya bhAvaH cApalam , sUtena niSaddhaM cApalaM yasya saH sUtaniSiddhacApalaH, taM sUtaniSiddhacApalam / rathasya razmayaH raparazmayaH,ratharazmimiH saMyataH rathara zmisaMyataH, taM ratharazmisaMyatam / parvatAnA pakSAH parvatapakSAH, parvatapakSANAM zAtanaH parvatapakSazAtanaH, taM parvatapakSazAtanam / ___ ami0-prAptadivyadRSTiH, dilIpasnuH ratharazmibaddhamazvaM harantamindraM pUrvasyAM dizi dRSTavAn / hindI--isa prakAra divya dRSTi prApta kara ke raghu ne, usa ghor3e ko curAkara le jAte hue, parvatoM ke paMkha kATanevAle indra ko pUrva dizA meM dekhA aura ratha kI horI se bA~dhe capala ghor3e ko indra kA sArathi barAbara roka rahA thA // 42 // zataistamakSaNAmanimeSavRttimihari viditvA harimizca vAjimiH / avocadenaM gaganaspRzA raghuH svareNa dhIreNa nivartayativa // 3 // saMjIvinI-raghustamazvahAramanimeSavRttiminimeSa vyApArazanyairakSyA zataharibhiharidvaNaH / 'hariAcyavadAkhyAto haritkapilavarNayoH' iti vishvH| vAnimiraznaizca harimindraM viditvA /
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 37 'harirvAtAkaM candrendrayamopendramarociSu' iti vizvaH / enamindraM gaganaspRzA vyomavyApinA dhIreNa gaMbhIreNa svareNa dhvaninaiva nivartayannivAvocat // 43 // , anvayaH - - raghuH tam animeSavRttibhiH, akSNAM zataiH, haribhiH, vAjibhiH, ca, hariM, viditvA, evaM, gaganaspRzA, dhIreNa, svareNa nivarttayan, iva, avocat / vAcya0 -- raghuNA nivarttayatA iva avoci / vyAkhyA - raghuH = dilIpAtmajaH / tam = azvaharttAram = azva caura mityarthaH nimeSasya vRttiH, nimeSavRttiH, avidyamAnaH nimeSavRttiryeSAM tAni animeSavRttIni tai: animeSavRttibhiH = nimeSavyApArazUnyaiH / zrakSNAM = netrANAM zataiH = zatasaMkhyAkaiH, haribhiH = haridvarNaiH / harim = indraM, viditvA = zAkhA | enam = indraM, gaganam = AkAzaM, spRzati = vyApnoti iti gaganaspRk, ten gaganaspRzA / dhIreNa = nambhIreNa svareNa = dhvaninA / nivarttayan = parAvartayan zva = yathA avocat = uktavAn / samA0 - nimeSasya vRttiH nimeSavRttiH, na, tridyate nimeSavRttiH yeSAM tAni animeSavRttoni, taiH animeSavRttibhiH / gaganaM spRzatIti gaganaspRk tena gaganaspRzA / " abhi0 - raghuH sahasrAkSatayA ghoTakAnAM haridvarNatayA nimeSavyApArazUnyadRSTimattvena cAzvacaurabhindraM jJAtvA gambhIra svareNa taM nivartayanniva jagAda / hindI0 - raghu ne usa ghor3e ko curAkara le jAnevAle ko palakeM na girAne vAlI hajAra A~khoM se aura hare raMga ke ghor3e se indra karake pahacAna liyA / aura AkAzavyApI gammIra svara se indra ko mAno lauTAte hue, lalakArA // 43 // makhAMzabhAjAM prathamo manISibhistvameva devendra ! sadA nigadyase / ajastradIkSAprayatasya madguroH kriyAvighAtAya kathaM pravartase // 44 // saMjIvinI -- he devendra ! manISibhistvameva makhAMzabhAjAM yajJabhAgabhujAM prathamaH sadA nigadyase kathyase / tathA'pyajatradIkSAyAM nityadIkSAyAM prayatasya madguroH kriyAvighAtAya RtuvighAtAya / kriyAM vihantumityarthaH / 'tumarthAzca bhAvavacanAt' iti caturthI / kathaM pravartase // 44 // anvayaH- - "he" devendra ! manISibhiH, tvam eva, makhAMzabhAjAM prathamaH, sadA, nigadyase, "tathAdi" ajastradIkSAprayatasya, madguroH, kriyAvighAtAya, kathaM pravarttase / vAcya0 - "he" devendra ! manISiNastvAmeva prathamaM nigadanti, tvayA kathaM pravartyate / vyAkhyA -- devAnAmindra iti bevendrastatsaMbuddhau "he" devendra ! manISibhiH = vidvadbhiH / svam ( = indra eva / makhasya = yazasya, aMzAH = bhAgAstAn bhajanti bhuJjate iti makhAMzabhAjasteSAM makhAMzabhAjAM devAnAM / prathamaH = AdiH / sadA = savaMdA, nigadyase = kathyase / "tathApi " ajasraM = nirantaraM dIkSA iti ajasradIkSA tasyAM prayataH = saMlagnastasya ajastradIkSAprayatasya mama = raghoH, guruH = pitA tasya madguroH / kriyAyAH = anuSThAnasya, vivAtaH = nAzastasmai kriyAvighAtAya / kathaM = kasmAt pravartta se = pravRtto bhavasi / "
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 raghuvaMzamahAkAvye samA0 - devAnAmindaH devendraH, tatsambuddhau devendra ! manISA eSAmastIti manISiNaH, taiH manISibhiH / makhasya aMzAH makhAMzAH, makhAMzAn bhajantIti makhAMzabhAjaH, teSAM makhAMzabhAjAm / ajasraM dIkSA ajasradIkSA, ajasradIkSAyAM prayataH ajasradIkSAprayataH, tasya ajasradIkSAprayatasya / mamaH guruH madguruH, tasya madguroH / kriyAyAH bidhAtaH kriyAvidhAtaH, tasmai kriyAvidhAtAya / abhi0-yabhAgabhujAM madhye tvameva prathamaH bhUtvA nijatRptikAraNaM yazaM vihantuM azvApaharaNarUpakarmaNi kathaM pravRtto'si / / hindI-he indra ! yajJa kA bhAga sabase pahale tumako hI milatA hai, aisA manISiyoM kA kahanA hai, phira bhI nirantara yajJa karane meM prayatnazIla mere pitA ke yajJa meM na jAne tuma kyoM vighna DAla rahe hoM / / 44 / / trilokanAthena sadA makhadviSastvayA niyamyA nanu divyckssussaa| sa cetsvayaM karmasu dharmacAriNAM tvamantarAyo bhavasi cyuto vidhiH // 45 // saJjIvinI-trayANAM lokAnAM nAthastrilokanAthaH / 'taddhitArthottarapadasamAhAre ca' ityanenottarapadasamAsaH / tena trailokyaniyAmakena divyacakSudhA'tIndriyArthada zinA tvayA makhadviSaH kratuvighAtakAH sadA niyamyA nanu zikSyAH khalu / sa tvaM dharmacAriNAM karmasu kratuSa svayamantarAyo bhavasi cet vidhira nuSThAnaM cyutaH kSataH / loke satkarmakathaivAstamiyAdityarthaH / / 45 / / anvayaH-trilokanAthena, divyacakSuSA, tvayA, makhadviSaH, sadA, niyamyAH, nanu, saH tva, dharmacAriNAM, karmasu, svayam , antarAyaH, mavasi, cet , "tarhi" vidhiH cyutH| vAcya-trilokanAtho divya cakSustvaM makhadviSaH sadA niyamayati nanu, tena tvayA dharmacAriNAM karmasu antarAyeNa bhUyate cet , "tahiM" vidhinA cyutena bhuuyet| vyAkhyA-trayANAM lokAnAM nAyastrilokanAthastena trilokanAthena = trailokysvaaminaa| divyAni =alaukikAni, cakSeSi - netrANi yasya sa divyacakSustena divyacakSuSA = atIndriyArthadarzinA / tvayA = indreNa / makhAn = yazAn dviSanti, iti makhadviSaH = yazavighAtakAH / sadA = sarvadA / niyamyAH=zikSyAH / nanu = nishcyen| saH yazadviSAM niyantA tvaM dharma carituM zIlaM yeSAnte dharmacAriNasteSAM dhrmcaarinnaaN=sukRtkaarinnaaN| karmasu = kriyAsu / svayam - AtmanA / antarAyaH vighnaH / bhavasi - vartase / cet = yadi, "tahiM" vidhiH = dharmAnuSThAnaM: cyutaH - naSTaH / 'bhavediti zeSaH / samA0- trayANAM lokAnAM nAthaH trilokanAthaH, tena trilokanAyena / divyaM cakSaH yasya sa: divyacakSuH, tena divyckssussaa| makhAn dviSantIti madviSaH / dharma carantIti dharmacAriNaH, teSAM dharmacAriNAm / ___ abhi0-trilokaniyAmakena tvayA yajJAdisatkArthavidhAtakA daNDanIyAH, evaM sthite yadi bhavAn me pituryavinAzaM kariSyati tahiM dharmakathaiva naSTA bhavelloke /
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ - tRtIyaH sargaH hindI-tInoM lokoM ke svAmI divyadRSTivAle Apako cAhiye ki jo saMsAra meM yajJAdi satkarma ke vighAtaka haiM, unheM daNDa deN| phira dharma rakSaka hokara yadi svayaM Apa ho yajJa meM vighna DAleMge to yazAdi anuSThAna lupta ho jAyagA // 45 // tadaGgamamyaM maghavanmahAkratoramuM turaGga pratimoktumarhasi / pathaH zruterdarzayitAra IzvarA malImasAmAdadate na paddhatim / / 46 / / saJjIvinI-he maghavan ! tattasmAtkAraNAnmahAkratorazvamedhasyAgryaM zreSThamaGgaM sAdhanamamuM turaGgaM pratimoktuM pratidAtumarhasi / tathAhi zrutervedasya patho darzayitAraH sanmArgapradarzakA IzvarA mahAnto malImasA paddhati mArga nAdadate na svIkurvate / asanmArga nAvalambanta ityarthaH / 'malImasaM tu malinaM kaccaraM maladUSitam' ityamaraH // anvayaH-"he" maghavan ! tad , mahAkratoH, agrUyam , aGgam , amuM, turaMgaM, pratimoknum , arhasi "tathAhi" zruteH pathaH, darzayitAraH IzvarAH, malImasA, paddhati, na, Adadate / vAcya0-tvayA ajhate, patho darzayitRbhiH IzvaraiH malomasA paddhati dIyate / vyAkhyA-"he" maghavan ! =he indra ! tad =tasmAt kAraNAt / mahAMzcAsau kratuH mahAkara stasya mahAkato:= azvamedhasya / agre bhavam agrathaM pradhAnaM zreSTham , aGgam = avayavam , mum = etaM, turaGga = ghoTakaM / pratimoktu = pratidAtum / arhasi = yogyo'si / "tathAhi" zruteH= vedasya, pathaH =mArgasya / darzayitAraH= prdrshkaaH| IzituM zIlaM yeSAnte IzvarAH= mahAnto janAH / malImasA=malinA, paddhati = mArga / na = nahi, Adadate = sviikurvte| samA0-mahAMzcAptau kratuzca mahAkratuH, tasya mhaaktoH| agre bhavam amyam , tat / abhi0-ato he indra ! azvamedhayazIyamamuM turaGgaM mahyaM datvA dharmacAriNo me pituH yazarakSAM tu karotu bhavAn , bhavAdRzA IdRzI paddhatiM na sviikurvte| hindI-isIliye he indra ! Apa mere pitA ke mahAkratu azvamedha yajJa ke pradhAna aMga isa ghor3e ko chor3a dIjiye, kyoMki veda kA mArga dikhAnevAle mahApuruSa aisA nindanIya kArya kabhI nahIM karate // 46 // iti pragalbhaM raghuNA samIritaM vaco nizamyAdhipatirdivaukasAm / nivartayAmAsa rathaM savismayaH pracakrame ca prativamuttaram // 47 // saMjIvinI-iti raghuNA samIritaM pragalbhaM vaco nizamyAkarNya divaukasaH svargaukasaH divaM svarge'ntarikSe ca' iti vizvaH / teSAmadhipatidevendro raghuprabhAvAtsavismayaH san rathaM nivartayAbhAsa, uttaraM prativaktuM pracakrame ca // 47 // __ anvayaH-iti, raghuNA, samIritaM, pragalma, vacaH, nizamya, divaukasAm adhipatiH, savismayaH, "san" rathaM, nivarttayAmAsa, uttaraM prativaktuM pracakrame ca / vAcya-divaukasAmadhipatinA savismayena "satA" rayo nivrtyaanycke|
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye vyAkhyA - iti = pUrvoktaprakAreNa / raghuNA = dilIpaputreNa / samIritaM = kathitaM / pragalbhaM = dhRSTaM / vacaH = vacanaM / nizamya = zrutvA / divaukasAM = devAnAm, adhipatiH svAmI, indraH ! vismayena = AzcaryeNa sahitaH = yuktaH iti savismayaH " san" / rathaM syandanaM / nivarttayAmAsa = nyavarttayat / uttaraM = prativacanaM / prativaktuM prati kathayituM pracakrame = prArambhaM kRtavAn / samA0-- divam okaH yeSAM te divaukasaH / vismayena saha vartate iti savismayaH / abhi0 - raghoH pUrvoktaM pragalbhaM vAkyaM zrutvA devendraH AzcaryacakitaH san rathaM parAvartayan pratyuttaraM dAtuM pracakrame / 40 hindI- --isa prakAra raghu ke nirbhaya vacana ko sunakara indra ko bar3A Azcarya huA, apane ratha ko lauTAkara javAba dene lagA // 47 // aura yadAttha rAjanyakumAra tattathA yazastu rakSyaM parato yazodhanaiH / jagatprakAza tadazeSamijyayA bhavadgururlaGghayituM mamodyataH // 48 // saMjIvinI - he rAjanyakumAra ! kSatriyakumAra ! 'mUrdhAbhiSikto rAjanyo bAhujaH kSatriyo virAT' ityamaraH / yadvAkyamAttha bravISi 'bruvaH paJcAnAmAdita Aho bruvaH' ityanenAhAdezaH / tattathA satyam / kiMtu yazodhanairasmAdRzaiH parataH zatruto yazo racyam / tataH kimata AhabhavadgurustvatpitA jagatprakAzaM lokaprasiddhamazeSaM sarvaM mama tadyazaH zatakratutvarUpaM ijyayA yAgena laGghayituM tiraskartumudyata udyuktaH // 48 // anvaya -- 'he' rAjanya kumAra, yad Attha, tat, tathA, tu, yazodhanaiH parataH, yazaH rakSyaM, bhavadguruH, jagatprakAzam, azeSaM, mama, tad, ijyayA, laMghayitum, udyataH / vAcya0-yad vAkthaM tvayocyate tena "bhUyate" tu yazodhanAH parato yazo rakSanti, bhavadguruNA tad yazaH ijyayA laMghayitumudyatena "bhUyate" yat = vyAkhyA-- rAjanyasya = kSatriyasya, kumAraH = yuvarAjastatsaMbuddhau "he" rAjanyakumAra ! = pUrvoktaM vacaH = vacanam, zrattha - kathayasi, "tvamiti zeSaH " / tad = vacaH / tathA = satyam / tu = kintu, yazaH = kIrtiH, eva dhanaM - vittaM yeSAM te, taiH yazodhanaiH / parataH = zatrutaH / yazaH = kIrtiH, rakSituM yogyaM rakSyaM = rakSaNIyaM pAlanIyaM / bhavataH = tava, guruH = pitA iti bhavadguruH dilIpaH / jagati = saMsAre, prakAzaM prasiddham / azeSaM tat = jagatprasiddhaM yazaH kIrtim / ijyayA = azvamedhayajJena, udyataH = udyuktaH 5: 1 sampUrNaM / mama = indrasya / laMghayituM = laMghanaM kartum / = samA0 - rAjanyasya kumAraH rAjanyakumAraH tatsambuddhau he rAjanyakumAra ! yaza eva dhanaM yeSAM te yazodhanAH, taiH yazodhanaiH / rakSituM yogyaM rakSyam / bhavataH guruH bhavadguruH / jagati prakAzaM jagatprakAzam, tat jagatprakAzam / na vidyate zeSo yasya tat azeSam, tat /
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ . tRtIyaH sargaH abhi0--he kSatriyabAlaka ! yat bhavatA kathitaM tatsarva satyaM vartate, kintu zatakraturindra eva nAnya iti svayazo rakSituM tava piturazvamedhIyo'zvo hRta iti na doSAya / hindI-he kSatriyakumAra ! jo tumane kahA hai, vaha saba satya hai, kintu yazasviyoM ko apane yaza kI rakSA avazya karanI caahiye| maiMne saMsAra meM prasiddha sau azvamedha yajJa karane kA jo yaza pAyA hai, use sauvAM azvamedha karake tumhAre pitA chInanA cAhate haiM // 40 // hariyathaikaH puruSottamaH smRto mahezvarastryambaka eva nAparaH / tathA vidurmA munayaH zatakratuM dvitIyagAmI nahi zabda eSa naH // 19 // saJjIvinI-puruSeSUttama iti sptmiismaasH| 'na nirdhAraNe' iti SaSThosamAsaniSedhAt / karmadhAraye tu 'sanmahatparamottamotkRSTAH pUjyamAnaiH' ityuttamapuruSa iti syAt / yathA hariviSNureka eva puruSottamaH smRtH| yathA ca tryambakaH zivaH mahezvaraH smRtH| nAparo'paraH pumAnna / tathA mAM munayaH / zatakratuM viduviMdanti / 'vido laTo vA' iti jherjusaadeshH| no'smAkam / hariharayormama cetyarthaH / eSa tritayo'pi zabdo dvitIyagAmI ekaM vihAyAnyagAmI nahi / dvitIyAtatpuruSaprakaraNe 'gamyAdInAmupasaMkhyAnam' iti samAsaH // 49 // anvayaH-yathA, hariH, ekaH, puruSottamaH, smRtaH, 'yathA ca', tryambakaH, eva, mahezvarA, smRtaH, na, aparaH tathA mAM, munayaH, zatakratuM, viduH, naH eSaH, zabdaH dvitIyagAmI nhi| __ vAcya0-hariNakenaiva puruSottamena smRtena 'bhUyate' tryambakenaikenaiva mahezvareNa 'bhUyate' nApareNa tayAhaM munibhiH zatakraturvidye, etena zabdena dvitIyagAminA nahi bhUyate / vyAkhyA-yathA=yena prakAreNa / harati pApAnIti hariH viSNuH / ekaH= kevalaH eva / puruSeSu = nareSu, uttamaH=zreSThaH iti purussottmH| smRtaH= kathitaH / 'yathA ca' trINi ambakAni-netrANi yasya sa tryambakaH- zivaH 'eka evaM' iti nishcye| mahAMzcAsau Izvara iti mahezvaraH- mahAdevaH 'smRtH'| na= nahi / aparaH anyaH kazcijjana ityarthaH / tathA tena prakAreNa / mAm =indraM / mantAra iti munayaH vedazAstratattvAvagantAraH / zatakratuM zatAzvamedhayazakartAraM / viduH=vidanti / naH = asmAkaM trayANAm , hariharendrANAm / eSaH= tritayo'pi / zabdaH- puruSottamamahezvarazatakraturUpaH / dvitIyam = aparaM, gantuM yAtuM zIlamasyAsau dvitIyagAmo= anyavAcaka ityarthaH / nahi = na, bhavatIti zeSaH / samA0-puruSeSu uttamaH purussottmH| mahAzcAsAvIzvarazca mheshvrH| trINi ambakAni yasya saH tryambakaH / zataM kratavo yasya saH zatakratuH, taM zatakratum / dvitIyaM gantuM zIlamasyeti dvitiiygaamii| abhi0-loke puruSottamamahezvarazatakratuzabdAH hariharendrAnevAbhidadhati, nAnyAn puruSAn / hindI-jaise bhagavAn viSNu ko hI puruSottama kahA jAtA hai| aura tryambaka arthAt ziva ko hI mahezvara kahA jAtA hai, ThIka usI prakAra muni loga mujha indra ko hI zatakratu 'sau azvamedha yajJa karanevAlA' kahate haiN| ye tInoM nAma dUsare vyakti ke nahIM ho sakate // 49 //
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ato'yamazvaH kapilAnukAriNA pitustvadIyasya mayApahAritaH / alaM prayatnena tavAna mA nidhAH padaM padavyAM sagarasya santataH // 50 // sabjIvinI-yato'hameva zatakraturatastvadIyasya piturayaM zatatamo'zvaH kapilAnukAriyA kapilamunitulyena myaaphaarito'phRtH| apahArita iti svAtheM Nic / tavAtrAzve prayatnenAlam / prayatnaM mA kArSIrityarthaH / niSedhyasya niSedhaM prati karaNatvAttatIyA / sagarasya rAzaH saMtateH saMtAnasya padavyAM padaM mA nidhAH na nidhehi / nipUrvAddhAdhAtorlaGa / 'na mAyoge' ityaDAgamapratiSedhaH / mahadAskandanaM te vinAzamUlaM bhavediti bhAvaH // 50 // anvayaH-ataH tvadIyasya, pituH, ayam , azvaH, kapilAnukAriNA mayA apahAritaH, tava atra, prayatnena, alaM,sAgarasya santateH, padavyAM, padaMmA nidhaaH| vAcya0-amumazvaM kapilAnukAryahamapahRtavAn padaM tvayA mA nidhAyi / vyAkhyA-ataH-etasmAt kAraNAt / tavAyaM tvadIyastasya = bhavadIyasya, pituH = janakasya, diliipsyetyrthH| ayam eSa zatatamaH, ashvH=ghottkH| kapilamanukatu zolamasyeti kapilAnukArI, tena kapilAnukAriNA-kapilamunitulyena, mayA = indreNa / aphaarit:=coritH| tvrghoH| atra =asminnshve| prayatnena pryaasen| alaM-sAdhyaM nAsti / sagarasya = sagaranAmno nRpsy| santateH= santAnasya, pdvyaaNmaageN| padaM = caraNaM, mA= nahi, nidhAH-: nidhehi| ___ samA0-kapilamanukatuM zIlamasyeti kapilAnukArI, tena kapilAnukAriNA / taba ayaM svadIyaH, tasya tvadIyasya / abhi0-nijanAmarakSaNArtha tava pitura yamazvaH kapilatulyena mayApahRtaH, ataH tavAzvagrahaeprayAso vyarthaH, anyathA sagaraputrANAmiva tvamapi vinaMkSyasi / hindI-isaliye tumhAre pitA ke isa ghor3e ko kapila muni kI taraha maiMne hara liyA hai, tumhArA ise chur3Ane kA prayatna vyartha hai| ataH tuma sagaraputroM ke mArga kA anusaraNa mata karo, nahIM to unake samAna tuma bhI naSTa ho jAoge // 50 // tataH prahasyApamayaH purandaraM punarbabhASe turagasya rakSitA / gRhANa zastraM yadi sarga eSa te na khalvanirjitya raghu kRtI bhavAn // 51 // saJjIvinI-tatasturagasya rakSitA raghuH prahasya prahAsaM kRtvA / apabhayo niIkaH sn| punaH puraMdaraM babhASe / kimiti-he devendra ! yadyaSo'zvamocanarUpaste tava soM nizcayaH / 'sargaH svabhAvanimokSanizcayAdhyAyasRSTiSu' itymrH| tahiM zastraM gRhaann| bhavAnraghu mAmanirjitya / kRtakRtyo na khalu / "iSTAdibhyazca" itonipratyayaH / raghumityanenAtmano durjayatvaM sUcitam // 51 // anvayaH-ataH turagasya, rakSitA, prahasya, apamayaH, "san", punaH purandaram bamANe, yadi eSa, te sargaH, "tarhi" zastram, gRhANa, bhavAn , raghum , anirjitya, kRtI, na, khlu|
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH vAdhya0-rakSitrA apamayena "satA" purandaraH bbhaasse| yadi, etena, te, sargeNa "bhUyate" 'tahiM tvayA zastram gRhyatAm / bhavatA kRtinA na bhUyate khalu / / vyAkhyA0-tataH = tadanantaram , turagasya= azvasya, rakSatIti rakSitA=pAlakaH, rghuH| prahasya-prahAsaM kRtvaa| apagataM bhayaM yasmAdityapabhayaH = nirbhayaH 'san' / punaH= bhUyaH / puraM dArayatIti purandaraH = indra, taM purandaraM / bbhaasse=uuce| yadi = cet , eSaH = ayam azvamocanarUpa ityarthaH / te=tava, sargaH= nizcayaH / 'tahiM' zastram = zrAyudham , gRhANa = svIkuru / bhavAn = tvam , indra ityrthH| raghum = dilIpaputram mAmityarthaH / anirjitya =ajitvA / kRtamaneneti kRtI kRtakRtyaH, nanahi khalu iti nishcye| samA0-apagataM bhayaM yasmAtsaH apabhayaH / kRtamasyAstIti kRtii| abhi0-tataH raghuH prahasyAkathayat , yat he indra ! yadi te'zvamocanAbhAve nizcayaH tahiM mayA saha saMgrAmaM kuruSva, yato yAvattvaM mAM na jeSyasi tAvadazvanayane kutaste shktiH| hindI-taba ghor3e ke rakSaka raghu ne ha~sakara kahA ki he indra ! yadi tumhArA ghor3e ko na chor3ane kA hI nizcaya hai to zastra hAtha meM uThAo, kyoMki jaba taka tuma mujhe nahIM jIta lete taba taka ghor3A kaise le jA sakate ho ? // 51 // sa evamuktvA maghavantamunmukhaH kariSyamANaH sazaraM zarAsanam / atiSThadAlIDhavizeSazominA vapuHprakarSeNa viDambitezvaraH // 52 // saMjIvinI-sa radhurunmukhaH san / maghavantamindra mevamuktvA zarAsanaM cApaM sazaraM krissymaannH| AlInAlIDhAkhyena sthAnabhedena vizeSazobhinAtizayazobhinA vapuHprakarSaNa dehaunnatyena viDambitezvaro'nusRtapinAkI san atiSThat sthitavAn / AloDhalakSaNamAha yAdava:"sthAnAni dhanvinAM paJca tatra vaizAkhamastriyAm / trivitastyantarau pAdau maNDalaM toraNAkRti // anvayeM syAtsamapadamAlIDhaM tu tto'grtH| dakSiNe vAmamAkuzcaya pratyAlIDhaviparyayaH // " iti // 52 // anvayaH-saH, unmukhaH 'san' maghavantam , evam , uktvA , zarAsanam , sazaram , kariSyamANaH, AlIDhavizeSazobhinA, vapuHprakarSaNa, viDambitezvaraH 'san', atiSThat / vAcya0-tena unmukhena 'satA', kariSyamANena viDambitezvareNa 'satA' asthIyata / vyAkhyA-saH raghuH / udgataM mukhaM yasya sa unmukhaH= UnvokRtAnanaH, 'san' / maghavAn = indraH, taM maghavantam / evam = ittham , pUrvoktaprakAreNa / uktvA=kathayitvA / zaro'syate kSipyate'neneti zarAsanaH=dhanuH, tam / zareNa = bANena sahita iti sazaraH, tam sazaram = baannyuktmityrthH| kariSyatIti kariSyamANaH=vidhAsyamAnaH / vizepeNa zobhituM zIlabhasyeti vizeSazobhI, AlIDena = tadAkhyasthAnabhedena, vizeSazobhI= zobhAtizayazAlI iti AloDhavizeSazobhI, tena tathoktena / vapuSaH= dehasya, prakarSaH= aunnatyam iti vapuHprakarSaH, ten| viDambitaH = anukRtaH, IzvaraH=pinAkI yena sa viDambitezvaraH, 'san' bhatiSThat = tsthau|
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 41 raghuvaMzamahAkAvye samA0--udgataM mukhaM yasya saH unmukhaH / zarasya AsanaM zarAsanam , tat zarAsanam / zareSa saha vartate iti sazaram, tat sazaram / AloDhena vizeSaM zobhituM zolamasyeti AloDhavizeSazobhI, tena aaliiddhvishessshobhinaa| vapuSaH prakarSaH vapuHprakarSaH, tena vapuHprakarSaNa / viDambitaH IzvaraH yena saH viDambitezvaraH / ami0-raghurevamindramuktvA bANaM dhanuSA saMyojya dakSiNaM caraNamagrata Akuncya vAmaM ca pazcAvistArya yuddhonmukhastathA sthito yathA tripuradAhodyataH zambhurAsIt / hindI-indra se isa prakAra kahakara raghu dhanuSa para bANa car3hAte hue mAloDha nAmaka sthAnabheda se khar3e hue arthAt dAyA~ paira Age ko jhukAkara tathA bAyA~ paira poche kI ora tAnakara aise suzobhita hue jaise tripuradAha ke samaya magavAn zaGkara // 52 // raghoravaSTammamayena patriNA hRdi kSato gotramidapyamarSaNaH / navAmbudAnIkamuhUrtalAgchane dhanuSyamo samadhata sAyakam // 53 // saovinI-raghoravaSTambhamayena stambharUpeNa / 'avaSTamme suvaNe ca stambhaprArammayorapi' iti vizvaH / patriNA bANena hRdi hRdaye kSato viddhaH / ata evAmarSaNo'sahanaH kruddhaH ityarthaH, gotramidindro'pi / 'saMbhAvanIye caure'pi gotraH kSoNIdhare mataH' iti vishvH| navAmbudAnAmanAkasya vRndasya muhUrta kSaNamAtraM jhAchane cihnamUte dhanuSi, divye dhanuSotyarthaH / amoghamavandhyaM sAyakaM bANaM samadhatta saMhitavAn / anvayaH-raghoH, avaSTammamayena, patriNA, hRdi, kSataH, 'ataeva', gotramit, api, navAmbudAnIkamuhUrtalAgchane, dhanuSi, amogham , sAyakam , samadhatta / vAcya0-kSatena, 'ata eva' amarSaNeja, gotrabhidA, api, amoghaH sAyakaH samadhIyata / vyAkhyA--raghoH = dilIpaputrasya / prAcuryeNAvaSTambho yatratyavaSTammamayaH stambharUpaH tena tathoktena, patriNA = bANena / hRdi = hRdye| kSataH viddhH| ataeva, na maSituM zIlamasya iti amarSaNaH= krodhavAn / gA pRthvI trAyante rakSanti iti gotrAH parvatAH, tAn bhinattIti gotrabhit = indraH / api / ambUni = jalAni, dadati = yacchantIti ambudAH meghAH, nayA nUtanAzca te ambudA iti navAmbudAH, teSAm anIkaM =sainyam , iti navAmbudAnIkaM, tasya muhUrta = kSaNamAtram , yat lAMchanam = cihnam iti muhurtalAMchanam , tasmin / dhanuSi-zarAsane, amoSam saphalama / sAyakam =zaram / samadhatta=sandadhe / samA0-pacuraH avaSTambhaH yasmin saH avaSTammamayaH, tena avaSTammamayena / ambu dadatIti ambudAH, navAzca te ambudAca navAmbudAH, navAmbudAnAmanIkaM * navAmbudAnokam , navAmbudAnIkasya muhUrta lAMcchanaM navAmbudAnIkamuhUrtalAMchanam , tasmin navAmbudAnIkamuhUrtalAMchane / na moghaH amoghaH, taM amogham / abhi0-raghoH stambharUpeNa bANena hRdaye viddhaH zakro'tikruddho bhUtvA navajaladharakSaNamAtrazobhite svadhanuSi saphalaM vANaM saMyojitavAn /
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 45 hindI-raghu ke stambha sadRza dRr3ha bANa ke dvArA hRdaya viMdha jAne ke kAraNa indra ko bahuta krodha huA aura usane bhI navIna megha samUha meM kSaNamAtra ke liye zobhita honevAle apane dhanuSa para kabhI vyartha na jAnevAlA bANa rakkhA // 53 // divIpasUnoH sa vRhadbhujAntaraM pravizya bhImAsurazoNitocitaH / papAvanAsvAditapUrvamAzugaH kutUhaleneva manuSyazoNitam // 54 // saMjIvinI-bhImAnAM bhayaMkarANAmamurANAM zoNite rudhira ucitaH paricita: sa indramukta bAzugaH sAyako dilIpasUnoH raghohadvizAlaM bhujAntaraM vakSaH pravizya / anAsvAditapUrva pUrvamanAsvAditam , supsupeti samAsaH, manuSyazoNitaM kutUhaleneva papau / / 54 // vAcya0-bhImAsurazoNitocitena tena Azugena kutUhalena iva pape / vyAkhyA-bhImAH = bhayaGkarAzca te asurAH= daityAH iti mImAsurAH, teSAM zoNitam = raviram iti bhImAsurazoNitam , bhImAsurazoNite citaH = yogyaH, iti momaasurshonnitocitH| sA=indradhanurmuktaH / Azu%DzIghraM gacchatIti AzugaH= bANaH / dilIpasya = tadAkhyanRpasya, sUnuH-putra iti dilIpasUnuH tasya dilIpasUnoH / bRhad = vizAlam , bhujayoH = bAhoH "bhujabAhU praveSTo doH" itymrH| antaraM = madhyabhAgam iti bhujAntaram , tat vakSaH ityarthaH, pravizya = pravezaM kRtvA na AsvAditam iti anAsvAditam , pUrvam anAstrAditam iti anAsvAditapUrvam = pUrvamanAsvAditam / manuSyasya = manujasya, zoNitam = rudhiram iti manuSyazoNitaM tat / kutUhalena = kautukena / iva = yathA / papau= apibat / samA0-bhImAzca te asurAzca bhImAsurAH, bhomAsurANAM zoNitaM mImAsurazoNitam , bhImAsurazoNite ucitaH bhiimaasurshonnitocitH| Azu gacchatItyAzugaH / dilIpasya sUnuH dilIpasUnuH tasya diliipsuunoH| bhujayorantaraM bhujAntaram , tat bhujAntaram / pUrvam na AsvAditaM anAsvAditapUrvam , tat / manuSyasya zoNitam manuSyazoSitam , tat manuSyazoNitam / abhi0-indramukto bANaH yaH kevalaM mayaMkaradaityarudhirapAnayogya AsIt ravoH hRdayaM praviSTaH san manuSyarudhirapAnAsakta iva jAtaH / hindI-indra ke dhanuSa se chUTA huA bANa jo ki kevala daityaraktapAna kA ho abhyAsI yA, raghu ke hRdaya meM ghusakara pahale kabhI na cakhe hue manuSya ke rakoM kA pAna bar3e cAva se karane lagA / / 54 / / hareH kumAro'pi kumAravikramaH sura dvapAsphAlanakarkazAGgalau / bhurezacIpatravizeSakAGkite svanAmacihna nicakhAna sAyakam // 55 / / saJjIvinI kumArasya skandasya vikrama iva vikramo yasya sa tthoktH| 'saptamyupamAna' ityAdinA samAsaH / kumAro'pi raghurapi suradvipasyerAvatasthAsphAlanena karkazA aMgulayo yasya sa tasmin zacyAH patravizeSakaraGkite zacIpatravizeSakAGkite harerindrasya bhuje svanAmacihnaM svanAmAkitaM sAyakaM nicakhAna nikhAtavAn / niSkaNTakarAjyamAptasyAyaM mahAnamibhava iti bhAvaH // 55 //
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-kumAravikramaH, kumAraH, api, suradvipAsphAlanakarkazAGgulI, zacIpatravizeSakAGkite, hareH, bhuje, svanAmacihna, sAyakam , nicakhAna / vAcya0-kumAravikrameNa kumAreNa api svanAmacihna sAyakaH, nicakhne / vyAkhyA-kumArasya = kArtikeyasya, vikramaH iva vikramaH = parAkramaH yasya sa tathoktaH, kumAraH = dilIpaputraH raghurityarthaH / api / dvAbhyAM pibatIti dvipaH=gajaH, surANam = devAnAm dvipaH iti suradvipaH, tasya AsphAlanam =tADanam iti suradvipAsphAlanam , tena karkazA:= kaThinAH, aGgulayaH = karazAkhAH yasya sa suradvipAsphAlanakarkazAGguliH, tasmin tathokte / zacyAH=indrANyAH, patravizeSakApi = parNatilakAni iti zacIpatravizeSakApi, taiH / akita:cihnitaH iti zacIpatravizeSakAGkitaH, tasmin / hareH=indrasya / bhuje=baahii| svasya = nijasya, nAma = abhidheyam iti svanAma / tat cihna lakSaNa yasya sa svanAmacihnastaM tathoktam sAyakam =bANam / nicakhAna = nikhAtavAn / samA0-kumArasya vikrama iva vikramo yasya saH kumAravikramaH / surANAM dvipaH suradvipaH, suradvipasya AsphAlanaM suradvipAsphAlanam , suradvipAsphAlanena karkazA aGgulayo yasya saH sura. dvipAsphAlanakarkazAGguliH, tasmin surdvipaarphaalnkrkshaanggulau| patrasya vizeSakANi patra. vizeSakANi, zacyAH patravizeSakANi zacIpatravizeSakApi, zacIpatra vizeSakaH aMkitaH zacIpatravizeSakAGkitaH, tasmin zacIpatravizeSakAGkite / svasya nAma svanAma, svanAmnaH cihaM yasya saH svanAmacihnaH, taM svanAmacihnam / abhi0--kArtikeyasamaparAkrameNa raghuNApi indrabAhumadhye svanAmAGkitaH bANaH nicakhne / hindI-kAtikeya ke samAna parAkramI raghu ne, airAvata hAthI ke nirantara tADana karate rahane se kaThina tathA indrANI kI patra racanA se aGkita indra kI bhujA meM apane nAma se aGkita bANa ko gAr3a diyA // 55 // jahAra cAnyena mayUrapatriNA zareNa zakrasya mahAzanidhvajam / cukopa tasmai sa bhRzaM surazriyaH prasahya kezavyaparopaNAdiva // 56 / / saMjIvinI-anyena mayUrapatriNA mayUrapatravatA zareNa zakrasyendrasya mahAzanidhvajaM mahAntamazInarUpaM dhvajaM jahAra ciccheda ca / sa shkrH| surazriyaH prasahya balAtkRtya kezAnAM vyaparopaNAdavatAraNAcchedanAdiva / tasmai raghave bhRzamatyartha cukopa / taM hantu miyeSetyarthaH / 'kudhaduheAsUyArthAnAm' ityanena sNprdaanaaccturtho| ___ anvayaH-anyena, mayUrapatriNA, zareNa zakrasya mahAzanidhvajam , jahAra, ca, saH, surazriyaH prasahya, kezavyaparopaNAt, iva, tasmai, bhRzam , cukop| vAcya0-mahAzanidhvajaH, jahe, tena tasmai, bhRzam , cukupe| vyAkhyA--anyena =apareNa, zarepa = bANena / zakrasya = indrasya / mahAn cAsau azaniH vajram , iti mahAzaniH, mahAzanirUpaM dhvajam = vaijayantI, iti mahAzanidhvajam , tat / jahAra = ahrt| ca = tathA / sH=indrH| surANAm = devAnAM, zrI lakSmIH , iti surazrIH, tasyAH
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 47 surazriyaH / prasahya = haThAt / kezAnA=bAlAnAm vyaparopaNam = chedanam iti kezavyaparopaNaM, tasmAt / 'kuntalo bAlaH kacaH kezaH ziroruhaH' ityamaraH / iva = yathA / tasmai rghve| bhRzam = atyantam / cukopa = kopaM kRtavAn / / samA0--mayUrasya patraM mayUrapatram mayurapatramasyAstIti mayUrapatrI. tena myuurptrinnaa| mahAzcAsau azanizca mahAzaniH, mahAzanireva dhvajam mahAzanidhvajam . tat mahAzanidhvajam surANAM zrIH surazrIH, tasyAH surazriyaH / kezAnAM vyaparopaNaM kezavyaparopaNam , tasmAt kezavyaparopaNAt / abhi0-ghaH apareNa bANena, indrasya dhvaja ciccheda / tena cendraH tasmai evaM cukopa yathA tasya devalakSmyAH kezAvatAraNaM kenacit kRtaM bhavet / hindI-raghu ne dUsare bANa se indra kI dhvajA kATa DAlI, jisase indra ko itanA kodha huA ki mAno usakI rAjyalakSmI ke sira ke bAla koI jabardastI utAra liyA ho // 56 // tayorupAntasthitasiddhasainikaM grutmdaashiivissmiimdrshnaiH| babhUva yuddhaM tumulaM jayaiSiNoradhomukhairUrdhvamukhaizca patrimiH // 57 // sNjovinii-jyaissinnornyonyjyaakaaNkssinnostyorindrrdhvoH| garutmantaH pakSavantaH / 'garutpakSacchadAH vatram' itymrH| AzIviSA daMSTrAyAM viSaM yeSAM te AzIviSAH sarpAH / pRSodarAditvAtsAdhuH / 'strI tvAzIhitAzaMsA'hidaMSTrayoH' ityamaraH / ta iva bhImadarzanAH / sapakSAH sarpA iva draSTaNAM bhayAvahA ityarthaH / tairadhomukherUrdhvamukhaizca / dhanvinoruparyodezAvasthitatvAditi mAvaH, patribhirbANairupAntasthitAstaTasthAH sidvA devA indrasya sainikAzca raghoryasmistattathoktaM tumulaM saMkulaM yuddhaM babhUva / anvayaH-jayaiSiNoH, tayoH, garutmadAzIviSamImadarzanaiH, adhomukhaiH UrdhvamukheH ca patrimiH, upAntasthitasiddhasainikam , tumulam , yuddham , babhUva / vAcya0-upAntasthitasiddhasainikena, tumulena, yuddhana, babhUve / vyAkhyA-jyaM = vijayam , icchataH=amilaSataH iti jayaiSiNau, tayoH jyaissinnoH| tayo: rvindryoH| garutaH = pakSAH santi yeSAM te garutmantaH, AziSi =daMSTrAyAM viSam = garalam , yeSAM te AzIviSAH sarpA ityarthaH, garumantazca te AzIviSAH iti garutmadAzIviSAH / bhImam =bhayaGkaram , darzanam =avalokanam yeSAM te bhImadarzanAH, garutmadAzIviSA iva bhImadarzanA iti taistathoktaH / adha:= nocaiH mukham = Ananam yeSAM te adhomukhAH, taiH adhomukhaiH| Urdhvam = upari, mukham = ananam yeSAM te UrdhvamukhAH, taiH UrdhvamukhaiH / ca = tathA / patribhiH= baanneH| antasya-avasAnasya samIpam = pAzvam iti upAntam . upAnte sthitAH-vartamAnAH iti upAntasthitAH / tAdRzAH siddhAH = devayonivizeSAH, sainikAH=senApuruSAH yasmiMstattathoktam upAntasthitasiddhasainikam / tumulam = bhayaGkaram / yuddham =janyam / babhUva = abhUt / samA-jayameSituM zIlamanayoriti jayaiSiNo, tayoH jyaissinnoH| garutaH eSAM santIti garutmantaH, garutmantazca te AzIviSAzca garutmadAzIviSAH, garutmadAzIviSA iva bhImaM darzanaM yeSAM
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye te garutmadAzIviSabhImadarzanAH, tai: garutmadAzIviSabhImadarzanaiH / adhaH mukhaM yeSAM te adhomukhAH, taiH adhomukhaiH / UrdhvaM mukhaM yeSAM te UrdhvamukhAH, taiH UrdhvamukhaiH / patrameSAmastIti patriNaH, taiH patribhiH / siddhAH sainikAca siddha sainikAH, antasya samIpam upAntam, upAnte sthitAH upAntasthitAH, upAntasthitAH siddhasainikAH yasmin tat upAntasthita siddhasaMnikam / 48 abhi0 - evaM raghorindrasya ca parasparaM sanikeSu siddheSu ca pazyatsu ghoraM yuddhaM babhUva / indrasya bAppAH adhomukhAH ravozca UrdhvamukhA Asan / hindI1- isa prakAra raghu aura indra kA, paraspara jaya kI abhilASA se siddhoM tathA sainikoM ke dekhate hue bhayaMkara yuddha Arambha huaa| donoM ke bAga Upara se nIce tathA nIce se Upara kI ora isa prakAra cala rahe the mAnoM ur3anevAle sA~pa ho // 57 // tejasaH / atiprabandhaprahitAtravRSTibhistamAzrayaM duSprasahasya zazAka nirvApayatuna vAsavaH svatazcyutaM vahnimivAdbhirambudaH // 58 // saJjIvanI - vAsavo'tiprabandhenAtisAtatyena prahitAbhiH prayuktAbhira stravRSTibhirduSprasahasya duHkhena prasahyata iti duSprasahaM tasya / duHkhenApyasamasyetyarthaH / tejasaH pratApasyAzrayaM taM raghum / ambudosidbhaH svatazcyutaM nirgataM vAhnamitra / nirvApayituM na zazAka / raghorapi lokapAlAtmakasyendrAMzasaMbhavatvAditi bhAvaH // 58 // anvayaH - vAsavaH, atiprabandhaprahitAstravRSTibhiH, duSprasahasya, tejasaH, Azrayam tam, ambudaH, adbhiH, svataH, cyutam vahnim, iva, nirvApayitum, na zazAka / vAcya0 - vAsavena, ambudena, adbhiH, svataH cyutam vahnim iva nirvApayitum, na zeke / vyAkhyA- vAsavaH = indraH / astrANAm = AyudhAnAm, vRSTayaH = varSaNAni, iti astravRSTayaH, atizayitaH prabandhaH atiprabandhaH = atisAtatyam tena prahitAH = prayuktAH iti atiprabandhaprahitAH tAdRzyaH astravRSTayaH iti atiprabandhaprahitAstravRSTayaH, tAbhiH atiprabandhaprahitAstravRSTibhiH / duHkhena = kaSTena, prasahyate = soDhuM zakyate iti duSprasaham, tasya duSprasahasya / tejasaH pratApasya / zrAzrayam =sthAnam / tam = raghum / ambUni = jalAni dadAti = prayacchatIti, jambudaH = megha ityarthaH / zradbhiH = jalaiH / svataH = svasmAt, cyutam = 1 = nirgatam, vahnim = agnim vidyutamityarthaH / |iva = yathA nirvApayatum = zAntaM kartum, na naiva, ==samartho'bhUt / = " zazAka== 3 samA0-- atiprabandhena prahitAH atiprabandhaprahitAH astrANAM vRSTayaH atravRSTayaH, atiprabandhamahitAzca tA avRSTayazca atibandha prahitAnabRSTayaH, tAbhiH atiprabandhaprahitAstravRSTibhiH / duHkhena prasahyata iti duSprasaham tasya duSprasahasya ! ambUni dadAti ambudaH / zrabhi0- 10- svasmAdapyutpannAM vidyutaM yathA meghaH zAntAM kartuM na samarthaH tathaiva svAMzAdutpannamapi (rAzo lokapAlAMzatvAt ) bANa hai: raghuM zakraH svayaM jetuM na samartho'bhUt /
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 49 hindI - jaise ki megha apane se ho utpanna bijalI ke teja ko vRSTi dvArA zAnta nahIM kara sakatA, usI prakAra apane hI aMga ( rAjA lokapAloM kA aMza hotA hai ) se utpanna raghu ko indratroM kI vRSTi se na jIta sakA // 58 // tataH prakoSThe haricandanAGkite pramathyamAnArNava dhIranAdinIm / raghuH zazAGkArdhamukhena patrigA zarAsanajyAmalunAd viDaujasaH // 59 // saJjIvinI - tato raghurharicandanAGgine ko maNibandhe pramathyamAnArNava vIranAdinoM pramathyamAnArNava iva dhIraM gambhIraM nahatIti tAM tathoktAm / vetreSTi vyApnotIti viT vyApakamojo yasya sa tasya viDojama indrasya / pRSodarAditvAtsAdhuH / zarAsanajyAM dhanutra zazAMkasyArthaH khaNDa itra mukhaM phalaM yasya tena patriNAlunAvacchinat // 59 // anvayaH -- tataH, raghuH, haricandanAGkite, prakoSThe, pramathyamAnArNavadhIranAdinIm, viDaujasaH, zarAsanajyAm, zazAGkArdhamukhena patriNA, alunAt / " vAcya0 -- tataH raghuNA haricandanAGkite prakoSThe, pramathyamAnArNa dharanAdinI, viDaujasaH zarAsanajyA, alyata / 2 , * vyAkhyA - tataH = tadanantaram / raghuH = dilIpasUnuH / haricandanena = kalpavRkSeNa, aGkitaH == cihnitaH iti haricandanAGkitaH tasmin haricandanAGkite / prakoSThe = maNibandhasthAne / pramathyate = AloDyate iti pramathyamAnaH sa cAsau arNavaH samudraH iti pramathyamAnArNavaH, dhIram = gaMbhIram nadituM dhvanituM zIlamasyA iti dhIranAdinI, pramathyamAnArNava iva dhIranAdinI iti tathoktA, tAm / viT = vyApakam, zrIjaH == tejaH yasyAsau viDaujAH = indraH, tasya viDaujasaH / zaraH = bANaH, zrasyate = kSipyate anena iti zarAsanam dhanurityarthaH, tasya jyA = mauva iti zarAsanajyA, tAM zarAsanajyAm / zazaH = mRgavizeSaH, aGke = kroDe, yasyAsau zazAGkaH, tasyArdhaH = khaNDaH iti zazAGkArthaH, sa iva mukham zrAnanam, agrabhAga ityarthaH yasyAsau zazAGkArdhamukhaH, tena tathoktena / patram - dalam asyAstIti patrI = bANaH, tena patriSyA alunAtU = ciccheda | samA0 - haricandanena aGkitaH haricandanAGkitaH, tasmin haricandanAGkite / pramathyate iti pramathyamAnaH pramathyamAnazcAsau arNavazca pramathyamAnArNavaH, dhIraM nadituM zIlamasyA iti dhoranAdinI, pramathyamAnArNavat dhIranAdinI pramathyamAnArNavadhIranAdinI, tAM pramathyamAnArNavadhoranAdinIm / viD vyApakaM projo yasya saH viDaujAH, tasya viDaujasaH / zarAsanasya jyA zarAsanajyA, to zarAsanajyAm / zazasya aGko yasya saH zazAGkaH, zazAGkasya arddha: zazAGkArDaH, zazAGkArddha zva mukhaM yasya saH zazAGkArddhamukha:, tena zazAGkArddhamukhena / abhi0- - tataH raghuNA, indrasya gambhIrazabdavatI va arddhacandrAkRtinA bANena chinnA / hindI- -taba raghu ne indra kI kalAI para, jo ki haricandana se cihnita thI, sthita dhanuSa ko DorI ko, jo ki mathe jAte hue samudra ke samAna gambhIra zabda kara rahI thI- ardhacandrAkAra phalavAle bANa se kATa DAlA // 59 //
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye sa cApamutsRjya vivRddhamatsaraH praNAzanAya prabalasya vidvissH| mahIdhrapakSavyaparopaNocitaM sphuratprabhAmaNDalamastramAdade // 6 // samjIvinI-vivRddhamatsaraH pravRddhavairaH sa indrazcApamutsRjya prabalasya vidviSaH zatroH prathAzanAya vadhAya mahI dhArayantIti mahIdhAH parvatAH mUlavibhujAditvAtkapratyayaH / teSAM pakSavyaparopaNe pakSacchada ucitaM sphuratprabhAmaNDalamastraM vajramAyudhamAdade jagrAha // 60 // anvayaH-vivRddhamatsaraH saH, cApam, utsRjya, prabalasya, vidviSaH, prANazanAya, mahIdhrapakSanyaparopaNocitam sphuratprabhAmaNDalam , astram , aadde| pAcya0- vivRddhamatsareNa, tena sphuratyabhAmaNDalam , astram , Adade / vyAkhyA-vivRddhaH=vRddhi gataH, matsaraH = krodhaH yasyAsau vivRddhmtsrH| sHindrH| cApam =dhanuH / utsRjya parityajya / prakRSTaM balam =zaktiH yasyAsau prabalaH, tasya prabalasya / vizeSeNa dveSTi = dveSaM karoti iti vidviT , tasya vidviT , shtrorityrthH| praNAzanAya = mAraNAya / mahIm = pRthvIM dhArayanti dhAraNaM kurvanti iti mahIdhAH parvatAH ityarthaH, teSAM pakSAH=garutaH iti mahIdhrapakSAH. teSAM vyaparopaNam = kartanam iti mahIdhrapakSavyaparopaNam , tatra ucitam = abhyastam iti mahIdhrapakSavyaparopaNocitam , tattathoktam / avam = Ayudham , vjrmityrthH| bAdade=jagrAha / samA0--vivRddhaH matsaraH yasya saH vivRddhmtsrH| mahIM dhArayantIti mahIdhAH, mahIdhrANAM pakSAH mahIdhrapakSAH, mahIdhrapakSANAM vyaparopaNaM mahIdhrapakSavyaparopaNam , mahIdhrapakSavyaparopaNe ucitaM mahIdhrapakSavyaparopaNocitam , tat mahIdhrapakSavyaparopaNocitam / prabhAyAH maNDalaM prabhAmaNDalam , sphurat prabhAmaNDalaM yasya tata sphuratprabhAmaNDalam , tat sphuratprabhAmaNDalam / abhi0-tataH indraH raghorvadhAya khaNDitaM dhanuH parityajya giripakSakartanaprasiddhaM svavajaM gRhItavAn / hindI-taba indra ne raghu kA vadha karane ke liye TUTA huA dhanuSa chor3a kara parvatoM ke para kATane meM prasiddha apanA astra vajra uThAyA // 60 // raghurbhRzaM vakSasi tena tADitaH papAta bhUmau saha sainikAzrubhiH / nimeSamAtrAdavadhUya tadyathAM sahotthitaH sainikaharSaniHsvanaiH // 61 // saMjIvinI-raghustana vajraNa bhRzamatyartha vakSAsa tADito hataH san / sainikAnAmazrubhiH saha bhUmau papAta / yasminpatite te rurudurityrthH| nimeSamAtrAttadvayathAM duHkhamavadhUya tiraskRtya sainikAnAM harSeNa ye niHsvanAH zveDArataiH sahotthitazca / tasminnAtyate harSAtsihanAdAMzcakrurityarthaH // 61 // anvayaH-raghuH tena, bhRzam , vakSasi tADitaH 'san' sainikAzrubhiH saha, bhUmau, papAta, mimeSamAtrAt , tadvayathAm , avadhUya, sainikaharSaniHsvanaiH, saha, utthitH|
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH bAcya0-raghuNA, tena, bhRzam , tADitena 'satA' pete, utthitam / vyaakhyaa-rghuH=diliipsutH| tena= vjrenn| bhRzam = pratyartham / vakSasi = urasi, tADitaH=viddhaH 'sn'| senAyAM samavetAH sainikAH=senApuruSAH, teSAm / azrUNi=netrajalAni, iti sainikANi, taiH sainikaashrubhiH| saha =sArdham / bhUmau pRthivyAm / papAtaapatat / nimeSa eva nimeSamAtram = kSaNamAtram , taramAnnimeSamAtrAt / tasya = vajrasya, vyathA pIDA iti tadyathA, tAm tadyathAm / avadhUya = nirasya / senAyAM samavetAH / sainikAHsenA puruSAH teSAM harSeNa = Amodena, niHsvanAH =zabdAH iti sainikaharSaniHsvanAH, taiH sainikaharSaniHsvanaiH / saha = sArtham , utthitaH = uttsthau| samA0-sainikAnAmabhUNi sainikANi, taiH sainikAzrubhiH / kevalaM nimeSaH nimeSamAtram , tasmAt nimeSamAtrAt / tasya vyathA tadyathA, tAM tadvyathAm / harSeNa niHsvanAH harSaniHsvanAH, sainikAnAM harSaniHsvanAH sainikaharSaniHsvanAH, taiH sainikhrssniHsvnaiH| abhi0-yathaiva vajreNa tADito raghuH pRthivyAM papAta tathaiva sainikAnAmapi duHkhenASNi bhUmau ptitaani| kSaNamAtreNaiva ca yathA tatpIDAM tiraskRtya raghurutthitastathaiva sainikAnAmapi harSeNa javazabdA bbhuuvuH| hindI-jaise hI raghu vajra kI coTa se pRthivI para girA, sainikoM ke bhI A~sU gire, evaM jyoMhI kSaNamAtra meM vajra kI pIDA bhUla kara raghu pRthvI se uThA, sainikoM meM harSa se jayadhvani ( siMhanAda ) gUMja uThI // 61 // tathApi zastravyavahAraniSThure vipakSamAve ciramasya tsthussH| tutoSa vIryAtizayena vRtrahA padaM hi sarvatra guNanidhIyate // 62 / / sIvinI-tathApi vajrapAte'pi zastrANAmAyudhAno vyavahAreNa vyApAreNa niSThure krUre vipakSabhAve zAtrave ciraM tasthuSaH sthitavato'sya raghovIryAtizayena / vRtraM hatavAniti vRtrahA / 'brahmabhraNavRtreSu kvip'| tutoSa / svayaM vIra eva vIraM jAnAtIti bhAvaH / kathaM zatroH saMtoSo'ta Aha-guNaH sarvatra zatrumitrodAsIneSu padamaMghinidhIyate / guNaH sarvatra saMkamyata ityarthaH / guNAH zavanapyAvarjayantIti bhAvaH // 62 // anvayaH-tathApi zastravyavahAraniSThure, vipakSamAve, ciram , tasthuSaH asya, vIryAtizayena vRtrahA, tutoSa, hi, sarvatra, guNaiH, padam , nidhIyate / vAcya0-vRtranA tutuSe, hi guNAH sarvatra padam nidadhati / / vyAkhyA-tathApi = vajraprahAre'pi / zasyante = hanyante zatravaH ebhiH iti zastrANi, teSAM vyavahAraH = prayogaH iti zastravyavahAraH, tena niSThuraH krUra iti zastravyavahAraniSThuraH, tsmiNstthokte| viruddhaH pakSo yasyAsau vipakSaH, tasya bhAvaH vipakSamAvaH =zatrutA, tasmin. vipkssmaave| ciram = bahukAlam / tasthuSaH = sthitavataH, asya etasya, rssoH| vIryasyatejasaH, atizayaH=Adhikyam ti vIryAtizayaH, tena vIryAtizayena / vRtraM tannAmAnamasuram,
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 raghuvaMzamahAkAvye hatavAn = vyApAditavAn , sa vRtra hA=indraH ityrthH| tutoSa = tuSTiM leme| hi = ytH| sarvatra zatrumitrodAsIneSu / guNaiH zauryAdibhiH / padam == caraNaH / nidhIyate == sthApyate / / __samA0-zastrANAM vyavahAraH zastravyavahAraH, zastravyavahAreNa niThuraH zastravyavahAraniSThuraH, tasmin zastravyavahAraniSThure : vipakSasya bhAvaH vipakSamAvaH, tasmin vipakSamAve / tastho iti tasthivAn , tasya tasthuSaH / bIryasya atizayaH vIryAtizayaH, tena viiryaatishyen| ami0-zastravyavahArepA zatrutvaM prakArAyato'pi raghoH parAkramepondraH prasanno babhUva / yataH zauryAdayA guppAH zatranapi prasannAn kurvanti / hindI-zastra prayoga ke kAraNa zatrutA meM dera taka kinevAle raghu ke atizaya parAkrama se indra prasanna hue; kyoMki guNoM kA Adara zatru bhI karate haiM // 62 // asAmadriSvapi sAravattayA na me svadanyena visoDhamAyudham / avehi mAM prItamRte turaGgamAtkimicchasIti sphuTamAha vAsavaH // 63 // saMjIvinI-sAravattayAdriSvapyasaGgamapratibandha me AyudhaM vajra tvadanyena na visoDham nAsayata / nato mAM potaM santuSTamadehi / turaMgamAdRde turaMgaM varjayitvA / "anyArAditararte" iti paJcamI / kimicchasIti sphuTa kAsava Aha / taveyatA parAkrameNa prasannasya me turaMgamAdanyadadeyaM nAstIti bhAvaH // 63 // amvara:- sAravattayA, adriA, api, asaGgam , me, zrAyudham , svadanyena, na, visoDham , ataH, mAm , prItam , avehi, turaGgamAt , Rte, kim , icchasi iti, sphuTam , vAsavaH mAha / __vAcya0--tvadanyaH na visoDhavAn / aham protaH aveyai| kim iSyate iti vAsavena aucyt| vyAkhyA-sAraH = balam astyasminniti sAravat , tasya bhAvaH sAravattA; tayA sAravattayA / adriSu-parvateSu / api asaGgam = prativandharahitam / bhe= mama, randrasya / zrAyudham - zastram vajrarUpam / tvattaH= tvatsakAzAta, anyaH = aparaH, iti tvadanyaH, tena tvadanyena / na = nahi / visoDham = sahanaM kRtam / ataH, mAm = indram / prasannam = hRSTam / avehi - jAnIhi / turaGgamAta=azvAt / Rte = vinA / kim = vstu| icchasi = abhilaSasi / iti evam / sphuTam = spaSTam / vAsaH indraH / Aha =: akathayat / samA0-sAraH asyAstIti sAravat, sAravataH bhAvaH sAravattA, tayA sAravattayA / na vidyate saGgo yasya tat asaGgam / tvat ( paM0 e0) anyaH tvadanyaH, tena tvadanyena / abhi-atIva balavanmamedaM vajraM tvAM vihAya na ke.nacitsoDham , ato'haM tvayi prasannaH, turaGgamaM vihAya yadvAnchasi taddadAmIti raghumindra uvAca / hindI- parvatoM ke chedana meM bhI jisakI gati kuNThita na ho sakI aise isa mere vajra ko tumheM chor3akara Aja taka koI bhI sahana nahIM kara sakA hai| maiM tumasara prasanna huuN| ghor3e ko chor3akara cAhe kucha bhI mA~ga lo, isa prakAra indra ne raghu se spaSTa zabdoM meM kahA // 63 //
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ GI tRtIyaH sargaH tato niSaGgAdasaMgramuddhRtaM suvarNapuMkhadyutiraJjitAGgulim / narendrasUnuH pratisaMharannidhU priyaMvadaH pratyavadatsurezvaram // 64 // samjIvinI-tata indravacanottaraM niSaGgAttUNIrAdasamagraM yathA tathoddhataM suvarNapuMkhadyutimI raJjitA aMgulayo yena tamiSaM prtisNhrnnivrtyn| na praharantaM praharediti niSedhAditi bhAvaH / priyaM vadatIti priyNvdH| "priyavaze vadaH khac" iti khacpratyayaH / "aruhiSada jantasya mum' ityanena mumAgamaH / narendrasanU raghuH surezvaramindraM pratyavadat pratyuktavAn / na tu prAharaditi bhAvaH // 64 // anvayaH--tataH, niSaGgAt, asamagram , 'yathA syAttathA' uddhatam , suvarNadhuGkhadyutiranjitAGgulim , iSum , pratisaMharan , priyaMvadaH, narendrasUnuH, surezvaram, prati, avadat / vAcya-pratisaMharatA priyaMvadena narendrasUnunA surezvaraH pratyaucyata / yAkhyA-tataH = tadanantaram / niSaGgAt = tUNIrAt / na samagramityasamagram = asampUrNam, yathA syAttathA, uddhRtam = niSkAsitam / suvarNasya = kanakasya, puMkhaH= bANa mUlabhAgaH iti suvarNapukhaH tasya dyutayaH kAntayaH iti suvarNapuladyutayaH, tAbhiH raJjitAH= raJjanatvamApAditAH, aGgulayaH = karazAkhAH yena saH suvarSapuGgadyutiraJjitAGguliH, taM tayoktam / iSum = bANam / pratisaMharan nivartayan / priyam = iSTam vadati = kathayati, iti priyNvdH| narANAM = manuSyANAmindraH svAmI, iti narendraH=rAjA dilIpa ityarthaH / tasya sUnuH putraH raghuH / surANAm - devAnAm , IzvaraH = svAmI, surezvaraH =indraH, taM surezvaram / pratyavadaya=jagAda / samA0-na samagram asamagram 'kriyAvizeSaNam' / suvarNasya putaH suvarNapukhaH, suvarNapukhasya dyutayaH suvarNapuDadyatayaH, suvarNapuGkhadyutibhiH rajitA aGgulayo yena saH suvarNapuGthutiraJjitAGguliH, taM suvarNapuladyutiranjitAgulim / narANAmindraH narendraH, narendrasya sUnuH narendrasU nuH / surANAmIzvaraH, taM surezvaram / __abhi0-svatUNIrAdardhaniSkAsitaM bANaM punastUNIre eva kurvan raghuH madhureNa svareNa indraM pratyuvAca / hindI-apane tarakasa se Adhe nikAle bANa ko phira vApasa tarakasa meM karate huye raghu ne madhura svara se kahA // 64 // amocyamazvaM yadi manyase pramo tataH samApte vidhinaiva karmaNi / ajasradIkSAprayataH sa madguruH kratorazeSeNa phalena yujyatAm / / 65 // samjIvinI-he prabho indra ! azvamamocyaM manyase yadi tatastIjasradIkSAyAM prayataH sa madgururmama pitA vidhinaiva karmaNi samApte sati toryatphalaM tena phalenA zeSeNa kasnena yujyatA yukto'stu / azvamedhaphalalAme kimazveneti bhAvaH // 65 //
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye anvayaH - he prabho, yadi, azvaM, amocyaM manyase, tataH ajasradIkSA. prayataH, saH madguruH, vidhinA, eva, karmaNi, samApte, 'sati', kratoH, azeSeNa phalena yujyatAm / artro - yadi tvayA, aztraH, amocyaH, manyate, tataH ajastradIkSAprayatena, tena, sadguruNA kratoH, azeSeNa, phalena, yujyatAm / vyAkhyA - prabhavati = samarthAM bhavati, iti prabhuH, saMbuddhau he prabho / yadi = cet, azvam = turaGgamam / moktuM = parityaktuM yogyaH mocyaH, na mocyaH amocyaH, tam amocyam / manyase = jAnAsi / tataH = tadA / ajasraM = nirantaraM, dIkSA = yajJadIkSA, tatra prayataH tatparaH iti ajatradIkSA prayataH / saH = prasiddhaH / mama = raghoH guruH = pitA iti madguruH, 'gurU gISpatipitrAdau ' ityamaraH / vidhinA = zAstrAnukUlavidhAnena etra karmaNi = kAyeM / samApte = avasite / 'sati', kratoH = yajJasya / azeSepya = sampUrNena / phalena = lAbhena / yujyatAm = yukto bhavatu / 54 samA0 - moktu N yogya: mocyaH, na amocyaH, tam amocyam / ajastraM dIkSA ajasradIkSA ajastradIkSAyAM prayataH ajasradIkSAprayataH / mama guruH madguruH / na vidyate zeSo yasya tat zrazeSam tena azeSeNa / abhi0 - he indra, yadi tvamazvasya mocanaM na kartumicchasi tahi mama pitA azvaM vinaiva azvamegha yajJasya sakalaM phalaM yathA prApnoti tathA kuru / hindI-raghu ne kahA ki he indra, yadi Apa ghor3e ko chor3anA ucita nahIM samajhate to mere pitA, Arambha kiye hue, azvamedha yajJa ke vidhivat samApta hone para jo phala prApta hotA hai, usa sampUrNa phala ko prApta kareM // 65 // yathA ca vRttAntamimaM sadogata trilocanaikAMzatayA durAsadaH / tabaiva sandezaharAdvizAMpatiH zRNoti lokeza ! tathA vidhIyatAm / / 66 / / saMjIvinI - sadogataH sadogRhaM gatastrilocanasyezvarasyaikAMzatayASTAnAmanyatamamUrtitvAt / durAsado'smAdRzairduSprApyo vizAMpatiryathemaM vRttAntaM tatra saMdezaharAdvArtAhara / deva zRNoti ca / he lokendra tathA vidhIyatAm // 66 // anvayaH - - sadogataH, trilocanaikAMzatayA, durAsadaH, vizAMpatiH yathA, imam, vRttAntam tava, sandezaharAt eva zRNoti, ca, he, lokeza, tathA, vidhIyatAm / vAcya0 -- sadogatena, durAsadena, vizAMpatinA, yathA, zrayaM vRttAntaH, zrUyate tathA tvaM, vidhehi / > vyAkhyA - sadaH = sabhAm / gataH = prAptaH iti sadogataH / trINi = trisaMkhyakAni, locanAni netrANi yasya saH trilocanaH zivaH ityarthaH / ekaH = kevalaH cAsau, aMzaH - bhAgaH iti ekAMzaH, vilocanasyaikAMzaH iti trilocanaikAMzaH, tasya bhAvaH trilocanaikAMzatA, tayA tathocayA / duHkhena = kaSTena, AsAdayitum = labdhuM yogyaH iti durAsadaH / vizAMpatiH = narendraH |
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH yathA = yena prakAreNa / imam = etam / vRttAntam =vArtAm / tava bhavataH, sandezam = vAcikaM sandezavacanamiti yAvat, harati = nayati iti sandezaharaH 'sandezavAgvAcikaM syAd' ityamaraH, tasmAt sandezaharAt / eva iti avadhAraNe'rthe'vyayam / lokAnAM janAnAm , IzaH = svAmI tatsambuddhau / tathA = tenaiva prakAreNa, vidhIyatAm = kriyatAm / samA0-sadaH (dvitIyA ) gataH sadogataH / trINi locanAni yasya saH trilocanaH, ekazcAsI azazca ekAMzaH, trilocanasyekAMzaH trilocanekAMzaH, trilocanaikAMzasya bhAvaH trilocanekAMzatA, tayA trilocanaikAMzatayA / duHkhenAsAdyata iti durAsadaH / haratIti haraH, sandezasya haraH sandezaharaH, tasmAt sandezaharAt / lokAnAmIzaH lokezaH, tatsambuddhau he lokesh| ami-kica, he indra ! mama pitA yajJamaNDape sthita Aste, sa cAvayovRttaM yathA tava sandezaharAdeva zRNuyAt tathA tvayA vidheyam / hindI-aura he indra ! zivAMza hone ke kAraNa durAsada mere pitA isa samaya yaza maNDapa meM sthita haiN| ve hamAre isa vRttAnta ko Apake dUta ke dvArA hI jisa prakAra suna sake, aisA prabandha kareM // 66 // tatheti kAmaM pratizuzruvAn raghoryathAgataM mAtalisArathiryayo / nRpasya nAtipramanAH sadogRhaM sudakSiNAsUnurapi nyavartata // 6 // saMjIvinI-mAtalisArathirindro raghoH sambandhinaM kAmaM manorathaM tatheti tathAstviti pratizuzruvAn 'bhASAyAM sadavasazruvaH' iti kvsuprtyyH| yathAgataM yyau| sudakSiNAsUnU raghurapi nAtipramanA vijayalAme'pyazvanAzAnnAtIva tuSTaH san / naJaryasya nazabdasya supsupeti smaasH| nRpasya sadogRhaM prati nyavartata // 67 // anvaya:-mAtalisArathiH, raghoH, kAmam , tathA iti, pratizuzruvAn yathA''gatam , yayau, sudakSiNasUnaH api, nAtipramanAH 'san' nRpasya, sadogRham , nyavartata / ___vAcya0-mAtalisArathinA, raghoH, kAmaH, tathA iti, pratizrutam , yathA''gatam yaye, sudakSiNAsU nunA, api nAtipramanasA nRpasya sadogRham nyvrtyt| ___ vyAkhyA-mAtali:=tannAmakaH sArathiH sUtaH yasyAsau mAtalisArathiH, indraH ityarthaH / raghoH= diliipsuunoH| kAmam = manoratham / tathA= tathAstu, iti = evam / pratizuzruvAn = pratijJAtavAn / yenAyAtastenaiva mArgaNa, yayau = jagAma / sudakSiNAyAH = dilIpapalyAH,sa nu:putraH iti sudakSiNAsUnuH, api, prahRSTam = ati prasannan , manaH cittam yasyAsau pramanAH, atyantam = adhikam pramanAH iti atipramanAH, na atipramanAH iti nAtipramanAH sn| nanmanuSyAn pAtirakSati iti nRpaH rAjA, tasya diliipsyetyrthH| sadasaH=samAyAH, gRham = bhavanam / nyvrtt=nivRtto'bhuut| samA0-mAtaliH sArathiryasya saH mAtalisArathiH / pratizuzrAva iti pratizuzravAn / Agatamanatikramya yathAgatam / sudakSiNAyAH sUnuH sudakSiNAsU nuH / prahRSTaM manaH yasya saH
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 raghuvaMzamahAkAvye pramanAH, na atyantaM pramanAH naatipmnaaH| sadaso gRhaM sadogRham , tat sadogRham / abhika-indraH raghoH prastAvaM tathaivAstu, iti svIkRtya svIyasArathinA mAtalinA saha yena mArgeNAyAta AsIttenaiva ravapurI prati nivRttaH / raghurapi vijayalAme'pyazvAlAbhAnnAtiprahRSTo dilIpasabhAbhavanaM pratyAjagAma / hindI-indra ne raghu kI prArthanA svIkAra kI aura apane sArathi mAtali ke sAtha jisa mArga se AyA thA usI mArga se apanI nagarI kI ora prasthAna kiyaa| idhara raghu bhI vijayI hone para bhI ghAlA prApta na hone ke kAraNa vazeSa prasanna na hote hue dilIpa ke sabhA bhavana ko ora lauTe // 67 // tamabhyanandaprathamaM prabodhitaH prajezvaraH zAsanahAriNA hareH / parAmRzanharSajaDena pANinA tadIyamaGgaM kulizavaNAGkitam // 68 // saMjIvinI-harerindrasya zAsanahAriNA puruSeNa prathamaM prabodhito shaapitH| vRttAntamiti zeSaH / prajezvaro dilIpo harSajaDena harSazizireNa pApinA kulizavraNAGkitam / tasya raghoridaM tadIyam / ajhaM zarIraM parAmRzaMntaM raghumabhyanandat // 68 // anvayaH-hareH zAsanahAriNA, prathamam . prabodhitaH, prajezvaraH, harSajaDena, pANinA, kulizavaNAGkitam , tadIyam , bhaGgam parAmRzan , tam , abhyanandat / vAcya0-prabodhitena, prajezvarepa, parAmRzatA, saH, abhyanandyata / vyAkhyA-hareH=indrasya / zAsanam = AzAm , harati = nayati tacchIlaH zAsanahArI, dUta ityarthaH, tena zAsanahAriNA / prathamam - pUrvameva / prabodhitaH=vRttAntaM vijnyaapitH| prakarSaNa jAyanta iti prajAH= lokAH, tAsAm IzvaraH= svAmI iti prajezvaraH, rAjA dilIpa ityarthaH / harSeNa =jAnandena, jaDaH= zithilaH iti harSajaDaH tena hrssjdden| pANinA=kareNa / kulizasya = vajrasya / 'hAdinI vajramastrI syAtkulizaM bhiduraM paviH' ityamaraH / vraNAH = ImANi, 'vraNo'striyAmIrmamaruH' itymrH| iti kulizavraNAH, taiH aGkitam = cihnitam iti kulizavaNAGkitam tattathoktam / tasya - raghoH, idam =sambandhi iti tadIyam tat / aGgam = zarIram , parAmRzan = spRzan / tam =ragham / abhyanandat =abhinanditavAn / samA0-zAsanaM haratoti zAsanahArI, tena shaaptnhaarinnaa| prajAnAmIzvaraH prajezvaraH / harSeNa jaDaH harSajaDaH, tena harSajaDena / kulizasya vrappaH kulizavraNaH kulizavraNena aGkitaM kulizavrapAGkitam , tat kulizavraNAlitam / abhi0-raghuzakravRttAnto dilIpena dUtamukhAtpUrvameva zAtaH, ataH gRhAgataM raghu harSazithilena pANinA parAmRzatA tena tuSTilabdhA / hindI-raghu aura indra ke vRttAnta ko rAjA dilIpa indradUta ke mukha se pahale hI suna cuke the, ataH raghu ke Ane para usake vajra ke ghAva se cihnita zarIra para harSa se zithila hAtha pherate hue unhoMne usakA abhinandana kiyA // 68 //
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH iti kSitIzo navati navAdhikAM mahAkratUnAM mahanIyazAsanaH / samArurukSurdivamAyuSaH kSaye tatAna sopAnaparamparAmiva // 69 // 57 saJjavinI -- mahanIyazAsana: pUjanIyAzaH kSitIza ityanena prakAraMNa / ' iti hetu prakaraNaprakAzAdisamAptiSu' ityamaraH / mahAkratUnAmazvamedhAnAM navabhiradhikAM navatimekonazatamAyuSaH kSaye sati divaM svargaM samArurukSurArodumicchuH sopAnAnAM paramparAM paMktimitra tatAna // 69 // anvayaH-- mahanIya zAsanaH kSitIzaH, iti, mahAkratUnAm, navAdhikAm, navatim, AyuSaH, kSaye, 'sati' divam, samArurukSuH, sopAnaparamparAm iva tatAna / vAcya0 - mahanIyazAsanena, kSitIzena, iti mahAkratUnAm navAdhikA navatiH AyuSaH kSaye samArurukSuNA sApAnaparampareva tene / vyAkhyA - mahanIyam = pUjanIyam, zAsanam = AjJA yasya saH mahanIyazAsanaH / kSiteH = bhUmeH IzaH = svAmI iti kSitIzaH, rAjA dilIpa ityarthaH / iti = ittham / mahAntaH = vipulAzca te kratavaH = yazAH iti mahAkratavaH teSAm mahAkratUnAm azvamedhayajJAnAmityarthaH / navabhiH = navasaMkhyAbhiH adhikA = vizeSA iti navAdhikA navottarA ityarthaH, tAm natrAdhikAm navatim = navadvisaMkhyAm, ekonazatasaMkhyAmiti yAtrat / AyuSaH = jIvitakAlasya, kSaye = nAze, 'sati' / divam = svargam samyagAroDhum = ArohaNaM kartum icchati iti samArurukSati, samArurukSatIti samArurukSuH = samArodu macchurityarthaH / sopAnAnAm = ArohaNAnAm, paramparA = zreNI iti sopAnaparamparA, tAm iva tatAna = atanot / I samA0 - mahanIyaM zAsanaM yasya saH mahanIyazAsanaH / kSiteH IzaH kSitIzaH / mahAntazca te kratavazca mahAkratavaH, teSAM mahAkratUnAm / navabhiradhikA navAdhikA, tAM navAdhikAm / sopAnAnAM paramparA lopAnaparamparA, tAM sopAnaparamparAm / abhi0 - evaM nRpo dilIpaH ekonazatasakhyakAnazvamedhayajJAJjIvana kAlAnte svarga samArodumicchuH sopAnazreoNatulyAmiva sampAditavAn / hindI - isa prakAra dilIpa ne ninyAnabe azvamedhayajJa, svajIvanakAla ke pazcAt svarga meM jAne ke liye sIr3hiyoM kI paMkti ke samAna yathAvidhi pUrNa kiye // 69 // atha sa viSayavyAvRttAtmA yathAvidhi sUnave nRpatikakudaM datvA yUne sitAtapavAraNam / munivanatarucchAyAM devyA tayA saha zizriye galitavayasAmikSvAkUNAmidaM hi kulavratam // 70 // saMjIvanI--atha biSayebhyo vyAvRttAtmA nivRttacittaH sa dilopo yathAvidhi yathAzAstraM yUne taruNAya yauvarAjye sthitAya sUnave racave nRpatikakudaM rAjacihnam 'kakuMdvatkakudaM zreSThe vRSAGke rAjalakSmaNi' iti vizvaH / sitAtapavAraNaM zvetacchatraM dattvA tayA devyA sudakSiNayA saha munivanatazchAyAM zizriye zritavAn / vAnaprasthAzramaM svIkRtavAnityarthaH / tathAhi / galitavayasAM
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 raghuvaMzamahAkAvye vRddhAnAmikSvAkUNAmikSvAkogoMtrApatyAnAm / tadrAjasaMzakatvAdayo luk / vanagamanaM kulavratam / devyA mahetyanena sapatnIkavAnaprasthAzramapakSa uktH| tathA ca yAjJavalkyaH-'sutavinyastapatnIkastayA vAnugato vanam / vAnaprastho brahmAcArI sAgniH sopAsano brajet // ' iti / hariNIvRttametat / taduktam- "rsyughynto mrau slo go yadA hariNo tadA" iti // 70 // anvayaH-atha, viSayavyAvRttAtmA, saH, yathAvidhi, yUne, sUnave, nRpatikakudam , sitAtapavAraNam , daravA, tayA, devyA, saha, munivanatarucchAyAm , zizriye hi galitavayasAm , ikSvAkUNAm , idam , kulabratam 'asti' / vAcya0--viSayavyAvRttAtmanA tena munivanatarucchAyA zizriye / anena kulavratena bhUyate / vyAkhyA-atha = anantaram / viSayemyaH = indriyagrAhyapadArthebhyaH, vyAvRttaH=nivRttaH, AtmA = cittam yasya saH vissyvyaavRttaatmaa| saH = rAjA dilIpaH / vidhim = vidhAnam anatikramya yathAvidhi, yathAzAstramityarthaH / yUne = yuvkaay| sUnave-putrAya / nRpateH rAjJaH, kakudam =cihnam / Atapasya =dharmasya, vAraNam =nivArakam , iti AtapavAraNam sitaM = dhavalam , yat AtapavAraNam chatraM sitAtapavAraNam , tat / dattvA = vitiiry| tayA=prasiddhayA, deMvyA= rAjamahiSyA sudakSiNayA, saha = sArdham / munonAm = RSINAm , vanam = kAnanam iti munivanam , munivanasya taravaH= vRkSAH iti munivanataravaH, teSAM chAyA iti munivanataru. cchAyA, tAM tathoktAm / shishriye=sisseve| hi = ytH| galitam = naSTam , vayaH= avasthA yeSAM te galitavayasaH, teSAm galitavayasAm = jorNAvasthAnAm / ikSvAkRNAm = ivAkuvaMzodbhavAnAM rAjJAm / idam =etat / kulasya = vaMzasya / vratam - niyamaH, astIti shessH| samA-viSayebhyo vyAvRtta AtmA yasya saH vissyvyaavRtaatmaa| vidhimanakramyeti yathAvidhi / nRNAM patiH nRpatiH, nRpateH kakudaM nRpatikakudam , tat nRpatikakudam / Atapasya vAraNam AtapavAraNam , sitaJca tat AtapavAraNaJca sitAtapavAraNam, tat sitAtapavAraNam / munInAM vanaM munivanaM, munivanasya taruH munivanataruH, munivanataroH chAyA munivanatarucchAyA, tAM munivanatarucchAyAm / galitaM vayaH yeSAM te galitavayasaH, teSAM galitavayasAm / ikSvAkoH gotrApatyAni ikSvAkavaH teSAmikSvAkUNAm / kulasya vrataM kulavratam / abhi0-yadA rAjA dilIpo vRddho jAtastadA taruNAya svaputrAya ravave rAjyaM datvA sva. mahiSyA sudakSiNayA saha vAnapasthAzramadharmeNa tapase vanagamanamakarot / yata idaM kulavatamikSAkUNAmAsIt / hindI-jaba ki rAjA dilIpa bUr3he hue to apane taruNa putra raghu ko rAjya dekara apanI rAnI sudakSiNA ke sAtha vAnaprastha dharma ke dvArA tapasyA ke liye vana meM cale gaye, kyoMki ikSvAkukula ke rAjAoM kA yahI kulaniyama thA // 70 // . iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizravira citayA chAtropayoginIvyAkhyayA samalaGkRte raghuvaMze mahAkAvye raghurAjyAbhi ko nAma tRtIyaH sargaH // 3 //
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya caturtha sagaM
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ cartutha sarga kA kathAsAra apane pitA ke diye hue rAjya ko prApta karake, mahArAja raghu bar3e hI tejasvI ho gaye / isase jo rAjA raghu ke parAkrama ko dekhakara IrSyA karate the, aba to unake hRdaya meM Aga dhadhaka utthii| samasta prajA raghu kA abhinandana kiyA / isa samaya nIti vizArada amAtyoM ne raghu ke sAmane dharmapakSa tathA adharmapakSa donoM hI rakhe, kintu raghu ne saddharma pakSa ko hI svIkAra kiyA / ataH raghu ne nyAya se prajA tathA parAkrama se zatruoM ko vaza meM kara liyaa| idhara zarad Rtu bhI mAno raghu ko vijaya yAtrA ke lie prerita karatI huI zrA gaI aura raghu ne vidhipUrvaka nIrAjanA nAmaka zAMti karma karake tathA rAjadhAnI kI rakSA kA prabaMdha karake, digavijaya ke lie prasthAna kara diyA / indra ke tulya parAkramI raghu pahale pUrva dizA kI ora cle| raghu kI senA ratha tathA ghor3oM kI TApoM se ur3I dhUla se tathA meghoM ke samAna hAthiyoM se AkAza ko pRthivI tala aura pRthivI ko AkAzasA banAtI huI cala rahI thii| Age Age raghu kA pratApa aura pratApa ke pIche zabda ( hohallA ), isake pIche dhUlI, aura sabase pIche senA, isa prakAra mAnoM caturvyUha banAkara senA jA rahI thI / raghune apanI zakti se marusthala ko jalavAlA pradeza aura nadiyoM ko pula banAkara sugabhya tathA ghane jaMgaloM ko kATa kara sApha kara diyA thA / raghu jisa rAjA ko jIta lete the, use punaH vahIM kA rAjA banA dete the / isa prakAra unakA mArga niSkaNDaka ho rahA thA / isa prakAra pUrvI rAjAoM ko jItate-jItate raghu samudratIra para phuNce| vahA~ sujha deza ke rAjA binA lar3AI ke hI raghu ke adhIna ho
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ gye| vahA~ se Age calakara raghu ne baMgAlI rAjAoM ko jIta kara gaMgAsAgara ke dvIpoM meM apane jayastambha gAr3a diye| phira vahA~ se hAthiyoM kA pula banAkara kapizA nadI ko pAra kara, utkala pradeza meM pahu~ce aura utkaloM ke batAye mArga se kaliMga deza meM pahu~ce / kaliga ke rAjA ko parAjita karake mahendra parvata para apanA duHsaha pratApa sthApita karake, vahA~ nAriyala kA Asava pIkara sainikoM ne vizrAma kiyaa| pazcAta vahA~ se samudra ke kinArekinAre dakSiNa kI ora cle| kAverI ko pAra kara malayAgiri kI tagaI meM ho kara tAmraparNI nadI tathA sAgara ke saMgama para pANDathavaMza ke rAjA ko parAsta kiyA; aura pAeDaya rAjA ne praNAma karake raghu ko motiyoM kA hAra bheMTa meM diyaa| vahA~ se cala kara kerala ko jItakara pazcima ke rAjAoM ko jItA, phira sthala mArga se pArasa meM gaye aura pAzcAtya yavanoM se khUba lar3AI huii| jaba yavanoM ko parAsta kara cuke to vahA~ se uttara meM gye| hUNa tathA kambojoM ko jItate hue, himAlaya meM pahu~ce / vahA~ pahAr3I gaNoM se ghora yuddha karake parAsta kiyaa| phira kAmarUpa deza meM pAkara vahA~ ke rAjA se hAthiyoM ko bheMTa meM lekara ayodhyA meM lauTa Aye aura sarvasva dakSiNA jisameM de dI jAya aisA vizvajit nAmaka yajJa kiyaa| yajJa ke anta meM pracura bheMTa pUjA dekara saba rAjAoM ko apanI rAjadhAniyoM meM jAne kI AjJA de dii|
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya caturtha sarga sa rAjyaM guruNA dattaM pratipadyAdhikaM babhau / dinAnte nihitaM tejaH savitreva hutAzanaH // 1 // saJjIvinI-sa raghurguruNA pitrA dattaM rAjyaM rAjJaH karma prajAparipAlanAtmakam / purohitAditvAdyak / pratipadya prApya / dinAnte sAyaMkAle savitrA sUryeNa nihitaM tejaH pratipadya hutAzano'gniriva / adhikaM babhau / 'sauraM tejaH sAyamagniM saMkramate / prAdityo vA astaM yannagnimanupravizati / 'agni vA prAdityaH sAyaM pravizati' ityAdizrutiH pramANam // 1 // anvayaH-saH, guruNA, dattam, rAjyam, pratipadya, dinAnte, savitrA, nihitam , tejaH, 'pratipadya' hutAzanaH, iva, adhikam, babhau / vAcya - tena hutAzanena iva adhikaM bbhe| vyAkhyA-sa: rghuH| guruNA-pitrA dilIpena, dattam-visRSTam, rAjyam = rASTramaNDalam, pratipadya prApya / dinasya = divasasyAntastasmin, dinAnte = sAyaMkAle / savitrA = sUryeNa, nihitaM sthApitaM, teja: dIsiM, 'pratipadya' hutAzanaH = hutaM dattamaznAtIti saH, vahniH, iva = yathA, adhikam = pratyantam, babhI= zuzubhe / samA0-rAjJaH karma bhAvo vA rAjyam, tat rAjyam / dinasya anta: dinAntaH; tasmin dinAnte / hutamazanaM yasya saH hutAzanaH / abhi0-svajanakena dilIpena datta rASTramaNDalaM prApya raghustathA zobhAmApa yathA sAyaGkAle sUrye'staMgate vahniratizayaM prakAzate / hindI0-raghu apane pitA dvArA diye gaye rAjya ko pAkara isa prakAra adhika suzobhita hue jisa prakAra sAyaGkAla ke samaya sUrya dvArA nihita teja ko pAkara agni kI zobhA adhika ho jAtI hai // 1 //
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye dilIpAnantaraM rAjye taM nizamya pratiSThitam / pUrva pradhUmito rAjJAM hRdye'gnirivotthitH||2|| saJjIvinI-- dilIpAnantaraM rAjye pratiSThitamavasthitaM ta raghu nizamyAkaNyaM pUrva dilIpakAle rAjJAM hRdaye prakarSaNa ghUmo'sya saMjAtaH pradhUmito'gnirutthita iva prajvalita iva / pUrvebhyo'dhikasaMtApo'bhUdityarthaH / rAjakartRkasyApi nizamanasyA. gdAvupacArAnna samAnakartRkatvavirodhaH // 2 // anvayaH-dilIpAnantaram, rAjye, taM pratiSThitam, nizamya, pUrvam, rAjJAm hRdaye, pradhUmitaH, agniH , utthitaH, iva 'prabhUt' / vAcya0-pradhUmitenAgniA utthitena iva prbhaavi| vyAkhyA-dilIpAnantaram = dilIpasyAnantaraM, dilIpe vanaM gate satItyarthaH / rAjye = rAjJo bhAva: karma vA tasmin, rASTramaNDale, pratiSThitam=kRtA. ghiSThAnam, 'raghum' nizamya = zrutvA / pUrvam = diliipraajysmye| rAjJAm = mahIpAlAnAm, hRdaye=manasi / pradhUmita:-prakarSeNa dhUmo'sya saMjAtaH, dhUmayuktaH, agniHsantApavahniH / utthitaH=prajvalitaH, iva, prabhUt / samA0-dilIpasya anantaraM dilIpAnantaram, tat dilIpAnantaram / pratiSThA asya saMjAtA iti pratiSThitaH, taM pratiSThitam / prakRSTo dhUmaH pradhUmaH, pradhUmaH prasya saMjAtaH prdhuumitH| abhi.- dilIparAjyakAle yaH nRpANAM hRdi dhUmayuktaH santApAgniH prAsIt sa raghu rAjye pratiSThitaM zrutvA prajvalita iva babhUva / rAjAno'dhikaM santepuH / hindI-rAjA dilIpa ke rAjyakAla meM jina rAjAoM ke hRdaya meM dhUmila saMtApAgni sthita thI vaha raghu ke rAjapadArUr3ha hote hI badhaka uThI / / 2 / / puruhUtadhvajasyeva tsyonnynpngktyH| navAbhyutthAnadarzinyo nananduH saprajAH prajAH // 3 // saJjIvinI--puruhUta dhvaja: indradhvajaH kila rAjabhirvRSTyarthaM pUjyata ityukta bhaviSyottare- 'evaM yaH kurute yaatraamindrketoyudhisstthir| pajanyaH kAmavarSI syAttasya rAjye na sazayaH // " iti / "caturasra dhvajAkAraM rAjadvAre pratiSThitam / mAhaH zakradhvajaM nAma poralokasukhAvaham // " puruhUtadhvajasyeva tasya raghonavamabhyutthAnamabhyunnatimabhyudayaM ca pazyantIti navAbhyutthAnadarzinyaH /
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH udhvaM prasthitA ullasitAzca nayanapaMktayo yAsa tAH saprajAH sasaMtAnAH prajAH janAH 'prajA syAtsaMtatI jane' ityubhayatrApyamaraH / nananduH / / 3 // . anvayaH-puruhUtadhvajasya, iva, tasya navAbhyutthAnadazinyaH, unnayanapaGktayaH, saprajAH, prajAH, nnnduH| vAcya-navAbhyutthAnazi nIbhiH unnayanapaMktibhiH saprajAbhiH prajAbhiH saH nanande / vyAkhyA---puruhUtasya indrasya dhvajasya = patAkAyAH iva = yathA, tasya= raghoH / navaM-nUtanaM yadabhyutthAnamabhyudayastat pazyantIti tAdRzyaH, UdhvaM prasthitAH nayanAnAM = netrANAM paGktayo yAsAM tAH unnayanapaGktayaH-UvvaMdarzanonmukhAH / prajAbhiH = santAnaH saha vartamAnAH saprajAH, prajA:=janA: "prajA syAtsantatI jane" ityamaraH / nananduH anandan / samA0-puruhUtasya dhvajaH puruhUtarajaH tasya puruhUtadhvajasya / navaJca tadabhyutthAnaJca navAbhyutthAna navAbhyutthAna pazyantIti navAbhyutthAnadarzinyaH / nayanAnAM paGktayaH nayanapaGktayaH, udgatA: nayanapaGktayo yAsAM tA unnayanapaGktayaH / prajAbhiH saha vartanta iti sprjaaH| abhi0-yathA santAnasahitAH. prajA indradhvajAbhyutthAnaM dRSTvA prasannAH bhavanti tathaiva raghorapi navAbhyudayamavalokya babhUvuH / hindI0-jisa prakAra indradhvajotthAna se santAna sahita prajA Upara ko dRSTi kiye prasanna hotI hai usI prakAra raghu ke abhyudaya se bhI samasta prajA prasanna huI / samameva samAkAntaM dvayaM dvirdgaaminaa| tena siMhAsanaM pitryamakhilaM cArimaNDalam // 4 // saJjIvinI-dvirada iva gacchatIti tena dviradaizca gacchatIti vA dviradagAminA / 'kartayupamAne' iti 'supyajAtau' iti ca NiniH / tena raghuNA samaM yugapadeva dvayaM samAkrAntamadhiSTitam / ki taddvayam / piturAgataM pipam / 'pituryat' iti yatpratyayaH / siMhAsanam / akhilamarINAM maNDalaM rASTra ca // 4 // anvayaH-dviradagAminA, tena, samam, eva, dvayam samAkrAntam, pitryam, siMhAsanam, akhilam, parimaNDalam, ca / bAcya0-dviradagAmI, saH, samam, eva dvayam, samAkrAntavAn / vyAkhyA-dvI radI yasya sa dvirado- gajaH, sa iva gacchatIti, tena
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye 8 = svajana dviradagAmivA = gajagAminetyarthaH tena = raghuNA / samam = yugapat, eva, dvayam dvitayam, samAkrAntam = samadhiSThitam / kintat ? piturAgataM pitryaM = |kAdadhigataM siMhAsanaM = rAjAsanam / akhilam = sampUrNa, prarINAM = zatrUNAM maNDalaM == rASTramaNDalaM ca ! samA0 - dvau radau yasya saH dviradaH, dvirada iva gacchatIti dvi-radena gacchatIti vA dviradagAmI, tena dviradagAminA / parINAM maNDalam arimaNDalam / abhiH- yadeva gajagamanazIlena raghuNA siMhAsanaM prApta tadeva sakalazatrusamUhospi tena padAkrAntaH kRtaH / hindI ---- hAthI kI taraha masta calanevAle raghune pitA se prApta siMhAsana ko tathA sampUrNa zatrumaNDala ko eka sAtha hI padAkAnta kiyA || 4 | bAyAmaNDalalakSyeNa tamadRzyA kila svayam / padmA padmAtapatreNa bheje sAmrAjyadIkSitam // 5 // saJjIvanI - atra raghostejovizeSeNa svayaM saMnihitayA lakSmyA chatradhAraNaM kRtamityutprecate / padmA lakSmIH | 'lakSmIH padmAlayA padmA kamalA zrIharipriyA' ityamaraH / sA svayamadRzyA kila / kileti saMbhAvanAyAm / satI chAyAmaNDala - lakSye kAntipuJjAnumeyena / na tu svarUpato dRzyena / chAyAmaNDalamityanenAnAtapajJAnaM lakSyate / 'chAyA sUryapriyA kAntiH pratibimbamanAtapaH' ityubhayatrApyamaraH / padmAtapatreNa padmamevAtapatraM tena karaNabhUtena sAmrAjyadIkSitaM sAmrAjyakarmaNi maNDalAdhipatye dIkSitamabhiSiktaM taM bheje siSeve / zranyathA kathametAdRzI kAntisaMpattiriti bhAvaH // 5 // anvayaH - padmA, svayam mahazyA, kila, chAyAmaMDalalakSyeNa, padmAtapatreNa, sAmrAjyadIkSitam, taM, bheje / vALya0 - padmayA, svayam adRzyayA, kila, sAmrAjyadIkSitaH, saH bheje / vyAkhyA - padmA= lakSmIH / svayam = prAtmanA, adRzyA=alakSyA, kiletisambhAvanAyAm / chAyAyA: = manAtapasya yanmaNDalaM = cakra, tena lakSyeNAnumeyena / padmaM=kamalamevAtapatraM = chatraM tena chAyAmaNDalalakSyeNa karaNena / sAmrAjye = samrATkarmaNi dIkSitam = prabhiSiktam tam = raghum | bheje = siSeve | >
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH samA0-na dRzyA prahazyA / chAyAyA maNDalaM chAyAmaNDalaM, tena lakSyaM chAyAmaNDalalakSyam, tena chAyAmaNDalalakSyeNa / padmameva prAtapatraM, tena padmAtapatreNa / samrAjaH karma sAmrAjyaM,sAmrAjye dIkSitaH sAmrAjyadIkSitaH,taM sAmrAjyadIkSitam / abhi-siMhAsanArUDhaM raghumavalokya tattejovizeSeNAkRSTA lakSmIH svayam mahazyA satI prabhApuJjAnumeyakamalacchatreNa taM sevitavatI / hindI-siMhAsana para virAjamAna raghu ko dekha kara lakSmI svayam madRzya rUpa se kAntimaNDala se anumAna karane yogya kamalarUpa chatra se unakI sevA karane meM tatpara huI // 1 // parikalpitasAnnidhyA kAle kAle ca vandiSu / / stutyaM stutibhirAbhirupatasthe sarasvatI // 6 // saJjIvinI-sarasvatI ca kAle kAle sarveSvapi yogyakAleSu / nityavIpsayo' iti vIpsAyAM dvivcnm| vandiSu parikalpitasAnnidhyA kRtasannidhAnA satI stutyaM stotrAhaM taM raghum / praabhirdinpetaabhiH| 'dharmapathyarthanyAyAdanapete' iti yatpratyayaH / stutibhiH stotrarupatasthe / devabuddhayA pUjitavatItyarthaH / devatAtvaM ca 'nAviSNuH pRthivIpatiH' iti vA, lokapAlAtmakatvAdvetyanusanyam / evaM ca sati 'upAddevapUjAsaMgatikaraNa' iti vaktavyAdAtmanepadaM siddhyati // 6 // anvayaH-sarasvatI, ca kAle kAle, vandiSu, parikalpitasAnnidhyA, 'satI' stutyaM tam, arthyAbhiH, stutibhiH, uptsthe| vAcya0-sarasvatyA, parikalpitasAnnidhyayA, satyA stutyaH saH upatasthe / vyAkhyA-sarasvatI = vAgdevatA ca = prapi, kAle = samaye-samaye, yogyasamayeSvityarthaH, vandiSu stutipAThakeSu, parikalpitaM = pariniSThitaM, sAnnidhyaM = sAmIpyaM yayA sA kRtasaMnidhAnetyarthaH, stotaM yogyaH stutyastaM-stavAha, tama = raghum, arthAdanapetA: = prAstAbhiH = arthAdanapetAbhiH = zobhanArthAbhirityarthaH, stutibhiH = stutivacanaiH, upatasthe = upasthAnaM cakAra / __samA0-parikalpitaM sAnnidhyaM yayA sA parikalpitasAnnidhyA / abhi0-vAcAmadhiSThAtrI devI sarasvatyapi yogyaprasaGgeSu vandijanamugvavartinI bhUtvA, stavanAhaM raghu, zobhanArthaH stotra: sevitavatI / hindI-sarasvatI devI bhI ucita avasaroM para vandijanoM meM sthita hokara
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye stuti karane yogya raghu kI acche prayaMvAle stotroM se stuti karane lagI // 6 // manuprabhRtibhirmAnyairbhuktA tathApyananyapUrve va yadyapi rAjabhiH / tasminnAsIdvasundharA // 7 // saJjIvinI - vasundharA manuprabhRtibhirmAnyaiH pUjyaM rAjabhirbhuktA yadyapi / bhuktaivetyarthaH / yadyapItyavadhAraNe / 'zrapyarthe yadivArthe syAt' iti kezavaH / tathApi tasminrAjJi / anyaH pUrvo yasyAH sAnyapUrvA anyapUrvA na bhavatItyananyapUrvA prananyopabhuktadAsIt / tatprathamapatikevAnuraktavatItyarthaH // 7 // anvayaH - vasundharA, manuprabhRtibhiH, mAnyaiH, rAjabhi:, yadyapi bhuktA, tathApi tasmin grananyapUrvA, iva zrAsIt / 5 vAcya0 - vasundharAM manuprabhRtayaH mAnyAH rAjAnaH yadyapi, bhuktavantaH, tathApi tathA tasmin ananyapUrvaya! iva prabhUyata / vyAkhyA - vasUni dharatIti vasundharA = pRthivI, manuH prabhRtirAdiryeSAM tAdRzeH = vaivasvatamanvAdibhiH mAnyaH pratiSThitaiH, rAjabhiH == nRpaiH, yadyapi, bhuktA== upabhuktA, tathApi tasmin = raghI, na pranyaH pUrvI yasyAstAdRzI zrananyopabhuktA iva = yathA, zrAsIt prabhUt / ka samA0 - manuH prabhRtiH yeSAM te manuprabhRtayaH taiH manuprabhRtibhiH / mAnitu yogyAH mAnyAH taiH mAnyaiH / zranyaH pUrvo yasyAH sA zranyapUrvA, anya pUrvA na bhavatIti ananyapUrvA / abhi0 -- yadyapi raghoH pUrvamanye'pi manuprabhRtayo rAjAnaH pRthivyA upabhogaM cakruH, tathApi ragho rAjye prazAsati sA prabhuktapUrvA'tinavA pratibhAti sma / hindI - yadyapi pRthvI kA pahale bhI manu Adi mAnya rAjAoM ne bhalIbhA~ti upabhoga kiyA thA, tathApi raghu ko pAkara vaha usameM isa prakAra anurakta huI ki jaise vaha anya se na bhogI gaI ho // 7 // sa hi sarvasya lokasya yuktadaNDatayA manaH / Adade nAtizItoSNo nabhasvAniva dakSiNaH // 8 // saJjIvanI - hi yasmAtkAraNAtsa raghuryuktadaNDatayA yathAparAdhadaNDatayA sarvasya lokasya mana prAdade jahAra / ka iva / pratizIto'tyuSNo vA na bhavatIti nAtizItoSNaH / naJarthasya nazabdasya supsupeti samAsaH / dakSiNI dakSiNa digbhavo
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH nabhasvAnvAyuriva / malayAnila ivetyarthaH / yuktadaNDatayetyatra kAmandaka:-'udve. jayati tIkSNena mRdunA paribhUyate / daNDena nRpatistasmAdyuktadaNDaH prazasyate' iti // 8 // anvayaH-hi,sA, yuktadaNDatayA, sarvasya, lokasya, manaH, nAtizItoSNaH, dakSiNaH, nabhasvAn, hava, prAdade / vAcya0-tena nAtizItoSNena, dakSiNena, nabhasvatA, iva manaH mAdade / vyAkhyA-hi-yataH / sH-rghuH| yukto daNDo yasya saH, tasya bhAvastattA tayA=yathAparAdhadaNDatvena / sarvasya = nikhilasya, lokasya prajAvargasya / mana:-cittam, na atizIta: uSNazca bhavatIti nAtizItoSNaH-samazItoSNaH, dakSiNaH=dakSiNa digbhavaH, nabhasvAn =vAyuriva, mAdadevazIcakAra / samA0-yuktaH daNDaH yasya saH yaktadaNDaH, yuktadaNDasya bhAvaH yuktadaNDatA, tayA yuktdnnddtyaa| zItazcAsau uSNazca zItoSNaH, atyantaM zItoSNaH pratizItoSNaH, na atizItoSNaH nAtizItoSNaH / abhi0-yathA dakSiNa digbhavo vAyaH samazItoSNaH san sarveSAM mano vazIkaroti tathaiva nAtimRdunA nAtikaThinena daNDena radhurapi sarveSAM mano vshiickaar| hindI-jaise ki dakSiNa dizA kA vAyu na adhika ThaMDhA na pradhika garma hone ke kAraNa manuSyoM kA mana haraNa karatA hai usI prakAra rAjA raghu ne bhI aparAdhAnusAra daNDa dekara saba manuSyoM kA mana haraNa kiyA // 8 // mandotkaNThAH kRtAntena guNAdhikatayA gurau| phalena sahakArasya puSpodgama iva prajAH / / 6 / / saJjIvinI-tena raghuraNA prajA gurau dilIpaviSaye / sahakAro'tisaurabharacUtaH / hAmrazcUto rasAlo'sau sahakAro'tisaurabhaH' ityamaraH / tasya phalena pRSpodgame puSpodaya iva tato'pi guNAdhikatayA hetunA mandotkaNThA alpotsukyAH kRtAH / guNottarazcotaro viSayaH pUrva viSayaM vismArayatIti bhAvaH // 6 // anvayaH- tena, prajAH, gurI, sahakArasya, phalena, puSpodgame, iva, guNA. dhikatayA, mandotkaNThAH, kRtaaH| vAcya-saH,prajAH, gurI,tato'pi guNAdhikatayA, mandotkaNThAH kRtavAn / vyAkhyA-tena rAjA raghuNA / prajAH prakarSaNa jAyanta iti prajAH jnaaH|
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye gurI dilIpaviSaye / sahakArasya pAmrasya, phalena=prasavena, puSpANAM kusamA nAmudgame = prasUnodaye, iva-yathA / guNa:=praudAryAdibhiH / adhikatayA adhikasvena, mandA utkaNThA yAsAM tAH mandotkaNThAH svalpautsukyA:, kRtAH vihitAH / samA0-puSpasya udgamaH puSpodgamaH, tasmin puSpodgame / guNairadhikaH guNAdhikaH, guNAdhikasya bhAvaH guNAdhikatA, tayA guNAdhikatayA / mandA utkaNThA yAsAM tAH mandotkaNThAH / abhi0-yathA janA prAmasya phalaM prApya tatkalikAyAM nyUnAdarA bhavanti tathaiva raghordayAdAkSiNyAdiguNAnavalokya dilIpaM prati mandotkaNThA babhUvuH / / hindI-jisa prakAra manuSya prAma ke phala ko prApta karake prAma ke bora ke prati kama Adara karanevAle ho jAte haiM usI prakAra radhuke guNoM se santuSTa prajA dilIpa ke guNoM ko bhUla gaI / / 6 / / nayavidbhinave rAjJi sdsccopdrshitm| . pUrva evAbhavat pakSastasminnAbhavaduttaraH / / 10 / / saJjIvinI-nayavidbhirnItizAstrajJenave tasminrAjJi viSaye / tmdhikRtyetyrthH| saddharmayuddhAdikamasatkUTayuddhAdika copadarzitam / tasminrAjJi pUrvaH pakSa evAbhavat / saMkrAnta ityarthaH / uttaraH pakSo nAbhavat / na saMkrAnta ityarthaH / tatra sadasatormadhye sadevAbhimataM nAsat / tadudbhAvanaM tu jJAnArthamevetyarthaH / pakSaH sAdhanayogyArthaH / 'pakSaH pArzvagarutsAdhyasahAyabala bhittiSu' iti kezavaH // 10 // anvayaH-nayavidbhiH, nave, rAjJi, sad, prasad, ca, upadarzitam, tasmin, pUrvaH, pakSaH, eva, prabhavat, uttaraH, na, abhavat / vAcya0-nayavidaH, sad, prasad, ca, upadarzitavantaH, pUrveNa, eva, pakSeNa, abhUyata, uttareNa, na / vyAkhyA-nayaM nItizAstra vidantIti, taiH nayavidbhiH niitishaastrmrmjH| sat-satpakSa: dharmayuddhAdikam / asat = asatpakSa: kUTayuddhAdikaM ca / upadasitam = niveditam / tasminrAjJi rgho| pUrvaH pakSa: dharmayuddhapakSaH, eva, abhavata: prabhUt / uttaraH= kUTayuddha pkssH| na abhavat = nAbhUt / samA0-nayaM vidantIti nayavidaH, taiH nayavidbhiH /
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha: sarga: 11 abhi0 - nItizAstrarahasyavettAro mantriprabhRtayaH raghoragre dharmayuddhaM kUTayuddhaM ca pradarzitavantaH / paraM raghuNA kevalaM dharmayuddhapakSa evAzrito natu kUTayuddhapakSaH / hindI - rAjanIti zAstra ke pAraMgata vidvAnoM ne raghu ke prAge dharmayuddha tathA chalayuddha donoM hI pakSa prastuta kiye, parantu raghu ne kevala dharmayuddha ko hI apanAyA, kUTayuddha ko nahIM // 10 // paJcAnAmapi bhUtAnAmutkarSaM pupuSurgaNAH / nave tasminmahIpAle sarva navamivAbhavat // 11 // saJjIvinI - pRthivyAdInAM paJcAnAM bhUtAnAmapi guNA gandhAdaya utkarSamatizayaM pupuSuH / zratrotprekSate / tasminragho nAma nave mahIpAle sati sarvaM vastujAtaM navamivAbhavatH tadeva bhUtajAtamidAnImapUrvaguNayogAdapUrvamivAbhavaditi bhAvaH // 11 // anvayaH-paJcAnAm, api, bhUtAnAm, guNAH, utkarSam, pupuSuH tasmin, nave mahIpAle, sati, sarvam, navam, iva prabhavat / vAcya0 - guNaiH utkarSa: pupuSe / sarvaraMga navena iva prabhUyata / bhUtAnAm = pRthivyaptejo - vyAkhyA -- paJcAnAm= paJcasaMkhyakAnAm zrapi, vAyvAkAzAnAm, guNA: - gandha-rasa-rUpa- sparza- zabdAH, utkarSam = pratizayam, pupuSuH = apuSNan, tasmin = raghau, nave = nUtane, mahIM pAlayatIti tasmin mahIpAle = rAzi, sarvam = nikhilam, vastu, navam = nUtanam, iva= yathA, abhavat =prabhUt / samA0 - mahIM pAlayatIti mahIpAlaH tasmin mahIpAle / abhi0 - yadeva raghuH rAjA zrabhavat tadaiva pRthivyaptejovAyvAkAzAnAM paJcamahAbhUtAnAmapi gandha-rasa - rUpa sparza - zabdAkhyA guNA utkarSamApuH / navIne rAjJi sarvamapi vastu navInamivAbhavat / hindI - pRthivI, jala, teja, vAyu, prAkAza ina pA~ca mahAbhUtoM ke gandha, rasa rUpa, sparza tathA zabda nAmaka guraNa pahale kI apekSA adhika puSTi ko prApta ho gaye / raghu ke navIna rAjA hone para sArI vastueM navIna-sI dikhalAI dene lagIM // yathA prahlAdanAccandraH pratApAttapano yathA / tathaiva so'bhUdanvartho rAjA prakRtiraJjanAt // 12 // sabjIvinI - yathA candayatyAhlAdayatIti candra induH / cadidhAtorIgAdiko rapratyayaH / prahlAdavAdA hlAdakara raNAdanvartho'nugatArthanAmako'bhUt / yathA ca
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye tapatIti tapanaH sUryaH / 'nandigrahipacAdibhyo lyuNinyacaH' ityanena lyuT pratyayaH / pratApAtsaMtApajananAdanvarthaH / tathaiva sa rAjA prakRtiraJjanAdanvartha: sArthaka rAjazabdo'bhUt / yadyapi rAjabdo rAjaterdIptyarthAtkaninpratyayAnto na tu rajestathApi ghAtUnAmanekArthatvAdraJjanAdrAjetyaktaM kavitA / / 12 / / anvayaH -yathA, candraH prahlAdanAt anvarthaH prabhUta, yathA, tapanaH, pratApAd 'anvartha:' tathA, eva saH rAjA, prakRtiraJjanAt pranvarthaH prabhUt / vAcya0 - yathA, candreNa, anvarthena, prabhAvi, yathA ca tapanena, prabhAvi, tathA, eva, tena rAjJA, anvarthena, prabhAvi / = vyAkhyA- yathA yena prakAreNa | candraH = vidhu: / prahlAdanAt candayatyAhlAda vyatIti vyutpattyA zrAhlAdajanakatvAt / zranvarthaH = zranugatArthanAmA, bhUta = babhUva / yathA ca tapanaH = sUryaH / pratApAt vyutpattyA saMtApajananAt zranvarthaH, abhUt / tathaiva saH prajAyAH / yadraJjanaM = rAgajananaM tasmAt, anvarthaH prabhUt tapatIti tapanaH, iti = : rAjA raghuH / prakRteH= / samA0 - prakRtInAM raJjanaM prakRtiraJjanam, tasmAt prakRtiraJjanAt / abhi0. 0 - yathA lokAnAmAhlAdakArakatvAt candraH candrapadavAcyaH, yathA santApajananAt tapanaH tapanazabdavAcyaH, tathaiva prajAyAH svasminnanurAgajananAt raghurapi rAjetizabdavAcyo'nugatArtha evAbhUt / hindI -- jaise logoM ko prahlAda pahuMcAne ke kAraNa candra kA nAma sArthaka hudhA tathA santApa pahu~cane ke kAraNa sUrya kA nAma tapana sArthaka huA, isI prakAra prajAvarga meM anurAga utpanna karane ke kAraNa raghu ko rAjA ( raMjana karanevAlA ) kahanA bhI sArthaka hI huA / / 12 / / kAmaM karaNantivizrAnte vizAle tasya locane / cakSuSmattA tu zAstreNa sUkSmakAryArthadarzinA // 13 // sabjIvinI - vizAle tasya raghorlocane kAmaM karaNantiyovizrAnte karNaprAntagate / cakSuSmattA tu / cakSuH phalaM tvityarthaH / sUkSmAnkAryArthAnkartavyArthAndarzayati prakAzayatIti tena sUkSmakAryarthidarzinA zAstreNaiva / zAstraM dRSTivivekinAmiti bhAvaH // 13 // anvayaH - vizAle, tasya locane, kAmam, karNAntavizrAnte, 'prAstAm' tu cakSuSmattA, sUkSmakAryArthadarzinA, zAstreNa eva 'zrAsIt' / * 12 "
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH vAcya --vizAlAmyAm locanAbhyAm karNAntavizrAntAmyAm prabhAvi, cakSuSmattayA prbhaavi| vyAkhyA--vizAle vistRte, tasya-raghoH, locane netre / kAmam-pratyantam / karNayoH zrotrayoH, antI-prAntI, iti karNAntI, tayoH vizrAnte-gate, karNaprAntAvalambite ityrthH| prAstAm,tu = kintu, cakSuH netramasyAstIti cakSuSmAn, tasya bhAvastattA / netravattA-sUkSmAn, laghUn vicArayogyAnAM kAryAraNAma. rthAn draSTuM zIlabhasya tAdRzena, zAstreNa = grAgamena eva prAsIt / samA0-karNayoH antau kantiI, kantiyoH vizrAnte kantavizrAnte / cakSuH asyAstIti cakSuSmAna, cakSuSmata: bhAva: ckssussmttaa| karta yogya: kAryaH. kAryazcAsau arthazca kAryArthaH, kAryAthaM darzayatIti kAryArthadarzI tena kAryArthadarzinA / abhi0-- yadyapi ghorne| karNAntavistRtatvAdatisundare prAstAm, tathApi sa kevalaM tAbhyAmeva netravAn na prabhUt, apitu apratyakSAn padArthAn zAstrarUpalocanenaivAvalokayana locanaze bhAzAlI AsIt / hindI-yadyapi raghu ke netra kAnoM taka phaile hue hone ke kAraNa atyanta sundara mAlUma par3ate the, parantu vaha unase prAMkhoM vAlA nahIM thA, apitu atyanta gUr3hapadArthoM ko bhI jAnanevAlI zAstrarUpI prAkha se hI netravAlA thaa||13 / labdhaprazamanasvasthamathainaM. smupsthitaa| pArthivazrIdvitIyeva zaratpaGkajalakSaNA // 14 // saJjIvinI-atha labdhasya rAjasya prazamanena paripanthinAmanuraJjanapratIkArAbhyAM sthirIkaraNena svasthaM samAhitacittamenaM raghu paGkaja lakSaNA padmacihnA / zriyo'pi vizeSarAmetat / zarat dvitIyA pArthivazrI rAjalakSmIriva samupasthitA prAptA / 'rakSA paurajanasya dezana garagrAmeSu gRptistathA yodhAnAmapi saMgraho'pi tulayA mAnavyavasthApanam / sAmyaM ligiSu dAnavRttikaraNa tyAgaH samAne'rcanaM kAryANyeva mahIbhujAM prazamanAnyetAni rAjye nave / / / / 14 / / anvayaH-pratha, labdhaprazamanasvasthama, enam, paGkajalakSaNA, zarad, dvitIyA, pArthivazrIH, iva, samupasthitA / vAcya-atha labdhaprazamanasvasthaH ayam paMkajalakSaNayA zaradA dvitIyayA pArthivazriyA iva samupatasthe /
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-atha-siMhAsanArohaNAnantaram / labdhasya prAptasya yat prazamanam sthirIkaraNam, tena svasthaM samAhita cittam, enam rAjAnam-raghum / paGkajAni kamalAnyeva lakSaNAni cihnAni yasyAstAdRzI kamalacihnavatItyarthaH / zarada zaratkAlaH / dvitIyA apraa| pArthivasya rAjJaH yA zrI: zobhA, seva sanu. psyitaapraaptaa| samA0-labdhasya prazamanaM labdhaprazamanam, labdhaprazamanena svasthaH labdhaprazamanasvasthaH, taM labdhaprazamanasvastham / pRthivyA IzvaraH pArthivaH, pArthivasya zrI: paarthivshriiH| paGkajaM lakSaNaM yasyA: sA, athavA paGkajasya lakSaNaM yasyAH sA pa jlkssnnaa| abhi0-sa raghuryadA rAjyaM prAptavAna tadeva sarvatra zAnti vidhAya svastho'bhavat / evaM ca zaradRtuH vikasita kapalavyAjena aparA rAjalakSmIriva taM siSeve / hindI-rAjyAsana pAne ke uparAnta raghu ne upalabdha rAjya meM zAnti sthApita kii| tabhI zarad Rtu kA prAgamana isa prakAra humA mAno kamaladhAriNI sAkSAt lakSmI hI A gaI ho // 14 // niSTalaghubhirmedhairmuktavarmA suduHsahaH / pratApastasya bhAnozca yugapadvathAnaze dizaH // 15 // saJjIvinI-ni:zeSa vRSTA nivRssttaaH| kartari ktH| ata eva laghavaH / taghermuktavarmA tyaktamArgaH / ata eva suduHsahaH / tasya raghorbhAnozca pratApaH pauruSamAtapazca / 'pratApI pauruSAtapau' iti yAdavaH / yugapadekakAlaM dizo vyAnaze vyApa // 15 // anvayaH--nivRSTa laghubhiH, megheH, muktavarmA, prata eva, tuHsahaH, tasya, bhAnoH, ca, pratApaH, yugapat, dizaH, vyAnaze / vAcya0-- muktavarmanA suduHsahena pratApena dizaH vyAna zire / vyAkhyA--niHzeSaM vRSTAH = mukta jalA iti nirvRSTAH, ata eva laghavaH taH tathoktaH, medhaiH = ghnH| muktaM parityaktaM, varma = mArgaH yasya tAdRzaH / ata eva suSTu duHsahAtiduHsahaH soDhumazakya ityarthaH / tasya-rAjJaH, bhAno:- sUryasya, catathA / pratApaH -- puruSazaktiH pratApazca ! yugapad =ekakAlam, dizaH = kASThAH, vyAnazevyApa /
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH samA0--niHzeSaM vRSTAH nivRSTAH, nirvRSTAzca te laghavazca nirvRSTalaghavaH, ro: nirvRSTalaghubhiH / muktaM vartma yasya saH muktavarmA / duHkhena sahyate iti duHsahaH, suSThu duHsahaH suduHsahaH / abhi0-yathA varSaNAnantaraM dhavalajaladaiH parityaktamArgo raviH svatIvakiraNarloka santaptaM karoti tathaiva tasya raghorapi rAjJaH pratApaH sarvAsu dikSa prsRtH| hindI--pAnI barasane ke pazcAt halake hue meghoM ne jisakA mArga chor3a diyA hai aise sUrya aura rAjA raghu kA pratApa saba dizAoM meM phaila gayA / / 15 // vArSika saJjahArendro dhanujaitraM rghurddhau| __ prajArthasAdhane tau hi paryAyodyatakAmukau // 16 // saJjIvinI-varSAsu bhavaM vArSikam / varSAnimittamityarthaH / 'varSAbhyaSThak' iti ThakpratyayaH / dhanuH sNjhaar| raghuja'traM jayazIlam / jetRzabdAttannantAt 'prajJAdibhyazca' iti svArthe'NpratyayaH / dhnurddhau| hi yasmAttAvindraraghU prajAnA. marthasya vRSTivijayalakSaNasya sAdhanaviSaye paryAyeNodyate kAma ke yAbhyAM to pryaayodytkaarmuko| 'paryAyodyamavizramI' iti pAThAntare paryAyeNodyamo vizramazca yayosto paryAyodyamavizramau / dvayoH paryAyakaraNAdavaleza iti bhAvaH // 16 // anvayaH--indraH, vArSikaM, dhanuH, saJjahAra, raghuH, jaitra, dhanuH, dadhI, hi, to, prajArthasAdhane, paryAyodyata kArmuko, prAstAm / vAcya0-indreNa vArSikaM dhanuH saMjaha,ra ghuraNA dadhe, hi tAbhyAM paryAyodyatakArmukAbhyAm, abhAvi / vyAkhyA--indraH / varSAsu bhavaM vArSika varSAkAlikaM dhanuH zarAsanaM,saJjahAra =saMhRtavAn / raghu: raajaa| jaitra jayazIla, dhanu: svacApaM, dadhau = gRhItavAn / hi-yataH, to indra raghU / prajAyA:-lokasya yo'rthaH prayojanaM tasya sAdhane = viSaye / paryAyeNa kramazaH, udyate-udyukta, kArmuke=dhanuSI yayostAdRzI prAstAm / samA0--prajAnAm arthaH, prajArthaH prajArthasya sAdhanaM prajArthasAdhanam, tasmin prajArtha sAdhane / paryAyeNa udyate kArmuke yAbhyAM to paryAyodya tkaarmuko| abhi0 ---indraH zaradRtau varSAkAlikaM dhanuH saJjahAra, raghustu lokavijayAya' / dhanu! hItavAn / yatasto paryAyeNa svaM svaM dhanuH gRhItvA prajAyA arthasAdhane vRSTirUpeNa digvijayena ca sarvadA tatparI prAstAm /
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye hindI0--indra ne varSA sambandhI dhanuSa uThAkara rakha diyaa| idhara raghu ne digvijayArtha prapanA dhanuSa dhAraNa kiyA / kyoMki ve donoM bArI-bArI se prajA kA kArya siddha karane ke liye dhanurdhAraNa meM tatpara rahate the // 16 // puNDarIkAtapatrastaM vikasatkAzacAmaraH / RturviDambayAmAsa na punaH prApa tacchriyam / / 17 / / saJjIvinI-puNDarIka sitAmbhojamevAtapatra yasya sa tathoktaH / vikasanti kAzAni kAzAkhyatRNa kusumAnyeva cAmarANi yasya sa tathoktaH / Rtu| zarahatuH puNDarIkanibhAtapatram kAza nibhacAmaraM taM raghu viDambayAmAsAnucakAra / tasya raghoH zriyaM punaH zobhAM tu na prApa / 'zobhAsaMpattipadmAsu lakSmIH zrIriva dRzyate' iti shaashvt:|| anvayaH-puNDarIkAMtapatraH, vikasatkArAcAmaraH, RtuH, tam, viDambayAmAsa, puna:, tacchyim, na, praap| vAcya-puNDarIkAtantreNa, vikasatkAzacAmareNa, RtunA, saH viDambayAJcake, punaH tacchI:, na prApe / vyAkhyA--puNDarIka = dhavala kamalamevAtapatra-traM yasya taadRshH| vikasanti prasphuranti kAzAni-tannAmakatRNAni eva, cAmarANi-bAla vyajanAni yasya taadRshH| Rtu:zaradRtuH, tam-raghum, viDambayAmAsa anucakAra / punaH= kintu, tasya = ragho: yA zrI: = zobhA tAm, na=naiva, prApa = prApnot / samA0--puNDarIka meva prArapatra yasya saH punnddriikaatptrH| vikasanti ca tAni kAzAni ca vikasakAzAni, vikasatkAlaganyeva cAmarAzi yasya sa vikasatkAzacAmaraH / tasya zrIH tacchIH, tAM tacchyim / abhi0-zarahatunA sitAmbhojarUpeNa chatreNa prasphuritakAzatRNarUpeNa cAmarasahitena ca raghoranukaraNaM kRtaM kintu tasya yA zobhAsIt sA kathamapi na prApe / hindI--- zarad ne zveta kamaloM ke bAhulya se tathA khile hue kAza kusumoM se zvetacchatra evaM cAmaravAle rAjA raghu kA anukaraNa kiyA parantu usakA zobhA na pA sakA // 17 // prasAdasumukhe tasmizcandre ca vishdprbhe| tadA cakSuSmatAM prItirAsItsamarasA dvayoH // 18 //
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 17 saJjIvinI - prasAdena sumukhe tasminragho vizadaprabhe nirmalakAntau candre dvayorviSaye tadA cakSuSmatAM prItiranurAgaH samarasA samastrAdA / tulyabhogeti yAvat " raso gandhe rasaH svAde" iti vizvaH / zrAsIt // 18 // anvayaH - prasAdasumukhe, tasmin, vizadaprabhe, candre ca dvayoH, tadA, cakSuSmatAm prItiH, samarasA, prAsIt / vAcya0- -cakSuSmatAm prItyA samarasayA, prabhUyata / vyAkhyA prasAdena = prasannatayA, sumukhe = zobhanAnane, tasmin = raSau / vizadA = svacchA, prabhA = kAntiryasya tAdRze candre = candramasi ca / dvayoH raghucandrayoH, tadA tasminkAle / cakSurasti yeSAM teSA cakSuSmatAM netravatAm, prItiH = pranuraktiH, samaH = tulyo raso= ruciH, yasyAH tAdRzI / prAsIt / = samA0 - suSThu mukhaM yasya saH sumukhaH, prasAdena sumukhaH prasAdasumukhaH, tasmin prasAdasumukhe / vizadA prabhA yasya saH vizadaprabhaH tasmin vizadaprabhe / cakSuH eSAmastIti cakSuSmantaH, teSAM cakSuSmatAm / samaH rasaH yasyA sA samarasA / abhi0 - - yathA janAH zaradi nirmalaM candramasaM dRSTvA hRSTA babhUvuH, tathaiva cArukAntimantaM raghuM dRSTvA'pi te prasannA jAtAH / hindI - jisa prakAra manuSya zarad meM nirmala candramA ko dekhakara prasanna hote the usI prakAra raghuke sundara mukha ko dekhakara bhI bhA hlAdayukta hote the // 18 // haMsazreNISu tArAsu kumudvatsu ca vAriSu / vibhUtayastadIyAnAM paryastA yazasAmiva // 16 // saJjIvanI - haMsAnAM zreNISu paMktiSu / tArAsu nakSatreSu / kumudAni yeSu santIti kumudvanti / 'kumudvAnkumudaprAyaH' ityamaraH / " kumudanaDave usebhyo matup" / teSu / kumudaprAyeSvityarthaH / vAriSu ca tadIyAnAM raghusaMbandhinAM yazasAM vibhUtayaH saMpadaH paryastA iva prasAritAH kim / ityutprekSA zranyathA kathameSAM dhavalateti bhAvaH / / 16 / / anyavaH- haMsazreNISu, tArAsu, kumudratsu, vAriSu ca tadIyAnAm yazasAm, vibhUtayaH, paryaMstAH iva / vAcya0- - vibhUtibhiH paryaptAbhiH iva prabhUyata /
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye vyAkhyA - haMsAnAm = marAlAnAm, zreNISu = paMktiSu iti hasazreNISu / tArAsu = nakSatreSu / kumudAH santi yeSAM tAdRzeSu, vAriSu = jaleSu ca / tasyemAni sadIyAni teSAM tadIyAnAm = raghusaMbandhinAm / yazasAm = kIrtInAm / vibhU* sapattayaH, dhavalimA ityarthaH, paryastAH = prasAritAH kimu ityutprekSA / samA0-- haMsAnAM zreNyaH hasazreNyaH, tAsu haMsazreNISu / kumudAni eSu santIti kumuhanti teSu kumudvatsu / tasya imAH tadIyAH / tayaH 18 abhi0 - zaradi haMsapaMttiSu kumudayukteSu sarovarAdiSu ca raghuyazasa eva dhavalimasamRddhiH prasRtevAsIt / hindI -- zarat Rtu meM hasa kI paktiyoM meM kumudanAmaka zveta kamaloM se yukta sarovaroM meM aisA mAlUma par3atA thA ki mAno raghu ke yaza kI samRddhi phailI huI hai / / 19 / / ikSucchAyanipAdinyastasya gopturguNodayam / AkumArakathodghAtaM zAligopyo jaguryazaH ||20|| saJjIvanI - ikSUNAM chAyekSucchAyam / 'chAyA bAhulye' iti napuMsaka - tvam / tatra niSaNNA ikSucchAyaniSAdinyaH / 'ikSa ucchAyA niSAdinyaH' iti strIliGgapAThe ikSorachAyeti vigrahaH / anyathA bahutve napuMsakatvaprasaGgAt / zAlIngopAyanti rakSantIti zAligopyaH sasyapAlikAH striyaH / 'karmaNyaN ' ityaN / 'TiDDhANaJ' ityAdinA GIp / goptU rakSakasya tasya raghoH / guNebhya udayo yasya tad guNodaya guNotpannamAkumAraM kumArAdArabhya kathodghAtaH kathArambho yasya tat / kumArairapi stUyamAnamityarthaH, yazo jagurgAyantisma / athavA kumArasya sato raghoryAH kathA indravijayAdayastata zrArabhyAkumArakatham / tatrApyabhividhAvavyayIbhAvaH / zrAkumArakathamudghAto yasminkarmaNi / gAnakriyAvizeSaraNametat / 'syAdabhyAdAnamudghAta Arambha:' ityamaraH / zrAkumArakathodbhutam' iti pAThe kumArasya kathAbhizcaritairadbhutaM yadyazastadyaza prArabhya yazo jaguriti vyAkhyeyam ||20|| anvayaH--ikSucchAyanipAdinyaH, zAligopyaH, goptuH, tasya, guNodayam, zrAkumArakathoddhAtam, yazaH, jaguH / vAcya0 - ikSucchAyaniSAdinIbhiH, zAligopIbhiH, yazaH, jage /
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH vyAkhyA-ithUNAM=poNDakANAM, chAyA pranAtapa iti ikSucchAyaM, tasmin niSIdanti upavizanti tacchIlA: tthoktaaH| zAlIn gopAyantIti, tA:zasyapAlikAH striyH| gopAyatIti goptA, tasya goptuH = rakSakasya, tasya = raghoH / guNebhya udayo yasya tat guNodayaM guNotsannam / kumArAdArabhya ityAkumAram, prAkumAraM kathAyA:-caritrasya, uddhAtaH = prArambhaH yasya tat tathoktam / yaza:- kIrtima, jaguH = gAyanti sma / sama-ithUNAM chAyA ikSu cchAyam, ikSucchAye niSIdantIti ikSucchAya. nissaadinyH| zAlIn gopAyantIti zAligopyaH / guraNebhyaH udayaH yasya tat guNodayam, tat guNodayam / kathAyAH udghAtaH tat kathodghAtam. kumArAdArabhya kathodghAtaM yasya tat prAkumArakathoddhAtam, tat prAkumArakathoddhAtam / kumArasya kathAH kumArakathAH, kumArakathA prArabhya prAkumArakatham, prAkumArakatham udAta: yasmin kamariNa yathA bhavati tatheti kriyAvizeSaNaM vaa| abhi0-ikSaNAM chAyAsu samupaviSTAH zasyapAlikAH ragho: kaumAryAdArabhya zauryAdiguNayuktaM yazaH gAyanti sma / hindI-Ikha kI chAyAmoM meM baiThI huI kRSakoM kI striyA~ prajAvagaM kI rakSA karanevAle raghu kI zUratA ko, jo ki bAlyakAla se hI prasiddha thI, gAtI thIM / / prasasAdodayAdambhaH kumbhyonermhaujsH| raghorabhibhavAzaGki cukSubhe dviSatAM manaH // 21 // saJjIvinI--mahaujasaH kumbhayoneragastyasya / 'agastyaH kumbhasambhavaH' ityamaraH / udayAdambhaH prasasAda prasannaM babhUva / mahaujaso raghorudayAdabhibhavAzaGki dviSatAM manazcukSubhe kAluSyaM prApa / 'agastyodaye jalAni prasIdanti' ityAgamaH / / anvayaH-mahaujasaH, kumbhayoneH, udayAt, ambhaH, prasAda, 'mahaujasaH' raghoH, udayAt, pabhibhavAzaGki, dviSatAm, manaH, cukSubhe / vAcya--ambhasA, prasede, abhibhavAzakinA, dviSatAM, manasA, cukSubhe / vyAkhyA-mahat, projo = balaM, yasya saH, tasya mahaujasaH / kumbhayoneHagastyasya / udayAt = prAdurbhAvAt / sambhaH = jalam, prasasAda=nirmalaM babhUva / mahaujasaH = balazAlina:, raghoH = dilIpakumArasya, udayAt = abhyutthAnAt /
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkA prabhibhavaM = parAbhavamAzaGkata ityabhibhavAzaGki = parAbhavazaGkAyuktam, dviSatAm= zatrUNAm / manaH = cittam / cukSubhe = kAluSyaM prApa / 20 samA0-- mahat yojaH yasya saH mahojAH tasya mahaujasaH / zrazatuiM zIlamasyetyAzaGka, abhibhavasya zrAzaGka prabhibhavAzaGgi / abhi [0-- zragasyanakSatrodayAt kardamayuktaM jalaM vimalaM babhUva / raghoH vijayaprasthAnamAkarNya zatrUNAM cittaM parAbhavazaGkayA kSobhayuktaM babhUva / hindI - eka bhora agastya nakSatra ke udaya se jala meM nirmalatA thA gaI / dUsarI ora raghu ko digvijaya yAtrA kA samAcAra sunakara zatruoM kA mana parAjaya ke bhaya se pratyanta kSobha ko prApta huA // 21 // madodagrAH kakudmantaH saritAM kUlamudrujAH / lIlA khela manuprApurmahokSAstasya vikramam // 22 // saJjIvinI -- bhadodagrA madodvatAH / kakudeSAmastIti kakudmantaH / mahAkakuda ityarthaH / yavAditvAnmakArasya vatvAbhAvaH / saritAM kUlAnyudrujantIti kulamudujA: / "udi kUle rujivahoH" iti khazpratyayaH / " prarudviSat" ityanena mumAgamaH / mahAnta ukSANo mahokSAH / " pracaturavicatura" ityAdinA nipAtanAdakArAntaH / lIlAkhelaM vilAsasubhagaM tasya raghoratsAhavato vapuSmataH parabhaJjakasya vikramaM zauryamanuprApuranucakruH // 22 // anvayaH --- madodagrAH, kakuanta:, saritAm, kUlamudujA:, mahokSA:, lIlAkhelam, tasya, vikramam, anuprApuH / vAcya0 - madodagraiH kakudmadbhiH saritAm kUlamudujaH mahokSaM : lolA khela: tasya vikramaH zranuprApe / vyAkhyA - madena = garveraMga, udagrAH = unmattAH iti madodagrAH / kakud eSAmastIti kakudmantaH=mahAkakudaH / saritAm = nadInAm, kUlAnyudrajantIti kUlamudrujAH taTavidArakAH / mahAntaH ukSANo mahokSAH = mahAbalIvardAH / lIlAkhelam = vilAsakIDAyuktaM, tasya = raghoH, vikramam = zauryam / anupraapuH=anuckruH| samA0--madena udagrA: madodagrA: / kakudeSAmastIti kakudmantaH / kUlAnyu
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 21 drujantIti kUlamudujAH / mahAntazca te ukSANazca mahokSAH / lolayA khelA yasya saH lIlAkhelaH taM lIlAkhelam / abhi0 - utsAhasamRddhiyuktasya vapuSmataH paradamanazIlasya raghoH zauryasya sthUladehA mattA vRSabhA nadItaTamutpATya svazRGgeranukaraNa vidadhuH / hindI - bahuta sthUlakAya matavAle vRSabhoM ne utsAhasampanna DIlaDaula vAle raghu kA anukaraNa apane sIMgoM se nadI taTa ko ukhAr3ate huye kiyA // 22 // prasavaiH saptaparNAnAM madagandhibhirAhatAH / asUyayeva tannAgAH saptadhaiva prasusruvuH // 23 // sabjIvinI - madasyeva gandho yeSAM tairmadagandhibhiH / " upamAnAcca" itIkAra. samAsAntaH / saptaparNAnAM vRkSavizeSANAm / 'saptaparNo vizAlatvakzA rahI viSamacchadaH' ityamaraH / prasavaiH puSpaMrAhatAstasya raghornAgA gajA: / 'gaje'vi nAgamAtaGgI' ityamaraH / zrasUyaye vAhatinimittatayA spardhayeva saptadhaiva prasusruvu maMda vavRSuH pratigajagandhAbhimAnAditi bhAvaH / 'karotkaTAbhyAM meDhAcca netrAbhyAM ca madasrutiH' iti pAlakApye / karAnnAsArandhrAbhyAmityarthaH // 23 // anvayaH - madagandhibhiH, saptaparNAnAm, prasavaiH, zrAhatAH tannAgAH, asUyayA, iva, saptadhA, eva prasusruvuH / vAcya0 - madagandhibhiH saptaparNAnAm prasavaH prAhRteH tannAgaiH prayUyayA iva saptadhA eva prasusruve / vyAkhyA - madasya = dAnasya, gandha iva gandha: == saurabhaM yeSAM taistathoktaH / taiH = madasurabhibhiH | saptaparNAnAm = viSamacchadAnAm / prasavaH = puSpaiH / zrAhatAH = tADitAH / tasya = raghoH, nAgAH = gajAH / prasUyayA = svadhaMyA | iva = nUnam / saptadhA = saptasyAnebhyaH eva prasusruvuH = madaM vavRSuH / > samA0 - madasyeva gandho yeSAM te madagandhinaH, teH madagandhibhiH / tasya nAgA: tannAgAH / abhi0 - raghoH senAyAM vartamAnA gajAH saptaparNakusumAnAM gandhaM ghrAtvA mayaM vanyagajamadagandha iti spardhaye karakaTAdibhyaH svayamapi saptasthAnebhyaH matraM vavRSuH /
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye hindI- -mada ke samAna gandhavAle saptaparNa ke kusumoM kI gandha sUMghakara raghu kI senA ke hAthI 'yaha banale gajoM ke mada kA gandha hai' mAno isI spardhA se sAtoM aMgoM se mada kI varSA karane lage / / 23 / / 22 saritaH kurvatI gAdhAH pathazcAzyAnakardamAn ! yAtrAyai codayAmAsa taM zakteH prathamaM zarat // 24 // saJjIvinI - sarito gAdhAH supratarAH kurvatI / patho mArgAMcAzyAnakardamAJca paGkAnkurvatI / 'saMyogAderAtoghA toyaMNvataH" iti zyateniSThAtasya natvam / zaraccharadRtustaM raghuM zakterutsAhazakteH prathamaM prAgyAtrAyeM daNDayAtrAye codayAmAsa prerayAmAsa / prabhAvamantrazaktisaMpannasya zarassvayamutsAhamutpAdayA mAsetyarthaH // 24 // anvayaH--saritaH, gAdhAH kurvatI, pathaH, ca prAzyAnakardamAn, "kurvatI" zarad, tam, zakta eH prathamam, yAtrAyeM, codayAmAsa / vAcya0 - - saritaH gAdhAH kurvatyA zaradA saH zakteH prathamam yAtrAyai codayA / vyAkhyA - saritaH =nadIH / gAdhAH = supratarAH / kurvatI = vidadhatI | pathaH = mArgAMzca / zrAzyAnaH zuSkaH kardamaH = paGkAM yeSAM te prAzyAcakardamAstAn, tathoktAn kurvatI / zarad = zaradRtuH / tam = raghum / zakteH = utsAhazakteH / prathamam = prAk / yAtrArya = vijayayAtrA yai codayAmAsa = prerayAmAsa / " samA0-- AsamantAt iyAnaH kardamaH yeSAM te prAzyAnakardamAH, tAn prAzyAnakardamAn / abhi0 -- zaratkAle nadyaH supratarAH sampannAH, mArgAzca kardamarahitA jAtAH / evaM zaradA zaktiyuktasya raghormanasi mahotsAhaH samajani / hindI -- --zarada nA jAne para nadiyA~ sugamatApUrvaka pAra karane yogya ho gaIM tathA mArgoM ke kIcar3a sUkha gaye / isa prakAra zarad Rtu ne prabhAvazakti sampanna raghu ke hRdaya meM vijaya yAtrA ke liye utsAha bhara diyA || 24 // tasmai samyagdhuto vahnirvAjinIrAjanAvidhau / pradakSiNAcivyAjena hasteneva jayaM dadau ||25||
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH saJjIvinI-vAjinAmazvAnAM nIrAjanAvidhI nIrAjanAkhye zAMtikarmaNi samyagvidhivaddhato homasamiddho vhniH| pragatA dakSiNaM pradakSiNam / tiSThadguprabhRtitvAdavyayIbhAvaH / pradakSiNA yAcirvAlA tasyA vyAjena hasteneva tasmai jayaM dadI / uktaJcAhavayAtrAyAm 'iddhaH pradakSiNagato hutabhuGa nRpasya dhAtrI samudrarazanAM vazagAM karoti' iti / vAjigrahaNaM gajAdInAmapyupalakSaNam, teSAmapi nIrAjanAvidhAnAt / / anvayaH-vAjinIrAjanAvidhI, samyag huta:, vahniH pradakSiNAcirvyAjena, hastena, iva, tasmai, jayam ddo| vAcya0--hutena, vahninA, pradakSiNAAijena, hastena, iva, jayaH dade / vyAkhyA--vAjinAM ghoTakAnAM yo nIrAjanAvidhiH nIrAjanAkhyazAnti. karma, tasmin vAjinIrAjanAvidhI / samyak yathAzAstram, hutaH tarpitaH / vhniHagniH| gatA dakSiNaM pradakSiNam, pradakSiNam yAciH-jvAlA tasyA vyAjA=miSaH, tena pradakSiNAciyAjena / hastena = svakareNa / iva = yathA / tasmai =raghave / jayaM = vijayaM / dado-dattavAn / samA0-nIrAjanAyA vidhiH nIrAjanAvidhiH, vAjinAM nIrAjanAvidhiH vAjinIrAjanAvidhiH, tasmin vaajiniiraajnaavidhii| pragatA dakSiNaM pradakSiNam, pradakSiNam aciH pradakSiNAci:, pradakSiNASiH vyAjaH pradakSiNAciyAjaH, tena pradakSiNAciAjena / abhi0-yadA raghuH vAjinIrAjanAkhyaM zAntikarma kurvan vahnI havanIyaM dravyaM cikSepa tadaiva vahniH pradakSiNajvAlayA tasmai svakareNeva vijayaM pradattavAn / hindI-jaba ki raghu ne nIrAjanAkhya zAnti karma karate hue agni meM havana kiyA tabhI agni kI jvAlA dAIM mora ko nikalI. mAno usane raghu ko apane hAtha se hI vijaya pradAna kiyA // 25 // sa gupta-mUlapratyantaH zuddhapANirayAnvitaH / SaDvidhaM balamAdAya pratasthe digjigISayA // 26 // saJjIvinI--gupto mUlaM svanivAsasthAnaM pratyantA prAntadurga ca yena sa guptmuulprtyntH| zuddhapANiruddhatapRSThazatruH senayA rakSitapRSThadezo vaa| pryaanvit|
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 raghuvaMzamahAkAvye zubhadaivAnvitaH / 'ayaH zubhAvaho vidhiH' ityamaraH / sa raghuH SaDvidha molabhRtyAdirUpaM bala sainyam / 'molaM bhRtyaH sahRcchaNI dviSadATa vika balam' iti kozaH / mAdAya dizAM jigISayA jetumicchayA pratasthe cacAla / / 26 // anvayaH--guptamUla pratyantaH, zuddhapANiH, ayAnvitaH, saH, SaDvidhaM, balam, mAdAya, digjigISayA, pratasthe / vAcya0 -- guptamUla pratyantena, zuddhapANinA, prayAnvitena, tena, SaDvidham, balam, prAdAya, digjigISayA, pratasthe / vyAkhyA-gupto rakSitau, mUlaM = svanivAsasthAnaM, pratyanta: prAntadurgaM ca yena saH guptmuulprtyntH| zuddhaH = uddhRtaH, pANiH = pRSTazatruH yena taadRshH| prayena= zubhAvaha vidhinA, pranvitaH = yuktaH / sH-rdhuH| SaDvidham = maulabhRtyAdiSaTprakArakam , balam =senAm / prAdAya = gRhItvA / dizA = kASThAnAM jetumicchA, jayakaraNAbhilASaH, tayA digjigISayA / pratasthe = pracavAla / samA0-mUlaJca pratyantazca mUlapratyantI, gutI mUla pratyanto yasya saH guptamUla pratpannaH / zuddhaH pANiH yasya saH zuddha pANiH / ayena anvitaH prayAnvitaH / SaD vidhAH yasya tat SaDvidham, tat SaDvidham / jetumicchA jigISA, dizAM jigISA digjigISA, tayA digjigISayA / abhi0 -- svararASTraprabandhaM sampAdya pRSThazatru ca vyApAdya zubhAvaha vidhiyuktaH raghuH digvajayaM kartuM pravacAla / iii -apane rAjya kA prabandha karake pRSTha zatruoM ko mArakara magalAcAra pUrvaka chaH prakAra kI senA sAtha lekara rAjA raghu vijaya-yAtrA ke liye cala par3e / / avAkiranvayovRddhAsta lAjaiH paurayoSitaH / pRSatairma daroddhRtaiH kSIromaya ivAcyutam / / 27 // saJjIvinI-porayoSitastaM prayAnta raghu lAjarAcAralAjaiH / mandaroddhRtaiH pRSata bindubhiH / kSIromayaH kSIrasamudrormayo'cyutaM viSNamiva / avAkiranparya kssipn|| anvayaH-vayovRddhAH, paurayoSitaH, tam, lAjeH, mandarodbhUtaH, pRSataH kSIromayA, acyutam, iva, pravAkiran /
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ - caturthaH sargaH vAcya0-vayovRdvAmiH, paurayoSidbhiH, saH kSIromibhiH, acyutaH, iva avAkIryata / vyAkhyA-vayasA = avasthayA, bRddhAH = jIH iti vyovRddhaaH| pure bhavA: paurAH, teSAM yoSitaH striyH| tam-raghum / lAjaiH=bhRSTavAnyavizeSaH / mandarAdughUtaiH=mandarAcalAdutsannaiH, pRSata-bindubhiH / kSIromayaH = kSIrasAgaravIcayaH / macyutam =bhagavanta viSNumiva / avAkiran = vvRssuH| samA0-vayasA vRddhAH vyovRddhaaH| pure bhavAH paurAH, paurANAM yoSitaH porayoSitaH / mandareNa uddhRtAH mandaroddhRtAH, taiH mndroddhRtH| kSIrasya UrmayaH kSIrormayaH / na cyutaH acyutaH, tam bhacyutam / abhi0- digvijayArthaM gacchato raghorugari pauravRddhA yoSitastathA lAjAnvaSuryathA samudramanthanasamaye'cyutasyopari kSIrasAgaravIcayaH mandarAcalotthApitAn jala binduutvvRssuH| hindI-digvijaya ke lie prasthAna karate samaya rAjA raghu ke Upara nAgarikoM kI bRddhAoM ne isa prakAra khIloM kI varSA kI jisa prakAra samudra manthana ke samaya samudra kI taraGgoM ne mandarAcala se uDAye jala ke binduoM ko bhagavAna acyuta ke Upara varSA kI thI // 27 // sa yayau prathamaM prAcI tulyaH prAcInabarhiSA / ahitAnaniloqhtaistarjayanniva ketubhiH // 28 // saJjIvinI--prAcInabahirnAma kazcinmahArAja iti kecit / prAcInabahirindraH 'parjanyo maghavA vRSA harihayaH prAcInabahiH smRtaH' itIndraparyAyeSu halAyudhAbhidhAnAt / tena tulyaH sa rghuH| anilenAnukUlavAtenodbhUtaH ketubhiryajarahitAn ripUsa jayanniva bhasaMyanniva tajibhoranudAttattve'pa cakSiGo GitkaraNenAnudAtrottvanimittasyAtmanepadasyAnityatvajJApanAtparasmaipadamiti vAmanaH / prathamaM prAcI dizaM yayau // 28 // anvayaH-prAcInabahiSA, tulyaH, saH, anilobUtaiH, ketubhiH, ahitAn, tarjayan, iva, prathamam, prAcIm, yayo / pAcya-prAcInabahiSA,tulyena, tena, tarjayatA, iva, prathama, prAcI, yaye /
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-prAcInabahiSA = indreNa, tulya =samaH / saH raghuH anilena = pavanena, udbhUtaiH utkSiptaH / ketubhiH = dhvajaiH / ahitAn = zatrUn / tarjayan = bharsyan / iva = yathA / prathamam = prAk / prAcIm = pUrvAm, ya yo = cacAla / samA0--anilena uddhU tAH manilo tAH, taiH anilodbhuutH| na hitAH ahitAH, tAn ahitAn / abhi0 -indratulyaparAkramaH sa raghuH svakIyaiH senAdhvajaH zatrUn bhartsayan iva prathamaM pUrva dizaM prtsthe| hindI0--indra ke samAna parAkramI raghu apanI senA kI dhvajAmoM se zatruoM ko DarAtA huprAsA prathama pUrva dizA kI pora calA // 28 // rajobhiH syandanoddhRtairgajaizca ghanasannibhaiH / bhuvastalamiva vyoma kurvan vyomeva bhUtalam // 26 // sabjIvinI- kiM kurvan / syandanodbhUtai rajobhiH ghanasaMnnibharvarNataH kriyAtaH parimANatazca medhatulyaigaMjaizca yathAkramaM vyomAkAzaM bhuvastalamiva bhUtalaM ca vyomeva kurvan / yayAviti pUrveNa sambandhaH / 26 // anvayaH-- syandanodbhUtaiH rajobhiH, ghanasaMnibhaiH, gajaH, ca, vyoma, bhuvasta. lam, iva, bhUtalam, vyoma, iva, kurvan, yayo / vAcya0--kurvatA, tena, yye| vyAkhyA-syandanaH = rathaiH, uddhU tAni = utthApitAni, taiH / rajobhiH= dhUlibhiH / dhanena payodena, sannibhaiH-tulyaiH / gajaiH senAhasti bhizci / vyoma = prAkAzam / bhuvaH = pRthivyAH, talam = pRSThabhAgam / bhUtalama =pRthivItalam ca, vyomeva = AkAzamiva, kurvan = sapAdayan, yayau=jagAma / samA0- syandanena udbhUtAni syandanoddhatAni, taiH syandanoddhU taiH / ghanena sannibhAH ghanasannibhAH, taiH ghanasannibhaiH / bhuva: talaM bhUtalam, tat bhUtalama / abhi0--rAjA raghuH svakIyaiH sainyagarbhUtalaMghanayuktaM vyomeva tathA syandanotthApitadhUlibhiH vyoma dhUliyukta bhUtalamiva kurvan yayo / hindI--rAjA raghu apanI senA ke gajoM dvArA bhUtala ko bAdaloM se ghire
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH pAkAza ke samAna tathA rathoM ke pahiyoM se uThAI huI dhUla se prAkAza ko bhUtala ke samAna banAtA humA pUrva dizA kI ora cala par3A // 26 // pratApo'gre tataH zabdaH parAgastadanantaram / yayau pazcAdrathAdIti catuHskandheva sA camUH // 30 // saJjIvinI--agre pratApastejovizeSaH / sa prabhAvaH pratApazca yattejaH kozadaNDajama' ityamaraH / tata: zabdaH senAkalakala: tadanantaraM parAgo dhUliH / 'parAga: puSparajasi dhUlisnAnIyayorapi' iti vizvaH / pazcAdrathAdi rathAzvAdikaM caturaMgabalam / 'rathAnIkam' iti pAThe itizabdAdhyAhAreNa yojyam / itItthaM catuHskandheva catu! heva / 'skandha: prakANDe kAyAMze vijJAnAdiSu paJcasu / nRpe samUhe vyUhe ca' iti haimaH / sA cmuuryyo| anvaya-:prane, pratApaH tataH zabdaH, tadanantam, parAgaH, pazcAd, rathAdi iti, catuHskandhA, iva, sA, camUH, yyo| vAcya0--prane, pratApena tataH, zabdena, tadanantarama parAgeNa, pazcAd, rathAdinA iti tayA camvA catuHskandhayA iva yye| vyAkhyA--agresarvato'gre, pratApa: tejaH / tataH = pazcAt / zabdaH senA dhvaniH / tasyAnantaraM pazcAt / praag:-dhuuliH| pazcAt tadane / rathAdi syandanAdi iti = ittham / catvAraH catuHsaMkhyakAH, skandhA: vyUhA ysyaastaadRshii| iva=yathA / sA camUH = senA / yayau ='jagAma / samA0-tasya anantara: tadanantaraH, taM tadanantaram / ratha pAdiryasya tat rathAdi / catvAraH skandhAH yasyAH sA catuHskandhA / abhi0-prathamaM tejastata: senAkolAhalastato rathadhUlistataH syandanAdayaH evaM vyUhacatuSTayavatI raghoH senA digvijayArthaM pUrva prAcImuddizya prasthitA / hindI-pahale teja, taba senA kA kolAhala, usake pIche rathoM kI dhUli, taba ratha, isa prakAra raghu kI senA cAra vibhAgoM meM vibhakta hokara cala par3I // 30 // marupRSThAnyudambhAMsi nAvyAH supratarA ndiiH| vipinAni prakAzAni zaktimattvAJcakAra sH||31||
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 raghuvaMzamahAkAvye ___ saJjIvinI-sa raghuH zaktimattvAtsamarthatvAnmamapRSThAni nirjalasthAnAni / 'samAno marudhanvAnI' ityamaraH / udambhAMsyudbhUtajalAni cakAra / nAvyA naumistAryA nadIH / 'nAvyaM triliMga nautArye' ityamaraH / nauvayodharmaviSamUlamUlasItAtulAbhyaH' ityAdinA ytprtyyH| supratarA: sukhena tAzcikAra / vipinAnyara. NyAni / 'aTavya raNya vipinam' itymrH| prakAzAni nivRkSAriNa cakAra / zaktyutkarSAttasyAgamyaM kimapi nAsIditi bhAvaH // 31 // anvayaH-saH, zaktimattvAt, marupRSThAni, udambhAMsi, cakAra, nAvyAH, nadIH, supratarAH, cakAra, vipinAni, prakAzAni cakAra / vAcya-tena, zaktimattvAt, marupRSThAni, udambhAMsi, nAvyAH, nadyaH, supra. tarAH, vipinAni, prakAzAni, ca, cakrire / vyaakhyaa-sH-rghuH| zaktiH sAmarthyamasyAstIti, tasya bhAvastattvaM, tasmAt zaktimattvAna-sAmarthyazAlitvAt / marupRSThAnidhanvapradezAn / udgatAninnAni, ammAsi-jalAni, yeSu tAni / cakAra-akarot / nAvA tAryA nAvyA: naukAdvArA taraNayogyAH nadI: sritH| supratarAH sulena tartuM zakyAH, cakAra tathA vipinAni =banAni / prakAzAni=prakAzayuktAni / cakAra= akarot / samA-zaktiH asyAstIti zaktimAn, zaktimata: bhAvaH zaktimattvama / tasmAt zaktimattvAt / maroH pRSThAni marupRSThAni, tAni marupRSThAni / udbhUtaM ambhaH yeSu tAni udambhAMsi, tAni udambhAMsi / sukhena prataH, zakyA: supratarAH, nA: suSatarAH / prakAza eSAmastIti prakAzAni 'arzavAdyajantam' / abhi.-sarvasAmarthyazAlinA radhuraNA svavijayayAtrAsamaye marupradezA: jalayuktAH kRtAH, tathA nAvA taraNayogyA nadyaH sukhataraNayogyAH kRtAH / vanAni ca vRkSacchedAdinA prakAzayuktAni kRtAni / hindI-sAmarthya zAlI raghune vijaya yAtrA ke samaya marupradeza jalayukta banA diye, nAva se pAra utarane yogya nadiyA~ pula Adi baMdhavA kara sukhase pAra utarane yogya banA dI tathA ghane vanoM ko unake vRkSa kaTavA kara prakAzayukta banavA diyA // 31 //
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 26 sa senAM mahatIM karSan pUrvasAgaragAminIm / / babhau harajaTAbhraSTAM gaGgAmiva bhagIrathaH // 32 // saJjIvinI-mahatIM senA pUrvasAgaragAminI karSansa raghuH / harasya jaTAmyo bhraSTAM gaGgAM karSan / sApi puurvsaagrgaaminii| bhagIratho nAma kazcitkapilatejodagdhAnAM sagarANAM naptA tatpAvanAya harakirITAd gaGgAM pravartayitA raajaa| yatsaMbandhAd gaGgA ca bhAgIrathIti gIyate // 32 // anvayaH-pUrvasAgaragAminIm, mahatIm, senAm, karSan, saH, harajaTAbhraSTAm 'pUrvasAgaragAminIma' gaGgAM karSan bhagIrathaH, iva, bbhau| vAcya0-karSatA tena bhagIrathena, iva, babhe / vyAkhyA--pUrva: pUrvasyAM dizi vartamAnaH, sAgaraH smudrH| taM gacchati = yAti tacchIlAma pUrvasAgaragAminIm / mahatIm bRhatIm / senAm camUm / karSan = nayan / saH= raghuH / harasya = zivasya, jaTAbhyaH = saTAbhyaH kapardAdityarthaH, bhraSTAm = nirgalitAm / 'pUrvasAgaragAminIm' gaGgAm = bhAgIrathIm / karSanna yan / bhagIratha:-sUryavaMzIyarAjavizeSaH / iva yathA / babhau = zuzubhe / samA0-pUrvazcAsau sAgarazca pUrvasAgaraH, pUrvasAgaraM gantu zIlamasyA iti pUrvasAgaragAminI, tAM pUrvasAgaragAminIm / harasya jaTA harajaTA, harajaTAyAH bhraSTA harajaTAbhraSTA, tAM harajaTAbhraSTAm / abhi-digvijayArtha prAcI prasthito raghuH svasenAM pUrvasAgaraparyantaM nayan zivakapardagalitAM gaGgAM pUrvasAgaraM nayana bhagIratha iva zobhAgavAha / hindI-digvijaya ke liye prasthAna kiye huye radhune apanI senA ko pUrva sAgara kI mora le jAte hue, ziva ke jaTAjUTa se nikalI huI gaGgA ko pUrva sAgara kI mora le jAte hue bhagIratha rAjA ke samAna zobhA pAI // 2 // tyAjitaiH phalamutkhAtairbhagnazca bahudhA nRpaiH / tasyAsIdulbaNo mArgaH pAdapairiva dantinaH // 33 // sabjIvinI--'phalaM phale dhane bIje niSpattI bhogalAbhayoH' iti kezavaH / phalaM lAbhama / vRkSapakSe prasava ca / tyAjitaH tyajeNyaMntAdvikarmakAdapradhAne karmariNa
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 raghuvaMzamahAkAvye ktaH / utkhAtIH svapadAccyAvitaH anytrotpaattitaiH| bahudhA bhagne raNe jitaH / anyatra chinna: / nRpaH / pAdapardantino gajasyeva / tasya raghormArga ulbaNaH prakAza pAsIt / 'prakAza: prakaTa spaSTamulbaNaM vizadaM sphuTama' iti yAdavaH // 33 // anvayaH-- phalam , tyAjitaH, utkhAtaH, bahudhA, bhagnazca, nRpaH, pAdapaiH, danti naH, iva, tasya, mArgaH, ulbaraNaH, pAsIt / vAcya-mAgaraNa ulnaNena iva abhUyata / vyAkhyA-phanam = lAbhaM prasavaM ca / tyA jita:=vijitaH / utkhAteH = utpATitaH, svasthAnAccyAvitozca / bahudhA = bahuprakAreNa, bhagnaH=chinnaH pakSe raNe jitaiH ca napaiH = rAjabhiH / pAdaiH pibantIti pAdapAstaH pAdaH-vRkSauH / dantinaH = gajasya, iva = yathA / tasya = raghoH / mArgaH = pnthaaH| ulbaNa:spaSTaH, prAsIt = abhUt / samA0-pAdeH 'mUlaH' pibantIti pAdapAH, taiH pAdapaiH / nana pAntIti nRpAH, taiH nRNaiH / dantaH asyAstIti dantI, tasya dantinaH / bahubhiH prakAraH bhudhaa| abhi0-yathA kazcid baliSTho gajo mArge vartamAnAn vRkSAn phalarahitAn vidhAya kAMzcicconmUlitAnkRtvA aparAMstu cUrNIkRtya svapathaM niSpratibandhaM karoti tathaiva raghuNApi, kAMzcidrAjJo lAbharahitAn kRtvA kAMzcicca padabhraSTAvidhAya kAMzcicca yuddhe hatvA, svamArga: kaNTakazUnyaH kRtH| hindI--jaise ki koI balavAn gajendra kinhIM vRkSoM ko phalarahita karake kinhIM ko ukhAr3a kara tathA kinhIM ko cUNita karake apanA mArga sApha kara letA hai usI prakAra raghu ne bhI apanA mAgaM, kucha rAjAoM kA lAbha chInakara, kucha ko padacyuta karake tathA kucha ko yuddha meM jItakara kaNTaka rahita banAyA // 33 // paurastyAnevamAtrAmaMstAMstAjanapadAJjayI / prApa tAlIvanazyAmamupakaNThaM mahodadheH // 34 // saJjIvinI-jayI jayanazIla: "jidRkSivizri" ityAdinenipratyayaH / sa raghurevam / purobhavAnporastyAnprAcyAn / "dakSiNApazcAtpurasastyak" iti
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH sykprtyyH| tAMstAn srvaavityrthH| vIpsAyAM dviruktiH| janapadAndezAnA. krAmastAlIvanaH zyAmaM mahodadherupakaNThamantikaM prApa / anvayaH-jayI, evam, paurastyAn, tAn, tAn, janapadAn, AkrAman, tAlIvanazyAmam, mahAdadheH, upakaNTham, prApa / vAcya-jayinA AkrAmatA tAlIvanazyAmaH prApe / vyAkhyA-jayI-jayanazIlaH, raghuH / evam ittham / purobhavAH paurastyAH, tAna paurastyAnapUrvadigbhavAn / janapadAna dezAn / mAkrAman svAyattIkurvan / tAlInAM tAlavRkSANAM, vanAni kAnanAni, taiH zyAmaM = kRSNam / mahAzcAsAvudadhistasya mahodadheH = sAgarasya / upakaNTham = samIpam / prApa=prApnot / samA0-jetuM zIlamasyeti jyii| tAlInAM vanAni tAlIvanAni, tAlI. dhanaH zyAmaH tAlIvanazyAmaH, taM tAlIvanazyAmam / upagataH kaMThamityupakaNThaH, tamupakaNTham / mahAzcAsau udadhizca mahodadhiH, tasya mahodadheH / abhila-eva raghuH sarvatra vijayaM kurvan tAlIvanena kRSNaM samudrasya taTasamIpaM jgaam| hindI-isa prakAra raghu pUrva dizA meM sarvatra vijayI hote hue tAlIvana se kRSNavarNavAle samudra taTa para pahu~ce // 34 // anamrANAM samuddhartastasmAtsindhurayAdiva / AtmA saMrakSitaH sujhaivRttimAzritya vaitasIm // 35 // saJjIvinI--pranamrANAm / karmaNi sssstthii| samuddhaturunmUlayitustasmAdraghoH sakAzAt / 'bhItrArthAnAM bhayahetuH' ityapAdAnatvAtpaJcamI / sindhurayAnnadIvegAdiva suauH suhmadezIyaH suhmAdayaH zabdA janapadavacanAH ksstriymaacksste| vaitasIM vetasaH sambandhivIM vRttim / praNatimityarthaH / prAzritya / AtmA saMrakSitaH / atra kauTilyaH 'balIyasAbhiyukto durbala: sarvatrAnupraNato vetasadharmamAtiSThet' iti // 35 // anvayaH -pranamrANAm, samuddhartuH, tasmAt sindhurayAt, iva, sumaH, vaitasIm, vRttim, pAzritya, prAtmA, saMrakSitaH / vAcya0-suhmA:, prAtmAnaM saMrakSitavantaH /
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye vyAkhyA--na namrA anamrAsteSAm anamrANAm = uddhatAnAm / samuddhartuH = samutpATayituH / tasmAt = raghoH / sindhoH = samudrasya yo rayo vegastasmAt sindhurayAt / iva = yathA / suhyeH = suhmadezIyaiH / kSatriyaiH / vetasa iyaM vaitasI, tAm = vetasasambandhinIm praNatimityarthaH / vRttim = vyavahAram / prAzritya === avalamvya, zrAtmA dehaH / saMrakSitaH = paripAlitaH / 32 samA0--na namrAH pranamrAH teSAm pranamrANAm / sindhoH rayaH sindhurayaH tasmAt sindhurayAt / zratatItyAtmA / abhi0- 0 - - yathA sindhuvege zrAgate vetasA namrIbhUya svarakSA kriyate, uddhatA vRkSAstu bhagnA bhavanti tathaiva suhya dezIyaiH kSatriyaiH raghupAdayoH praNati kRtvA sva rakSA kRtA / hindI -- jaise ki samudra ke vega ke prAne para vetasa vRkSa jhukakara apanI rakSA kara lete haiM vaise hI suhmadezIya kSatriyoM ne raghu ke zrAge praNipAta ke dvArA apanI rakSA kI // 35 // vaGgAnutkhAya tarasA netA nausAdhanodyatAn / nicakhAna jayastambhAn gaGgAsroto'ntareSu saH // 36 // saJjIvinI -- netA nAyaka: sa raghunabhiH sAdhane rudyatAnsannaddhAnvaGgAnrAjJastarasA palena / 'tarasI balaraMhasI' ini yAdavaH / utkhAyonmUlya gaMgAyAH srotasAM pravAhANAmantareSu dvIpeSu jayastambhAnnicakhAna / sthApitavAnityarthaH || 36 // anvayaH --netA, saH, nausAdhanodyatAn vaGgAn, tarasA, utkhAya, gaGgAsroto'ntareSu, jayastambhAn nicakhAna / vAcya0 - netrA tena jayastambhAH nicanire / vyAkhyA -- netA= nAyakaH, saH = raghuH / nAvaH = naukA eva sAdhanAni upAyAstairudyatAn = sannaddhAn vaGgAn = baGgadezIyAn rAjJaH / tarasA = balena / utkhAya === utpATya unmUlanaM kRtvetyarthaH / gaGgAyAH = bhAgIrathyAH srotAMsi = pravAhAH, teSAmantareSu madhyadvIpeSu / jayastambhAn = vijayayUpAn / nicakhAna= nikhAtavAn // samA0 - nAva eva sAdhanAniM nausAdhanAni, nausAdhanaiH udyatAH nausAdhanodyatAH, tAn nausAdhanodyatAn / vaGgAnAM rAjAnaH vaGgAH, tAn vaGgAn / gaGgAyAH
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH iva strotAMsi gaGgAstrotasAmantarANi maGgAsrotontarANi teSu gaGgAsrotontareSu / jayasya stambhA: jayastambhAH, tAn jayastambhAn / 3 0 abhi0 - naukA rUpayuddhasAdhanasannaddhAn baGgAn balena vijitya raghuH gaGgApravAhamadhyastheSu dvIpeSu svavijayasmArakAn stambhAn nikhAtavAn / hindI - naukA rUpI yuddhasAdhana se sampanna vaGgIya rAjAnoM ko raghu ne balapUrvaka jItakara gaGgApravAhamadhyastha dvIpoM meM apanI vijaya ke smAraka stambha gar3havAye ||36|| Apa'dapadmapraNatAH kalamA iva te raghum / phalaiH saMvardhayAmAsurutkhAtapratiropitAH ||37|| saJjIvinI - prApAdapadmamaG ghripadmaparyantaM praNatAH prata evotkhAtA: pUrvamuddhRtA zrapi pratiropitA pazcAtsthApitAste vaMgAH / kalamA iva zAlivizeSA iva / 'zAlayaH kalamAdyAzca SaSTikAdyAzca puMsyamI' ityamaraH / te'pyA pAdapadmaM pAdapadmamUlaparyantaM praNatAH / ' pAdo budhne turIyAMza zailapratyantaparvatA:' iti vizvaH / utkhAta pratiropitAzca / raghu phaleMH dhanaMH / anyatra sasyaiH / saMvardhayAmAsuH / 'phalaM phale ghane bIje niSpattI bhogalAbhayoH / sasye' iti kezavaH // 37 // anvayaH - prApAdapadmapraNatAH, 'prata eva' utkhAtapratiropitAH, te, kalamAH, iva raghum, phalaiH saMvardhayAmAsuH / vAcya0- prApAdapadmapraNa taiH, utkhAtapratiropitaiH, kalamaiH, iva taiH, raghuH phalaiH savardhayAmAse / , vyAkhyA - pAda eva padmaM pAdapadmaM tanmaryAdIkRtya praNatAH prApAdapadmapraraNatAH=cararaNakamalaparyantanamrAH / pUrvamutkhAtAH pazcAtpratiropitA iti te utkhAtapratiropitAH=unmUlitasthApitAH / kalamAH = zAlivizeSAH / iva = yathA / te = vaGgIyAH / raghum, phalaiH = dhanaiH sasyaizca | saMvardhayAmAsuH = samavardhayan / samA0 - pAdaH padmamiva pAdapadmam, pAdapadmaM maryAdIkRtya ApAdapadmam, zrapAdapadmaM praNatAH prApAdapadmapraNatAH / utkhAtAzca pazcAt pratiropitAica utkhAtapratiropitAH /
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 raghuvaMzamahAkAvye abhi0- yathA kalamAkhyAH zAlivizeSAH pUrvamutpATya pazcAtpratiropitAH sasthasamRddhi vardhayanti tathaiva pUrva svasthAnAccyAvitAH pazcAtpratiSThApitA baGgIyA radhuM dhanAdibhiH saMvardhayAmAsuH / hindI...jaise ki kalama nAmaka zAlivizeSa pahale ukhAr3akara punaH pratiropita kiye hue adhika phalate haiM usI prakAra padabhraSTa kiye jAkara punaH pratiSThApita kiye hue baGgIya rAjAoM ne raghu ko dhana se pUrNa kiyA // 37 / / sa tI kapizAM sainyaibddhdvirdsetubhiH| kalAdarzitapathaH kaliGgAbhimukho yayau / / 68 // sajIvanI--sa raghurbaddhA dviradA eva setavo yaistaiH sainyaiH kapizAM nAma nadI torvA / 'karabhAm' iti kecitpanti / utkalai rAjabhirAdarzitapathaH saMdarzitamArgaH n / kaliMgAbhimukho yayau // 38 // anvayaH-saH, baddhatiradasetubhiH, sainyaiH, kapizAm , tIrkhA, utkalAdarzitathaH san, kaliGgAbhimukhaH, yayo / bAcca0 -- tena, utkalAdarzitapathena, kaliGgAbhimukhena, yaye / vyAkhyA-saH- raghuH / baddhAH-paMktirUpeNAvasthitAH, dviradAH = gajA eva setavaH = AlayaH yastAdRzaiH : sainyaiH = senApuruSaiH / kapizAm-tannAmnIm nadIm / jorvA == samuttIrya / utkalaiH- utkaladezIyairAsamantAt darzitaH = niveditaH, panthAH - mArgoM yasya tAdRzaH san / kaliGgasyAbhimukhaH kaliMgAbhimukhaH = kaliGgadezaM lakSyIkRtya / yayau = jagAma / samA0-bau radauM yeSAM te dviradAH; dviradA eva setavaH dviradasetavaH, baddhAH dviradasetavaH yastAni baddhadviradasetUni, taiH bddhdvirdsetubhiH| utkalAnAM rAjAnaH utkalAH, utkalaiH AdarzitaH panthAH yasya saH utklaadrshitpthH| kaliGgAnAm abhi ! samakSaM ) mukhaM yasya saH kaliGgAbhimukhaH / abhi... sa raghuH svasenAgajaireva setuM nirmAya kapizAM tIrdA utkaladezIya rAjabhiH pradarzitamArgaH san kaliGgadezaM lakSyIkRtya jagAma / hindI-rAjA raghu ne apanI senA ke gajoM dvArA pula kA nirmANa karake kapizA nadI ko pAra kiyaa| utkala dezavAsiyoM se Age kA mArga jJAta karake phira kaliMga kI ora prasthAna kiyA / / 38 / /
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH sa pratApaM mahendrasya mUni tIkSNaM nyavezayat / aMkuzaM dviradasyeva yantA gambhIravedinaH || 36 | sabjIvinI - - sa raghurmahendrasya kulaparvatavizeSasya 'mahendro malayaH sahyaH zaktimAnRkSaparvataH / vindhyazca pAriyAtrazca saptaite kulaparvatAH / / ' iti viSNu bha purANAt / mUrdhni tIkSNaM duHsahaM pratApam / yantA sArathirgambhIravedinoM dviradasya gaja vizeSasya mUrdhni tIkSNaM nizitamaMkuzamiva / nyavezayannikSiptavAn / 'tvagbhedAcchoNitasrAvAnmAMsasya krathanAdapi / AtmAnaM yo na jAnAti sA syAdgambhIraveditA // ' iti rAjaputrIye / 'cirakAlena yo vetti zikSAM paricitAmapi / gambhIravedI vijJeyaH sa gajo gajavedibhiH / / ' iti mRgacarmIye // 39 // gambhIravedinaH, anvayaH =sa, mahendrasya mUrdhni, tIkSNam, pratApam yantA, dviradasya, mUni, tIkSNam, aGkuzam, iva, nyavezayat / 35 vAcyaH -- tena, tIkSNaH, pratApaH yantrA, tIkSNaH, aGkuzaH, iva, nyavezyata / vyaakhyaa--sH--rghuH| mahendrasya = kulaparvatavizeSasya / mUrdhni = mastake zikhare ca / tIkSNam = tIvram / pratApam = tejaH / yantA = hastipakaH / gambhIraM vetti, tAdRzasya gambhIravedinaH gajavizeSasya / dviradasya = gajasya / mUrdhni = zirasi, tIkSNaM = tIvraM / aGkuzam = sRNimiva / nyavezayat = nivezayAmAsa / = samA0-- gambhIraM vettIti gambhIravedI, tasya gambhIravedinaH / dvau radau yasya saH dviradaH, tasya dviraddasya / abhi00 yathA hastipako gambhIravedino dvipasya mUni tIkSNasRNi nivezayati tathaiva raghuNApi mahendrAcalasya zikhare svatejo nyavezi / hindI -- jaise hAthIvAn gambhIravedI hAthI ke mastaka meM aGkuza ghuser3a detA hai isI prakAra rAjA raghu ne bhI apanA teja mahendrA cAla parvata ke zikhara para pratiSThApita kiyA / / 39 / / pratijagrAha kAliMgastamastrairgajasAdhanaH / pakSacchedodyataM zakraM zilAvarSIva parvataH // 40 // saJjIvanI- - gajasAdhanaH puSkalagajasAmagrIvAn kAliGgaH kaliGgAnAM rAjA / 'dvaghaJmagadhakaliGga' ityanenANpratyayaH / astrairAyudhaistaM raghum / pakSANAM chede bhede i
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye udyatamudyuktaM zakraM zilAvarSI parvata iva / pratijagrAha pratyabhiyuktavAn / abhijgaametyrthH||40|| anvayaH-gajasAdhanaH, kAliGgaH, , tam, pakSacchedodyatam, zakrama zilAvarSI, parvataH, iva, pratijagrAha / __ vAcya0-gajasAdhanena, kAliMgena, saH pakSacchedodyataH, zakraH, zilAvarSiNA, parvatena, iva, prtijgRhe| vyAkhyA--gajAH = hastina eva sAdhanAni-yuddhopakaraNAni yasya saH, gajasAdhanaH / kAliGga:-kAliGgastho rAjA / astraH AyudhaH / tam-raghum / pakSANAM marutAM, chede = kartane udyata: udyuktaH iti pakSacchedodyataH, tam / zakram indram / zilAH dRSadaH varSati tacchIlaH prastaradarSaNakArI / parvataH - giriH / iva / pratijagrAha - pratyabhiyuktavAn / samA0-gajA eva sAdhanaM yasya saH gajasAdhanaH / kaliGgAnAM rAjA kAliGgaH / pakSANAM chedaH pakSacchedaH, pakSabachede udyataH pakSacchedodyata:, taM pakSacchedodyatam / zilAM varSatIti shilaavrssii| abhi0-yathA kazcit parvataH svapakSacchedAyodyataM zakraM prastaraH pratirodha tathaiva gajasAdhanavAn kaliGgadezIyo rAjA AyudhaiH raghu pratyabhiyuktavAn / hindI-jaise koI parvata apane pakSa kATane ko sAmane Aye indra ke Upara pattharoM kI varSA karatA ho usI prakAra kaliMga deza ke rAjA ne raghu ke Upara zastroM kI varSA kI // 40 // dviSAM viSahya kAkutsthastatraM nArAcadurdinam / sanmaGgalasnAta iva pratipede jayazriyam / / 55 || saJjIvinI---kAkutstho raghustatra mahendrAdrI dviSAM nArAcadurdinaM nArAcAnAM bANavizeSANAM durdinam / lakSaNayA varSamucyate / viSahya sahitvA / sadyathAzAstram maGgalasnAta iva vijymngglaarthmbhissiktH| jazriyam pratipede prApa / 'yattu sarvauSadhisnAnaM tanmAGgalyamudIritam' iti yAdavaH // 41 // anvayaH--kAkutsthaH, tatra, dviSAm, nArAcadurdinam, viSa hya, sanmaGgalasnAtaH; iva, jayazriyam, pratipede / vAcya-kAkutsthena sanmaGgalasnAtena iva jayazrI: pratipede /
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH vyAkhyA-kakutsthasya gotrApatyaM pumAn kAkutsthA raghuH / ttr-mhendraadrii| dviSAm = zatrUNAm / nArAcAnAM - bANAnAm, durdinama nArAcadurdinam - varSaNadivasam / viSahya-kSAntvA / sacca tanmaGgalaM, tadartha snAtaH sanmaGgalAbhiSiktaH iva / jayasya zrIstAm jayazriyam-vijayalakSmIm pratidaprApa / samAva-nArAcAnAM durdinaM nArAcadurdinam, tat nArAcadudinam / sacca tat maGgalaJca sanmaGgalam, sanmaGgalAya snAtaH sanmaGgalasnAtaH / jayasya zrIH jayazrIH, tAM jayazriyam / __abhi0--raghuH mahendrAdrau zaravarSaNaM sahitvA mAGgalikasarvoSadhyAdibhiH kRtAbhiSeka iva vijaya praap| hindI-rAjA raghune mahendrAcala parvata para kaliMga dezIya rAjAoM ke bANoM kI varSA ko sahana karate hue, mAno mAGgalika sarvauSadhi Adi se snAna kara jayalakSmI prApta kI // 41 // tAmbUlInAM dalaistatra racitA''pAnabhUmayaH / nArikelAsavaM yodhAH zAtravaM ca papuryazaH // 42 // saJjIvinI-tatra mahendrAdrau yudhyanta iti yodhAH / pacAdyac / racitAH kalpitA ApAnabhUmayaH pAnayogyapradezA yaste tathoktAH saMto nArikelAsavaM nArikelamA tAmbUlInAM nAgavallInAM dalaH sampuTakAkAraiH papuH / tatra vijahnurityarthaH / zAtravaM yazazca papuH / jahvarityarthaH // 42 // anvayaH--tatra, yodhAH, racitApAnabhUmayaH, nArikelAsavam, tAmbUlInAM, dalaH, papuH, zAtravam, yazaH, ca, ppuH| vAcya-yodhaiH racitApAnabhUmibhiH, nArikelAsamaH pape zAtravaM yazazca pape / vyAkhyA -tatra-mahendrAdrau / yodhAH-bhaTAH / racitA-saMpAditA ApAnabhUmiH surApAnabhUmiryastAdRzAH racitApAnabhUmayaH / nArikelasyAsavaH madyaM nArikelAsavaH, tam / tAmbUlInAm nAgavallInAm / dala:- patraH / papuH = apiban / zAtravamzatroridaM zAtravam - zatrusaMbandhi, yazaH = kIrtim 'yazaH kIrtiH' ityamaraH / papuH / samA0--ApAnasya bhUmiH ApAnabhUmiH, racitA ApAnabhUmiH yaste racitApAnabhUmayaH / nArikelAnAmAsavaH nArikelAsavaH, taM nArikelAsavam / .
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 raghuvaMzamahAkAvye __ abhi0-tasminmahendraparvate raghubhaTA ApAnabhUmi viracayya tAmbUlIpatraiH nArikelamadyamapiban zatruyazazca taiH parAbhUtam / hindI0--usa mahendrAcala parvata para raghu ke sainikoM ne madyapAna yogya sthAna banAkara nAriyala kA Asava tAmbUla ke pattoM ke donoM meM piyA tathA zatruoM kA yaza bhI pI liyA arthAt hara liyA // 42 // gRhItapratimuktasya sa dhamavijayI nRpH| zriyaM mahendranAthasya jahAra na tu medinIm / / 43 ! saJjIvinI--dharmavijayI dharmArtha vijayazIlaH sa nRpo rghuH| gRhItazcAsau pratimuktazca gRhItapratimuktaH / "pUrvakAlaka" ityAdinA samAsaH / tasya mahendranAthasya kAliMgasya zriyaM jahAra / dharmArtha natu svopabhogArthamiti bhAvaH / medinI tu na jahAra / zaraNAgatavAtsalyAditi bhAvaH // 43 // ___anvayaH- dharmavijayI, saH, nRpaH, gRhItapratimuktasya, mahendranAthasya, zriyam, jahAra, medinIm, tu, na, jahAra / vAcya0-... dharmavijayinA, tena nRpeNa zrIH jaha medinI tu na jh| vyAkhyA-dharmArthaM vijayI dharmavijayI = puNyajayanazIlaH, saH, nRpaH = rAjA raghuH / pUrvaM gRhItaH pratibaddhaH pazcAt pratimuktaH parityaktaH tasya gRhItapratimuktasya, mahendranAthasya mahendrAdhipasya / zriyam = rAjyalakSmIm / jahAra - aharat / medinIm-- pRthivIm 'gotrA kuH pRthivI pRthvI kSmAvanirmedinI mahI' ityamaraH / tu, na = naiva jahAra / samA0- gRhItazcAsau pratimuktazca gRhItapratimuktaH,tasya gRhItapratimuktasya / vijayo'syAstIti vijayI, dharmArtha vijayI dharmavijayI / abhi0-dharmavijayazIlena raghuNA pUrva vijitya pratibaddhasya pazcAt kRpayA parityaktasya mahendrAdhipasya rAjyalakSmIrevApahRtA na tu pRthivI / hindI-dharmavijayazIla rAjA raghune prathama jItakara pakar3a liye gaye pazcAt chor3a diye gaye mahendrAdhipa kI rAjyalakSmI kA hI kevala haraNa kiyA, pRthivI kA nahIM // 43 // tato velAtaTenaiva phlvtpuugmaalinaa| agastyAcaritAmAzAmanAzAsyajayo yayau // 44 //
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH saJjIvanI- - tataH prAcIvijayAnantaraM phalavatpUgamAlinA phalitakramukazreNImatA / vrIhmAditvAdinipratyayaH, velAyAH samudrakUlasya taTenopAntenaivAgastyenAcaritAmAzAM dakSiNAM dizamanAzAsyajayaH mayatnasiddhatvAdaprArthanIyajayaH san / yayau / "agastyo dakSiNAmAzAmAzritya nabhasi sthitaH / varuNasyAtmajo yogI vindhyavAtApimardanaH || " iti brahmapurANe / / 44 / 39 anvayaH -- tataH, phalavatpUgamAlinA, velAtaTena, eva, agastyAcaritAm, AzAm, anAzAsyajayaH, 'san' yayau / vyAkhyA - tataH = tadanantaram / phalavatAM == phalitAnAM, pUgAnAM kramukANAM, mAlA zreNI vidyate yasya tAdRzena phalavatpUgamAlinA / velAyAstaTena=samudrakUlabhAgena / eva / agastyena kambhasambhavena, AcaritA = adhiSThitA iti agastyAcaritA, tAm agastyAcaritAm / AzAm = dizam, dakSiNAM dizamityarthaH / na AzAsyaH = prArthanIyaH, jayaH yasya saH anAzAsyajayaH, san / yayo = jagAma / = samAda - phalAnyeSAM santIti phalavantaH phalavantazca te pUgAzca phalavatpUgAH, phalavatpUgAnAM mAlA'syAstIti phalavatpUgamAli, tena phalavatpUgamAlinA / velAyAstaTaM velAtaTam, tena velAtaTena / agastyena AsamantAt caritA agastyAcaritA, tAm agastyAcaritAm / anAzAsyaH jayaH yasya saH anAzAsyajayaH / abhi0 - pUrvI dizaM vijitya raghuH phalayuktakramukazreNIsuzobhinena samudrataTamArgeNaiva dakSiNAM dizaM pratasthe / hindI - raghu pUrva dizA kI vijaya ke pazcAt phalita supArI ke vRkSoM ke samUha se suzobhita samudrataTa ke dvArA hI dakSiNa dizA kI ora cala par3e ||44 // sa sainyaparibhogeNa gajadAnasugandhinA / kAverIM saritAM patyuH zaGkanIyAmitrAkarot // 48 // saJjIvanI - sa raghuH / gajAnAM dAnena madena sugandhinA surabhigandhinA / 'gandhasyedutpUtisusurabhibhyaH' itnenekArAdezaH samAsAntaH / yadyapi gandhasyetva tadekAntagrahaNaM kartavyamiti naisargikagandhavivakSAyAmevekArAdezaH, tathApi niraMkuzAH kavayaH / tathA ca mAghakAvye - ' vavurayukchadagucchasagandhayaH satatagAstatagAnagiro'libhiH' iti / naiSadhe ca 'apAM hi tRptAya na vAridhArA svAduH sugandhiH svadate 1
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye tussaaraa'| iti 'ma karmadhArayAnmatvIya' iti niSeSAdinipratyayapakSo'pi jaghanya eva / senAyAM samavetAH sainyAH / 'senAyAM samavetA ye sainyAste sainikAzca le itymrH| 'senAyAM vA' iti nnyprtyyH| teSAM paribhogeNa kAverI nAma saritaM saritAM patyuH samudrasya zaGkanIyAM na vizvasanIyAmivAkarot / patnyAM saMbhogaliMgadarzanAdbharturavizvAso bhavatIti bhAvaH // 45 // anvayaH-saH, gajadAnasugandhinA, sainyaparimogeNa, kAverIm, saritAm, patyuH, zaGkanIyAm, iva, akarot / / vAnya0-tena kAverI zaGkanIyA iva akriyata / vyAkhyA-saH -raghuH / gajAnAM-hastinAM yaddAnaM madaH iti gajadAnaM, tena sugandhiH surabhitaH iti gajadAnasugandhiH, tena / senAyAM samavetAH sainyAH sainikAH teSAM paribhogaH upabhogaH iti sainyaparibhogaH, tena / kAverIm tadAkhyAM nadIm / saritAm=nadInAm, patyuH = svAminaH, smudrsyetyrthH| zaGkanoyAm = avizvasanIyAm / iva = yathA / akarot = cakAra / samA0 -- suSTha gandho'syAstIti sugandhiH, gajAnAM dAnaM gajadAnam, gajadAnena sugandhiH gajadAnasugandhiH, tena gjdaansugndhinaa| senAyAM samavetAH sainyAH, sainyAnAM paribhogaH sainyaparibhogaH, tena sainyaparimogeNa / zaGkituM yogyA zaGkanIyA, tAM zaGkanIyAm / __ abhi0-gajAnAM madena zobhanagandhavatI kAverI tathA jAtA yathA samudrasya parapuruSopabhuktavAvizvasanIyA'bhUt / hindI-raghu ke senAgajoM ke mada kI sugandhi tathA sainikoM ke snAna Adi se kaluSita kAverI samudra ke lie parapuruSopabhukta strI ke samAna avizvasanoya-sI ho gaI / / 45 // balairadhyuSitAstasya vijigISorgatAdhvanaH / mArIcodbhrAntahArItA malayAgurupatyakAH // 16 // saJjIvanI-vijigISovijetumicchorgatAdhvanastasya raghorbalaiH sainyaH / 'balaM zaktirbalaM sainyam' iti yaadvH| mArIceSu marIcavaneSUddhAntAH paribhrAntA hArItAH pakSi vizeSA yAsu tAH / teSAM vizeSA harIto madguH kAraNDavaH plavaH' ityamaraH / malayAdrezapatyakA aasnnbhuumyH| 'upatyakAnerAsannA bhUmirUvamadhityakA' itymrH|
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 'upAdhibhyAM tyknnaasnnaaruuddhyo|' ityanena tyakanpratyayaH / bamyuSitAH / upatyakAsUSitamityarthaH / upAnvadhyAG vasaH' iti karmatvam / / 46 // anvayaH-vijigISoH, gatAdhvanaH, tasya, balaH, mArIcoddhAntahArItAH, malayAdreH, upatyakAH, adhyuSitAH / vAcya0-balAni adhyuSitavanti / vyAkhyA-vijetumicchati tasya vijigISoH - vijetumicchoH| gataH yAtaH, adhvA mArgaH yena gatAdhvA, tasya gatAdhvanaH-rapoH / kiyadUraM gatasyetyarthaH / balI -senaapurussH| marIcAnAM vanAni, teSajrAntA-uDDIyamAnAH hArItAH pakSivizeSA yAsu tAH mArIcoddhAntahArItAH / malayAdreH- malayaparvatasya / upatyakAH =anerAsannabhUmayaH, 'upatyakAnerAsannA bhUmirUvamadhityakA' ityamaraH / adhyuSitAH - adhiSThitAH / samA0-vijetumicchu: vijigISuH tasya vijigISoH / gataH adhvA yasya saH gatAdhvA tasya gatAdhvanaH / marIcAnAM imAni mArIcAni, mArIceSu utplutya bhrAntAH hArItAH yAsu tA: mArIcodbhrAntahArItAH, tAH maariico| abhi0-vijayaSiNo raghoH kiyadUraM gatasya senA hArItAsyapakSibAhulyavatISu malayAgurAsannabhUmiSu vAsamakalpayat / ___ hindI0- kucha dUra jAne para raghu kI senA ne malaya parvata ke pAsa kI bhUmiyoM meM DerA DAlA, jahA~ mArecoM ke vanoM meM hArIta (haniyala ) nAmaka pakSI ur3a rahe the| ssnyjrshvkssunnnnaanaamelaanaamutptissnnvH| . tulyagandhiSu mattebhakaTeSu phalareNavaH // 17 // saJjIvinI-azvaH kSuNNAnAmelAlatAnAmutpatiSNava utpatanazIlAH / 'malaMkRJ nirAkRJ' ityAdineSNupratyayaH / phalareNavaH phalarajAMsi tulyagandhiSu samAnagandhiSu / sarvadhanotivadinnanto bahuvIhiH / mattebhAnAM kaTeSu sasaJjaH saktAH / 'gajagaNDe kaTIkaTau' iti kossH|| 47 // anvayaH-azvakSuNNAnAm, elAnAm, utpatiSNAH phalareNavaH tulyagandhiSu bhattabhakaTeSu, ssjuH| vAcya0-utpatiSNubhiH, phalareNubhiH, tulyagandhiSu matemakaTeSu yasale /
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-azvaiH ghoTakaiH, kSuNNAnAm = cUrNatAnAm / elAnAm = elAlatAnAm / utpatituM zIlaM yeSAM tAdRzAH utpatiSNavaH UrdhvagamanazIlAH / phalAnAMka prasavAnAM, reNavaH-dhUlikaNAH iti phlrennvH| tulyaH = samaH, gandhaH surabhiryeSu tAdRzeSu, tulyagandhipu / mattAH-pramattAH, ye ibhAH gajAH, teSAM kaTAH - gaNDasthalAni iti mattebhakaTAH, teSu / sasaJjaH = saMsaktAH / samA0-azvaiH kSuNNAH azvakSuNNAH, tAsAm azvakSuNNAnAm / tulyaH gandhaH yeSAmasta ti tulyagandhinaH, teSu tulyagandhiSu / mattAzca te ibhAzca mattebhAH, mattebhAnAM kaTAH mattebhakaTAH teSu mattebhakaTeSu / phalAnAM reNavaH phalareNavaH / __abhi0-- turaGgamakhuraizcUrNitAnAmelAnAM rajaHkaNAH svasamAnagandhayukteSu senAgaja gaNDasthaleSu pavanavazAtsaMsaktAH / hindI-ghor3oM ke khuroM se cUrNita elAphaloM (ilAyaco) ke rajaHkaNa apanI gandha ke samAna gandhavAle senA ke hAthiyoM ke gaNDasthaloM meM vAyu ke vaza se saMsakta ho gaye // 47 // bhogiveSTanamArgeSu candanAnAM samarpitam / nAsrasatkariNAM naivaM tripadIchedinAmapi // 4 // sajIvinI- candanAnAM candranagumANAM bhogiveSTanamArgeSu sarpaveSTanAnnimneSu samarpitaM sajitaM tripadIchedinAM pAdazRMkhalacchedakAnAmapi / 'tripadI pAdabandhanam' iti yAdabaH / kariNAm / grIvAsu bhavaM graivaM kaNThabandhanam / 'grIvAbhyopaca' ityaepratyayaH / nAsrasanna srastamabhUt / 'yudbhayo luGi' iti parasmaipade pupAdinvAda / 'aniditAM hala upadhAyAH kDiti' iti nakAralopaH / / 48 / / anvayaH--candanAnAm, bhogiveSTanamArgepu samarpitam, tripadIcheditAm, api kariNAm, grevam, na, asrasat / vAcya-samarpitena, kariNAm, graiveNa, na, asraMsi / vyAkhyA --candanAnAm =malayajAnAm, bhogaH asti yeSAM te bhoginaH 'ahe: zarIraM bhogaH syAt' ityamaraH / teSAM yAni veSTanAni, teSAM mArgAH sthAnAni, teSu bhogiveSTanamArgeSu / samarpitam dattam / tripadoM chettu zIlaM yeSAM te tripadIchedinaH, teSAM tripadIchedinAm =pAdabandhanacchedakAnAmapi / kariNAm =gajAnAm / grIvAsu bhavaM grevam kaNThabandhanam / na naiva / asrasat = zithilaM babhUva /
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 __ caturthaH sargaH samA0-bhoga. eSAmastI'ta bhoginaH, bhoginAM veSTanAni bhogiveSTanAni, bhogiveSTanAnAM mArgAH bhogiveSTanamArgAH, teSu bhogivessttnmaargessu| tripadoM chettu zIlaM yeSAM te tripadIchedinaH, teSAM tripadIchedinAm / kara eSAmastIti kariNaH, teSAM krinnaam| abhi0-malayajavRkSeSu sarpaveSTanena saMjAtarekhAsu AdhoraNanibaddhAnAM pAdabandhanacchedakAriNAmapi kariNAM kaNThabandhanAni zithilAni na babhUvuH / hindI-- candana ke vRkSoM meM sAMpoM ke lipaTe rahane ke kAraNa jo rekhAyeM par3o huI thoM unameM bA~dhe hue pAdabandhana ko tor3a dene vAle hAthiyoM taka ke kaNThabandhana DhIle na huye // 48 // dizi mandAyate tejA dakSiNasyAM raverapi / . tasyAmeva raghoH pANDyAH pratApaM na viSehire // 46 // saJjIvinI-dakSiNasyAM dizi raverapi tejo mandAyate mandaM bhavati / lohitAditvAtkyaSpratyayaH / 'vA kyaSaH' ityAtmanepadam / dakSiNAyane tejomAndyAditi bhAvaH / tasyAmeva pANDyAH / pANDUnAM janapadAnAM rAjAnaH pANDyAH / 'pANDorya-- NvaktavyaH' raghoH pratApaM na vihire nasoDhavantaH / sUryavijayino'pi vijitavAniti nAyakasya mahAnutkarSoM gamyate / / 49 // anvayaH- dakSiNasyAm, dizi, raveH, api, tejaH, mandAyate, tasyAm eva, pANDyAH , raghoH pratApam, na, vihire / .. vAcya0- raveH, api, tejasA, mandAyate, tasyAm, eva, pANDya:, raghoH pratApaH, na, visshe| vyAkhyA- dakSiNasyAm avAcyAm / dizi = kASThAyAm / 'dizastu kakubhaH kASThA AzAzca haritazca tAH' itymrH| raveH= sUryasya api / tejaH-pratApaH / mandAyate = mandaM bhavati / tasyAmeva dakSiNasyAm dizi / pANDUnAM janapadAnAM rAjAnaH pANDayAH = paannddudeshaadhiishaaH| raghoH=dilIpaputrasya / pratApaM tejH| na=naiva / vissehire-soddhvntH| samA0--pANDUnAM ( dezavizeSANAM ) rAjAnaH pANDyAH / abhi0--yasyAmugrapratApasya raverapi tejaH mandaM bhavati tasyAmeva dakSiNasyAM dizi pANDaH raghoH pratApaH na soDhaH /
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ XY raghuvaMzamahAkAvye hindI-dakSiNa dizA meM sUrya kA teja bhI manda par3a jAtA hai, kintu usI dizA meM raghu ke teja ko pANDu deza ke rAjA na saha sake // 49 // tAmraparNIsametasya muktAsAraM mhoddheH|| te nipatya dadustasmai yazaH svamitra saJcitam // 50 // saJjIvinI--te pANDyAstAmrapA nadyA sametasya saMgatasya mahodadheH saMbandhi saMcitaM muktAsAraM mauktikavaram / 'sAro bale sthirAMze ca nyAyye klIbaM vare triSu' ityamaraH / svaM svakIyaM yaza iva / tasmai raghave nipatya praNipatya daduH / yazasaH zubhratvAdaupamyam / tAmraparNIsaMgame mauktikotpattiriti prasiddham // anvayaH--te, tAmraparNIsametasya, mahodadheH, saJcitam, muktAsAram, svam, saJcitam, yazaH, iva, tasmai, praNipatya, daduH / vAcya0-taiH praNipatya, dde| vyAkhyA--te= pANDyAH / tAmrapA = nadyA, smetsy-sNgtsy| mahodadheH =mahAsAgarasya sambandhi / saJcitam saGkalitam / muktAsAram mauktikavaram / svam = svakIyam / saJcitam / yazaH = kIrtim / iva / tasmai= raghave praNipatyanamaskRtya / daduH=samarpitavantaH / / samA0--tAmrapA sametaH tAmraparNIsametaH, tasya tAmraparNIsametasya / mahAMzcAsau udadhizca mahodadhiH tasya mahodadheH / muktAnAM sAraH muktAsAraH, taM muktAsAram / abhi-parAjitAH pANDyAstAmraparNInAmakanadyA saMgatasya sAgarasya sambandhi saJcitaM muktAsAraM svakIya saJcitaM yaza iva raghave praNipatya samarpayAmAsuH / / hindI--- parAjita pANDacadeza ke rAjAoM ne tAmraparNI nadI se mile hue dakSiNa samudra ke uttama muktAsAra, raghu ko, saJcita kiye apane yaza ke samAna bheMTa meM samarpita kiye / / 50 // sa nirvizya yathAkAmaM taTeSvAlIcandanau / stanAviva dizastasyAH zailau malayadardurau / / 51 / / asahyavikramaH sahyaM dUrAnmuktamudanvatA / nitambamiva medinyAH srastAMzukamalaGghayat / / 52 // saJjIvinI-asahyavikramaH sa raghustaTeSu sAnuSvAlInacandanau vyAptacandanau /
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 'gandhasAro malayajo bhadrazcIzcandano'striyAm' ityamaraH / stanapakSe prAnteSu vyAptacandanAnulepo ! tasyA dakSiNasyA dizaH stanAviva sthitI malayadardurau nAma zailI yathAkAmaM yathecchaM nivizyopabhujya / "nivezo bhRtibhogayoH' ityamaraH / udakAgyasya santItyudanvAnudaSiH / 'udanvadanudhau ' iti nipAtaH / udanvatA dUrAnmuktaM dUratastyaktam / 'stokAntikadUrArthakRcchrANi ktena' iti samAsaH / 'paJcamyAstokAdibhyaH' ityaluka / srastAMzuka medinyA nitambamiva sthitaM sA sahyAdrimalaGyattrApto'tikrAnto vA // 51-52 // iti yugmam / anvayaH-asahyavikramaH, saH, taTeSu, AlImacandanau, tasyAH dizaH, stano, iva, "sthito' malayadardurI, zailI, yathAkAmam, nirvizya, udanvatA, dUrAt, muktam srastAMzukam, medinyAH, nitambam, iva, sthitam, sahyam, alaGghayat / vAcya0-asahyavikrameNa, tena, dUrAta, muktaH srastAMzukaH, medinyAH nitambaH, iva, "sthitaH', sahyaH alaGghayata / vyAkhyA-na sahyaH=sahanAhaH, vikramaH- parAkramaH yasya tAdRzaH ashyvikrmH| saH raghuH / taTeSu-tIreSu 'sAnuSu', stanapakSe prAntabhAgeSu / mAsamantAllInAH =vyAptAH, candanA:-candanavRkSA yayostAdRzI, AlInacandanau / stanapakSe tu AlInaM candanaM yayosto vyAptacandanAnulepau / tsyaaH-dkssinnsyaaH| dishaakaasstthaayaaH| stano=kucI, iva=yathA, "sthito' / malayazca dardurazca to, tannAmako, zailau= prvto| kAmamanatikramya yathAkAmama=yatheccham / nirvizya upbhujy| udakAni santyasyodanvAn, tena udanvatA - samudreNa / dUrAt = dUrapradezAt / muktam - parityaktam, srastaM ca tadaMzukaM srastAMzukam / tat-vigalitavastram / medinyAH / pRthivyAH, nitambam - kaTipazcAdbhAgamiva sthitam / sahyam = sahyanAmakamadrim / alaGghayat = lacitavAn / samA0-soDhuM zakyaH sahyaH, na sahyaH asahyaH, asahyaH vikramaH yasya saH ashyvikrmH| AlInAH candanAH yayostI AlInacandanau, to mAlInacandanau / AlInaM candanaM yayostI aaliincndnau| malayazca dardurazca malayada1rau, to malayadardurau / kAmamanatikramya yathAkAmam / srastamaMzukaM yasmAt saH srastAMzukaH, taM srastAMzukam / abhi0-sa raghurdakSiNasyA dizaH stanayorica sthitayoH malayadarduraparvatayoryathecchaM vihRtya pRthivyA dUrAtsamudrajalaparityaktamata eva vilAsavatyAH srastAMzukaM nita
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye bhAgamiva sthitaM sahyAdri yathecchamupabhujya tathaiva prasthitaH yathA kazcit kAmI kAmukyAH pIvarakucayoH sammardanaM kRtvA nirvastraM nitambamupabhujyAnyato yAti / hindI - raghu dakSiNa dizA ke stanoM ke samAna sthita malaya aura darduranAmaka parvatoM meM icchAnusAra vihAra karake samudra ke jala se dUra hI mukta, kisI vilAsavatI ke vastrarahita nitambabhAga ke samAna sthita sahyAdri kA yatheccha upabhoga karake usI prakAra Age baDhe jaise ki koI kAmI kisI kAmukI kA candanalipta kuca mardana kara pazcAt vastrarahita nitambabhAga kA bhI upabhoga karake kahIM dUsarI jagaha jAtA ho // 51-52 // tasyAnI kaivisarpadviparAntajayodyataiH / 46 rAmAtrotsArito'pyAsItsahyalagna ivArNavaH || 53 || saJjIvinI - aparAntAnAM pAzcAtyAnAM jaya udyatairudyuktaH / 'aparAntAstu pAzcAtyAste ca sUryarikAdayaH' iDi yAdavaH / visarpadbhirgacchadbhistasya raghoranIkaiH sainyaiH / ' anIkaM tu raNe sainye' iti vizvaH / arNavo rAmasya jAmadagnyasyAstrarutsAritaH parisArito'pi salagna ivAsIt / sainyaM dvitIyo'rNava ivAdRzyateti bhAvaH / / 53|| anvayaH - aparAntajayodyataH, visarpadbhiH, tasya, anIkaiH, arNavaH, rAmAstrotsAritaH, api, sAlagnaH, iva AsIt / abhUyata / vAcya0 - rAmastrotsAritena, api, sahyalagnena, iva, arNavena, vyAkhyA--- aparAntAnAM = pAzcAtyAnAM, yo jayaH = vijayaH, aparAntajayaH, tatrodyataiH = udyuktaiH / visarpadbhiH = gacchadbhiH / tasya = raghoH / anIkaiH sainyaiH / arNavaH = sAgaraH, "sarasvAnsAgaro'rNavaH" ityamaraH / rAmasya = jAmadagnyasya, astraH - AyudhaiH, utsAritaH = parisAritaH / api sahye = sahyAdrI, lagnaH = saMsaktaH / iva = yathA / AsIt / samA0 - aparasyA antAH aparAnnAH, aparAntAnAM jayaH, aparAntajayaH aparAntajaye udyatAH aparAntajayodyatAH taiH aparAntajayodyataiH / rAmasya astram rAmAstram, rAmAstreNa utsAritaH rAmAstrotsAritaH / sahye lagnaH sAlagnaH / abhi0 - sahyAdreH pazcimadezaM gacchantyA vipulayA raghusenayA, parazurAmAstreNa dUrIkRto'pi samudraH punaH sahyaparvatasakta iva lakSyate sma / A parvatAt samudraM yAvat senAvistAra AsIditi bhAvaH /
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 47 caturthaH sargaH hindI-pazcima samudra taTa taka phailI huI raghu kI senA se samudra, parazurAma ke astroM se dUra kiye jAne para bhI aisA mAlUma par3atA thA jaise ki sahya parvata se milA huA hI ho // 53 // bhayotsRSTavibhUSANAM tena keralayoSitAm / alakeSu camUreNuzcUrNapratinidhIkRtaH / / 54 // saJjIvinI-tena raghuNA bhayenotsRSTavibhUSANAM parihRtabhUSaNAnAM keralayoSitAM keralAMganAnAmalakeSu kezeSu camUreNuH senArajazcUrNasya kuMkumAdirajasaH pratinidhIkRtaH pratyAdezIkRtaH / tadabhAve tatsadRzaH prtinidhiH| etena yoSitAM palAyanaM camUnAM ca tadanudhAvanaM dhvanyate // 54 // anvayaH--tena, bhayotsRSTavibhUSANAm keralayoSitAm, alakeSu, camUreNuH, cUrNapratinidhIkRtaH / vAcyaH-saH camUreNuM cUrNapratinidhIkRtavAn / vyAkhyA- tena - rghunnaa| bhayena-bhItyA, utsRSTA parityaktA, vibhUSA - alaGkaraNasvIkAro yAbhistAsAM bhayotsRSTavibhUpANam / keralastha =keraladezasya saMbandhinyaH, yoSitaH = striyaH iti keralayoSitaH, tAsAm / alakeSu - cUrNakuntaleSu, 'alakAzcUrNakuntalAH' ityamaraH / camvAH = senAyAH reNuH = dhUliH / cUrNasya = kuNkumaadirjsH| pratinidhIkRtaH = sthaanaapnniikRtH| samA0 bhayena utsRSTAH vibhUSAHyAbhistAH bhayotsRSTavibhUSAH, tAsAM bhayotsRSTavibhUSANAm / keralAnAM yoSitaH keralayoSitaH, tAsAM keralayoSitAm / camvAH reNuH camUreNuH / apratinidhiH pratinidhiH sampadyamAnaH kRtaH pratinidhIkRtaH, cUrNasya pratinidhIkRtaH cUrNapratinidhIkRtaH / abhi0-raghoH sakAzAdutpannena bhayena yadA keralaprAntastriyaH AbhUSaNAdikaM parityajya palAyitAstadA tAsAmalakeSu kuMkumacUrNalepaH senAreNunA saMpAditaH / hindI-raghu ke bhaya se kerala prAnta kI striyA~ AbhUSaNAdi kA parityAga karake bhAga khar3I huIM / usa samaya unake kezoM meM kuMkuma cUrNa kA kAma raghu kI senA kI dhUli ne kiyA // 54 // muralAmArutoddhRtamagamat kaitakaM rjH| tadyodhavArabANAnAmayatnapaTavAsatAm // 55 //
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 raghuvaMzamahAkAvye __ saJjIvanI-muralA mAma keraladezeSu kAcinnadI / 'muralImArutodbhUtam' kecitpaThanti / tasyA mArutenodbhUtamutyApitaM ketakaM ketakIsaMbandhi rajastadyodhavArabANAnAM raghubhaTakaJcukAnAm / 'kaJcuko vAravANostrI' ityamaraH / ayatnapaTavAsatAmayatnasisavastravAsanAdravyatvamagamat / 'piSTAtaH paTavAsakaH' ityamaraH // 55 // anvayaH-muralAmArutodbhutaM, kaitakaM, rajaH, tadyodhavArabANAnAm , ayatnapaTavAsatAm, agamat / vAcyaH ---muralAmArutodbhUtena kaitakena rajasA ayatnapaTavAsatA agAmi / vyAkhyA--muralA = tannAmnI kAcitkeralIyA nadI, tasyAH = pavanaH muralAmArutaH, tena uddhRtam - samutthApitam / ketakyA idaM kaitakam =ketakIpuSpasambandhi, rajaH =dhUliH / tasya=raghoH, ye yodhAH=bhaTAH, teSAM ye vArabANA:kaJcukAH tadyodhabANAH, teSAM / paTAn vAsayatIti paTavAsa:-vastravAsakaH, avidyamAno yatno yasyAsAvayatnaH, sa cAso paTavAsaH, tasya bhAvastattA, tAm apatnapaTavAsatAm / agamat =prApa / samA0- muralAyA mArutaH muralAmArutaH, muralAmArutena udbhUtaM muralAmArutoddhRtam / ketakasya idaM kaitakam / tasya yodhAH tadyodhAH, tadyodhAnAM vArabANAH tadyodhavArabANAH, teSAM tadyodhavArabANAnAm / paTaM vAsayatIti paTavAsaH, na vidyate yatno yasya sa ayatnaH, ayatnazcAsau paTavAsazca ayatnapaTavAsaH, ayatnapaTavAsasya bhAvaH ayatnapaTavAsatA, tAm ayatnapaTavAsatAm / abhi0-muralAnadIpavanavazAdutthitena ketakIrajasA raghusenAkaJcukeSu nipatya prayAsaM vinaiva vastrasurabhIkaraNakAryamakAri / hindI-muralA nAmaka nadI ke vAyu se ur3e hue ketakIpuSpa ke parAga ne raghu ke sainikoM ke kaJcukoM ke Upara girate hue binA prayAsa ke sugandhita cUrNa kA kArya kiyA / / 5 / / abhyabhUyata vAhAnAM caratAM gAtraziJjitaiH / varmabhiH pavanoddhRtarAjatAlIvanadhvaniH / / 56 // saJjIvinI---caratAM gacchatAM vAhAnAM vAjinAM 'vAjivAhArvagandharvahayasainyavasaptayaH' ityamaraH / gAtraziJjitairgAtreSu zabdAyamAnaH / kartari ktaH / varmabhiH kavacaiH / pavanenoddhatAnAM kampitAnAM rAjatAlIvanAnAM dhvanirabhyabhUyata tirskRtH||
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH anvayaH-caratAm, vAhAnAm, gAtraziJjitaiH, varmabhiH, pavanotarAjavAlIvanadhvaniH, abhyabhUyata / vAcya -gAtraziJjitAni varmANi pavanoddhRtarAjatAlIvanadhvanim abhyabhavan / vyAkhyA-caratAm=calatAm / vAhAnAm ghoTakAnAm / gAtreSu - zarIreSu ziJjitaiH - zabdAyamAnaH / barmabhiH = kvcaiH| pavanena - vAyunA, uddhRtAni - kampitAni iti pavanoddhRtAni, tAni / rAjatAlInAM = tAlInAM / vanAni = bharapyAni, teSAm dhvaniH zabdaH / abhyabhUyata = tirskRtH|| samA-- gAtreSu ziJjitAni gAtraziJjitAni, taiH gAtraziJjitaiH / rAjatAlInAM vanAni rAjatAlIvanAni, pavanena uddhRtAni pavanoddhRtAni, pavanoddhatAni ca tAni rAjatAlIvanAni ca pavanoddhRtarAjatAlIvanAni, pavanoddhRtarAjatAlIvanAnAM dhvaniH pavanoddhRtarAjatAlIvanadhvaniH / abhi0-raghusenAvAjinAM gAtreSu kavacebhyaH samutpannaH dhvaniH vAyukampitavAlapatradhvani nyakkRtavAn / hindI-raghu ke ghor3oM para sthita kavacoM se jo dhvani nikala rahI thI usase tAlavRkSa ke vanoM kI dhvani phIkI par3a gaI // 56 // kharjUrIskandhanaddhAnAM madodgArasugandhiSu / kaTeSu kariNAM petuH punnAgebhyaH zilImukhAH // 57 // saJjIvinI-kharjUrINAM tRNadrumavizeSANAm / 'khajUraH ketakI tAlI barjUrI ca tRNadrumAH' ityamaraH / skandheSu prakANDeSu / 'astrI prakANDaH skandhaH syAnmUlAcchAkhAvadhestaroH' itymrH| naddhAnAM baddhAnAM kariNAM madodgAreNa madasAveNa sugandhiSu / "gandhasyedutpUtisusurabhibhyaH" ityanenekAraH / kaTeSu gaNDeSu punnAgebhyo nAgakezaregyaH pugnAgapuSpANi vihAya / lyablope pnycmii| zilImukhA alayaH petuH / 'alibANau zilImukhau' ityamaraH / tato'pi saugandhyAtizayAditi bhAvaH // 57 // . . anvayaH-- khajUrIskandhanaddhAnAm, kariNAm, madodgArasugandhiSu, kaTeSu, punnAgebhyaH, zilImukhAH petuH| vAcya---zilImukhaH pete /
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-- khajUrINAM skandhAH skandhapradezAH khajUrIskandhAH, tessunddhaa| baddhA iti khajUrIskandhanaddhAH, teSAm kariNAm gajAnAm / madasya-dAvasya, ga udgAraH = srAva: iti madodgAraH, tena sugandhayaH-surabhitA iti madodgArasugandhayasteSu / kaTeSu = gaNDasthaleSu / punnAgebhyaH = nAgakezarebhyaH, punnAgAnvihAyetyarthaH / zilImukhAH = bhramarAH / petuH = nyapatan / samA0 ... kharjurINAM skanSu naddhAH khajUrImkandhanaddhAH, neSAM khajUrIskandhamaddha nAm / madasya udgAraH, madodgAraH, madodgAreNa sugandhayaH madodgArasugandhayaH, teSu madodgArasugandhiSu / abhi-bhramarA: nAgakezarapuSpANi vihAya khajUrIskandheSu nibaddhAnAM senAgajAnAM madajala mukSu gaNDasthaleSu nyapatan / hindI-bhauMre nAgakezara ke puSpoM se ur3a-ur3a kara khajUra ke tanoM meM dhaMdhe hue senA ke hAthiyoM ke mada barasAnevAle gaNDasthaloMpara baiThane ke lie TUTa par3e / / 58 // avakAzaM kilodavAn rAmAyAbhyarthito dadau / aparAntamahIpAlavyAjena raghave karam / / 5 / / saJjIvinI-udanvAnudadhI rAmAya jAmadagnyAya / abhyathito yAcitaH san / avakAzaM sthAnaM dadau kila / kile ti prsiddhau| raghave tvaparAntamahIpAlavyAjena karaM baliM dadau / 'balihastAMzavaH karAH' ityamaraH / aparAntAnAM samudrabhadhyadezavartitvAtta datta kare smudrdtttvopcaarH| karadAnaM ca bhItyA na tu yAcyeti rAmAdraghorutkarSaH / / 58 // chAnvayaH--udanvAna, rAmAya, abhyarthitaH, avakAzaM, dadau, kila, raghave, aparAnta mahIpAlavyAjena, karam, dadau / vAcya0-udanvatA abhyathitena satA avakAzaH dade, radhave kara: dade / vyaakhyaa-udnvaan-uddhiH| rAmAya-parazurAmAya / athitaH-prArthitaH san / avakAzam mArgam / dadau pradAt / kileti prsiddhau| raghave - dilIpa. putrAya tu / aparAntA: = pAzcAtyAH,ye mahIpAlA:-rAjAnaH ityaparAntamahIpAkhAsteSAM vyAjaH-miSaH ityaparAntamadIpAlavyAjastena / karam = balim / dadau /
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH samA0--praparasyA antAH aparAntAH, aparAntAnAM mahIpAlAH aparAntamahIpAlAH, aparAntamahIpAlAnAM vyAjaH, tena aparAntamahIpAlabyAjena / abhi0-parazurAmo'pi yasmAt samprArthya sthAna prAptavAn tasmAdeva samudrAt raghuH pazcimadezIyanRpatimiSeNa prArthanAM vinaiva kara lebhe| hindI--jisa samudra se parazurAma jI ne bhI prArthanA karane para sthAna prApta kiyA usI samudrase raghune binA prArthanA kiye pazcima dezIya rAjAoM ke bahAne kara prApta kiyA // 58 // mattebharadanotkIrNavyaktavikramalakSaNam / trikUTameva tatroccairjayastambha cakAra saH // 56 // saJjIvinI-tatra sa radhurmattAnAmibhAnAM radanotkIrNAni dantakSatAnyeva / bhAve ktaH / vyaktAni sphuTAni vikrama lakSaNAni parAkramacihnAni vijayavarNAvalisthAnAni yasmiMstaM tathoktaM trikUTamevoccairjayastambhaM cakAra / gADhaprakAzasnikUTo'drirevotkIrNavarNastambha iva raghojayastambho'bhUdityarthaH // 56 // anvayaH-tatra saH mattebharadanotkIrNavyaktavikramalakSaNam, trikUTam, eva uccaiH jayastambham cakAra / vAcya0-tena, mattebharadanotkIrNabyaktavikramalakSaNaH, trikUTaH, eva, jayastambhaH, cke| vyAkhyA-tatra = pazcimadizi / saH% raghuH / mattA:pramattA ye ibhAH= gajAH iti mattebhAH, teSAM radanAH = dantA iti mattebharadanAH, teH utkIrNAnikSatAni, eva, vyaktAni = sphuTAni, vikramasya = parAkramastha, lakSaNAnicihnAni yasya saH mattebharadanotkIrNavyaktavikramalakSaNaH, tam / trayaH kUTAH zikharapradezA: yasya sa trikUTaH, tam tannAmakaM parvatam eva / uccaiH = atyuccam / jayasya = vijayasya, stambhaH iti jayastabhaH, tam cakAra = akarot / samA--vikramasya lakSaNAni vikramalakSaNAni, vyaktAni ca tAni vikramalakSaNAni ca vyaktavikramalakSaNAni, mattAzca te ibhAzca mattebhAH, mattebhAnAM radanAH mattebharadanAH, mattebharadavAnAmutkIrNAni mattebharadavotkIrNAni, matte. bharadanotkIrNaH vyaktaM vikramasya lakSaNaM yasminsaH mattebharadanotkIrNavyaktavikrama
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 raghuvaMza mahAkAvye lakSaNaH, taM bhatte / trayaH kUTAH yasya saH trikUTaH taM trikUTam / jayasya stambhaH jayastambhaH, taM jayastambham / abhi0 -- raghuH keraladeze svasenAgaja radanakSata cihnayuktaM trikUTanAmakaM parvatameva, unnataM jayastambhamakarot / hindI - raghu ne kerala deza meM apanI sevA ke hAthiyoM ke dantaprahAroM ke cihnoM se yukta trikUTa parvata ko hI UMcA vijaya stambha banAyA // 56 // pArasIkAMstato jetuM pratasthe sthalavartmanA / indriyAkhyAniva ripUMstattvajJAnena saMyamI // 60 // saJjIvinI - tataH sa raghuH saMyamI yogI tatvajJAnenendriyanAmakaripUniva pArasIkAnrAjJo jetuM sthalavatmanA pratasthe / na tu nirdiSTenApi jalapathena, samudrayAnasya niSiddhatvAditi bhAvaH // 60 // anvayaH - tataH, 'saH, raghu: ' saMyamI, tattvajJAnena indriyAkhyAn ripUn, iva, pArasIkAn jetum, sthalavatmaMnA, pratasthe / vAcya0 -- saMyaminA, sthalavartmanA, jetum, pratasthe / 3 " vyAkhyA - tataH = tadanantaram / 'saH raghuH / saMyamo'syAstIti saMyamI : saMyamavAn yogI | tattvasya = paramAtmanaH, jJAnam = avabodhaH, iti tattvajJAnaM tena indriyamityAkhyA yeSAM te indriyAkhyAH tAn indriyanAmakAn ripUn = zatrUn / iva / pArasIkAn = pArasadezIyAn mlecchabhUpatIn / jetum = vijetum | sthalasya vartma = mArgaH iti sthalavara, tena sthalamArgeNa / pratasthe = pracacAla / samA0 - saMyamo'syAstIti saMyamI / indriyamityAkhyA yeSAM te indriyAkhyA:, tAn indriyAkhyAn / tattvasya jJAnaM tatvajJAnam tena tattvajJAnena / sthalasya va sthalavartma, tena sthalavartmanA / * abhi - yathA kazcitsaMyamI indriyarUpiNaH zatrUn tattvAvabodhena jetuM prayatate tathaiva raghurapi pArasadezIyAn bhUpatIn jetuM sthalamArgeNa pravRttaH / hindI - jaise koI saMyamI indriyarUpI zatrudhoM ko jItane ke lie tattvajJAna kA sahArA letA hai vaise hI raghu bhI pArasa dezIya rAjAnoM ko jItane ke liye sthala ke mArga se cala par3A // 60 //
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH - yavanImukhapadmAnAM sehe madhumadaM na saH / bAlAtapamivAbjAnAmakAlajaladodayaH // 61 // saJjIvinI-tataH saH raghuryavanInAM yavanastrINAm / "jAterasoviSayAdayopadhAt" iti GIS / mukhAni padmAnIva mukhapamAni / upamitasamAsaH / teSAM madhunA madyena yo mado mdraagH| kAryakAraNabhAvayorabhedena nirdezaH / taM na sehe / kamiva / akAle prAvRDvyatirikse kAle jaladodayaH prAyeNa prAvRSi padmavikAzasyAprasaktatvAdabjAnAM saMbandhinaM bAlAtapamiva / majahitatvAdabjasaMbandhitvaM saurAtapasya // 6 // anvayaH-saH, yavanImukhapamAnAm, madhumadam, prakAlajaladodayaH, mantrA. nAm, bAlAtapam, i3, na, sehe| vAcya-tena, madhumadaH, prakAjaladodayena, bAlAtapaH, iva, na, sehe / . vyAkhyA-saH = rghuH| yavanInAm = yavanAGganAnAm, mukhAnyAnanAni padmAni-kamalAni iva yavanImukhapadmAni, teSAm / madhunA = madyeva 'janitaH' madaH = rAgaH, madhumadaH, tam / bhakAle = manavasare, yaH jaladasya-meghasya, udayaH = prAdurbhAvaH, iti jaladodayaH / prajAnAm = kamalAnAm / bAlAtapam= prAtaHkAlInAtapamiva / na = naiva / sehe soDhavAn / samA0-mukhAni padmAnIva mukhapamAni, yavanAnAM striyaH yavanyaH, yavanInAM mukhapamAni yavanImukhapadmAni, teSAM yavanImukhapadmAnAm / madhunaH madara madhumadaH, tam madhumadam, madhunA madam iti vA / jalaM dadAtIti jalaH, jaladasya udayaH jaladodayaH, na kAlaH prakAlaH, prakAle jaladodayaH prakAlajaladodayaH / bAlazcAsau mAtapazca bAlAtapaH, taM bAlAtapam / prapsu jAtAni abjAni, teSAmabjAnAm / abhi-yathA varSAtiriktasamaye meghAdurbhAva: kamalavikAsakAribAlAtapaM na sahate tathaiva raghurapi pArasIkayavanAGganAnanakamalAnAM madirApAnajanita. rAgaM na soDhavAn / tAH pativiyuktAzcake / hindI-jaise ki varSAkAla ke atirikta anya samaya meM megha kA udaya kamaloM ko vikasita karanevAlI sUrya kI bAlakiraNoM ko nahIM sahana kara sakatA
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 raghuvaMza mahAkAvye hai usI prakAra pArasIka yavana striyoM ke madirApAnajanita mukharAga ko raghune sahana nahIM kiyA // 61 // saGgrAmastumulastasya pAzcAtyairazvasAdhanaiH / zArGgakUjitavijJeyapratiyodhe rajasyabhUt // 62 // saJjIvinI - tasya raghorazvasAghanairvAjisainyaiH / 'sAdhanaM siddhisainyayoH' iti haimaH / pazcAdbhavaiH pAzcAtyaiyaMvanaiH saha / 'dakSiNApazcAtpurasastyak' sahArthaM tRtiiyaa| zRGgANAM vikArAH zAGkhariNa dhanUMSi teSAM kUjitaiH zabdaH / 'zArGga punardhanuSi zAGgiNaH / jaye ca zraMgavihite cApe'pyAha vizeSataH' iti kezavaH / athavA zAGgaH zRMgasaMbandhibhiH kUjitaivijJeyA zranumeyAH pratiyodhAH pratibhaTA yasmiMsta" sminrajasi tumulaH saMgrAmaH saMkulaM yuddhamabhUt / 'tumalaM raNasaMkule' ityamaraH / rajovyAptobhayadalayonaM svaparavijJAnaM zRGganAdAdita ra dAsIditi ghora saMgrAmasampattiH // 6 // anvayaH - tasya, azvasAghanaiH, pAzcAtyaiH, 'saha' zAGga kUjita vijJeya pratiyodhe, rajasi tumula:, saMgrAmaH, abhUt / vAcya0 - tumulena, saMgrAmeNa prabhAvi / S vyAkhyA--tasya=raghoH / dhazvAH = ghoTakAH eva sAdhanAni = yuddhopAyabhUtAni yeSAM te prazvasAghanAH, taiH / pAzcAtyaiH = pazcimadigbhavaH, rAjabhiH saha / zRGgANAM vikArAH zAGgariNa = dhanUMSi, teSAM kUjitAni zabdAH iti zArGgakUjitAni, taiH vijJeyA: vijJAtuM yogyAH, pratiyodhAH = pratibhaTAH yasmiMstasmin zArGgakUjita vijJeya pratiyodhe / rajasi = reNusamUhe / tumulaH = ghoraH / saMgrAmaH= yuddham / prabhUt = babhUva / , samA0-- mazvAH sAdhanaM yeSAM te prazvasAdhanAH taiH prazdasAdhane: / pazcAt bhavAH pAzcAttyAH, taiH pAzcAtyaiH / zrRMgA vikArAH zArGgAriNa, zArGgaNAM kUjitAni zArGga kUjitAni, zArGgakUjitaiH vijJeyAH pratiyodhAH yasmin tat zArGgakRtivijJeyapratiyodham, tasmin zArGgakUjita vijJeya pratiyodhe / atri- raghoH pAzcAtyayavaneH ghoTaka senAbAhulyavadbhiH saha dhanuSTaMkArajanita zabdAnumeya pratibhaTe rajasi ghoraH saMgrAmaH samajani /
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH hindI--rAjA raghu kA bahuta sI ghur3asavAra senAvAle pAzcAtya yavanoM ke sAtha kevala dhanuSa kI TaMkAra se hI jisameM zatruoM kA jJAna ho sakatA thA, aisI andhakAra-sI dhUli meM bhayaMkara yuddha humA / / 62 / / bhallApavarjitaisteSAM zirobhiH zmazrulairmahIm / tastAra saraghAvyAptaiH sa kSaudrapaTalairiva // 63 // sajIvinI-sa raghubhallApajisairbANavizeSakRttaH / 'snuhIdalaphalo bhalla' iti yAdavaH / zmazrulaH pravRdamukharomavadbhiH / 'sithmAdibhyazca' iti lacpratyayaH / teSAM pAzcAttyAnAM zirobhiH / saraghAbhimadhumakSikAbhirvyApti : 'saraghA madhumakSikA' ityamaraH / kSudrAH saraghAH / 'kSudrA vyaMgA naTI vezyA saraghA kaNTakArikA' ityamaraH / 'kSudrA bhramarabaTarapAdapAda' iti saMjJAyAmapratyayaH / teSAM paTalaiH sNcyriv| 'paTalaM tilake netraroge chandasi sNcye| piTake parivAre ca' iti haimH| mahIM tastArAcchAdayAmAsa // 63 // anvayaH-saH, bhallApavarjitaH, zmazrulaiH, teSAm, zirobhiH, saraghAvyAptaH, kSaudrapaTalaH, iva, mahIm, tastAra / vAcya-tena mahI tstre| vyAkhyA-sa: = raghuH / bhallai: bANavizeSaH, apavajitAH kRttAH, iti bhallApajitAstaiH / zmazrUNimukharomANi santi yeSAM taH zmazrulaiH ! teSAm =pArasIkAnAm / zirobhiH = mastakaH / saraghA:madhumakSikAstAbhiptiAH - mAcchannAH saraghAvyAptAstaiH / kSudrAH = saraghAstAbhiH kRtAni kSaudrANi madhUni, teSAM paTalAni-samUhAH iti kSaudrapaTalAni, taH / iva = ythaa| mahIm = pRthvIm / tastArapAcchAditavAn / samA0--bhallaiH prapavajitAni bhallApajitAni, taiH bhallApajitaH / zmazru eSAmastIti zmazru lAni, taiH zmazruleH / saraghAbhiAptAni, saraghAvyAptAni, taiH srghaavyaaptH| kSudrAbhiH kRtAni kSaudrANi, kSadrANAM paTalAvi kSodrapaTalAni, saiH kSaudrapaTalaH / abhi0-sa raghuH pravRdhamukharomaddhiH pArasIkAnAM bhallanAmakabAraNavizeSaH katiH zirobhiH madhumakSikAyuktaH kSaudrasaJcayaH iva pRthvI chAdayAmAsa / hindI-raghu ne bhalla nAmaka bANoM se pArasI rAjAmoM ke dAr3hIvAle
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ziroM ko phATa-kATa kara pRthvI ko aisA DhaMka diyA jaise ki vaha madhumakkhiyoM ke khattoM se DhakI ho // 6 // apanItazirastrANAH zeSAstaM zaraNaM yayuH / praNipAtapratIkAraH saMrambho hi mahAtmanAm // 64 // saJjIvinI-zeSA hatAvaziSTA apanItazirastrANAH prapasaritazISaMNyAH / santaH / 'zIrSakam / zIrSaNyaM ca zirastre' ityamaraH / zaraNAgatalakSaNametat / taM raghu zaraNaM yayuH / tathAhi mahAtmanAM saMrambhaH kopa: "saMrambhaH saMbhrame kope" iti vizvaH / praNipAtaH praNatireva pratIkAro yasya saH / hi mahatAM parakIyamauddhatya. mevAsahya na tu jIvitamiti bhAvaH // 64 / / anvayaH-zeSAH, apanItazirastrANAH, tam, zaraNam , yayuH hi, mahAtmanAm, saMrambhaH, praNipAtapratIkAraH, bhavati / vAcya --zeNaiH, apanItazirastrANaiH, saH, zaraNam, yaye, mahAtmanAm, saMrambheNa, praNipAtapratIkAreNa, bhUyate / / vyAkhyA-zeSA: = hatAvaziSTAH / apanItaH-apasAritaH, zirastrAraNa:ziraHkavacaH gaiste'panItazirastrANAH santaH / tam=raghum / zaraNam = rakSakam 'zaraNaM gRharakSitroH' ityamaraH / yayuHprApuH / hi-yataH / mahAn AtmA yeSAM te mahAtmAnaH, teSAm mahAtmanAm / saMrambha:- kopaH / praNipAtaH- praNipatanameva pratIkAra; = pratyupAyo yasya saH praNipAtapratIkAraH, bhavati / samA0--apanItaM zirastrANaM gaiste apanItazirastrANAH / mahAn prAtmA yeSAM te mahAtmAnaH, teSAM mahAtmanAm / praNipAta: pratIkAraH yasya saH prnnipaatprtiiphaarH| abhi:-ye tu mRtebhyo'vaziSTA prAsan te svazirastrANamuttArya raghu zaraNaM gatA babhUvuH / tenApi te muktAH / yataH mahAtmanAM krodhaH praNipAtAvadhirbhavati / hindI-jo pArasI rAjAmoM ke marane se baca gaye ve apane-apane TopoM ko utAra kara raghu kI zaraNa meM Akara baca gaye, kyoMki mahAtmAoM kA krodha praNAma karane se zAnta ho jAtA hai // 64 // vinayante sma tadyodhA madhubhirvijayazramam / AstIrNAjinaratnAsu drAkSAvalayabhUmiSu // 6 //
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 57 saJjIvinI-tasya raghoryoSA aTA pAstIrNAnyajinaratnAni carmazreSThAdi yAsu tAsu drAkSAvalayAnAM bhUmiSu / 'mRdvIkA gostanI drAkSA svAdvI madhuraseti ca' ityamaraH / madhubhikSAphalaprakRtikarmavijayazramaM yuddhakhedaM vinayante smApanItavantaH / 'kartRsthe cAzarIre karmaNi' ityAtmanepadam / 'laT sme' iti bhUtArthe laT // 65 // anvayaH-tadyodhAH, pAstIrNAjinaratnAsu, drAkSAvalayabhUmiSu, madhubhiH, vijayazramam, vinayante sma / vAcya0-tabodhaH drAkSAvalayabhUmiSu madhubhiH vijayazramaH vinIyate.sma / vyAkhyA-tasya = raghoH, yodhAH=bhaTAH tdyodhaaH| prAstIrNAni = vistIrNAni, ajinaratnAni carmazreSThAni yAsu tAH AstIrNAjinaratnAH, tAsu mAstIrNAjinaratnAsu / drAkSANAM mRddhIkAnAM yAni valayAni samUhA! iti drAkSAvalayAni, teSAM bhUmaya:=pradezAH drAkSAvalayabhUmayaH, tAsu / madhubhiH- drAkSAnimitamadhaH, vijayasya = jayasya yaH zrama iti vijayazramastaM vinayante smadUrIkurvanti sm| samA0- tasya yodhAH tdyodhaaH| prajinAnAM ratnAni majinaratnAni, mAstIrNAni, ajinaratnAni yAsu tAH mAstIrNAjinaratnAH, tAsu pAstIyajinaratnAsu / drAkSANAM valayAH drAkSAvalayAH, drAkSAvalayAnAM bhUmayaH drAkSAvalayabhUmayaH, tAsu drAkSAvalayabhUmiSu / abhi.-raghu sainikAH drAkSAlatAbhirAvRtabhUmiSu carmazreSThAni bhAstIyaM drAkSAnirmitamadyaM pItvA yuddhazramaM dUrIkRtavantaH / hindI-raghu ke sainikoM ne aMgUra kI latAmoM se mAcchanna bhUmiyoM para zreSTha mRgacarma bichAkara aMgUra ke phaloM se taiyAra kI huI madirA kA pAna kara yuddha ke zrama ko dUra kiyA // 6 // tataH pratasthe kauberI bhAsvAniva raghurdizam / zaraisarivodIcyAnuddhariSyana rasAniva // 66 // saJjIvinI-tatoraghurbhAsvAnsUrya iva zaraDhaNasrA kiraNeriva / 'kira. posramayUkhAMzugabhastipUNirazmayaH' ityamaraH / udIcyAnudagbhavAnnRpAnarasAnudakA
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye nIbodhariSyankauberoM kuberasaMbandhinI disamudIcI pratasthe / anekenevazabdeneyaM vAkyArthopamA / yathAha daNDo-'ekAnekevazabdatvAtsA vAkyArthopamA dvidhA iti / anvayaH-tataH, raghuH, bhAsvAn, iva, zaraiH, usraH, iva, udIcyAn, rasAn, iva uparipyan, kauberIm , dizam, pratasthe / vAcya0--raghuNA bhAsvatA uddhariSyatA kaumero dik pratasthe / vyAkhyA--tataH pArasavijayAnantaram / raghuH = diliipputrH| bhAsvana:sUryaH, iva / zaraH= bANaiH / ustaiH= kiraNaH ! iv| udIcyAn = udabhavAn raajnyH| rasAn =jalAni iva udghariSyana-unmUlayiSyan / kuberasyeyaM dika kauberI, tAM kuberasaMbandhinIm / dizamU-kASThAm, udIcIm / pratasthe-pravacAla / samA0-udIcyAM bhavAH udIcyAH, tAn udIcyAn / abhi0 ... pArasavijayottaraM yathA sUryaH svatIkSNa kiraNa: jalAni zoSayitum uttarasyAM dizi prasarati, (uttarAyaNakAla ityarthaH ) tathaiva raghurANi uttaradezasthAna rAjJaH vijetu udIcIm kASTAM prati pratasthe / hindI-pArasa dezake rAjAmoM ko jItakara raghu uttara deza ke rAjAmoM ko jItane ke lie isa prakAra Age bar3he jaise ki sUrya kiraNoM se jaloM ko zoSita karane ke lie uttarAyaNa kAla meM uttara dizA kI ora bar3hatA hai / / 6 / / vinItAdhvazramAstasya sindhutIraviceSTanaiH / dudhuvurvAjinaH skandhAMllagnakuMkumakesarAn / / 6 / / saJjIvinI-sindhurnAma kAzmIradezeSu kazcinnadavizeSaH / 'deze nadavizeSe'bdhau sindhurnA sariti triyAma' itymrH| sindhostIre viceSTanaraMgaparivartanaivinautAdhvazramAstasya raghojino'zvA bhagnA: kuMkumakesarAH kuMkumakusumakicalkA yeSAM tAn / yadvA lagnakuMkumA: kesarA: saTA yeSAM tAn / 'matha kuMkumam / kAzmIrajanma' ityamaraH / 'kesaro nAgakesare / turaMgasiMhayoH skandhakezeSu bahuladrume / punAgavRkSe ki jalke syAt' iti haimaH / skandhAnkAyAn / 'skandha; prakANDe kAyeM'se vijJAnAdiSu paJcasu / nRpe samUhe vyUhe ca' iti haimaH / dudhuvuH kampayanti sma / ghUna kampane // 6 //
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH anvayaH-sindhutIraviceSTanaiH, vinItAdhvazramAH, tasya, vAjinaH, lagnakuMkumakesarAn, skandhAn, dudhuvuH / vAcya-vinItAdhvazramaH, tasya, vAjibhiH, lagnakuMkumakesarAH, skndhaa| dudhuvire| __ vyAkhyA--sindhoH nadavizeSasya, tIre-taTe, viceSTanAni-maGgaparivartanAni iti sindhatIraviceSTanAni tH| vinIta:-dUrIkRtaH, pradhvana:-mArgasya zramaH khedaH, yaste vinItAdhvazramAH / tsy-rghoH| vAjinaH-prazvAH / lagnaM= saMsakta, kuMkuma = kAzmIrajanma yeSAM te tAdRzAH kesarA = kijalkAH yeSAM te lagnakuMkumakesarAH, tAn / skandhAna=skandhapradezAn / dudhuvuH = kampayAmAsuH / samA0-sindhoH tIraM sindhutIram, sindhutIre viceSTanAni sindhutIraviceSTanAni taiH sindhutiirvicessttnaiH| adhvanaH zramaH pradhvazramaH, vinItaH adhvapramaH yaiste vinItAdhvazramAH / lagnaM kuMkuma yeSu te lagnakuMkumAH, lagnakuMkumAH kasarA: yeSAM te lagnakuMkumakesarAH, tAn lagnakuMkumakesarAn / abhi.-sindhunadasya tIre aGkaparivartanena khedaM dUrIkRtya raghoH senAzvAH kuMkumakesarasaMsaktimataH skandhAna kampayAmApaH / hindI-sindhu nAmaka nada ke taTa para loTakara mArga kI thakAvaTa ko dUra karate hue raghu kI senA ke ghor3oM ne apane kandhoM ke bAloM meM lage hue kesara ke kaNoM ko hilAkara dUra kiyA // 67 // tatra hUNAvarodhAnAM bhataSu vyaktavikramam / kapolapATalAdezi babhUva raghuceSTitam // 18 // saJjIvinI-tatrodIcyAM dizi bhartRSu vyaktavikramam / bhartRvadhena sphuTaparAkramamityarthaH, raghuceSTitaM raghuvyApAraH hUNA janapadAkhyAH kSatriyAH / teSAmavarodhA antaHpurastriyaH / tAsAM kapoleSu pATalasya pATalimnastADanAdikRtAgaNyasyAde. zyupadezaka babhUva / athavA pATala prAdezyAdeSTA tasya tadbabhUva / svayaM lekhyAyata ityarthaH // 68 // anvayaH-tatra, bhartRSu, vyaktavikramam, raghuceSTitam, hUNAvarodhAnAm, kapolapATalAdezi, babhUva /
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAye vAcya0 -- vyaktavikrameNa raghuceSTitena hUNAvarodhAnAM kapolapATalAdezinA bhU / hateSvityarthaH / vyAkhyA- - tatra = udIcyAM dizi / bhartRSu = svAmiSu vyaktaH = spaSTaH, vikramaH parAkramaH yasya tat vyaktavikramam / raghoH ceSTitam raghuceSTitam = raghuvyApAra: / hUNAnAM pazcimakSatriya vizeSANAm, zravarodhAH antaH purANi hUgNAvarodhA:, teSAm huNAvarodhAnAm, kapolayo: gaNDasthalayoH, pATalaH = zvetaraktaH, iti kapolapATalaH tamAdeSTuM zIlamasya kapolapATalAdezi / babhUva = prabhUt / = S samA0- - vyaktaH vikramaH yena tat vyaktavikramam / raghoH ceSTitaM raghuceSTitam / hUNAnAM bhavarodhA: hUNAvarodhAH teSAM hUNAvarodhAnAm / pATalasya prAdezi pATalAdeza, kapoleSu pATalAdezi kapolapATalAdeza | 0 abhi0 - raghuH udIcyAM dizi hUNAntaH purAMganAnAM svAmino hatvA svaparAkramaM vistArayan tAsAM kapolapradezAn tADanAdikRtAruNyAMzcakAra / zokavilApe vakSaH kapolau ca tADayanti tatratyAH striyaH / hindI - uttara dizA meM hUNAGganAoM ke lAla kapoloM kI aruNimA hI, unake patiyoM para prakaTa hue raghu ke parAkrama rUpa vyApAra kI sUcanA de rahI thI / / 68 / / kAmbojAH samare soDhuM tasya vIryamanIzvarAH / gajAlAnaparikliSTaira coTaH : sArdhamAnatAH // 66 // saJjIvinI - kAmbojA rAjAnaH samare tasya raghorvIryaM prabhAvam / 'vIryaM tejaHprabhAvayo:' iti haima: / soDhumanIzvarA mazaktAH santaH / gajAnAM raghudantinAmAlAnaM bandhanam / bhAve lyuTi 'vibhASA lIyateH' ityAtvam / tena parikliSTa : parikSate rakSorTavRkSa vizeSaiH sArdhamAnatAH // 66 // anvayaH---kAmbojAH, samare, tasya, vIryam soDhum, anIzvarAH, gajAlAnaparikliSTaH, prakSorTaH, sArdham, dhAnatA: / vAcya0 - kAmbojaiH soDhum anIzvaraiH prAnataiH babhUve /
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH vyAkhyA-kambojasyeme kAmbojA: kambojadezavAsinaH / samare yuddhe / tasya-raghoH / vIryam = prabhAvam / soDhum = sahanaM kartum / na IzvarAH bhanIzvarAH = asamarthAH sntH| prAlIyate'sminnisyAlAnam, gajAnAm-hastivAmAlAnaM - bandhanaM gajAlAnaM tena parikliSTA: parikSatAH gajAlAnaparikliSTAH, roH / akSoTaH vRkSavizeSaH / sArdham saha / mAnatA: namrIbhUtAH / samA0- kambojAnAM rAjAnaH kAmbojAH / na IzvarAH anIzvarAH / gajAvAmAlAnaM gajAlAnam, gajAlAneca parikliSTAH gajAlAnaparikliSTAH, te: gajAlAnaparikliSTaH / abhi0-kambojadezanivAsino rAjAno yuddhe raghuprabhAvaM soDhumasamarthAH sevAhastibandhanIbhUtAkSoTavRkSaH sahaiva namrA babhUvuH / hindI-kamboja dezavAsI rAjA yuddha meM raghu kA teja sahana na kara sake tathA hAthiyoM ke bAMdhane se jhuke hue akharoTa ke per3oM ke sAtha prApa bhI raghu ke pAge jhuka gaye // 66 // teSAM sadazvabhUyiSThAstuGgA drvinnraashyH| upadA vivizuH zazvannotsekAH kosalezvaram // 7 // saJjIvinI-teSAM kAmbojAnAM sadbhirazvabhUyiSThA bahulAstuGgA draviNAnAM hiraNyAnAm 'hiraNyaM draviNaM dhumnam' itymrH| rAzaya evopadA upAyanAni / 'upAyanamupagrAhyamupahArastathopadA' ityamaraH / kosalezvaraM kosaladezAdhipati taM raghu zazvadasadvivizuH / 'mUhaH punaH punaH zazvadabhIkSNamasakRtsamAH' itymrH| tathApyutsekA garvAstu na vivizuH / satyapi garvakAraNe na jagatyarthaH // 7 // anvayaH--teSAm, sadazvabhUyiSThAH, tuGgAH, draviNarAzayaH, upadAH, kosalezvaram, zazvat, vivizuH, utsekAH, na, vivizuH / vAcya0--sadazvabhUyiSThaH, tuGgaH, draviNarAzibhiH, upadAbhiH, kosalezvaraH zazvat, vivize, utsekaiH, na / vyAkhyA---santazca te'zvAH sadazvAH zobhanaghoTakAH, te yiSThAH = bahulAH / tuGgAH = unnatAH / draviNAnAm = hiraNyAnAm, rAzayaH-samUhAH /
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 62 raghuvaMzamahAkAvye tA eva upadA: = upAyanAni / kosalAnAmIzvarastam = kosalAdhipati raghum / vivizuH=prAvizan, utsekA: = garvAH, tu na vivizuH / samA0-santazca te prazvAzca sadazvA:, sadazvabhUyiSThA: sadazvabhUyiSThAH / draviNAnAM rAzayaH draviraNa rAzayaH / kosalAnAmIzvaraH, kosalezvaraH, ta kosalezvaram / abhi-raghuparAjitA: kAmbojA: raghave svadezotpannAzvabahulAn hiraNyocca rAzInupahArarUpeNa daduH, kintu tAnAdhyApi radhuH garva na kRtavAn / hindI raghu se hAre hue kamboja deza ke rAjAoM ne raghu ke prAge apane deza meM utpanna ghor3e jisameM bahuta the aisI draviNarAziyA~ upahAra rUpa se bheMTa kI, parantu rAjA raghu ko tanika bhI garva na humA // 70 // tato gaurIguru zailamArurohAzvasAdhanaH / vardhayanniva tatkUTAnuddhRtairdhAtureNubhiH // 7 // saJjIvinI-tato'nantaramazvasAdhanaH san gauryA guruM pitaraM ca zailaM himavantam / uddhRtaurazvakhuroddhtIrdhAtUnAM gairikAdInAM reNubhistatkUTAstasya zRMgAriNa / 'kUTo'strI zikharaM zRMgam' ityamaraH / vardhayanniva prAruroha / utpatadbhU lidarzanAd girizikharavRdhibhramo jAyata iti bhAvaH // 71 / / anvayaH---tataH, azvasAdhanaH, gaurIgurum, zailama , uddhRtaH, dhAtureNubhiH, tatkUTAn, vardhayan, iva, pAruroha / vAcya--azvasAdhanena, gaurIguru: zailaH, taskUTAn. vardhayatA, iva pAruruhe / vyAkhyA-tataH tadanantaram / prazvA:-dhoTakAH, eva sAdhanAni samarasahAya. bhUtAni yasya sa azvasAdhanaH / raghu: / gIryA:=pArvatyAH, guru:-pitA iti gorIguruH = himAlayaH, tam / zailam =parvatam / uddhRteH- utyApitaH / dhAtUnAM= garikAdInAM, reNavaH = dhUlayaH dhAtureNavaH, taiH| tasya himAlayasya kuuttaa| zikharapradezAH, tatkUTAstAn / vardhayan = vRddhitvamApAvayan / iva / pArurohaArohata / samA--prazvA eva sAdhanaM yasya saH azvasAdhanaH / gauryA guruH gaurIguruH, taM gaurIgurum / dhAtUnAM reNavA, dhAtureNavaH, seH dhaaturennubhiH| tasya kUTA: tatkUTAH, tAn taskUTAn /
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH abhi0--kAmbojavijayAnantaraM raghuH vAjisainyasahAyavAn san uttaradizi vartamAnAnnRpatIvijetukAmaH hayakhurotthApitagairikAdidhAtureNubhiH himAlayazailazikharANi vardhayan iva himAcalamAroha / hindI--kAmboja bijaya ke pazcAt ghor3oM kI senA lekara rAjA raghu ghor3oM ke khuro se uThAI huI gerU, manaHzilA mAdi dhAtuoM kI dhUli se usake zikharoM kI UMcAI ko aura bhI bar3hAte hue himAlaya parvata para car3he // 7 // zazaMsa tulyasattvAnAM sainya ghoSe'pyasaMbhramam / guhAzayAnAM siMhAnAM parivRtyAvalokitam // 72 // saJjIvinI-tulyasatvAnAM sainyaH samAnabalAnAm / guhAsu zerata iti guhAzayAsteSAm / "adhikaraNe zeteH" ityacpratyayaH / 'darI tu kandaro vA strI devakhAta bile guhA' ityamaraH / siMhAnAM harINAm "siMho mRgendraH paJcAsyo haryakSa: kesarI hariH' itymrH| saMbandhi parivRtyAvalokitaM zayitvaiva grIvAbhaGagenAvalokanaM kartR sainyaghoSa senAkalakale saMbhramakAraNe satyapyasaMbhramamantaHkSobhavirahitvam / naJaH prasajyapratiSedhe'pi samAsa iSyate / zazaMsa kathayAmAsa / sainyebhya ityarthAllabhyate / bAhyaceSTitameva manovRtteranumApakamiti bhaavH| masaMbhrAntatve hetustulyasattvAnAmiti / nahi samabalaH samabalAd bibhetIti bhAvaH // 72 // anvayaH--tulyasattvAnAm, guhAzayAnAm, siMhAnAm, parivRtya, avaloki. tam, sainyaghoSa, api, asambhramam, zazaMsa / vAcya0--siMhAnAm parivRtya avalokitena, sainyaghoSa, api, asambhramaH shshNse| vyAkhyA--tulyaM samAnaM, sattvaM = balaM yeSAM te tulyasatvAsteSAm / grahAsU kandarAsu zerata iti guhAzayAsteSAma, siMhAnAma = mRgendrANAma, "siMho, mRgendraH paJcAsyo haryakSaH kesarI hariH" itymrH| parivRttya parAvRttya / prava. lokitam pravalokanaM 'kartR' / sevAyAM samavetA: sainyAH = senApuruSAH, teSAM ghoSe = kalavale'pi / na sambhramo'sambhramaH = kSobhAbhAvastam / zazaMsa = kthyaamaas|
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye samA0 - tulyaM sattvaM yeSAM te tulyasattvAH teSAM tulyasatvAnAm / guhAsu zerate iti guhAzayAH teSAM guhAzayAnAm / sainyasya ghoSaH sainyadoSaH tasmin saibhyaghoSe / na sambhramaH asambhramaH, tam asaMbhramam / 64 abhi0 --- sainya samAna balazAlinI himAlayaguhAsu zayAnAH siMhAH sevAkalakale satyapi kevalaM grIvabhaGgenaivAvalokayantaH svabhayarAhityaM sUcayanti sma / hindI - senA ke samAna balazAlI, himAlaya kI guphAnoM meM leTe hue siMha sevAzabda ke hone para bhI kevala gardana ghumAkara hI dekhate hue apanI nirbhayatA prakaTa kara rahe the ||72 // bhUrjeSu marmarIbhUtAH kIcakadhvanihetavaH / gaGgAzIkariNo mArge mastastaM siSevire // 73 // saJjIvinI -- bhUrjapatreSu / 'bhUrjapatro bhujo bhUrjI mRdutvavacamikA matA' iti yAdavaH / mamaMraH zuSka parNadhvaniH / 'marmaraH zuSkapararNAnAm' / iti yAdavaH / zrayaM ca zuklAdizabdavad guNinyapi vartate prayojyate ca / 'marmarera gurudhUpagandhibhiH" iti / ato marIbhUtaH marmarazabdavantau bhUtA ityarthaH / kIcakAnAM veNuvizeSANAM dhvanihetavaH / zrotrasukhAzceti bhAvaH / gaGgAzIkariNaH / zItalA ityarthaH / maruto vAtA mArge taM raghum siSevire // 73 // anvayaH- - bhUrjeSu, marmarIbhUtAH kIcaMSa dhvanihetavaH, gaGgAzIkariraNaH, marutaH, mArge, tam, siSevire / vAcya0 - marmarIbhUteH kIcakadhvanihetubhiH gaMgAzIkaribhiH marudbhiH mArge saH siSeve / vyAkhyA -- mUrjeSu = bhUrjapatreSu / zramameza mamerA: sampadyamAnA iti marmarI - bhUtAH = marmarazabdavanta: / dhvaneH = zabdasya hetavaH kAraNAni iti dhvanihetavaH / kIcakAnAM = veNuvizeSANAM dhvanihetavaH kIcakadhvanitatraH, taiH / " kIcakA veNavaste syurye svanantya nilodUdhatAH" ityamaraH / gaMgAyA:= bhAgIrathyAH, zIkarA:= kaNaHH santyeSviti gaGgAzIkariNaH marutaH = vAyavaH / tam = 2ghum / siSevire== sevitavantaH / samA0 - zramarA: marbharaH sampadyamAnAH marmarIbhUtAH / kIcakAnAM dhvaniH 2
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha. sargaH kIcakadhvaniH, kIcakadhvaneH hetavaH kIcakadhvanihetavaH / gaGgAyAH zIkarAH gaGgAzIkarA: gaGgAzIkarA eSAM santIti gaGgAzIkariNaH / abhi0-parvatArohaNasamaye raghoH zrama, zuSkabhUrjapatreSu marmaradhvanimantaH, kIcakAkhyaveNuSu karNAbhirAmaM dhvani janayanto gaGgAmbhaHzItalA vAyavaH apniitvntH| hindI--himAlaya parvata para car3hate samaya raghu ke parizrama ko, sUkhe bhUjapatroM meM marmaradhvani karanevAle tathA kIcaka nAma ke bAMsoM meM manohara zabda utpanna karate hue gaMgA ke zItala vAyu ne, dUra kiyA / / 73 / / vizazramurnamerUNAM chAyAsvadhyAsya sainikaaH| dRSado bAsitotsaGgA niSaNNamRganAbhibhiH // 74 // sabjIvinI-sainikAH senAyAM samavetAH prAgvahatIyaSThakpratyayaH / namena rUNAM suraghunAgAnAM chAyAsu niSaNNAnAM dRSadupaviSTAnAM mRgANAM kasturImRgANA nAbhibhirvAsitotsaGgAH surabhitatalA haSadaH zilA adhyAsyAdhiSThAya / 'madhizIGa sthAsAM karma' iti karma / dRSatsvadhiruhyetyarthaH / vizazramurvizrAntAH // 4 // anvayaH-sainikAH, namerUNAm, chAyAsu niSaNNamRganAbhibhiH vAsito. saGgAH, haSadaH, adhyAsya, vizazramuH / vAcya-sainikaH haSadaH, adhyAsya vizazrame / vyAkhyA-sainikAH = senaapurussaaH| namerUNAm =surapunnAganAmakavRkSa. vizeSANAm / chAyAsu = anAtapeSu / niSaNNAH=sthitA ye mRgAH hariNAH kastUrImagA ityarthaH / iti niSaNNamagAH, teSAM nAbhayaH nAbhipradezAH, taiH / vAsitAH = sura bhitAH, utsaGgAH = madhyabhAgA yAsAM tAdRzI: / dRSadaH=zilA. pradezAn / adhyAsya = adhiSThAya / vizazramaH= zramamapanItavantaH / samA0-niSaSNAzca te mRgAzca niSaNNa mRgAH, niSaNNamRgAraNAM nAbhayaH niSaNNamRganAbhayaH, te: niSaNNamRganAbhibhiH / vAsitAH utsaGgAH yAsAM tA vAsitotsaMgAH, tA: vaasitotsNgaaH| abhi0-raghusainika meruvRkSataleSu kastUrImRganAbhisthakastUrIgandhavAsitatalabhAgeSu prastareSu adhiSThAya parvatArohaNajanitaH zramaH dUrIkRtaH /
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye hindI-raghu ke sainikoM ne nameru (divya supArI ke ) vRkSoM ke nIce sthita kastUrI mRga ko nAbhiyoM se jinameM kastUrI kI gandha basa gaI hai aisI zilAnoM ke Upara baiThakara, parvata para car3hane ke parizrama ko dUra kiyA // 74 / / saralAsaktamAtaGga praiveyasphuritatviSaH / AsannoSadhayo neturnaktamasnehadIpikAH // 75 / / saUjIvinI--saraleSu devadAruvizeSeSvAsaktAni yAni mAtaMgAnAM gajAmAm / grIvAsu bhavAni veyANi kaNThazRGkhalAni / 'grIvAbhyo'Nca' iti cakArADdapratyayaH / teSu sphuritatviSaH pratiphalitabhAsa proSadhayo jvalanto jyotilatA vizeSA naktaM rAtrI netu yakasya raghoravasnehadI pikAstaula nirapekSAH pradIpA prAsan // 7 // anvayaH- saralAsaktamAtaGgagnaiveyasphurita sviSaH, proSadhayaH, naktam, netuH, prasnehadIpikAH, prAsan / vAcya0-saralAsaktamAtaMgagreveyasphuritasvibhiH proSadhibhiH netuH naktam prasnehadIpikAbhiH prabhUyata / vyAkhyA-saraleSu = saralAkhyavRkSeSu, AsaktAH - baddhA iti saralAsaktAH, tAdRzAH ye mAtaGgA:gajAH iti saralAsaktamAtaMgA:, teSAM greveyaH kanThasukhalAbhiH, sphuritApratiphalitA, tviT = kAntiryAsAM tA: saralAsaktamAtaMgapraiveya. sphAritatviSaH / proSadhayaH = jyotirlatAvizeSAH / naktam =raatrau| netuH = nAyakasya radhoH / na vidyate sneho yAsu tA asnehAstaularahitAstAdRzyo yA dIpikA:=prakAzapAtrANIti prasnehadIpikAH = vinA sailaM jvalanto dIpAH ityarthaH / prAsan = prabhUvan / ___ samA0-grIvAsu bhavAni greveyANi, mAtaGgAnAM graiveyANi mAtaGgaveyANi, saraleSa prAsaktAni saralAsaktAni, saralAsaktAni ca tAni mAtaGgaveyANi ca saralAsaktamAtaMgaveyANi / saralAsaktamAtaMgaveyeSu sphuritAH sviSaH yAsAM tAH srlaasktmaatNggreveysphurittvissH| snehasya dIpikAH snehadIpikAH, na snehadIpikA prasnehadIpikAH / abhi0-himAlayazikharasthasya sainyasahitasya raghoH rAtrisamaye jyoti
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 67 latAvizeSA eva telAnapekSapradIpakAryamakurvan / yeSAM prabhA saralAkhyavRkSeSu nibaddhAnAM gajAnAM kaNThazRGkhalAsu pratiphalitAsIt / / hindI-himAlaya parvata para sthita senA sahita raghu ke liye rAtri ke samaya binA tela ke jalane vAle dIpakoM kA kArya rAta meM camakanevAlI auSadhilatAnoM ne kiyA, jinakA prakAza cIr3a ke vRkSoM meM baMdhe hue hAthiyoM ke gale kI jaMjIroM meM pratiphalita hotA thA // 75 / tasyotsRSTanivAseSu knntthrjjukssttvcH| gajavarma kirAtebhyaH zazaMsurdevadAravaH / / 76 // saJjIvinI-tasya raghorutsRSTeSujjhiteSu nivAseSu senAvizeSeSu kaNTharajjubhirgajaveyaH kSatA niSpiSTAstvaco yeSAM te devadAravaH kirAtebhyo vanacarebhyo gajAnAM varma pramANam / 'varma dehapramANayoH' ityamaraH / zazaMsuH kathitavantaH / devadAruskandhatvakSatargajAnAmonnatyamanumIyata ityarthaH / / 76 // ___anvayaH-tasya, utsRSTanivAseSu, kaNTharajjukSatatvacaH, devadArava:, kirAtebhyaH, gajavarma, zazaMsuH / vAcya0-kaNTharajjunatatvagbhiH, devadArubhiH, gajavaSma shshNse| vyAkhyA-tasya = raghoH / utsRSTAH parityaktAH ye nivAsAH = vAsabhUmipradezAH ityutsRSTanivAsAsteSu / kaNThasya =galapradezasya rajavaH iti kaNTharajjava:, tAbhiH kSatA = khaNDitA, tvak = valkalam yeSAM te kaNTharajjukSatatvacaH / devdaarvaa=devdaaruvRkssaaH| kirAtebhyaH = vanacarama tacchajAtibhyaH / gajAnAM = senA. kariNAm, varma-pramANam iti gajavarma dehaunnatyamiti yAvat / zazaMsuH kthyaamaasuH| samA0-utsRSTAzca te nivAsAzca utsRSTanivAsAH, teSu utsRSTanivAseSu / kaNThAnAM rajava: kaNTharajavaH, kaNTharajjubhiH kSamA tvak yeSAM te kaNTharajjukSata. tvacaH / gajAnAM varma gajavarma, tat gajavaSpaM / abhi.- raghuNA parityakteSu senAnivezeSu kirAtAH devadAruvRkSeSu nibaddhagajakaNThabandhanIbhUtazRGkhalAkarSaNakAraNena bhinnatvakSu tadIyagajazarIronnatyamajAnan /
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye hindI - himAlaya parvata para raghu ke dvArA chor3e gaye senA ke par3AvoM meM kirAta logoM ne devadAru vRkSoM meM baMdhe, senA ke hAthiyoM kI kaNTharajjunoM se ukhAr3I huI chAloM se raghu ke hAthiyoM ko UMcAI jAnI // 76 // 68 tatra janyaM raghorghoraM parvatIyairgaNairabhUt / nArAcakSepaNIyAzmaniSpeSotpatitAnalam // 77 // saJjIvinI - tatra himAdrI raghoH parvate bhavaH parvatIyaiH / 'parvatAcca' iti chapratyayaH / gaNairutsayasa ke tAkhyaiH saptabhiH saha / 'gaNAnutsavasaMketAnajayatsa sa pANDava:' iti mahAbhArate / nArAcAnAM bAraNavizeSANAM kSepaNIyAnAM bhindipAlAvAmazmanAM ca niSpeSeNa saMgharSeragotpatitA analA yasmiMstattathoktam | 'kSepaNIyo bhindipAlaH khaDgo dIrgho mahAphalaH' yAdavaH / ghoraM bhImaM janyaM yuddhamabhUt / 'yuddhamAyodhanaM janyam' ityamaraH // 77 // anvayaH--tatra, radho, parvatI, gaNaiH, nArAcakSepaNIyAzma niSpeSotpatitAlam, ghoram, janyam, zrabhUt / vAcya0- nArAcakSepaNIyAzma niSpeSotpatitAnalena ghoreNa janyena prabhAvi / vyAkhyA - tatra = himAlaya parvate, raghoH = dilIpaputrasya, parvate bhavAH parvatIyAH parvatanivAsinaH, taiH parvatIyaiH / gaNeH = utsava saMketAkhyaiH / nArAcA:= bAraNavizeSAH, kSepaNIyAH = bhindipAlAH zrazmAnaH = prastarAH eSAmitaretarayogaH cArAcakSepaNIyAzmAnaH teSAM niSpeSeNa = saMgharSeNa, utpatitaH = utpannaH, anala: hniryasmiMstattathoktam / ghoraM = bhayAnakam / janyam = yuddham / abhUta = babhUva / samA0---nArAcAzca kSepaNIyAzca zrazmAnazca nArAcakSepaNIyAzmAnaH, vArAcakSepaNIyAzmanAM niSpeSaH nArAcakSepaNIyAzmaniSpeSaH, nArAcakSepaNIyAzmaniSpeSeNa utpatita: nalaH yasmin tat nArAcakSepaNAyAzmaniSpeSotpatitAnalam / abhi0 - himAlaye raghoH utsava saMketAkhyagaNaiH saha bhayaMkaraM yuddhamabhUt / yatra prayuktaiH nArAcaiH, bhindipAlaiH, prastaraMzca zranyonyasaMgharSeNa vahnirutpanno'bhUt / = hindI - himAlaya parvata para raghu kA utsavasaGketa nAmaka gaNoM se ghora yuddha huA, jisameM prayoga kiye gaye bAraNoM, bhindipAloM tathA pattharoM ke pArasparika saMgharSa se agni utpanna ho jAtI thI / / 77 / /
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH zarairutsavasaGketAn sa kRtvA viratotsavAna / jayodAharaNaM bAhvorgApayAmAsa kinnarAn // 7 // saJjIvinI-sa raghuH zaraiNirutsavasaMketAntAma gaNAnviratotsavAnkRtvA / jitvetyarthaH / kinnarAn bAhvoH svabhujayorjayodAharaNaM jayakhyApakaM prabandhavizeSa gApayAmAsa / 'gatibuddhipratyavasAnArthazabdakarmAkarmakANAmaNi kartA sa No' ityanena kiMnarANAmapi kartRtvAtmatvam / 7 // anvayaH-saH zaraiH, utsavasaMketAn, viratotsavAn, kRtvA, bAhvoH, jayodA. haraNam, kinnarAn, gApayAmAsa / vAcya-tena, zaraiH kinnarAH bAhvoH, jayodAharaNam, gApayAJcakire / vyAkhyA-sa:= rghuH| zaraH =baannH| utsavAzca saMketAzca utsavasaMketAH tAn=tannAmakAn gaNAn / virataH = zAntaH, utsava:-harSaH, yeSAM te viratotsavAH, tAn / kRtvA=vidhAya / bAhvoH bhujayoH / jayasyodAharaNam -jayodAharaNam = tat vijayakhyApakaprabandham / kinnarAn gandharvAn / gApayAmAsa =gAnaM kaaryaamaas| samA0-virata utsavo yeSAM te viratotsavAH, tAn viratotsavAn / udAhriyate pranenetyudAharaNam , jayasyodAharaNaM jayodAharaNam, tat jayodAharaNam / __ abhi0 -- raghuH utsavasaMketAkhyAngaNAn vijitya hataharSAMzca tAn kRtvA sthavijayakhyApakaM prabandha gandharvAn gApayAmAsa / hindI-raghu ne himAlaya parvata para utsavasaMketa nAmaka gaNoM ko jIta kara unake harSotsavoM ko phIkA banAkara apane parAkrama kA guNagAna gandhavoM se karAyA // 7 // paraspareNa vijJAtasteSUpAyanapANiSu / rAjJA himavataH sAro rAjJaH so himAdriNA // 7 // saJjIvinI-teSu gaNeSUpAyanayuktA pANayo yeSAM teSu satsu paraspareNAnyonyaM rAjJA himavataH sAro dhanarUpI vijnyaatH| himAdriNApi rAjJaH sAro balarUpI vijnyaatH| etena tatratyavastUnAmanaya'tvaM gaNAnAmabhUtapUrvazca parAjaya iti dhvanyate // 7 //
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye anvayaH--teSu upAyanapANiSu, paraspareNa, rAjJA, himavataH, sAraH himAdriNA, ca, rAjJaH sAraH, vijnyaatH| vAcya--parasparam rAjA himavataH sAram, himavAMzca rAzaH sAram vijJAtavAn / vyAkhyA-teSu-utsavasaMketAkhyeSu gaNeSu / upAyanAni =upahArAH pANiSu =hasteSu yeSAM ta upAyanapANayaH, teSu upAyanapANiSu satsu / paraspareNa-pranyonyam / rAjJA = raghuNA / himosyAstIti himavAn tasya == himAlayasya, sAraH =dhanarUpaH, himavatA = himAlayena ca / rAjJaH raghoH, sAraH = balarUpaH / vijJAtaH = buddhH| samA0-upAyanAni pANyoryeSAM te upAyanapANayaH, teSu upAyanapANiSu / abhi-yadA parAbhUtA utsavasaMketAkhyagaNAH hasteSUpAyanAni prAdAya raghusaMmukhamAgatAstadA raghuNA himAlayasya dhanarUpA smRddhivijnyaataa| himavatApi yuddhakriyayA rapola vijJAtam / hindI-jaba ki hAre hue utsavasaMketagaNa rAjA raghu ke sAmane hAthoM meM upahAra lekara prastuta hue taba rAjA ne himAlaya kA samRddhirUpa sAra jAnA tathA himAlaya ne bhI rAjA kA balarUpa sAra jAnA / / 6 / / tatrAkSobhyaM yazorAziM nivezyAvaruroha saH / paulastyatulitasyAdrarAvadhAna iva hriyam // 8 // saJjIvinI-sa raghustatra himAdrAvakSomyamadhRSyaM yazorAzi nivezya nidhAya / paulastyena rAvaNena tulitasya cAlitasyAdreH kailAsasya hriyamAdadhAno janayaniva / avrohaavttaar-| kailAsamagatvaiva pratinivRtta ityarthaH / nahi zUrAH pareNa parAjitamabhiyujyanta iti bhAvaH / / 80 // anvayaH- saH, tatra, prakSobhyam, yazorAzim, nivezya, paulastyatulitasya adreH, hiyam, mAdadhAnaH, iva avruroh| vAcya0-tena prAdadhAnena iva avruruhe| vyAkhyA-saH raghuH / tatra-himAlaye / kSobhitu yogyaM zobhyaM, na kSobhyam
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH prakSobhyam = prabhRSyam, sthirmityrthH| yazasAM rAziyaMzorAzistam = kItisamUham / nivezya = nidhAya / pulastyasya gotrApatyaM pumAn paulastyaH = rAvaNaH, tena tulitaH = cAlitaH iti paulastyatulitaH, tasya / padreH- parvatasya kailAsasya / hriyam = lajjAm / prAdadhAnaH = janayanniva / avaroha = prvttaar| samA0-kSobhituM yogyaH kSomyaH, na kSobhyaH prakSobhyaH, tam prazomyam / yazasa rAziH yazorAziH, taM yazorAzim / pulastyasya gotrApatyaM pumAn polastyaH, paulastyena tulita: paulastyatulitaH, tasya paulastyatulitasya / abhi.- sa raghuH tatra himAdrI sthiraM yazorAzi saMsthApya rAvaNotthApitaH parAjito'yam iti nindAvicAreNa kailAsasamIpamagatvaiva pratinivRttaH / tena ca hrIrivotpAditA kailAsasya / hindI--raghu himAlaya parvata para apane sthira yaza ko sthApita karake 'rAvaNa se uThAyA huprA yaha parvata te parAjita hai' isa nindA ke vicAra se kailAsa para na jAkara use lajjita karate hue vahAM se nIce utara par3e // 20 // cakampe tIrNalauhitye tasminprAgjyotiSezvaraH / tadgajAlAnatAM prAptaiH saha kAlAgurudrumaiH // 8 // sabjIvinI-tasminraghI tI lohityA nAma nadI yena tasmistIrNa. lauhitye sati / prAgjyotiSANAM kAmarUpANAM janapadAnAmIzvarastasya raghogajAnAmAlAnatAM gajabandhanastambhatAM prAptauH kAlAgurunumaiH kRSNAguruvRkSaH saha cakampe kampitavAn / / 1 // anvayaH-tasmin, tIrNalau hatye, sati, prAgjyotiSezvaraH, tadgajAlAnatA prAptaH, kAlAgurudrumaiH saha cakampe / vAcya-prAgjyotiSezvareNa cakampe / vyAkhyA-tasmin = ragho / tIrNA lohityA-tannAmakanadIvizeSa: yena saH tIrNalohityaH, tasmin sati / prAgjyotiSANAm IzvaraH prAgjyotiSezvara:= kAmarUpadezAdhipatiH / tasya = raghojA: = hastinaH, tadgajAH, pAlAnasya= dvipabandhanastambhasya bhAvaH mAlAnatA, tadgajAnAmAlAnatA tAm senAgajabandhanaH
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye stambhatvaM, praapt:=gtH| kAlAgurUNAM drumAH kAlagurudrumAH, taiH = kAlAguruvRkSaH / saha = sAdham / cakampe = kampitavAn / samA0-tIrNA lauhityA yena saH tIrNalauhityaH, tasmin tIrNalauhitye / mAgjyotiSANAmIzvaraH prAgjyotiSezvaraH / tasya gajAH tadgajAH, tadgajAghAmAlAnAni tadgajAlAnAni, tadgajAlAnAnAM bhAvaH tad gajAlAnatA, tAM tadgajAlAnatAm / kAlAzca te agurudrumAzca kAlAgurudrumAH, roH kAlAgurudrumaiH / abhi0-himAdrivijayAnantaraM lohityAkhyAnadImuttIrNana raghuNA kAmarUpAdhipatihRdaye tathaiva kampaH kRtaH yathA tad gajaiH svabandhanastambhatAM nIteSu kaalaagurudrumessu| hindI-himAlayavijaya ke pazcAt, lauhitya nAmaka nadI ko pAra karake raghune kAmarUpAdhipati ke hRdaya meM vaisA hI kampa utpanna kiyA jaisA ki usake gajoM ne apane bandhana stambhabhUta kAlAguru vRkSoM meM // 81| na prasehe sa ruddhArkamadhArAvarSadurdinam / rathavamarajo'pyasya kuta eva patAkinI 182 // sabjIvinI-sa prAgjyotiSezvaro ruddhArkabhAvRtasUryam / adhArAvarSa ca tad durdinaM ca dhArAvRSTi vinA durdinIbhUtam / asya ragho rathavamarajo'pi na prasehe / patAkinI senAM tu kuta eva prasehe / na kuto'pItyarthaH / / 2 / / .. anvaya-saH, rudAkam, adhArAvarSadurdinam, asya, rathavamarajaH api, na, prase hai, patAkinIm, tu, kutaH, eva / vAcya-tena prasya rathavamarajaH api na prasehe, patAkinI tu kutH| vyAkhyA-sa: kAmarUpadezAdhipatiH / ruddhaH = pratiruddhaH prAvRta iti yAvat, parkaH = sUryaH yena tat ruddhArkam / na vidyate dhArAvarSa=dhArAvRSTiH yasmin tat pradhArAvaNa, tAdRzaM yat durdinam =meghAcchanna divasam iti adhArAvarNadurdicama, 'meghacchanne'hni durdinam' ityamaraH / asya = raghoH / rathAna = syandanAnAM, dharmamArgaH rathavarma, tatra vidyamAnaM rajaH, tat / na naiva, prasehe - soDhavAn / patAkA vidyate'syAH patAkinI senA, tAmU tu kuta eva prasehe, na kuto'pItyarthaH /
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samA0-rutaH markaH yena tat ruddhArkam, tat rukhAkam / dhArANAM varNa dhArAvarNam, na vidyate dhArAvarSa yasmin tat pradhArAvarSam, adhArAvarSaJca tad dudinaJca adhArAvarSadurdinam, tat adhArAvarNadurdinam / rathAnAM vartma rathavarma, rathavartmanaH rajaH rathavamarajaH, tat rathavamarajaH / patAkA asyA astIti patA. kinI, tAM patAkinIm / __ abhi-kAmarUpadezAdhipatiH sUryamaNDalAvaraNa kAriNI vRSTi vinA durdivasaM kurvatI raghusenAdhUlimapi dUrato dRSTvA na sahanaM cakAra / bhIta ityarthaH / senA tu kuta eva / hindI--kAmarUpadeza kA svAmI sUrya ko bhI Dhaka dene vAlI vinA varSA ke durdina kara denevAlI senA kI dhUli ko bhI sahana na kara sakA pratyanta bhIta ho gayA, phira senA ko to kaise sahana karatA // 2 // tamIzaH kAmarUpANAmatyAkhaNDalavikramam / bheje bhinnakaTai gairanyAnuparurodha yaiH // 8 // saJjIvinI--kAmarUpANAM nAma dezAnAmIzo'tyAkhaNDalavikramamatIndraparA. kramaM taM raghum bhinnAH sravanmadAH kaTA gaNDA yeSAM tainagigaMgaiH sAdhanabhaije / nAgAndatvA zaraNaM gata ityarthaH / kiidRshairnaanH| yairanyAnaraghuvyatiriktAnnRpAnuparurodha / zUrANAmapi zUro raghuriti bhAvaH / / 83 // anvayaH--kAmarUpANAm, IzaH, atyAkhaNDalavikramam, tam, bhinnakaTaH, nAgaiH, bheje, yaH, anyAn, uparurodha / vAcya ----kAmarUpANAm Izena pratyAkhaNDala vikramaH sa bheje / yaH anye ururudhire| vyAkhyA-kAmarUpANAm = tannAmakadezavizeSANAm, Iza: svAmI / pAkhaNDalasya indrasya, vikramaH parAkramaH, ityAkhaNDala vikramaH so'tikrAnto yeta atyAkhaNDalavikramaH, tam = raghum / bhinnA:-pRthagbhUtAH, kaTA: gaNDapradezAH yeSAM te bhinnakaTAH, taiH naagai:=gjeH| bheje = siSeve / gajAnupAyanIkRtya zaraNAgata ityarthaH / yaH = nAgaiH / manyAn zatrUn / uparoSa = nirAkarot / samA0-pAkhaNDalasya vikramaH pAkhaNDalavikramaH, pAkhaNDalavikramam pati
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 raghuvaMzamahAkAvye kAntaH pratyAkhaNDalavikramaH, tam pratyAkhaNDalavikramam / bhinnAH kaTAH yeSAM te bhinnakaTAH, taiH bhinnkttH|| abhi-kAmarUpadezAdhipatiH indrAdhikaparAkramam raghum tAn gajAnupAyanIkRtya zaraNaM gataH yaH pUrvam anyazatrUn jitavAn / hindI-kAmarUpadeza kA rAjA indra se bhI adhika parAkrama vAle raghu ke mAge una hAthiyoM ko bheMTa meM lekara upasthita humA jinase zatruoM ko jItA karatA thA // 3 // ___ kAmarUpezvarastasya hemapIThAdhidevatAm / ratnapuSpopahAreNa chAyAmAnAca pAdayoH // 4 // saJjIvinI-kAmarUpezvaro hemapIThasyAdhidevatAM tasya raghoH pAdayozchAyAM kanakamayapAdapIThavyApinI kAntiM ratnAnyeva puSpANi teSAmupahAreNa samarpaNenAnarcArcayAmAsa // 4 // anvayaH-kAmarUpezvaraH, hemapIThAdhidevatAm, tasya, pAdayoH, chAyAm, ratvapuSpopahAreNa, prAnarca / vAcya0-kAmarUpezvareNa,hemapIThAdhidevatA, tasya, pAdayoH, chAyA, ratnapuSpopahAreNa, maanrce| vyAkhyA--kAmarUpANAm tannAmakadezavizeSANAm , IzvaraH raajaa| hemnaH = suvarNasya, pIThamAsana miti hemapITham, tasyAdhidevatA adhiSThAtrI devI hemapIThAdhidevatA, tAm / tasya =raghoH / pAdayoH- crnnyoH| chAyAm kAMtim / ratnAnyeva hIrakAdInyeva puSpANi ratnapuSpANi, teSAmupahAra:-upAyanam / ratnapuSpopahArastena / mAnarca=pUjayAmAsa / samA0-kAmarUpANAmIzvaraH kAmarUpezvaraH / hemnaH pIThaM hemapITham , hemapIThasya adhidevatA hemapIThAdhidevatA, tAM hemapIThAdhidevatAm / ratnAnyeva puSpANi ratnapuSpANi, ratnapuSpANAmupahAraH ratnapuSpopahAraH, tena ratnapuSpopahAreNa / prabhi-kAmarUpAdhipatiH suvarNasiMhAsanAdhiSThAtrI raghupAdacchAyAM ratnarUpaH puSpaiH puujyaamaas| hindI-kAmarUpa deza ke rAjA ne svarNasiMhAsana kI adhiSThAtrI raghu kI pAdakAnti ko ratnarUpI puSpoM se pUjA // 4 //
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 75 caturthaH sargaH iti jitvA dizo jiSNuryavartata rathobatam / rajo vizrAmayanarAjJAM chatrazUnyeSu mauliSu // 8 // sabjIvinI-jiSNurjayazIlaH / "glAjisthazca snuH" iti snupratyayaH / sa raghuritItthaM dizo jitvA rathairuddhataM rajazchatrazUnyeSu / raporekacchatrakatvAditi bhAvaH / rAjJAM mauliSu kirITeSu / 'mauliH kirITe dhammille cUDAkaGkelimUrdhaje' iti haimaH / vizrAmayan saMkrAmayannityarthaH / nyavartata nivRttaH // 5 // anvayA-jiSNuH, iti, dizaH, jitvA, rathoddhatam, rajaH chatrazUnyeSu, rAjJAm, mauliSu, vizrAmayan, nyavartata / vAcyA--jiSNunA, tena, iti, dizaH, jitvA, rathoddhatam, rajaH, mauliSu, vizrAmayatA, nyavRtyata / vyAkhyA-jiSNaH jayanazIlaH / iti evam / diza: kASThAH / jitvA - vijayIkRtya / rathebhya udghatam rathoddhataM, tat-syandanotthApitama, rajaH dhUlim / chatra:=prAtapatraH, zUnyAni = rahitAni chatrazUnyAni, teSu / rAjJAm = nRpANAm / mauliSu-masta keSu, vizrAmayan =saM kAmayan, nyavartata = nivavRte / samA0-rathena uddhataM rathoddhatam, tat rathoddhatam / chatreNa zUnyAH chatrazUnyAH, teSu chatrazUnyeSu / abhi.-evaM raghuH sarvA api dizo vijitya parAjiteSu chatrarahitarAjaziraHsu nijasenotyApitAM dhUli vizrAmayan digvijayAnivRttaH / hindI-isa prakAra sampUrNa dizAmoM ko jIta kara raghu parAjita rAjApoM ke chatrarahita siroM para apanI senA kI dhUli girAte hue digvijaya se lauTe // 5 // sa vizvajitamAjaDhe yajJa sarvasvadakSiNAm / / AdAnaM hi visargAya satAM vArimucAmiva // 86 // saJjIvinI-sa: raghuH sarvasvaM dakSiNA yasya yasminvA taM sarvasvadakSiNam / 'vizvajitsarvasvadakSiNaH' iti zruteH / vizvajitaM mAma yjnymaajheN| kRtavAnityarthaH / yuktaM caitadityAha - satAM sAdhUnAma / vArimucAM meghAnAmiva / maadaan| marjanaM visargAya tyAgAya hi / pAtraviniyogAyetyarthaH // 86 //
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-sa: sarvasvadakSiNam, vizvajitam, yajJam, Ajaha, hi, satAm, vArimucAm, iva, pAdAnam , visargAya bhavatIti zeSaH / vAcya--tena, sarvasvadakSiNaH vizvajit, yajJaH, pAjate, prAdAnena, bhUyate / vyAkhyA--saH- raghuH / sarva vaM = sakalaM dakSiNA yamya tAdRzam / vizvajitam = vizvajinnAmakam , yajJam = matam / prAjahe-kRtavAn / hi = yataH / satAm =sajanAnAm / vAri-jalaM muJcantIti vArimuco meghAsteSAm / iva = yathA / aAdAnam == grahaNam / visargAyatyAgAya / bhavatIti shessH| samA0-- sarvaJca tat svaJca sarvasvam, sarvasvaM dakSiNA yasya saH sarvasvadakSiNaH, taM sarvasvadakSiNam ! vAri muJcantIti vArimucaH, teSAM vArimucAm / abhi-digvijayAnantaraM raghuH vizvajinnAmakaM yajJaM kartamArebhe / yataH yathA meghAH samudrAjalamAdAya tadvarSaraNena vizvahitaM kurvanti tathaiva sajanAnAmapi dravyasaJcayaH parahitAyeva bhavati / hindI-digvijaya ke pazcAt raghu ne vizvajin nAmaka yajJa prArambha kiyA jisameM sampUrNa dhana hI dakSiNa! ke rUpa meM diyA jAtA thaa| jaise megha samudra se jala grahaNa karake vRSTi dvArA janatA kA lAbha karate haiM usI prakAra sajanoM kA dravyasaJcaya bhI paropakAra ke liye hI hotA hai / / 86 / / satrAnte sacivalakhaH puraskriyAbhi [/bhiH zamitaparAjayavyalIkAn / kAkutsthazciravirahotsukAvarodhAna rAjanyArava puranivRttaye'numene / / 87 // sabjISinI -. kAkustho raghu: mAnne yjnyaante| 'satramAcchAdane yaje sadAdAne dhanepi ca' ityamaraH / sacivAnAmanAtyAnAM sakheti sacivasakha: tam / 'sacivo bhRtake'mAtye' ita haimaH / tepAmatyantAnuparaNadyotanAtha rAjJaH sakhitva. vyapadezaH / 'rAjAhaHsakhibhyaSTan' / gurvI bhimahatIbhiH / 'gurumahatyAGgirase pitrAdau dharmadezake' iti haim:| puraskriyAbhi: pUjAbhiH zamitaM parAjayena vyalIkaM duHkhaM vailakSyaM vA yeSAM tAn / 'du:khe vailakSye vyalIkam' iti yAdavaH / ciraviraheNo
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 77 tsukA utkaNThitA avarodhA antaHpurAGganA yeSAM tAn / rAjJo'patyAni rAjanyAH kSatriyAstAn 'rAjazvazurAdyat' ityapatyArthe yatpratyayaH / 'mUrdhAbhiSikto rAjanyo bAhujaH kSatriyo virAT' ityamaraH / svapuraM prati nivRttaye pratigamanAyAnumene'nujJAtavAn / praharSiNIvRttametat / taduktam-'nau nau gastridazayatiH praharSi. NIyam' iti / / 87 // anvayaH- kAkutsthaH, satrAnte, sacivasakhaH, san, gurvIbhiH, puraskriyAbhiH, zamitaparAjayavyalIkAn, ciravirahotsukAvarodhAn, rAjanyAn, svapuranivRttaye, anumene / vAcya--kAkurarathena, sacivasakhena, satA, zamitaparAjyavyalIkAH, ciravirahotsukAvarodhAH, rAjanyAH, anumenire / vyAkhyA-kakutsthasya gotrApatya pumAn kAkutstha: kakutsthavaMzyo raghuH / sasya = makhasyAntastasmin-yajJAnte / sacivAnAmamAtyAnAM sakhA mitraM sacivasakha:-pramAtyasahAya: san / gurvIbhiH mahatIbhiH, puraskriyAbhiH pUjAbhiH / zamitaM dUrIkRtaM, parAjayena = parAbhavena, vyalIkaM du khaM yeSAM te samitaparAjaya. vyalIkAstAn / ciraM virahazciravirahaH-cirakAlaviyogaH, tena utsukaH= utkaNThitaH, avarodhaH-anta.puravargaH yeSAM te ciravirahotsukAvaroSAstAn, rAjanyAnrAjJo'patyAni rAjanyAH kSatriyAstAn 'rAjazvazurAdyat' iti yat / svasya purANi svapurANi, tAni prati nivRttiH svapuranivRttiH, tasyai-svanagaragamanAya, anumene = anujJAtavAn / samA0-satrasya mantaH satrAntaH, tasmin satrAnte / sacivAnAM sakhA saciva sakhaH / parAjayena vyalokaM yeSAM te parAjayavyalIkAH, tAn parAjayavyalIkAn / ciraM virahaH ciravirahaH, ciraviraheNa utsuka: avarodhaH yeSAM te ciravirahotsu. kAvarodhAH, tAn ciravirahotsukAvarodhAn / svasya puraM svapuraM, svapuraM prata nivRttiH svapuranivRttiH, tasyai svapuranivRttaye / abhi--raghuH vizvajinnAmakayajJAnantaram, amAtyAnumatyA parAjayakhinnAn virahitAntaHpurAn rAjJaH puraskArAdinA vizeSasaMmAnitAn kRtvA svanagaragamanaM prati anumati ddii| hindI-raghu ne vizvajit nAmaka yajJa karane ke anantara pramAtyoM kI manu
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye mati se, vizeSa pAdara satkAra dvArA, yajJa meM pAe hue parAjita rAjAmoM kA duHkha zamana kiyA tathA, unake antaHpura cirakAla se virahita haiM isa dRSTi se unheM svanagaragamana kI anumati pradAna kI // 7 // te rekhAdhvajakulizAtapatracihna, samrAjazcaraNayugaMprasAdalabhyam / prasthAnapraNatibhiraGgulISu cakru maulisrakcyutamakarandareNugauram / / 8 / / saJjIvinI-te rAjAnaH rekhA eva dhvajAzca kulizAni cAtapatrANi ca / dhvajAdyA kArarekhA ityarthaH, tAni cihnAni yasya tattathoktam / prasAdenaiva labhyaM prasAdala bhyam / samrAjaH sArvabhaumasya raghozcaraNayugaM prasthAne prayANasamaye yAH praNatayo namaskArAstAbhiH karaNaH aMgulISu mauliSu kezabandheSu yAH sajo mAlyAni tAbhyaH cyutaH makarandaiH puSparasaiH 'makarandaH puSparasaH' ityamaraH / reNubhiH parAgaiH 'parAgaH sumanorajaH' ityamaraH / gauraM gauravarNa cakra: / / 88 // anvayaH-te rekhAdhvajakulizAtapatracihnam, prasAdalabhyam, samrAjaH, caraNayugam, prasthAna raNatibhiH, aMgulISu, maulisrakcyutamakarandareNugoram, cakruH / / vAcya0-auH samrAja: caraNayugam maulisrakcyutamakarandareNugauram cakre / vyAkhyA-terAjAnaH, dhvajazca = patAkA ca, kulizaJca = vajraJca "vajramastrI syAtkulizaM bhiduraM paviH" itymrH| prAtapAttrAyata ityAta. patram = chatram ca dhvaja kulizAtapatrANi, rekhA: = lekhA eva dhvajakulizAtapa. trANi iti rekhAdhvaja kulizAtapatrAriNa, tAni cihnAni lakSaNAni yasya tattathotam / prasAdena = prasannatayava "prasAdastu prasannatA" ityamaraH / labhyamprApyam iti prasAdalabhyam / samyag rAjate'sau samrAT, tasya samrAjaH = sArvabhaupasya raghoH / caraNayoH pAdayoryugaM yugalam / prasthAne prasthAna kAle, yAH praNatayo namaskArAH prasthAnapraNatayaH, tAbhiH / aGgulISu = pAdAGgulISu / makarandazcapuSparasazca reNavazca = parAgAzca makarandareNavaH, mauliSu = mastakeSu, srajaH= mAlA iti maulisrajaH, tAbhyazkyutAH pRthagbhUtA-iti maulisrakacyutAH, maulisravacyutA makarandareNavaH iti maulisrakcyutamakarandareNavaH, taiH gauraM gauravarNam, cakruH = kRtvntH|
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH samA0 0 - dhvajAzca kulizAni ca prAtapatrANi ca dhvajakulizAtapatrANi, rekhA evaM dhvajakulizAtapatrANi rekhAdhvajakulizAtapatrANi tAni cihnAni yasya tat rekhAdhvajakulizAtapatracihnam, tat rekhAdhvajakulizAtapatracihnam / prasAdena labhyaM prasAdalabhyam, tat prasAdalabhyam / caraNayoryugaM caraNayugam, tat caraNayugam / prasthAne praraNatayaH prasthAnapraraNatayaH, tAbhiH prasthAnapraraNatibhiH / mauliSusrajaH maulisrajaH, mauli sragbhyazcyutAH maulisrakcyutAH, makarandAzca reNavazca makarandareNavaH, maulisrakcyutAzca te makaranda reNavazca maulisrakcyutamakarandareNavaH, maulisrakcyutamakarandareNubhiH gauraM maulisakcyutamakarandareNugauram, tat maulisrakcyutamakaranda reNu gauram | 76 abhi0 - yajJAvasAne labdhagRhagamanAnumatayo rAjAnaH prasthAnakAlikapraNatibhiH, raghozcaraNayugalaM zirobhiH paspRzuH, tadA ca teSAM mukuTasthamAlAbhyo nipatitaiH puSparasaiH parAgaizca raghupAdAGgulyo gauravarNAH saJjAtAH / hindI - yajJa kI samApti para apane apane nagaroM meM jAne kI pranumati prApta karake rAjA loga prasthAnakAlika namaskAroM ke dvArA raghu ke caraNakamaloM ko apane mastakoM se sparza karane lage, jisase unake mukuToM kI mAlAbhoM se girane vAle puSparasa tathA parAga ne raghu kI pAdAGguliyoM ko gaura banA diyA || iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM chAtropayoginIvyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye raghudigvijayo nAma caturthaH sargaH /
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsapraNIta raghuvaMza-mahAkAvya paMcamasarga
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcamasarga kA kathAsAra maharSi varatantu kA ziSya kautsa sampUrNa vidyA prAptakara gurudakSiNA dene ke liye dhana cAhatA huaA rAjA raghu ke pAsa taba pahu~cA jaba vizvajit yajJa meM rAjA apanI sampUrNa sampatti de cukA thaa| sone-cAMdI ke pAtra raha nahIM gaye the / ataH miTTI ke bartanoM meM svAgata kI sAmagrI lekara yazasvIrAjA ne vidvAn atithi kA svAgata kiyA aura vidhivat pUjA karake Asana para baiThAkara vinamratApUrvaka muni se kahA he tIkSNabuddhi mune! jaise saMsAra sUrya se jIvana prApta karatA hai aise hI Apane jinase samasta vidyAe~ pAI haiM ve maMtradraSTA RSiyoM ke agraNI Apake guru kuzalapUrvaka haiM? devarAja indra ke Asana ko bhI hilA denevAlI unakI zArIrika, vAcika aura mAnasika tapasyA meM koI bAdhA to nahIM A rahI? zItala chAyA dvArA thakAna miTAnevAle aura AlavAla Adi vividha upAyoM se santAna kI taraha pAlepose Apake Azrama ke vRkSoM ko vAyu Adi dvArA koI kSati to nahIM pahu~catI? yajJAdi ke nimitta lAye hue kuzoM ko khAne para bhI sneha ke kAraNa jinheM rokA nahIM jAtA aura muniyoM kI goda meM hI jinakA prasava ho jAtA hai ve magiyoM ke bacce to svastha haiM ? jinase Apa nitya snAnAdi aura pitaroM kA tarpaNa karate haiM tathA jinake kinAroM para bIna-bIna kara ikaTThe kiye anna kA chaThA bhAga rAjakara ke liye rakhA rahatA hai, ve jaloM ke ghATa to surakSita haiM ? jisase Apa loga apanA jIvana nirvAha karate hue samaya-samaya para Aye hue atithiyoM kA bhI satkAra karate haiM usa nIvArAdi anna ko jaMgalI pazu naSTa to nahIM kara rahe haiM ? kyA Apako maharSi ne prasannatApUrvaka gRhasthAzrama meM praveza kI anumati de dI hai ? kyoMki aba ApakI Ayu sabakA bharaNapoSaNa karanevAle isa Azrama meM jAne yogya ho cukI hai| ___ Apake Agamana se merI AtmA taba taka tRpta nahIM hogI jaba taka Apake Adeza kI pratIkSA karatA huA maiM yaha na jAna lUM ki Apane guru jI ke Adeza se yA svayaM apanI icchA se mujhe kisaliye kRtArtha kiyaa|
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya svAgata ke liye lAye hue miTTI ke pAtroM se hI dakSiNA-prApti ke viSaya meM nirAza huA kautsa rAjA raghu kI udAra vANI sunakara bolA-- he rAjan hama loga saba taraha se kuzala haiN| sUrya ke rahate jaise andhakAra kI kalpanA hI nahIM kI jA sakatI aise hI tuma jaise prajAvatsala zAsaka ke rahate kisIkA koI aniSTa kaise ho sakatA hai ? pUjanIya janoM ke prati bhakti kI bhAvanA rakhanA Apake baMzajoM kI paramparA rahI hai| ApakI zraddhA unase bhI Age bar3hI hai| mujhe duHkha hai ki maiM samaya bIta jAne para yAcanA hetu yahA~ AyA huuN| vanavAsiyoM dvArA dAne nikAla lene para jaise anna kA DhUMTha raha jAtA hai aise hI satpAtroM ko sarvasva dekara Apa bhI akiMcana raha gaye haiN| sampUrNa pRthvI ke ekachatra rAjA hokara bhI yajJa karake ApakA akiMcana honA ucita hI hai kyoMki devatAoM dvArA kramase sArA amRta pI lene ke bAda hI to candramA kI kalAe~ bar3hane lagatI haiN| he rAjan ! mujhe gurudakSiNA nimitta dhana arjita karane ke atirikta aura koI kAma nahIM hai| ataH maiM isake liye anyatra prayatna kruuNgaa| ApakA kalyANa ho| barasa kara rikta hue bAdala se cAtaka bhI pAnI nahIM maaNgtaa| itanA kahakara calane ko udyata hue kautsa se rAjA ne kahA--he vidvan ! Apane gurudakSiNA meM kyA denA hai aura kitanA denA hai ? vizvajit-jaise viziSTa yajJa karane para bhI abhimAna jise chU taka nahIM gayA hai aise varNAzramoM ke rakSaka usa rAjA ke vacana sunakara brahmacArI ruka gayA aura bolAvidyAdhyayana samApta kara maiMne guru se dakSiNA dene kI AjJA cAhI, kintu unhoMne cirakAla taka kI merI bhakti ko hI paryApta smjhaa| kintu mujhe santoSa na huA, maiM punaH gurudakSiNA kA Agraha karane lgaa| isapara ruSTa hokara gurujI ne merI dhanahInatA kA vicAra na karate hue kaha diyA--maiMne tumheM 14 vidyAeM par3hAI haiN| ataH 14 karor3a svarNamudrA de do| he rAjan ! tumhAre pUjA ke pAtroM se hI maiM samajha gayA hUM ki tuma kevala nAma ke hI prabhu raha gaye ho / merI mAMga bahuta bar3I hai, ataH maiM tumase aAgraha nahIM kara sktaa| vidvAn brAhmaNa ke vacana sunakara tejasvI samrAT raghu ne phira kahA-he mune ! eka zAstrajJa vidvAn gurudakSiNA ke liye dravya kI yAcanA karane rAjA raghu ke pAsa aayaa| vahAM usakI kAmanA pUrI nahIM ho sakI aura vaha dUsare dAtA ke pAsa calA gyaa| yaha apayaza mere liye nayA hogA jise maiM sahana na kara skuuNgaa| ataH Apa kRpAkara do tIna dina merI atithizAlA meM rukeN| maiM Apake liye dravya kA prayatna karatA
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcamasarga kA kathAsAra huuN| satyavaktA raghu ke kathana para vizvAsa karake kautsa ruka gayA aura raghu ne socA pRthvI kA sArA sarvasva lekara to maiMne dAna kara diyA; aba itanI bar3I dhanarAzi ke liye kubera para car3hAI kI jaay| kyoMki jaise vAyu bAdaloM ko jahAM cAhe vahA~ le jAtA hai vaise hI vasiSTha jI ke maMtroM ke abhiSeka ke prabhAva se rAjA raghu kA ratha bhI jala, sthala aura AkAza meM berokaToka jA sakatA thaa| usa rAta zastroM se susajjita hokara raghu ratha para hI soyA jaise prAtaH kisI sAdhAraNa sAmanta ko jItane jAnA ho| jaba vaha sokara uThA to koza-rakSakoM ne sUcanA dI ki rAta meM AkAza se huI suvarNa kI varSA se khajAnA bhara gayA hai| rAjA ne vaha sArI suvarNa-rAzi kautsa ko de dii| parantu kautsa apanI gurudakSiNA se kucha bhI adhika lene ko taiyAra na thA / ayodhyAvAsI una donoM ke caritra ko zraddhA se dekha rahe the| eka yAcaka kI cAha se kaI gunA adhika denevAlA dAtA aura dUsarA apanI AvazyakatA se rattIbhara bhI adhika na lenevAlA yAcaka / isake bAda UMToM aura khaccaroM para suvarNarAzi lAdakara calate hue kautsa ne rAjA ko AzIrvAda diyA--he rAjan yaha pRthvI tumhArI pratyeka icchA ko pUrI karatI hai| isameM kyA Azcarya hai ? tuma to apane prabhAva se svarga ko bhI duha lete ho| aise sAmarthyazAlI vyakti ko kucha bhI AzIrvAda denA kevala punarukti hI hogii| ataHjaise Apake pitA ne Apa-jaisA prazaMsanIya putra prApta kiyA aise hI Apa bhI apane-jaisA guNavAn putraratna prApta kreN| yaha pAzIrvAda dekara brAhmaNa apane guru ke pAsa cala diyA aura jaise saMsAra sUrya se prakAza pAtA hai aise hI rAjA ko putra kI prApti huii| brAhma muhUrta meM rAnI ne kArtikeya-jaise tejasvI putra ko janma diyaa| ataH brahma ke nAma para usakA 'aja' nAma rakhA gyaa| jaise eka dIpaka se vaisA hI dUsarA dIpaka jalakara prakAza karatA hai usI prakAra rUpa, guNa, tejasvitA, parAkrama aura DIlaDaula meM bhI vaha ThIka raghu-jaisA hI thaa| guruoM se vidhivat vidyA prApta kara vaha javAna ho gayA to rAjyalakSmI use aise cAhane lagI jaise koI gambhIra kanyA pitA kI AjJA kI pratIkSA kara rahI ho| usI samaya vidarbhadeza ke rAjA bhoja ne apanI bahina indumatI ke svayaMvara meM aja ko bulAne ke liye raghu ke pAsa dUta bhejaa| raghu ne bhI vidarbhanareza ko apanA kRtasambandhI samajhakara aura putra ko vivAha yogya jAnakara senA sahita aja ko vidarbha kI rAjadhAnI ke liye bheja diyaa|
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvya mArga meM jahA~-jahA~ yuvarAja aja kA DerA par3atA thA vahA~ AsapAsa ke logoM dvArA lAI gaI bheMTa se tambU bhara jAte the / udyAnoM aura krIr3AsthaloM kI sArI suvidhAe~ vahA~ upalabdha ho jAtI thiiN| aisA hI eka par3Ava narmadA ke kinAre par3A jahA~ mArga kI dhUla se lathapatha senA ko nadI jala se Ardra aura naktamAla vRkSoM kI zItala vAyu se bar3I zAnti milI / isI samaya eka jaMgalI hAthI, jisake gaNDasthala jala se dhula jAne se aba svaccha ho gaye the kintu pAnI ke Upara mada kI sugandha se maMDarAte bhauMre yaha batA rahe the ki pracura mada bahAtA huA yaha isa jala ke andara ghusA hai, jala se bAhara nikalA / yadyapi usake zarIra kI dhUla sApha ho gaI thI, phira bhI pattharoM se TakarAne ke kAraNa par3I huI nIlI rekhAoM vAle usake dAMta batA rahe the ki RkSavAn ke taToM meM yaha dAMtoM se prakrIr3A (miTTI khodanA) karatA rahA hai / apanI sUMDa ko phailAtA - sikor3atA aura ciMghAr3ate hue pAnI ko cIratA huA vaha pahAr3a jaisA hAthI sevAra ke samUha ko bakheratA huA jyoMhI bAhara Ane ko huA usase pUrva usake vega se nadI kA jala kinAre para A lagA / jala se bAhara nikalate hI senA ke pAlatU hAthiyoM ko dekhakara usake kapoloM se phira madavAri cUne lagA aura saptaparNa kI-sI usakI tIvra gandha se senA ke hAthI mahAvatoM ke niyantraNa se bAhara ho gaye / rathoM meM jute ghor3e apane bandhana tor3akara idharaudhara bhAgane lage / cAroM ora kolAhala maca gayA / sainika mahilAoM ko bacAne meM * juTa gaye / aja jAnatA thA ki vanya hAthI ko mAranA zAstroM meM niSiddha hai, ataH use kevala rokane ke liye usane eka halakA-sA bANa usake kapola para pheNkaa| jyoMhI vaha bANa use lagA tyoMhI vaha hAthI kI deha tyAga kara camakatI kAntivAlA divya zarIradhArI devatA-sA ho gayA / sArI senA Azcarya se use dekhane lagI / usane pahale to aja para phUla barasAye, phira bolA- maiM priyadarzana nAma ke gandharva kA putra priyaMvada hUM / mataGga RSi ke zApa se hAthI ho gayA thA / jaba maiMne apane aparAdha ke liye kSamA mAMgI to RSi ne kahA thA- - ikSvAku vaMza meM utpanna aja jaba apane bANa se tumhAre gaNDasthala kA bhedana karegA taba tuma zApa se mukta hokara apane divya rUpa ko prApta kroge| maiM bahuta kAla se ApakI pratIkSA kara rahA thaa| Aja Apa mujhe zApa se mukta kara anugRhIta kara diyA / aba yadi isa upakAra ke badale maiMne ApakA koI bhalAna kiyA to maiM kRtaghna ho jAUMgA auramerA yaha divya rUpa vyartha hogA / maiM
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcamasarga kA kathAsAra tumheM yaha saMmohana nAma kA gandharvAstra de rahA hUM jisake prayoga se zatru mohita ho jAte haiM, hiMsA bhI nahIM hotI aura vijaya bhI hAtha A jAtI hai| ataH binA kisI prakAra kI lajjA ke isake prayoga aura saMhAra kI maMtra-vidhi mujhase sIkha lo| taba aja ne narmadA kA jala hAtha meM lekara uttara kI ora mukha karake saba astravidyAoM ko jAnate hue bhI usa saMmohana astra kI prakriyA ko grahaNa kiyaa| isa prakAra una donoM meM mitratA ho gaI aura donoM apane abhISTa sthaloM ko-eka caitraratha ko dUsarA vidarbha ko-cala diye| ___ jaba aja vidarbha kI rAjadhAnI ke pAsa pahuMcA to jaise samudra apanI taraMgarUpa bhujAoM se candramA kA svAgata karatA hai aise hI rAjA bhoja ne prasanna hRdaya se usakA svAgata kiyaa| rAjA bhoja ke vyavahAra se svayaMvara meM Aye loga aja ko ghara kA svAmI aura bhoja ko atithi samajha rahe the| vidarbha-nareza ke adhikAriyoM ne aja ko sundara naye sajAye hue mahala meM ThaharAyA jisake pUrva dvAra para jalakalaza rakhe gaye the| usa divya bhavana meM vaha aisA laga rahA thA jaise kAmadeva yuvAvasthA meM vAsa kara rahA ho| jisake svayaMvara meM tamAma rAjA ekatrita hue haiM aisI kanyAratna ko prApta karane kI lipsA se aja ko rAtri meM bar3I dera meM nIMda A pAI aura prAtaH kAla hote hI vaitAlikoM ne use jagAne ke liye stutiyA~ gAnI zurU kara dIM-- he buddhimAnoM meM zreSTha ! uThiye, rAta bIta cukii| vidhAtA ne isa pRthvI ke bhAra ko do bhAgoM meM bAMTA hai jisake eka bhAga ko vahana karane ke liye Apake pitA jAga gaye haiM; dUsarA Apako saMbhAlanA hai| rAta meM jaba Apa so jAte haiM taba Apake mukha kI zobhA ko dhAraNa karanevAlA candramA aba phIkA par3ane lagA hai| bhauMre kamaloM para maMDarAne lage haiM kyoMki zIghra hI kamala khila jaayeNge| ataH Apa bhI prAMkha kholeM to AMkhoM se kamaloM kA aura tArikAoM se bhauMroM kA sAdRzya spaSTa ho jaaygaa| prAtaHkAlIna yaha sundara vAyu khile hue kamaloM kI sugandha lekara aba tumhAre mukha se nikalI zvAsoM kI sugandha lenA cAhatA hai| jaba taka sUrya udaya nahIM ho pAye usase pahale hI aruNa ne andhakAra ko naSTa kara diyA hai| he vIra! tuma-jaise zreSTha dhanurdhara ke rahate tumhAre pitA zatruoM kA unmUlana svayaM kareMge kyA ? gajazAlAoM meM hAthiyoM kI sAMkaleM khanakane lagI haiM, ghor3oM ke nathunoM kI zvAsa se saindhava zilAe~ pasIjane lagI haiM, arthAt unakI bhI nIMda khula gaI hai| he rAjakumAra! sAyaMkAla taiyAra kiye phUloM ke hAra bikhara gaye haiM, dIpaka kI lau manda par3ane lagI hai aura tumhArA
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya yaha mIThI vANI-vAlA piMjare kA totA bhI hamArI ina stutiyoM ko duharAne lagA hai| vaitAlikoM kI ina stutiyoM ko sunakara aja zIghra hI zayyA chor3akara aise uTha baiThA jaise rAjahaMsoM kI kaladhvani se jAgA huA airAvata gaGgAtaTa ko chor3a detA hai| uThakara usane zAstrokta vidhi se nityakarmoM kosamApta kiyA aura kuzala paricArakoM dvArA ucita vezabhUSA se sajAyA gayA vaha svayaMvara meM sthita rAjasamUha meM sammilita huaa|
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya paMcama sarga tamadhvare vizvajiti kSitIzaM niHzeSavizrANitakozajAtam / upAttavidyo gurudakSiNArthI kaurasaH prapede vrtntushissyH||1|| saJjIvinI-vizvajiti vizvajinnAmnyadhvare yajJe 'yajJaH savo'dhvaro yAgaH ityamaraH / niHzeSaM vibhANitaM dattam 'zraNu dAre' curAdiH / kozAnAmartharAzInAM jAtaM samUho yena taM tathokam , 'kozo'strI kuDmale khaDgapidhAne'au~ divyayoH' itymrH| 'jAtaM banisamUhayoH' iti zAzvataH / etena kautssyaanvsrpraapi| sUcayati / taM kSitIzaM raghumupAcavidyo landhavidyo varatantoH ziSya kautsaH / 'RSyandhakavRSNikurubhyazra' ityaNa , iso'pvaadH| gurudakSiNArthI 'puSkarAdibhyo deze' ityatra 'arthAccAsaMnihite' 'tadantAca' itiiniH| apratyAkhyeya iti bhAvaH / prapede praap| asminsarge vRttmupjaatiH| tallakSaNaM tu-'syAdindravajrA yadi tau jagI gaH / upendravajA batajAstato gau| anantarodIritalAmamAjI pAdau yadIyAvupajAtayastAH ' iti // 1 // anvayaH-vizvabiti, adhare, niHzeSavizrANitakozajAtam tam, kSitI. zam , AttavidyaH, varatantuziSyaH, kautsaH, gurudakSiNArthI, 'san' prapede / vAcya-niHzeSavitrANitakozajAtaH, saH, ditIzaH, upAttavidyena, bara. vantuziSyeNa, kaurasena, gurudakSiNArthinA, prpede| ___ vyAkhyA-vizvam jagat , jayati abhibhavati iti vizvajit , tasmita vizvajiti, adhare-yaze, vizvajinAmake yajJe ityarthaH / kozAnAm=nidhInAm jAtam samUhaH iti kozajAtam , niHzeSam samagram , vizrANitaM apitaM kozajAtam yena saH niHzeSavibhANitakozajAtaH, taM tathoktam / tam-pUrvotram kSitaH pRthivyAH, IzaH svAmI nitIzaH, taM kSitIzam rAnAnaM raghum ityarthaH
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye upAttAH gRhItAH, vidyAH-caturdazavidhAH yena saH upaattvidyH| varatanto:tannAmakaguroH, ziSyaH = chAtraH vrtntudhiyH| kautsa: kautsanAmA / arthaH= prayojanam asya asti iti arthI, guroH upAdhyAyasya, dakSiNA adhyayanAdyante deyaM dravyaM gurudakSiNA, gurudakSiNAyAH artho gurudakSiNArthI 'man' prpede-praap| samA0-vizvaM jayati iti vizvajit , tasmin vizvajiti / kozAnAm jAtam kozajAtam , niHzeSam vizrANitam kozajAtam yena saH niHzeSavizrANitakozajAtaH, tam niHzeSavizrANitakozajAtam / titeH IzaH kSitIzaH, tam kSitIzam / upAttAH vidyAH yena saH upAttavidyaH / varatantoH ziSyaH vrtntushidhyH| arthaH asya asti iti arthI; guroH dakSiNA gurudakSiNA, gurudakSiNAyAH arthI gurudakSiNArthI / abhi0- yadA raghuvidhajinnAmo yajJe samastamapi kozamaNibhyo dadau tadA varatantUpAdhyAyAtsakalA api vidyAH apIya tadartha dakSiNAyA yAcako bhUtvA kautsasta raghumupAgamat / / hindI-jaba ki rAjA raghune vizvajit nAmaka yajJa meM apanA sArA khajAnA dakSiNA ke rUpa meM de DAlA taba varatantu maharSi kA ziSya kautsa sampUNa vidyAya par3hakara gurudakSiNA dene ke liye dravya prApta karane kI icchA se radhuke pAsa yAcaka banakara AyA // 1 // sa mRnmaye vItahiraNmayatvAtpAtre nidhAyAyamanarghazIlaH / zrutaprakAzaM yazasA prakAzaH pratyujjagAbhAtithimAtitheyaH // 2 // saJjIvinI-anarghazIlo'mUlyasvabhAvaH asAdhAraNasvabhAva ityarthaH / 'mUlye pUjAvivAvarSaH' iti 'zIlaM svabhAve satte' iti cAmarazAzvato! yazasA kIyA prakAzata iti prakAzaH, pacAdyac / atithiSu sAdhurAtitheyaH 'pathyatithivasatisvapateDhaJ' iti ttuny| sa raghuH hiraNyasya vikAse hiraNmayam 'dANDinAyana' ityAdisUtreNa nipaatH| vItahiraNmayatvAdapagatatuvarNapAtratvAt yajJasya sarvasvadakSiNAkatvAditi bhAvaH / mRnmaye mRdekAre pAtre arthamidamaya'm 'pAdArghAbhyAM ca' iti yat / pUjArthe dravyaM nidhAya zrutena zastreNa prakAzaM prasiddham / zrUyata iti zrutaM vedazAstram 'zrutaM zAstrAvadhRtayoH' itymrH| atithimabhyAgatam kautsam 'atithirnA gRhAgate' ityamaraH / pratyujjagAma // 2 //
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH anvayaH-anarghazIlaH, yazasA, prakAzaH, AtithyaH, saH, vItahiraNmayatvAt mRnmaye, pAtre, ardhyam, nidhAya, zrutaprakAzam , atithim, pratyujagAma / / vAcya0-anarghazIlena, prakAzena, Atitheyena, tena, zrutaprakAzaH, atithiH, pratyujagme / vyAkhyA na vidyate argham-mUlyam yasya tat anargham, anaghe zIlam - svabhAvaH, yasya asau anrghshiilH| yazasA kIrtyA, prakAza: prsiddhH| atithiSu abhyAgateSu, sAdhuH aatitheyH| saH rghuH| hiraNyasya-suvarNasya vikAraH hiraNmayam, vItam-gatam hiraNmayam yasmAt saH vItahiraNmayaH, vItahiraNmayasya bhAvaH vItahiraNmayatvam, tasmAt vItahiraNmayatvAt / mRdaH-mRttikAyAH, vikAraH mRnmayam , tasmin mRnmye| pAtrebhAjane / arghAya-pUjArtha idaM arghyam / nidhAya saMsthApya / zrutena zAstreNa, prakAzaH prasiddhaH, iti zrutaprakAzaH, taM zrutaprakAzaM / atithi abhyAgataM / prtyujgaam-prtyudyyau| ___ samA0-na vidyate arghaH yasya tat anarpa, anardham zIlaM yasya sa: anrghshiilH| atithiSu sAdhuH aatitheyH| hiraNyasya vikAraH hiraNmayama, vItam hiraNmayam yasmAt saH vItahiraNmayaH, vItahiraNmayasya bhAvaH vItahiraNmayatvam , tasmAt vItahiraNmayatvAt / mRdaH vikAraH mRnmayam , tasmin mRnmaye / arghAya idama aya'ma / atena prakAzaH zrutaprakAzaH, taM shrutprkaashm| abhi0-asAdhAraNasvabhAvo yazasvI tathA'tithisevA'bhijJo raghuH suvarNapAtrAbhAvena mRtpAtra evopahArasAmanIM nidhAya prasiddhazAstrajJasya kautsasya sammukhamupasthito'bhavat / hindI-asAdhAraNa svabhAvavAle, yazasvI tathA atithi sevA meM nipuNa rAjA raghu sone ke pAtroM ke na rahane se miTTI ke pAtra meM hI arghya dravya lekara kautsa ke sammukha upasthita hue // 2 // tamarcayitvA vidhivadvidhijJastapodhanaM maandhnaagryaayii| vizAMpatirviSTaramAjamArAtkRtAJjaliH kRtyavidityuvAca // 3 // saJjIvinI--vidhijJaH zAstrajJaH akaraNe pratyavAyabhIrurityarthaH / mAnadhanA. naabhgryaayygresrH| apyshobhiirurityrthH| kRtyavitkAryazaH AgamanaprayojanamavazyaM praSTavyamiti kRtyavit / vizAMpatirmanujezvaraH 'dvau vizau vaizyamanujau' itya
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye mrH| viSTaramAjamAsanagatam upaviSTamityarthaH / viSTaro viTapI darbhamuSTiH pIThAdyamAsanam' ityamaraH / 'vRkSAsanayorviSTaraH' iti nipAtaH / taM tapodhanaM vivivadvidhyaham yathAzAstramityarthaH / tadaham' iti vatipratyayaH / arcayitvA''rAtsamIpe 'ArAdUrasamIpayoH' ityamaraH / kRtAJjaliH sanniti vazyamANaprakAreNovAca // 3 // ___ anvayaH-vidhijJaH, mAnadhanAgrayAyI, kRtyavit, vizAM , patiH, viSTarabhAjaM, taM, tapodhanaM, vidhivat , arcayitvA, ArAt , kRtAJjaliH 'san' iti, uvAca / vAcya0--vidhijJena, mAnadhanAgrayAyinA, kRtyavidA, vizAma , patyA, kRtAalinA, 'satA' uuce| __ vyAkhyA-vidhim zAstram , jAnAti-vetti, iti vidhijJaH / mAnaH cittasamunnatiH eva dhanam vitam yeSAM te mAnadhanAH, agre-puraH, yAti gacchati iti agrayAyI, mAnadhanAnAm agrayAyI iti mAnadhanAgrayAyI / kRtyam kAyam vetti-jAnAti, iti kRtyavit / vizAm-manujAnAm patiH svaamii| viSTaram Asanam , bhajati sevate, iti viSTarabhAka, taM viSTaramAjam , upaviSTam ityarthaH / tam-pUrvoktaM / tapaH tapazcaryA, eva, dhanam=vittam, yasya saH tapodhanaH, taM tapodhanam , kautsam / vidhivat yathAzAstram / arcayitvA sampUjya / aaraat=smiipe| kRtaH=vihitaH, baddha iti yAvat , ali:= hastasaMpuTaH, yena saH kRtAJjaliH, 'sn'| iti ittham, vakSyamANaprakAreNa / uvAca-kathayAmAsa // samA0--vidham jAnAtIti vidhijJaH / mAnaH eva dhanaM yeSAM te mAnadhanAH, agre yAti iti agrayAyI, mAnadhanAnAm agrayAyI maandhnaapryaayii| kRtyaM vetti iti kRtyavit / viSTaraM bhajati iti viSTarabhAka , taM viSTaramAjam / tapaH eva dhanam yasya saH tapodhanaH, taM tapodhanam / kRtaH aJjaliH yena saH kRtaanyjliH| abhi0-zAstravidhijJo raghustaM tapasvinaM kautsaM zAstroktavidhinA saMpUjyAsana upavezya svayaM saMyojitakarayugalaH sannuvAca / hindI-zAstravidhi ko jAnanevAle manasvI raghune tapasvI kautsa kI zAstrokta-vidhi se pUjA kI, aura Asana para baiThAkara unake sammukha hAtha jor3akara isa prakAra bole // 3 //
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcamaH sargaH apyapraNImantrakRtAmRSINAM kuzAgrabuddhe kuzalI guruste / yatastvayA jJAnamazeSamAptaM lokena caitanyamivoSNarazme // 4 // saJjIvinI-he kuzAgrabuddhe sUkSmabuddhe 'kuzAgrIyamatiH proktaH sUkSmadarzI ca yaH pumAn' iti halAyudhaH / mantrakRtAM mantradraSTa NAm 'sukarbhazapamantraH' ityAdinA kvip / RSINAmagraNIH zreSThaste tava guruH kuzalyapi kSemavAnikam / apiH prazne / 'garhAsamuccayapraznazaGkAsaMbhAvanAsvapi' ityamaraH / yato yasmAda guroH sakAzAttvayA'zeSaM jJAnaM lokenoSNarazmeH sUryAccaitanyaM prabodha iva AptaM svIkRtam // 4 // anvayA-kuzAgrabuddhe ! mantrakRtAM, RSINAM, agraNI:, te, guruH, kuzalI, api, yataH, tvayA, azeSam , jJAnam , lokena uSNarazmaH, caitanyam iva, Aptam / vAcya0-RSINAM agraNyA, te guruNA, kuzalinA api, 'bhUyate' / yataH khaM jJAnaM lokaH caitanyaM, iva AptavAn / vyAkhyA-kuzasya-darbhasya, agram agrabhAgaH iti kuzAgram , kuzagram iva yathA (tIkSNA ) vuddhi:-matiH yasya saH kuzAgrabuddhiH, tatsambuddhau he kuzAgrabuddhe ! mantrAnkRtavantaH iti mantrakRtaH, teSAm mantrakRtAm / RSINAm= munInAm / agram=puraH, nayati prApayati, iti agrnniiH| te-tava kautsasya / guruH upAdhyAyaH vrtntuH| kuzalam=kSenam asya asti iti kuzalI / apiriti prazne'vyayam / yataH yasmAt guroH skaashaadityrthH| khayA kaurasena azeSam smgrm| jJAnam avabodhaH, loken=jnen| uSNAH tamAH, razmayaH kiraNAH yasya saH uSNarazmi:, sUrya ityarthaH, tasma t ussnnrshmeH| caitanyama= prabodhaH / iva yathA / Apta-gRhItam / ___ samA0--kuzasya amaM kuzAgram , kuzAgram iva buddhiH zasya sa: kuzAgrabuddhiH, tatsambuddhau he kuzAgrabuddhe ! mantrAnkRtavanta iti mantrakRtaH, tepAm mantrakatAm / agram nayati iti agrnnii| kuzalam asya asti iti kuzalI / uSNAH razmayaH yasya sa uSNarazmiH, tasmAt ussnnrshmeH| abhi0-he tIkSNamate ! kautsa ! maharSivaryaste gururvaratantuH kurAlena saha vartate kimu ? yasmAttvayA sakalaM jJAnaM tathaiva labdhaM yathA loko raverAlokena caitanyaM gRhNAti /
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye hindI - he tIkSNabuddhe ! kautsa tumhAre guru RSizreSTha varatantujI kuzalapUrvaka to haiM : jinase tumane sampUrNa jJAna isa prakAra prApta kiyA hai jisa prakA sUrya se manuSya prabodha ( jAgaraNa ) prApta karate haiM // 4 // kAyena vAcA manasA'pi zazvadyatsaMbhRtaM vAsavavairyalopi / ApAdyate na vyayamantarAyaiH kaccinmaharSestrividhaM tapastat // 5 // sabjIvinI - kAyenopavAsAdikRccAndrAyaNAdinA vAcA vedapAThena manasA gAyatrI japAdinA kAyena vAcA manasApi karaNena vAsavasyendrasya dhairya lumpatIti vAsavadhairyalopi svapadApahArazaGkA janakamityarthaH / yacapaH zazvadsakRt ' muhuH punaH punaH zazvadabhIkSNamasakRtsamAH' ityamaraH / saMbhRta saMcitaM maharSarvaratanto strividhaM vAGmanaH kAyajaM tattapo'ntarAyairvidhnairindrapreritApsaraH zApairvyayaM nAzaM nApAdyate kazcit na nIyate kim ? 'kaJcitkAmapravedane' ityamaraH || 5 || anvayaH - kAyena, vAcA, manasA, api vAsavadhairyalopi, yat, zazvat sambhatam, maharSeH, tritridham, tat tapaH, antarAyaiH, vyayam, na ApAdyate kaccit ? vAcya0 -- vAsava dhairyalopinA yena sambhRtena, 'bhUyate' antarAyAH vyaya na Adayanti kazcit 1 vyAkhyA -- kAyena = zarIreNa cAndrAyaNAdivratenetyarthaH / vAcA 1= vANyA, vedapAThenetyarthaH / manasA = hRdayena, dhyAnAdinetyarthaH / apiriti samuccaye'vyayam / vAsavasya = indrasya, dhairya = dhRtiH iti vAsavadheye, vAsatradhairye lumpati vinAzayati iti vAsava dhairyalopi / yat = tapaH / zazvat = sarvadA / sambhRtam = saJcitam | mahAn = zreSThazvAsau, RSiH = muniH iti maharSiH, tasya maharSeH / tisro vidhaH =prakArAH yasya tat trividham, charkAyamityarthaH / tat tapaH = tapazcaraNaM / antarAyaiH = vighnaiH / vyayam =nAzam / na = ApAdyate = prApyate / naiva / kazcit = kim ? samA0 -- vAsavasya dhairye vAsavadhairye, vAsavadhairya lumpati iti chopi / mahAn ca ayau RSiH maharSiH, tasya maharSeH / tisro vidhAH yasya tat trividham / abhiH - yatte. gururmanasA, vANyA tathA zarIreNendrasya dhairyApahArakaM tapo'jayati tadvighnaiH kSIyate na kimu ?
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH hindI - tumhAre gurujI ne mana, vANI tathA zarIra se indra ke dhairya ko bhagna karanevAlA jo tapa kA saJcaya kiyA hai, kahIM usakA indra dvArA bhejI apsarAoM se kiye vighnoM se kSaya to nahIM hotA hai ? ||5|| AdhArabandhapramukhaiH prayatnaiH saMvardhitAnAM sutanirvizeSam / kaJcinna vAyvAdirupaplavo vaH zramacchidAmAzramapAdapAnAm ||6| saJjIvinI - AdhArabandhapramukhairAlavAlanirmANAdibhiH prayatnairupAyaiH 'AdhAra AlavAle'mbubandhe'dhikaraNe'pi ca' iti vizvaH / sutebhyo nirgato vizeSo'tizayo yasminkarmaNi tattathA saMvardhitAnAM zramacchidAM vaH AzramapAdapAnAM vAyvAdiH AdizandAdAvAnalAdiH upaplavo bAghako na kaccinnAsti kim || 6 || anvayaH- AdhArabandhapramukhaiH prayatnaiH sutanirvizeSam saMvardhitAnAM, zramacchidAm, vaH, AzramapAdapAnAm, vAyvAdiH, upaplavaH, na, kaccit ! vAcya0 - vAyvAdinA, upaplavena, na, 'bhUyate' kazcit ? " zramaM = khedaM, vyAkhyA - AdhArasya = AlavAlasya = bandhaH = bandhanam AdhArabandhaH, AdhArabandha eva pramukhaH = pradhAnaM yeSAM te zrAdhArabandhapramukhAH, taiH AdhArabandhapramukhaiH / prayasnaiH=upAyaiH / sutAt = putrAt nirvizeSam = vaiziSTyarahitam, samAnamityarthaH / saMvardhitAnAm=parivardhitAnAM chindanti = nAzayanti, iti zramacchidaH, teSAM zramacchidAm / Azramasya = munyAvAsasya, pAdapAH=vRkSAH, iti AzramapAdapAH, teSAM AzramapAdapAnAM vAyu:pavanaH, AdiH = prathamaH yasya saH vAyvAdiH / upplvH=utpaatH| na=nahi kaccit = kim ? * samA0 - AdhArasya bandhaH AdhArabandhaH, AdhArabandhaH eva pramukhaH yeSAm te AdhArabandhapramukhAH, taiH AdhArabandhapramukhaiH / nirgataH vizeSaH yasminkarmaNi tat nirvizeSam, sutAt nirvizeSaM sutanirvizeSam / zramaM chindanti iti zramacchidaH, teSAm zramacchidAm / Azramasya pAdapAH iti AzramapAdapAH, teSAm AzramapAdapAnAm / vAyuH Adi yasyaH saH vAyvAdiH / J abhi0 - yuSmAbhirAzramavRkSANAmAlavAlanirmANAdirUpeNa putravarapAlanaM kriyate kazcitteSAmevAzramatarUNAM kRte vAyyAdiprakopastu na jAyate ? hindI - jina Azrama ke vRkSoM kA AlavAla arthAt thAvalA ( kyArI )
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye banAne Adi se putra kI taraha pAlana kiyA jAtA hai aura jinase chAyA milatI hai unake Upara AMdhI Adi upadravoM kA prakopa to nahIM hotA ? // 6 // kriyAnimitteSvapi vatsalatvAdabhamnakAmA munibhiH kuzeSu / tadaGkazayyAcyutanAbhinAlA kaccinmRgINAmanaghA prasUtiH // 7 // saJjIvinI-kriyAnimitteSvapyanuSThAnasAdhaneSvapi kuzeSu munibhirvatsalatvAnmRgasnehAdabhagnakAmA'pratihatecchA teSAM munInAmaGkA eva zayyAstAsu cyutAni nAbhinAlAni yasyAH sA tathoktA mRgINAM prasUtiH saMtatiranaghA'vyasanA kaccit anapAyinI kimityarthaH / 'duHkhainovyasaneSvagham' iti yaadvH| te hi vyAlabhayAddazarAtramaGka evaM dhArayanti // 7 // anvayaH-kriyAnimitteSu, api, kuzeSu, munibhiH, vatsalatvAt , abhagnakAmA, tadaGkazayyAcyutanAbhinAlA, mRgINAm , prasUtiH, anaghA, kaccit ? vAcya0-abhagnakAmayA, tadaGkazayyAcyutanAbhinAlayA, prasUtyA, anaghayA, 'bhUyate' kaccit ? vyAkhyA-kriyAyAH = anuSThAnasya, nimittAni = sAdhanAni iti kriyAnimittAni, teSu kriyAnimitteSu / api, kuzeSu darbheSu / munibhiH RSibhiH / vatsalasya bhAvaH vatsalatvam , tasmAt vatsalatvAt mRgasnehAt / na nahi, bhagnaH= naSTaH, kAmaH abhilASaH, yasyAH sA abhagnakAmA / teSAm =munInAm, aGkA:krA DasthAnAni iti tadaGkAH, tadaGkAH eva zayyAH zayanasthalyaH, iti tadaGkazayyAH, tadaGkazayyAsu cyutAni nAbhinAlAni-tundikAnAlAni yasyAH sA, tadaGkazayyAcyutanAbhinAlA / , mRgINAm = hariNInAm , prasUtiH = santatiH, na= na he vidyante adhAni-vyasanAni yasyAH sA anaghA, duHkharahitetyarthaH / kaccit-iti kAmapravedane'vyayam / samA0--kriyAyAH nimittAni kriyAnimittAni, teSu kriyAnimitteSu / vatsalasya bhAvaH vatsalatvam , tasmAt vatsalatvAt / bhagnaH kAmaH yasyAH sA bhagnakAmA, na bhagnakAmA abhagnakAmA / teSAm aGkAH tadaGkAH, tadaGkAH eva zayyAH tadaGkazayyAH, tadaGkazayyAsu cyutAni tadaGkazayyAcyutAni, nAmeH nAlAni nAbhinAlAni,
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH tadakazayyAcyutAni nAbhinAlAgi yasyAH sA tadaGkazayyAcyutanAminAlA / na vidyante aghAni yasyAH sA anaghA / abhi-yeSAM mRgapotAnAM nAbhinAlAni munyatheSu eva patanti tathA'nuSThAnasAdhanAnapi kuzAGkurAn dUSituM pravRttAnAM vatsalatayA yeSAM vAraNaM munibhiH na kriyate te mRgapotAH kuzalavantaH kimu ? hindI-aura ve hariNoM ke bacce to kuzala se haiM, jinheM RSi loga goda meM baiThAkara prema se khilAte haiM, jinake nAbhinAla muniyoMkI goda meM girate haiM aura jinako RSigaNa putrasneha se yajJakriyA ke lie ekatra kiye kuzA para bhI baiThane Adi se nahIM rokate haiM // 7 // nirvaya'te yairniyamAbhiSeko yebhyo nivApAJjalayaH pitRNAm / tAnyunchaSaSThAGkitasaikatAni zivAni vastIrthajalAni kaccit // 8 // ___ saJjIvinI-yaistIrthajaleniyamAbhiSeko nityasnAnAdinirvayate niSpAdyate yebhyo jalebhyaH uddhatyeti zeSaH, pitaNAmagniSvAttAdInAM nivApAJjalayastarpaNAalayaH 'pitRdAnaM nivApaH syAt' ityamaraH / nivaryante / uJchAnAM prakIrNoddhRtadhAnyAnAM SaSThaiH SaSThabhAgaiH pAlakatvAdrAjagrAha~raGkitAni saikatAni pulinAni yeSAM tAni tathoktAni vo yuSmAkaM tAni tIrthajalAni zivAni bhadrANi kaccit anupaplavAni kimityrthH| 'uJcho dhAnyAMzakAdAnaM kaNizAdyajanaM zilam', iti yAdavaH / 'SaSThASTamAbhyAM Ja ca' iti SaSThazabdadbhAgArthe'npratyayaH / ata evApUraNArthatvAt 'pUraNaguNa.' ityAdinA na sssstthiismaasprtissedhH| sikatA yeSu santi saikatAni 'sikatAzarkarAbhyAM ca' ityaNpratyayaH // 8 // anvayaH-yaiH, niyamAbhiSekaH, nirvaya'te, yebhyaH, pitaNAm , nivApAJjalayaH ucchaSaSThAGkitasaikatAni, vaH, tAni, tIrthajalAni, zivAni, kaccit ? vAcya-yAni, niyamAbhiSekam , nivartayanti, nivApAJjalIn , 'nirvatayanti' ucchaSaSTAGkitasaikataiH, vaH, vaiH, tIrthajalaiH, zivaiH, 'bhUyate' kaccit ? vyaakhyaa-yaiH=jlaiH| niyamena=niyamapUrvakaM pratyahamityarthaH, abhiSekaH= snAnam , iti niyamAbhiSekaH / nirvatvate saMpAdyate / yebhyaH jalebhyaH / pitaNAm= agnivAttAdInAm / nivApAJjalayaH pitRtarpaNAni nirvaya'nte / ucchAnAm= kaNazo gRhItAnAm dhAnyAnAma , SaSTA:-paSTAMza iti uJchaSaSTAH, uJchaSaSThaiH
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye aGkitAni=cihnitAni, saikatAni-bAlukAtaTAni yeSu tAni ucchaSaSThAGkita. saikatAni / vayuSmAkam / taani-prsiddhaani| tIrthasya-jalAvatArasya' jalAni-salilAni / zivAnibhadrANi kannit kim ? samA0----niyamena abhiSekaH niyamAbhiSekaH / nivAme aJjalayaH hAta nivApAJjalayaH / kAnAm SaSThAH SaSThAH, uSaSThaH aGkitAni saikatAni yeSu nAni, uJcaprAGkitasaikatAni / tIrthasya jalAni tIthajalAni / ___ abhi0---yAni yuSmAkaM vratasnAnAdikaM sampannaM kurvanti, yebhyazra yUyaM pitRtarpaNakriyAM kurutha, yeSA ca vAlukAvanti tAni yuSmAkaM kaNazo gahItAnAM dhAnyAnAM rAjagrAhayaiH SaSThAzaizcihnitAni, tAni tIrthajalAni bhadrANi kim ? hindI-jinase Apa snAna sandhyAvandana tathA tarpaNa karate haiM evaM jinake retIle kinAre para eka-eka kaNa uThAkara cune hue anna kA rAja-bhAga rUpI SaSThAMza jAnakara chor3ate haiM, ve Apake tIjala to upadravoM se rahita haiM ? ||8|| nIvArapAkAdi kaDagarIyarAnRzyate jAnapadairna kaccit / kAlopapannAtithikalpyabhAga vanyaM zarIrasthitisAdhanaM vaH // 6 // saJjIvinI--kAleSu yogyakAleSUpapannAnAmAgatAnAmatiyAnAM kalpyA mAgA yasya tattadhoktam , bane bhavaM vanyam zarIrasthiterjIvitasya sAdhanaM vo yuSmAkam pacyata iti pAkaH phalam dhAnyamiti yAvat , nIbArapAkAdi AdizabdAcchayA. mAkAdidhAnyasaMgrahaH, janapade bhya AgatairjAnapadaiH 'tata AgataH' ityaNa / kaDaGgarIyaH kaDaGgaraM busamaha tIti kaDaGgarIyAH 'kaDaGgaro busaM klIve dhAnyadaci tupaH pumAn' ityamaraH / 'kaDaGgaradakSiNAccha ca' iti chprtyyH| taMgoMmahiSAdibhirnAmRzyate kaccit na bhakSyate kimityathaH // 6 // anvayaH--kAlopapannAtithikalpyabhAgam, banyam, zarIrasthitisAdhanam , thaivaH, nIvArapAkAdi, jAnapadaiH, kaDaGgaroyaiH na, AmRzyate, kaccit ? vAcya0---jAnapadAH, kaDaGgarIyAH, na, Amazanti, kaccit ? vyAkhyA----kAleSu-yogyasamayeSu. upapanA: prAptAH iti kAlopapannAH, kAlo. papannAH ca te atithayaH abhyAgatAH vi kAlopapannAtithayaH, kAlopapannAtithInAm kalpyA: kalpanIyAH iti kAlo : vadhikalyAH, kAlopapajAtithikalpyAH bhAgA: aMzAH yasya tat samAtithikalpyabhAgam, vane araNye,
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH bhavaM vanyam / zarIrasya dehasya, sthitiHdhAraNam, iti zarIrasthitiH, zarIrasthitaH sAdhanam = upAyabhUtam iti zarIrasthitisAdhanam / vA-yuSmAkam / pacyate = pakkaM bhavati, iti pAka: phalamityarthaH, nIvArANAm = dhAnyavizeSANAm , pAka: iti nIvArapAkaH, nIvArapAka: AdiH yasya tat nIvArapAkAdi banapadasyeme jAnapadAH nAgarAH, taiH jaanpdaiH| kaDaGgaraM = busam arhanti iti kaDaGgarAyAH gomahiSAdaya ityarthaH, taiH kaDaGgarIyaiH n=nhi| AmRzyate bhakSyate, kaccit kim ? samAsa:-kAleSu upapannAH kAlopapannAH, kAlopannAH ca te atithayaH iti kAlopapannAtithayaH, kAloparannAtithInAM kalpyA bhAgAH yasya tat kAlopapannAtithikalpyabhAgam / vane bhavaM vanyam / zarIrasya sthitiH zarIrasthitiH, zarIrasthiteH sAdhanaM zarIrasthitisAdhanam / nIvArANAM pAkaH nIvArapAkaH, nIvArapAkaH AdiH yasya tat nIvArapAkAdi / janapadasyeme jAnapadAH, taH jaanpdaiH| kaDaGgaram arhanti iti kaDaGgarIyAH, taiH kaDaGgarIyaiH / __bhi0-balivaizvadevakarmAnte yogyasamaye samAgatAnAmatithInAmapi jIvanopAyabhUtaM yadanodbhava nIvArazyAmAkAdidhAnyaM yuSmAkaM bhakSya tannagarAdAgatagomahiSAdibhistu na bhakSyate kim ? hindI-balivaizvadeva karma ke anantara ucita samaya para AnevAle, atithiyoM ke bhAga bhI jinase nikAle jAte haiM, aise Apa logoM ke jIvana ke AdhAra, vana ke nIvAra Adi dhAnya ko nagara se Aye gAya, bhaisa Adi pazu to nahIM khA jAte haiM ? // 6 // api prasannena maharSiNA tvaM samyagvinIyAnumato gRhAya / kAlo hyayaM saMkramituM dvitIyaM sarvopakArakSamamAzramaM te // 10 // saJjIvinI-kiJca tvaM prasannena satA maharSiNA samyagvinIya zikSayitvA vidyaamupdishyetyrthH| gRhAya gRhasthAzramaM praveSTuM 'kriyArthopapada0' ityAdinA caturthI / anumato'pyanujJAtaH kim , hi yasmAtte tava sarveSAmAzramANAM brahmacaryavAnaprasthayatInAmupakAre kSamaM zaktam 'kSama zake hite triSu' itymrH| dvitIyamAzramaM gArhasthyaM saMkramituM prAptumayaM kAlaH, vidyAgrahaNAnantaryAttasyeti bhAvaH / 'kAlasamayavelAsu tamun' iti tumun / bopakAratamamityatra manuH- "ya"
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye mAtaramAzritya sarve jIvanti jantavaH / vartante gRhiNastadvadAzrityetara AzramAH" iti // 10 // anvayaH-tvam , prasannena, 'satA' mahaSiNA, samyaga, vinIya, gRhAya, anumataH, api ? hi, te, sarvopakArakSama, dvitIyam , Azramam , saMkramitum , ayam , kAlaH 'asti' / vAcya-tvAm prasannaH 'san' maharSiH gRhAya, anumatavAn , anena, kAlena, bhUyate / vyAkhyA-kham kautsaH / prasannena-tuSTena, 'satA' / maharSiNA mahAmuninA / samyak yathAvat / vinIya=zikSayitvA / gRhAyagRhasthAzramaM praveSTum / anumataH= saMmataH, api=kim ? hi=yataH te=tava, kautsasya / sarveSAm sakalAnAm , AzramANAmityarthaH, upakAra:=upakRtiH, iti sarvopakAraH, sarvorakAre kSamaH samarthaH iti sarvopakArakSamaH / taM sarvopakArakSamam / dvitIyam=prathamAzramAdare vartamAnam / . Azramam-gRhasthAzramam / saMkramitum=praveSTum / ayam eSaH, kAla: samayaH, 'asti' / samA0-sarveSAmupakAraH sarvopakAraH, sarvopakAre kSamaH sarvopakArakSamaH, tam sarvopakArakSamam / mahAMzcAsau RSizca maharSiH, tena / abhi-tvadguruNA maharSiNA varatantunA tvaM yathAvidhi zikSayitvA ki gRhasthAzramaM praveSTumAdiSTaH ? yata idAnIM te vayaH sarveSAmapyAzramANAmupakArakaM gRhasthAzramaM praveSTuM yogyamasti / hindI-kyA tumhAre guru maharSi varatantujI ne tumheM vidhipUrvaka zikSA meM niSNAta karake, ghara jAne kI AjJA de dI haiM ? kyoMki yaha tumhArI avasthA, brahmacarya, gRhastha, vAnaprastha evaM saMnyAsa ina cAroM AzramoM ke upakAraka gRhasthaAzrama meM praveza karane ke yogya hai // 10 // kuzalaprazna vidhAyAgamanaprayojanapraznaM cikIrSurAha tavAhato nAbhigamena tRptaM mano niyogakriyayotsukaM bhe| apyAjJayA zAsiturAtmanA vA prApto'si saMbhAvayituM vanAnmAm / / 11 / / saJjIvinI-arhataH pUjyasya prazasyasya 'arhaH prazaMsAyAm' iti shtRprtyyH| tavAbhigamenAgamanamAtreNa me mano na tRptaM na tuSTam / kiMtu niyogakriyayA'' jJAkaraNenotsukaM sotkaNTham 'iSTArthodyukta utsukaH' ityamaraH / 'prasitotsukAbhyAM
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH tRtIyA ca' iti saptamyarthe tRtIyA / zAsiturgurorAzayA'pyAtmanA svato vA 'prakRtyAdibhya upasaMkhyAnam', iti tRtiiyaa| mAM saMbhAvayituM vanAtprApto'si, gurva' svArtha vA''gamanamityarthaH // 11 // __ anvayaH-arhataH, tava, abhigamena, me, manaH, na, tRptam , kintu, niyogakriyayA, utsukam , zAsituH, AzayA, api AtmanA, vA, mAm , sambhAvayitum , vanAt, prAptaH, asi ? vAcya0-manasA, na, tRptena 'bhUyate' utsukena, vanAt , prAptena, 'bhUyate' / vyAkhyA-arhataH pUjyasya / tava kautsasya / abhigamena Agamanena / me-mama rghoH| manaH cittam / na naiva / tRptam-santuSTam / 'kintu' niyogasya% AjJAyAH, kriyAkaraNam niyogakriyA, tayA niyogakriyayA / utsukam-utkaNThitam / zAsituH-zikSakasya / AzayA Adezena / api=kimu / AtmanA svataH / vA athavA / mAm =raghum / sambhAvathitum-satkartum / vanAt-araNyAt; prAptaH AgataH, asi bhavasi ? samA:-niyogasya kriyA niyogakriyA, tayA niyogakriyayA / abhi0-he kautsa ! yadetattava zubhAgamanamiha jAtametena na me manasi tRptiH, api tu tavAjAzravaNaviSaye mahatyutkaNThA vartate, tasmAd brahi kiM tvamiha gurorAdezAtprApto'thavA svataH ?. hindI-he kautsa ! pUjya tumhAre pAne mAtra se merA mana tRpta nahIM ho sakA hai, kintu tumhArI AzA sunane kI bar3I utkaNThA ho rahI hai| ataH kaho, tumhArA AnA gurujI ke kArya se huA, athavA apane hI kArya se ? // 11 // ityarghyapAtrAnumitavyayasya raghorudArAmapi gAM nizamya / vArthopapattiM prati durbalAzastamityavocadvaratantuziSyaH // 12 // saJjIvinI-arghyapAtreNa mRnmayenAnumito vyayaH sarvasvatyAgo yasya tasya raghorityuktaprakArAmudArAmaudAryayuktAmapi gAM vAcam 'mano niyogakriyayotsukaM me' ityevaMrUpAm / 'svrgessupshuvaagvjdingnetrvRnnibhuujle| lakSyadRSTayA striyAM puMsi gauH' itymrH| nizamya zrutvA varatantuziSyaH kautsaH svArthopapatti svakAryasiddhi prati durbalAzaH sanmRnmayapAtradarzanAcchithilamanorathaH saMstaM raghumiti vakSyamANaprakAreNAvocat // 12 //
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvazamahAkAvye anvayaH-arghyapAtrAnumitavyayasya, raghoH, iti,udArAma,api,gAm ,nizamya, varatantuziSyaH, svArthopapattim , prati, durbalAzaH, 'san' tam , iti, avocat / vAcya0-varatantuziSyeNa, durbalAzena, satA, saH, iti aucyt| vyAkhyA --arthi dravyam aya'm ardhyAya dIyamAnaM jalAdikam , aya'sya pAtram=bhAjanam iti ardhapAtram , arghyapAtreNa anumitaH nizcitaH iti ardhapAtrAnumitaH, arghAyAtrAnumitaH vyayaH dhanApagamaH yasya saH arghyapAtrAnumitavyayaH, tasya arghyapAtrAnumitavyayasya / mRnmayAryapAtradarzanena nirNItasakala. koSadAnasya / ragho: diliipsuunoH| iti evaMbhUtAm , udArAm=audAryaguNayuktAm api| gAm-vANIm / nizamya shrlaa| varatantoH tannAmakamaharSeH ziSyaH: antevAsI iti vrtntushissyH| svasya-nijasya, arthaH-prayojanam svArthaH, svArthasya upapattiH--siddhiH iti svArthopapattiH, tAm svArthopapattim / prati--lakSyIkRtya / durbalAkSINA, AzA-manorathaH yasya saH durvalAza: 'san' ! tam-raghum / iti vakSyANAprakAreNa / anocat-uvAca / samAra---arghArtham arvyam, aya'sya pAtram arghyapAtram ; aryapAtreNa anumitaH ardhvapAtrAnubhitaH, arghyapAtrAnumitaH vyayaH yasya saHarghyapAtrAnumitavyayaH, tasya ardhapAtrAnumitavyayasya ! varatantoH ziSyaH varatantuziSyaH / svasya arthaH svArthaH svArthasya upapattiH svArthopapattiH ! tAM svArthIpapattim / durbalA AzA yasya saH durbalAzaH / ___ abhi-varatantuziSyeNa kautsena mRnmayamayaMpAtramavalokya nitiM yaddhuNA vizvajidyane sakalo'pi rAjakoSo'rthisAnkRta iti svakAryasiddhi prati zithilAzo bhUtvA sa raghumuvAca / hindI-~-varatantu RSi ke ziSya kautsa ne miTTI kA arya-pAtra dekhakara anumAna lagA liyA ki rAjA ne sampUrNa koSa vizvajit yaza meM dAna kara diyA hai; isa kAraNa usakI apanI kAryasiddhi ke viSaya meM AzA zithila par3a gayI, aura usane raghu se isa prakAra kahA // 12 // sarvatra no vArtamavehi rAjannAthe kutastvayyazubhaM prajAnAm / sUrye ttapatyAvaraNAya dRSTaH kalpeta lokasya kathaM tamitrA // 13 // sabjIvinI--he rAjan ! tvaM sarvatra no'smAkaM vAta svAsthyamavehi jAnIhi 'vAta phalgunyaroge ca' hatyamaraH / 'pArne pATavamArogyaM bhavyaM svAsthyamanAmayam'
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 15 iti yAdavaH / na caitadAzcaryamityAha - nAtha iti / svayi nAtha Izvare khati prajAnAmazubhaM duHkhaM kutaH / tathAhi arthAntaram nyasyati -- sUrya ityAdinA / sUrye tapati prakAzamAne sati tamisrA tamastatiH / ' tamisraM timire roge tamisrA tu tamastatau / kRSNapakSanizAyAM ca' iti vizvaH / ' tamisram' iti pAThe tamisraM timiram 'tamisraM timiraM tamaH' ityamaraH / lokasya janasya 'lokastu bhuvane jane' ityamaraH / dRSTerAvaraNAya kathaM kalpeta dRSTimAtrarituM nAlamityarthaH / kRperalamarthasvAttadyoge 'namaHsvastisvAhAsvadhAlaMvaSaGyogAcca' ityanena caturthI / 'alamiti paryAptyarthagrahaNam' iti bhagavAnbha vyakAraH / kalpeta saMpadyetetyarthaH / klRpi saMpadyamAne caturthIti vaktavyAt // 13 // anvayaH -- rAjan, 'svam' sarvatra, naH vArtam, avehi, tvayi, nAthe, 'sati' prajAnAm, azubham kutaH, sUrye, tapati, 'sati', tamisrA, lokasya, dRSTeH, AvaraNAya, katham, kalpeta ? " " vAcya0 - ' tvayA' vArtam avedyatAm, azubhena, 'bhUyate' tamisrayA kalpyeta ? jyAkhyA- he rAjan = nRpa / he 'tvam' sarvatra = sarvasminpraSTavyaviSaye / F:= asmAkam / vArtam = kuzalam avehi = jAnIhi / svayi = raghau, nAthe = svAmini, 'sati' / prajAnAm = janAnAm / na zubham = kalyANam iti azubham / kutaH = kathaM syAt / 'yataH' sUrye = savitari tapati = tApaM janayati iti tapan, tasmin tapati = prakAzamAne 'sati' / tamisrA = kRSNapakSIyA rAtriH ' tamisrA tAmasI rAtriH' ityamaraH | lokasya = janasya / dRSTeH = netravyApArasya, AvaraNAya = avarodhAya | katham = kena prakAreNa | kalpeta - sampadyeta | samA0 - prakarSeNa jAyante iti prajAH, tAsAm prajAnAm / na zubham azubham / sarati akAze iti sUrya:, tasmin sUrye / A samantAd varaNaM, tasmai AvaraNAya / abhi0 - he rAjasvamasmAkaM sarvathA kuzalaM viddhi tvAdRze prajApAlake kuto nu lokasyAkuzalaM yato dinanAthe prakAzamAne'ndhakAraparamparAyAzcarcA'pi kiM zrUyate ? hindI - he rAjan ! Apa hamArA saba prakAra se kuzala samajheM | Apa sarIkhe rAjA ke hone para prajA kA akuzala kaise ho sakatA hai ? bhalA, kahIM sUrya ke
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye prakAzamAna rahate andhakAra-samUha logoM kI dRSTi ko DhA~kane meM samartha ho sakatA hai ?|| 13 // 'tavAhataH'--.ityAdinoktaM yattanna citramityAhabhaktiH pratIkSyeSu kulocitA te pUrvAnmahAbhAga tayAtizeSe / vyatItakAlastvahamabhyupetastvAmarthibhAvAditi me viSAdaH // 14 // saJjIvinI-pratIkSyeSu pUjyeSu 'pUjyaH pratIkSyaH' ityamaraH / bhaktiranurAgavizeSaste tava kulocitA kulAbhyastA 'abhyaste'pyucitaM nyAyyam' iti yAdavaH / he mahAbhAga sArvabhauma ! tayA bhaktyA pUrvAnatizeSe'tivartase / kintu sarvatra vAta cettarhi kathaM khedakhinna iva dRzyase'ta Ai-vyatIteti / ahaM vyatItakAlo'tikrAntakAlaH sannathibhAvAttvAmabhyupeta iti me mama viSAdaH // 14 // ___ anvayaH-pratIkSyeSu, bhaktiH, te, kulocitA, mahAbhAga, tayA pUrvAn AMtazeSa, tu, aham vyatItakAlaH 'san' arthibhAvAt tvAm , abhyupetaH, iti, me viSAdaH, 'asti / vAcya0-bhaktyA , kulocitayA, 'bhUyate' pUrve, tvayA, atizayyante, mayA, vyatItakAlena, 'satA', abhyupetena 'bhUyate' iti viSAdena 'bhUyate' / vyAkhyA-pratIkSyeSu = pUjyeSu / bhaktiH = anurAgaH / te-tava raghoH / kulasya = vaMzasya , ucitA = yogyA, iti kulocitA / he mahAbhAga = sArvabhauma / tayA = bhaktyA / pUrvAn = pUrvAjAn / atizeSe = atikramya vartase / tu = kintu / aham kautsaH / vyatItaH = atikrAntaH, kAlaH = samayaH yasya saH vyatItakAlaH, 'san' / arthaH = prayojanam asya asti iti arthI, arthinaH bhAvaH = icchA iti arthibhAvaH, tasmAt arthibhAvAt , yAcakarUpeNetyarthaH / tvAm = raghum / abhyupetaH = praaptH| iti = hetoH| me = mama kautsasya / viSAdaH khedaH 'asti| ___samA0--kulasya ucitA kulocitA / vyatItaH kAlaH yasya saH vyatItakAlaH / arthaH asya asti iti arthI, arthinaH bhAvaH arthibhAvaH, tasmAt arthibhAvAt / ___ abhi0--he bhAgyazAlin, pUjyeSu zraddhAvatAM svakulapUrvajAnAM madhye tvameva svazraddhayA sarvazreSaH / svakAryapUraNArthamahameva sarvasvaM dattavatastava sannidhau vilambana samAgata iti tu me zokaH /
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 17 hindI-he paramasaubhAgyazAlin ! pUjyAM ke prati zraddhA se Apane apane pUrvajoM kA bhI atikramaNa kara diyA hai| parantu kyA kiyA jAya, maiM hI samaya bitAkara Apake pAsa kucha mA~gane kI icchA se vilamba se AyA hU~, isakA mujhe atyanta kheda hai / / 1 / / zarIramAtreNa narendra tiSTanAbhAsi tiirthprtipaaditrddhiH| AraNyakopAttaphalaprasUtiH stambena novAra imAvaziSTaH / / 15 / / saJjIvinI-he narendra ! tIrthe satpAtre pratipAditA dattaddhiyena sa tathoktaH 'yonau jalAvatAre ca bhannyAdhaSTAdazasvapi / puNyakSetre tathA pAtre tIrtha syAdRrzanemvapi' iti hlaayudhH| zarIramAtreNa tiSThan AraNyakA araNye bhavA manuSyA munipramukhAH 'araNyAnmanuSye' iti vuJpratyayaH / terupAttA phalameva prasUtiryasya saH stambena kANDenAvaziSTaH / prkRtyaadisvaattRtiiyaa| nIvAra iva AbhAsi zobhase / anvayaH-narendra ! tIrthapratipAditadiH, svam' zarIramAtreNa, tiSTan , AraNyakopAttaphalaprasatiH, stambena, avaziSTaH nIvAraH iva AbhAsi / vAcya0-tIrthapratipAditardinA, 'svayA' tiSThatA, AraNyakopAttiphalaprasatinA avaziSTena, nIvAreNa, iva AbhAyate / / ___vyAkhyA-narANAm manuSyANAm / indraH svAmI iti narendraH, sabuddhau he narendra ! tIrtheSu = satpAtreSu, pratipAditA = dattA, RddhiH = saMpat , yena saH tIrthapratipAditadiH, 'tvam / zarIram vapuH eva zarIramAtram , tena zarIramAtreNa / tiSThan = vrtmaanH| araNye = vane bhavAH AraNyakAH vanyamanuSyA ityarthaH, AraNyakaH upAttA = gRhItA iti AraNyakopAttA, phalam = vRkSaprasavaH eva prasUtiH = prasavaH yasya saH aarnnykopaattphlprsuutiH| stambena = kANDena / avaziSTaH = zeSaH / nIvAraH = dhAnyavizeSaH iva = ythaa| aabhaasi-shobhse| samA0-narANAm indraH narendraH, tatsambuddhau he narendra ! tIrtheSu pradipAditA iti tIrthapratipAditA, tIrthapratipAditA RddhiH yena saH tIrthapratipAditadiH / zarIram eva zarIramAtram , tena zarIramAtreNa | araNye bhavAH, AraNyakAH, AraNyakaiH upAttA AraNyako pAttA, phalam eva prasUtiH phalaprasUtiH / AraNyakopAttA phalaprasUtiH yasya saH AraNyakopAttaphalaprasUtiH /
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 raghuvaMzamahAkAvye abhi0-he rAjan ! vizvajiti yaze satpAtreSu svIyAM sarvAmapi samRddhi pradAya kevalena svazarIreNaiva sthitasvaM tathaiva zobhAM vahasi yathA sa kANDamAtrAvaziSTo nIvAro yasya phalaprasUtirvanyajanaini:zeSaM gahItA bhavet / hindI-he rAjan ! vizvajita yajJameM apanI sampUrNa samRddhi satpAtroM ko dAna kara kevala, apane zarIra se sthita Apa ThIka usI prakAra se zobhita ho rahe haiM, jaise ki vaha ThaMTa rUpameM sthita nIvAra, jisake phala vanavAsiyoM ne tor3a liye ho / / 15 / / sthAne bhavAnekarAdhipaH sannakincanatvaM makhajaM vyanakti / paryAyapItasya surehimAMzoH kalAkSayaH ilAdhyataro hi vRddheH // 16 // sajIvinI-bhavAnekanarAdhipaH sArvabhaumaH san makhajaM makhajanyam na vidyate kiMcana ysyetykinycnH| myuurvyNskaaditvaatttpurussH| tasya bhAvastattvaM nirdhanaravaM vyakti prakaTayati sthAne yuktam 'yukte dve sAMprataM sthAne' ityamaraH / tathAhi surairdevaiH paryAyeNa krameNa pItaspa himAMzoH kalAlyo vRddharupacayAca zlAdhyataro hi varaH khalu ! 'maNiH zANollIDhaH samaravijayI hetinihato madakSINo nAgaH zaradi saritaH zyAnapulinAH / kalAzeSazcandraH suratamaditA bAlavanitA nimnA zomante galitavibhavAzcAthi nRpAH' iti bhAvaH / atra kAmandaka:--- dharmArtha kSINa koSastha kSINavarmApa zobhate / suraiH pItAvazeSasya kRSNapakSe vidhoriya' iti / / 16 / / anvayaH bhavAn , ekanarAdhipaH, san , makhajam , akiJcanatvam , yat vyakti, 'tat' sthAne, hi suraiH paryAyapItasya, himAMzoH kalAkSayaH, vRddheH, zlAdhyataraH 'bhvti| vAcya..-bhavatA, ekanarAdhipena akiMcanatvaM vyajAte, kalAkSayeNa, zlAghyatareNa bhuuyte'| vyAkhyA- bhavAnraH / narANAm manuSyANAm adhipaH svAmI, narAdhipaH / eka: kevalazvAsau narAdhipaH iti ekanarAdhipaH / 'san' / makhAt-yajJAd jAtam -utpannan , makha jam / nanahi, vidyate kiJcana kimapi yasya saH akiJcanaH= dhanazUnyaH, akiJcanasya bhAvaH akiJcanatvam dhanarAhityamityarthaH / 'yat', vyanakti-prakaTayati / 'tat' sthAne yuktam / hi-ytH| suraiH=devaiH / paryAyeNa= kramazaH pItaH=pAnaviSayIkRta: iti paryAyapItaH, tasya paryAyapItasya / himAH zItalAH, aMzavaH--kiraNAH yasya saH himAMzuH candra ityarthaH, tasya himAMzo /
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 16 kalAnAm SoDazAMzAnAm , kSayaH=nAzaH iti kalAkSayaH / vRddhaH upacayAt / atizayena zlAghyaH prazaMsanIyaH iti zlAdhyataraH, 'asti' / / samA0-narANAm adhipaH narAdhipaH, ekaH ca asau narAdhipazca ekanarAdhipaH / makhAt jAtam makhajam , tat / na vidyate kiJcana yasya saH akiJcanaH, akiJcanasya bhAvaH akiJcalatvam / paryAyeNa pItaH paryAyapItaH, tasya paryAyapItasya / himAH aMzavaH yasya saH himAMzuH, yasya himaaNshoH| kalAnAm kSayaH kalAdayaH / atizayena zlAghyaH zlAdhyataraH / abhi0-he rAjan , vizvajidyaze sarvasvaM yAjakebhyo davA cakravartyapi dhanahInastvaM sutarAM zobhase / yathA zuklapakSIyavRddha yapekSayA kramazo devaiH pItAmRtasya candramasaH kRSNapakSIyaH kalAdayaH zobhanataro bhavati / hindI-he rAjan ! cakravartI hote hue bhI vizvajit yajJa meM sampUrNa dhana yAjakoM ko dAna meM dekara dhanarahita hokara Apa atyanta zobhita ho rahe haiM / ThIka hai, devatAoM dvArA pArI-pArI se pratidina amRta piye jAne ke kAraNa kSINa honevAle candramA kA dubalApana zukla pakSa kI vRddhi kI apekSA zlAghya hotA hai // 16 // tadanyatastAvadananyakAryo gurvarthamAhartumahaM yatiSye / svastyastu te nirgalitAmbugarbha zaradghanaM nArdati cAtako'pi // 17 // sabjIvinI-tattasmAttAvadananyakAryaH 'yAvattAvacca sAkalye'vadhau mAne'vadhAraNe' iti vizvaH / prayojanAntararahito'hamanyato vadAnyAntarAd gurvartha gurudhanamAhartumarjayitu yatiSya udyokSye / te tubhyaM svasti zubhamastu / 'namaHsvastisvAhAsvadhAlaMvaSaDyogAcca' ityanena caturthI / tathAhi cAtako'pi 'dharaNIpatitaM toyaM cAtakAnAM rujAkaram' iti hetornnygtiko'piityrthH| nirgalito'mbveva garbho yasya taM zaradghanaM nArdati yaacte| 'arda gatI yAcane ca' iti dhAtuH / 'yAcanArthe raNe'rdanam iti yaadvH||17|| anvayaH--tat, yAvat, ananyakAryaH, aham, anyataH, gurvartham, Ahartum, yatiSye, te, svasti, astu, cAtakaH, api, nigalatAmbugarbham, zaraddhagam, na, adati / vAcya-ananyakAryeNa, mayA, ytissyte| cAtakena, api, nirgalitAmbugarbhaH, zaradhanaH, na adyate /
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye vyAkhyA -tat-tasmAt / tAvat = abhISTasiddhi paryantam / nanahi, vidyate, anyat=aparam, kArya n= karma yasya saH ananyakAryaH / aham = kautsaH / anyataH= asmAt, dAtrantara sakAzAdityarthaH / guro:- upAdhyAyasya arthaH = dhanam iti gurjarthaH, tam, gurvartham / Ahartum AdAtum / yatidhye prayatnaM kariSyAmi / te tubhyam raghave / svasti = kalyANam / astu bhavatu / 'yataH 'cAtakaH=pattivizeSaH api / nirgalitaM=cyutam, ambu = jalam eva garbhaH = madhyabhAgaH yasya saH nigalitAbugarbhaH taM tathoktam / zaradaH = zaradataH ghanaH syodaH iti zaradvanaH tam zaradadhanam / nanahi / ardati=yAcate / 3 samA0 - na vidyate anyat kAryam yasya saH ananyakAryaH / guroH arthaH gurvarthaH tam gurvartham / nirgalitaH ambu eka garbhaH yasya saH nirgalitAmbugarbhaH, tam nirgalitAmbugarbham / zaradaH ghanaH zaradhanaH, tam zaraddhanam / abhi0 - he rAjan ! ato'haM gurave deyaM dhanamanyasmAddAtuH sakAzAdAdAtumito yAmi / tava kalyANamastu yathA cAtako'pi nivRRSTajalaM zaratkAlikaM meghaM na yAcate tathaivAhamapi satpAtrapratipAditasakalasamRddhestvattaH sakAzAt, yAcJAM kartuM notsahe / hindI - isalie he rAjan, gurudakSiNA ke lie maiM anya dAtA ke samIpa jAtA hU~, ApakA kalyANa ho, kyoMki cAtaka bhI usa zaratkAla ke bAdala se jo ki sampUrNa jala barasA cukA hai, jala kI prArthanA nahIM karatA hai || 17 || etAvaduktvA pratiyAtukAmaM ziSyaM maharSernRpatirniSidhya / kiM vastu vidvangurave pradeyaM tvayA kiyadveti tamanvayuGkta ||18|| sabjIvinI - etAvadvAkyamuktvA pratiyAtuM kAmo yasya taM pratiyAtukAmaM gaMtukAmam | 'kAmamanasorapi' iti makAralopaH / maharServaratantoH ziSyaM kautsaM nRpatI raghurniSidhya nirvArya / he vidvan ! tvayA gurave pradeyaM vastu kiM kimAtmakaM kiyatkiparimANaM vA / ityevaM taM kautsamanvayuktA pRcchat / 'prazno'nuyogaH pRcchA 20 ca' ityamaraH || 18 || anvayaH -- etAvat uktvA, pratiyAtukAmam, maharSeH, ziSyam, nRpatiH, niSidhya, he vidvan, dhvayA, gurave, pradeyam, vastu, kim, vA, kriyat, iti, tam, anvayukta / vAcya0 -- pratiyAtukAmaH, maharSeH ziSyaH nRpatinA, pradeyena, vastunA, kena, vA, kiyatA, 'bhUyate' iti, saH anvayujyata /
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 21 vyAkhyA-etAvat-iyat , uktvA-kathayitvA / pratiyAtum pratigantum , kAmaH abhilASaH yasya saH pratiyAtukAmaH, tam pratiyAtukAmam / maharSeH varatantoH ziSyam antevAsinam / nRNAma-manuSyANAm , patiH svAmI, iti nRpatiH, rAjA raghuH / nissidhy=nivaary| he vidvan-he budha ! tvayA kautsena / guraveupAdhyAyAya / pradeyampradAtuM yogyam / vstu-pdaarthH| kim kimAtmakam / kiyat-kiyatparimANam / vA-iti vikalpe'vyayam / iti taM kautsam / anvayuGkta apRcchat / samA0-pratiyAtum kAmaH yasya saH pratiyAtukAmaH, tam pratiyAtukAmam / nRNAm patiH nRptiH| vetti iti vidvAn , tatsambuddhau he vidvan ! pradAtum yogyam deyam / kim parimANamasya kiyat / abhi0-evamuktvA yadA kautsaH prasthAtumiyeSa tadA sa raghuNA nivAritaH pRSTazca yat , he vidvan ! tvayA gurave deyaM vastu kimasti kiyatparimANaM ceti / hindI-aisA kahakara kautsa calane ko taiyAra hue to unheM rAjA raghu ne rokA aura kahA ki he vidvan ! Apako gurudakSiNA meM kyA vastu denI hai aura kitanI denI hai 1 // 18 // tato yathAvadvihitAdhvarAya tasmai smayAvezavivarjitAya / varNAzramANAM gurave sa varNI vicakSaNaH prastutamAcacakSe // 16 // sabjIvinI-tato yathAvadyathAham / arhArthe vatiH / vihitAdhvarAya vidhivadanuSThitayajJAya sdaacaaraayetyrthH| smayAvezavivarjitAya garvAbhinivezazalyAya anuddhatAyetyarthaH / varNAnAM brAhmaNAdInAmAzramANAM brahmacaryAdInAM ca gurave niyAmakAya 'varNAH syuAhmaNAdayaH' iti / 'brahmacArI gRhI vAnaprastho bhikSuzcatuSTaye / Azramo'strI' iti cAmaraH / sarvakAryanirvAhakAyetyarthaH / tasmai raghave vicakSaNo vidvAnvI brahmacArI 'varNino brahmacAriNaH' ityamaraH / 'varNAd brahmacAriNi' itInipratyayaH / sa kautsaH prastutaM prakRtamAcacale // 16 // anvayaH tataH yathAvat , vihitAdhvarAya, smayAvezavivarjitAya, varNAzramANAm / gurave, tasmai, vicakSaNaH, varNI, saH, prastutam , aacco| vAcya-vicakSaNena, varNinA, tena, prastutaM, aaccksse| vyAkhyA-tataH tdnntrm| yathAvat-zAstrAnukUlama, vihitaH kRtaH,
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 raghuvaMzamahAkAvye adhvaraH yajJaH yena saH vihitAdhvaraH, tasmai vihitAdhvarAya / smayasya garvasya, AvezaH abhinivezaH iti smayAvezaH, smayAvezena vivarjitaH rahitaH iti smayAvezavivarjitaH, tasmai zmayAvezavivarjitAya / varNAH-brAhmaNakSatriyaviTazUdrAzca, AzramA: brahmacaryagRhasthavAnaprasthasaMnyAsAzca varNAzramAH, teSAM varNAzramANAm / gurave=niyance / tasmai raghave / vicakSaNaH vidvAn / varNI=brahmacArI, a: kautsaH / prastutam prakRtavRttam / AcacakSe-kathayAmAsa / samA0--vihitaH adhvaraH yena saH vihitAdhvaraH, tasmai vihitAdhvarAya / smayasya AvezaH smayAvezaH, smayAvezena vivarjitaH smayAvezavivarjitaH, tasmai smayAvezavivarjitAya ! varNAzca AzramAzca varNAzramAH, teSAM varNAzramANAm / abhi0-tataH sa brahmacArI vidvAnkautsaH zAstravidhinA saMpAditavizvajidyazaM tathApi gavarahitaM caturNAmapi varNAnAmAzramANAM ca niyAmaka raghu prati prastutavRttAntamAkhyAtavAn / hindI-taba usa brahmacArI vidvAn kautsa ne zAstravidhi se vizvajit nAmaka yaza ko pUrNa karane para bhI gavarahita tathA cAroM varNoM evaM AzramoM ke niyAmaka rAjA raghu se prastuta vRttAnta kaha sunAyA / / 16 / / / samAptavidyena mayA maharSirvijJApito'bhad gurudakSiNAyai / sa me cirAyAsavalitopacArAM tAM bhaktimevAgaNayatpurastAt / / 20 // sajIvinI-samAptavidyena mayA maharSirgurudakSiNAye gurudakSiNAsvIkArArtha vijJApito'bhUt / sa ca guruzcirAyAskhalitopacArAM tAM duSkarAM me bhaktimeva purastAtprathamamagaNayatsaMkhyAtavAn / bhaktyaiva saMtuSTaH kiM dakSiNayetyuktavAnityarthaH / athavA bhaktimeva tAM dakSiNAmagaNayaditi yojyam / / 20 / / anvayaH-samAtavidyena mayA, maharSiH, gurudakSiNAya, vijJApitaH, abhUt , saH, 'ca', cirAya, askhalitopacArAma, tAm, me bhaktim , eva, purastAt , agaNayat / vAcya0-samAptavidyaH, aham, mahaSim , gurudakSiNAyai vijJAptivAn , bhabhUvam / tenaM askhalitopacArA, sA, me, bhaktiH eva, agaNyata / vyAkhyA-samAptAH adhItAH, vidyAH-zAstrANi yena saH samAptavidyaH, tena samAtavidyena / mayA kautsena / maharSiH vrtntuH| guroH upAdhyAyasya, dakSiNA satkRtya deyaM dravyam iti gurudakSiNA, tasyai gurudakSiNAyai / vijJApitaH=
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 23 prArthitaH / abhUt=abhavat / saH = guruzca / cirAya = cirakAlaparyantam | na=nahi, skhalitaH = truTitaH, upacAraH = zuzrUSA yasyAH sA askhalitopacArA, tAm assvalitopacArAm / tAm = duSkarAm / me= mama, kautsasya bhakti bhU-- zuzrUSAm eva, purastAt=agre / agaNayat= gaNayAmAsa / samA0 - samAptAH vidyAH yena saH samAptavidyaH, tena samAptavidyena / guroH dakSiNA gurudakSiNA, tasyai gurudakSiNAyai / na skhalitaH, askhalitaH askhalitaH upacAraH yasyAH sA askhalitopacArA, tAm askhalitopacArAm / abhi0 - yadA mayA guroH sakAzAtsarvA api vidyA adhItAH, tadAhaM gurave gurudakSiNAM dAtumakathayam tena ca matkRtA nirantara guruzuzrUSaiva zreSThadakSiyoti kathitam / , hindI - jaba ki maiMne gurujI se samasta vidyAyeM par3ha lIM to unasa gurudakSiNA mA~gane kA anurodha kiyA, kintu unhoMne mere dvArA nirantara kI gayI zuzrUSAko hI zreSTha dakSiNA samajhA // 20 // nirbandhasaMjAtaruSArtha kAryamacintayitvA guruNAhamuktaH / vittasya vidyAparisaMkhyayA me koTIzcatasro daza cAhareti // 21 // sabjIvinI --nirbandhena prArthanAtizayena saMjAtaruSA saMjAtakrodhena guruNA arthakArzya dAridryamacintayitvA'vicAryAhaM vittasya dhanasya catasro daza ba koTIzcaturdazakoTImeM mAmAharAnayeti vidyAparisaMkhyayA vidyA parisaMkhyAnusAreNaivoktaH / atra manuH - 'aGgAni vedAzcatvAro mImAMsA nyAyavistaraH / purANaM dharmazAstraM ca vidyA hyetAzcaturdaza' iti // 21 // - 1 antrayaH --- nirbandhasaMjAtaruSA, guruNA arthakArzyam, acintayitvA, aham, vittastha, catasraH, daza, ca, koTI:, me, Ahara, iti, vidyAparisaMkhyayA, uktaH / vAcya0 - nirbandhasaMjAtaruT guruH, mAm, catasraH, daza, ca, koTyaH, 'vayA' me, AhriyantAm iti uktavAn / " vyAkhyA - nirbandhena = atyAgraheNa, saJjAtA = utpannA, ruT = krodhaH yasya saH nirbandhasaJjAtarud, tena nirbandhasaJjAtaruSA / guruNA - AcAryeNa, varatantunA / arthasya = ghanasya, kAm = alpatvam, me, dAridryamityarthaH / acintayitvA avicArya | aham = kautsaH / vittasya =dhanasya | catasraH = catuHsaMkhyakAH, daza= S
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye 1 dazasaMkhyakAH ca koTI: = lakSazatakAni, caturdaza koTIH ityarthaH / me = mahAm varatantave | Ahara=Anaya / iti zrattham / vidyAnAm=caturdazavidyAnAm, parisaMkhyA = parigaNanA iti vidyAparisaMkhyA, tayA vidyAparisaMkhyayA / uktaH kathitaH / 24 samA0-- nirdhandhena saMjAtA ud yasya saH nirgandhasaMjAtaruTa tena nirbandhasaMjAtaruSA / kRzasya bhAvaH kAryam, arthasya kAryam arthakArzyam / tat arthakAzyam / vidyAnAm parisaMkhyA vidyAparisaMkhyA / tathA vidyAparisaMkhyayA / abhi0 - mamAmAtizayena guro: krodha utpanno'tastena mama dAridryamanAlocya svayA sakAzAcaturdaza vidyA adhItAH, atastadapekSayA caturdaze koTI nasya dehIrahaM kathitaH / hindI - mere adhika Agraha karane para gurujI kruddha ho gaye, aura merI daridratA kA vicAra kiye binA hI bole, ki mujhase prApta caudaha vidyAoM kI gaNanA anusAra caudaha karoha mudrA mujhe de do ||21|| so'haM paryAvidhibhAjanena matvA bhavantaM prabhuzabdazeSam / abhyutsahe saMprati noparodhumalpetaratvAcchutaniSkrayasya // 22 // sabjIvinI - so'haM saparyAvidhimA janenArghyapAtreNa bhavantaM prabhuzabda eva zeSo yasya taM tvA niHsvaM nizcityetyarthaH / zrutaniSkrayasya vidyAmUlyasyAtpetarasyAdatimahatvAtsaMpratyudadhuM nirbandhu nAbhyutsahe // 22 // anvayaH - yaH, aham, paryAvidhibhAjanena, bhavantam, prabhuzabdazeSam, asthA, zrutaniSkayasya, alpetarasvAt samprati, uparoddhum na abhyutsahe / bAkhya0 -- tena, layA, bhavAn, prabhuzabdazeSaH, 'iti' uparodhubhU, na, abhpurasAhe vyAkhyA - saH = guruNA tathA''diSTaH, aham = kautsaH / saparyAyA:= pUjAyAH vidhiH = vidhAnam iti saparyAvidhiH saparyAvidhe. bhAjanam = pAtram iti saparyAvidhibhAjanam, tena mRtpAtreNa / bhavantam = raghum / prabhavati=samartho bhavati vRti prabhuH = IzvaraH prabhuH iti zabdaH = padam iti prabhazabdaH, prabhuzabdaH eva zeSaH = avaziSTaH, natu dhanamapi yasya saH pramuzabdazaSaH, tam prabhuzabdazeSam / matvA = jJAtvA / zratasya = zAstrasya, niSkraya: = mUlyam iti zrutaniSkrayaH, tasya zrutaniSkrayasya / alpAt = sUkSmAt itaraH = anyaH iti alpetaraH
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 paJcamaH sargaH mahAn ityarthaH, alpetarasya bhAvaH alpetaratvam, tatmAt alpetanatvAt, atyAvikyAt / samprati idAnIm / uparoddham AgrahaM kartum / nanahi, abhyutsahe utsAhaM karomi / samA0--saparyAyAH vidhiH saparyAvidhiH, saparyAvidheH bhAjanam saparyAvidhibhAjanam, tena saparyAvidhibhAjanena / prabhuH iti zabdaH prabhuzabdaH, prabhuzabdaH eva zeSaH yasya saH zabhuzabdazeSaH, tam prabhuzabdazeSam / zrutasya niSkrayaH zrutaniSkayaH, tasya zrutaniSkrayasya / alpAt itaraH alpetaraH, alpetarasya bhAvaH alpetaratvam, tasmAt alpetarasvAt / __ abhi0-kintu mayA mRdrUpArghyapAtreNaiva bhavato dhanatyaM prabhutvaM jJAtaM tena mahati deye zAstraniSkrayadravye, bhavato'nurodhaM kartumidAnI notsAhaM karomi / hindI-maiMne miTTI ke arghyapAtra se hI, Apake pAsa prabhu-zabda hI zeSa hai arthAt dhana nahIM, yaha jAna liyA hai, ataH aisI paristhiti meM maiM Apase mahatI gurudakSiNA ke sambandha meM anurodha karane kA utsAha nahIM kara rahA hU~ // 22 // itthaM dvijena dvijarAjakAntirAvedito vedavidAM vareNa / enonivRttendriyavRttirenaM jagAda bhUyo jagadekanAthaH // 23 // sabjIvinI-dvijarAjakAntizcandrakAntiH 'dvijarAjaH zazadharo nakSatrezaH kSapAkaraH' itymrH| 'tasmAtsomo rAjA no brAhmaNAnAm' iti shruteH| dvijarAjakAntitvenArthAvAptivairAgyaM vArayati / enasaH pApAnivRttendriyavRttiryasya sa jagadekamAtho raghurvedavidAM vareNa zreSThena dvijena kautsenetyamAvedito niveditaH san enaM kautsaM bhUyaH punarjagAda // 23 // anvayaH-dvijarAjakAntiH, enonivRttendriyavRttiH jagadekanAthaH, vedavidAm , vareNa, dvijena, istham, AveditaH, 'san' enam , bhUyaH, jgaad| vAcya-dvijarAjakAntinA, enonivRttendriyavRttinA, jagadekanAthena, Aveditena, 'satA', eSaH, bhUyaH, jgde| vyAkhyA-dvijAnAm brAhmaNAnAm, rAjA-nRpaH, iti dvijarAjaH candraH, ityarthaH, dvijarAjasya kAntiH-zobhA, iva zobhA yasya saH dvijarAjakAntiH / indriyANAm = hRSIkANAm , vRttiH vyApAraH iti indriyavRttiH, enasaH = pApAt nivRttA-dUrIbhUtA, indriyavRttiH yasya saH enonivRttendriyvRttiH| jagataH=
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vizvasya, ekaH = kedalazcAsau nAtha: svAmI iti magadekanAthaH / vedAn = zrutIH vidanti jAnanti iti vedavidaH teSAm vedavidAm vareNa zreSThena / dvijena= brAhmaNena / ityam-evam / AveditaH=niveditaH 'san' enam kautsam / bhUyaH= punaH / jagAda-uvAca ! samA0-dvijAnAm rAjA dvijarAjaH, dvijarAjasya kAntiH iva kAntiH yasya saH dvijraajkaantiH| indriyANAM vRttiH indriyavRttiH, enasaH nivRttA iti enonivRttA, enonivRttA indriyavRttiH yasya saH rnonivRttendriyvRttiH| ekazcAsau nAthaH iti ekanAthaH, jagataH ekanAthaH iti jagadekanAthaH / vedAn vidanti iti vedavidaH, teSAm vedavidAm / / abhi0-candratulyamanoharo niSpApo mahIpo raghurvedazAnAM vareNyena kausenaivaM vijJApitaH punaruvAda / hindI-candramA ke samAna kAntivAle tathA kisI bhI indriya se pApa na na karanevAle, jagat ke eka mAtra svAmI raghu veda ko jAnanevAloM meM zreSTha kautsa ke isa prakAra kahane para phira bole // 23 // gurvarthamarthI zrutapArahazvA raghoH sakAzAdanavApya kAmam / gato vadAnyAntaramityayaM me mA bhUtparIvAdanavAvatAraH // 24 // saMjIvinI--zrutasya pAraM dRSTavAn zrutapAradRzvA 'dRzeH kvanip' iti kvanip / gurvarthe gurudakSiNArtha yathA tathArthI yAcakaH / vizeSaNadvayenApyasyApratyAkhyeyatvamAha / raghoH sakAzAtkAma manora thamanavApyAprApya vadAnyAntaraM dAtrantaraM gataH / 'syurvadAnyasthUlalakSyadAnazauNDA bahuprade' itymrH| ityevaMrUpo'yaM parIvAdasyApavAdasya navo nUtanaH prathamo'vatAra AvirbhAvo me mA bhUnmAstu / raghoriti svanAmagrahaNaM saMbhAvitatvadyotanArtham / tathA ca 'saMbhAvitasya cAkIrtiraNAdAtaricyate' iti bhAvaH // 24 // ___ anvayaH-zrutapAradRzvA, gurvarthama , arthI, raghoH, sakAzAt , kAmam , anavApya, vadAnyAntaram , gataH, iti, ayam , me parIvAdanavAvatAraH, mA, bhUt / vAcya0-zrutapAradRzvanA, arthinA, vadAnyAntaram gatam iti, anena, parIvAdanavAvatAreNa, mA bhAvi /
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 27 " vyAkhyA - zrutasya = zAstrasya, pAram = antaH iti zrutapAram zrutapAram dRSTavAn = avalokitavAn iti zrutapAradRzvA zAstramamazaH ityarthaH / gurave = AcAryAya idam iti gurvartham, guru nimittamityarthaH / arthena nityasamAso vizeSyaliGgatA ceti vaktavyam iti samAsaH / arthaH = prayojanam asya astIti arthI yAcaka ityarthaH / raghoH - dilIpasUnoH / sakAzAt = samIpAt / kAmam = abhilASam | anavApya=aprApya / anyaH = aparaH vadAnyaH = dAtA iti vadAnyAntaram tad vadAnyAntaram / gataH =yAtaH / iti = evam / ayam = eSaH me = mama raghoH / navaH = nUtanazcAsauM avatAraH = utpattiH iti navAvatAraH, parIvAdasya = nindAyAH navAMvatAraH iti parivAdanavAvatAraH mA bhUt =nabhavet / " samA0 - zrutasya pAram zrutapAram zrutapAram dRSTavAn iti zrutapAradRzvA / gurave idam iti gurvartham / arthaH asya asti iti arthI / anyaH vadAnyo vadAnyAntaram, tat vadAvyAntaram / navazcAsau avatAraH navAvatAraH, parIvAdasya navAvatAraH parIvAdanavAvatAraH / abhi0 - akhilazAstrapAraMgato gurumuddizya yAcako raghoH samIpAddhatAzo bhUtvA dAtrantarasamIpe gata iti jagati me nindAyAH prathamAvatAro na syAt / hindI - sampUrNa zAstroM ke pAragAmI, guru ke lie yAcanA karanevAle kaurasa kI icchA raghu ke samIpa jAne para pUrNa na huI, ataH vaha dUsare dAnI ke pAsa gayA, yaha merI prathama nindA na ho // 24 // sa tvaM prazaste mahite madIye vasaMzcaturtho'gnirivAgnyagAre | dvitrANyahAnyarhasi sodumarhanyAvadyate sAdhayituM tvadartham // 25 // sabjIvinI - - sa svaM mahite pUjite prazaste prasiddhe madIye'gnyagAre tretAgnizAlAyAM caturtho'gniriva vasandvitrANi dve trINi vA'hAni dinAni / ' saMkhyayAvyayAsannAdUrAdhikasaMkhyAH saMkhye ye' iti bahuvrIhiH / 'bahuvrIhau saMkhyeye DhajabahugaNAt ' iti DacpratyayaH samAsAntaH / soDhumarhasi / he arhanmAnya ! svadarthe tava prayojanaM sAdhayituM yAvadyate yatiSye / 'yAvatpurAnipAtayorlaT' iti bhaviSyadarthe laT ||25|| anvayaH - saH svam, mahite, prazaste, madIye, agnyagAre, caturthaH, agniH iva, vasan dvitrANi ahAni, soDhum arhasi, arhan, yAvat, svadartham, sAdhayitum, yate / vAcya0 - tena khayA, caturthena, agninA iva, vasatA, arhate, mayA, yara5 te
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-:-gurudakSiNArthI / svam kolsaH / mAhite-pUjite / prshsteprsiddh| mamaraghoH idam dIyam, tasmin mdiiye| agneH asAram gRham agnyagArana, tasmin anyamAre / caturtha:-caturthasiyakaH, agni-bAhnaH, iva sthaa| vasanna nivAsaM kurvan / dve-dvisaMkhyake vA, trINi trisaMkhyakAni bA, dvivAmiNa, tAni tathoktAni / ahAni-dinAni / sodum sahanaM atum / arhasi yogyo bhavasi he arhan-pUjya ! yAvat-yAvatkAlam / taba-kautsApa, artha:-prayojanamaH, iti vadarthaH, tamU iti tvadartham , tavAbhilaSitamityarthaH / sApayituma-sampAdAyitum / yate prayatnaM karomi / samA-mama idam pradoyam , tasmin madIye / agne apAram anyagAram , tasmin agnyagAre / dve vA trINi vA dvitrANi / taba arthaH svadarthaH, lam tvadazam / abhila-atastvaM sadIyAyAmagnimayayuktAyAnagnizAlAyAM caturtho'gniriva dinadvayaM dinatrayaM vA tAbaddhasa, yAvadahaM te'sAra sAdhayitumupAyaM kromi| hindI-isaliye Apa merI pavitra dakSiNAgni, gAI patyAnina, Airano. yAgni' ina sIna agnivAlI agnihotrazAlA meM cauthI agni kI bhA~ti do yA tIna dina taka nivAsa kareM, jana taka ki maiM ApakI kAryasiddhi ke liye koI upAya karatA hU~ // 25 // tatheti tasyAditathaM pratItaH prtygrhiitsNgrsmjnmaa| yAmAttasArAM raghurapyavekSya niskadugarthe caka kucherAt / / 26 / / sabjIsinI--amajanmA brAhmaNaH pratItaH prItaH saMslasya roravilayamamoghe sAraM pratijJAm atha pratizAjisaMvidApatsu saGgaraH' ityamaraH ! 'tAM giraNam iti kecirapaThanti / tayeti pratyAhIt / radhurapi mAM bhUmimAttasArAgahItacanAmavekSya kujerAdarthe niSkaSTamAita nakama iye // 26 // andayaH-agrajanmA, pratItaH, tasya, avita tham saMgaram , tathA iti pratyaahIda, radhuH,api, gAm ,bhAttasArAm avekSya, kuberAt, artham , nikaSTum ckme| vAcyA -apajanmanA, pratItena, 'satA', talya, avita thA, laMgaraH pratyAhi / dhyAkhyA...aprathamam , janma utpattiH yasya saH agjnmaa| pratItaHprasannaH, 'san' / tasya-raghoH / avitatham amogha / saMgaram-pratijJA / tathA tenaiva prakAreNa astu / iti ittham / pratyagrahItsvIcakAra / raghuH dilI pasU nuH /
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 26 api / Atta: gRhItaH, sAraH aMzaH yasyAH sA AttasArA, tAm AttasArAm / gAm=pRthivIm / avekSya Alocya / kuberAt=dhanAdhipAt / artham dhanam / niSkraSTum Ahartum / cakame iyeSa / samA0-agre janma yasya saH agrajanmA / AttaH sAraH yasyAH sA AttasArA, tAm AttasArAm / __ abhi0-brAhmaNena kautsenApi raghoH pratijJA na mithyA bhaviSyatIti tadukta svIkRtam / raghuNA'pi mayA mahItalAdartha yajJAtpUrvameva gRhItamiti vicArya kuberAdanamAnayAmIti vAJchA kRtA / hindI-brAhmaNa kaurasa ne prasanna hokara raghu ke avyartha nizcaya ko svIkAra kiyaa| idhara khune bhI pRthvI ko sArahIna jAnakara kubera se dhana lAne kI icchA kI / / 26 / / vasiSThamantrokSaNajAtprabhAvAdudanvadAkAzamahIdhareSu / marutsakhasyeva balAhakasya gatirvijaghne na hi tadrathasya // 27 // saJjIvinI-vasiSThasya yanmantreNokSaNamabhimanvya prokSaNaM tajjAtprabhAvAsAmarthyAdetoH udanvadAkAzamahIdhareSUdanvatyudadhAvAkAze mahIdhareSu vA marutsakhasya marutaH sakheti tatpuruSaH, bahuvrIhI samAsAntAbhAvAt / tato vAyusahAyasyeti lbhyte| vAriNAM vAhako balAhakaH pRSodarAditvAtsAdhuH, tasyeva mephsyeva tadrathasya gatiH saMcAro na vijaghne na vihatA hi // 27 // anvayaH-vasiSThamantrokSaNajAt, prabhAvAt, udanvadAkAzamahIdhareSa, marutsakhasya, balAhakasya, iva, tadrathasya, gatiH na, hi vijaghne / vAcya0-gatyA na vijne| vyAkhyA-mantreNa-mantravacanena, ukSaNam-prokSaNam-mArjanamityarthaH iti mantrokSaNam , vasiSThasya tannAmakamaharSeH mantrokSaNam iti vasiSThamantrokSaNam , vasiSThamantrokSaNAt jAtaH utpannaH iti vasiSThamantrokSaNajaH, tasmAt vasiSThamantrokSaNa jAt / prabhAvAt sAmarthyAt | udakAnijalAni santi asmin iti udanvAn samudrazca, AkAzaH gaganaJca, mahIdharaH parvatazceti, udanvadAkAzamahIdharAH, teSu udanvadAkAzamahIdhareSu / marutaH vAyoH, sakhA=mitram marutsakhaH pavanasahAya ityarthaH, tasya marutsakhasya / vArINAm jalAnAm vAhakaH
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye prApayitA iti valAhakaH / pRSodarAditvAtsAdhuH megha ityarthaH / tasya balAhakasya / iv-ythaa| tsy-rghoH| rathaH syandanaH iti tadrathaH, tasya tadrathasya / gatiHsaJcAraH / nahi naiva, vijaghne prtiddhaa| samA0-mantreNa ukSaNam mantrokSaNam , vasiSTasya mantrokSaNam vasiSThamantrokSaNam , vasiSThamantrokSaNAt jAtaH vasiSThamantrokSaNajaH, tasmAt vasiSThamantrokSa. NajAt / udakAni santi asmin iti udanvAn , A samantAt kAzate iti AkAzaH, dharanti iti dharAH, mahyAH dharAH mahIdharAH udanvAMzca AkAzazca mahIdharazceti, udanvadAkAzamahIdharAH, teSu udanvadAkAzamahIdhareSu / marutaH sakhA marutsakhaH, tastha marutsakhasya / vahati iti vAhakaH, vArINAm vAhakaH balAhakaH, tatya balAhakasya / tasya rathaH tadrathaH, tasya tadrathasya / abhi0-~-yathA pavanasahAyavato meghasya gatiH sarvatra nirbAdhA, tathaiva vasiSThamantrANAM prokSaNasAmarthyAdraghoH rathasyApi sAgare, nabhasi, parvate ca pratibandharahitA gatirAsIt / hindI-jaise vAyu kI sahAyatA se megha kI gati sarvatra ho jAtI hai, usI prakAra vasiSThajI ke mantroM se abhimantrita jala ke prokSaNa kI sAmarthya se raghu ke ratha kI gati bhI samudra, AkAza tathA parvata kahIM para bhI nahIM rukatI thI / 27 / / athAdhizizye prayataH pradoSe rathaM raghuH kalpitazastragarbham / sAmantasaMbhAvanayava dhIraH kailAsanAthaM tarasA jigISuH // 28 // saJjIvinI-atha pradoSe rajanImukhe tatkAle yAnAdhirohaNavidhAnAt prayato dhIro raghuH samantAdbhavaH sAmantaH rAjamAtramiti saMbhAvanayaiva kalAsanAthaM kuberaM tarasA balena jigISujeM tumicchuH san kalpitaM sajjitaM zastraM garbha yasya taM rathamadhizizye rathe zayitavAnityarthaH / 'adhizIsthAsAM karma' iti karmatvam / / 28 / / anvayaH-atha, pradoSe, prayataH, dhIraH, raghuH, sAmantasambhAvanayA, eva kailAsanAtham , tarasA, jigISaH, 'san' kalpitazastragarbham , ratham adhizizye / vAcya-prayatena, raghuNA, jigISaNA 'satA' rathaH, adhizizye / vyAkhyA-atha anantaram / pradoSe rajanImukhe, prayataH-zuddhaH / dhIraH= dhairyshaalii| raghu: dilIpasUnuH / samantAt parito bhavaH sAmantaH-rAjamAtram na tu lokapAla iti bhAvaH, sAmantasya sambhAvanA kalpanA, iti sAmantasambhAvanA,
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH tayA saamnaasmbhaavnyaa| ev| kailAsasya prasiddhaparvatavizeSasya, nAtha:= svAmI, kailAsanAtha: kuveraH, tam kailAsanAtham / tarasAbalena / jigISuH -jetumicchuH / 'san' / kalpitam racitam, ca tat zastram Ayudham , iti kalpitazastram , kaltizastram garbhe madhye, yasya saH kalpitazastragarbhaH, tam kalpitazastragarbham / ratham syandanam / adhizizya-zayitavAn / samA0--samantAt bhavaH sAmantaH, sAmantasya sambhAvanA sAmantasambhAvanA, tayA sAmantasambhAvanayA / kailAsasya nAthaH kailAsanAthaH, tam kailAsanAtham / jetum icchati jigISati, jigISati iti jigiissuH| kalpitam ca tat zastram kalpitazastram , kalpitazastraM garbha yasya saH kalpitazastragarbhaH, tam kalpitazastragarbham / abhi0-tato dhIro raghuH svaralena sAmAnyarAjavatkuberaM jetumicchayA nizA. mukhe rathe zastrANi saMsthApya svayamapi tatraiva suptaH / hindI-taba dhIre raghu balapUrvaka kubera ko sAdhAraNa rAjA kI bhA~ti jItane kI icchA se sAyaGkAla meM hI ratha meM zastra rakhakara svayaM bhI usameM so gaye // 28 // prAtaH prayANAbhimukhAya tasmai savismayAH kozagRhe niyuktaaH|| hiraNmayoM koSagRhasya madhye vRSTiM zazaMsuH patitAM namastaH // 29 // saJjIvinI-prAtaH prayANAbhimukhAya tasmai raghave koSagRhe niyuktA adhikRtA bhANDAgArikAH savismayAH santaH koSagRhasya madhye nabhasto nabhasaH, pnycmyaastsilpryH| patitAM hiraNmayI suvarNamayIm 'dANDinAyana0' ityAdinA nipAtanAtsAdhuH / vRSTiM zazaMsuH kathayAmAsuH // 26 / / / anvayaH-prAtaH, prayANAbhimukhAya, tasmai, kozagRhe, niyuktAH 'janAH' savismayAH, 'santaH', kozagRhasya, madhye, nabhastaH, patitAm , hiraNmayIm , vRSTim shshNsuH| vAcya0-niyuktaiH, savismayaiH 'sadbhiH' patitA, hiraNmayI, vRSTiH, zazaMse / vyAkhyA-prAtaH = prabhAtasamaye / prayANasya = prasthAnasya, abhimukhaH = tatparaH iti prayANAbhimukhaH, tasmai prayANAbhimukhAya, tasmai = raghave, kozasya = nidheH, gRham = bhavanam iti kozagRham, tasmin kozagRhe / niyuktAH = adhikRtAH, 'janAH' vismayena = AzcaryeNa saha vartamAnAH savismayAH, 'santaH / kozagRhasya = nidhibhavanasya / madhye = antaH / nabhastaH = AkAzAt / patitAm = cyutAm / hiraNmayIm = suvarNamayIm / vRSTim = varSaNam / zazaMsuH = kathayAmAsuH /
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 raghuvaMzamahAkAvye samA0---prayANalya abhimukhaH prayANAbhimukhaH, tasmai prayANAbhimukhAya / kozasya gRham ko zagRham , tasmin kozagRhe / vismayena saha vartamAnAH saavsmyaaH| abhi0--prAtaHkAle yadaiva raghuH prasthAna kartumudyatastadaiva virimatarbhANDA gArikaiH kozabhavanamadhye gaganArasuvarNavRSTirjAteti kathitam / hindI-prAtaHkAla jyoMhI raghu prasthAna karane ko udyata hue, tyoMhI Azcarya meM bhara hue rAjakoSa ke rakSakoM ne Akara sUcanA dI ki kozabhavana meM AkAza se sone kI varSA huI hai / / 26 // taM bhUpatirbhAsurahemarAziM labdhaM kucerAdamibAsyamAnAt / dideza kautsAya samastameva pAdaM sumeroriva vanabhitram // 30 // sajIvinI-bhUpatI raghuH abhiyAsyapAnAdabhigamiSyamANAtkuberAllabdham vajreNa kulizena bhinnaM sumeroH pAdaM pratyantaparvatamiva sthitam 'pAdAH pratyantaparvatAH ityamaraH / 'zRGgam' iti kvacitpAThaH / taM bhAsuraM bhAsvaram 'bhaJjamAsabhido ghurac' iti ghuran / hemarAzi samastaM kRtsnameva kautsAya dideza dadau / na tu caturdazakoTimAtramityevakArAthaH ||30|| __anvayaH-bhUpatiH, abhiyAsyamAnAt , kuberAt, labdham vabhinnam , sumero:, pAdam , hava, 'sthitam', tam bhAsurahemarAzim, samastam, eva, kautsAya, dideza / vAcya0---bhUpatinA, labdhaH, vajrabhinnaH, sumeroH, pAdaH, iva, 'sthitaH', saH, bhAsurahamarAziH, samastaH didishe| vyAkhyA--bhuvaH bhUmeH, patiH-svAmI, rAjA rghuH| abhiyAsyate asau abhiyAsyamAnastasmAt abhiyAspamAnAt abhigamibhyamANAt / kuberAtdhanAdhipAt / labdham=prAptam / vajreNa kulizena / bhinnaH vidAritaH iti vabhinnaH, tam vajrabhinnam / sumero: hemAdreH, pAdam-pratyantaparvatam / ivayathA sthitam' / tam pUrvakathitam / bhAsurANi-prakAzamAnAni, ca tAni hemAni= suvarNAni iti bhAsurahemAni, bhAsura hemnAm rAziH samUha hati bhAsura hemarAziH, taM bhAsura hemarAzim / samastam-suphalam , ev| kauramAya-varatantuziSyAya / didesh-do| samA0-bhuvaH patiH bhUpatiH / abhiyAsyati iti abhiyAsyamAnaH, tasmAt abhiyAsyamAnAt / vajreNa bhinnaH vajrabhinnaH, tam vajrabhinnam / bhAsurANi ca tAni
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 33 mAni bhAsura hemAni bhAsura hemnAm rAziH bhAsura hemarAziH, tam bhAsura hemazazim / 3 abhi0 - vajrabhinnaH maMrukhaNDa iva sthitaH yAtrAnsuvarNarAziH kuverAdRSTirUpeNa raghuNA labdhastAvantaM sakalameva sa kautsAya dAtumiyeSa | hindI - jisapara car3hAI kI jAnevAlI thI usa kubera se vRSTi ke dvArA prApta, vaha camacamAtA huA sone kA Dhera sAga hI, mahArAja gghu ne kautsa ko de diyA jo ki vajra se kATakara girAyA huA sumeru kA Tukar3A-sA dIkhatA thA // 30 // janasya sAketanivAsinastau dvAvapyabhUtAmabhinanyasattvI / nRpo'rthikAmAdadhikapradazca ||31|| dvAvapi sAketanivAsino'yodhyAvAsinaH, 'sAketaH syAdayodhyAyAM kosalA nandinI ca sA' iti yAdavaH / janasyAbhinandyasattvau stutyavyavasAyAvabhUtAm / 'dravyAsuvyavasAyeSu sattvamastrI tu jantuSu' ityamaraH / kau dvau garupradeyAdadhike'tiriktadravye niHspRho'rthI arthikAmAdarthimanorathAdadhikaM pradadAtIti tathokta: 'pre dAjJaH' iti kapratyayaH, nRpazca ||31|| anvayaH - tau dvau, api sAketanivAsinaH, janasya, abhinandyasattvau, abhUtAM 'kau dvau ' gurupradeyAdhikaniHspRhaH, arthI, arthikAmAt adhikapradaH, nRpaH ca / vAcya0 - tAbhyAM dvAbhyAM abhinandyasattvAbhyAM, abhAvi gurupradeyAdhikaniHspRhena, arthinA, adhikapra dena, nRpeNa, ca / vyAkhyA - tau = yAcakavadAnyau kaurasaraghU / dvau = dvisaMkhyakau / api / nivasati = nivAsaM karoti iti nivAsI, sAketastha ayodhyAyAH nivAsI iti sAketa nivAsI, tasya sAketanivAsinaH / janasya = lokasya | abhinandituM yogyaM abhinandyaM = prazaMsanIyaM, sattvaM vyavasAyaH, yayostau abhinandyastvau / abhUtAM = AstAm | 'kau dvau' pradAtuM yogyaM pradeyaM = dAnArham, gurave = upAdhyAya pradeya gurupradeya, gurupradeyAt adhikaM = atiriktam iti gurupradebAdhika, gurupradeyAdhi ke niHspRhaH = icchArahitaH iti gurupradeyAdhikaniHspRhaH / arthaH = prayojanam asya asti iti ardhI = yAcakaH, kautsaH 1 arthinaH == yAcakasya, kAmaH = abhilASaH iti adhikAmaH tasmAt arthikAmAt / adhikaM = vizeSaM pradadAti = vitarati iti adhikapradaH / nUn = manuSyAn = kSati nRpaH - rAjA raghurityarthaH, ca / gurupradeyAMdhikaniHspRho'rthI saJjIvinI - tAvathidAtArau = = ,
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 raghuvaMzamahAkAvye samA0.-nivasati iti nivAsI, sAketasya nivAsI sAketanivAsI, tasya sAketanivAsinaH / abhinandituM yogyaM abhinanyaM, abhinanyaM sattvaM yano to abhinndhstv| pradAtuM yogya pradeyaM, gurave pradeya gurupradeyaM, gurupradeyAt AdhakaM guru pradayAkSika, gurupadeyAdhike niHspRhaH iti gurupadeyAdhikaniHspRhaH / arthaH asya asti iti azI. arthinaH kAmaH arthikAmaH, tasmAt arthikAmAt / adhikaM pradadAti iti adheizapradaH / nana pAti iti nRpaH / ---tadA raghukauskhayodvayorA dAvardhinorayodhyAvAsinaH prazaMsA candra vato nayA vAbhilASAdakSikaM dAtumicchati sama, korasazca gurave padeyAddhanAda. pika nAdAtuM vAJchati sm| hindI-usa samaya ayodhyAvAsI jana vAyapha aura dAtA donoM hI ke vyavahAra kI sarAhanA karane lge| ghara to kaurasa gurudakSiNA se adhika eka kaur3I bhI nahIM lenA nAhate the aura nakSara 2 yAcakakI abhilASA se adhika dene ke icchuka ho rahe the / / 31 // thoSTravAmIzatavAhitArtha bhAle golamanA hArthiH : spRhAkaraNAnatapUrvakArasaM saMpratiyatA dAsavAna ko sajIvinI---atha prItamanA maharSiH kautsaH saMsthitaH prasthAzyamAnaH san AzamAyA bhUlavA" iti bhaviSyadarthe kH| uSTrANAM kamelakAnAM vAzIna aDavAnA kara zatavAditA prApitAmazAnata pUrvakA dinamaramaNiparthaH / prajecara pazu ke revA rada ra pulAca / / 12 / / nyUyaH ----atha, maulAnAH, mahari kodAra, ravidhata, indu' uSTavAnIzata. dahitArtha, AmatapUrvakA , prajevara, reja, sAn bAI, ukAra: __prAcya ---aya, prItamanakA, mahardiyA, kaurasena, zamAsthitana, 'ka' ko pAtA, yAvaM, nRpaH, Un / yAra thA ----atha :- anlaa| zrIlaM : asara, manaH = vitaM maya saH grInapanA : mahaSiH :- RSika ! kadaratantuziyaH / upasthitaH-saMtralitaH mA - kolakAH ca bApahavAzya yaH, uvAmInAM zataM iti usalAmI bhAtaM, uSTravAnI mAtena mAhitaH = prApita, artha:::dhanaM yena sA, tama uSTayAnIzatavAhitArtham / Anata - namaH, pakAyA deho rasaH
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH yasya saH AnaMtapUrvakAyaH, tam AnatapUrvakAyam | prajAnAm = lokAnAm, IzvaraH = svAmI prajezvaraH, tam prajezvaram = rAjAnaM raghum / kareNa = hastena spRzan = sparza kurvan / vAcam = vacanam | uvAca = jagAda | samA0 - prItam mana H yasya saH prItamanAH / mahAn cAsau RSiH maharSiH / uSTrAzca vAmyazca uSTravAmyaH, uSTravAmInAm zatam uSTrabAmIzatam, uSTravAmIzatena vAhitaH arthaH yena saH uSTravAmIzatavAhitArthaH, tam uSTravAmIzatavAhitArtham / pUrve kAyasya iti pUrvakAya, AsamantAt nataH AnataH, AnataH pUrvakAyaH yasya saH AnatapUrvakAyaH, taM AnatapUrvakAyam / prakarSeNa jAyante iti prajAH, ISTe iti IzvaraH prajAnAm IzvaraH taM prajezvaram / 35 abhiH- tataH prasannaH kautso raghupradattena kramelakA zveSu saMsthApitena dhanarAzinA saha prasthAtumicchan, zirasA namrIbhUtaM rAjAnaM raghuM kareNa spRzan evamuvAca / hindI - tatra raghu kI dI huI, U~ToM aura khaccaroM para lAdI, dhanarAzi ke sAtha calane ko taiyAra evaM prasanna hue kaurasa, namratA se mastaka atyanta jhukAye hue raghu ke zira para hAtha pherate hue isa prakAra bole ||32|| kimatra citraM yadi kAmasUrbhUrvRtte sthitasyAdhipateH prajAnAm / acintanIyastu tava prabhAvo manISitaM dyaurapi yena dugdhA ||33|| saMjIvinI - vRtte sthitasya / 'nyAyenArjanamarthasya vardhanaM pAlanaM tathA / satpAtre pratipattizca rAjavRttaM caturvidham' iti kAmandakaH / tasminvRtte sthitasya prajAnAmadhipaternRpasya bhUH kAmAnsUta iti kAmasUryadi 'satsUdviSadruhaduhayujavidabhidacchidajinIrAjAmupasarge'pi kvipU' iti kvip / atra kAmaprasavane kiM / citram | na citramityarthaH / kiMtu tava prabhAvo mahimA stvacintanIyaH / yena tvayA dyaurapi manISitamabhilaSitaM dugdhA / duherdvikarmakatvAdapraghAne karmaNi ktaH / 'pradhAnakarmaNyAkhyeye lAdInAhurdvikarmaNAm / apradhAne duhAdInAM Nyante kartuzca karmaNa: ' iti smaraNAt // 33 // anvayaH - vRtte, sthitamya, prajAnAM adhipateH, bhUH, kAmasUH, yadi atra, kim, citraM, tu, tava, prabhAvaH, acintIyaH, yena, dyauH, api, manISitaM dugdhA / bAcya0 - bhuvA, kAmasuvA, yadi, 'bhUyate' atra, kena, citreNa bhUyate' tu, taba, prabhAveNa, acintanIyena bhUyate / yena tvam, dyAm api manoSitaM dugdhavAn /
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye mAlyA ---ite rAjapatte / sthitasya-tamAnasya / prajAnAM lokAnAM, adhipate-hajAmenaH / bhuuH-pdii| sAmAn=panorathAn / sUte-utpAdayati, iti kaamsuuH| ydi-vet| taaii'| atra:- areman viSaye kim krimAtmakaM citraM Azcaryam / du-kintu / tava-raghoH / prabhAva:-zAmathryam / cintayituM vicArayituM yonyaH cintanoyaH, na cintanIyaH iti acintanIyaH ! yena-vayA / dyauHsvargaH / api / manISitaM- abhilaSitAm / dugdhAH aduyata / samA0prakarSaNa jAyante iti prajAH, tAsAm / jhApAn sUte, iti kaamsuuH| cintayituM yogyaH cintanIyaH, na cintanIyaH acintanIyaH / abhi0 ----he prajAdhipa! tvaM rAjavRtte jAgarUko'te, tasmAbAda pRthvI va te'milapitamutpAdayati, nAtrAzcarya, svanmahimavizeSastyanena prakarito bhavati sattvayA svargasthApi svapano kUlaM dohanaM kRtam / / hindI---rAjavRtta meM tatpara prajA ke svAmI Apake liye yadi pRthvI no'. nukUla vastu kA utpAdana karatI hai to isameM koI Azcarya kI bAta nahIM, Azcarya to hause prakaTa hotA hai ki Apane apanI icchAnusAra svayaM kA bhI dohana kara liyA // 33|| AzAsyamanyatpunarukabhUtaM zreyAMsi sarvANyadhijagbhuSaste / putra labhasvAramaguNAnurUpaM bhavantamIDayaM bhavataH piteva // 34 // saJjIvinI--sarvANi zreyAMsi zubhAnyadhijagmuSaH prAptavataste tavAnyatputrA. tiriktamAzAdhyamAzI:sAdhyamAzaMsanIyaM vA punarukabhUtam / sarva siddhamityarthaH / kiM tvIDayaM stutyaM bhavantaM bhavataH pitevAtmaguNAnurUpaM, tvayA tujyaguNamityarthaH / putra labhasva prApnuhi // 34 // anvayaH--sarvANi, zreyAMsi, adhijapuSaH, te, anyat , AzAsya, punadatabhUtaM, 'asti' 'kintu IDayaM, bhavantaM, bhavataH pitA, va, tvaM, api, AtmaguNAnurUpaM, putraM, labhasva / vAcya0-te anyena AzAsyena punaruktabhUtena 'bhUyate' / IyaH bhavAn bhavataH pitrA iva tvayA api AtmaguNAnurUpaH putraH labhyatAm / vyAkhyA sarvANi sakalAni / zreyAMsi bhadrANi / abhijagmuSaH AsavataH, ve tava rghoH| anyat aparam / AzAsyaM AzIHprApyam / punaH bhUgaH / uktabhUtaM
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ 37 paJcamaH sargaH kathanavat , dvirukamivAstItyarthaH / 'kintu' IDituM = prazaMsituM yogyaM IDyam / bhavantaM-raghum / bhvtH-rghoH| pitAjanakaH / iva-yathA / tvam-raghuH api / AtmanaH-svasya, guNA: dayAdAkSiNyAdayaH, teSAM anuguNaH iti AtmaguNAnurUpaH, tam AtmaguNAnurUpam / putra-sutaM, labhasva-prApnuhi / samA0-IDituM yogyaH IDyaH, tam IDyam / zrAtmanaH guNAH AtmaguNAH, AtmaguNAnAm anurUpaH AtmaguNAnurUpaH, tam AtmaguNAnurUpam / abhi.-sarvepi kalyANamayAH padArthAstvatsannidhau prathamata eva vartante'. tasteSAmAzIviruktabhUtevAsti / tathApi savataH pitrA sakalaguNAkaro yathA bhavAnadhigatastathaiva tvamapi svatsadRzaM putraM prApnuhi / hindI-sAMsArika samasta sukha Apako pahale se hI upalabdha hai; ataH unake viSaya meM diyA gayA AzIrvAda punarakta hI hogA, tathApi jisa prakAra prazasA ke yogya Apako Apake pitA ne prApta kiyA thA usI prakAra Apa bhI apane guNoM ke anurUpa putra prApta kareM // 34 // itthaM prayujyAziSamagrajanmA rAje pratIyAya guroH sakAzam / rAjA'pi lebhe sutamAzu tasmAdAlokamarkAdiva jIvalokaH // 35 // sabjIvinI-agrajanmA brAhmaNaH 'agrajanmA dvije zreSThe bhrAtari brahmaNi smRtaH' iti vizvaH / istha rAjJa AziSaM prayujya dattvA guroH sakAzaM samIpaM pratIyAya praap| rAjA'pi jIvaloko jIvasamUhaH 'jIvaH prANini gISpatau' iti vishvH| arkAdAlokaM prakAzamiva caitanyaM iti pAThe zAnam / tasmAdRSerAzu sutaM leme prApa / / 35 / / anvayaH-agrajanmA, ittham, rAze, AziSaM, prayujya, guroH sakAzaM, pratIyAya / rAjA, api, jIvalokaH, arkAt, AlokaM, iva, tasagat, Azu, sutaM, leme| vAcya0-agrajanmanA pratIye, rAjJA api jIvalovana AlokaH iva sutaH lebhe| vyAkhyA-agre =prathama, janma = utpattiH, yasya saH agrajanmA = brAhANa: kautsH| ittham = evam / rAze = nRpAya, raghave / AziSaM = AzIrvAdam / prayujya = dattvA / guroH = upAdhyAyasya varatantoH / sakAzaM = samIpam / pratIyAya = prApat / rAjA = nRpaH, raghuH, api| jIvAnAM = prANinAM, lokaH = samUhaH, iti jiivlokH| arkAt = sUryAt / Aloka = prakAzam iva - yathA / tasmAt = kautsarSeH, Azu = zIghram / sutaM = putram / leme = prAptavAn /
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samA-agre janma epa sa. AjanmA / jIvAnA lokaH jIvalokaH / ___ abhi0--evaM kautso rapave mutAziSaM pradAya guroH samIpa zAda! raghuNAdi tasvabhAvAdalpIyasaiva kAlena yazA lokaH sUryAsprakAzamApnoti tathaiva sutaH prAptaH / hindI-isa prakAra samorasa ratha ko AzIrvAda dekara guru ke pAra cale gye| idhara raghu ne bhI thor3e hI samaya meM usa AzIrvAda ke prabhAva se isa prakAra pura prApta kiyA jaise ki saMsAra sUrya se prakAza mAsa karatA hai / / 35 / / brAhma muhUrta kila tasya devI kumArakalpaM suSune kumaar| ataH pitA brahmaNa eva nAmnA tamAtmajanmAnalaja cakAra / / 36 / / sabjIvinI-tastha rajodevI mahipI brAjhe 'tasyedAm' ityaNa / brahmadevatAke'mijinnAmake muhUrte kileghadasamAptaM kumAra kumArakalpaM skandasazaM 'ISadasamAtau kalpavdezya dezIyaH ityanena kalpapratyaH / kumAraM putraM suSuve 'kumArI bAlake skanheM iti vizvaH / ato brAhAmuhatAtpannavAtpitA raghubrahmaNo vidhereba nAmnA tamAtmajanmAnaM punamajamajanAmakaM cakAra / 'ajo harI hare kAme vidhau chAno ra ghoH sute' iti vizvaH / / 36 / / ___ anvayaH-tasya, devI, brAhme, muhUrte, kila, kumAra kalpaM, kumAra, supuke, ataH, pitA, brahmaNaH, zva, nAmnA, tam , AtmajanmAnaM, ajaM cakAra / ___ vAcya0-devyA kumArakalpa: kumAraH suSune / citrA saH AtmajanmA ajaH cakre / vyAkhyA--usya raghoH / devI-mahidhI / brahmaNaH svayambhuvaH idam brAhmam , tasmin brahmadevatAke'bhijinAmaka ityarthaH / muhUTiMkAdvayAtmake kAle ! kila iti prasiddhau / ISadasamAsaH kumAra:-kArtikeyaH iti kumArakalpaH, tAm kumArakalpa kArtikeyasadRzamityarthaH / kumAraM = bAlam / suve = prAsoSTa / ataH = ammA deva kAraNAt , brAho muhUte jaattvaadityrthH| pitA = janakaH rayaH / brahmaNaH = svayambhuvaH eva nAmnA = abhidhAnena / tamU bAlam / Arana svasmAt , janma = utpattiH yasya saH AramajA , tam AtmajanmAna, putra mityarthaH / na jAyate : utpanna: ala ityajaH = bahA, tam aja, anADyaM cane-bhakarot / samA0~-iSadasamAsaH kumAraH kumArakalpaH, taM kumArakalpam / AtmanaH janamaH 2: sa: AtmasanmA, um AtmajanmAnam ! na jAyate iti ajaH, tam ajam /
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 36 abhi0 - raghormahiSI brAhme muhUrte kArtikeyasadRzaM putraM janayAmAsa / raghurapi taM brahmadevatA muhUrta janma saMbandhenAjanAmAnaM cakAra / hindI - -rAjA raghu kI rAnI ne brAhmamuhUrta meM kArtikeya ke sadRza putra utpanna kiyA / ataH raghu ne usakA nAma brahmA ke hI nAma se 'aja' rakkhA // 36 // rUpaM tadojasvi tadeva vIryaM tadeva naisargikamunnatatvam / na kAraNAtsvAdvibhide kumAraH pravartito dIpa iva pradIpAt ||37|| saJjIvinI -- ojasvi tejasvi baliSThaM vA 'bhojastejasi dhAtUnAmavaSTambhaprakAzayoH / ojo bale ca dIptau ca' iti vizvaH / rUpaM vapuH / 'atha rUpaM napuMsakam svabhAvAkRtisaundarya puSi zlokazabdayoH / ' iti vizvaH / tadeva paitRkameva vIrya zaurya tadeva naisargika svAbhAvikamunnatatvaM tadeva tAdRzamevetyarthaH / kumAro bAlakaH pravartitaH utpAdito dIpaH pradIpAtsvotpAdakadIpAdiva svAssvakIyAt 'pUrvAdibhyo navabhyo vA' iti smAdbhAvo vaikalpikaH / kAraNAjjanakAnna bibhide bhinno nAbhUt, sarvAtmanA tArA evAbhUdityarthaH // 37 // anvayaH -- ojastri, rUpam, tat, eva, vIryam, tat, eva, naisargikam, unnatatvam, 'tat eva' 'AsIt ' kumAraH, pradIpAt pravartitaH dIpaH, haba, svAt, kAraNAt na vibhide / vAcya0 - ojasvinA rUpeNa tena eba, bIryeNa tena eva, naisargikeNa unnatasvena 'tena eva, abhUyata' kumAreNa pradIpAt pravartitena dIpena iva svAt kAraNAt na bibhide / " , vyAkhyA - ojaH = tejaH, asyAstIti ojasvi / rUpam = AkRtiH | tat = paitRkam eva / vIryam = zauryam 'tat eva' nisargAt svabhAvAt jAtam = utpannam, naisargikam | unnatasya = prAMzutvasya bhAvaH unnatatvam / 'tat eva' 'AsIt' / kumAraH bAla: ajaH / pradIpAt = dIpakAt / pratrartitaH = utpAditaH, dIpaH = dIpakaH / iva = yathA / svAt = svakIyAt / kAraNAt = janakAt / na = nahi / vibhide=bhinno'bhUt | -- samA0 - ojo'styasyesyojasvi / nisargAcAtaM naisargikam / unnatasya bhAva unnatatvam / abhi0 - kumAro'jaH svatejasA, vIryeNa, svAbhAvikaunnatyena ca svajanakaM raghuM tathaivAnucakAra yathA dIpaH parasmAddopAtprajvalitastaM prakAzAdinA pUrNato'nukaroti / =
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye hindI-kumAra aja kA vahI tejoyukta rUpa, vahI zorya tathA vahI svAbhAvika U~cAI thI arthAt sabhI guNa raghu se isa prakAra mila rahe the lege ki eka dIka se, dUsare dIpa jalAye jAne para, prakAza Adi guNa bhinna nahIM hote / / 3 / / uttApavidha vidhivad gurubhyastaM yauvanodbhedavizeSakAntam / zrI sAbhilASA'pi garoranujJAMdhAreva kanyA pitarAcakA / / 68!! samjIvinI--gurubhyo vidhivadyathAzAstramupAttavidyaM lavidyam yauvanasyo. dedAdAvirbhAvAddhe tovizeSeNa kAntaM saumyaM tamajaM prati sAmilASApi pIdhIrA ziratacittA sthirA cittonnatiryA tu taddhamiti saMjJitam ' iti bhUpAlaH / kanyA piTurija guroranuzAmAcakAiyeSa / yauvarAjyAho'bhUdivyarthaH / anuzAzabdAsthita. zaratanyamupamA sAmAvANigrahaNayogyatA ca vanyate !!3!! anvayaH-gurubhyaH, vidhivat, upAttavidyam , yaM canobedavizeSakAntam , tam , jati sAmilAzA, aSi, zrI:, dhIrA, kanyA, pituH, hava, guroH anuzAm aackaad| vAcyam 'prati' sAbhilASayA apizriyA dhIrayA kanyayeva anuzA aackaangksse| vyAkhyA-----gurubhyaH aacaaryebhyH| vidhinA zastroktarItyA, tulyamsamam vidhivat , zAstrAnukulamityarthaH / upAttAH-gRhItAH, vidyA caturdazAMvadyAH yena sa: upAttavidyA, tam upAttavidyam / vizeSeNa-Adhikyena, kAntaH manoharaH, iti vizeSakAnta: / nyUnaH-taruNasya, bhAvaH yauvanam , yauvanasya uddheTa:-prAdurbhAraH, iti yauvanAndedaH, yauvanodbhedena vizeSakAntaH, iti yauvanokhedavizeSakAntaH, tam , povanonTedavizeSakAntam / tam ajamU prati / abhilASaNa-manorathena saha vartamAnA saabhilaassaa-sotknntthaa| api shriiH-raajylkssmiiH| dhiiraa-dhairyshaalinii| knyaakumaarii| pituH janakasya / ivaH yathA / guro:-pituH, raghoH / anujJAm = anumatim / AcakAMda-iyeSa / sa ajaH yuvarAjapadArohaNayogyo'bhUdityarthaH / samA0-vidhimahatIti vidhivat / upAttA vidyA yena saH upAttavidyaH, tam upAsaMvadyam / vizeSeNa kA taH vizeSakAntaH, tam / yunaH bhAvaH yauvanam , yauvanasya udbhedaH yauvanodbhedaH, yauvanodbhedena vizeSakAntaH iti yauvanobhedavizeSakAntaH, ta yauvanodabhedavizeSakAntam / abhilApeNa saha vartamAnA sAbhilASA /
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH abhi0-yathA kA'pi dhIrA kanyA nUtanatAruNyena manoharaM kAntaM prati spRhAvatyapi piturAzAsapekSate tathaiva tAdRzamanoharamajaM pratyabhilASayuktA'pi rAjyalakSmIstaspiturnRpasya raghorAzAmapedate sma / hindI-vidhivat gurujanoM se sampUrNa vidyAyeM prApta kara cukane para yuvAvasthA A bAne se vizeSa manohara aja ke prati utkaNThita hotI huI bhI rAjyalakSmI usake varaNa meM raghu kI AjJA kI isa prakAra pratIkSA kara rahI thI jaise ki koI ghora kanyA abhIpsita vara ke prati pitA kI AjJA kI pratIkSA karatI ho // 38 // athezvareNa krayakaizikAnAM svayaMvarAthaM svsurindumtyaaH| AptaH kumArAnayanotsukena bhojena dUto raghave visRSTaH // 39 / / saJjIvinI-atha svasubhaginyA indumatyAH.svayaMvarArtha kumArasyAjasyAnayane utsukena krayakaizikAnAM vidarbhadezAnAmIzvareNa svAminA bhojena rAjJApto hito dUto raghave visRSTaH preSitaH / kriyAmAtrayoge'pi caturthI // 36 // anvayaH-atha, sasuH, indumatyAH, svayaMvarArtham , kumArAnayanotsukena, kathakaizikAnAm , IzvareNa, bhojena, AptaH, dUtaH, raghave, visRSTaH / vAcya0-kumArAnayanotsukaH krayakaizikAnAm Izvara: bhojaH Apta dRtaM visRSTavAn / - vyAkhyA-atha anantaram / svasuH bhginyaaH| indumatyAH tannAmnyAH / svayaMvarAyeti svayaMvarArtham = svayaMvaraNArtham / kumArasya = rAjakumArasyAjasya, Anayanam AkAraNam iti kumAranayanam , kumArAnayane utsuka:utkaNThitaH, iti kunArAnayanotsukaH, tena kumArAnayanotsukena / krayakazikAnAm vidarbhadezAnAm / IzvareNa svAminA / bhojena tannAmnA / AptaH vizvastaH : dUtaH crH| raghave-dilIpasUnave / visRSTaH-prahitaH / samA0-svayaMvarAyeti svayaMvarArtham / kumArasyAnayanaM kumArAnayana mArA. nayana utsuka iti kumArAnayanotsukaH, tena kumArAnayanotsukena / abhi0--atha vidarbhadezAdhipatibhojaH svasvasurindumatyAH svayaMvare'jAnayanAkAGkSayakaM vizvastaM sandezaharaM raghusamIpe preSitavAn / hindI0-isI samaya vidarbhadeza ke rAjA bhoja ne apanI bahina indumatI ke svayavara meM kumAra aja ko bulAne kI icchA se eka vizvasta dUta rAjA raghu ke samIpa mejA / / 36 //
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 raghuvaMzamahAkAvye taM zlAghyasaMbandhamasau vicintya dArakriyAyogyadazaM ca putram / prasthApayAmAsa sasainyamenamRddhAM vidarbhAdhiparAjadhAnIm / / 4 / / sabjIvinI--asau raghustaM bhojaM lAdhyasaMbandhamanUcAnatvAdiguNayogAspRhaNIyasaMbandhaM vicintya vicArya putraM ca dArakriyAyogyadazaM vivAhayogyavayasaM vicintya sasainyamena putra mRddhA samRddhAM vidAdhipasya bhojasya rAjadhAnI purI prati prasthApayAmAsa ghIyate'syAmiti dhaanii| 'karaNAdhikaraNayozca' ityadhikaraNe lyuTa. pratyayaH, rAjJAM dhAnIti vigrahaH // 40 // anvayaH-asI, tam , lAdhyasambandham , vicintya, putram , ca dArakriyAyogyadazam 'vicintya' sasainyam , enam , RddhAm , vidarbhAdhiparAjadhAnIm , prati, prasthApayAmAsa / bAcya0--anena, eSaH, sasainyaH, prasthApayAJcakre / vyAkhyA--asau = radhuH / tam = bhojam / zlASitum = prazaMsitam yogyaH zlAghyaH, zlAghyaH saMbandhaH-sammelanam mena saH zlAghyasambandhaH taM zlAghyasambandham / vicintya = vicaary| putram = sutam , ajam / ca = tathA / dArANAm bhAryAyAH, kriyA-karma iti dAkriyA, dArakriyAyAH yogyA-anukUlA, dazA avasthA, yasya saH dArakriyAyogyadazaH, taM dArakriyAyogyadazam / 'vicintya', senA = camUH, eva sainyam , sainyena saha vartata pati sasainyaH, taM sasainyam / enam = ajam / RdAm = samRdAm ! vidarbhAdhAm = kathakaizikAnAm , adhipaH-svAmI, iti vidarbhASipaH, vidarbhAdhipasya rAjadhAnI = rAjanagarI iti vidarbhAdhiparAjadhAnI, tAM vidarbhAdhiparAjadhAnI, 'prati' / prasthApayAmAsa-preSayAmAsa / samA0lAdhitu yogyaH zlAghyaH, zlAvyaH sambandhaH yasya salAdhyasaMbaMdhaH, taM zlAghyasambandham / dArANAM kriyA dArakriyA, dArakriyAyA yogyA dazA yasyAso dArakriyAyogyadazaH, taM dArakriyAyogyadazam / vidarbhANAmadhipo virbhAdhipaH, vidarbhAdhipasya rAjadhAnI vidarbhAdhiparAjadhAnI, tAM vidarbhAdhiparAjadhAnIm / / ami.-raghuNA vidarbhAdhipatinA saha sambandhaM prazasyaM vicArya tathA kumAramajamapi vivAhayogyaM dRSTvA senayA saha so'jo bhojapurI prati prasthApitaH / hindI-raghu ne vidarbhadeza ke rAjA bhoja se sambandha karanA ucita samajhA
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH aura aja kI avasthA ko bhI vivAha ke upayukta jAnakara use senA sahita vidarbha deza kI rAjadhAnI kI ora meja diyA // 40 // tasyopakAryAracitopacArA vanyetarA jAnapadopadAbhiH / mArge nivAsA manujendrasUnorbabhUvurudyAnavihArakalpAH // 41 // saJjIvinI-upakAryAsu rAjayogyeSu paTabhavanAdiSu 'saudho'strI rAjandanamupakAryopakArikA' ityamaravacanavyAkhyAne kssiirsvaamii| upakriyata upakaroti vA paTamaNDapAdi rAjasadanamiti / racitA upacArAH zayanAdayo yeSu te tathoktA jAnapadAnAM janapadebhya AgatAnAmupadAbhirupAyanaiH vanyA bane bhavA itare yeSAM te vanyetarAH avanyA ityarthaH / 'na bahuvrIhau' iti srvnaamsNjnyaanissedhH| tatpuruSe sarvanAmasaMjJA duraiva / tasya manujendrasUnorajasya mArge nivAsA vAsanikA udyAnAnyAkrIDAH 'pumAnAkoDa udyAnam' itymrH| tAnyeva vihArA vihArasthAnAni tatkalpAH tatsadRzAH 'ISadasamAptau0' iti kalpappratyayaH / babhUvuH // 41 // anvayaH--upakAryAracitopacArAH, jAnapadopadAbhiH vanyetarAH, tasya, manujendrasUnoH, mArga, nivAsAH, udyAnavihArakalpAH bbhuuvuH| - vAcya0-upakAryAracitopacAraiH vanyaiH nivAsaiH udyAnavihArakalpaiH, babhUve / vyAkhyA-upakriyanta ityupakAryA: paTabhavanAni, upakAryAsu racitAHsampAditAH, upacArAH zayanAdayaH yeSu te upakAryAracitopacArAH / janapadebhyaH= prAntebhyaH, AgatAH jAnapadAH, jAnapadAnAm upadA: upAyanAni iti jAnapadopadAra, tAbhiH jaanpdopdaabhiH| vane-araNye bhavA vanyAH, itareanye, yeSAnte vanyetarAH avanyA ityrthH| tasya ajasya / manujAnAm = manuSyANAm , indraH svAmI manujendraH rAjA raghurityarthaH, manujendrasya sUnuH= putraH iti manujendrasU nuH, tasya mnujendrsuunoH| mArga pathi / nivAsAH= vAsasthalAgi / udyAnAni = AkrIDAH, eva vihArAH viharaNasthAnAni iti udyAnavihArAH, ISadUnAH udyAnavihArAH iti udyaanvihaarklpaaH| babhUvuH= Asan / ___ samA0-upakriyante iti upakAryAH, upakAryAsu racitAH upacArAH yeSu te upkaaryaarcitopcaaraaH| janapadebhyaH AgatAH jAnapadAH, jAnapadAnAmupadAH jAnapadopadAH, tAbhiH / vane bhavA vanyAH itare yeSAnte vnyetraaH| manujAnAmindraH
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya manunendraH, manujendrasya sUnuH manujendrasanuH, tasya manujendrasUnoH / udyAnAni eka vihArAH udyAnavihArAH, ISadunA udyAnavihArAH iti udyaanvihaarklpaaH| ami-bhojanagarI prati gacchato'jasya mArge paTamaNDapae racitaiH zayanAdibhijanapadanivAsibhirapti ra pAyanaizca mArga-nivAsA udyAnavihArasahazA babhavaH / / hindI--vidarbha dezako rAjadhAnI jAte hue mArga meM banAye aja ke par3Ava, sundara zayyAdi se rAjasI udyAna-vihAroM ke samAna hI ho gaye the !!41|| ma nadArodhasi sIkarAmadbhizanartitanaktamAle / nivezayAmAsa vikitAvA lAntaM rajodhUsaraketu sainyam / / 42 // sabjIvinI--vila dhitAdhvAHtikrAntamArgaH so'jaH sIkarAH zItalairityarthaH, mahabhirvAta rAnatitAH kampitA naktamAlAzcibilvAsya vRkSabhedAH cira. jilyo naktamAla: karajazva karake ityamaraH / yasmistasmina nidezAha ityarthaH / narmadAyA rodhasi repAyAstIre kalA zrAntaM rajonnidhUsara?: ketako vajA gA tatsainyaM nivezayAmAsa / / 42 // ___anvayaH - vilAnAdhyA, saH, sIkArAH, mahadbhiH, AnartitanatamAle, narmadArAdhasi, klAntam , rajodhUsara ketu, sainyam , nivezayAmAsa / vAcya ----dighitAdhvanA, tena, sainyaM, nivezayAJcake / vyAkhyA-~vila dhitaH atikAntaH, adhvA mArgaH yena saH vilayitAcA, sa: ajaH / sIkaraiH= ambuvaNaiH, AH klinnAH iti sIkarAnaH, taiH sIkagadre:! madbhiH vAyubhiH / AnartitAH karietAH, naktamAlA:-niravilvavRkSAH yasmistat AnalitanattamAlam , tasmin aanrtitnktmaale| narmadAyA:revAyAH, rodhaH kUlam , iti narmadArodhaH, tasmin narmadArodhasi ! klAnnam parizrAntam , rajobhiH-bhUlibhiH, dhUsarAI patyANDabA, ketavaH = dhvajAH, yasya tat , rajodhUsara ketu / senaiva mainyam, tat = camUm / nivezayAmAsa = nivAsa kArayAmAsA samA0-vilASitaH ana! gena saH vilapitAzvA / sIkaraiH ArdrAH iti bhIkarAAH, te: sIrA / AnartitA naktamAlA yastit AnartitanaktamAlam , tasmina AnartitanaktamAle nirmAyA rodhaH rodhaH narmadAroghaH, tasmin narmadArodhasi / rajobhidhUsarAH ketayo yasya tat , rajodhUsara ve tu / senA evaM sainyam , tat !
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 45 abhi-mArge gacchatA ajena narmadAtaTe dhUsarapatAkAvatI zrAntA senA nyavezi, yatra, jalakaNazItalaiH pavanaiH karaJjakavRkSAH kampante sma / hindI-mArga meM calate hue kumAra aja ne narmadA ke usa taTa para dhUla se dhUsara patAkAvAlI tathA thakI huI apanI senA kA par3Ava kiyA, jahA~ ki karaJja ke vRkSa, jala kI bUMdoM se yukta ThaMDhI vAyu se hila rahe the // 42 // athopariSTAd bhramarairdhamadbhiH prAksUcitAntaHsalilapravezaH / nidhotadAnAmalagaNDabhittirvanyaH saritto gaja unmamajja // 43 // saJjIvinI-athopariSTAdUrdhvam / 'uparyupariSThAt' iti nipAtaH / bhramadbhiH madalobhAditi bhAvaH, bhramaraiH prAgunmajanArapUrva sUcito jJApito'ntaHsalile pravezo yasya sa tathoktaH / nirdhAtadAne kSAlitamade ata evAmale gaNDabhittI yasya sa tathoktaH 'dAnaM gajamade tyAge' iti shaashvtH| prazastau gaNDau gaNDabhittI 'prazaMsAvacanaizca' iti smaasH| bhittizabdaH prazastArthaH / tathA na gaNaratnamahodadhau-'matallikodghamizrAH syuH prakANDasthalabhittayaH' iti / pradezo vA 'bhittiH pradeze kuDye'pi' iti vizvaH / nidhautadAnenAmalA gaNDabhittiyasyeti vA / vanyo gajaH saritto narmadAyAH sakAzAt paJcamyAstasilpratyayaH, unmamanotthitaH // 42 // anvayaH-atha, upariSTAt, bhramadbhiH, bhramaraiH, prAksUcitAntaHsalila. pravezaH, nidhautadAnAmalagaNDabhittiH, vanyaH, gajaH, sarittaH unmamajja / __ vAcya0-prAksUcitAntaHsalilapravezena nidhautadAnAmalagaNDabhittinA vanyena, gajena unmamajje / vyAkhyA-atha senAnivezAnantaram / upariSTAt upari, jalordhvapradeza ityrthH| bhramadbhiH prasaradbhiH madalobhAditi bhaavH| bhramaraiH=direphaiH / salilasya jalasya, antaH abhyantare antaHsalilam / antaHsalile pravezaH= gamanam, iti antHslilprveshH| prAk=pUrvam, sUcitaH vijJApitaH, antaHsalilapravezaH yasya saH prAnsUcitAntaHsalilapravezaH / niHzeSeNa Adhikyena, dhautam-prakSAlitam iti nirdhAtam, dAnam madaH yayoH te nidhautadAne, ata eva amale svaccha iti nirdhAtadAnAmale, gaNDau-kapolo eva bhittI =pradezau iti gaNDabhittA, nirdhAtadAnAmale gaNDabhittI yasya saH nirdheta
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye hAtAmalagaNDabhittiH / vane=araNye bhavaH vanyaH gaja: hastI / saritaH = narmadAnadIsakAzAt / unmarajjauttasthau / 46 samAH---salilA antaH antaHsalilam, antaHsalile pravezaH anta:salilapravezaH, prA sUcitaH, antaHsalilapravezaH yasya saH bhAvasUcitAntaHsalilapravezaH / niHzeSeNa cautana nicatam nirdhoti dAna yayoH te nida dAne, na vidyate mam yayoH te amale, gaNDau evaM bhittI gaNDamitI, nirvotadAne ( ata eva ) amale gaNDabhittI yasya saH nighatadAnAmalagaNDabhittiH, ( prazastau gaNDau gaNDabhittI | nirdhItadAne ata eva amale mitI yasyeti vA ) gaNDayoH bhittiH ( pradezaH ) gaNDabhittiH nirvotadAnena amalA gaNDabhittiH yasya saH nighatadAnAmalagaNDabhittiH iti vA samAsaH / abhi0 -- senAnivezAnantarameva narmadAyA jalAdeko gaja usthito bakhUba sa sa vanya AsIt / evaM ca rAtra ghaTomenAkRSTA bhramarA avanti spa yena tasya jalAbhyantarapraveza sUcyate / te bhajanavAtasya kapolapradezoM malarahitAvabhUtAma | hindI-senA kA par3Ava DAla dene para narmadAke jalase eka jagalI hAthI niklaa| pAnI ke Upara ma~DarAnevAle bhauMroM se usake dubakI lagAye hue kA anumAna ho rahA thA, aura usake kapaTa pAnI ghulakara nirmala ho gaye ye ||43|| niHzeSavikSAlitadhAtunApi daprakriyAmRtastadeSTa | nIlorevAlena zaMsandadvayenAdikuNThitena // 44 // sabjIvinI - kathaMbhUto gvH| nizeSavijJAtidhAtunA'pi nIlAmi afat rekhAbhibhimAtajanilAgiH zabasena karbureva 'citraM kirmIrakalmAparAtaitAca kare' hakhamaH / azmabhiH pASANairvikuNThitena kuNThakRtena dantayeva RkSarAnAma kaviH parvataH tasya hetu kriyAM vAn / utkhAta ke limityarthaH / utkhAtakeliH zRGgAdervaprakIDA nigadyate' iti sandavaH / zaMsankathayan / sUcayati / mmam // anvayaH -- niHzeSadikSAlitavAnA, api nIlI rekhAzana, azmaku NThitena, dantahayena, RkSamataH, uTeDa, caprakriyAM, zaMsan 'balau / vAcca0 - vaTeSu baprakriyAM saMtAna the /
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH vyAkhyA-niHzeSam = pUrNataH yathA syAttathA vikSAlitaH = dhautaH, iti niHzeSavikSAlitaH, niHzeSavikSAlitaH dhAtuH = gairikAdiH yena tat niHzeSa. kSAlitadhAtu, tena niHzeSavidAlita dhAtunA api |uurvaaH = unnatAzca tAH rekhA:lekhAH iti urvarekhAH, nIlAH = zyAmAzca tAH UrdhvarekhAH iti nIlovarekhAH, nIloyarekhAbhiH zavalam = karburam iti nIloyarekhAzabalam , tena nIloyarekhAkhAzavalena / azmabhiH = pASANaiH, vikuNThitam = vikuNThIkRtam iti azmavikuNThitam , tena azmavikuNThitena / dantayoH = radayoH dvayam dvitayaM iti dantadvayam , nena dantadvayena / RkSAH = bhallUkAH santi asmin iti RkSavAn tadAkhyaH parvatavizeSaH, tasya RkSavataH / taTeSu = tIrapradezeSu, vaprasya kriyA vaprakriyA = utkhAtakeliH, tAm = vaprakrIDAm / zaMsan = sUcayan / saH-gajaH / babhau = zuzame / ___ samA0-niHzeSam vikSAlitaH niHzeSavikSAlitaH, niHzeSavikSAlitaH dhAtuH yena tat niHzeSavikSAlitadhAtu, tena niHzeSavikSAlitadhAtunA / UrvAzca tAH rekhA uurdhvrekhaaH| nIlAzca tAH UrdhvarekhAH nIloyarekhAH, nIloyarekhAbhiH zabalam iti nIlo rekhAzabalam , tena nIlovarekhAzabalena / azmabhiH vikuNThitam iti azmavikuNThitam , tena azmavikuNThitena / dantayoH yaM dantadvayam , tena dantadvayena / RkSAH sn|i asmin iti RkSavAn , tasya RkSavataH / abhi0-tasya gajasya dantadvayaM, salilAntarnimajjanena gairikAdidhAtuprakSAla. ne'pi, RkSavato girestaTapradezeSu kRtAyAM vaprakrIDAyAm 'utkhAtakelikrIDAyAm' vilagnAbhinIlonnatarekhAbhiH, pASANeSu prAsena kuNThIbhAvena ca, vaprakrIDAM sUcaya. cchobhitamAsIt / hindI-yadyapi dA~toM kA RkSavAn girike taTa ko ukhAr3ane kI krIr3AmeM lagA gairikAdi dhAtu :narmadA ke jala se acchI prakAra dhula cukA thA tathApi pASANoM ke prahAra se par3a jAnevAlI gaharI nIlI rekhAoM evaM TUTe hue agrabhAgoM se hI vaha kI gaI vaprakrIDA ko mUcita kara rahA thA // 44 // , saMhAravikSepalaghukriyeNa hastena tIrAbhimukhaH sazabdam babhau sa bhindanbRhatastaraMgAnvAyargalAbhaGga iva prvRttH||45|| saJjIvinI-saMhAravikSepayoH saMkocanaprasAraNayolaghukriyega kSipravyAgareNa laghu kSipramara' drutam' ityamaraH / hastena zuNDAdaNDena 'hasto nakSatrabhede syAtkare
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 raghuvaMzamahAkAvye bhakarayorapi' iti vizvaH / sazabdaM saghoSaM bRhatastaraGgAnbhindanvidArayastIrAbhimukhaH sa gajaH, vArI gajabandhanasthAnam 'vArI tu gajabandhanI' iti yAdavaH / vAryA agalAyA viSkambhamya bhaGge bhaJjane pravRtta iva vabhau // 45 // anvayaH-saMhAravikSepalaghukriyeNa hastena, sazabda", vRhataH, taraGgAn , bhindan , tIrAbhimukhaH, sa. vAryagalAbhaGge, pravRttaH, iva, babhau / bAcya-bhindatA tIrAbhimukhena tena vAyaMgalAbhaGge pravRttena hara babhe / bhyAkhyA-saMhAraH = saGkocaH, ca vikSepaH = prasAraNam , ca, saMhAsaMvadene laghvI = alpIyasI, kriyA = vyApAraH, yasya saH laghukriyaH / saMhAravikSepayoH laghukriyaH iti saMhAravikSepalaghukriyaH, tena sahAravikSepalaghukriyeNa / hastena = zuNDAdaNDena / mazabdam = dhvanisahitaM yathA syAttathA / vRhataH = vipulAn / taraGgAna= viiciiH| bhindan = vidArayan / tIrasya = taTastha, abhimukhaH saMmukhaH iti, tIrAbhimukhaH / sa = gajaH, vAryAH-gajabandhanyAH, "vArI tu gajabandhanI" iti yAdavaH / bhargalA = pratibandhaH, iti vAryagaMlA, vAryargalAyAH bhaGgaH - bhaJjanam , iti vArya lAbhaGgaH, tasmin vAryargalAmaGge / pravRttaH = lagnaH / iva-yathA / babhau-zuzubhe / samA--saMhArazca vikSepazca saMhAravikSepau saMhAravikSepayoH ladhvI kriyA yasya saH sNhaarviksseplghukriyH| tena saMhAravikSepalaghukriyeNa | tIrasya abhimukhaH tIrAbhimukhaH / vAryA argalA vAryagalA / vAyargalAyAH bhaGga iti vAryagalAbhaGgaH / tasmin vaaryrglaabhngge| ____ abhi0-tIrAbhigamanecchuH bha gajaH svIyazuNDAdaNDasya saMkocena prasAraNena na zabdapUrvakaM taraGgAnvidArayan gajabandhanazRGkhalAyA bhaJjane lagna ivAzobhata / hindI-taTa kI ora AtA huA vaha hAthI, apanI sUMr3a ko sikor3ate tathA phailAte hue zabda ke sAtha taraGgoM ko chinna-bhinna karatA huA, bA~dhane kI zRGkhalA ko torane meM lagA huA sA jAna par3atA thA // 45 // zailopamaH zaivalamaJjarINAM jAlAni karSannurasA sa pazcAt / pUrvaM tadutpIDitavArirAziH saritpravAhastaTamutsasarpa // 46 // saJjIvinI-zailopamaH saH gajaH zaivalamaJjarINAM jAlAni vRndAnyurasA karSanpazcAttaTamutsasarpa / pUrva tena gajenotpIDito unno vArirAziyasya sa saripravAhastaTamutsasarpa // 46 //
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 4 S anvayaH - - zailopamaH, saH, zaivalamaJjarINAm, jAlAni, urasA, karSan, pazcAt, tam utmasarpa, pUrvam tadudhIDitavArirAziH saritpravAhaH, 'taram, utsasarpa' / vAcya0 - zailopamena tena katA tayaH pazcAt utsaspre, tadusarIDitavArirAzinA, saritpravAheNa, 'taTaH pUrvam utsasa' / vyAkhyA - zailaH = parvataH, upamA= sAdRzyaM yasya saH zailopamaH saH =gajaH / zaivalAnAM=jalanIlInAM 'jalanIlI tu zaivAlaM zaivalaH' ityamaraH / maJjarya: = valryaH iti zaivalamaJjaryaH, tAsAM zaivalamaJjarINAm / jAlAni samUhAn / urasA = vakSaHsthalena / karSan = dUre nayan / pazcAt =anantaraM / taTaM =tIraM / utsasarpa = prAptaH / pUrve = prAk / tena=gajena, utpIDitaH = nunnaH iti tadutpIDitaH, vArINAM = jalAnAM rAziH = samUhaH iti vArirAziH, tadutpIDitaH vArirAziH yasya saH tadutpIDitavArirAziH / saritaH = nadyAH pravAhaH = jalAvicchinna gatiH / taTaM = tIraM, utsasarpa = prAptaH / samA0- - zailaH upamA yasya saH zailopamaH / zaivalAnAM maJjaryaH zaivalamaJjaryaH, tAsAM zaivalamaJjarINAm / tena utpIDitaH tadutpIDitaH, vArINAm rAziH vArirAziH, tadutpIDitaH vArirAziH yasya saH tadutpIDitavArirAziH / saritaH pravAhaH saritpravAhaH / abhi0 - parvatAkAreNa tena gajena zaitralamaJjarINAM samUhAn svavakSaHsthalenAkarSatA pazcAttaTa AptaH / tattubhitataraGgo jalapratrAhastu pUrvameva taTamAptavAn / hindI - parvatAkAra vaha hAthI sevAra kI latAoM ko apane vakSaHsthala se khIMcatA huA karatA huA, pIche taTapara pahu~cA aura usase pUrva hI usake calane se kSubhita taraGgavAlA narmadA kA pravAha taTapara pahu~ca gayA // 46 // tasyaikanAgasya kapolabhittyorjalAvagAha kSaNamAtrajJAntA / vanyetarAnekapadarzanena punardidIpe madadurdinazrIH // 47 // sabjIvinItasyaikanAgasyaikAkino gajasya kapolabhittyorjalAvagAhena kSaNamAtraM zAntA nivRttA madadurdinazrIrmadavarSalakSmIrvanyetareSAM grAmyANAmaneka pAnA dvipAnAM darzanena punardidIpe vavRdhe || 47 || anvayaH -- tasya, ekanAgasya, kapolabhityoH jalAvagAha kSaNamAtrazAntA madadudinazrIH banyetarAnekapadarzanena punaH didIpe /
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vAcya0-jalAvagAhakSaNamAtrazAntayA madadurdinazriyA punaH didIpe / vyAkhyA-tasya pUrvoktasya / ekaH mukhyazcAsau nAgaH gajaH iti ekanAgaH, tasya ekanAgasya / kapolau gaNDasthalau eva bhittIpradezau iti kapolabhittI, tayoH kpolbhittyoH| jale-salile, avagAhA majanam jalAvagAhaH, kSaNaH= muhUtam eva kSaNamAtram , kSaNamAtraM zAntA-nivRttA iti kSaNamAtrazAntA, jalAvagAhena kSaNamAtrazAntA iti jlaavgaahkssnnmaatrshaantaa| madasya-dAnasya, dudinam-varSaNam iti madadurdinam , madadurdinasya zrI: zobhA iti madadurdinazrIH / vane vipine bhavA vanyAH, vanyA itare anye yeSAM te vanyetarAH, anekAbhyAm mukhazuNDAbhyAm pibanti pAnaM kurvanti iti anekapAH gajAH ityarthaH, vanyetarAzca te anekapAH iti vanyetarAnekapaH, vanyetarAnekapAnAm darzanam avalokanam iti vanyetarAnekapadarzanam , tena vanyetarAnekapadarzanena punaH bhUyaH didIpe-vavRdhe / samA0-ekazcAsau nAgaH iti ekanAgaH, tasya ekanAgasya / kapolo eva mittI iti kapolabhittI, tayoH kpolbhittyoH| jale avagAhaH jalAvagAhaH, kSaNa evaM kSaNamAtram , kSaNamAtraM zAntA iti kSaNamAtrazAntA, jalAvagAhena kSaNamAtrazAntA iti jalAvagAhakSaNamAtrazAntA / duSTaM dinam durdinam , madasya durdinam madadurdinam , madadurdinasya zrIH iti madadurdinazrIH / vane bhavAH vanyAH, vanyAH itare yeSAM te vanyetarA:, anekAbhyAM pibanti iti anekapAH, vanyetarAzca te anekAH iti vanyetayanekapAH, vanyetarAnekapAnAm darzanam iti vanyetarAnekapadarzanam , tena vanyetarAnekapadarzanena / / abhi0-yanmadajalavarSaNam narmadA salilamajanena tasya gajasya muhUrtamAtra zAntamabhUt tadevAjasenAgajAvalokanena punarutpannaM babhUva / / hindI-usa hAthI ke gaNDasthaloM se jo mada Tapaka rahA thA vaha narmadA ke jala meM DubakI lagAne se eka kSaNa ke liye banda ho gayA thA, kintu aja kI senA ke hAthiyoM ko dekhate hI punaH barasane lagA // 47 // saptacchadakSIrakaTupravAhamasahyamAghrAya madaM tadIyam / vilaGghitAdhAraNatIvrayatnAH senAgajendrA vimukhA bbhuuvuH||48|| saJjIvinI-saptacchadasya vRkSavizeSasya kSIravatkaTuH surabhiH pravAhaH prasAro yasya tam / kaTutiktakaSAyAstu saurabhye'pi prakIrtitAH' iti yaadvH| asahya
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 51 tadIyaM madamAghrAya senAgajendrAH viladdhitaH tiraskRta AdhoraNAnAM hastipakAnAM tIno mahAnyAno yaiste tathoktAH santaH, 'AdhoraNA hastapakA hastyArohA niSAdinaH' ityamaraH / vimukhAH parAGmukhAH babhUvuH / / 48 // anvayaH-saptacchadakSIrakaTapravAham , 'ata eva' asaham , tadIyam , madam, AghrAya, senAgajendrAH, vilAztAdhoraNatIvrayatnAH, 'santaH' vimukhAH, babhUvuH / vAcya0-senAgajendraH vilacitAdhoraNatIvrayatnaiH 'sadbhiH' vimukheH babhUve / vyAkhyA-sapta saptasaMkhyakAH chadAmpatrANi yasya saH sasacchadaH, saptaparNavRttaH ityarthaH, saptacchadasya dIram dugdham saptacchadakSIram , saptacchadakSIravat kaTA surabhiH, pravAha :-prasAraH yasya saH sapta dakSIrakaTapravAhaH, tam saptacchadakSIrakaTupravAham / 'ata eva' sodum sahanaM kartum zakyaH sahyaH , na sahyaH asahyaH, tam / tasya-gajasya ayam tadIyaH, tam tadIyam / madamdAnam / AghrAya ghAvA / gajAnAm-hastinAm , indrAH svAminaH gajendrAH, senAyAH-cagvAH gajendrAH senaagjendraaH| tIvaH adhikazvAsau, yatnaH upAyaH iti tIvrayatnaH, AghoraNAnAm = hastipakAnAm tIvrayatnaH iti AdhoraNatIvrayatnaH, vilacitaH tiraskRtaH AdhoraNatIvrayatnaH yaste vilacitAdhoraNatIvrayatnAH, 'santaH' / viparIlama viruddham mukham yeSAM te vimukhAH parAGmukhA ityarthaH / babhUvuH Asan / samA0-sapta chadA yasya saH saptacchadaH, saptacchadasya kSIraM saptacchadakSIram , saptacchadakSIravaskaTuHpravAhaH yasya saH saptacchadakSIrakaTTapravAhaH, taM saptacchadakSIrakaTupravAham / soDhuM zakyaH sahyaH, na sahyaH asahyaH tam / gajAnAm indrAH gajendrAH senAyAH gajendrAH senaagjendraaH| tapazcAsau yatnaH tIvrayatnaH, AdhoraNAnAM tIvrayatnaH iti AdhoraNatIvrayalaH, vilacitaH AdhoraNatIvrayatnaH yaiste vilcitaaghornntiivrytnaaH| abhi0-ajasenAgajendrairyadA saptaparNadugdhasamastasya gajasya madagandha AghrAyi tadaiva tamasahamAnAste tathA dudruvuryathA tadAdhoraNAnAmupAyA api tAniroDhuM na shekuH| hindI-aja kI senA ke bar3e-bar3e hAthI bhI saptaparNa ke samAna gandhavAle usa hAthI ke mada ko sUMghakara use sahana na karate hue bhAgane lage, yahA~ taka ki hAthIvAnoM ke ugra upAya bhI unheM na roka sake // 48 //
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye sa cchinnavarA drutayugyazUnyaM bhagnAkSaparyastarathaM kSaNena / rAmAparitrANavihastayAdhaM senAnivezaM tumulaM cakAra // 49 // saJjIvinI-sa gajaH chinnA anyA yestai chinabandhAH drutAH palAyitAH yuga vahantIti yugyA vAhA yalintaH sa nAsA zUnyazca tam / bhagnA akSA rathAvayava. dAruvizeSAH 'akSo rathasyAvayave pAzava pakSAmendriyam' iti zAzvataH yeSAM te bhagnAkSA ata eva paryastAH patitA thA yasmin / rAmANAM strINAM paritrANe saMrakSaNe vihastA vyAkulA: "vihastavyAkulI samA' ityamaraH / yodhA yasmitaM senAnine ziviraM kSaNena tumulaM cakAra ! anvayaH--saH, chinnabandhadrutayugyazUnyam , bhagnAvaparyastaratham , rAmAparitrANavihastayodham , senAnivezam , kSaNena, tumulam , cakAra / bAcya0 tena chinnabandrutayugyazUnyaH bhagnAvaparyastarayaH rAmAparitrANavihastayodhaH senAnivezaH kSaNena tumula: cne| __vyAkhyA-salarmadAjaloyA / rAjaH / yugam-dhurama pahanti iti yugyAH, chinnAH-truTitAH bandhAH bandhanAni yaiste chinnabandhAH, chinnabandhAzca te drutAHpalAyitAH yugyAH yasmin saH chinnabandhadrutayugyaH, sa cAso zUtyazca iti chinnabadhadrutayugyazanyaH, tam / bhagnAH truritAH, akSAH kIlakAni yeSAM te bhagnAkSAH, ata eva payastA:patitAH, rathAH syandanAH yasmin sa: bhagnAkSaparyastaramaH, tam bhagnAkSaparyastaratham / gamANAm-strINAm paritrANaM saMrakSaNam iti rAmAparitrANaM, rAmAparitrANe vihastA: vyAkulAH, yodhAH-bhaTAH yasmin saH rAmAparitrANavihastayodhaH, tam paritrANavihastayodham / senAyAHcamvAH nivezaH ziviraH iti senAnivezaH, ta senAnivezam / kSaNena-kSaNamAyaNaiva / tumulam = vyAkulam, cakAra akarot / samA0-yugaM vahantIti yugyAH, chinnAH bandhAH yaiste chinnabandhAH, chinnabandhAzca te drutAH iti chinna bandhadrutAH, chinnabandhadrutAH yugyAH yasmin saH chinnabandhadrutayugyaH, chinnabandhadrutayugyazvAsI zUnyaH iti chinnavandhatayugyazatyaH, tam kinna bandhadrutayugyazunyam / bhagnAH akSAH yeSAM te bhagnAdAH, bhagnAkSAzca paryastAzca rathAH yasmin saH bhagnAvazyastarathaH, taM bhagnAkSaparyastaratham / rAmANAM paritrANaM iti rAmAparitrANam / rAmAparitrANe vihastAH yoSAH yasmina saH rAmAparitrANa
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcamaH sargaH 53 vihastayodhaH, taM rAmAparitrANavihastayodham / senAyAH nivezaH iti senAnivezaH, tam senAnivezam / abhi0-sa senAnivezastasmingaje AgatamAtra eva vyAkulo jAtaH / tathAhi bandhanAni bhaGktvA vAhanA drudruvuH, bhagnAkSA rathAH petuH, yodhAzca strINAM saMrakSaNe vyAkulA bbhuuvuH| hindI-aja kI senA kA vaha samasta zivira usa hAthI ke Ate hI vyAkula ho gayA, kyoMki hAthI ghor3e Adi bandhana tor3akara bhAgane lage, dhurA TUTane se ratha girane lage tathA yodhA loga striyoM kI rakSA meM tatpara ho gaye // 46 // tamApatantaM nRpateravadhyo vanyaH karIti shrutvaankumaarH| nivartayiSyanvizikhena kumbhe jaghAna nAtyAyatakRSTazAGgaH // 50 // saJjIvinI-nRpate rAjJo vanyaH karyavadhya iti zrutavAJchAstrAjzAtavAnkumAra ApatantamabhidhAvantaM taM gajeM nivartayiSyanna tu prehariSyan ata eva nAtyAyatamanati. dIrgha yathA syAt, nArthasya nazabdasya supsupeti samAsaH, kRSTazAGgaH ISadAkRSTacApaH sanvizikhena bANena kumbhe jaghAna / atra cAtuSaH-lakSmIkAmo yuddhAdanyatra karivadhaM na kuryAt / iyaM hi zrIrye kariNaH' iti / ata eva 'yuddhAdanyatra' iti dyotanArthameva vanyagrahaNaM kRtam // 50 // anvayaH-nRpateH, vanyaH, karI, avadhyaH, iti, zrutavAn , kumAraH, ApatantaM, tam ,nivartayiSyan ,'ata eva' nAtyAyatakRSTazANa, 'san' vizikhena, kumbhe jvaan| vAcya0-iti zrutavatA taM nivartayiSyatA nAtyAyatakRSTazAGgeNa 'satA' jaghne / vyAkhyA-nRNAM manuSyANAM patiH svAmI nRpatiH rAjA, tasya nRparaH / vane araNye bhavaH vnyH| karaH-zuNDAdaNDaH alpa asti iti karI-gajaH / hantum = mArayitum yogyaH vadhyaH, na=nahi vadhyaH avdhyH| iti ittham / zrutavAn jJAta. vAn / kumAraH=yuvarAjaH ajH| A-samantAt, patatigacchati iti Apatan , tam Apantam AyAntamityarthaH / tam gajam / nivartayiSyati=nirAkariSyati iti nivartayiSyan / 'ata eva' zRGgasya=viSANasya, vikAraH zAGgam dhanuH / na-nahi, atyAyatam atidIrgham iti nAtyAyatam , nAtyAyataM ca tat kRSTam AkRSTam iti nAtyAyatakRSTam tata ca zAGgam yena saH, nAtyAyatakRSTazArGgaH 'san' vizikhenabANena / kumbhe-gaNDasthale / jaghAna hatavAn /
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 naghuvaMzamahAkAvye samA0 ... gAM pati nRpatiH, laya hrte| hantuM yogyaH badhyaH, na dabhyaH avazyaH na AlyAyataM nAtyAyata, nAtyAyale kuTaM zAMrga yena saH naatyaaytkssttshaanggH| abhi ---rAjJA dayolo na halavya iti jJAtavamA yuvarAje gAje na kevalaM tasya parAGmu vokaraNesamA banuranatidUramA kRSNa gae sthalopari bAgo munnaH / hindI---darAja ko jaMgalI hAthI nahIM mAranA cAhiye yaha jAnanevAle kumAra aja ne kerala usako dUra bhagAne kI icchA se dhanuSa ko thor3A khIMca kara gaNDasthala ke Upara eka bANa chor3A / / 50 / / saviddhamAtraH kila jAgarUpamutsRjya tahismitasainyaSTaH / sphutprabhAmaNDalamadhyavarti kAnta puryodhana prapade / / 51 / / sajovinI---- jo vidyamAnastADimAnaH kila na tu prahatastathApi nAgarUpaM gajazarIramudAya tena vAnTena vismites advismita se yahaH san sphurataH prabhAmaNDalasya madhyavarti kAnta manohara vyomacA vapuH prapede prApa / / 5.1 // anvaya:--sa: viddha mAtraH kila nAgalapaM, utsRjya, tadvismitasainyadRSTaH, san' sphuratyabhAmaNDalamadhyavarti, kAntam, vapuH prapede / vAya---na viddhamAtreNa tadvismitasainya Tena, 'satA' vapuH, prapede / vyAkhyA ---, viddhaH -- tADitaH eva viddhamAtraH kila = hati vArtAyAm / nAga = ajaya rUpama AkRtiH iti nAgarUpam, tat utsRjya = parityajya senA = camUH eva sainya, vismitaM - cakitaM ca tat sainyam vismitanyam , tasya:ajaspa vismitasainyam tadvismitasainyam , tadvismitasainyena dRSTaH = avalokitaH iti tadvisiAtasainyAH san / pramAyAH = dIseH, maNDalam = cakram iti prabhAmaNDalaM, sphurat -- prakAzamAnaM va tat prabhAmaNDalaM iti sphuratprabhAmaNDalam , tasya madhyam madhyabhAgaH iti kuratprabhAmaNDalamadhyam, tasmin vartate :- tirati iti sphuratyabhAbhaNDalamadhyavarti / kAntam - manoharam / vyomni - AkAze carati = gacchati iti vyoma daram , tat / vapuH = zarIram, prapede = praap| samA--viddhaH eva vidyamAnaH nAgasya rUpaM iti nAmarUpaM, tat nAgarUpam / senA eka sainyam , vismita ca tat sainyaM iti vismila sanyam , tastha vismita. chainyam iti tadvismitasamma, tadvismitasanyena dRdhaH iti tadvismitasanyadRSTaH / prabhAyAH prAhulaM prabhAmaNa ila, skurat ca sat prabhAmaNDalam iti sphuratprabhAmaNDa.
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH lam , sphuratprabhAmaDalasya madhyam iti sphuratprabhAmaNDalamadhyam , sphuratprabhAmaNDalamadhye vartate iti sphuratprabhAmaNDalamadhyavarti / vyomni carati iti vyomacaram , tat vyomacaram / ___ abhi0-yathaivAjabANena sa viddhastathaiva tena gajarUpaM parityaktam , prakAzamAnadIpticakrAntarAle vartamAnA gaganavihAriNI cetoharA''kRtizca prAptA / vismayavantastatsainikAstaM ddRshuH| hindI-aja ke bANa se viddha hote hI usane hAthI kA zarIra chor3a diyA, aura prakAzamAna dIptipuJja meM sthita AkAzacAriNI manohara AkRti prApta kii| aja ke sainika use Azcaryayukta hokara dekhane lage // 51 // atha prabhAvopanataiH kumAraM kalpadrumotthairavakIrya puSpaiH / uvAca vAgmI dazanaprabhAbhiH saMvardhitora sthalatArahAraH / / 52 / / saJjIvinI-atha prabhAvenopanataiH prAptaiH kalpadrumotthaiH kalpavRkSotpannaiH puSpaiH kumAramajamavakIryAbhivRSya dazanaprabhAbhirdantakAntibhiH saMvardhitA ura:sthale ye tArahArAH sthUlA muktAhArAste yena sa tathoktaH / vAco'sya santIti vAgmI vaktA / 'vAco gminiH' iti gminipratyayaH / . puruSa uvAca / / 2 / / anvayaH-atha, prabhAvopanataiH, kalpadrumotthaiH puSpaiH, kumAram , avakIrya, dazanaprabhAbhiH, saMvardhitora:sthalatArahAraH, 'saH puruSaH' uvaac| . vAcya-kumAraH saMvardhitorasthalatAhAreNa vAgminA 'tena puruSeNa' uuce| vyAkhyA-atha anantaram / prabhAvena = sAmarthena, upanatAni = prAptAni iti prabhAvopanatAni, taiH prbhaavopntaiH| kalpadrumAt = kalpavRkSAt, utthAni utpannAni iti kalpadrumosthAni, taiH kalpadrumotthaiH / puSpaiH = kusumaiH / kumAram= yuvarAjam ajam / avakIrya = abhivRSya / dazanAnAm = dantAnAm , prabhAH= kAntayaH iti dazanaprabhAH, tAbhiH dazanaprabhAbhiH / tArANAm = mukAnAM hArAH iti tArahAyaH, urasaH = hRdayasya, sthalam = pradezaH iti uraHsthalam, uraHsthale tArahArAH iti uraHsthalatArahAraH, saMvardhitAH = samedhitAH uraHsthalatArahArAH yena. saH sNvrdhitorsthltaarhaarH| prazastA vAk = vANI asya asti iti vAgmI = vAkcAturIkuzalaH, 'saH puruSaH' uvAca = jagAda / samA0-prabhAvenopanatAni iti prabhAvopanatAni, taiH prabhAvopanataiH / kalpa
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 raghuvaMzamahAkAvye drumAt utthAni iti kalpadrumorayAni, taiH kalpadrumotyaiH dazanAnAm prabhAH iti dazanapramAH, tAbhiH dazanapramAbhiH / tArANAM hArAH iti tArahArAH, urasaH sthalam iti ura:sthalama , urasthale tArahArAH iti uraHsthala tArahArAH, saMvardhitAH ura:sthalatArahArAH yena saH sNbdhitor:sthllaarhaarH| prazastA vAk asya asti iti vaamii| abhiH - anantaraM ca tena vAkpaTunA svaprabhAvAkalpavRkSakusumAnyAnIyAjopari tAni varSatA vakSaHsthale sthitaM hAra svakIyadantakAntibhirvardhayatA kathitam / / hindI-taba usane apane prabhAva se prApta kiye kalpavRkSa ke pudhyoM kI, aja ke Upara varSA karate hue dantakAnti se hRdaya para laTakate hue hAra ko aura bhI manana sA banAkara isa prakAra kahA // 52 // mataGgazApAdavalepamUlAdayAptavAnasmi mataGgajatvam / avahi gandharvapatestanUja priyaMvadaM mAM priyadarzanasya // 53 // sabjIvinI--- avalepamUlAda garva hetukAt 'avalerantu garva syAllepane dveSaNe 'pi iti vizvaH / mataGgasya muneH zApAnmataGga jatvamavAptavAnasmi / mA priyadarzanasla priyadarzanAsthasya gandharvapatergandharvarAjasya tanUjaM putrm| 'triyAM mUrtista. nustanUH' ityamaraH / 'tanvAdevI' ityUDiti kecit / priyaMvadaM priyaMvadAkhyamavehi jAnIhi / priyaM vadatIti priyaMvadaH "priyavaze vadaH khac' iti khacpratyayaH // 53 // anvaya0-avalepamUlAt, mataGgazApAt, mataMgajatvam, avAptavAn , asmi / mAM, priyadarzanasya, gandharvapateH, tanuja, priyaMvadam , ave.he| vAcya---mataMgajatvamavAptavatA mayA bhUyate, ahaM gandharvapatestanUjaH priyaMvadaH "vayo" aveyai| . vyAkhyA--avalepaH-garvaH, eva mula = kAra yasya saH avalepamUlastasmAt avalepamUlAt ahaMkArAdityarthaH / mataMgasya-mataMganAmakaH, zApaH=AkrozaH iti mataMgazApastasmAt mataMgazApAt "zara Akroze' / mataMgAt jAtaH mataMgajaH, mataMgajasya bhAvaH mataMgajatvaM = hastitvaM = hastitharIra ! avAptavAn = prAptavAn asmi% aham / mAM = puraHsthitam / priyaM = manohara darzanam = avalokanaM yasya, tasya priyadarzanasya - etnnaamksy| gandharvANAM = devagAyakAnAM = vizvAvasuprabhatInAmityarthaH patiH = svAmI, tasya gandharvapateH = gndhrvraajsyetyrthH| tanoH
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH =zarIrAt, bAtam utpanamiti tanUjaM-putram / priyaMvadatIti priyaMvadastaM priyaMvadaM priyaMvadanAmAnam / avehi-jAnIhi, viddhi / samA0-avalepaH mUlaM yasya saH, tasmAt avalepamUlAt / mataMgasya zApastasmAt mataMgazApAt / mataGgAjAtaH mataMgajaH, mataMgajasya bhAvaH mataMgajatvam , tat / priyaM darzanaM yasya sa priyadarzanastasya priyadarzanasya / gandharvANAM patiH gandharvapatistasya gndhrvpteH| tanoH jAtaH tanUjastaM tanUjam / priyaMvadatIti priyaMvadastaM priyaMvadam / ami0-madahaMkAreNa prAptAt mataMgamaharSizApAt gajabhAvaM gataM priyadaninAmakagandharvarAjasya putraM priyaMvadanAmakaM mAM viddhi| hindI-eka bAra mere ahaMkAra ke kAraNa maharSi mataGga ne mujhe zApa de diyA thA, maiM hArthI ho gayA, "vastutaH" maiM gandharvo ke rAjA priyadarzana kA lar3akA priyaMvada hU~, aisA jAno // 53 // sa cAnunItaH praNatena pazcAnmayo maharSimRdutAmagacchat / uSNatvamagnyAtapasaMprayogAcchetyaM hi yatsA prakRtijalasya / / 54 / saJjIvinI-sa maharSizca praNatena mayA'nunItaH sanpazcAnmRdutAM zAntimagacchat / tathAhi / jalasyoSNatvamagnerAtapasya vA saMprayogAtsaMparkAt na tu prakRtyo. SNatvam / yacchaityaM sA prakRtiH svabhAvaH / vidheyaprAdhAnyAtseti strIliGganirdezaH / maharSINAM zAntireva svabhAvo na kroSa ityarthaH // 54 // anvayaH-saH maharSiH, ca, praNatena, mayA, anunItaH, "san" pazcAt , mRdutAm agacchat, hi, jalasya, uSNasvam , agnyAtapasaMprayogAt, yat, zaityaM,sA, prkRtiH| vAcya-tena maharSiNA ca mayA'nunItena "satA" pazcAt mRdutA'gamyata, hi jalasya uSNatvena agnyAtapasamprayogAt "bhUyate" yena zaityena "bhUyate" tayA prakRtyA "bhuuyte"| vyAkhyA-saH pUrvoktaH mahAMzcAsau RSiH maharSiH mtNgmuniH| caH= samuccaye, praNatena-caraNayornipatya praNamatA, mayA priyaMvadena / anunItaH= prArthitaH "san" pazcAt prArthanAnantaraM mRdo vaH mRdutA, tAM mRdutAMkomalatAM zAntimityarthaH, agacchat avrajat / hi-yataH, jalasya salilasya 'ApaH strI bhUmni vAri salilaM kamalaM jalam' ityamaraH / uSNasya bhAva ugNatvaM taptatvam 'uSNa USmAgamastapaH' ityamaraH / azItalatvamityarthaH / agniH bahizca
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUda raghuvaMzamahAkAvye AtapaH-dharmazceti agnyAtapo, tayoH samprayogaH-saMyogaH iti agnyAtapa. samprayogastasmAt tathoktam 'jAyate' iti zeSaH / natu svabhAvena jalasyoSNateti bhaavH| yat prasiddhaM / zItasya bhAvaH zaityaM zItalatvam / sA prasiddhA zaityarUpA / prakRtiH svabhAvaH, aslIti zeSaH / samA0-mahAMzcAsau RSiriti mhrssiH| mRdorbhAvaH mRdutA, to mRdutAm / uSNasya bhAva uSNatvam, agnizvAtapazceti agnyAtapo tayoH saMprayoga iti agnyAtapasaMprogastasmAt agnyAtapasamprayogAt / zItasya bhAvaH zaityam / abhi0-madahaMkarAt kupitaH sa maharSiH bahu vadhaprArthanayA praNAmAjalinA ca pazcAt zAnti gataH mayi kRpAmakarot / yato hi agnisUryasaMyogAdeva jalasyoSNatA bhavati zItalatvaM tu tasya svabhAvaH yathA, tathaiva maharSINAM zAntirekha svabhAvaH, krodhastu kAraNavazAdeva ! hindI-mere bahuta anunaya-vinaya karane para ( hAtha pA~va jor3ane para ) vaha maharSi zAnta ho gae, kyoMki jala to agni yA sUrya kI garmI pAkara garma hotA hai aura usakA apanA svabhAva to zItala hotA hai, aise hI maharSiyoM kA svabhAva to zAnta hI hotA hai, krodha to kisI bAharI kAraNa se hotA hai // 54 // ikSvAkuvaMzaprabhavo yadA te bhetsyatyajaH kumbhamayomukhena / saMyokSyale svena vapurmahimnA tadetyavocatsa taponidhirmAm / / 55 / / saJjIvinI-ikSvAkuvaMzaH prabhavo yasya so'jo yadA te kumbhamayomukhena lohAreNa zareNa bhetsyati vidArayiSyati tadA svena vapuSo mahimnA punaH saMyokSyase saMgasyasa iti sa taponidhirmAmavocat // 55 // anvayaH-izvAkuvaMzaprabhavaH ajaH, yadA, te, kumbham, ayomukhena, zareNa, bhetsyati, tadA, sveTa, vapurmahimnA, punaH, saMyokSyase, iti, saH, taponidhiH, mAm, avoct| vAcya0-ikSvAkuvaMzaprabhaveNAjena kumbho metsyate tadA svena vapurmahimnA punastvayA saMyozyate iti tena taponidhinA'hamayociSi / __ vyAkhyA-3vAkoH ikSvAkurAjarSeH, vaMzaH kulam iti ikSvAkuvaMzaH, ikSvAkuvaMzaH prabhavaH kAraNaM yasyeti, ikSvAkuvaMzaprabhavaH / ajaH ajAnAmA raghuputraH, yadA-yasmin kAle ! te tava-istizarIrasya priyaMvadasyetyarthaH / kumbha masta
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 56 kam, ayaH=lohaH, mukhe - 'loho'strI zastrakaM tIkSNaM piNDaM kAlAyasAyasI' ityamaraH, phalake yasya saH tena ayomukhena zareNa = cANena, bhetsyati = vidArayiSyati / tadA = tasmin kAle / svena=AtmIyena / vapuSaH = zarIrasya, mahimA = mahattvam / sAmarthyamisyarthaH / tena vapurmahimnA / punaH bhUyaH / saMyokSyase saMgaMsya se, zarIraM prApsyasItyarthaH / svamiti zeSaH, iti = itthaM, sa= pUrvoktaH, tapasAM nidhiH = nidhAnamiti taponidhiH, mAm = priyaMtradam avocat = uktavAn / samA0 - ikSvAkoH vaMza iti ikSvAkuvaMzaH, ikSvAkuvaMzaH prabhavo yasya sa ikSvAkuvaMzaprabhavaH / ayo mukhe yasya saH, tena ayomukhena / vapuSo mahimA tena vapurmahimnA / tapasAM nidhiriti taponidhiH / abhi - vinamrasya me prArthanayA prasanno mataMgamuniH sUryavaMzyo raghuputro'jo yadA lohazareNa tava mastakaM bhetsyati tadA tvaM punaH gandharvarUpaM prApsyasIti mAmakathayat / hindI - merI prArthanA se prasanna hokara usa tapasvI mataMga RSi ne mujhase kahA ki ikSvAkurAjarSi ke kula meM utpanna aja jaba tumhAre mastaka ko lohe ke phalavAle bANa se bhedana karegA, taba tuma phira se apanA asalI zarIra prApta karoge || 55 || saMmocitaH sattvavatA tvayA'haM zApAcciraprArthitadarzanena / pratipriyaM cedbhavato na kuryAM vRthA hi me syAtsvapadopalabdhiH || 56 // saJjIvinI - ciraM prArthitaM darzanaM yasya tena sattvavatA balavatA svayA'haM zApAtsaMmocitaH mokSaM prApitaH / bhavataH pratipriyaM pratyupakAraM na kuryA cenme svapado - palabdhiH svasthAnaprAptiH 'padaM vyavasitatrANasthAnalakSmAGghrivastuSu' ityamaraH / vRthA syAddhi / taduktam -- 'pratikartumazaktasya jIvitAnmaraNaM varam' iti // 56 // anvayaH - ciraprAthaitadarzanena sattvatratA, svayA, ahaM, zApAt sammocitaH bhavataH pratipriyaM na kuryo, cet, me svapadopalabdhiH vRthA syAt / vAcya0 - ciraprArthitadarzanaH sattvavAMstvaM mAM zApAt saMmocitavAn / bhavataH pratipriyaM na mayA kriyeta cenme svapadopalabdhyA vRthA bhUyeta hi / vyAkhyA - ciraM = bahukAlAt prArthitaM = vAJchitamabhilaSitamityarthaH / darzanam =avalokanaM yasya saH, tena ciraprArthitadarzanena sattvaM = balamasti asyAsau sattravAn, tena sattvavatA | svayA = bhavatA ajenetyarthaH / ahaM priyaMvadaH zApAt=
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye AkrozAt , sammocitaH mukti praapitH| bhavataH ajasya / pratipriyaM-pratyupakAra na=nahi kuryo sampAdayeyaM cet yadi 'tarhi' me=mama priyaMvadasyetyarthaH / svasya: nijasya, padaM sthAnaM, tasya upalabdhiHprAptiH iti svapadopalabdhiH / vRthA vyarthA syAt bhaved / hi = nishcye| ___ samA0-ciraM prArthitaM darzanaM yasya saH, tena ciraprArthitadarzanena / sattvamasyAstIti sa vAna , tena sattvavatA / samyaGa mocitaH smmocitH| svasya padaM svapadaM, svapadasya upalabdhiH svpdoplbdhiH| abhi0-bahoH kAlAt prArthitadarzanena balavatA bhavatA me gajazarIrato mokSaH kaaritH| ato yadyahaM te pratyupakAraM na kuyoM tarhi me gadharvalokaprAptiH gajayonito mokSazca vyarthaH bhavediti pratyupakAraM cikIpurasmi / hindI-mataMga RSi ke zApa se gajayoni ko prApta hokara maiM bahuta dinoM se Apake darzana kI pratIkSA kara rahA thA, saubhAgya se Apane mujhe zApa se chur3A diyA, aba yadi isa upakAra ke badale meM maiMne ApakA koI pratyupakAra na kiyA to merA yaha zarIra pAnA tathA gandharvaloka meM jAnA vyartha hI hogA / / 56 / / saMmohanaM nAma sakhe mamAtra prayogasaMhAravibhaktamantram / gAndharvamAdatsva yataH prayokturna cArihiMsA vijayazca haste // 57 // saJjIvinI-he sakhe ! sakhizabdena samaprANatoktA / yathoktam- 'atyAgasahano bandhuH sadevAnumataH suhRt / ekakriyaM bhavenmitraM samaprANaH sakhA mataH' iti / prayogasaMhArayovibhaktamantraM gAndharva gandharvale vatAkam / saMmohyate'neneti saMmohanaM nAma mamAstramAdasva gRhANa / yato'strAtprayokturastraprayogiNo'rihiMsA na ca, vijayazca haste / hastagato vijayo bhavatItyarthaH / / 57 / / anvayaH-sakhe prayogasaMhAravibhaktamantraM, gAndharva, sammohanaM, nAma, mama, astram Adatsva, yataH prayoktuH arihiMsA, na ca, vijayaH ca, haste, 'bhavatIti zeSaH' / __vAcya-sakhe mama mama astram AdIyatAM, yataH arihiMsayA na ca 'bhUyate' vijayena ca haste 'bhyte'| vyAkhyA-he sakhe suhRt 'atha mitraM sakhA suhRt' ityamaraH / prayogaH astraprakSepazca, saMhAraH saMharaNaJceti prayogasaMhArau, tayoH prayogasaMhArayoH, vibhaktaH vibhinnaH, maMtraH = devAdisAdhanAtmakaH yasya tat prayogasaMhAravibhatta.mantram ,
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 'mantro devAdisAvane / vedAMze guptavAde ca, iti haimH| gandharvo devatA'syeti gAndharvam gandharvadevatAkam / samohyate'neneti tat saMmohanaM saMmohananAmakam / mama priyaMvadasya / astram Ayudham / Adarastra=svIkuru / maddattaM gRhANetyarthaH / yataH astrAt, prayoktuH prayogakartuH / arINAM zatrUNAM, hiMsA =prANaviyogaH maraNamityartha iti arihiMsA, na=nahi, vijayaH jayaH, ca haste kareM 'bhavati' vijayalAbho hastatalagato bhavatItyarthaH / samA0-prayogazca saMhArazceti prayogasaMhArau, tayoH vibhaktaH maMtro yasya tat prayogasaMhAravibhaktamantram / samyak mohyate'neneti saMmohanam / arINAM hiMsA iti arihiMsA / samAnaM khyAyate janairiti sakhA, tatsabudo he sakhe / . ___abhi. he mitra aja ! saMmohananAmakaM gandharvadevatAkaM mamAyudhaM tvaM svIkuru idaM ca prayogasahArayovibhinnamaMtrakamasti, anena cAstreNa zatrumaraNaM vinaiva kevalaM saMmohanAt yuddhe vijayaH hastagato bhavatIti vizeSaH / / hindI- he aja ! Apa calAne tathA rokane ke pRthak 2 matravAle saMmohana nAma ke mere isa gandharvAstra ko le lIjiye / isameM yaha vizeSatA hai ki isase Apa ke zatru kA prANa bhI nahIM nikalegA aura zatru ke mUcchita hone se vijaya lAbha bhI anAyAsa ho jAyagA // 57 // alaM hriyA mAM prati yanmuhUrtaM dayAparo'bhaH praharannapi tvam / . tasmAdupacchandayati prayojyaM mayi tvayA na pratiSedharaukSyam // 58 // saJjIvinI-kiM ca mAM prati hriyA prahAranimittayA'lam / kutaH / yadyato hetostvaM mAM praharannapi muhUrta dayAparaH kRpAlurabhaH tasmAdupacchandayati prArthayamAne mayi tvayA pratiSedhaH parihAraH sa eva raukSyaM pAruSyam tanna prayojyaM na kartavyam // anvayaH-mAM, prati, hiyA, alaM, 'kutaH' yat, tvaM praharan , api mahUrta, dayAparaH, abhUH, tasmAt , upacchandayati, mayi, tvayA, pratiSedharaukSyaM, na prayojyam / vAcya0-yat tvayA praharatA api dayApareNa abhAvi tasmAt mayi vaM pratiSedharIkSyaM na prayudhi / vyaakhyaa-maaN-priyNvdN| prati-uddizya / hriyA lajjayA mandAdaM hrIstrapA brIDA lajjA sA'patrapA' ityamaraH / prhaarjnityetyrthH| alaM-nirarthakaM vyarthamiti yAvat 'kuta ityata Ahe' yat = yasmAt kAraNAt / tvaM = ajH| mAM-priyaMvadaM
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye 62 praharan = prahAraM kurvan / api / muhUrta = kSaNamAtraM syAt' ityamaraH / = hasti zarIriNamityarthaH / dayAyAM = kRpAyAM paraH = lagnaH iti dayAparaH 'kRpA dayA'nukampA anukampAnvita ityarthaH / abhUH = AsIH / tasmAt kAraNAt / upacchandayati prArthayamAne mayi - priyaMvade / tvayA=ajena / rUkSasya bhAvaH raukSyam / pratiSedhaH : asvIkAra etra raukSyaM = pAruSyamiti pratiSedharaukSyam / na = nahi prayojyaM = kartavyam / svayA'stramidamavazyaM svIkartavyamiti bhAvaH / 1 samA0 - dayAyAM para iti dayAparaH / rUkSasya bhAvaH karma vA raukSyaM, pratiSedha eva raukSyamiti pratiSedharaukSyam / upacchandayatIti upacchandayan, tasmin upacchandayati / abhi00 - bhavatA me mastakabhedanaM bANena kRtamiti hetoH kicinmAtramapi lajjA na kAryA, yato hi tvayA bANaprahAraM kurvatApi mayi dayA kRtA / ataH prArthayamAne mayi gandharvAstrAsvIkaraNarUpA rUkSatA na kartavyA / hindI - Apa prahAra karane ke kAraNa lajjita hokara mujhase saMkoca na kareM / kyoMki prahAra karate hue bhI kSaNabhara ke liye Apa dayAlu hI rahe, ataH maiM prArthanA karatA hU~ ki Apa isa astra ko asvIkAra karake rukhepana kA vyavahAra na kareM || 58|| tathetyupaspRzya payaH pavitraM somodbhavAyAH sarito nRsomaH / udaGmukhaH so'stravidastramantraM jagrAha tasmAnnigRhItazApAt // 56 // saJjIvanI- - nA somazcandra iva nRsomaH upamitasamAsaH / 'soma oSadhicandrayoH / ' iti zAzvataH / puruSazreSTha ityarthaH astravidastrajJaH so'jastatheti soma udbhavo yasyAH sA tasyAH somodbhavAyAH sarito narmadAyAH 'revAtu narmadA somodbhavA mekalakanyakA' ityamaraH / pavitra payaH upaspRzya pItvA AcamyetyarthaH / udaGmukhaH sannigRhItazApAnnivartitazApAt upakRtAdityarthaH / tasmAtpriyaMvadAdastramantraM jagrAha // 56 // anvayaH -- nRsomaH, astravit, saH tathA, iti somodbhavAyAH, pavitra payaH, upaspRzya, udaGmukhaH 'san' nigRhItazApAt astramaMtra, jagrAha / vAcya0- - nRsomenAstravidA tena udaGmukhena 'latA' astramaMtro jagRhe / vyAkhyA - nA = naraH, somaH = candra iva iti nRsomaH = narazreSTha ityarthaH / astram=AyudhaM vetti = jAnAtIti astravit saH = pUrvoktaH, ajaH tathA =
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcamaH sargaH 63 tena prakAreNa yathA bhavatA kathyeta tathaiva mayA kariSyate ityarthaH / iti = ittham 'kathayitvA ' / somaH = somavaMzaH udbhavaH = utpattikAraNaM yasyAH sA somodbhavA, tasyAH somodbhavAyAH = narmadAya ityarthaH / pavitraM = zuddhaM payaH = jalam, upaspRzya = Acamya / udaG = udIcIM, prati mukham AnanaM yasya sa udaGmukhaH 'san' nigRhItaH nivartitaH, zApaH = AkrozaH yasyAsau nigRhItazApaH tasmAt nigRha tazApAt / tasmAt = priyaMvadAt / astrasya = Ayudhasya, maMtraH = prayogasaMhArarahasyamiti tamastramantram | jagrAha = gRhItavAn / samA0 0 - nA somaH iva iti nRsomaH / soma udbhavaH yasyAH sA somodbhavA tasyAH somodbhavAyAH / udaG mukhaM yasya sa udaGmukhaH / nigRhItaH zApo yasyAsau tasmAt nigRhItazApAt / astrasya maMtrastamastramaMtram | abhi0 - narazreSTho'jaH priyaMvadasya prArthanAM svIkRtya, narmadAjalamAcamya uttarAbhimukho bhUtvA nivAritazApAt priyaMvadAt samaMtraM sarahasyamastraM gRhItavAn / hindI - candramA ke samAna sundara aura astravidyA ke paNDita aja ne priyaMvada kI bAta ko svIkAra kara liyA aura candramA se utpanna huI narmadA ke pavitra jala kA Acamana karake tathA uttarAbhimukha hokara zApa se mukta hue usa gandharva se mantra sahita astra ko le liyA, arthAt sIkha liyA || 56 // evaM tayoradhvani daivayogAdAseduSoH sakhyamacintyahetu / - eko yayau caitrarathapradezAnsau rAjyaramyAnaparo vidarbhAn ||60 || saJjIvinI -- evamadhvani mArge daivayogAddaivavazAdacintya hetvanirdhAryahetukaM sakhyaM sakhitvam 'sakhyryaH' iti yapratyayaH / AseduSoH prAptavatostayormadhya eko gandharvazcaitrarathasya pradezAn 'asyodyAnaM caitraratham' ityamaraH / aparo'jaH saurAjyena rAjanvattayA ramyAnvidarbhadezAnyayau || 60|| anvayaH - evam, adhvani, daivayogAt, acintyahetu, sakhyam, AseduSoH, tayoH, ekaH, caitrarathapradezAn, aparaH, saurAjyaramyAn, vidarbhAn yayau / vAcya0 - tayorekena caitrarathapradezAH apareNa saurAjyaramyA vidarbhA yayire / vyAkhyA - evaM = pUrvoktaprakAreNa adhvani = mArge devasya = vidheH yogaH saMbaMdhaH vazaH iti daivayogastasmAt daivayogAt / aciMtyaH = ataH, hetuH = kAraNaM yasya tat acintya hetu / sakhyurbhAvaH sakhyaM = mitratAm / AseduSoH = prAptavatoH / tayoH =
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ajapriyaMvadayoH 'madhye' ekaH priyaMvadaH, caitrarathasya-kuberodyAnasya / pradezAH= bhAgAH, tAn caitrarathapradezAn / yayau jagAma / apara:=raghuputro'jaH / surAjJo bhAvaH karma vA saurAjyaM tena saurAjyena-sunRpatitvena ramyAH manoharAH tAn saurAjyaramyAn vidarbhAn kathakaizikAn / yayau jagAma / ___ samA0-devasya yogaH daivayogastasmAt daivayogAt / aciMtyo heturyasya tat acintyhetu| caitrarathasya pradezAstAn caitrarathapradezAn / surAjJo bhAvaH karma vA saurAjyaM, saurAjyena ramyAstAna saurAjyaramyAn / / abhi0-pUrvoktaprakAreNa vidhivazAt mitratvaM prAptayoH, ajapriyaMvadayomadhye priyaMvadaH kuberodhAnaM prati ajazca vidarbhadezamprati gataH / hindI---isa prakAra devasaMyoga se akalpanIya mitratA ko prApta hue, una donoM meM se priyaMvada to caitraratha nAmaka kubera ke bagIce kI ora aura kumAra aja acche zAsana ke kAraNa ramaNIya vidarbha deza kI ora calA gayA // 60 // taM tasthivAMsaM nagaropakaNThe tadAgamArUDhagurupraharSaH / pratyujagAma krathakaizikendrazcandraM pravRddhomirivormimAlI // 61 / / saJjIvinI---nagarasyopakaNThe samIpe tasthivAMsaM sthitaM tamajaM tasyAjasyAgamenAgamanenArUDha utpanno guruH prahoM yasya sa yakaizikendro vidarbharAjaH pravRddhomirUmimAlI samudrazcandramiva pratyujjagAma // 6 // __anvayaH-nagaropakaNThe, tasthivAsaM, taM, tadAgamArUDhagurupraharSaH, kathakaizikendraH pravRddhomiH, UrmimAlI, candram , iva, pratyujagAma / vAcya0-tasthivAn sa tadAgamArUDhagurumaharSeNa kathakaizikendreNa, pravRddhormiNA, UrmimAlinA candra iva pratyujagme / vyAkhyA--nagarasya bhojasya rAjadhAnyAH, upakaNThaM-samIpamiti nagaropakaNTham, tasmin nagaropakaNThe / tasthivAMsaM sthitaM vartamAnamityarthaH tam = ajam tasya ajasya, AgamaH AgamanaM, tena ArUDhaH utpannaH, guruH mahAn , praharSaH anandaH yasya sa tdaagmaasttguruprhrssH| kathakaizikAnAM vidarbhANAm, indra.- svAmI iti kathakaizikendraH bhojarAja ityrthH| prakarSaNa vRddhAH iti pravRddhAH samedhitAH, UrmayaH taraGgAH yasmin sa prvRddhomiH| UrmINAMtaraGgANAM mAlA-paMktirasyAstIti UrmimAlI samudra ityarthaH 'bhaMgastaraMga UrmirvA striyAM
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 65 vIciH' ityamaraH / candraM himAMzum / 'himAMzuzcandramAzcandra induH kumudabAndhavaH' ityamaraH / pratyubagAma-pratyudgatavAn / samA0-nagarasya upakaNThaM, tasmin ngropknntthe| tasyAgamastadAgamaH, tena ArUDhaH guruH prahoM yasya sa tdaagmaaruuddhguruprhrssH| kathakaizikAnAmindra iti krayakaizikendraH / pravRdAH UrmayaH yasmin sa pravRdomiH / UrmINAM mAlA asyAstIti uurmimaalii| abhi0-nijanagarasamIpe vartamAnamajaM zrutvA vidarbhAdhipatiH, kumArAgamanAd dRSyan san taddarzanautsukyena tathaiva svAgatArtha taM pratyujjagAma, yathA pUrNacandrodayaM vIkSya tadAliGganArthapravRddhormiH san samudraH prtyudgcchti|| hindI-nagara ke samIpa meM Thahare hue aja kA samAcAra sunakara aura aja ke Agamana se atIva Anandita mahArAja vidarbhanareza ne vahA~ jAkara vaise hI aja kA svAgata kiyA, jaise samudra, apanI unnata taraGgoM se pUrNacandra kA svAgata karatA hai // 6 // pravezya cainaM puramaprayAyI nIcaistathopAcaradarpitazrIH / mene yathA tatra janaH sameto vaidarbhamAgantumajaM gRhezam // 62 / / saJjIvinI-enamajamagrayAyI sevAdharmeNa puro gacchannityarthaH, nIcainamraH puraM pravezya praveza kArayitvA prItyA'rpitazrIstathA tena prakAreNopAcaradupacaritavAn yathA yena prakAreNa tatra pure sameto milito jano vaidarbha bhojamAgantuM prAghuNika mene, ajaM gRheza gRhapati mene / / 62 // anvayaH-enam , agrayAyI, nIcaiH, puraM, pravezya, 'prItyA' arpitaHtrIH tathA upAcarat , yathA, tatra, sametaH, janaH vaidarbham , Agantum , ajaM, gRhezaM mene / vAcya0-eSa arpitazriyo pAcaryata / janena vaidarbhaH AgantuH mene| vyAkhyA-enam = ajam / agre = puraH, yAti = gacchati tacchIla iti agrayAyI sevAdharmeNa mArga pradarzayan puro gacchan, vidarbhanareza ityarthaH / nIcaiH= vinItaH "san" puraM nagaraM pravezya praveza kArayitvA / "prItyA" arpitAsamarpitA, zrI: lakSmIH, yena saH arpitshriiH| tathA tena prakAreNa / upAcarat upacaritavAn sevAM cakAretyarthaH / yathA yena prakAreNa / tatra-tasmin nagare / sametaH militH| janaH lokaH 'lokastu bhuvane |jne' ityamaraH, vaidarbha-vidarbha
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 khuvaMzamahAkAvye narezam / Agantum abhyAgataM prAghuNikamityarthaH 'Avezika AganturatithinAM gRhAgate / prAghUrNikaH, prAghuNakaH' ityamaraH / ajaM = raghuputram / gRhasya gehasya / IzaH svAmI, taM gRhezaM 'gRhaM gehodavasita vezma sadma niketanam' ityamaraH / mene-jJAtavAn / ami0-vidarbhanarezo bhojaH sevakavat, agre gacchan namraH san ajaM purAbhyantare AnIya, ajAya samarpitasarvasampatkaH tathA tatsevAM cakAra yathA tatrasthaH janaH prAghuNikamajaM gRhapati vidarbharAjaJcAbhyAgatamamasta / hindI-sevA bhAva se Age 2 mArga batalAte, vinIta, rAjA bhoja, aja ko nagara meM le gaye aura prema se apanA saba kucha aja ko bheMTa karake, namra bhAva se aja kI aisI sevA kI, ki svayaMvara meM ekatrita jana samudAya yahI samajhane lagA ki aja hI isa ghara ke svAmI haiM, aura rAjA bhoja atithi haiM // 2 // tasyAdhikArapuruH praNataH pradiSTAM prAradvAravedivinivezitapUrNakumbhAm / ramyAM raghupratinidhiH sa navopakAryAM bAlyAtparAmiva dazAM madano'dhyuvAsa // 63 // saMjIvinI-raghupratinidhI raghukalpaH raghutulya ityarthaH / uktaM ca daNDinA sAha. zyavAcakaprastAve 'kalpadezIyadezyAdiprakhyapratinidhI api' iti / so'jaH praNatainamaskRtavadbhiH, kartari tH| tasya bhojasyAdhikArI niyogastasya puruSaiH adhikRtrityrthH| pradiSTAM nirdiSTAM prAradvArasya vedyAM vinivezitaH pratiSThApitaH pUrNakumbho yasyAstAm , sthApitamaGgalakalazAmityarthaH / ramyAM ramaNIyAM navopakAryo nUtanaM rAjabhavanam / 'upakAryA rAjasamanyupacAracite'nyavat' iti vizvaH / madano bAlyAtparAM zaizavAdanantarAM dazAmiva yauvanamivetyarthaH / adhyuvAsAdhiSThitavAn tatroSitavAnityarthaH / 'upAnvadhyAG vasaH' iti karmatvam // 63 // anvayaH-ghupratinidhiH, saH, praNataH, tasya. adhikArapuruSaiH, pradiSTAM, prAradvAravedivinivezitapUrNakumbhAM, ramyA, navopakAyo, madanaH bAlyAt , rAM, dazAm , iva, adhyuvaas| vAcya0-raghupratinidhinA tena tasyAdhikArapuruSaiH pradiSTA, prAradAravedivinivezitapUrNakumbhA ramyA navopakAryA, madanena bAlyAt parA dazA iva adhyUSe /
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH vyAkhyA-ragho-dilIpasUnoH, pratinidhiH sadRzaH, iti raghupratinidhiH raghutulya ityarthaH / saH ajaH / praNata: praNamadbhiH / tasya bhojasya / adhikAre niyoge niyuktAH, puruSAH sevakajanAH, taiH adhikArapuruSaiH / pradiSTAMnirdiSTAm / prAgdvArasya, vediH pariSkRtA bhUmiH, tatra vinivezitaH sthApitaH, pUrNakumbhaH= mAMgalikakalazaH yasyAM sA, tAM prAradvAravedivinivezitapUrNakumbhAm / ramyA-ramaNIyAM mnohraamityrthH| navA-nUtanA cAso upakAryAirAjabhavanamiti navopakAryA tAM navopakAryAm, madanaH kAmaH bAlasya bhAvo bAlyaM tasmAt bAlyAtzaizavAt , parAm anantarAM, dazAM-yauvanam, iva-yathA, adhyuvAsa=adhiSThitavAn / tatra nivAsaM kRtavAnityarthaH / samA0-ghoH pratinidhiriti rghuprtinidhiH| adhikArasya puruSA iti adhikaarpurussaastrdhikaarpurussaiH| prAradvArasya vediriti prAgdvAravedistatra vinivezitaH pUrNaH kumbhaH yasyAM sA prAradAravedivinivezitapUrNakumbhA, tAm / navA cAsau upakAryA navopakAryA, tAM navopakAryAm / abhi0-raghutulyo'jaH, vidarbhanarezaniyuktairAgantukajanasevAdhikRtaiH puruSaH, nirdiSTe, prathamadvAravedyAM sthApitamAMgalikaghaTaH muzobhite ramye rAjabhavane tathoSitavAn yathA smaraH zaizavAtpare yauvane nivasati / hindI-raghu kA pratinidhi aja, bhojarAja ke sevakoM se batalAye hue usa manohara rAjabhavana meM gayA jisake dvAra kI caukiyoM para jala se pUrNa mAMgalika kalaza rakhe hue the| usa rAjabhavana meM aba isa prakAra rahane lagA mAno kAmadeva bAlyAvasthA ko bitAkara javAnI meM rahane lagA ho // 63 // tatra svayaMvarasamAhRtarAjalokaM kanyAlalAma kamanIyamajasya lipsoH| bhAvAvabodhakaluSA dayiteva rAtrau nidrA cireNa nayanAbhimukhI babhUva 64 // saJjIvinI-tatropakAryAyAM svayaMvaranimittaM samAhRtaH saMmelito rAjaloko yena tatkamanIyaM spRhaNIyaM kanyAlalAma kanyAsu zreSTham 'lalAmo'strI lalAmApi prabhAve puruSe dhaje / zreSThabhUSAzuNDazRGgapucchacihnAzvaliGgiSu' iti yAdavaH / lipsorlbdhumicchoH| labheH sannantAdupratyayaH / ajasya mAvAvaboghe puruSasvAbhiprAyaparijJAne kaluSA'samarthA dayiteva rAtrau nidrA cireNa nayanAbhimukhI babhUva /
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 raghuvaMza mahAkAvye 'rAjAnaM kAminaM cauraM pravizanti prajAgarAH' iti bhAvaH / abhimukhI zabdo GISantazcvyanto vA / anvayaH -- tatra svayaMvarasamAhRtarAjalokaM, kamanIyaM, kanyAlalAma, lipsoH, ajasya, bhAvAvabodha kaluSA, dayitA, iva, rAtrau, nidrA, cireNa, nayanA. bhisukhI, babhUva / vAcya0 - bhAvAvabodhakaluSayA dayitayeva nidrayA cireNa nayanAbhimukhyA babhUve / vyAkhyA- tatra= upakAryAyAM, navInarAjabhavane ityarthaH / rAjJAM lokaH rAjalokaH / svayaMvarArtha = svayaMvaraNArthe, samAhRtaH = saMgamitaH, rAjalokaH= nRpasamUhaH yena tat svayaMvarasamAhRtarAjalokam / kamanIyaM = spRhaNIyaM kanyAsu = kumArISu, lalAma = zreSThamiti tat kanyAlalAma / labdhumicchati lipsati, lipsatIti lipsustasya lipato :- Thabyu miccho: / ajasya = raghuputrasya / bhAvasya = abhiprAyasya avabodhaH parijJAnamiti bhAvAvabodhaH, bhAvAvabodhe kaluSA = asamarthA iti bhAvAvabodhakaluSA, puruSAbhiprAya parijJAne'samarthAM ityarthaH / dayitA = priyA | iva= yathA rAtrau -nizAyAM rananyAmityarthaH / 'nizA nizIthinI rAtristriyAmA kSaNadA kSapA' ityamaraH / nidrA - zayanaM syAnnidrA zayanaM svApaH' ityamaraH / cireNa = ativilambena nayanayoH=netrayoH / abhimukhI = sammukhI / babhUva = jAtA / 1 samA0 svayaMvarArtha samAhRtaH rAjJAM loko yena tat svayaMvarasamAhRtarAjalokam, tat / kanyAsu lalAma kanyAlalAma, tat / labdhubhicchati lipsati / lipsatIti lipsustasya lipsoH / bhAvasya avabodhaH, iti bhAvAvanrovaH, bhAvAvabodhe kalupA iti bhAvAvabodhakaluSA / nayanayoH abhimukhI iti nayanAbhimukhI / abhi0 --- yasya kanyAratnasya prAptyartha dezAntarebhyaH svayaMvare'neke rAjAnaH AmantritAH santaH samavetAH, tatkanyAratnaM mayA kathaM nu labhyamiti cintAgrastatathA ajaH, rAtrau tathaiva cireNa nidrAM labdhavAn yathA puruSAbhiprAyaparijJAne'samarthA kAcit ramaNI cireNa samAgacchati puruSapArzve / hindI- -usa nae rAjabhavana meM, jisa kamanIya kanyAratna kI prApti ke liye saikar3oM rAjA Aye the, use kaise prApta kareM, isa cintA ke kAraNa aja kI A~khoM meM rAta ko nidrA usI prakAra dera se AyI jaise koI preyasI priyahRdaya kA abhiprAya na jAnane se apane priya ke pAsa vilamba se jAtI hai || 64 //
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH taM karNabhUSaNanipIDitapIvarAMsaM zayyottaracchadavimardakRzAGgarAgam / sUtAtmajAH savayasaH prathitaprabodhaM prAbodhayannuSasi vAgbhirudAravAcaH // 65 // sabjIvinI-karNabhUSaNAbhyAM nipIDitI pIvarau pInAvaMsau yasya tam zayyAyA uttaracchadasyoparyAstaraNavastrasya vimardaina gharSaNena kRzo vigato'GgarAgo yasya taM na svaGganAsaGgAditi bhaavH| prathitaprabodhaM prakRSTajJAnaM tamenamajaM savayasaH samAnavayaskA udAravAcaH pragalbhagiraH sUtAtmajA: vandiputrAH 'vaitAlikA' iti vA pAThaH 'vaitAlikA bodhakarAH' ityamaraH vAgbhiH stutipATharuSasi praavossynmbodhyaamaasuH| anvayaH-karNabhUSaNanipIDitapIvarAMsa, zayyottaracchadavimardakRzAMgarAgaM, prathitaprabodhaM, taM, savayasaH udAravAcaH, sUtAtmajAH, vAgbhiH upasi, prAbodhayan / vAcya0-karNabhUSaNanipIDitapIvarAMsaH zayyottaracchadavimardakRzAMgarAgaH prathitaprabodhaH saH savayobhiH udAravAgbhiH sUtAtmajaH vAgbhiH upasi, prAbodhyata / ___ vyAkhyA-karNayoH = zrotrayoH / bhUSaNe = AbhUSaNe alakArau ityarthaH iti karNabhUSaNe, karNabhUSaNAbhyAM nipIDitI = viditI, pIvarau = sthUlo, asau = skandhau yasya sa karNabhUSaNanipIDitapIvarAMsaH, tam / zayyAyAH = khaTvAyAH 'zayanaM maMcaparyaMkapalyaMkAH khaTvayA samAH' ityamaraH / uttaracchadaH = uparyAstaraNavastramiti zayyottaracchadaH tasya vimardaH = saMgharSaNaM tena zayyottaracchadavimardana kRzaH = virala:, nirmUSTa ityarthaH, aMgarAgaH=katrikAcandanAdilepaH yasya saH zarottaracchadavimardakRzAMgarAgastam / prathitaH prakRSTaH prabodhaH-zAnaM yasya sa taM prathitaprabodhaM prkRssttjnyaanvntmityrthH| tam ajaM / samAnaM tulyaM / vayaH= avasthA yeSAM te svysH| udArAH = utkRSTAH pragalbhAH, vAcaH = giraH yeSAnte udaarvaacH| sUtAnA = vandinAM stutipAThakAnAmityarthaH, AtmajAH = putrA iti suutaatmjaaH| vAgbhiH stutipAtaiH ! uSasi prtyuupe| prAbodhayan= prbodhyaamaasuH| samA0-karNayoH bhUSaNe, tAbhyAM nipIDito pIvarau aMsI yasya saH, taM karNabhUSaNanipIDitapIvarAMsam / zayyAyAH uttaracchadaH iti zayyottaracchadaH, zayyottaranchadasya vimardaH iti zayyottaracchadavimardaH, tena kazA aMgarAgaH yasya saH,
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 raghuvaMzamahAkAvye taM zayyottaracchadAvamardakRzAMgarAgam / prathitaH prabodho yasya sa taM prathitaprabodham ! samAnaM kyaH yeSAM te savayasaH / udArA: vAcaH yeSAnte udaarvaacH| sUtAnAm AtmajAH iti sUtAtmajAH / abhi0 ---karNakuNDaladayena pIDitarakandhadvayaM khaTvAstaraNavastreNa nirmuSTakastUrikAdilepanaM prathitajJAnamajaM pragalbhA vandiputrAH prAtaHkAle maMgalagItaH prbodhitvntH| hindI-kuNDaloM ke dabAva se jisake kandhoM para cihna par3a gayA aura palaMga ke bichaune kI ragar3a se jisake zarIra para lagA huA, kastrI candana Adi kA aMgarAga bhI miTa gayA, aura jo buddhimAn hai aise aja ko samAna avasthAvAle aura madhura bolanevAle bandiputroM ne dina nikalate hI maMgalagIta gAkara jagAyA // 65 // rAtrirgatA matimatAM vara munna zayyAM ___ dhAtrA dvidhava nanu dhUrjagato vibhaktA / tAmekatastava bibharti gururvinidra stasyo bhavAnaparadhuryapadAvalambI // 66 // saJjIvinI-he matimAtAM vara ! nirdhAraNe SaSThI / rAtrirgatA zayyAM muJca vinidro bhavetyarthaH / vinidratve phalamAha-dhAtreti / dhAtrA brahmaNA jagato dhUAraH 'dhUH syAdyAnamukhe bhAre' iti yAdavaH / dvidhaiva dvayorevetyarthaH, evkaarstRtiiynissedhaarthH| vibhakA nanu vibhajya sthApitA khalu / tatkimata Aha tAM dhuramekata ekakoTau tava guruH pitA vinidraH sanviti tasyA dhuro bhavAn dhuraM vahatIti dhuyoM bhAravAhI tasya padaM vahanasthAnam aparaM yuddharyapadaM tadavalambI tato vinidro bhavetyarthaH / na hyabhayavAhyameko vahatIti bhAvaH // 66 // __ anvayaH-matimatAM vara, rAtriH gatA, zayyAM muJca, dhAtrA, jagataH, dhUH, dvidhA, eva vibhaktA, nanu / tAm , ekataH, tava, guruH, vinidraH, "san' bibharti tasyAH bhavAn , aparadhuryavadAvalambI / vAcya-matimatAM vara rAjyA gatayA 'bhUyate' 'tvayA' zayyA mucyatA, dhAtA jagataH dhuraM dvidhaiva vibhaktavAn , nanu sAm ekataH tava guruNA vinidreNa 'satA' bhiyate tasya bhavatA aparadhuryagdAvalambinA bhUyatAm / vyAkhyA-mati:-buddhiH asti yeSAnte matimantasteSAM matimatAM varaH zreSThaH tatsaMbaddhau hai matimatA vara ! he aja ! rAtriH rjnii| gatA vytiitaa| zayyAM
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH khaTavAM muJca-tyaja / vinidro bhavetyarthaH / dhAtrA-brahmaNA / gacchatIti jagat, tasya jagataH saMsArasya / dhU: bhAraH jagatpAlanarUpo bhAra ityarthaH / dvidhA= dviprakAreNa eva / vibhaktA=vibhajya sthApitA / nanu khalu / tAM=dhuram / ekataH ekakoTau / tavaajasya / guruH janakaH / raghurityarthaH / vigatA naSTA tyaktA ityarthaH, nidrAsvApaH yena sa vinidraH, 'san' / bibharti dhArayati / tasyAH -dhuraH / bhavAn -ajaH / dhuraM vahatIti dhuryaH, dhuryasya%3D bhAravAhinaH padaM vahanasthAnamiti dhuryapadam / aparam anyat ca dhuryapadamiti aparadhuryagdam, aparadhuryapadamavalambate tacchIla iti aparadhuryapadAvalambI, astIti zeSaH, dvAbhyAM vAhyameko na voDhuM samartha iti bhavAn vinidro bhavatvityarthaH / samA0-dhuraM vahatIti dhuyaH, dhuyasya padamiti dhuryapadam, aparaJca tat dhuryapadamiti aparadhuryapadam , aparadhuryapadamavalambate tacchIla iti aprdhurypdaavlmbii| abhi0--he buddhimatsu zreSTha ! rAtriratikrAntA tvamapi khaTavAM parityajya vinidro bhava / brahmaNA jagadrakSaNabhAroM dvidhA vibhajya tava pitari tvayi ca sthApitaH / tava pitA nidrAM tyaktvA sAvadhAnaH san prajApAlanabhAramekataH bibhrat pRthivI rakSati / atastvamapi nidrAM vihAya aparadhuryapadAvalambI bhUtvA pRthivoM pAlaya, nahi dvAbhyAM vahanayogyamekaH voDhuM zaknotItyarthaH / hindI-he buddhimAnoM meM zreSTha aja! rAta bIta gayI hai / isaliye palaGga ko chor3iye, brahmA ne pRthvI ke pAlana kA bhAra do bhAgoM meM bA~TA hai, jise eka ora to tumhAre pitA raghu sAvadhAna hokara sambhAlate haiM aura dUsarI ora kA bhAra tumheM hI sAvadhAna hokara sambhAlanA hai // 66 // nidrAvazena bhavatA'pyanavekSamANA, paryusukatvamabalA nizi khaNDiteva / lakSmIrvinodayati yena digantalambI, so'pi tvadAnanaruciM vijahAti candraH // 67 // sabjIvinI-candrAravindarAjavadanAdayo lakSmInivAsasthAnAnIti prasiddhimAzrityocyate / nidrAvazena nidrAdhInena rUyantarAsaGago'tra dhvanyate / bhavatA paryu tsukatvamapi tvayyanuraktatvamapItyarthaH / 'prasitotsukAbhyAM tRtIyA ca' iti saptamyarthe tRtIyA / apishbdstdvissyaanuraagsyaanpekssytvdyotnaarthH| nizi khaNDitA
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye bharturanyAsaGgajJAnakaluSitA'baleva nAyikeva 'jJAte'nyAsaGgavikRte khaNDitAkaSAyitA' iti dazarUpake / anavekSamANA'vicAraya tI satI upekSamANetyarthaH / 'hyanavekSyamANA' iti pAThe nidrAvazena bhavatA'navekSyamANA'nirIkSyamANA karmaNi zAnaca / lakSaNIH prayojakakIM yena prayojyena candreNa paryutsukatvaM tvaddhirahavedanAm 'kAlAkSamatvamautsukyaM manastApajvarAdikRt ityalaMkAre / vinoda. yati nirAsayatIti yojnaa| zeSaM pUrvavat / nAthastvarthopapattimapazyannimaM pakSamupaidiSTa / lakSmIryena candreNa saha tvadAnanasahazatvAditi bhAvaH / vinodayati vinodaM karoti / vinodazabdAt 'tatkaroti tadAcaSTe' iti NicpratyayaH / sAdRzyadarzanAdayo hi virahiNAM vinodasthAnAnIti bhAvaH / sa candro'pi digantalambI pazcimAzAM gataH san astaM gacchannityarthaH / ata eva tvadAnanaruci vijahAti tvanmukhasAdRzyaM tyajatItyarthaH / ato nidrAM vihAya, tAM lakSmImananyazaraNAM parigRhANeti bhAvaH // 67 // anvayaH--nidrAvazena, bhavatA, paryutsukatvam, api, nizi, khaNDitA, abalA, hava, anavekSamANA, 'satI' lakSmIH , yena, paryutsukatvaM vinodayati, saH, candraH, api, digantalambI, 'san' svadAnanaruci, vijhaati|| vAcya0-nidrAvazena bhavatA paryutsukatvamapi nizi khaNDitayA abalayA iva anavekSamANayA 'satyA' lakSmyA yena paryutsukatvaM vinodyate tena candreNApi digantalambinA 'satA' tvadAnanaruciH vihiiyte| vyAkhyA-nidrAyAH svApasya, vazaH adhInaH iti nidrAvazastena nidrAvazena nidrAvazIbhUtenetyarthaH / bhavatA=ajena / parita utsukA iti paryussukA, paryutsukAyA bhAvaH paryutsukatvam atyautkaNThyam / tvayyanuraktatvamapItyarthaH, api nizirAtrau / khaNDitA patyuranyAsaMgajJAnakaluSitA / abalA nAyikA / iva yathA / avekSata iti avekSamANA, na avekSamANA ityanavekSamANA= upekSamANA / 'satI' lakSmIH zrIH, (prayojakakatrI ) yena candreNa saha vinodayati = vinodaM karoti / saH pUrvoktaH / candraH indurrApa dizAmantaH digantaH digantaM pazcimAzAM lambate tacchIlaH iti digantalambI astaM gata ityarthaH, san / tava bhavato'jasya / AnanaM-mukhaM tasya ruci-kAnti zobhAsAdRzyamityarthaH iti tvadAnanaruci 'vaktrAsye vadanaM tuNDamAnanaM lapanaM mukham' ityamaraH / vijahAti-tyajati /
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 7 3 samA0 - nidrAyAH vazaH nidrAvazastena nidrAvazena / avekSate iti avekSamANAna avekSamANA iti anavekSamANA / dizAmantaH digantaH, digantaM lambate tacchIla iti digantalambI / tava AnanaM svadAnanaM svadAnanasya ruciH iti svadAnanarucistAM tvadAnanarucim | abhi0 - nidrArUpAnyastriyAmanuraktaM tvAM jJAtvA rAtrau khaNDitA abaleva khinnA satI tara saundaryalakSmIH, svAmabhilaSantyapi tavAnanasadRzaM candraM svamanovinodArthamAzritavatI, idAnIM sa candro'pyastaMgata iti sA nirAzrayA jAtA atastva nidrAM vihAya ananyazaraNAM tAM lakSmImAzvAsaya / hindI - nidrArUpI dUsarI strI ke vaza meM hue tumheM jAnakara tumako cAhatI huI bhI tumhArI saundarya-lakSmI, tumase khinna hokara tumhAre hI mukha ke sadRza sundara candramA ke pAsa apanI viraha vedanA miTAne ke liye, rAta meM khaNDitA nAyikA kI taraha calI gayI thI, kintu vaha candramA bhI isa samaya kSINa kAnti ( asta ) ho rahA hai, aura vaha saundayalakSmI nirAzrita ho gayI hai / ataH nidrA kA parityAga karake tuma use svIkAra kara lo // 67 // tadvalgunA yugapadunmiSatena tAvatsadyaH parassalAmadhirohatAM dve / praspandamAnaparuSetaratA ra mantazcakSustava pracalita bhramaraM ca padmam // 68 // sabjIvinI - tattasmAllakSmIparigrahaNAdvalgunA manojJena ca ' valgu sthAne manojJe ca valgu bhASitamanyavat' iti vizvaH / yugapattAvadunmiSatena yugapadevonmIlitena sadyo dve api parasparatulAmanyonyasAdRzyamadhirohatAM prApnutAm / prArthanAyAM loT / ke dve antaHpraspandamAnA calantI paruSetarA snigdhA tArA kanInikA yasya tattathoktam / 'tArakAkSNaH kanInikA' ityamaraH / tatra cakSuH antaH pracalita bhramaraM caladbhRGgaM padma N ca / yugapadunmeSe sati saMpUrNa sAdRzyalAbha iti bhAvaH ||68 || anvayaH -- tat, valgunA, yugapat tAvat, unmiSitena, sadyaH, dve, parasparatulAm, adhirohatAM, 'ke dve' antaH praspandamAnaparuSetaratAraM tava, cakSuH, "antaH" pracalita bhramaraM, padma, ca / 9 vAcya0 - - dvAbhyAmapi parasparatulA adhiruhyatAm, antaH praspandamAnaparuSetaratAreNa tava cakSuSA, antaH paMcalitabhramareNapadmena ca /
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 raghuvaMzamahAkAvye __ jyAkhyA-tat-tasmAt hetoH lakSmIparigrahaNAdityarthaH, valgunA=mano. jJena yugapada-ekavAram / tAvad-eva unmiSitena-unmIlitena pApakSe vikasitena / sadyaH-sapAda dve-ubhe netrapadma ityrthH| parasparayoH anyonyayoH / tulA-sAdRzyaM iti parasparatulA tAM prsprtulaam| adhirohatAM prApnutAm , 'ke dve ityAha' antaHmadhye paruSAt itarA paruSetarA / praspandamAnA-prakarSaNa calantI, paruSetarA-snigdhA, tArA-kanInikA yasya tat , praspandamAnaparuSetaratAram / tava ajasya, cakSuH netram antaH mdhye| prclitaaH-amntH| bhramarAH dvirephAH yasmin tat pracalitabhramaraM padma kamalaM ca / samA0-parasparayoH tulA iti parasparatulA, tAM parasparatulAm / paruSAt itarA iti paruSetarA, praspandamAnA paruSetarA tArA gasya tat praspandamAnaparuSe. taratAram / pracalitAH bhramarAH yasmin tat pracalitabhramaram / abhi0-prabhAtasamayaH sajAtaH, kamalAni vikasitAni, atastrava netrakamalayorunmIlanamapi samucitam , evaM ca svasvasaundaryalakSmIparigrahaNAt madhye pracalasnigdhanIlakanInikaM tava netraM madhye bhramabhramaraM kamalaM ca ekadevonmIlitaM vikasitaM ca sat manojJetedve api udyaH parasparapUrNasAdRzyamadhigacchatAm / hindI-isa samaya, tumhAre banda netroM meM cikanI tathA kAlI putaliyA~ ghUma rahI haiM aura kamaloM ke bhItara bhramara ghUma rahe haiM, ataH yadi isa samaya uTho to aruNodaya hone para saundaryalakSmI ke grahaNa se sundara tathA eka hI samaya khile hue tumhAre netra aura kamala donoM paraspara ke sAdRzya ko prApta kara le // 68 vRntAcchalathaM harati puSpamanokahAnAM saMvRjyate sarasijairaruNAMzubhinnaiH / svAbhAvikaM paraguNena vibhAtavAyuH saurabhyamI suriva te mukhamArutasya // 66 // saJjIvinI--vibhAtavAyuH prabhAtavAyuH svAbhAvika naisargika te tava mukhamArutasya niHzvAsapavanasya saurabhya tAiksaugandhyamityarthaH / paraguNenAnyadIyaguNena saaNkraamikgndhenetyrthH| IpsurAptumicchuriva 'Aptapya'dhAmIt' itIkArAdezaH / anokahAnAM vRkSANAM zlathaM zithila puSpaM vRntAtpuSpabandhanAt 'vRntaM prasavabandhanam' ityamaraH / haratyAdatte / aruNAMzubhinnastaraNikiraNododhitaiH sarasijAtaH sara
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 75 sijaiH kamalaiH saha 'tatpuruSe kRti bahulam' iti saptamyA aluk / saMsRjyate saMgacchate / sRjevAdikAtkartari laT // 66 // ___ anvayaH-vibhAtavAyuH,svAbhAvikaM, te,mukhamArutasya,saurabhyaM,paraguNena, IpyuH,iva anokahAnAM, zlathaM, puSpaM, vRntAt, harati, aruNAMzubhinnaiH, sarasijaiH, saha, sNsRjyte| vAcya0-vibhAtavAyunA saurabhyamIpsunA iva vRntAt puSpaM hriyate / vyAkhyA-vizeSeNa bhAti vastu yasmin tata vibhAtaM vibhAtasya prabhAtasya vAyuH pavanaH iti vibhAtavAyuH / svAbhAvika naisargikam / =tavAjasya / mukhasya Ananasya, mAruta: vAyuH AzvAsapavana ityarthaH / tasya mukhamArutasya / surabherbhAvaH saurabhyaM saugandhyam / parasya anyasya, guNaH gandhaH iti paragu. gastena paraguNena / IpsuH prAptumicchuH / iva=yathA anoMkahAnAM-vRkSANAm / zlathaM zithila puSpaM kusumam / vRntAt=puSpabandhanAt 'vRntaM prasavabandhanam' itymrH| harati Adatte gRhnnaatiityrthH| aruNasya-sUyasya / aMzavaH kiraNAH iti aruNAzavastaiH aruNAMzubhiH, bhinnAni=vikasitAni, taiH aruNAMzubhinnaiH / sarasi jAtAni, taiH sarasijaiH kamalaH, saha-sAkam / saMsRjyate saMgacchate / samA0-vibhAtasya vAyuriti vibhaatvaayuH| mukhasya mArutaH mukhamArutastasya mukhamArutasya / parasya guNaH paraguNastena paraguNena / aruNasya aMzavaH aruNAMzavaH, H bhinnAni iti aruNAMzubhinnAni, taiH aruNAMzubhinnaH / sarisi jAtAni, taiH sarasijaH / ___ abhi0-prAtaHkAlInaH pavanaH svAbhAvikaM te nizvAsavAyoH saugandhyaM parakIyagandhena prAptumicchuriva vRkSANAM zithilapuSpANi vRntAt gRhNan sUryakiraNasaMparkAt vikasitakamalaizca saha saMmilito bhavati, atastvaM nidrAM tyajetyabhiprAyaH / ___hindI-prAtaH kAlA kA pavana vRkSoM ke DhIle puSpoM ko girA rahA hai aura sUrya kI kiraNoM se khile huye kamaloM ko chUtA huA cala rahA hai, mAnoM tumheM soyA huA dekhakara vaha tumhAre mukha kI svAbhAvika sugandhi ko dUsaroM se prApta karane kI icchA kara rahA hai // 66 // tAmrodareSu patitaM tarupallaveSu nidhautahAragulikAvizadaM himAmmaH / / AbhAti labbaparabhAgatayAdharoSThe lolAsmitaM sadazanArjiriva tvadIyam / / 70 //
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye sajIvinI-tAmrodarevaruNAbhyantareSu tarupallaveSu patitaM nirmAtA yA hAragulikA muktAmaNayastadvadvizadaM himAmbho labdhaparabhAgatayA labdhotkarpatayA 'parabhAgo guNotkarSe' iti yAdavaH / adharoSThe tvadIyaM sadazanAcidantakAnti. sahitaM lIlAsmitamivAbhAti zobhate // 7 // anvayaH--tAmrodareSu, tarupallaveSu, patitaM nidhautahAragulikAvizadaM, himAmbhaH, labdhaparabhAgatayA, agharoSThe svadIyaM, sadazanArciH, lIlAsmitam, iva, AbhAti / vAcyA-tAmrodareSu tarupallaveSu patitena nirdhAtahAragulikAvizadena himAmbhamA labdhaparabhAgatayA'dharoSThe tvadIyena sadazanArciSA lIlAsmiteneva AbhAyate / vyAkhyA-tAmravat--zulbavat 'atha tAmrakam / zulbaM mlecchamukham' ityamaraH / udaram AbhyantaraM yeSAM tAni, teSu tAmrodareSu aNAbhyantareSvityarthaH / tarUNAMpAdapAnAm / pallavAni=kisalayAni teSu, tarupallaveSu / patitaM cyutam hArasya gulikAH iti hAragulikAH, nirdhAtAH prakSAlitAzca tAH hAragulikAH= muktAmaNayaH iti nidhautahAragulikAH, tadvat vizadaM svacchamiti nirdhAMtahAragulikAvizadam / himasya-tuSArasya, ambhaH jalamiti himaambhH| labdhaH prAptaH, parabhAgaH= guNotkarSaH, yena sa labdhaparabhAgaH, tasya bhAvaH labdhaparabhAgatA, tayA lbdhprbhaagtyaa| adharazcAsau oSThazceti adharoSThastariman adharoSThe aghstndntcchde| tavedaM tvadIyaM bhavadIyam / dazanAnAM dantAnAm aciH kiraNaH iti dazanAciH dazanArciSA saha vartate iti sadazanArciH / lIlayA vilAsena, smitam ISaddhasanamiti lIlAsmitam / iva yathA / AbhAti-zobhate / ____samA0-tAmravat udaraM yeSAM tAni tAmrodarANi, teSu tAmrodareSu / tarUNAM pallavAni, teSu tarupallaveSu / hArasya gulikAH hAragulikAH, nirdhItAzca tAH hAragulikAH iti nidhautahAragulikAH, nidhautahAragulikA iva vizadamiti nirdhAtahAragulikAvizadam / himasya ambhaH himAmbhaH / labdhaH parabhAgo yena sa labdhaparabhAgastasya bhAvastattA, tayA labdhaparabhAgatayA / adharazcAsau oSThazceti adharoSThastasmin adhrosstthe| tavedaM tvadIyam / dazanAnAm aciriti dshnaaciH| dazanArciSA saha vartate iti sadazanArciH / lIlayA smitamiti lIlAsmitam / abhi0---aruNAbhyantaratarupallaveSu rAtrau patitaM svacchamuktAphalasadRzaM tuSArajalaM prAptotkarSatayA tavAdharoSThe vartamAnaM dantudyatiyutaM lIlAhAsyamiva zobhate /
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 77 hindI-lAlavarNa ke vRkSoM ke pattoM para par3I huI, hAra ke svaccha motiyoM ke samAna nirmala osa kI bUMdeM, lAla-lAla oThoM para vartamAna, dA~toM kI camaka sahita tumhAre musakarAne kI taraha sundara laga rahI hai // 70 // yAvatpratApanidhirAkramate na bhAnu rahAya tAvadaruNena tamo nirastam / AyodhanAgrasaratAM tvayi vIra yAte kiM vA ripUstava guruH svayamucchinatti // 71 / / saJjIvinI-pratApanidhistejonidhirbhAnuryAvannAkramate nodgacchati 'AG udgamane' ityAtmanepadam / tAvat bhAnAvanudita evetyarthaH / ahnAya jhaTiti 'drAmjhaTityaJjasAhAya' itymrH| aruNenAnUruNA 'sUrasUto'ruNo'nUruH' / ityamaraH tamo nirastam / tathAhi he vIra ! tvayyAyodhaneSu yuddheSu 'yuddhamAyodhanaM janyam' itymrH| agrasaratAM puraHsaratAM yAte sati tava guruH pitA ripUnasvayamucchinatti ki vA nocchinattyevetyarthaH / na khalu yogyaputranyastabhArANAM svAminAM svayaM vyApArakheda iti bhAvaH / / 71 // anvayaH-pratApanidhiH, bhAnuH, yAvat , na Akramate, tAvat , ahnAya, aruNena, tamaH, nirastaM "tathAhi" vora, tvayi, AyodhanAgrasaratAM, yAte, "sati" tava, guruH, ripUn , svayam , ucchinatti, kiM vaa| vAcya-pratApanidhinA bhAnunA yAvat na Akramyate tAvat , aruNaH tamaH nirastavAn , guruNA ripavaH svayamucchidyante kiM vA / vyAkhyA-pratApasya tejasaH, nidhiH-zevadhiH iti prtaapnidhiH| bhAtIti bhAnuH sUryaH yAvat-yAvatkAlamityarthaH / na nahi / Akramate-udgacchati, tAvat= anudite, eva bhaanaavityrthH| ahnAyajhaTiti / aruNena-sUryasArathinA, tamaH andhkaarH| nirastaMdUrIkRtam apsaaritmityrthH| 'tathAhi' he vIra he zara / tvayi aje, AyodhaneSu-yuddheSu, agrasaratAm-purogAmitAM yAteprAte sati / tava ajasya guruH pitA rghurityrthH| ripUn-zatrUn svayam AtmanA ucchinatti vinAzayati / ki-prazne vA iti nocchinattyevetyarthaH / samA0-pratApasya nidhiriti prtaapnidhiH| agre sarantIti agrasarAH, teSAM bhAvaH agrasaratA, AyodhaneSu agrasaratA, tAm AyodhanAgrasaratAm /
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAye abhi-yathA sUryodayAtpUrvamevAruNaH jhaTiti tamo nivArayati, evaM he vIra ! saMgrAmeSu yodhAgragaNye tvayi vartamAne sati tava pitA zatraNAmunmUlanaM svayameva kariSyati kiM vA / atastvayApi pituH pUrvamevotthAya svakartavyaM pAlanIyam / hindI-sUryodaya se pahale hI aruNa, saMsAra se andhakArako bhagA detA hai yaha ucita hI hai, yogya sevaka ke rahate svAmI ko svayaM kArya karane kA kaSTa nahIM honA cAhiye, ataH saMgrAma meM sabase Age lar3anevAle tumhAre samAna yogya putra ke rahate hue, kyA tumhAre pitA jI ko zatruoM kA vinAza svayaM karanA par3egA ? arthAt kabhI nahIM // 7 // zayyAM jahatyubhayapakSavinItanidrAH stamberamA mukharazRGgAlakarSiNaste / yeSAM vibhAnti taruNAruNarAgayogA dbhinnAdrigairikataTA ika dantakozAH // 72 // sabjIvinI-ubhAbhyAM pakSAbhyAM pAzvabhyAM vinItA apagatA nidA yeSAM te ubhayapakSavinItanidrAH, atra samAsaviSaya ubhazabdasthAna ubhayazaMbdaprayoga eva sAdhurityanusaMdheyam / yathAha kaiyaraH-'ubhAdudAtto nityamiti nityagrahaNasyedaM prayojanaM vRttiviSaya ubhazabdasya prayogo mA bhUt ubhayazabdasyaiva yathA syAt 'ubhaya putra ityAdi bhavati' iti / mukharANyutthAnacalanAcchandrAyamAnAni zRGkhalAni nigaDAni karSantIti tathoktAste eva tava stambe ramanta iti stamberamA hastinaH 'stambakarNayoramijapoH' ityacpratyayaH 'hastisUcakayoH' iti vaktavyAt / 'ibhaH stambaramaH padmI' ityamaraH / 'tatpuruSe kRti bahulam' iti saptamyA aluk / zayyAM jahati tyajanti / yeSAM stambaramANAM dantAH kozA iva dantakozAH dantakuDamaHlAstaruNAruNarAgayogAdvAlArkAruNasaMparkA tobhinnAdrigarikataTA iva vibhAnti dhAturatA ica bhAntItyarthaH // 72 // anvayaH-ubhayapakSavinItanidrAH, mukharazRGkhalakarSiNaH, te, stamberamAH, zayyAM jahati, dantakozAH, taruNAruNarAgayogAt, bhinnAdrigarikatAH, iva vibhAnti / vAcya0--ubhayapakSavinItanidraiH mukharazRMkhalakarSibhiH stamberamaiH, zayyA hIyate, yeSAM dantakozaH taruNAruNarAgayogAt bhinnAdrigairikataTaiH iva bhAyate / vyAkhyA--ubhau-dvau, ca to pakSau pAzvauM iti ubhayapakSI, vinItA tyaktA nidrA-svApaH yeSAM te ubhypkssviniitnidraaH| mukharANi-zabdAyamAnAni
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 paJcamaH sargaH zRMkhalAni=nigaDAni, karSanti AkarSaNaM kurvantIti mukharazRMkhalakarSiNaH / te-pUrvoktAH "tava" stambe-darbhAditRNasamUhe ramante krIDantIti stamberamAH gajAH, zayyAM zayanasthAnam / jahati=tyajanti / yeSAM stamberamANAm / dantA radAH, kozAH kuDmalAH iva iti dantakozAH 'radanA dazanA dantA radAH, kozo'strI kuDmale' iti caamrH| taruNa: bAlazcAsau aruNaH= arkazceti taruNAruNa:-bAlasUryaH, tasya rAgaH raktimA, iti taruNAruNarAgaH, tasya yogaH=samparkastasmAt taruNAruNarAgayogAt / adreH parvatasya garikataTA: gairikazikharAH iti adrigairiktaaH| bhinnAH chinnAH adrigairikatA yaiste, bhinnAdrigairikataTAH / iva-yathA vibhAnti zobhante / samA0-ubhau ca to pakSau ubhayapakSau, ubhayapakSAmyAM vinItA nidrA yeSAM te ubhypkssviniitnidraaH| mukharANi zRMkhalAni karSantIti mukharazRMkhalakarSiNaH / dantAH kozAH iveti dntkoshaaH| taruNazcAsau aruNa iti taruNAruNaH, taruNAruNasya rAgaH, tasya yogaH tasmAt taruNAruNarAgayogAt / gairikAzca te taTA iti gairikataTAH, adreH gairikatayA iti adrigarikataTAH, bhinnAH adrigairikataTAH yaiste bhinnAdrigairikataTAH / ___ami0-pArzvadvayaparivartanapUrvaka tyaktanidrAH utthAnacalanena jhaNajhaNeti zabdAyamAnalohazRMkhalakakarSiNaste senAgajendrAH zayanasthAnAt uttiSThanti, yeSAM ca gajendrANAM dantAH prAtaHkAlikasUryasamparkAt , gairikadhAturatA iva bhAnti / hindI-donoM karavaTa badalakara nidrA ko chor3anevAle aura khanakhanAtI huI sAMkaloM ko khIMcate hue tumhArI senA ke hAthI uTha gaye haiN| bAla sUrya kI lAla kiraNoM ke samparka se unake dA~ta aise zobhita haiM mAnoM unhoMne parvata ke gairika zikhara tor3e hoM / / 72 // dIrghaSvamI niyamitAH paTamaNDapeSu nidrAM vihAya vanajAkSa vanAyudezyAH / vaktroSmaNA malinayanti purogatAni lehyAni saindhavazilAzakalAni vAhAH // 73 // sabjIvinI-he vanajAkSa nIrajAkSa! 'vanaM nIraM vanaM sattvam' iti shaashvtH| dIrdheSu paTamaNDapeSu niyamitA baddhA vanAyudezyA vanAyudeze bhavAH 'pArasIkA
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 raghuvaMzamahAkAvye vanAyujAH' iti hlaayudhH| amI vAhA azvA nidrAM vihAya purogatAni lehyAnyAsvAdyAni saindhavazilAzakalAni 'saindhavI'strI zItazivaM mANimanthaM ca sindhuje' itymrH| vaktromaNA malinayanti malinAni kurvanti / uktaM ca siddhayogasaMgrahe-'pUrvAhnakAle cAzvAnAM prAyazo lavaNaM hitam / zUlamohavi. bandhaghnaM lavaNaM saindhavaM varam' ityAdi / ___ anvayaH-vanajAkSa ! dIrtheSu, paTamaMDapeSu niyamitAH, vanAyudezyA: amI, vAhAH nidrAM vihAya purogatAni, lehyAni saindhavazilAzakalAni vaktroSmaNA malinayanti / vAcya0-paTamaNDapeSu niyamitaiH vanAyudezyaH, amIbhiH vAhaiH saindhavazilAzakalAni malinyante / / __vyAkhyA-vane jale, jAtam utpannaM, vanajaM-kamalamiva akSiNInetre yasya sa tatsaMbuddhau he vanajAkSa ! aja ! 'payaHkIlAlamamRtaM jIvanaM bhuvana vanam' ityamaraH / dISu AyateSu / paTaniAmatAH maNDapAH paTamaNDapAsteSu paTamaNDapeSu= upkaaryaatu| niyamitAH saMyatAH baddhA ityarthaH / vanAyudeze bhavAH vanAyudezyAH pArasIkAH / amI=puraHsthitAH, vAhAH ghoTakAH, senAturaMgA ityarthaH / nidrAM-svApaM vihAya-parityajya / purogatAni-sammukhasthAni / leDhuM yogyAni lehyAniAsvAdyAni / sindhudeze bhavaH saindhavaH, tasya saindhavasya-lavaNasya, zilAH dRSadaH iti saindhavazilAH, saindhavazilAnAM zakalAni khaNDAn rati saindhavazilAzakalAni / vaktrasya mukhasya / USmA uSNatA tena vaktroSmaNA / malinayantimalinAni kurvanni / samA0-vane jAte vanaje iva akSiNI yasya saH, tatsaMbuddhau he vanajAkSa ! paTanirmitAH maNDapA iti paTamaNDapAsteSu eTamaNDapeSu / vanAyudeze bhavA vnaayudeshyaaH| sindhau (deze) bhavaM saindhavam, saindhavasya zilAH saindhavazilAH, tAsAM zakalAni iti saindhavazilAzakalAni / vaktrasya USmA vaktroSmA tena vaktroSmaNA / abhi0--he kamalalocana aja! paTanirmitAzvazAlAsu saMyatAH pArasIkA ete tava senAghoTakAH nidrAM tyaktvA, lehyalavaNazilAkhaNDAn nijamukhazvAsauSNyena malinIkurvanti / hindI-he kamala ke samAna netravAle aja ! bar3e-bar3e, paTanirmita maNDapoM meM baMdhe hue, kAbuladeza ke ye ghor3e, nIMda ko tyAgakara cATane yogya saindhA namaka kI zilAoM ke Tukar3oM ko apane mukha kI garamI se malina kara rahe haiM // 73 //
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH bhavati viralabhakti napuSpopahAraH __svakiraNapariveSojhaidazUnyAH prdiipaaH| ayamapi ca giraM nastvatprabodhaprayuktA. manuvadati zukaste majuvAkpaJjarasthaH // 74 // saJjIvinI-mlAnaH puSpopahAraH puSpapUjA mlAnanvAdeSa viralabhaktirviralaracano bhavati / pradIpAzca svakiraNAnAM pariveSasya maNDalasyodbhedena sphuraNena zUnyA bhavanti nistejaskA bhvntiityrthH| api cAyaM maJjavAG madhuravacanaH paJjarasthaste tava zukastvatprabodhanimittaM prayuktAmuccAritAM no'smAkaM giraM vANImanuvadati anukRtya vadatItyarthaH / itthaM prabhAtaliGgAni vartante ataH praboddhavyamiti bhaavH| __ anvayaH-mlAnapuSpohAraH, viralabhaktiH, bhavati, pradIpAH svakiraNaparive. SodmedazUnyAH, bhavanti, api ca ayaM, maJjuvAk , paJjarasthaH, te zukaH, vatprabodhaprayuktAM, naH giram , anuvadati / vAcya0-mlAnapuSpopahAreNa viralabhaktinA bhUyate / pradIpaiH svakiraNapariveSomedazUnyaiH bhUyate / api cAnena maJjuvAcA paJjarasthena te zukena tvatprabodhaprayuktA naH gIranUdyate / vyAkhyA-glAna: niHzvAsena mlAnatAM gataH, yaH puSpopahAraH kusumopAyanamiti mlaanpusspophaarH| viralA=zithilA, bhaktiH racanA yasya saH viralabhaktiH / bhavati jAyate / jAta ityarthaH / prdiipaa:-diipkaaH| svasya kiraNAH svakiraNAsteSAM svakiraNAnAM nijarazmInAM, pariveSaH maNDalaM tasya umedaH = sphuraNamiti svakiraNapariveSodbhedaH tena zUnyAH rahitA iti svakiraNapariveSodredazanyAH bhavanti / naSTaprabhAH jAtA ityrthH| api ca ayam eSaH, maca: - manoharA vAk-vANI yasya sa maJjuvAk / paJjare tiSThatIti paJjarasthaH paJjaramadhyavartI / te tava / zukaH kiirH| tava ajasya, prayoSaH-utthAnam, tatra prayuktA = kathitA iti tvatprabodhaprayuktA, tAm / naH = asmAkaM giraM = vANI vcH| anuvadati-anubravIti asmadutastutipAThaM tathaiva kathayati ityrthH| samA0-puSpANAmupahAraH puSpopahAraH, mlAnazvAsau puSpopahAraH iti mlaanpusspophaarH| viralA bhaktiryasya sa virlbhktiH| svasya kiraNAnAM pariveSaH,
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye tasya udbhedena zUnyAH iti svkirnnprivessobhedshuunyaaH| tava prabodhAya prayuktA, tAM tvatprabodhayuktAm / maJjarvAka yasyAsau maJjavAk / abhi0-rAtrau zayane upahArArthamAnItaH puSpahAraH te mukhanizvAsenedAnIm mlAnaH saMjAtaH / tasya ca gumphanamapi viralaM jAtaM, dIpAzca hataprabhAH saMjAtAH, paJjare sthito'ya kIro'pi tava prabodhAyodIritaM naH stutipAThamanuvadati / itthaM prabhAtacihnAni vartante atastvayApi praboddhavyamiti / hindI-rAtrikI sajAvaTake lie bheTa meM Ae hue puSpa murajhAkara gira rahe haiM aura dina kA prakAza ho jAneke kAraNa, dIpaka bhI apane prakAza puJja se hIna ho gaye haiN| arthAt phIke par3a gaye haiM aura piJjare meM baiThA huA madhura bolane vAlA yaha tumhArA suggA bhI tumheM jagAne ke lie hama logoMse prayoga kiye gaye gItoMko duharA rahA hai / ataH tuma bhI aba uTha jAo // 74 / / iti viracitavAgbhivandiputraiH kumAraH __sapadi 'vigatanidrastalpamujjhAJcakAra / madapaTuninadadbhirbodhito rAjahaMsaH suragaja iva gAGgaM saikataM supratIkaH // 5 // saJjIvinI-itItthaM viracitavAgbhirvandiputraivaitAlikaiH putragrahaNaM samAnavayaskatvadyotanArtham / sapadi vigatanidraH kumAraH talpaM zayyAm 'talpaM zayyAdRdAreSu' itymrH| ujjhAJcakAra visasarja / 'ijAdezca gurumato'nRcchaH' ityAmpratyayaH / kathamiva madena paTu madhuraM ninadadbhiH rAjahaMsai barbodhitaH supratIkAkhyaH suragaja IzAnadiggajaH gaGgAyA idaM gAGgaM saikataM pulinabhiva / 'toyotthitaM tatpulinaM saikata sikatAmayam' ityamaraH / 'sikatAzarkarAbhyAM ca' itynnprtyyH| supratIkagrahaNaM prAyazaH kailAsabAsinastasya nitya gaGgAtaTavihArasaMbhavAdityanusaMdheyam // 75 // ___ anvayaH-iti, viracitavAgbhiH vandiputraiH, sapadi, vigatanidraH, kumAraH, talpam , ujjhAMcakAra, 'kathamiva' madapaTu, ninadadbhiH, rAjahaMsaiH, bodhitaH, supratIkaH suragajaH, gAMGga, saikatam , iva / / vAcya-vigatanidreNa kumAreNa talpamujjhAJcakre, bodhitena supratIkena suragajena gAGgaM saikatamiva /
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH vyAkhyA- iti ityaM pUrvoktaprakAreNa, viracitA=praNItA, vAka-stutivacanaM yaiste, taiH viracitavAgbhiH / vandinAMstutipAThakAnAM, putrAH sutAstaiH vandiputraiH vaitAlikairityarthaH / saditatkSaNameva / vigatA=naSTA, tyaktetyarthaH, nidrA svApo yasya sa vigtnidrH| kumAraH yuvarAjo'jaH talpa zayyAm / ujjhAJcakAra-tatyAja visasarja tyaktavAnityarthaH / "kathamiva" madena harSeNa, paTu-madhuramiti madapa? 'harSe'pyAmodavanmadaH' ityamaraH / yathA syAttathA ninadadbhiH kUjadbhiH haMsAnAM rAjAnaH iti rAjahaMsAstaiH rAjahaMsaH kalahaMsaH / bodhitaH-utthApitaH shynaadityrthH| suprtiikH-suprtiiknaamaa| surANAM devAnAM, gajaH hastI iti suragajaH IzAna diggaja ityarthaH / gaMgAyA idaMgAMga-gaGgAsaMbandhi, sikatApracura saikata pulinam, iva ythaa| samA0--viracitA vAk yaiste viracitavAcastaiH viracitavAgbhiH / kandinAM putrAH vandiputrAstaiH vandiputraiH / vigatA nidrA yasya sa vigtnidrH| haMsAnAM rAjAnaH rAjahaMsAstaiH rAjahaMsaH / surANAM gajaH suragajaH / abhi0-madhuraM kUjadbhiH kalahaMsaiH, bodhitaH IzAnadiggajaH supratIkaH yathA gaGgAyAH saikataM tyajati, tathaiva pUrvoktaM stutipAThaM paThadbhiH vaitAlikaiH prabodhito'jastatkSaNameva talpaM tyaktavAn / hindI-isa prakAra sundara bacanoM kI racanA karanevAle cAraNoM kI vANI se jage hue kumAra aja ne, tatkAla hI palaMga ko vaise hI chor3a diyA, jaise madhura zabda karanevAle haMsoM ke ninAda se jagA IzAnakoNa kA paharedAra devagaja supratIka AkAzagaGgA ke retIle taTa ko chor3a detA hai // 75 // atha vidhimavasAyya zAstradRSTaM divasamukhocitamazcitAkSipakSmA / kuzalaviracitAnukUlaveSaH kSitipasamAjamagAtsvayaMvarastham // 76 // saJjIvinI-athotthAnAnantaramaJcitAni cArUNyakSipakSmANi yasya so'jaH zAstre dRSTamavagataM divasamukhocitaM prAtaHkAlocitaM vidhimanuSThAnamavasAyya samApya syateya'ntAllyap / kuzalaiH prasAdhanadaurviracito'nukUla: svayaMvarocito veSo nepathyaM yasya sa tathoktaH sansvayaMvarasthaM kSitipasamAjaM rAjasamUhamagAdagamat "iNo gA luGi' iti gaadeshH| puSpitAgrAvRttametat / tallakSaNam-'ayuji nagare. phato yakAro yuji ca najau jaragAzca puSpitAmA' iti // 76 //
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye C " anvayaH - atha, aJcitAkSipakSmA, zAstradRSTaM divasamukhocitaM vidhim, avasAyya, kuzalaviracitAnukUlaveSaH "san " svayaMvarasthaM, kSitipasamAjam, agAt / vAcya0 - aJcitAkSipakSmaNA kuzalaviracitAnukUlaveSeNa 'satA' svayaMvara - sthaH citipasamAjaH agAmi / - 4 " vyAkhyA -atha = utthAnAnantaram | aJcitAni=cArUNi=sundarANItyarthaH, akSNAM= netrANAM, pakSmANi = lomAni yasya saH aJcitAkSipazmA ! zAstre = Agame dRSTaM jJAtamiti zAstradRSTam / divasasya = dinasya, mukham = Ananam, Arambha ityarthaH, iti divasamukham divasamukhe ucitaM = yogyaM kartavyamiti divasa - mukhocitam / vidhim anuSThAnam, avasAyya = nirvartya kuzalaiH = prasAdhana dakSaiH, viracita:= sampAditaH, anukUlaH = svayaMvarayogyaH veSaH = nepathya yasya saH kuzalaviracitAnukUlaveSaH "san" / svayaMvare = svataH pANigrahaNe tiSThatIti svayaMvarasthastaM svayaMvarastham / kSitiM=pRthivIM, pAnti = rakSantIti kSitipAsteSAM samAjaH = samUha itikSitipasamAjastaM kSitipasamAjam / agAt = avrajat / samA0 - aJcitAni akSNAM pakSmANi yasya saH aJcitAkSipakSmA / zAstre dRSTaH zAstradRSTaH, taM zAstradRSTam / divasasya mukhaM divasamukhaM tatra ucitaH, taM divasamukhocitam / kuzalaiH viracitaH anukUlaH veSo yasya saH kuzalavira - citAnukUlaveSaH svayaMvare tiSThatIti svayaMvarasthastaM svayaMvarastham / kSitiM pAntIti kSitipAsteSAM samAjaH taM kSitipasamAjam / abhi0 -- talpatyAgAnantaraM sundaranetra lomavAn, ajaH zAstroditaM prAtaH kRtyaM sandhyAvandanAdikaM vidhAya prasAdhana kuzalaiH sampAditasuveSaH san svayaMvarastharAjasamUhamagamat / hindI - isa prakAra zayyA chor3ane ke pazcAt sundara palakoMvAle aja prAtaH kAla kI sampUrNa sandhyAvandanAdi kriyAeM samApta karake, nepathya racanA ke vizeSajJoM ke dvArA viracita svayaMvara ke yogya veSabhUSA se sajadhajakara svayaMvara meM baiThe rAjAoM ke samAja meM cale gaye // 76 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye'jasvayaMvarAbhigamano nAma paJcamaH sargaH sampUrNaH // "
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya SaSTha se dazama sarga
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathAsAra SaSTha sarga kavikula bhUSaNa, sarasvatI devI ke varada putra, mahAkavi kAlidAsa ne SaSTha sarga meM camatkArapUrNa atIva ramaNIyatA tathA svAbhAvikarUpa se indumatI ke svayaMvara kA varNana isa prakAra kiyA hai / raghuputra aja ne svayaMvara sthAna meM jAkara rAjA mahArAjAoM ke baiThane yogya sajAye gaye siMhAsanoM para baiThe ataeva devatAoM ke samAna pratIta ho rahe rAjAoM ko dekhaa| ve rAjA bhI kAmadeva ke samAna sundara aja ko dekhakara indumatI ke viSaya meM nirAza ho gye| aja mahArAja bhoja se dikhAye gaye vividha ratna jaTita Uce siMhAsana para baiTha gye| ve usa raMgaviraMge siMhAsana para mora kI pITha para baiThe kArtikeya ke samAna zobhita hue| darzakajanoM kI A~kheM sampUrNa rAjamaNDala ko chor3akara aja Upara hI prA TikI / aja ke vahA~ baiThate hI vandIjana sUryavaMzI tathA candravaMzI rAjAoM kA varNana karane lage tathA sugandhita agara kI dhUpabattI kA dhuA~ AkAza meM phaila gayA aura mAMgalika bAje bajane lge| isI bIca maJcoM ke bIca bane rAjamArga se indumatI pAlakI meM baiThakara sunandA nAma ko apanI sakhI ke sAtha svayaMvara. sthala para A phuNcii| vidhAtA kI advitIya sIndarya sRSTi usa kanyA ke rUpa ko dekhakara sabhI rAjA apane mana ke bhAvoM ko indumatI ke prati prakaTa karane ke liye aneka prakAra kI zRMgAra ceSTAyeM karane lge| nATakIya DhaMga se kamala ko ghumAnA tirachI mAlA ko ThIka karanA, para ke paMje se pAvadAna ko kuredanA, jarA eka tarapha jhukakara bagala meM baiThe mitra rAjA se bAteM karanA, apane nakhoM se kevar3e ke patte ko phAr3anA, apane karakamala se pAze uchAlanA, tathA ThIka pahane hue bhI mukuTa ko ThIka karane ke bahAne usameM hAtha pheranA Adi, mahAkavi ne sAta padyoM dvArA ina zRMgAra ceSTAoM kA bahuta hI sundara evaM camatkArapUrNa varNana kiyA hai| inakA abhiprAya bhI rAjAoM ne apane manonukUla kucha aura lagAyA, aura indumatI
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 2 ) ne isake viparIta ina sabako kulakSaNa smjhaa| mahAkavi kA yahI ina padyoM meM cAturya hai| ___ tadanantara mahAkavi ne svayaMvara meM baiThe rAjAoM kA varNana karanA Aramma kiyA vaha naisargika hotA huA bar3A hI rocaka evaM sundaratama hai| sarvaprathama magadhadeza ke rAjA paraMtapa kA varNana hai| bhUmaNDala para aneka rAjAoM ke rahate hae bhI pRthivI inhIM rAjA se rAjanvatI hai aura nirantara yajJa kara rahe inhoMne devarAja indra ko apane yahA~ bulAkara indrANI ko cira viyoginI banA diyaa| yadi inako varanA cAho to apane apane mahaloM meM baiThI puSpapura kI mahilAoM ke netroM ko Anandita kro| parantapa indumatI ko bhAyA nhiiN| usane sunandA ko Age bar3hane kA izArA kiyaa| sunandA aMgadeza ke rAjA ko dikhAkara kahatI hai ye bhUloka meM bhI svarga kA sukha bhogate haiN| atIva sundara haiN| tathA inake pAsa sarasvatI aura lakSmI eka sAtha rahatI haiM / ataH kAnti tathA sundara vANI vAlI tuma hI inakI tIsarI ho jaao| kintu indumatI rucikara na hone se ise chor3akara Age baiThe ujayinI ke rAjA ke sAmane jAtI hai / patalI golamaTola kamara vAlA yaha rAjA mahApratApI hai| yaha mahAkAla ke samIpa rahatA hai ataH andhere pakSa meM bhI cAndanI rAtoM kA sadA upayoga karatA hai / yadi tuma siprA nadI ke vAyu se kapAI gaI bAga bagIcoM kI paramparAoM meM vihAra karanA cAho to isa taruNa rAjA se vivAha kara lo| isake pazcAt sunandA jala se vyApta anUpa deza ke rAjA ke samIpa le jAkara kahane lagI, yaha rAjA bar3A guNI tathA usa kArtavIrya sahasrArjuna ke vaMza meM utpanna huA hai| jo ki kisI bhI manuSya ke aparAdha karane kA mana meM vicAra karane para bhI usa manuSya ke sAmane dhanuSa bANa lekara khar3A ho jAtA thaa| isa prakAra usane manuSyoM ke mana se bhI aparAdha kA vicAra haTA diyA thA, aura pratApI rAvaNa ko bhI apane kArAgAra meM cirakAla taka rakhA thaa| usI ke vaMza meM yaha pratIpa nAma kA rAjA utpanna hai| isa rAjA kI mAhiSmatI rAjadhAnI kI karadhanIbhUta narmadA nadI ko mahala meM baiThakara dekhane kI yadi tumhArI abhilASA hai to isakI aMka lakSmI ho jaao|
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ atyanta sundara hote hue bhI yaha rAjA indumatI ke manapasanda na humA / taba sunandA ke mukha se kavi mathurA ke rAjA suSeNa kA varNana karate haiM ki isakI kIrti dUsare lokoM meM bhI gAyI jAtI hai yaha nIpavaMza meM utpanna humA hai aura isake pAsa Akara virodhI prANiyoM ne bhI paraspara kA svAbhAvika bera tyAga diyA hai, aura isake antaHpura kI striyoM ke stanoM ke candana se snAna karate samaya mathurA meM bhI jamunA gaMgAjI kI taraMgoM se milI huI sI jAna par3atI hai| ataH kubera ke bagIce ke samAna sundara vRndAvana meM vihAra karane kI icchA ho, to isa yuvaka rAjA se vivAha kara varSA Rtu meM sundara govardhana kI kandarAmoM meM zilAjIta kI bhInI sugandha vAlo phuhAroM se zItala caTTAnoM para baiThakara moroM kA nAca dekho| isako chor3akara kumArI Age bar3hI aura sunandA punaH kaliGga deza ke rAjA hemAMgada kA varNana karatI hai| isake bAda nAgapura ke rAjA kA varNana sunandA karatI hai ki yaha pANDu prAnta kA rAjA devatAoM ke tulya hai maharSi agastya jI inase azvamedha ke anta meM avabhRtha snAna kI nirvighna sampannatA pUchate haiN| aura isake bala se bhayabhIta hokara rAvaraNa bhI isase mitratA rakhatA hai| yaha nIlakamala ke samAna zyAma zarIra hai aura tuma gorocanA ke samAna gaurI ho ataH megha aura vijalI ke samAna tumhArA saMbandha ho jAye / yaha bhI indumatI ko na jNcaa| jisa prakAra calatI dIpa zikhA ( battI ) rAta meM jisa jisa makAna ko chor3akara Age bar3ha jAtI hai to vaha sthAna andhakAra se vivarNa ho jAtA hai usI prakAra indumatI bhI jisa 2 rAjA ko chor3akara Age bar3hI vaha vaha rAjA bho udAsa ho gayA / mahAkavi kI yaha ukti atIva prasiddha, camatkArapUrNa svAbhAvika aura anUThI hai isase vidvAn loga kavi ko dopazikhA kavi bhI kahane lage haiM / ina sabake pazcAt raghuputra aja kA varNana sarvAdhika manorama evaM sarvAtizAyI hai| indumatI jaba aja ke sAmane pahuMcatI hai, to aja kA dakSiNa bAhu pharakatA hai aura aja ko vizvAsa ho jAtA hai ki merA hI varaNa kregii| idhara indumato bhI sarvAMga sundara sulalita doSa rahita aja ko prAptakara anyatra jAne se usI prakAra ruka gaI, jisa prakAra vasanta meM baura Aye prAma ke vRkSa ko chor3akara
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 4 ) bhramara paMkti dUsare vRkSoM para nahIM jAtI hai| sunandA unakA varNana yoM karatI hai yaha ikSvAku ke vaMza meM utpanna mahArAja dilIpa ke putra raghu kA raghu ne cAroM dizAoM kI sampatti baTora kara aura vizvajit sampatti dAna kara miTTI ke baratana hI apane nikaTa rakhe the / raghu kA vaisA hI putra hai jaisA indra kA jayanta hai / isaliye kula se, kAnti se, nUtana avasthA se aura vinayapradhAna una una guraNoM se tumhAre hI anurUpa isa kumAra ko tuma varaNa kara lo to ratna aura sone kA samAgama ho jAya / yaha kumAra usI suputra hai / jisa yajJa meM sampUrNa isa prakAra kumArI indumatI ne sunandA ke hAthoM se usa varamAlA ko zraja ke gale meM pahanA diyA / aura udhara varapakSa ke loga prAtaHkAla meM praphulla kamala sarovara ke samAna prasanna ho gaye, tathA dUsare rAjA loga kumudavana ke samAna murajhA gaye / saptama sarga svayaMvara kA kArya sampanna honepara apane samAna yogya vara ke sAtha apanI bahana ko lekara mahArAja bhoja ne nagara meM praveza kiyaa| murajhAye hue cehare vAle dUsare rAjA loga bhI indumatI ke prati nirAza hokara apane rUpa evaM veSabhUSA kI nindA karate hue apane 2 ziviroM meM cale gaye / ra ja vadhu ke sAtha, acchI prakAra phUlamAlA tathA dhvajAoM se sajAye gaye rAjamArga meM A gaye / taba vara-vadhU ko dekhane kI utkaNThA vAlI nagara kI sundariyoM kI isa prakAra kI ceSTAeM apane 2 gharoM meM hone lagI / koI strI apane keza pAzameM mAlA kA bAndhanA bhUlakara jUr3e ko hAtha thAme hI khir3akI meM jA phuNcii| to dUsarI sundarI mahAvara lagA rahI dAsI se apanA paira chur3Akara jharoMkhe taka mahAvara lage paira ke nizAna banAtI gaI / aura tIsarI eka netra meM kAjala kara tathA dUsare meM vinA kAjala lagAye salAI ko hAtha meM liye hI khir3akI meM jA pahuMcI /
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ tathA cauthI nArI sAr3I kI jIvI ko binA bA~dhe yoMhI hAtha se pakar3e hue, khir3akI meM dRSTi lagAye khar3I rhii| evaM pAMcavIM motiyoM kI mAlA gUtha rahI thI ki jaldI meM chor3akara aisI daur3a par3I ki khir3akI taka saba motI to bikhara gaye, kevala dhAgA hI aMgUThe meM lipaTA raha gyaa| ina sundariyoM ke mukhoM se bhare jharokhe aise laga rahe the ki mAnoM caMcala netrarUpI bhauroM se vyApta kamaloM se bhare haiM / ___ isa prakAra saba bhUlakara sarvAtmanA aja ko dekhakara ve nagara vadhuyeM apane 2 mana kI prasannatA vyakta karane lagoM, svayaMvara karanA acchA humA, anyathA indumatI apane samAna manohara pati ko kaise prApta karatI, aura yadi brahmA ina donoM ko na milAtA to brahmA kA ina donoM kA saundarya vidhAna vyartha ho jaataa| ye donoM pUrvajanma meM avazya hI rati aura kAmadeva rahe hoMge, anyathA isa bAlA ne hajAroM rAjAroM meM apane tulya isako kaise prApta kara liyA, mana to janmAntara kI saMgati jAnane vAlA hotA hai| isa prakAra kI kathAeM nagara kI vadhuoM ke mukha se sunatA huA kumAra aja, mAMgalika saMvidhAoM se sajAye gaye saMbandhI ke ghara meM pahuMca gaye / aura kAmarUpa ke rAjA kA hAtha pakar3akara hathinI se utarakara bhItara cauka meM cale gaye / taba bhoja rAjA ne madhuparka tathA vastra yugala diyA, aura usa rezamI vastra ko pahane hue aja ko antaHpura ke rakSakagaNa vadhU ke pAsa le gaye / vahA~ para havana karake agni ko sAkSI kara purohita ne varavadhU ko milA diyaa| isa sarga meM mahAkavi ne 8 9 zlokoM se vivAha evaM tatsaMbandhI kAryoM kA bar3A hI sundara svAbhAvika tathA sAmAjika niyamopaniyamoM kA varNana kiyA hai| isa prakAra se vivAha ke uparAnta bhoja ne dUsare rAjAoM kA bhI alaga se satkAra kara sabako vidA kara diyaa| ye rAjA loga aja se indumatI ko chIna lene kI icchA ro Age bar3hakara mArga roka kara baiTha jAte haiM / idhara bahana ko apane sAmarthyAnusAra aneka vastu dekara bhoja ne vidA kiyA, aura tIna rAta taka inake sAtha mArga meM rahakara phira ve apanI rAjadhAnI meM lauTa jAte haiM, aura udhara mArga roka kara baiThe parAjita rAjAoM ne milakara indumatI ko le jAte hue aja ko rokaa| yahA~ para ghamAsAna yuddha
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ hotA hai / jisakA varNana mahAkavi ne pacIsa zlokoM meM bar3e ho rocaka DhaMga se kiyA hai / anta meM aja priyaMvada nAma ke gandharva se prApta kiye gandharva devatA vAle nidrAkAraka astra ko chor3atA hai, jisake prabhAva se sabake saba rAjA evaM sainika jaise ke tase ceSTAzUnya ho jAte haiN| aura aja ko bijaya lakSmI prApta hotI hai| aja vijaya zaMkha bajAte haiN| usa zaMkhadhvani ko sunakara unake sainika lauTa Ate haiM, aura aja bhI indumatI ke pAsa Akara kahate haiM ki he indumatI, dekho ina rAjAoM ko, ye mujhase yuddha karake tumako chInanA cAhate haiN| isa samaya choTe 2 bacce bhI inake zastra chIna sakate haiM isI vIratA para ye tumako chInane Aye the dekho / patizaurya se indumatI bhI bar3I prasanna huI kintu lajAvaza svayaM na kahakara apanI dAsI ke dvArA priya kA abhinandana kiyaa| isa prakAra sabako parAjita kara mUrtimatI yuddha kI vijayalakSmI ke samAna indumatI ko lekara aja svarAjadhAnI meM lauTa Aye, yaha saba vRttAnta raghu ne pahale hI suna liyA thaa| ataH vijayI aura prazaMsanIya bhAryA se yukta aja ko rAjyabhAra dekara svayaM zAntimArga meM utsuka ho gye| aSTama sarga isake pazcAt vaivAhika maMgala sUtra ko dhAraNa kiye hue hI aja ke hAthoM meM mahArAja raghu ne vasudhA bhI sauMpa dii| jisa rAjya ko prApta karane ke liye rAjAmoM ke lar3ake bar3e 2 aparAdha bhI kara DAlate haiN| usI rAjya ko aja ne pitA ko prAjJA se svIkAra kiyA na ki bhogatRSNA se| atharva veda ke jJAtA guruvasiSTha jI se abhiSeka saMskAra hone para aja zatruoM ke durdharSa ho gye| aura prajAne to punaH javAna hokara lauTa Aye raghu hI samajha liyA, kyoMki praja ne apane pitA kI rAjyalakSmI hI nahIM prApta kI thI kintu raghu ke sabhI gurgoM ko bhI prApta kara liyA thaa|
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhI prajAjana yahI samajhate the ki prajA meM sabase adhika mahArAja praja mujhe hI mAnate haiM / aura aja ne bhI na to kaThoratA hI apanAI aura na adhika saralatA, kintu madhyama vyavahAra kA Azraya lekara sabhI rAjAbhoM kA vinAza na karake apane adhIna kara liyaa| yaha saba dekhakara raghu ne Azrama meM jAne kA vicAra kiyaa| isa vicAra ko sunakara aja ne azrupUrNa netra hokara prArthanA kI ki mujhe chor3akara araNya meM mApa na jAveM / raghu ne bhI prAsU bahAne vAle putra kI icchA pUrNa kI, kintu tyAgI huI lakSmI ko usI prakAra svIkAra nahIM jaise sA~pa chor3I huI apanI kecula ko phira nahIM dhAraNa krtaa| ___ isake anantara raghu kI yoga samAdhi tathA praja ke rAjya pAlana aura vardhana kA varNana mahAkavi ne 11 zlokoM meM bar3A sundara tathA vivecanAtmaka rUpa se kiyA hai| ___ isake bAda raghu kA yogasamAdhi se zarIra tyAga tathA praja ke dvArA usakA saMskAra Adi kA varNana hai / ___ataH paraM sundara be roka Toka zAsana karate hue aja ko putra ratna kI prApti hotI hai, usakA nAma dazaratha rakhA jAtA hai| isa prakAra deva, RSi tathA pitR RNa se anRNa hokara eka dina mahArAnI indumatI ke sAtha nagara ke upavana meM vihAra kara rahe the ki usI samaya daziNasAgara ke taTa para sthita gokarNa tIrtha meM zivajI kI sevA karane AkAza mArga se nArada jI jA rahe the| svargIya puSpoM se banI mAlA ko unakI vINA ke Ugara se vAyu ne girA diyA, aura vaha mAlA indumatI ke vakSasthala para pAkara girii| usake girate hI indumatI ke sAtha 2 hI rAjA bhI behoza hokara gira par3ate haiN| sevakoM ko ceSTA se rAjA kI mUrchA to jAtI rahatI hai| kintu indumatI na jI skii| niSprANa indumatI ko apanI goda meM rakhakara rAjA aja, apanI svAbhAvika dhIratA ko tyAgakara vilApa karate rahe / mahAkavi ne aja ke vilApa kA 28 zlokoM meM bar3A hI mArmika karuNApUrNa camatkArika sulalita sarala varNana kiyA hai / jo ki lokosara evaM sarvAtizAyI hai| isake bAda kisI prakAra saciva varga indumatI ke zava ko lekara pagni
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMskAra karate haiM, aura upavana meM hI savakRtya samApta kara aja zUnya hRdaya se zokamagna ho ayodhyA nagarI meM praveza karate haiN| udhara yajJadIkSA meM baiThe vasiSThajI ne samAdhi ke dvArA aja ko zokamagna jAnakara apane ziSya ko unake pAsa bhejakara upadeza diyA ki he aja yaha indumatI hariNI nAma kI apsarA thI, eka samaya tRNavindu nAma ke maharSi kI tapasyA ko bhaMga karane ke liye indra kI AjJA se uvake Azrama meM gaI thI, aura tabhI maharSi ne zApa diyA ki mAnuSI ho jAo, punaH apsarA kI prArthanA se RSi ne kahA ki devaloka ke puSpadarzana se tuma phira apane rUpa meM prA jaanogii| so vaha zApa devapuSpoM kI mAlA ke darzana se samApta ho gayA hai, ataH vaha svarga meM calI gaI / dUsare maranA to svAbhAvika prakRti dhruva hai aura jInA vikAra hai so vaha vikAra se chuTakara svabhAva meM A gaI hai| isa prakAra ke mArmika evaM samayocita upadeza dekara vasiSTha ziSya ke lauTa jAne para kisI prakAra ATha varSa rahakara kumAra dazaratha ko rAjyapAlana kA Adeza dekara praja, gaMgAsarajU nadI ke saMgama meM zarIra tyAgakara svarga meM indumatI ke sAtha vihAra karane lge| navama sarga apane pitA ke pazcAt uttara kosala prAntoM ko prApta karake jitendriya dazaratha ne acchI prakAra se zAsana kiyaa| usa samaya manIpiyoM ne devarAja indra tathA rAjA dazaratha ina donoM ko ho jalavarSA dhanavarSA kara parizramiyoM kI thakAvaTa dUra karane vAlA kahA hai| mahArAja dazaratha ke rAjya meM na roga thA, na zatru se kisI ke abhibhava kI kalpanA thii| isa prakAra 12 padyoM meM rAjya kA tathA digvijaya kA bar3A hI rocaka tathA satya varNana kiyA gayA hai| isake bAda magadha, kosala, kekaya kI rAjakumAriyoM se rAjA kA vivAha hotA hai| mAnoM prabhuzakti, maMtrazakti, utsAhazakti ke sAtha pRthivI meM avatIrNa indra ke samAna suzobhita hue, rAjA ne aneka yajJa kiye / ina sabakA bhI kavi ne bar3A prabhAvakArI varNana kiyA / isake pazcAt vasanta Rtu kA Agamana hotA hai| mahAkavi ne vasanta varNana
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ tathA vasantotsava kA varNana prAyaH 23 zlokoM meM bahuta mArmika, manorama DhaMga se kiyA hai| vasantotsava ke uparAnta rAjA mRgayA (zikAra ) khelane ke lie sadala bala jAte haiM / 26 padyoM meM zikAra khelane kA varNana kavi ne svabhAvika rUpa se kiyA hai / isa avasara para zravaNakumAra apane andhe mAtA pitA ke liye jala lene tamasA nadI ke tIra para AtA hai| ghar3A bharane ke zabda ko sunakara hAthI kI kalpanA kara bhramavaza rAjA zabdavedhI bANa calA dete haiM, vaha bAraNa zravaNakumAra ko laga jAtA hai / "hA pitAjI" yaha zravaNakumAra kA ronA sunakara rAjA usake pAsa jAkara brahmahatyA kI AzaMkA se usakA kula pUchate haiM / zravaNakumArake vaizyase zUdrA meM utpanna apane ko karaNa jAti kA batAne para rAjA bhI bahuta duHkhI hote haiM / zravaNakumAra ke kahane para rAjA, use usake andhe mAtA pitA ke pAsa le jAkara ajJAnavaza apanA aparAdha svIkAra karate haiN| andhamuni ke kahane para rAjA citA taiyAra karate haiM tathA zravaNakumAra ke hRdaya se vANa nikAlate hI vaha mara jAtA hai, taba andhe muni rAjA ko yaha zApa dekara ki "Apa bhI merI taraha vRddhAvasthA meM putrazoka se mroge"| putra ke sAtha mAtA pitA bhI mara jAte haiM / putrahIna hone ke kAraNa rAjA isa zApa ko bhI anugraha mAnakara duHkhita hRdaya se ghara lauTa jAte haiN| dazama sarga isa prakAra indra ke samAna tejasvI rAjA dazaratha ko zAsana karate hue muni ke zApa se lekara dasa hajAra varSa bIta gaye, kintu putrotpatti nahIM huii| taba RSyazRMgAdi Rtvijo ne putreSTi nAmaka yajJa karanA prArabha kiyA aura udhara rAvaNa se pIr3ita hokara devagaNa kSIrasAgara meM viSNu bhagavAn kI zaraNa meM gaye, aura unhe viSNu bhagavAna ke darzana hue| yahA~ para mahAkavi ne 7 se 14 zlokoM taka viSNu kA varNana kiyA hai / taba devatAmoM ne praNAma karake viSNu bhagavAn kI stuti ( 16 le 33 veM zloka taka ) kI hai, jo ki pANDityapUrNa gambhIra vedavedAnta kA sAra hote hue bhI kavi ke camatkAra se bar3I sarala hai /
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 10 ) kSema praznAntara viSNu kahate haiM ki he devatAoM maiM jAnatA hUM ki rAvaNa ne Apake mahimA aura parAkrama ko kisa prakAra AkrAnta kara rakhA hai / aura vaha tInoM loka ko pIr3ita kara rahA hai yaha bhI maiM jAnatA hUM / zrataH merA tathA tuma saba logoM kA rAvaNa ko samApta karanA eka hI kArya hai / kintu usane tapasyA karake vara prApta kiyA hai ki 'manuSya ko chor3akara ATha prakAra kI deva sRSTi se maiM na mArA jAU / ataH maiM dazaratha kA putra hokara raNabhUmi meM usa kA zira kATU gA / ataH he devatAoM Apaloga zIghra hI rAkSasoM senAsvAdita apane yajJa bhAga ko grahaNa kareMge, aba Apa rAvaNa ke bhaya ko chor3akara niHzaMka prakAza mArga meM vimAna se vicaraNa kareMge / aisA kahakara bhagavAn zrantardhAna ho jAte haiM / aura indrAdi devatA bhI sugrIvAdi rUpa se vAnara yoni meM janma lekara bhUmaNDala meM vicaraNa karate haiM / udhara rAjA ke putreSTi yajJa kI pUrNAhuti meM agni se eka divya puruSa svarNapAtra meM pAyasa caru lekara prAtA hai / rAjA dazaratha ne prajApatya puruSa se vaha caru le liyA aura kausalyA evaM kaikeyI ko vaha caru de diyA, rAjA sumitrA ko bhI caru bhAga denA cAhate the / rAjA ke mana ko jAnate hue una donoM rAniyoM ne apane bhAga kA AdhA 2 sumitrA ko de diyA / taba ina saba ne viSNu ke aMza se garbha dhAraNa kiyA / garbha dhAraNAnantara ina saba rAniyoM ko aneka zubha svapna dIkhane lage / taba kausalyA se rAma aura kaikeyI se bharata tathA sumitrA se lakSmaNa zatrughna janma lete haiM / udhara rAvaNa ke mukuTa se maNiyoM ke bahAne mAnoM rAkSasa kI rAjyalakSmI A~sU gira pdd'e| saMskAra karane para bAlaka dhAtrI kA dUdha pIkara pitA ke zrAnanda ke sAtha bar3hane lage / cAroM meM bhrAtRsneha samAna thA phira bhI rAmalakSmaNa bharatazatrughna kI jor3I premapUrvaka prasiddha huI / isa prakAra ina cAroM putroM se dainyoM kI talavAra kI dhAra toDane vAle devagaja kI taraha, sAmAdi cAra upAyoM se nIti kI taraha lambI 2 apanI bhujAoM se hari kI taraha rAjA dazaratha dedIpyamAna ho gaye /
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya SaSTha sarga sa tatra maJceSu manojJaveSAnsihAsanasthAnupacAravatsu / vaimAnikAnAM marutAmapazyadAkRSTalIlAnnaralokapAlAn // 1 // jAhnavI mUni pAde vA kAlaH kaNThe vapuSyatha / kAmAri kAmatAtaM vA kaJciddevaM bhajAmahe // saJjIvinI-sa iti / sojastatra sthAne upacAravatsu rAjopacAravatsu maJceSu paryaGkeSu siMhAsanasthAnmanojJaveSAnmanoharanepathyAnvaimAnikAnAM vimAnazcaratAm / 'carati' iti ThakpratyayaH / marutAmamarANAm / 'maruto pavanAmarauM' ityamaraH / AkRSTalIlAngRhItasaubhAgyAn, AkRSTamarullIlAnityarthaH / sApekSatve'pi gamakatvAtsamAsaH / naralokaM pAlayantIti nrlokpaalaaH| karmaNyaNpratyayaH / tAnbhUpAlAnapazyat / sarge'sminnupajAtizchandaH // 1 // zaMkaraM pitaram vande mAtaraM girijAnugAm / yatsnerapuNyopacayaH parAM prauDhimupAgataH // 1 // nidhyAya zaMkaraM sAmbaM natvA ca gurupAdukAm / vyAkhyAnaM raghuvaMzasya dhArAdattaH karomyaham // 2 // anvayaH--sa tatra upacAravatsu maJceSu siMhAsanasthAn manojaveSAn, vaimAnikAnAM marutAm AkRSTalIlAm naralokapAlAn, apazyat / vyAkhyA-so'jaH tatra svayaMvarasthAne upacArAH santi yeSu te, teSu upacAravatsu = upakaraNayukteSu maJceSu = paryaDakeSu siMhasya = siMhapratikRteH, Asanam =
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye pITham tasmin tiSThanti = upavizantIti siMhAsanasthAstAna siMhAsanasthAn / manojJaH = manoharaH veSaH = nepathyam yeSAM te tAn manojJaveSAn, vimAnaiH caranti = gacchantIti vaimAnikAsteSAM vaimAnikAnAM = devAnAm, AkRSTA = gahItA lIlA = saubhAgyaM yaste tAn AkRSTalIlAn, narANAM manuSyANAm, lokaM bhuvanaM, pAlayanti= rakSantIti naralokapAlAstAn naralokapAlAn, apazyat = dadarza / samAsa:--siMhastha Asanam tasmin tiSThantIti siMhAsanasthAstAn / manojJaH veSaH yeSAnte tAn manojJaveSAn / AkRSTA lIlA yaiste tAn AkRSTalIlAn / narANAM lokaM pAlayantIti te tAn naralokapAlAn / hindI--kumAra aja ne svayaMvara sthAna meM, saje hue maJcoM para lage siMhAsanoM para baiThe hue sundara veSa vAle rAjAoM ko dekhA, jo ki vimAnoM meM baiThe hue devatAoM ke samAna laga rahe the // 1 // ratezRhItAnunayena kAmaM pratyarpitasvAGgamivezvareNa / kAkutsthamAlokayatAM nRpANAM mano babhUvendumatInirAzam / / 2 // sajI0-rateriti / 'ratiH smarapriyAyAM ca rAge ca surate smRtA' iti vizvaH / rateH kAmapriyAyA gRhItAnunayena svIkRtaprArthanena, gRhItaratyanunayenetyarthaH / sApekSatve'pi gamakatvAtsamAsaH / IzvareNa hareNa pratyarpitasvAGagaM kAmamiva sthitaM kAkutsthamajamAlokayatAM nRpANAM mana indumatInirAzaM vaidarbhIniHspRhaM babhUva / indumatI satpatimenaM vihAya nAsmAnvariSyatIti nizcikyurityarthaH / sarvAtizayasaundaryamasyeti bhAvaH // 2 // anvaya :-rateH gRhItAnunayena IzvareNa pratyAptisvAGgam kAmam iva sthitam kAkutstham AlokayatAm nRpANAm manaH indumatInirAzam babhUva // vyAkhyA--rateH = kAmapatnyAH, gRhItaH svIkRtaH, anunayaH prArthanA, cena saH, tena gRhItAnunayena, Izitu zIlamasyeti Izvarastena IzvareNa = zivena, svasya = nijasya kAmasya aMga = zarIramiti svAMgam, pratyapitaM pratidattaM, svAMga= svazarIra yasya sa taM pratyApitasvAMgam kAmam manmatham ivanyathA sthitaM kakutsthasya-gotrApatyaM pumAn kAkutsthastaM kAkutstham-ajam A =samantAt lokayatAM pazyatAm, nRpANAM rAjJAM mana:-cittam, indumatyAM-vaidAm nirAzaM nirabhilASaM babhUva-jAtam /
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH samAsa :- gRhItaH anunayo yena sa gRhItAnunayaH / pratyarpitaM svAMgaM yasya sa taM pratyArpitasvAMgam / nirgatA AzA yasmAt tat mirAzam indumatyAM nirAzamiti indubhatInirAzam / m hindI - rati kI prArthanA svIkAra kara zivajI ne mAno phira se jise jIvita kara diyA ho, aise sAkSAt kAmadeva ke samAna sthita aja ko dekhanevAle rAjAoM kA mana indumatI ko pAne meM nirAza ho gayA // 2 // vaidarbhanirdiSTamasau kumAra : klRptena sopAnapathena maJcam / zilAvibhaGge mRgarAjazAvastu nagotsaGgamivAruroha || 3 || saJjI0 - vaidarbheti / asau kumArI vaidarbheNa bhojena nirdiSTaM pradarzitaM maJcaM paryakaM klRptena suvihitena sopAnapathena / mRgarAjazAvaH siMhapotaH / 'potaH pAko'rbhako DimbhaH pRthukaH zAvakaH zizuH' ityamaraH / zilAnAM vibhaGgairbhaGagIbhistuGgamunnataM nagotsaGagaM zailAgramiva Aruroha // 3 // anvayaH - asau kumAraH vaidarbhanidiSTam maJcam, klRptena sopAnapathena mRgarAjazAva:, zilAvibhaMgaH, tuGgam nagotsaMgam, iva, Aruroha / vyAkhyA - asau=ajaH kumAraH = raghuputraH, vaidarbheNa = vidarbharAjena, nirdiSTam = darzitam, maJcam = paryaGkam, klRptena = nirmitena, sopAnAnAm = ArohaNAnAm, panthAH = mArgaH, tena sopAnapathena mRgANAM = hariNAnAM rAjA svAmI, tasya zAvaH zizu:, iti mRgarAjazAvaH, zilAnAm = pASANAnAM vibhaMgA = bhaMgyaH, taiH zilAvibhaMgaiH=zilAmArgeNetyarthaH, nagasya = parvatasya, utasaMgam = agrabhAgamiva, Aruroha = ArUDhavAn / " , samAsa :-vaidarbheNa nirdiSTaH taM vaidarbhanirdiSTam / sopAnasya panthAstena sopAnapathena / zilAnAM vibhaGgAH taiH zilAvibhaGgaiH / mRgANAM rAjA mRgarAjaH tasya zAvaH mRgarAjazAvaH / nagasya utsaGgaH taM nagohAGagam / hindI - rAjakumAra aja, bhojarAja se batAe hue, maJca para, sundara vanI sIr3hiyoM ke mArga se vaise hI car3ha gae, jisa prakAra siMha kA baccA caTTAna para paira rakhatA huA U~ce parvata zikhara para car3ha jAtA hai || 3 || parArdhyavarNAstaraNopapannamAsedivAnratnavadAsanaM saH / bhUyiSThamAsIdupameya kAntirmayUrapRSThAzrayiNA guhena // 4 //
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-parAyeti / parArdhyAH zreSThA varNA nIlapItAdayo yasya tenAstaraNena kambalAdinopapannaM saGagataM ratnavadratnakhacitamAsanaM siMhAsanamAsedivAnadhiSThitavAnso'jaH mayUrapRSThAzrayiNA guhena senAnyA saha / 'senAnIragnibhUrguhaH' ityamaraH / bhUyiSThamatyarthamupameyakAntirAsIt / mayUrasya vicitrarUpavatvAttatsAmyaM rtnaasnsy| tadvArA ca tadArUDhayorapIti bhAvaH // 4 // anvayaH-parAdhyavargAstaraNopapannam, ratnavadAsanam AsedivAna saH, mayUrapRSThAzrayiNA guhena bhUyiSTham upameyakAntiH AsIt / ___ vyAkhyA-parArdhyAH = utkRSTAH, varNAH =nIlapItAdayaH yasya ta parArdhyavarNam / parAya'vaNaM ca tat AstaraNaM-kambalAdi, tena upapannam yuktam, AcchAditamityarthaH, ratnAni-hIrakapanarAgAdIni santi asya tat ratnavat hIrakAdimaNikhacitamityarthaH, Asanam = siMhAsanam, AsedivAn = adhiSThitavAn, saH= ajaH; mayUrasya = bahiNasya, pRSThaM = pazcAdbhAgam, Azrayate=adhitiSThati, iti mayUrapRSThAzrayI tena mayUrapRSThAzrayiNA guhena-kArtikeyena bhUyiSThaM atyadhikam, upameyAupamAtuM yogyA kAntiH zobhA yasya sa upameyakAntiH, AsIt = abhUt / samAsa:-parArSyAH varNAH yasya tat parArdhyavarNaJca tat AstaraNaJca tena upapannam tat parArdhyavarNAstaraNopapannam / ratnAni santyasyeti tat ratnavat / upameyA kAntiryasya sa upameyakAntiH / mayUrasya pRSTham AzrayatIti tena myuurpRsstthaashryinnaa| hindI-sundara raMga-viraMge vastra jisapara biche hue haiM, aise ratnajar3ita siMhAsana para baiThA huA aja aisA laga rahA thA mAno mora kI (aneka raMgavAlI) pITha para baiThe hue kArtikeya hoM // 4 // tAsu zriyA rAjaparamparAsu prabhAvizeSodayadunirIkSyaH / sahasradhAtmA vyarucadvibhaktaH payomucAM paGktiSu vidyuteva / / 5 / / saMjI0-tAsviti / tAsu rAjaparamparAsu zriyA lakSmyA kA payomucAM meghAnA paMktiSu vidyateva sahasradhA vibhaktaH taraMgeSu taraNiriva svayameka eva pratyeka saGakrAmita ityrthH| prabhAvizeSasyodayenAvirbhAvena dunirIkSyo durdarzana AtmA zriyaH svarUpaM vyarucadvayadyotiSTa / 'yudbhayo luGi' iti parasmaipadam / dyutAditvA
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sarga: dprtyyH| tasmin samaye pratyekaM sakrAntalakSmIkatayA teSAM kimapi durAsadaM tejaH prAdurAsIdityarthaH // 5 // anvayaH-tAsu rAjaparamparAsu zriyA (kA) payomucAm paMktiSu vidyutA iva sahanaSA vibhaktaH prabhAvizeSodayadunirIkyA bAtmA vyadabat / vyAkhyA-tAsu = pUrvoktAsu rAjJAM bhUpAlAnAm paramparAH paMktayaH, tAsu rAjaparamparAsu zriyAlakSmyA (kA) payAMsi = jalAni, muJcanti=varSantIti payomucasteSAM payomucAm = meghAnAm paMktiSu = zreNiSu vidyutA capalayA iva = yathA sahasradhA- sahasraprakAreNa vibhaktaHpratyeka vyaktiSu saMkrAmita ityrthH| pramAyA: = kAnteH vizeSa;= AdhikyaM tasya udayaH = AvirbhAvaH tena dunirIkSya:duHkhena draSTuM zakyaH, AtmA zriyaH svarUpam vyarucat = vyadyotiSTa / svayaMvarasamaye pratyekaM rAjasu pratibimbitalakSmIkatvena bhUpAlAnAmatyadhikaM durdharSa tejaH praadubbhuuvetyrthH| samAsa:-rAjJAM paramparAH tAsu rAjaparamparAsu / pramAyAH vizeSasya udayena dunirIkSyaH prabhAvizeSodayadunirIkSyaH paya: muJcantIti payomucaH, teSAM payomucAm / hindI-svayaMvara meM baiThe pratyeka rAjA meM jaise bijalI apanI camaka bAdaloM meM bAMTa detI hai, usI prakAra mAno lakSmI ne AMkhoM ko cakAcauMdha kara dene vAlI apanI zobhA bA~Ta dI hai, ata: ve atyanta dedIpyamAna ho gaye // 5 // teSAM mahArhAsanasasthitAnAmudAranepathyabhRtAM sa madhye / rarAja dhAmnA raghusUnureva kalpadrumANAmiva paarijaatH||6|| sNjii0--tessaamiti| mahArhAsanasaMsthitAnAM zreSThasiMhAsanasthAnAma / udAranepathyabhRtA mujjvalaveSadhAriNAM teSAM rAjJAM madhye / kalpadrumANAM madhye pArijAta iva suradrumavizeSa iva / 'paJcaite devataravo mandAra: pArijAtakaH / saMtAna: kalpavRkSazca puMsi vA haricandanam' ityamaraH / sa raghusUnureva dhAmnA tejasA / 'bhUmnA' iti pAThe'tizayenetyarthaH / rarAja / atra kalpadrumazabdaH paJcAnyatamavizeSavacanaH, upakalpayanti manorathAniti vyutpattyA suradrumamAtropalakSakatayA prayukta itynusndheym| kalpA iti drumAH kalpadrumA iti vigrahaH // 6 //
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye anvayaH - hArhAlinasaMsthitAnAm udAranepathyabhRtAm teSAm madhye kalpadrumANAm madhye pArijAtaH iva saH raghusUnureva, dhAnA rarAja / vyAkhyA--mahacca tat arhaJceti mahArham, mahArham = bahumUlyaM zreSTham ca tadAsanam=siMhAsanam iti mahArhAsanam tasmin saMsthitAnAm=upaviSTAnAm iti mahArhAsanasaMsthitAnAm, udAram = ujjvalam nepathyam = veSabhUSAm vibhrati=dhArayantIti udAranepathyabhUtasteSAnudAranepathyabhRtAm, teSAm = bhUpAlAnAm madhye antarAle, kalpadrumANAm = kalpavRkSANAma madhye pArijAta : = devadrumavizeSa:, iva= yathA saH pUrvoktaH raghoH = dilIpasUmo : sUnuH = putraH iti raghusUnuH = aja eva dhAmnA = tejasA, rarAja = zuzubhe / = sayAsaH -- mahacca tadarhaJceti mahArham, mahArhaJca tadAsanam mahArhAsanam tasmin saMsthitAsteSAm mahArhAsanasaMsthitAnAm / udAraJca tat nepathyam iti udAranepathyam, tad bibhratIti udAranepathyabhRtaH teSAm udAranepathyabhRtAm kalpA iti drumAH kalpadrumAsteSAm kalpadrumANAm / raghoH sUnuriti raghusUnuH / hindI -- jisa prakAra kalpavRkSoM meM pArijAta nAmaka vRkSa hI sabase adhika sundara hotA hai usI prakAra bahumUlya siMhAsanoM para baiThe hue aura sundara ujjvala veSa dhAraNa kie hue una rAjAoM ke bIca meM vaha raghu kA putra, aja hI teja se khila rahA thA || 6 // netravrajAH paurajanasya tasminvihAya sarvAnnRpatInnipetuH / madotkaTe recitapuSpavRkSA gandhadvipe vanya iva dvirephAH // 7 // saMjI0 - tetreti / paurajanasya netravrajAH sarvAnnRpatInvihAya tasminnaje nipetuH / sa eva sarvotkarSeNa dadRza ityarthaH / kathamiva madotkaTe madenodbhinnagaNDe nirbharamade vA nye gandhapradhAne dvipe gaje / recitA riktIkRtA: puSpANAM vRkSA yaiste tyaktapuSpavRkSA ityarthaH / dvirekA zRGgA iva / dvipasya vanyavizeSaNaM dvirephANAM puSpavRkSatyAgasambhavArthaM kRtam / / 7 // anvayaH - paurajanasya netravrajAH sarvAn nRpatIn vihAya, madotkaTe vanye gandhadvipe, recita puSpavRkSAH dvirephAH iva tasmin nipetuH // 7 //
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH vyAkhyA-pure bhavAH paurAH, paurANAM = nAgarikANAma, janaH = samUhaH tasya paurajanasya, netrANAM = cakSuSAM, vrajAH = samUhAH, iti netra vrajAH, sarvAn =akhilAn, nRpatIn = bhUpAlAn, vihAya = parityajya, madena = madajalena, utkaTa: udbhinnagaNDaH tasmin madotkaTe, vane bhavaH vanyastasmim vanye = jAMgalike, gandhapradhAnaH dvipaH gandhadvipastasmin, gandhadvipe = gaje, recitAH parityAjitAH, puSpANAm kusumAnAm vRkSAH = drumA yaiste recitapuSpavRkSAH, dvau rephau yeSAnte dvirephA: bhramarAH ivanyathA, tasmin = aje raghuputre nipetuH= ptitaaH| samAsaH-pure bhavAH paurAsteSAM janastasya paurajanasya / netrANAM vrajAH netravrajAH / madena utkaTaH iti madotkaTastasmin mdotktte| vane bhavaH vanyastasmin vnye| gandhapradhAnaH dvipaH gandhadvipaH tasmin gndhdvipe| puSpANAM vRkSA iti puSpavRkSAH, recitAH puSpavRkSA yaste recitapuSpavRkSAH / dvau rephau yeSAnte direphaaH| hindI-jisa prakAra phUlavAle vRkSoM ko chor3akara mada bahAne vAle jaMgalI hAthI ke Upara bhramara jhuka par3ate haiM; arthAt usa hAthI para cipaTa jAte haiM, usI prakAra nAgarikoM ke netra saba rAjAoM ko chor3akara aja para hI jA lage // 7 // atha stute bandibhiranvayajJaiH somArkavaMzye naradevaloke / saJcArite cAgurusArayonau dhUpe samutsarpati vaijayantIH // 8 // saMjI0-atheti / athAnvayajJai rAjavaMzAbhirbandibhiH stutipaatthkH| 'bandinaH stutipAThakAH' ityamaraH / somArkavaMzye somasUryavaMzabhave naradevaloke rAjasamUhe stute sati / vivezetyuttareNa sambandhaH / evamuttaratrApi yojyam / saJcArite samantAtpracArite / agurusAro yoniH kAraNaM yasya tasmindhUpe ca vaijayantIH patAkAH samutsarpati sati atikramya gacchati sati // 8 // anvaya:-atha anvayajJaiH bandibhiH somArkavaMzye naradevaloke, stute sati, saMcArite agurusArayonI dhUpe vaijayantIH samutsarpati ca sati (kanyA maJcAntararAjamArga vivezeti dazamazlokenAnvayaH) // 8 // vyAkhyA-atha anantaram, anvayam=kulam, jAnanti=vidantIti anvayajJAstaiH anvayajJaiH, vandibhiH = stutipAThakaiH, somaH = candraH, arkaH sUryastayoH, vaMza:=kulam tasmin somArkavaMze bhavaH utpannaH iti somArkavaMzyaH, tasmin somArkavaMzye, narANAM
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye manuSyANAM, devAH svAminasteSAM, lokaH-samUhaH tasmin naradevaloke stute prazaMsite sati, saMcArite-samantAt pracArite aguroH surabhidravyasya sAraH = sArabhAgastattvamityarthaH, yoni:- kAraNaM yasya saH agurusArayoniH, tasmin agurusArayonau dhUpe= surabhidravyamizritadhUpe ca vaijayantI: patAkAH samutsarpati atikramya gacchati sati / ( kanyA maJcAntararAjamArga vivezeti sambandhaH ) / samAsa:-anvayaM jAnanti te anyayajJAstaranvayajJaiH, somazca arkazceti to somAko tayoH vaMza iti somArkavaMzastasmin bhavaH, tasmin somArkavaMzye / narANAM devAsteSAM lokaH iti naradevalokastasmin naradevaloke, aguro: sAraH yoniH yasya saH, tasmin agurusaaryonau| hindI-isake pazcAt rAjAoM ke vaMza ko jAnanevAle bhA~ToM ne candravaMza aura sUryavaMza meM utpanna una saba rAjAoM kI prazaMsA kii| ( arthAt unakA guNagAna kiyA ) aura idhara agara ke sArabhAga se banAI dhUpabattiyoM kA dhUA~ phaharAtI huI jhaNDiyoM ke Upara car3ha gayA // 8 // puropakaNThopavanAzrayANAM klaapinaamuddhtnRtyhetii| pradhmAtazaGkha parito digantAMstUryasvane mUrcchati maGgalArthe / / 9 / / saMjI0-pura iti ! kiM ca purasyopakaNThe samIpa upavanAnyAzrayo yeSAM teSAM kalApinAM barhiNAmuddhatanRtyahetau meghadhvanisAdRzyAttANDavakAraNe pradhmAtA: pUritAH zaGkhA yatra tasmin maGagalArthe maDAgalaprayojanake tUryasvane vAdyaghoSe paritaH sarvato digantAnmUrcchati vyApnuvati sati // 9 // anvayaH-puropakaNThopavanAzrayANAm kalApinAm uddhatanRtyahetau pradhmAtazaMkhe maGgalArthe tUryasvane paritaH digantAn mUrcchati sati // 9 // vyAkhyA-purasya = nagarasya, upakaNTham = samIpam iti puropakaNTham, tatra upavanAni = ArAmAH, iti puropakaNThopavanAni, tAnyeva AzrayaH sthAnam yeSAnte te teSAm-puropakaNThopavanAzrayANAm, kalApA:barhAH santi yeSAnte kalApinasteSAM kalApinAm-mayUrANAm, uddhatam-tANDavazca tat nRtyam-nartanamiti, uddhatanRtyam tasya hetu:-kAraNam tasmin, uddhatanRtyaheto, pradhmAtA:=pUritA: vAditAH, zaMkhA:
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ kambavaH, yatra tasmin pradhmAtazale, maMgalamevArthaH prayojanaM yasya sa tasmin maMgalArthamaMgalaprayojanake, tUryANAM-vAdyAnAm-svanaH ghoSaH tasmin tUryasvane, paritaHsarvataH, dizAm=kASThAnAm, antA: avasAnAstAn digantAn mUrcchati-vyApnuvati sati / (kanyA maJcAntararAjamArga vivesh)| - samAsa :-purasya upakaNThamiti puropakaNTham, tasmin yAni upavanAni, tAni AzrayaH yeSAM te teSAm puropakaNThopavanAzrayANAm uddhataJca tannRtyam tasya hetuH iti uddhatanRtyahetuH tasmin uddhatanRtyahetau, pradhmAtAH zaMkhA yasmin-tasmin pradhmAtazaMkhe, tUryANAM svanaH tasmin-tUryasvane, maMgalameva arthaH yasya saH tasmin maMgalArthe, dizAm antAstAn digantAn / hindI-nagara ke Asa-pAsa ke upavanoM (bagIcoM) meM rahane vAle mayUroM ke tANDava nRtya (uchala kUda kara nAcanA) kA kAraNa arthAt megha kI garjanA samajhakara mora khUba nAcane lagate haiM aura jisameM zaMkha bajAye gaye haiM aise mAMgalika bAjoM kI dhvani se dasoM dizAoM ke vyApta hone para (arthAt gUMja uThane para) // 9 // manuSyavAhyaM caturasrayAnamadhyAsya kanyA parivArazobhi / viveza maJcAntararAjamArga partivarA kluptavivAhaveSA // 10 // saMjI0-manuSyavAhyamiti / patiM vRNotIti pativarA svyNvraa| 'atha svayaMvarA / pativarA ca varyA'tha' ityamaraH / 'saMjJAyAM bhRtRvRjidhArisahitapidamaH' ityanena khacpratyayaH / klRptavivAhaveSA kanyendumatI manuSyairvAhyaM parivAreNa parijanena zobhi caturasrayAnaM caturasravAhanaM zibikAmadhyAsyAruhya maJcAntare maJcamadhye yo rAjamArgastaM viveza // 10 // anvayaH--pativarA kluptavivAhaveSA kanyA, manuSyavAhyam parivArazobhi caturastrayAnam adhyAsya, maJcAntararAjamArgam viveza // 10 // vyAkhyA-patim svAminam, vRNoti svIkarotIti, pativarA = svayaMvarA, klaptaH = vihitaH vivAhasya-pariNayasya, veSaH=nepathyaM yayA sA kluptavivAhaveSA, kanyAkumArI indumatItyarthaH, manuSya: naraiH vAhyam =voDhuM yogyama manuSyavAhyam parivAreNa = parijanena (sakhIjanenetyarthaH) zobhate = zAlate yat tat parivArazobhi,
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ . raghuvaMzenahAkAvye catvAraH = catu:saMkhyakAH asrAH= koNAH yasmin tat caturasram caturasraJca tat yAtam = vAhanam, iti caturastrayAnam-zibikAm, adhyAsyaAruhya, maJcAnAm = paryaGkAnAm, antaram == madhyam, iti maMcAntaram, rAjJAM mArga iti rAjamArgaH, maMcAntare yo rAjamArga iti maJcAntararAjamArgastam maJcAntararAjamArgam viveza, prvissttaa| mamApa:-pati vRNoti yA sA patiMvarA, klapta: vivAhasya veSo yayA sA phlaptavivAhaveSA, manuSya: vAhya miti tat manuSyavAhyam, parivAreNa zobhate yat tat parivArazobhi, catvAraH atrA yasmin tat caturasram, caturasraJca tat yAnamiti tat caturasrayAnam, maJcAnAmantaramiti maJcAntaram tatra yo rAjJAM mArgastam maJcAntararAjamArgam / hindI-pati ko cunane ke lie vivAha ke samaya kI veSabhUSA dhAraNa kie hue kumArI indumatI, pAlakI meM car3hakara maJcoM ke bIca vAlI sar3aka meM AyI, usa pAlakI ko manuSya Dho rahe the aura vaha cAroM tarapha paidala calate hue dAsadAsiyoM se suzobhita thii||10|| tasminvidhAnAtizaye vidhAtuH kanyAmaye netrazatai kalakSye / nipeturantaHkaraNairnarendrA dehai: sthitAH kevalamAsaneSu // 11 // saMjI0-tasminniti / netrazatAnAmekalakSye ekadRzye kanyAmaye kanyArUpe tasmi vidhAturvidhAnAtizaye saSTivizeSe narendrA antaHkaraNainipetuH / AsaneSu dehai: kevalaM dehaireva sthitAH / dehAnapi vismRtya tatraiva dattacittA babhUvurityarthaH / anta:karaNakartR ke nipatane narendrANAM kartRtvavyapadeza AdarAtizayArthaH // 11 // anvayaH-netrazataikalakSye kanyAmaye tasmin vidhAtuH vidhAnAtizaye, narendrAH antaHkaraNaH nipetuH, AsaneSu dehaiH kevalam sthitaa:| vyAkhyA--netrANAm = cakSuSAm, zatAni iti netrazatAni, ekazcAsau lakSyaH, iti ekalakSya:, netrazatAnAm ekalakSyaH ekadRzya:, tasmin netrazataikalakSye, kanyA eva iti kanyAmayastasmin kanyAmaye- kanyArUpe, tasmin pUrvokte vidadhAti lokamiti vidhAtA tasya vidhAtuH brahmaNaH, vidhAnasya sRSTeH, atizaya:-vizeSaH, tasmin vidhAnAtizaye, narANAm manuSyANAm, indrA: svAminaH iti narendrA: antaHkaraNaiH =
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH . cittaiH nipetuH = patitAH saMjAtAH, AsaneSu siMhAsaneSu dehaiH zarIraiH kevalam= eva sthitA:= upaviSTAH, svayaMvarasthito rAjalokaH svazarIramapi vismRtya indu'matyAmeva saMlagnacitta : saMjAta ityarthaH / samAsa:-ekazcAsau lakSyaH iti ekalakSya:, netrANAm zatAnIti netrazatAni, netrazatAnAm ekalakSyastasmin netrazataikalakSye, kanyA eveti kanyAmayaH tasmin kanyAmaye / vidadhAtIti vidhAtA tasya vidhAtuH vidhAnasya atizayaH iti vidhAnAtizayastasmin vidhAnAtizaye, narANAmindrAH iti nrendraaH| hindI-saikar3oM netroM kA eka hI darzanIya usa kanyAsvarUpa meM rAjA loga apane anta:karaNa se gira par3e ( arthAt ekaTaka hokara dekhane lage ) vaha kanyA brahmA kI racanA kI eka atIva sundara kalA thii| aura siMhAsanoM para to una rAjAoM kA kevala zarIramAtra thaa| arthAta unakA deha to maMcoM para avazya par3A thA kintu ve apane ko bhUlakara ekamAtra indumatI ko tanmaya hokara dekhate hI rahe // 11 // tAM pratyabhivyaktamanorathAnAM mahIpatInAM prnnyaagrduutyH| pravAlazobhA iva pAdapAnAMzRGgAraceSTA vividhA babhUvuH // 12 // saMjI0-tAmiti / tAmindumatI prati abhivyaktamanorathAnAM prarUDhAbhilASANAM mahIpatInAM rAjJAM praNayAgradUtyaH praNayaH prArthanA prema vA / 'prnnyaastvmii| visrambhayAccApremANaH' ityamaraH / praNayeSvagradUtyaH prthmduutikaaH| praNayaprakAzakatvasAmyAd dUtItvavyapadezaH / vividhAH zRMgAraceSTAH zRMgAravikArAH pAdapAnAM pravAlazobhAH pallavasampada iva babhUvurutAnnAH / atra zRMgAralakSaNaM rasasudhAkare-vibhAvairanubhAvazca svocitaLabhicAribhiH / nItA sadasyarasyatvaM ratiH zRMgAra ucyate // ' rtiricchaavishessH| taccoktaM tatraiva-'yUnoranyonyavizeSasthAyinIcchA ratiH smRtA' iti / ceSTAzabdena tadanubhAvavizeSA ucyante / te'pi tatraivoktAH-'bhAvaM manogataM sAkSAtsvahetuM vyaJjayanti ye / te'nubhAvA iti khyAtA bhruuvikssepsmitaadyH| te vetuvA cittagAtravAgbuddhayArambhasambhavAH' iti / tatra gAtrArambhasambhavAMzceSTAzabdoktAnanubhAvAn 'kazcit'-ityAdibhiH zlokairvakSyati / zRMgArAbhAsazcAyam / ekatraiva prtipaadnaat|
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 raghuvaMzamahAkAvye taduktam-'ekatraivAnurAgazcettiryavazabdagato'pi vA / yoSitAM bahusaktizcedrasA - bhAsastridhA mataH' iti // 12 // anvayaH - tAm prati abhivyaktamanorathAnAm, mahIpatInAm praNayAgradUtyaH vividhAH zRMgAraceSTAH, pAdapAnAm pravAlazobhA iva babhUvuH // 12 // vyAkhyA ---tAm == indumatIm, prati = uddizyetyarthaH, abhivyaktaH=prarUDhaH manorathaH = abhilASa:, yeSAM te, teSAm abhivyaktamanorathAnAm, mahyA = pRthivyA: pataya svAminasteSAm, mahIpatInAm = rAjJAm, praNayeSu = prArthanAsu, premasu vA agradUtya: == prathamadUtikAH, vividhAH = anekaprakArAH, zrRMgArasya = rateH icchAvizeSasyetyarthaH ceSTAH == bhrUvikSepasmitAdayo vikArAH pAdaiH pibantIti pAdapAH teSAm pAdapAnAm == vRkSANAm, pravAlAnAm = pallavAnAm, zobhA : = sampadaH, iti pravAlazobhA : iva = yathA babhUvuH = utpannAH / samAma: - abhivyaktaH manoratha: yeSAnte teSAm abhivyaktamanorathAnAm, mahyA: patayaH iti mahIpatayasteSAm mahIpatInAm, praNayeSu agradUtyaH iti praNayAgradUtyaH, zRMgArasya ceSTA: zrRMgAraceSTAH pAdaiH pibantIti pAdapAH teSAM pAdapAnAm, pravAlAnAm zobhA : pravAlazobhAH / hindI - - indumati ke prati apanA prema prakaTa karane vAle rAjAoM kI, vRkSoM ke pattoM ke samAna, aneka prakAra kI (zrU calAnA musakarAnA Adi ) ceSTAe~ hone lgiiN| mAno ve ceSTAe~ indumatI ke pAsa unake prema ko pahu~cAne vAlI sarvaprathama dUtiyA~ thIM / / 12 / / kazcitkarAbhyAmupagUDhanAlamAlolapatrAbhitadvirepham / rajobhirantaH pariveSabandhi lIlAravindaM bhramayAJcakAra // 13 // saMjI0 - kazciditi / kazcidrAjA karAbhyAM pANibhyAmupagUDhavAlaM gRhItanAlam / AlolaizcaJcalaiH patrairabhihatAstADitA dvirephA bhramarA yena tatathoktam / rajobhiH parAgairanta: pariveSaM maNDalaM badhnAtItyanta: pariveSabandhi | lIlAravindaM bhramathAJcakAra / karasya lIlAravindavattvayAhaM bhramayitavya iti nRpAbhiprAyaH / hastapUrNako'yamapalakSaNaka itIndumatyabhiprAya: // 13 //
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 SaSThaH sargaH anvayaH - kazcit karAbhyAm upagUDhanAlam, AlolapatrAbhihatadvirepham, rajobhiH antaH pariveSabandhi lIlAravindam bhramayAMcakAra // vyAkhyA - kazcit rAjA, karAbhyAm = hastAbhyAm, upagUDham = gRhItam, nAlam =kamaladaNDaH yasya tat upagUDhanAlam, AlolAni = caJcalAni, patrANi = : dalAni, iti AlolapatrANi, taiH abhihatAH = tADitAH, dvirephA:= bhramarA: yena tat AlolapatrAbhihatadvirepham, rajobhiH parAgaiH puSpareNubhirityarthaH, antaH = madhye, pariveSam = maNDalam, baghnAti =vidadhAtIti pariveSabandhi, lIlAyA: = krIDAyAH, aravindam = kamalam, iti lIlAravindam bhramayAMcakAra = bhrAmayAmAsa / samAsaH - upagUDham nAlam yasya tat upagUDhanAlam, AlolAni ca tAni patrANi, taiH abhihatAH dvirephAH yena tat AlolapatrAbhihatadvirepham, antaH pariveSaM nAtIti tat antaHpariveSabandhi, lIlAyAH aravindamiti tat lIlAravindam / hindI - una rAjAoM kI vividha ceSTAoM ko dikhAte haiM- koI rAjA donoM hAthoM se pakar3A hai DaMThala jisakA aura jisane caMcala pattoM se bhauroM ko mAra bhagAyA hai tathA jisameM parAgoM se maNDala bandha gayA hai aise sundara kamala ko ghumAne lagA / hAtha ke lIlA kamala kI taraha, mere sAtha vivAha ho jAne para maiM bhI tumhAre izAre para nAcUMgA aisA abhiprAya rAjA kA hai| yaha rAjA hAtha hilAne vAlA kulakSaNa hai, aisA indumatI kA abhiprAya hai / / 13 / / visrastamasAdaparo vilAsI ratnAnuviddhAGgadakoTilagnam / prAlambamutkRSya yathAvakAzaM ninAya sAcIkRta cAruvaktraH || 14 || ) 1 saMjI0 - visrastamiti / vilasanazIlo vilAsI / 'vau kaSalasakatthasrambha:' iti ghinuNpratyayaH / aparo rAjAMsAdvisrastaM ratnAnuviddhaM ratnakhacitaM yadaGgadaM keyUraM tasya koTilagnaM prAlambamRjulambinIM srajam / 'prAlambamRjulambi syAtkaNThAt' ityamaraH / 'prAvAram' iti pAThe tUttarIyaM vastram / utkRSyoddhRtya sAcIkRtaM tiryakkRtaM cAru vaktraM yasya sa tathoktaH san yathAvakAzaM svasthAnaM ninAya / prAvArotkSepaNacchalenAhaM tvAmevaM parirapsya iti nRpAbhiprAyaH / gopanIyaM kiJcidaMge'sti tato'yaM prAvRNuta indumatyabhiprAya: // 14 //
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-aparaH vilAsI aMsAt vitrastam ratnAnuviddhAMgadakoTilagnam prAlambam utkRSya sAcIkRtacAravaktraH san yathAvakAzam ninAya // 14 // vyAkhyA-vilasati tacchIla : iti vilAsI = vilasanazIla:, apara: anyaH rAjA aMsAt skandhAt, visrastam-galitam, ratnaiH hIrakAdibhiH,anuviddham khacitam yat aMgadam-keyam iti ratnAnuviddhAMgadam tasya koTau = koNe, lagnam saMzliSTam, iti ratnAnuviddhAMgadakoTilagnam prAlambam RjulambinIm mAlAm, (kvacit pustake prAvAramiti pAThe tu prAvAram = uttarIyavastram ) utkRSya = uddhRtya na sAci, iti asAci, asAci sAci kRtamiti sAcIkRtam-tiryavakRtam, cAru-sundaram, vaktram mukham yena saH sAcIkRtacAruvaktraH san yathAvakAzam == yathAsthAnam ninAya = nItavAn / samAsaH-vilasati tacchIla: iti vilAsI, ratnaiH anuviddham yat aMgadamiti ratnAnuviddhAMgadam, ratnAnuviddhAMgadasya koTiH, tatra lagnamiti tatra ratnAnuviddhAMgadakoTilagnam, avakAzamanatikramya iti yathAvakAzam / na saci iti asAci, asAci sAci saMpadyamAnamiti sAcIkRtam, sAcIkRtaM cAru vaktraM yena saH sAcIkRtacAruvaktraH / hindI-dUsare vilAsI (zaukIna) rAjA ne kandhe se sarakI huI aura ratnoM se jar3ita bhujabandha ke kone meM ulajhI huI, ratnoM kI lambI mAlA ko uThAkara kucha tirachA mukha karake phira se kaNTha meM ThIka sthAna meM rakha diyaa| aisA karake rAjA ne yaha saMketa kiyA ki maiM hamezA tumako gale kA hAra banAe rahU~gA / isake viparIta indumatI ne yaha samajhA ki isake kandhe meM kucha roga kubar3a Adi haiM, ataH use yaha chipA rahA hai / / 14 // AkuJcitAgrAGgalinA tato'nyaH kinycitsmaavjitnetrshomH| tiryagvisaMsapinakhaprabheNa pAdena haimaM vililekha pITham // 15 // saMjI0-AkuJciteti / tataH pUrvoktAdanyo'paro rAjA kiJcitsamAvarjitanetrazobha ISadakpiAtitanetrazobhaH san / AkuJcitA AbhugnA agrAGagulayo yasya tena tiryagvisaMsapiNyo nakhaprabhA yasya tena ca pAdena haimaM hiraNmayaM pIThaM pAdapIThaM vililekha likhitvaan| pAdAGagulInAmAkuJcanena tvaM matsamIpamAgacchati napAbhiprAyaH / bhUmivilekhako'yamapalakSaNaka itIndumatyAzayaH / bhUmivilekhanaM tu lakSmIvinAzahetuH // 15 //
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH . anvayaH-tataH anyaH kiMcitsamAvajitanetrazobhaH san AkuJcitAgrAMgulinA tiryagvisaMsarpinakhaprabheNa pAdena haimaM pITham vililekha // 15 // vyAkhyA--tata: = tasmAt == pUrvoktAt anya: = aparaH rAjA, kiMcit = ISata samAvarjitA=arvAkpAtitA netrayoH = cakSuSoH zobhA= kAnti: yena saH kiMcitsamAvajitanetrazobha : san, AkuJcitA = ISadbhugnA: agrAMgulayaH = aMgulyagrabhAgA: yasya sa tena, AkuJcitApAMgulinA, tiryavisaMsapiNyaH = sAcivisaMsarpaNazIlA: nakhAnAM = punarbhavAnAm, zobhA: kAntayaH yasya saH tena tiryagvisaMsapinakhaprameNa, pAdena=caraNena hemno vikAraH iti haima = suvarNanirmitam, pIThama = pAdAsanama, vililekha = likhitavAn / / __samAsa:--kiMcit samAvarjitA netrANAM zobhA yena saH, kiMcitsamAvarjitanetrazobhaH, AkuJcitAH agrAMgulayo yasya sa tena AkuJcitAgrAMgulinA, niryak visaMsarpiNyaH nakhAnAM prabhA: yasya sa tena, tiryagvisaMsarpinakhaprameNa / hemro vikAraH iti haimam tat / hindI-pahale se atirikta tIsarA rAjA A~khe maTakAkara jisakI a~guliyA~ kucha sikor3a lI gaI haiM aura jisake nakhoM kI kiraNeM tirachI phaila rahI haiM aise paira se sone ke pAdapITha ko likhane lagA, arthAt pIDhe ko kuredane lgaa| isa saMketa se rAjA indumatI ko apane pAsa bulAnA cAhatA hai| aura isake viparIta indumatI kA Azaya yaha hai ki yaha rAjA to jamIna khodane vAlA kulakSaNI hai, kyoMki jamIna khodanA lakSmI kA vinAzakAraka hai // 15 // nivezya vAmaM bhujamAsanArdhe tatsannivezAdadhikonnatAMsaH / kazcidvivRttatrikabhinnahAra: suhRtsamAbhASaNatatparo'bhUt / / 16 / / saMjI0-nivezyeti / kazcidrAjA vAmaM bhujamAsanArdhe siMhAsanaikadeze nivezya saMsthApya tatsannivezAttasya vAmabhujasya sannivezAtsaMsthApanAdadhikonnato'so vAmAMsa eva yasya sa tathoktaH san / vivRtte parAvRtte trike trikapradeze bhinnahAro luNThitahAraH san / 'pRSThavaMzAdhare trikam' ityamaraH / suhRtsamAbhASaNatatparo'bhUt / vAmapAvavatinaiva mitreNa sambhASituM pravRtta ityrthH| ata eva vivRttatrikatvaM ghaTate / tvayA vAmAGage nivezitayA sahaivaM vArtA kariSya iti nRpaabhipraayH| paraM dRSTvA parAGamukho'yaM na kAryakartetIndumatyabhiprAyaH // 16 //
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye anvayaH -- kazcit (rAjA) bAmam bhujam AsanArthe nivezya tatsannivezAt adhikonatAMsaH san vivRttatrikabhitrahAraH san, suhRtsamAbhASaNatatparaiH abhUt / unnataH vyAkhyA-- kazcit = rAjA, vAmam = dakSiNetaram, bhujam = bAhum, Asanasya = siMhAsanasya, ardham = ekadezastasmin AsanArthe nivezya = saMsthApya, tasya = vAmabhujasya, saMnivezaH = sthApanam tasmAt tatsaMnivezAt, adhikaH = vizeSaH, = uccaH utthitaH, aMsaH = vAmAMsaH yasya saH, adhikonnatAMsaH, san vivRttam = parAvRttam, trikam = pRSThavaMzAgharam, iti vivRttatrikam tatra bhinnaH luThita:, hAraH = maNimAlA yasya saH, vivRttatrikabhinnahAraH san suhRdA = mitreNa ( saha ) samAbhASaNam = AlApaH, tatra tatparaH = saMlagna: - pravRtta ityartha:, iti suhRtsamAbhASaNatatpara:, abhUt = abhavat jAta iti yAvat / hindI -- koI rAjA apane bAe~ hAtha ko siMhAsana ke Adhe bhAga meM rakhakara bAIM ora baiThe mitra se vArtAlApa karane lagA / aura bAe~ hAtha ke vahA~ rakhane se bAyA~ kandhA U~cA uTha gayA, ataeva gale kA hAra ghumI huI pITha para laTaka gayA / vAmAMga meM baiThAkara tumhAre sAtha isI prakAra premAlApa kiyA karU~gA yaha rAjA kA abhiprAya thA, kintu indumatI ne jAna liyA ki dUsare ko dekhakara mu~ha pherane vAlA yaha to kartavyaparAGamukha hai ||16|| 16 = vilAsinIvibhramadantapatramApANDuraM ketakabarha manyaH / priyAnitam bocitasanni dezairvipATayAmAsa yuvA nakhAgraiH // 17 // saMjI0 - vilAsinIti / anyo yuvA vilAsinyAH priyAyA vibhramArtha dantapatraM dantapatrabhUtamApANDuraM ketaka rha ketakadalam / 'dale'pi barham' ityamaraH / priyAnitamba ucitasannivezairabhyastanikSepaNairnakhAgraivipATayAmAsa vidArayAmAsa / ahaM tava nitamba evaM nakhavraNAdIndAsyAmIti nRpAzayaH / tRNacchedakavatpatrapATako'yamapalakSaNaka itIndumatyAzayaH // 17 // anvayaH - anyaH yuvA vilAsinIvibhramadantapatram ApANDuram, ketaka barham, priyAnitambocitasaMnivezaiH nakhAyaiH, vipATayAmAsa // 17 // vyAkhyA- anyaH aparaH, yuvA=taruNaH, vilAsinyAH priyAyAH, vibhramArtham = vilAsaprayojanakaM, dantapatram dantapatrabhUtam, karNabhUSaNabhUtamityanye, iti vilAsinI
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 17 vibhramadantapatram, ApANDuram = kiJciddhavalam, ketakasya - ketakyAH, barham = dalam, priyAyA: = svabhAryAyAH, nitambaH = kaTipazcAdbhAgaH, iti priyAnitambastasmin ucitaH = abhyastaH, saMnivezaH = nikSepaNam yeSAntAni priyAnitambocitasaMnivezAni taistathoktaiH, nakhAnAm = kararuhANAm, agrANi = agrabhAgAH, taiH, nakhAgraiH, yAmAsa = vidArayAmAsa / vipATa samAsa: -- vilAsinyAH vibhramArthaM dantapatramiti vilAsinIvi bhramadantapatraM tat / AsamantAt pANDuramiti tat ApANDuram, ketakasya barhamiti ketaka rham tat, nitarAM tamyate iti nitambaH priyAyA: nitambaH priyAnitambastatra ucitaH saMnivezaH yeSAntAni taiH priyAnitambocitasaMnivezaiH nakhAnAm agrANi taiH nakhAgraiH / hindI - - eka dUsarA javAna rAjA, priyA ke nitamboM para cihna banAne meM abhyasta nakhoM se kevar3e ke una supheda pattoM ko nocane lagA jo ki kisI vilAsI strI ke zrRMgAra ke lie kAna ke AbhUSaNa ke samAna kaTe the / maiM tumhAre nitamba para isI prakAra nakhacihna lagAU~gA, yaha abhiprAya rAjA kA thA / aura indumatI ne socA ki yaha to tinake tor3ane kI taraha patte ko chedane vAlA kulakSaNI hai // 17 // 3 kuzezayAtAmratalena kazcitkareNa rekhAdhvajalAJchanena / ratnAGgulIyaprabhayAnuviddhAnudIrayAmAsa salIlamakSAn // 18 // -- saMjI0 - - kuzezayeti / kazcidrAjA kuzezayaM zatapatramivAtA sraM talaM yasya tena / 'zatapatraM kuzezayam' ityamaraH / rekhArUpo dhvajo lAJchanaM yasya tena kareNa / aGagulaghu bhavAnyaGgulIyAnyUrmikAH / 'aGagulIyakamUrmikA' ityamaraH / 'jihvAmUlAGagulezchaH' iti chapratyayaH / ratnAnAmaGgulIyAni teSAM prabhayAnuviddhAnvyAptAnakSAnpAzAn / 'akSAstu devanAH pAzakAzca te' ityamara: / salIlamudArayAmAsocci - kSepa | ahaM tvayA sahaivaM raMsya iti nRpAbhiprAyaH / akSacAturyeNa kApuruSo'yamitIndumatyabhiprAya: / ' akSarmA dIvyet, iti zrutiniSedhAt // 18 // anvayaH - kazcid kuzezayAtA mratalena, rekhAdhvajalAJchanena kareNa ratnAMgulIyaprabhayAnuviddhAn akSAn salIlam udIrayAmAsa / vyAkhyA -kazcit=anyo rAjA, kuzezayaM = raktotpalamiva, AtAmram = Araktam, talam==pANitalam yasya sa tena kuzezayAtA mratalena, rekhArUpo dhvaja iti rekhAdhvajaH,
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 raghuvaMzamahAkAvye rekhAdhvajaH = lekhApatAkA, bhAgyasUcakapANirekhArUpadhvaja ityarthaH, lAJchanam-cihna yasya sa tena rekhAdhvajalAJchanena kareNa =pANinA, aMguliSu bhavanti, aMgalIyAni, ratnAnAm hIrakAdimaNInAm aMgulIyAni = mudrikAH, teSAM prabhA = kAntiH tayA, ratnAMgulIyaprabhayA, anuviddhAn = vyAptAn , akSAn = pAzAn lIlayA sahitamiti, salIlam = sakrIDama, udIrayAmAsa = uccikssep| samAsa:- kuzezayamiva AtAnaM talaM yasya sa tena tathoktena, rekhArUpo dhvajaH lAJchanaM yasya sa tena rekhAdhvajalAJchanena, aMgulISu bhavAni aMgulIyAni, ratnAnAm aMgulIyAnIti ratnAMgulIyAni teSAM prabhA tayA ratnAMgulIyaprabhayA, lIlayA sahitamiti salIlam / hindI---koI dUsarA rAjA, jisakI hathelI kamala ke samAna lAla thI, evaM jisa hathelI para rekhArUpI dhvajA kA cihna banA thA, aise apane hAtha meM una pAzoM ko uchAla rahA thA, jisa para ratnajaTita aMgUThI kI kAnti jhalaka rahI thii| maiM tumhAre sAtha vivAha ho jAne para sadA isa prakAra pAsA khelA karU~gA yaha rAjA kA abhiprAya thA, kintu juA khelane meM catura yaha kApuruSa hai yaha indumatI kA abhiprAya thA // 18 // kazcidyathAbhAgamavasthite'pi sva sannivezAdvayatilavinIva / vajrAMzugarbhAGgulirandhramekaM vyApArayAmAsa karaM kirITe // 19 // saMjI-kazciditi / kazcidyathAbhAgaM yathAsthAnamavasthite'pi svasannidezAdvayatilaGighanIva svasthAnAccalita iva kirITe vajrANAM kirITagatAnAmaMzavo garbhe yeSAM tAnyaGagulirandhrANi yasya tamekaM karaM vyApArayAmAsa / kirITavanmama zirasi sthitAmapi tvAM bhAra na manya iti nRpAbhiprAyaH / zirasi nyastahasto'yamapalakSaNa itIndumatyabhiprAyaH // 19 // ___ anvayaH-kazcita yathAbhAgam avasthite api svasaMnivezAta vyatilaMghani iva kirITe vanAMzugarbhA gulirandhram ekam karam vyApArayAmAsa / vyAkhA-kazcit-rAjA, bhAgam sthAnamanatikramyeti, yathAbhAgam yathAsthAnam,avasthite vartamAne'pi, svasya=nijasya, saMnivezaH sthAnam,tasmAt svasaMnivezAt vyatilaMdhini = calite, ivayathA, kirITe = mukuTe, aMgulInAm = karazAkhAnAm,
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH randhrANi chidrANIti aMguli randhrANi, vajrANAm =mukuTajar3itahIrakAdInAm aMzavaH= kiraNAH garbha-madhye yeSAM tAni, iti vajrAMzugarbhANi, vajrAMzugarbhANi aMgulirandhrANi yasya sa tam tathoktam, ekam =dvayoranyataram, karam hastam vyApArayAbhAsa prayojayAmAsa / samAsaH-bhAgamanatikramya yathAbhAgam, svasya saMnivezaH svasaMnivezastasmAt svasaMnivezAt, aMgulInAm randhrANi iti aMgulirandhrANi, vajrANAm aMzavaH garbhe yeSAM tAni vajrAMzugarbhANi, vajrAMzugarbhANi aMgulirandhrANi yasya sa tam vjraaNshugrbhaanggulirndhrm| hindI-koI dUsarA rAjA, ThIka apanI jagaha rakhe rahane para bhI mAno apane sthAna se saraka gayA ho, aise mukuTa para eka hAtha ko bAra-bAra pherane lgaa| jisa hAtha kI aMguliyoM ke bIca kA bhAga ratnoM kI kiraNoM se camaka uThatA thaa| ___ isa mukuTa kI taraha mere sira A~khoM para car3hI huI tumako maiM bhAra svarUpa nahIM maangaa| arthAt sadA sira A~khoM para tumako rakhUgA, yaha rAjA kA abhiprAya thaa| kintu indumatI ne samajhA ki yaha to mastaka para hAtha rakhane vAlA kulakSaNI hai / / 19 // tato nRpANAM zrutavRttavaMzA puMdatpragalbhA prtihaarrkssii| prAksannikarSa magadhezvarasya nItvA kumArImavadatsunandA // 20 // saMjI0-tata iti / tato'nantaraM nRpANAM zrutavRttavaMzA zrutanRpavRttavaMzetyarthaH / sApekSatve'pi gamakatvAtsamAsaH / pragalbhA vAgminI sunandA sunandAkhyA pratihAraM rakSatIti pratihArarakSI dvaarpaalikaa| krmnnynnprtyyH| 'TiDDhANadvayasacdaghnanmAtractayapThakaThakaJkvarapaH' ityanena GIp / prAkprathamaM kumArImindumatIm / magadhezvarasya sannikarSa samIpaM nItvA puMvatpuMsA tulyam / 'tena tulyaM kriyA cedvatiH' iti vatipratyayaH / avadat // 20 // anvayaH-tataH nRpANAm zrutavRttavaMzA puMvatpragalbhA, sunandA pratihArarakSI, prAk kumArIm magadhezvarasya saMnikarSam nItvA avadat / vyAkhyA-tataH = anantaram, nRpANAm = rAjJAm, vRttAni = caritAni, vaMzAH = kulAnIti, vRttavaMzAH, zrutAH = AkarNitAH vRttavaMzA yayA sA zrutavattavaMzA, paMsA tulyamiti puMvat puruSavat pragalbhA = vAgminI, sunandA = etannAmrI pratihAram
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 raghuvaMzamahAkAvye rakSatIti pratihArarakSI = dvArapAlikA, prAk =prathamam, kumArIm = indumatIm, magadhAnAmIzvara iti magadhezvaraH tasya magadhezvarasya sanikarSa = samIpama, nItvA = prApayya, avadat = uktvtii| samAsaH-nan = janAn pAnti = rakSantIti napAsteSAm napANAm vattAni ca vaMzAzceti vRttavaMzAH, zrutAH vRttavaMzA yayA sA zrutavRttavaMzA, puMsA tulyamiti puMvat, prakarSeNa galbhate iti pragalbhA, pratihAraM rakSatIti pratihArarakSI, magaghAnAmIzvara iti magadhezvarastasya magadhezvarasya / hindI-isake pazcAt rAjAoM ke caritra evaM vaMzAvalI ko jAnanevAlI puruSoM ke samAna bar3I hI DhITha bolane vAlI sunandA nAma kI pratihArI (ranivAsa kI dvArapAlikA ) sarvaprathama indumatI ko magadha nareza ke pAsa le jAkara kahane lgii|| 20 // asau zaraNyaH zaraNonmukhAnAmagAdhasattvo magadhapratiSThaH / rAjA prajAraJjanalabdhavarNaH parantapo nAma ythaarthnaamaa||21|| saMjI0-asAviti / asau rAjA / asAviti purovartino nirdezaH / evmuttrtraapidrssttvym| zaraNonmukhAnAM zaraNArthinAM zaraNyaH zaraNe rakSaNe sAdhuH, 'tatra sAdhuH' iti yatpratyayaH / zaraNaM bhavitumarhaH zaraNya iti nAthaniruktirnimU lava / agAdhasaravo gambhIrasvabhAvaH / 'sattvaM guNe pizAcAdI bale dravyasvabhAvayoH' iti vizvaH / magadhA janapadAH teSa pratiSThAspadaM yasya sa magadhapratiSThaH, 'pratiSThA kRtyamAspadam' ityamaraH / prajAraJjane labdhavarNo vickssnnH| yadvA prajAraJjanena lbdhotkrssH| parAJchastApayatIti parantapaH parantapAkhyaH / 'dviSatparayostApe' iti khcprtyyH| 'khaci hrasvaH' iti hrasvaH / 'arurdviSadajantasya mam' iti mumAgamaH / nAmeti prasiddhau, yathArthanAmA, zatrusantApanAditi bhAvaH // 21 // ___ anvayaH-asau rAjA zaraNonmakhAnAm zaraNyaH agAdhasattvaH magadhapratiSThaH prajArajanalabdhavarNaH parantapaH nAma yathArthanAmA, astIti zeSaH / vyAkhyA-asau zurovartI rAjA = bhUpAla:, zaraNArtham unmukhA iti zaraNonmukhAsteSAM zaraNonmukhAnAm = zaraNAgatAnAm, zaraNe sAdhuriti zaraNya:-rakSakaH, agAgha gambhIram sattvaM svabhAvo balaJca yasya saH agAdhasattvaH, magadheSu magadhajanapadeSu pratiSThA-Aspadam yasya sa magadhapratiSThaH, prajAnAm = janAnAm, raJjane
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH anuraJjane prasAdane labdhavarNaH vicakSaNaH iti prajArajanalabdhavarNaH, athavA prajAraMjanena labdhavarNaH = prAptotkarSaH / parAn = zatrUma tApayati = khedayatIti parantapaH = parantapAkhyaH nAma = prasiddham , yathArtham = anvartham , nAma = abhidheyaM yasya sa yathArthanAmA zatrUNAM saMtApadAnAdityarthaH / samAsa:-zaraNArtham unmukhAsteSAM shrnnonmukhaanaam| zaraNe sAdhuriti shrnnyH| agAdhaM sattvaM yasya saH agAdhasattvaH, magadheSu pratiSThA yasya sa magadhapratiSThAH, prajAnAM raJjane labdhavarNaH prajAraMjanalabdhavarNaH, yadvA prajAraJjanena labdhavarNaH, parAm tApayatIti parantapaH, yathArtha nAma yasya saH, ythaarthnaamaa| hindI-ye sAmane baiThA huA rAjA, zaraNa meM Aye huoM kI rakSA karanevAlA, aura bar3A parAkramI magadha meM pratiSThita paraMtapa nAma vAlA hai| apanI prajA ko sukha zAnti dekara bar3A nAma kamAyA hai| zatruoM ko santApa dene ke kAraNa vAstava meM inakA parantapa nAma sArthaka hai // 21 // kAmaM nRpAH santu sahasrazo'nye rAjanvatImAhuranena bhUmim / nakSatratArAgrahasakulApi jyotiSmatI candramasava raatriH||22|| sajI0-kAmamiti / anye nRpAH kAmaM sahasrazaH santu / bhUmimanena rAjanvatI zomanarAjavatImAhuH, naitAdRkkazcidastItyarthaH / 'surAjJi deze rAjanvAnsyAttato'nyatra rAjavAn' ityamaraH / 'rAjanvAnsaurAjye' iti nipaatnaatsaaghuH| tathA hi-nakSatrarazvinyAdimistArAbhiH sAdhAraNajyotibhirgrahI mAdibhizca saGakulApi rAtrizcandramasaiva jyotirasyA astIti jyotiSmatI, nAnyena jyotiSetyarthaH // 22 // ___ anvayaH-anye nRpAH kAmam sahasrazaH santu, bhUmim anena rAjanvatIm AhuH nakSatratA grahasaMkulA api rAtriH candramasA eva jyotiSmatI / vyAkhyA--anye =apare, nRpAH = bhUpAlAH, sahasrazaH = anekazaH asaMkhyAH, santu = bhavantu, (kintu) bhUmim = pRthivIm, anena = parantapena, rAjA asti asyAH sA rAjanvatI tAM rAjanvatIm == rAjavatIm AhuH = kathayanti, janAH, etAdRzaH ko'pi nAstItyarthaH, nakSatrANi =azvinyAdIni tArAH = sAdhAraNatArakAH grahAH = bhaumAdayaH, eteSAmitaretarayogaH, iti nakSatratArAgrahAH taiH saMkulAvyAptA
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 raghuvaMza mahAkAvye iti nakSatratArAgrahasaMkulA api rAtriH rajanI, candramasA = candreNa eva = nizcitam jyotiH = nakSatraM prakAzazca asyA astIti jyotiSmatI nAnyena kenApi / samAsaH-surAjaH asyAH astIti rAjanvatI tAm rAjanvatIm, nakSatrANi tArAH grahAzceti nakSatratArAgrahAstaiH saMkulA iti nakSatratArAgrahasaMkulA, jyotiH asti asyA iti jyotiSmatI / hindI - - yadyapi saMsAra meM dUsare hajAroM rAjA haiM, kintu pRthivI inhIM ke rahane se acche rAjAvAlI kahalAtI hai / jaise--nakSatroM tAroM aura grahoM se bharI rahane para bhI rAtri, candramA se hI cA~danIvAlI kahalAtI hai / / 22 / / kriyAprabandhAdayamadhvarANAmajasramAhUta sahasranetraH / zacyAzciraM pANDukapolalambAnmandArazUnyAnalakAMJcakAra / / 23 // saMjI0 - anyaM parantapo'dhvarANAM RtUnAM kriyAprabandhAnuSThAnasAtatyAt avi| cchannAdanuSThAnAdityarthaH / ajasraM nityamAhUtasahasranetraH saMzciraM zacyA alakANDapANDukapolayorlambAnsrastAn / pacAdyac / mandAraiH kalpadrumakusumaiH zUnyAMzcakAra / proSitabhartRkA hi kezasaMskAraM na kurvanti / 'proSite malinA kRzA' iti / krIDAM zarIrasaMskAraM samAjotsavadarzanam | hAsyaM paragRhe yAnaM tyajetproSitabhartRkA / / ' iti ca smaraNAt // 23 // anvayaH - ayam, adhvarANAm, kriyAprabandhAt, ajasram AhUtasahasranetraH san zacyAH, alakAn pANDukapolalambAn mandArazUnyAn cakAra / 1 vyAkhyA -ayam = parantapaH adhvarANAm = yajJAnAm kiyAyAH = anuSThAnasya prabandhaH = nairantaryam tasmAt kriyAprabandhAt ajasram = nityam, AhUtaH = AkAritaH, sahasranetra: a: = indraH yena sa AhUtasahasranetra : san, ciram = cirakAlam, zacyAH = indrANyAH alakAn = kezAn pANDU pItavarNau ca tau kapolau = gaNDasthalI iti pANDukapolau tayoH pANDukapolayo: lambAH = srastAstAn kANDukapolalambAn, mandAraiH = kalpavRkSapuSpaiH zUnyAH = rahitAstAn mandArazUnyAn, cakAra = kRtavAn / indrasya sarvadA parantapayajJe sannidhAnAt indrANI proSitabhartRkA jAtA, proSitabhartRkA sAdhvI ca kezAdisaMskAraM na karoti, smRtiSu niSedhAdityarthaH / -
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH samAsa:--kriyAyAH prabandhastasmAt kriyAprabandhAt sahasraM netrANi yasya saH sahasranetraH AhUtaH sahasranetraH yena sa AhUtasahasranetraH, pANDU ca tI kapolau iti pANDukapolo, tayoH lambAstAn pANDukapolalambAn, mandAraiH zUnyAstAn mandArazUnyAn / hindI-isa parantapa rAjA ne yajJoM ke nirantara anuSThAna karake bAra-bAra apane yajJa meM indra ko bulAkara indrANI ke kezoM ko jo ki pIle kapoloM para laTaka rahe haiM, kalpavRkSa ke phUloM se zUnya kara diyaa| arthAt indra ke yajJa meM cale jAne se indrANI proSitabhartRkA ho jAtI thI aura isa kAraNa vaha kezoM ko phUloM se nahIM sajAtI thI // 23 // anena cedicchasi gRhyamANaM pANi vareNyena kuru praveze / prAsAdavAtAyanasa zritAnAM netrotsavaM puSpapurAGganAnAm // 24 // saMjI0--aneneti / vareNyena varaNIyena / vRNoteroNAdika eNyapratyayaH / anena rAjJA gRhyamANaM pANimicchasi cet, pANigrahaNamicchasi cedityarthaH / praveze pravezakAle prAsAdavAtAyanasaMzritAnAM rAjabhavanagavAkSasthitAnAM puSpapurAGaganAnAM pATaliparAGganAnAM netrotsavaM kuru / sarvottamAnAM tAsAmapi darzanIyA bhaviSyasIti bhAvaH / / 24 // anvayaH-vareNyena anena gRhyamANaM pANim, icchasi cet, praveze prAsAdavAtAyanasaMzritAnAm puSpapurAMganAnAm netrotsavaM kuru|| vyAkhyA-vareNyena varaNIye = vivAhayogyenetyarthaH anena = rAjJA parantapena gRhyate asau gRhyamANastaM gRhyamANam = triyamANam , pANim = karam, icchasi = vAMchasi, cet = vivAhaM kartumicchasi yadItyarthaH, praveze = purapravezasamaye, prAsAdAnAm = rAjabhavanAnAm, vAtAyanAni = gavAkSAstatra saMzritAH = upaviSTAH sthitA ityarthaH, tAsAm prAsAdavAtAyanasaMzritAnAm, puSpapurasya, pATaliputrasya, aMganAH = striyastAsAm puSpapurAGganAnAm, netrANAm = cakSuSAm, utsavaH = AnandaH sukhamityarthaH tam netrotsavam kuru = kuryaaH| samAsaH-varituM yogyaH vareNyastena vareNyena, gahayate asau gRhyamANastaM gRhyamANam, prAsAdAnAm vAtAyanAni teSu sazritAstAsAmprAsAdavAtAyanasaMzritAnAm, puSpapurasya aGganAstAsAm puSpapurAGganAnAm , netrANAm utsavastam netrotsavam /
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 raghuvaMzamahAkAvye hindI-vivAha ke yogya isa rAjA ke sAtha yadi tuma vivAha karanA cAhatI ho, to inakI rAjadhAnI meM praveza ke samaya mahaloM ke jharokhoM meM baiThI huI pATaliputra nagara kI striyoM ke netroM ko Anandita karo, arthAt vahA~ kI sarvottama striyA~ bhI tumhArI sundaratA ko dekhakara prasanna hoMgI // 24 // evaM tayoktaM tamavekSya kinycidvisrsiduurvaangkmdhukmaalaa|| __ RjupraNAmakriyayaiva tanvI pratyAdidezanamabhASamANA // 25 // saMjI0-evamiti / evaM tayA sunandayokte sati taM parantapamavekSya kiJcidvisaMsinI dUrvAnA dUrvAcillA makapAlA guDapuSpamAlA yasyAH sA 'madhuke tu guDapuSpamavudrumau' ityamaraH / varaNe zithila prayatneti bhAvaH / tanvIndumatyenaM nRpamabhASamANA bhAvazUnyayA praNAmakriyayava pratyAdideza parijahAra / / 25 // __ anvayaH-evam tayA ukte sati, tam avekSya kiMcit visrasidUrvA kamadhUkamAlA tanvI enam abhASamANA RjapraNAmakriyayA eva prtyaadidesh| vyAkhyA---evam = pUrvoktaprakAreNa, nayA = sunandayA, ukte = kathite sati, tam = parantapam , avekSya = avalobatha, kicit = ISat, vitraMsinI = sastA, dUrvAGkA zataparvikAMkA madhUkAnAm = guDapuSpANAm mAlA = sak yasyAH sA kiMcidvitraMsidurvA kamadhUkamAlA, tanvI = kRzA=indumatItyarthaH enam = rAjAnam bhASate iti bhASamANA na bhASamANeti abhASamANA-abruvANA, RjuH = bhAvazUnyA sAmAnyetyarthaH praNAmasya = namaskArasya kriyA = karaNam tayaiva RjupraNAmakriyAmAtreNa pratyAdidideza = pratyAkhyAtavatI / etasya varaNe zithilaprayatnA satI anyatra jagAmeti bhAvaH / / samAsa:----dUrvANAm aGka: yasyAM sA dUrvAGkA, kiMcidvisaMsinI dUrvAGkA madhakAnAM mAlA yasyAH sA tathoktA / praNAmasya kriyA iti praNAmakriyA, Rja : praNAmakriyA, iti RjupraNAmakriyA tagA tthoktyaa| bhASate iti bhASamANA na bhASamANA iti abhaassmaannaa| hindI--isa prakAra sunandA ke kahane para aura isa parantapa rAjA ko dekhakara jisake hAtha kI dUba meM guthI huI mahuve kI mAlA kucha saraka gaI aisI indumatI binA kucha kahe sune hI, sIdhA sA praNAma karake usa rAjA ko asvIkAra kara diyaa| arthAt parantapa rAjA ko chor3akara Age bar3ha gaI / / 25 //
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 25 tAM saiva vetragrahaNe niyuktA rAjAntaraM rAjasutAM ninaay| samIraNottheva taraGgalekhA padmAntaraM mAnasa rAjahaMsIm // 26 // saMjI0--tAmiti / saiva nAnyA, citajJatvAditi bhAvaH / vetragrahaNe niyuktA dauvArikI sunandA tAM rAjasutAM rAjAntaramanyarAja ninAya / nayatirdvikarmakaH / kathamiva ? samIraNotthA vAtotpannA taraGgalekhormipaGiktAnase sarasi yA rAjahaMsI tAM padmAntaramiva // 26 / / / ___anvayaH-sA eva vetragrahaNe, niyuktA, tAm rAjasutAm samIraNotthA taraMgalekhA mAnasarAjahaMsIm padmAntaram iva ninAya / vyAkhyA---sA = pUrvoktA eva = cittajJatvAt nAnyetyarthaH, vetrasya grahaNam = svIkArastasmin vetragrahaNe niyuktA = niyojitA dvArapAlikA, sunandA tAm = pUrvoktAm rAjJaH = nRpasya sutA = putrI iti rAjasutA = indumatI tAm rAjasutAm, samIraNena = vAyunA utthA utpannA iti samIraNotthA, taraMgANAm = UrmINAm lekhA = paMktiriti taraMgalekhA mAnase mAnasasarovare yA rAjahaMsI sitA haMsI, tAm anyat padmiti padmAntaram = kamalAntaram, tad iva yathA ninAya ninye / samAsaH-vetrasya grahaNamiti vetragrahaNaM tasmin vetragrahaNe / rAjJaH sutA, iti rAjasutA tAm, rAjasutAm samIreNa utthA iti samIraNotthA, taraMgANAm lekhA taraMgalekhA, haMsInAM rAjJI iti rAjahaMsI mAnase rAjahaMsI tAm mAnasarAjahaMsIm, anyat padmiti padmAntaram tat / hindI--jisa prakAra vAyu se uThI taraMgoM kI paramparA mAnasasarovara kI rAjahaMsinI ko eka kamala se dUsare kamala ke pAsa pahu~cA detI hai, usI prakAra usI dvArapAlikA sunandA ne rAjaputrI indumatI ko bhI dUsare rAjA ke pAsa pahu~cA diyaa| arthAt magadhezvara ko chor3akara dUsare rAjA ke pAsa le jAkara khar3I kara dI // 26 // jagAda cainAmayamaGganAthaH surnggnaapraathityauvnshriiH| vinItanAgaH kila sUtrakArairaindraM padaM bhUmigato'pi bhungkte||27|| saMjI0-jagAdeti / enAmindubhatI jagAda / kimiti, ayamaGganAtho'GgadezAdhIzvaraH surAGganAbhiH prArthitA kAmitA yauvanazrIryasya sa tathoktaH, purA
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye kilainamindrasAhAyyArthamindrapuragAminamakAmayantApsarasa iti prasiddhiH / kiJca sUtrakArairgajazAstrakRdbhiH pAlakAdibhirmaharSibhivinItanAgaH zikSitagajaH / kiletyai tihye / ata eva bhUmigato'pyandraM padamaizvaryaM bhuGakte, bhUrloka eva svargasukhamanubhavatItyarthaH / gajApsarodevarSisevyatvamaindrapadazabdArthaH / purA kila kutazcicchApakAraNAd bhuvamavatIrNaM diggajavargamAlokya svayamazakterindrAbhyanujJayA''nItairdevarSibhiH praNItena zAstreNa gajAnvazIkRtya bhuvi sampradAyaM prAvartayaditi kathA gIyate / / 27 / / anvayaH-enAm jagAda ca ayam aMganAthaH surAMganAprArthitayauvanazrI:sUtrakAraH vinItanAgaH kila, ata: eva bhUmigataH api aindram padam bhungkte| vyAkhyA--sunandA enAm = indumatIm, jagAda = uvAca, ayam = pUrovartI rAjA aMgAnAm = aMgajanapadAnAm nAthaH = svAmI, yauvanasya zrIriti yauvanazrIH surANAm = devAnAm aMganAH=apsarasa:, tAmiH prArthitA = yAcitA kAmitA yauvanazrI:= tAruNyasaundarya yasya saH surAMganAprArthitayauvanazrIH, sUtrANi kRtavantaste sUtrakArAstaiH sUtrakAraH = gajazAstrakAraiH, vinItAH zikSitAH, nAgAH = gajA: yasya sa vinItanAgaH, kila iti aitihye, ata eva, bhUmau pRthivyAm, gataH = prAptaH, iti bhUmigataH api indrasya idamiti aindram = indrasambandhi padam = aizvaryam bhuGkte = anubhavati / samAsa:--aMgAnAm nAtha : aMganAtha :, surANAm aMganA: surAMganA: tAmiH prArthitA yauvanasya zrI: yasya saH surAMganAprArthitayauvanazrI:, vinItA : nAgAH yasya sa: vinItanAgaH, sUtrANi kurvantIti sUtrakArAstaiH sUtrakAraiH, indrasyedamiti aindram, tat, bhUmau gataH bhuumigtH| hindI-aura sunandA isa indumatI se bolI ki yaha aMgadeza kA rAjA hai| devatAoM kI striyA~ bhI inakI javAnI ke saundarya kI kAmanA karatI haiM aura gajazAstra ke nirmAtA vidvAn inake hAthiyoM ko zikSA dete haiM aisA itihAsa hai| isIlie pRthvI meM rahakara bhI ye indra ke svargIya aizvarya kA bhoga karate haiM // 27 // anena paryAsayatAzrubindUnmuktAphalasthUlatamAnstaneSu / pratyarpitAH zatruvilAsinInAmunmucya sUtreNa vinaiva haaraaH||28||
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ 27 SaSThaH sargaH saMjI0-aneneti / zatruvilAsinInAM staneSu muktAphalasthUlatamAnazrubindUn / 'asramaNi zoNite' iti vizvaH / paryAsayatA prstaarytaa| bhartIvadhAditi bhaavH| anenAganAthenonmucyAkSipya sUtreNa vinA hArA eva prtyrpitaaH| avicchinnAzruvindupravartanAdutsUtrahArArpaNameva kRtamivetyutprekSA gamyate // 28 // anvayaH--zatruvilAsinInAm staneSu muktAphalasthUlatamAna azrubindUna praryAsayatA anena unmucya sUtreNa vinA hArAH eva pratyarpitAH / vyAkhyA-zatrUNAm = arINAm vilAsinyaH = kAminyaH tAsAm zatruvilAsinInAm, staneSu = kuceSu atizayena sthUlAH, iti sthUlatamAH, muktAphalamiva = mauktikamiva sthUlatamA: = atipIvarAH tAn muktAphalasthUlatamAna, azrUNAm = netrajalAnAm, bindavaH = kaNAH tAn azrubindUna paryAsayatA prastArayatA ( tAsAM pativadhAditi bhAvaH ) anena aGaganAthena, unmucya = AkSipya, sUtreNa = AdhArasUtreNa vinA = rahitam hArA: = muktAvalyaH eva pratyarpitA: prtidttaaH| bhartRvadhAt nirantaramazrubindupAtanAt sUtrarahitahArArpaNameva kRtamiti bhaavH| samAsa:--zatrUNAm vilAsinyastAsAm zatruvilAsinInAm muktAphalamiva sthUlatamAstAna muktAphalasthUlatamAn, azrUNAM bindavastAn azrubindUn / __hindI-zatruoM kI striyoM ke kucoM para moTe-moTe motiyoM ke samAna A~suoM kI bUMdoM ko phailAne vAle, isa aMgadeza ke rAjA ne, mAnoM motiyoM ke hAra haTAkara binA dhAge ke hAra hI pahanA diye haiM / arthAt isane jina rAjAoM ko yuddha meM mAra diyA thA, una rAjAoM kI striyoM ne pativiyoga meM motiyoM ke hAra utAra diye the, kintu unake nirantara rone se una stanoM para giratI huI A~suoM kI bUMde bar3e-bar3e motiyoM kI taraha lagatI thiiN| unheM dekhakara jAna par3atA thA ki mAnoM isane zatruoM kI striyoM ke gale se motI ke hAra utAra kara vinA Dore ke (A~suoM ke) hAra hI pahanA diye hoM // 28 // nisargabhinnAspadameka saMsthamasmindvayaM zrIzca sarasvatI c| kAntyA girA sUna tayA ca yogyA tvameva kalyANi tyostRtiiyaa||29|| saMjI0-nisargeti / nisargataH svabhAvato bhinnAspadaM bhinnAzrayam, shaavsthaanvirodhiityrthH| zrIzca sarasvatI ceti dvayamasminnaGaganAtha ekatra saMsthA sthitiryasya
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye tadekasaMstham ubhayamiha saMgatamityarthaH / he kalyANi ! 'bahvAdibhyazca' iti GIp / kAntyA sUnRtA satyapriyayA girA ca yogyA saMsargArhA tvameva tayoH zrIsarasvatyotRtIyA / samAnaguNayoryuvayordAmpatyaM yujyata eveti bhAvaH / dakSiNanAyakatvaM cAsya dhvanyate / taduktam -- 'tulyo'nekatra dakSiNa:' iti // 29 // anvayaH -- nisargabhinAspadam zrIzca sarasvatI ca iti dvayam asmin ekasaMstham, he kalyANi kAntyA sUnutayA girA ca yogyA tvameva tayoH tRtIyA / vyAkhyA - nisargAt = svabhAvAt, minnam = anyat Aspadam = AzrayaH yasya tat nisarga bhinnAspadam, zrIzca = lakSmIzca, sarasvatI = vAgdevI ca iti dvayam = dvitayam asmin = aMganAthe, ekasmin = ekatra, saMsthA = sthitiH yasya tat ekasaMstham, aMganAthe dvayamapi saMmilitaM vartate iti bhAvaH / he kalyANi ! = he bhadre !, kAntyA = zobhayA, sUnRtayA = satyapriyayA, girA = vANyA, yogyA = anurUpA saMbandhArhA, tvameva indumatI eva, tayoH = zrIsarasvatyoH, tRtIyA 113 tritvasaMkhyApUrikA tayoH sadRzI samAsa: - nisargAt bhinnam AspadaM yasya tat nisargabhinnAspadam, ekasmin saMsthA yasya tat ekasaMstham / hindI- - svabhAva se hI bhinna-bhinna Azraya meM rahane vAlI lakSmI aura sarasvatI, isa aMgadeza ke rAjA ke pAsa eka sAtha milakara rahatI haiM / arthAt ye vidvAn bhI haiM aura lakSmIvAn bhI | ataH he kalyANi ! saundarya se tathA madhurabhASiNI hone se tuma hI ina donoM ke sAtha tIsarI vana jAo / arthAt samAna guNavAle tuma donoM kA vivAha ThIka sukhadAyaka rahegA / / 29 / / athAGgarAjAdavatArya cakSuryAhIti kanyAmavadatkumArI / nAsau na kAmyo na ca veda samyagdraSTu nasA bhinnarucihi lokaH // 30 saMjI0 - atheti / atha kumAryAGgarAjAccakSuravatArya, apanIyetyarthaH / janyAM mAtRsakhIm / 'janyA mAtRsakhImudo:' iti vizvaH / sunandAM yAhi gacchetyavadat / 'yAteti janyAmavadat' iti pAThe janIM vadhU vahantIti janyA vadhUvandhavaH / tAn yAta gacchatetyavadat / 'janyo varavadhUjJAtipriya tulya hite'pi ca' iti vizvaH / athavA janyA vadhUbhRtyA: 'bhRtyazcApi navoDhAyA:' iti kezavaH / 'saMjJAyAM janyA -' iti yatpratyayAnto 28
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 29 nipAtaH / yadatrAha vRttikAra:-'janIM vadhU vahantIti janyA jAmAturvayasyAH' iti / yaccAmaraH 'janyAH snigdhA varasya ye' iti ttsrvmuplkssnnaarthmityvirodhH| na cAyamaGgarAjaniSedho dRzyadoSAnnApi drssttRdossaadityaah-netyaadinaa| asAvaGgarAja: kAmyaH kamanIyo neti na, kintu kAmya evetyrthH| sA kumArI ca samyagdraSTuM vivektuM na vedeti na, vedvetyrthH| kintu loko jano bhinna rucihi ruciramapi kiJcitkasmaicinna rocate / kiM kurmo na hIcchA niyantuM zakyata iti bhAvaH // 30 // anvayaH-atha kumArI aMgarAjAt cakSuH avatArya, janyAm yAhi iti avadat, asau kAmyaH na (iti) na sA ca samyak draSTuM na veda (iti) na (kintu) hi lokaH bhinnarUciH, bhavatIti zeSaH / vyAkhyA--atha -sunandAvAkyazravaNAnantaram, kumArI-indumatI aMgAnAM = rAjA-svAmI iti aGgarAjastasmAt aMgarAjAt, cakSuH = dRSTim, avatArya = apanIya, janyAm = mAtRsakhIM sunandAm, yAhi = gaccha tvamenaM parityajya agre gaccheti, avadat abrviit| asau= aMgarAjaH, kAmyaH = kamanIyaH manoharaH, na=nahi, iti na, kintu sundara eva, sA=indumatI ca, samyak = suSThu prakAreNa, draSTum = avalokayituM vivektumityarthaH, na veda =na jAnAti iti na jAnAtyeva, kintu hi = yataH lokaH janaH bhinnA=pathak ruciH=abhilASaH yasya sa minnaruciH bhavati, sarveSAM janAnAM bhinnA-bhinnA ruci: jAyate / yadvastu ekasmai janAya rocate, tadvastu anyasmai na rocate iti kiM kurmaH kasyApi janasya ruciH niyantuM na zakyeti / samAsaH-aMgAnAm rAjeti aMgarAjastasmAt, bhinnA ruciryasya saH bhinnruciH| lokyate asau lokH| hindI--isa prakAra sunandA ke vacana sunane ke pazcAt indumatI ne aMgadeza ke rAjA para se A~kheM haTAkara sunandA se kahA ki calo, Age bddh'o| kyA vaha rAjA sundara nahIM thA, athavA indumatI ne hI use ThIka se nahIM dekhA yaha bAta nahIM hai| arthAt vaha sundara bhI hai aura indumatI ne bhI ThIka se dekhA hai| kintu manuSya kI apanI-apanI ruci bhinna hotI hai| kisI ko koI sundara pratIta hotA hai aura kisI ko koI // 30 //
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye tataH paraM duSprasaha dviSadbhirnRpaM niyuktA pratihArabhUmau / nidarzayAmAsa vizeSadRzyamindu navotthAnamivendumatyai / / 31 // saMjI0-tata iti / tato'ntaraM pratihArabhUmau dvAradeze niyuktA dauvaarikii| strI dvAriM pratIhAraH' ityamaraH dviSadbhiH zatrubhirduSprasahaM duHsaham, zUramityarthaH / vizeSeNa dRzyaM darzanIyaM, ruupvntmityrthH| paramanyaM napam / navotthAnaM navodayamindumiva / indumatyai nidarzayAmAsa / / 31 // anvayaH-tataH pratihArabhUmI niyuktA dvirSAdbhaH duSprasahaM vizeSadRzyaM param nRpam navotthAnama indum iva indumatya nidarzayAmAsa / ___ vyAkhyA-tataH = anantaram pratihArasya bhUmiriti pratihArabhUmiH tasyAm pratIhArabhUmau dvArapradeze niyuktA= nirUpitA dvArapAlikA, dvissdbhiH| duHkhena prasahyate iti duSprasahastam duSprasaham = duHsaham zUram , vizeSeNa atizayena, dRzyam = darzanIyam , sundaramityarthaH, param-aparam, npam = rAjAnAm, navaM = nUtanam, utthAnam = AvirbhAvo yasya saH taM navotthAnam, indum = candram, iva = yathA, indumatya kumAe~, nidarzayAmAsa =prAdarzayat / ___ samAsaH-duHkhena prasahyate iti duSprasahastaM duSprasaham, pratihArasya bhUmistasyAM pratihArabhUmau, vizeSeNa dRzyastaM vizeSadRzyam, navam utthAnam yasya sa taM nvotthaanm| hindI-isake pazcAt dvAra kI rakSA meM niyukta kI huI sunandA ne zatruoM ke lie asahya arthAt zUravIra aura atyanta sundara eka dUsarA rAjA, indumatI ko dikhAyA jo ki navodita pUrNacandra ke samAna thA // 31 // avantinAtho'ya mudagrabAhuvizAlavakSAstanuvRttamadhyaH / Aropya cakrabhramamuSNatejAstvaSTreva yatnollikhito vibhAti // 32 // .. sNjo0-adntiiti| udagravAhurdIrghavAhuvizAlavakSAstanuvRttamadhyaH kRzavartulamadhyo'yaM raajaa'vntinaatho'vntideshaadhiishvrH| tvaSTrA vishvkrmnnaa| bhartustejovegamasahamAnayA duhitrA saMjJAdevyA prArthiteneti zeSaH / cakrabhramaM cakrAkAraM zastrottejanayantram / 'bhramo'mbunirgame bhrAntau kuNDAkhye zilpiyantrake' iti vishvH| Aropya yatne
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 31 nollikhita uSNatejAH sUrya iva vibhAti / atra mArkaNDeya: - 'vizvakarmA tvanujJAtaH zAkadvIpe vivasvatA / bhramamAropya tattajaH zAtanAyopacakrame / / ' iti // 32 // anvayaH - udagrabAhuH, vizAlavakSAH, tanuvRttamadhyaH ayam avantinAthaH, tvaSTrA cakrabhramam Aropya, yatnollikhita: uSNatejAH iva vibhAti / vyAkhyA -- udagrau dIrghau bAhU bhujau yasya sa udagrabAhuH, vizAlam = vipulam vistIrNamityarthaH, vakSaH=urasthalaM yasya sa vizAlavRkSAH, tanuH kRzaH, vRttaH=vartulaH, madhyaH madhyamaH yasya saH tanuvRttamadhyaH, ayam = purovartI rAjA, avantyAH = ujjayinyAH nAthaH = svAmI avantinAthaH astIti zeSaH, tvaSTrA -- vizvakarmaNA cakraH = cakrAkArazcAsau bhramaH = zilpiyaMtram iti cakrabhramastam cakrabhramam Aropya= Arohya, yatnena = prayatnena ullikhitaH - zAtanitaH = gharSitaH ityarthaH, iti yatnollikhita: uSNam = tigmam teja: pratApo yasya sa uSNatejA: = sUryaH iva = yathA AbhAti = dIpyate / := samAsaH - udagrI bAhU yasya sa udagrabAhu: / vizAlaM vakSaH yasya saH vizAlavakSAH, tanuH vRttazca madhyaH yasya sa tanuvRttamadhyaH, avantyAH nAthaH iti avantinAthaH, cakrazcAsau bhramastaM cakramramam uSNaM tejo yasya sa uSNatejAH, yatnena ullikhitaH iti yatnollikhitaH / 1 hindI - lambI bhujA aura caur3I chAtI tathA patalI gola kamara vAlA yaha ujjayanI kA rAjA hai / jo ki sUrya ke samAna aisA camaka rahA hai mAno vizvakarmA ne apane zAna car3hAne vAle cakra para rakhakara bar3e hI pratyana se kharAda kiyA ho / eka bAra vizvakarmA kI kanyA aura sUryadeva kI patnI saMjJAdevI ne bhagavAn sUrya ke teja ko na saha kara apane pitA se prArthanA kI, taba vizvakarmA ne sUrya kI anumati se sUrya ko apane cakra para car3hAkara kharAda diyA taba ve adhika sundara gola-maTola ho gae, aura teja bhI sahane yogya ho gayA, aisI paurANika kathA hai // 32 // asya prayANeSu samagrazakteragresa rairvAjibhirutthitAni / kurvanti sAmantazikhAmaNInAM prabhAprarohAstamayaM rajAMsi // 33 // saMjI0 - asyeti / samagrazakteH zaktitrayasampannasyAsyAvantinAthasya prayANeSu jaitrayAtrAsvagre sarairvAjibhirazvairutthitAni rajAMsi sAmantAnAM samantAdbhavAnAM rAjJAM 1
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 raghuvaMzamahAkAvye ye zikhAmaNayazcUDAmaNayasteSAM prabhAprarohAstamayaM tejokuranAzaM kurvIta / nAsIrairevAsya zatravaH parAjIyanta iti bhAvaH // 33 // anvayaH-samanazakteH asya prayANeSu agresaraH vAjibhiH utthitAni rajAMsi sAmantazikhAmaNInAm prabhArohAstamayam kurvanti / vyAkhyA--samagrAH = sampUrNAH zaktayaH = prabhAvotsAhamaMtrajA:, yasya saH samagrazaktistasya samagrazakteH, asya = avantinAthasya, prayANeSu = vijayayAtrAsu, agre saranti te agresarAstaiH agresaraiH = agragAmibhiH vAjibhiH = turaMgamaiH, utthitAni= uddhRtAni rajAMsi = reNavaH sAmantAnAm = samantAdbhavAnAm rAjJAM zikhA : = cUr3AstAsu maNayaH = ratnAni, iti te teSAm sAmantazikhAmaNInAm, prabhA=kAntiH, tasyAH prarohAH = aMkurAH teSAm, astamayaM = nAzaM kurvanti = viddhti| samAsa:--samagrAH zaktyo yasya sa tasya samagrazakteH, agre saranti te agresarAstaiH agresaraiH, sAmantAnAm zikhAsu maNayasteSAm sAmantazikhAmaNInAm prabhAyA: prarohAsteSAm astamayaH, taM pramAprarohAstamayam / hindI--trividha zaktizAlI yaha rAjA jaba apane zatruoM para car3hAI karate haiM, taba senA ke Age calane vAle ghor3oM kI TApoM se uThI huI dhUlI se zatru sAmanta rAjAoM ke mukuTa kI maNiyoM kI camaka naSTa ho jAtI hai| arthAt isa rAjA ke ghor3e hI zatruoM ko parAjita kara dete haiM / / 33 / / asau mahAkAlaniketanasya vasannadUre kila candramauleH / tamisrapakSe'pi saha priyAbhiryotsnAvato nirvizati pradoSAn // 34 // saMjI0 --asAviti / asAvavantinAthaH mahAkAlaM nAma sthAnavizeSaH / tadeva niketanaM mukuTasthAnaM yasya tasya candramaulerIzvarasyAdUre samIpe vasan / ata eva hetostamisrapakSe kRSNapakSe'pi priyAbhiH saha jyotsnAvataH pradoSAn rAtrInivizatyanubhavati kil| nityajyotsnAvihAratvametasyaiva nAnyasyeti bhAvaH / / 34 // anvayaH-asau mahAkAlaniketanasya candramauleH adUre vasan (ata eva) tamisrapakSe api priyAbhiH saha jyotsnAvataH pradoSAn nirvizati kila / vyAkhyA-asau avantinAthaH, mahAkAlam etannAmakaM sthAnam eva niketanam sthAnam yasya saH, tasya mahAkAlaniketanasya candraH induH maulau mastake yasya saH,
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 33 tasya candramaule: = Izvarasya, anatidUre = samIpe vasan = nivasan, tamisrasya = timirasya, andhakArasyetyarthaH, pakSaH = kRSNapakSaH, tasmin tamisrapakSe'pi priyAbhiH = svapatnIbhiH, saha = sArdham, jyotsnA = kaumudI vidyate yeSu te tAn jyotsnAvataH, pradoSAn = rAtrIH, nirvizati = anubhavati kila / samAsaH - mahAkAlameva niketanaM yasya saH, tasya mahAkAlaniketanasya, candraH maulau yasya tasya candramaule:, tamisrasya pakSastasmin tamisrapakSe, jyotsnA vidyate yeSu te jyotsnAvantaH, tAn jyotsnAvataH / hindI - yaha ujjayanI kA rAjA mahAkAlamandira meM rahane vAle aura mastaka para candramA ko dhAraNa karane vAle zivajI ke samIpa hI rahatA hai / ( arthAt isakA mahala mahAkAla ke pAsa meM hai ) isIlie kRSNa pakSa meM bhI yaha apanI rAniyoM ke sAtha cA~danI rAtoM kA Ananda bhogatA hai / arthAt zivajI ke mastaka para lage cA~da kI cA~danI se isakA mahala sadA jagamagAtA rahatA hai ||34|| 3 anena yUnA saha pArthivena rambhoru kaccinmanaso ruciste 1 siprAtaraGgAnilakampitAsu vihartumudyAnaparamparAsu / / 35 / / saMjI0 - aneneti / rambhe kadalIstambhAvivorU yasyAH sA rambhorUstasyAH sambodhanam / he rambhoru ! ' UrUttarapadAdIpamye' ityUGpratyayaH / nadItvA dhrasvaH / yUnAnena pArthivena saha / siprA nAma tatratyA nadI, tasyAstaraGgANAmanilena kampitA - sUdyAnAnAM paramparAsu paktiSu vihatu te tava manaso ruciH kaccit / spRhAsti kimityarthaH / 'abhiSvaGge spRhAyAM ca gabhastau ca ruciH striyAm' ityamaraH // 35 // anvayaH - he rambhoru yUnA anena pArthivena saha, siprAtaraMgAnilakampitAsu udyAnaparamparAsu vihartum te manasaH ruciH kaccit ? vyAkhyA--rambhe = kadalIstambhau iva UrU = jaGghe yasyAH sA, tasyAH saMbodhane he rambhoru | yUnA = taruNena, anena = purovartinA pRthivyA IzvaraH pArthivaH tena pArthivena = rAjJA, saha=sArdham, siprAyAH = nadyAH, taraMgAH = UrmayaH teSAm anilaH = pavanastena, kampitAH= cAlitAstAsu iti siprAtaraMgAnilakampitAsu, udyAnAnAm= upavanAnAm, paramparAH= paGktayastAsu udyAnaparamparAsu, vihartum = vihAraM kartum, te =tava, manasaH = cittasya, ruciH = abhilASaH kaccit = kim abhilASosti kimityarthaH /
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye samAsa: - rambhe iva UrU yasyAH sA tasyAH saMbuddhau he rambhoru ! pRthivyA IzvaraH pArthivastena pArthivena / siprAyAH taraMgAH siprAtaraMgA : teSAmanilastena kampitAstAsu siprAtaraMgAnilakampitAsu, udyAnAnAm paramparAstAsu udyAnaparamparAsu / 34 hindI - kele ke khambe ke samAna jA~ghavAlI ( cikanI tathA DhalavA~ jA~gha ) indumatI ! isa javAna rAjA ke sAtha avanti ke una udyAnoM meM vihAra karane kI tumhAre mana kI abhilApA hai kyA ? jinheM siprA nadI kI taraMgoM ke zItala vAyu ne sadA kampita kiyA hai / arthAt jina bagIcoM meM siprA nadI kA zItala manda aura surabhita pavana sadA haraharAtA rahatA hai // 35 // tasminnabhidyotitabandhupadma pratApasaMzoSitazatrupaGke / babandha sAnottamasaukumAryA kumudvatI bhAnumatIva bhAvam // 36 // saMjI - tasminniti / uttamasaukumAryotkRSTAGgamArdavA sendumatI / abhidyotitAnyullasitAni bandhava eva padmAni yena tasmin / tasminnavantinAthe kumudvatI / 'kumudanaDavetasebhyo matup' iti matuppratyayaH / bhAnumatyaMzumatIva bhAvaM cittaM na babandha, na tatrAnurAgamakarodityarthaH / bandhUnAM padmatvena ca nirUpaNaM rAjJaH sUryasAmyArtham / / 36 / / anvayaH - uttamasaukumAryA sA abhidyotitabandhupa me pratApasaMzoSitazatrupaGke tasmin kumudvatI bhAnumatI iva bhAvaM na babandha | uttamam = utkRSTam - vyAkhyA - sukumArasya bhAvaH karma vA saukumAryam saukumAryam zarIramArdavaM yasyAH sA uttamasaukumAryA, sA indumatI, vandhavaH = bAndhavajanAH, eva padmAni = kamalAni iti bandhupadmAni abhidyotitAni: vikacitAni, ullasitAni bandhupadmAni yena saH tasmin abhidyotitabandhupadme, pratApena tejasA, saMzoSitAH = zuSkatAMnItAH, zatravaH =arayaH eva paGkAH = kardamAH yena tasmin pratApasaMzoSitazatrupaGke, tasmin = avantinAthe, kumudAni santi asyAH sAkumudvatI = kumudinI bhAnavaH santyasyeti bhAnumAn tasmin bhAnumati = aMzumati sUrye ityartha:, iva = yathA, bhAvaM = cittaM na babandha nahi tasminnanurAgaM kRtavatI / = 1
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH samAsaH-uttamaM saukumAryaM yasyAH sA uttamasaukumAryA, bandhava eva padmAnIti bandhupadmAni, abhidyotitAni bandhupadmAni yena saH, tasmin abhidyotitabandhupadme, pratApena saMzoSitAH zatrava eva paGkA yena sa tasmin pratApasaMzoSitazatrupaGke / hindI-atyanta sukumAra zarIravAlI usa indumatI ko , bandhujanoM ko prasanna karane vAlA tathA apane teja se zatruoM ko naSTa karane vAlA vaha ujjayinI kA rAjA usI prakAra pasanda nahIM AyA, jisa prakAra rAta meM khilanevAlA kumudinI ko kamala ko khilAne vAlA aura kIcar3a ko sukhA dene vAlA sUrya nahIM bhAtA / / 36 // tAmagratastAmarasAntarAbhAmanUparAjasya guNaranUnAm / vidhAya sRSTi lalitAM vidhAturjagAda bhUyaH sudatIM sunandA // 37 // saMjI0-tAmiti / sunandA tAmarasAntarAbhAM padmodaratulyakAnti, kanakagaurImityarthaH / guNairanUnAm , adhikAmityarthaH / zobhanA dantA yasyAH sA sudatI, 'vayasi dantasya datR' iti datrAdezaH 'ugitazca' iti GIp / tAM prakRtAM prasiddhAM vA vidhAturlalitAM sRSTi madhuranirmANaM striymityrthH| anugatA Apo yeSu te'nUpA nAma deshaaH| 'RkpUrabdhaHpathAmAnaH' ityappratyayaH samAsAntaH, 'Udanordeze' ityuudaadeshH| teSAM rAjJo'nUpa rAjasyAgrato vidhAya vyavasthApya bhUyaH punarjagAda // 37 // anvayaH-sunandA tAmarasAntarAbhAm guNaiH anUnAm suvatI tAm vidhAtuH lalitAM sRSTim anUparAjasya agrataH vidhAya bhUyaH jagAda / ___ vyAkhyA-sunandA = dauvArikI, tAmarasAnAM kamalAnAM, antaraM madhyabhAgaH udaramityarthaH tadvat AbhA=kAntiH yasyAH sA tAm tAmarasAntarAbhAm=padmakAnti kanakagaurImityarthaH, guNaiH saundaryAdibhiH, dayAdAkSiNyAdibhizca na nUnA iti anUnA tAm anUnAm = adhikAm, zobhanAH dantA: = dazanAH yasyAH, sA, tAm sudatIm tAm prasiddhAm, indumatIm, vidadhati lokamiti vidhAtA tasya vidhAtuH = brahmaNaH, lalitAm = madhurAma, sRSTim = sarjanam strIrUpAm, anugatAH ApaH yeSu te anUpA:= dezavizeSAsteSAM rAjA = svAmI tasya anUparAjasya, agrata: vidhAya = agre kRtvA, bhUyaH = punaH jagAda = uvaac|
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 raghuvaMzamahAkAvye samAsa:-tAmarasAnAm antaramiti tAmarasAntaram, tadvat AbhA yasyAH sA tAm, tAmarasAntarAbhAm, zobhanA: dantAH yasyA sA tAM sudatIm / anugatAH ApaH yeSu te anUpAsteSAM rAjA tasya anUparAjasya / hindI-kamala ke madhya ke samAna kAntivAlI, bar3I guNavatI, sundara dA~toM vAlI, aura brahmA kI usa sundara madhura racanA indumatI ko anUpadeza ke rAjA ke sAmane khar3I karake phira sunandA kahane lagI // 37 // saGgrAmaniviSTasahasrabAhuraSTAdazadvIpanikhAtayUpaH / ananyasAdhAraNa rAjazabdo babhUva yogI kila kArtavIryaH // 38 // sNjii0-sNgraameti| saMgrAmeSu yuddheSu nirviSTA anubhUtAH sahasraM bAhavo yasya sa tathoktaH / yuddhAdanyatra dvibhuja eva dRzyata ityarthaH / aSTAdazasu dvIpeSu nikhAtAH sthApitA yUpA yena sa tathoktaH / sarvakratuyAjI sArvabhaumazcati bhAvaH / jarAyujAdisarvabhUtaraJjanAdananyasAdhAraNo rAjazabdo yasya sa tthoktH| yogI brahmavidvidvAnityarthaH / sa kila bhAgavato dattAtreyAllabdhayoga iti prasiddhaH / kRtavIryasyApatyaM pumAnkArtavIryo nAma rAjA babhUva kileti / ayaM cAsya mahimA sarvo'pi dattAtreyavaraprasAdalabdha iti bhArate dRzyate // 38 // __ anvayaH-saMgrAmaniviSTasahasrabAhuH, aSTAdazadvIpanikhAtayUpaH, ananyasAdhAraNarAjazabdaH yogI kArtavIryaH babhUva kila / vyAkhyA-saMgrAmeSu = yuddheSu, niviSTA: = praviSTAH anubhUtA ityarthaH sahasram sahasrasaMkhyAkAH, bAhavaH = bhujA: yasya saH saMgrAmaniviSTasahasrabAhuH aSTAdazasu dvIpeSu = antarIpeSu, nikhAtA: = sthApitAH, yUpAH = vijayastambhAH ye saH, apTAdazadvIpanikhAtayUpaH / anyeSAM sAdhAraNa iti, anyasAdhAraNa:, anyasAdhAraNo na bhavati so'nanyasAdhAraNaH, ananyasAdhAraNaH = viziSTa: = advitIyaH rAjeti zabdo yasya saH ananyasAdhAraNarAjazabdaH sarvaprANirajAnAdityarthaH, yogI= yogayuktaH brahmajJa ityarthaH / kRtavIryasya apatyaM pumAniti kArtavIryaH = kArtavIryanAmA rAjA babhUva =jAtaH, kileti prsiddhau| samAsaH-saMgrAme nirviSTAH sahasraM bAhavo yasya sa tathoktaH / aSTau ca daza iti aSTAdaza aSTAdaza ca te dvIpAH ityaSTAdazadvIpAH, teSu nikhAtA: yUpA : yena sa: aSTAdazadvIpanikhAtayUpaH / anyeSAM sAdhAraNaH anyasAdhAraNaH anyasAdhAraNa: na
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH bhavati yaH so'nanyasAdhAraNaH ananyasAdhAraNa: rAjetizabdo yasya so'nanyasAdhAraNarAjazabdaH / yogo'syAstIti yogii| kRtavIryasyApatyaM pumAn kaartviiryH| hindI-yuddhasthala meM hajAra bhujAoM kA anubhava karane vAle ( arthAt lar3ane ke samaya hajAra bAhu nikala Ate the) aura aThAraha dvIpoM meM jisane apanI vijaya ke khambhe gAr3a diye the aura jisake sAmane koI dUsarA rAjA hI (sarvaprANiyoM ko raMjana na karane meM ) nahIM kahalAtA thA, aisA pratApI kArtavIrya nAma kA yogI rAjA huA // 38 // akAryacintAsamakAlameva prAdurbhavaMzcApadharaH purastAt / antaHzarIreSvapi yaH prajAnAM pratyAdidezAvinayaM vinetA // 39 / / saMjI0-akAryeti / vinetA zikSako ya: kaartviiryH| akAryasyAsatkAryasya cintayA, ahaM cauryAdikaM kariSyAmIti buddhyaa| samakAlamekakAlameva yathA tathA purastAdagre cApadharaH prAdurbhavansana, prajAnAM janAnAm, 'prajA syAtsantato jane' itymrH| antaHzarIreSvantaHkaraNeSu zarIrazabdenendriyaM lakSyate / avinayamapi pratyAdideza mAnasAparAdhamapi nivaaryaamaasetyrthH| anye tu vAkkAyAparAdhamAtrapratikAra iti bhAvaH // 39 // _ anvayaH-vinetA yaH akAryacintAsamakAlam eva (yathA syAt tathA) purastAt cApadharaH prAdurbhavan san, prajAnAm antaHzarIreSu api avinayama prtyaadidesh| vyAkhyA-vizeSeNa nayati janAn iti vinetA zikSakaH, yaH = kArtavIryaH, akAryasya =asatkAryasya cauryAderityarthaH, cintA = vicAraH, iti akAryacintA tayA samakAlam = ekakAlam iti akAryacintAsamakAlam eva yathA syAt tathA purastAt =agre caurAdInAmagre ityarthaH, dharatIti dharaH, cApasya dharaH cApadharaH= dhanurdharaH prAdurbhavan = svAtmAnaM prakaTayana sana prajAnAm = lokAnAm antaHzarIreSu = antaHkaraNeSa, api:= samuccaye na vinayaH avinayastam asatkAryavicAramityarthaH, pratyAdideza = niraackaar| anye rAjAno hastapAdAdikRtamevAparAdhaM nivArayanti, kArtavIryastu manasA cintitamapi aparAdhaM nivArayatItyarthaH /
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-na kAryamiti akArya tasya cintA tayA samakAlamiti akAryacintAsamakAlama, dharatIti dharaH cApasya dhara: caapdhrH| hindI-vinaya kI zikSA dene vAlA kArtavIrya, usa manuSya ke sAmane dhanuSabANa lekara khar3A ho jAtA thA, jo ki mana meM bhI corI Adi kukArya karane kA vicAra karatA thaa| isa prakAra usane logoM ke mana se bhI pApa ko nikAla diyA thA / / 39 // jyAbandhaniSpandabhujena yasya viniHzvasadvaktraparampareNa / kArAgRhe nijitavAsavena chaGkezvareNoSitamAprasAdAt // 40 // saMjI0-jya bandheti / jyAyA mauA bandhena bandhanena niSpandA nizceSTA bhujA yasya tena, viniHzvasantI jyAbandhoparodhAddIrgha niHzvantI vaktraparamparA dazamukhI yasya tena nijitadAsavenendra vijyinaa| anendrAdayo'pyanena jitaprAyA eveti bhAvaH / laGkezvareNa dazAsyena yasya kArtavIryasya kArAgRhe bandhanAgAre, 'kArA syAbandhanAlaye' ityamaraH / AprasAdAdanugrahaparyantamuSitaM sthitam / 'napuMsake bhAve ktH| etatprasAda eva tasya mokSopAyo na tu kSAtramiti bhAvaH // 40 // anvayaH- jyAbandhaniSpandabhujena viniHzvasadvaktraparampareNa nirjitavAsavena lakezvareNa, yasya kArAgRhe AprasAdAt uSitam / / vyAkhyA-jyAyA = dhanurguNena, bandhaH = bandhanam tena niSpandAH=nizceSTAH bhujAH = bAhavo yasya saH jyAvandhaniSpandabhujastena tathoktena, viniHzvasatI = dIrgha niHzvasantI vaktrANAma = mukhAnAm paramparA = paGktiryasya saH, viniHzvasadvaktraparamparastena viniHzvasadvaktraparampareNa nirjitaH vijita: vAsavaH = indra: yena sa nirjitavAsabastena nirjitavAsavena, laMkAyAH Izvarastena laGkezvareNa = rAvaNena yasya = kArtavIryasya, kArAyAH = bandhanasya gRham tasmina kArAgRhe AprasAdAt = anugrahaparyantam , uSitam = sthitam / samAsa:-jyAyAH bandhastena niSpandAH bhujAH yasya sa tena jyAbandha niSpandabhujena, viniHzvasantI vaktrANAma paramparA yasya saH tena viniHzvasadvaktraparampareNa, nirjitaH vAsavo yena saH tena nirjitavAsavena, laMkAyA Izvarastena laMkezvareNa, kArAyAH gRham kArAgRham tasmin kArAgRhe /
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH hindI-dhanuSa kI DorI se kasakara bA~dhane ke kAraNa vyartha ceSTAM zUnya bhujA vAle aura jisake dazoMmukha usAMse (dIrghazvAsa ) bharate the| aise indra ko bhI jItane vAle laMkezvara rAvaNa ne jisa kArtavIrya ke jelakhAne meM taba taka nivAsa kiyA thA jaba taka kArtavIrya prasanna nahIM huA thA // 40 // tasyAnvaye bhUpatireSa jAtaH pratIpa ityaagmvRddhsevii| yena zriyaH saMzrayadoSarUDhaM svabhAvaloletyayazaH pramRSTam // 41 // saMjI0--tasyeti / AgamavRddhasevI pratIpa iti / khyAta iti zeSaH / eSa bhUpatistasya kArtavIryasyAnvaye vaMze jAtaH / yena pratIpena saMzrayasyAzrayasya puMso doSairvyasanAdibhI rUDhamutpannaM zriyaH sambandhi svabhAvalolA prakRticaJcaletyevaMrUpamayazo duSkItiH pramRSTaM nirastam / duSTAzrayatyAgazIlAyAH zriyaH prakRticApalapravAdo mUDhajanaparikalpita ityarthaH / ayaM tu doSarAhityAnna kadAcidapi zriyA tyajyata iti bhAvaH // 41 // anvayaH-AgamavRddhasevI pratIpa iti (prasiddha iti zeSaH) eSaH bhUpatiH tasya anvaye jAtaH, yena saMzrayadoSarUDham zriyaH svabhAvalolA iti ayazaH pramRSTam / vyAkhyA-AgamAn = zAstrANi, vRddhAn = jaraThAMzca sevate iti AgamavRddhasevI, AgameSu vRddhAH, iti AgamavRddhAH zrutavRddhAstAn sevate iti vA AgamavRddhasevI, pratIpa:=pratIpanAmnA prasiddhaH, eSaH purovartI, bhUpati:-rAjA, tasya = kArtavIryasya, anvaye = vaMze, jAtaH = utpannaH, yena pratIpena rAjJA saMzrayasya = AzrayabhUtapuruSasya doSAH = durvyasanAdayaH iti AzrayadoSAstaiH rUDham = khyAta, iti AzrayadoSarUDham, zriyaH= lakSmyAH saMbandhi, svabhAvena prakRtyA lolA= caJcalA iti svabhAvalolA, iti = ityevaMrUpam, ayazaH= duSkItiH pramRSTam = nirastam kSAlitamityarthaH / sarvaguNasampannatvAt sarvadoSarAhityAcca ayanna zriyA kadApi parihriyata ityarthaH / __ samAsaH-AgameSu vRddhAstAna sevate, iti AgapravRddhasevI, yadvA AgamAn vRddhAzca sevate iti AgamavRddhasevI / saMzrayasya doSAstaiH rUDhamiti saMzrayadoSarUDham, svabhAvena loleti svabhAvalolA, na yazaH iti ayazaH, bhuvaH patiriti bhUpatiH /
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye hindI --- zAstra aura vRddhoM kI sevA karanevAlA ( athavA zAstra meM pAraMgata arthAt jJAna vRddhoM kI sevA karane vAlA) pratIpa nAma se prasiddha yaha rAjA unhIM pratApa kArtavIrya ke vaza meM utpanna huA hai / isa rAjA ne Azraya ke durvyasanAdi doSa se utpanna huI lakSmI svabhAva se caJcalA hai' isa duSkIrti ko dho diyA hai, kyoMki lakSmI usI puruSa ko chor3akara calI jAtI hai jo ki durvyasanI va pramAdI hote haiM / rAjA pratIpa meM koI doSa nahIM hai / ataH isake pAsa lakSmI sadA nivAsa karatI hai mUrkha loga vyartha meM hI lakSmI ko caMcalA kahate haiM / yahI bhAva hai // 41 // Ayodhane kRSNagati sahAyamavApya yaH kSatriyakAlarAtrim | dhArAM zitAM rAmaparazvadhasya sambhAvayatyutpalapatrasArAm // 42 // saMjI0 -- Ayodhana iti / yaH pratIpa ayodhane yuddhe kRSNagati kRSNavarmAnasahAyamavApya kSatriyANAM kAlarAtri, saMhArarAtrimityarthaH / rAmaparazvadhasya jAmadagnyaparazoH / ' dvayoH kuThAraH svadhitiH parazuzca parazvadha:' ityamaraH / zitAM tIkSNAM dhArAM mukham / 'khaDgAdInAM ca nizitamukhe dhArA prakIrtitA' iti vizvaH / utpalapatrasya sAra iva sAro yasyAstAM tathAbhUtAM sambhAvayati manyate / etannagarajigISayAgatA nripUnsvayameva ghakSyAmIti bhagavatA vaizvAnareNa dattavaro'yaM rAjA / 'dahyante ca tathAgatAH zatravaH' iti bhArate kathAnusandheyA / / 42 / / 40 anvayaH - yaH Ayodhane kRSNagata sahAyam avApya, kSatriyakAlarAtrim rAmaparazvadhasya zitAM dhArAm utpalapatrasArAM saMbhAvayati / vyAkhyA - yaH pratIpaH Ayodhane = saMgrAme, kRSNaH = dhUmaH gatiH = gamanaM yasya sa tam kRSNagatim = agnim 'rociH zuSmA kRSNavartmA' ityamaraH, sahAyaM = sahAyakam avApya == prApya, kSatAt = nAzAt trAyate iti kSatriyAsteSAM kSatriyANAM =rAjanyAnAm kAlarAtriH = saMhArarAtristAm kSatriyakAlarAtrim rAmasya = jAmadagnyasya parazvadhaH = : parazuH kuThAra ityarthaH, tasya rAmaparazvadhasya zitAm = tIkSNAm dhArAm = mukham, utpalasya = kamalasya patram = dalam tasya sAra: iva sAraH = balaM yasyAH sA, tAm utpalapatrasArAm sambhAvayati = manyate / samAsa:-- AsamantAt yudhyante (bhaTAH) yasmin tasmin Ayodhane kSatAt trAyante ti kSatriyAsteSAM kAlarAtristAm kSatriyakAlarAtrim, rAmasya parazvadha iti rAma
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 41 parazvadhastasya rAmaparazvadhasya, utpalasya patramiti utpalapatraM tasya sAra iva sAro yasyAH sA tAm utpalapatrasArAm / hindI - yaha rAjA itanA balavAn hai ki yuddha meM agni kI sahAyatA ko pAkara parazurAmajI ke usa pharase kI teja ( painI ) dhArA ko bhI kamala ke patte kI taraha komala samajhatA hai / jo ki kSatriyoM ke lie kAlarAtri arthAt jisane kSatriyoM kA 21 bAra saMhAra kara DAlA thA / ise agni ne varadAna diyA thA ki maiM svayaM tere zatruoM ko jalA dUMgA // 42 // asyAGka lakSmIrbhava dIrghabAhormAhiSmatIvapranitamba kAJcIm / prAsAdajAlairjala veNiramyAM revAM yadi prekSitumasti kAmaH // 43 // saMjI0 - asyeti / dIrghabAhorasya pratIpasyAGka lakSmIrbhava, enaM vRNISvetyarthaH / anenAyaM viSNutulya iti dhvanyate mAhiSmatI nAmAsya nagarI / tasyA vapraH prAkAraH eva nitambaH tasya kAJcIM razanAbhUtAm jalAnAM veNyA pravAheNa ramyAm | 'oghaH' pravAho veNI ca' iti halAyudhaH / revAM narmadAM prAsAdajAlairgavAkSaiH / 'jAlaM samUha AnAyo gavAkSakSArakAvapi' ityamaraH / prekSituM kAma icchA'sti yadi // 43 // anvayaH -- vIrghabAhoH asya aMkalakSmIH bhava, yadi mAhiSmatIvapranitamba - kAJcIm jalaveNiramyAna revAM prAsAdajAle prekSituM kAmaH asti / vyAkhyA - dIrghA = udagrau bAhU = bhujI yasya sa dIrghabAhustasya dIrghabAhoH asya = pratIpasya aMkasya = kroDasya lakSmIH = zrIH iti aMkalakSmIH bhava - = bhUyAH tvamiti zeSaH pratIpaM vRNISvetyarthaH, yadi = cet mAhiSmatyAH = etannAmanagaryAH vapraH == prAkAraH eva nitaMba : madhyabhAgaH tasya kAJcI = razanA tAm mAhiSmatIpapranitaMba kAJcIM jalAnAm = ambhasAm veNI = pravAhaH, tayA ramyA = manoharA tAm jalaveNIramyAm revAm = narmadAm, prAsAdAnAm == rAjabhavanAnAm jAlAni = gavAkSAstaiH prAsAdajAlaiH prekSitum = avalokayitum kAmaH icchA astIti zeSaH / . samAsaH- aGkasya lakSmIriti, aMkalakSmIH mAhiSmatyAH vapraH eva nitamba - stasya kAJcI tAm mAhiSmatIvapranitambakAJcIm, prAsAdasya jAlAni taiH prAsAdajAlaiH, jalasya veNiH tayA ramyA tAm jalaveNiragyAm / =
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye hindI-lambI bhujA vAle isa pratIpa rAjA kI tuma aMkalakSmI ho jAo (isase vivAha kara lo) agara jalapravAha se manohara usa narmadA nadI ko rAjabhavana ke jharokhoM se dekhane kI icchA karatI ho, jo ki mAhiSmatI nagarI ke parakoTA rUpI nitamba kI tagar3I ke samAna laga rahI hai| arthAt narmadA mAhiSmatI nagara ke cAroM ora tamAnI kI taraha ghUmI huI hai / / 43 / / tasyAH prakAmaM priyadarzano'pi na sa kSitIzo rucaye babhava / zaratnamadhTAmbudharoparodhaH zazIva paryAptakalo nalinyA: // 44 // saMjI.---tasyA iti / prakAmaM priyaM prItikaraM darzanaM yasya so'pi, darzanIyo'pItyarthaH / sa kSitIzaH / zAradA pramaSTAmbudharoparodho nirastameghAvaraNa, paryA takala: pUrNakalaH zazI nalinyA iva ! tasyA indumatyA rucaye na babhUva, ruci nAjIjanadityarthaH / loko bhinnaruciriti bhAvaH / / 44 // anvayaH-pakAmam priyadarzanaH api sa kSitIzaH zaratpramRSTAmbudharoparodhaH paryAptakalaH zazI nalinyAH iva tasyAH rucarya na babhUva / vyAkhyA---prakAmam == yatheSTam , priyaM = manoharaM darzanam avalokanaM yasya sa priyadarzanaH, api saH = pratIpaH kSite:--pathivyAH IzaH-nAthaH, iti kSitIzaH, zaradA = zaradRtunA pramRSTa: - nirastaH ambudharANAm = meghAnAm uparodhaH = AvaraNam yasya sa zaratpramRSTAmbudharoparodhaH, paptiAH - pUrNAH kalAH = aMzA: yasya sa paryAptakala:, zazI == candraH, nalinyA:- kamalinyAH, iva -- yathA, tasyAHindumatyAH rucaye = santoSAya, na babhUva = nahi jAtaH, tasmin pratIce rAzi ruci na kRtvtii| samAsaH---priyaM darzanaM yasya sa priyadarzanaH / kSite: IzaH kSitIza: / zaradA pramRSTaH (ambUnA dharANi teSAM) ambudharANAmuparodho yasya sa zaratpamRSTAmbudharoparodhaH / paryAptAH kalAH yasya sa paryAptakalaH / hindI-atIva sundara hote hue bhI vaha rAjA indumatI ko vaise hI rucikara nahIM huA jaise zarad Rtu ke Agamana se haTa gayA hai megharUpI AvaraNa jisakA aisA manohara zaratpUNimA candra nalinI ko nahIM bhAtA // 44 // sA zUrasenAdhipati suSeNamuddizya lokAntaragItakIrtim / AcArazuddhobhayavaMzadIpaM zuddhAntarakSyA jagade kumArI // 45 //
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ 43 SaSThaH sargaH ___ saMjI.-seti / lokAntare svargAdAvapi gItakIrtimAcAreNa zuddhayorubhayovaMzayormAtApitRku layordIpaM prkaashkm| ubhayavaMzetyatrobhayapakSa vanirvAhaH / zUrasenAnAM dezAnAmadhipati suSeNaM nAma napatimuddIzyAbhisandhAya zuddhAntarakSyAntaHpurapAlikayA / 'karmaNyaNa' 'TiDDhANaJ-' iti GIp / sA kumArI jagade // 45 // anvayaH-lokAntaragItakIrtim, AcArazuddhobhayavaMzadIpam, zUrasenAdhipatim, suSeNam uddizya zuddhAntarakSyA sA kumArI jgde| vyAkhyA--anyo loka: lokAntaram, lokAntare=bhuvanAntare svargAdau ityarthaH gItA-kIrtitA kIrti:-yazo yasya sa tam, lokAntaragItakIrtim, AcAreNa= sadAcAreNa zuddhau = nirmalau ubhayau = dvau vaMzau = mAtApitRkule, iti AcArazuddhaubhayavaMzI, tayoH dIpaH = prakAzakastam, AcArazuddhaubhayavaMzadIpam zUrasenAnAm = janapadAnAm, adhipatiH = svAmI, tam zUrasenAdhipatim = mathurAdhipatimityarthaH, suSeNam = suSeNanAmAnam uddizya-abhisaMdhAya, zuddhAntam = antaHpuram rakSati = pAlayatIti zuddhAntarakSI tayA zuddhAntarakSyA = sunandayA sA-pUrvoktA kumArI = indumatI jagade = kthitaa| samAsa:-anyo lokaH lokAntara, lokAntare gItA kItiryasya sa tama lokAntaragItakIrtim / AcAreNa zuddhau ubhayau vaMzau, iti AcArazuddhaubhayavaMzI tayordIpastam AcArazuddhobhayavaMzadIpam / zUrasenAnAm adhipatistam zUrasenAdhipatim, zuddhAntaM rakSati iti zuddhAntarakSI tayA shuddhaantrkssyaa| hindI-svarga meM jisakI kIti kA gAna hotA thA aura apane pavitra AcaraNa se mAta kula evaM pitRkula ko jisane ujjvala kara diyA thA, aise mathurA ke rAjA suSeNa ke pAsa le jAkara ranivAsa kI sevikA sunandA kumArI indumatI se bolI // 45 // nIpAnvayaH pArthiva eSa yajvA guNaryamAzritya paraspareNa / siddhAzramaM zAntamivaitya sattvanaisargiko'pyutsasRje virodhH||46|| saMjI.-nIpAnvaya iti / yajvA vidhivadiSTavAn / 'suyajorDa vanip' iti vanippratyayaH / eSa pArthivo nIpo nAmAnvayo'syeti nIpAnvayo nIpavaMzajaH / yaM suSeNamAzritya guNairjJAnamaunAdibhiH zAntaM prasannaM siddhAzramamRSyAzramametya' prApya sattvairgajasiMhAdibhiH prANibhiriva naisargikaH svAbhAviko'pi paraspareNa virodha utsasRje tyktH|
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-yajdA eSaH pArthivaH nIpAnvayaH (asti) yam Azritya guNaH zAntam siddhAzramam etya sattva: iva naisagikaH api paraspareNa virodhaH utssRje| vyAkhyA--yajate sma yajvA yAjakaH vidhineSTavAna ityarthaH eSaH purovartI pRthivyAH IzvaraH pArthivaH = bhUpAlaH, nIpaH anvayo'syeti nIpAnvayaH = nIpakulotpannaH astIti zeSaH yam -- suSeNam Azritya = Alambya guNaiH= jJAnamaunAdibhiH zAntam = prasannam siddhAnAm = tapasvinAm RSINAm AzramaH == AvasathaH tam siddhAzramam = muktisthAnamityarthaH, etya = prApya satvaiH = siMhAdiprANibhiH iva = yathA nisargAt jAtaH naisargikaH = svAbhAvikaH apiH = samuccaye paraspareNa = anyonyena virodhaH = vairam = vidveSaH ityarthaH, utsasRje = parityaktaH / ___ samAsa -yajatesm yajvA, pRthivyAH Izvara: pArthivaH nIpaH anvayo yasya sa nIpAnvayaH, siddhAnAm Azramastam siddhAzramam / nisargAt jAtaH, naisargikaH / / hindI-vidhipUrvaka yajJa kiye hue yaha rAjA nIpa ke vaMza meM utpanna huA hai| isa rAjA ke pAsa Akara jJAna mauna Adi virodhI guNoM ne bhI Apasa kA svAbhAvika virodha usI prakAra tyAga diyA hai jisa prakAra RSi muniyo ke zAnta Azrama meM Akara hiMsaka jantu paraspara kA svAbhAvika virodha tyAga dete haiM / / 46 // yasyAtra gehe nayanAbhirAmA kAhimAMzorita maniviSTA / dAgrasaMjha tRNAGkareSu tejo'viSahya ripumandireSu / 47 // saMjI0-yasyeti / himAMzoH kAntizcandrakiraNA iva nayanayo bhirAmA yasya suSeNasya kAntiH zobhAtmagehe svabhavane sanniviSTA sngkraantaa| aviSAM visor3hamazakyaM tejaH pratApastu / hAgneSu dhanikamandiragrAnteSu / 'hAdi ninAM vAsaH' ityamaraH / saMrUDhAstRNAGkurA yeSAM teSu, shuunyessvityrthH| ripumandireSu zatrunagareSu / 'mandiraM nagare gRhe' iti vizvaH / sanniviSTam / svajanAhlAdako dviSantapazcota bhaavH|| 47 / / ___ anvayaH--himAMzoH kAntiH iva nayanAbhirAmA yasya kAntiH Atmahai saMniviSTA avihyaM tejaH (tu) hAgrasaMrUDhatRNAGkareSu ripumandireSu saMniviSTam / vyAkhyA--hinA:-zItalAH aMzavaH kiraNAH yasya sa tasya himAMzoH candrasya kAnti:-dyutiH iva yathA nayanayoH netrayoH abhirAmA =manoharA, iti nayanAbhirAmA
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 45 = yasya = suSeNasya kAntiH = zobhA AtmanaH = svasya, geham = gRham iti tasmin Atmagehe saMniviSTA saMkrAntA | na viSahyamiti aviSahyam = pracaNDam soDhumazakyamityarthaH tejaH = pratApaH (tu) harmyANAm = dhanikabhavanAnAm agrANi = prAntabhAgA steSu saMrUDhAH = utpannAH, tRNAnAm = ghAsAnAm, aGakurA: =aMkUrAH nUtanaprarohA ityarthaH, yeSAnte teSu harmyAgrasaMkhDhatRNAGkureSu ( 'aMkurazcAGkaraH prokta' iti halAyudhaH ) ripUNAm = zatrUNAm mandirANi = nagarANi teSu ripumandireSu saMniviSTam = vyAptam / ayaM khalu svasuhRdvargAhlAdakaH zatruvargatApa kazcetyarthaH / := samAsa : - himAH aMzavo yasya sa tasya himAMzoH / nayanayoH abhirAmA nayanAbhirAmA / Atmana: gehamiti tasmin Atmagehe / harmyANAm agrANi teSu saMrUDhAH tRNAnAm aGkurAH yeSAnte teSu harmyAgrasaMrUDhatRNAMkureSu / ripUNAm mandirANi teSu ripumandireSu ! hindI - candramA kI cA~danI ke samAna A~khoM ko Ananda dene vAlA suSeNa rAjA kA prakAza to apane ghara meM rahatA hai / aura sUrya ke samAna inakA pracaNDa teja zatruoM ke una nagaroM meM chAyA rahatA hai jinake ujar3a jAne se dhanikoM ke bhavanoM ke agrabhAga meM ghAsa ke aMkura nikala Ae haiM // 47 // yasyAvarodhastana candanAnAM prakSAlanAdvArivihArakAle / kalindakanyA mathurAM gatApi gaGgomisaMsaktajaleva bhAti // 48 // saMjI0 - yasyeti / yasya suSeNasya vArivihArakAle jalakrIDAsamaye'varodhAnAmantaHpurAGganAnAM staneSu candanAnAM malayajAnAM prakSAlanAddhetoH kalindo nAma zailastatkanyA yamunA | kAlindI sUryatanayA yamunA zamanasvasA' ityamaraH / mathurA nAmAsya rAjJo nagarI / tAM gatApi / gaGgAyA viprakRSTApItyarthaH, mathurAyAM gaGgAbhAvaM sUcayati 'api' zabda: / kAlindItIre mathurA lavaNAsuravadhakAle zatrughnena nirmAteti vakSyati / tatkathamadhunA mathurAsaMbhava iti cintyam / mathurA mathurApurItizabdabhedaH / yadvA-sAnyeti / gaGgAyA bhAgIrathyA UrmibhiH saMsaktajaleva bhAti / dhavalacandanasaMsargAtprayAgAdanyatrApyatra gaGgAsaMgateva bhAtItyarthaH / ' sitAsite hi gaGgAyamune' iti ghaNTApathaH / / 48 / /
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 raghuvaMzamahAkAvye anvayaH--yasya vArivihArakAle, avarodhastanacandanAnAM prakSAlanAta (hetoH) kalindakanyA mathurAM gatA api, gaGgormisaMsaktajalA iva bhAti / vyAkhyA-yasya --bhuSeNasya vAriSu jaleSu, vihAraH = krIr3A, iti vArivihArastasya kAlaH = samayastasmin vArivihArakAle, avarodhAnAm = antaHpurastrINAm stanAH = kucAsteSu candanAni malayajAni teSAm avarodhastanacandanAnAm prakSAlanAt = kSAlanAt, hetoH kalindasya = parvatavizeSasya, kanyA = tanayA, iti kalindakanyA yamunetyarthaH, mathurAM = mathurApurIm suSeNarAjadhAnImityarthaH / gatA= prAptA api (mathurAyAM gaMgA nAstIti gaMgAyA abhAvaM sUcayatyapizabdaH) gaGgAyAH bhAgIrathyAH UrmayaH = taraMgAstaiH saMsaktam = militam saMbhinnam jalam payaH yasyAH sA gaMgormisaMsaktajalA iva = yathA bhAti-zobhate / mathurAyAM gaMgAbhAve'pi suSeNasya antaHpurAMganAkucasaMlagnadhavalacandanasaMsargeNa atrapi gaMgAsaMgateva yamunA zobhate ityarthaH / samAsa:-vAriSu vihArastasya kAlastasmin vArivihArakAle, avarodhAnAm stanAsteSu candanAni, iti avarodhacandanAni teSAntathoktAnAm / kalindasya kanyeti kalindakanyA, gaGgAyAH UrmayastaiH saMsaktaM jalaM yasyAH sA gNgonisNsktjlaa| hindI-suSeNa rAjA ke jala krIr3A karane ke samaya inakI rAniyoM ke stanoM para lage supheda candana ke dhulakara jala meM mila jAne se mathurA meM bhI yamunA aisI pratIta hotI hai mAno gaMgAjI kI laharoM se yamunA kA jala milA huA hai| arthAt dhavala candana ke yamunA jala meM mila jAne ke kAraNa pratIta hotA hai ki prayAga ke alAvA yahA~ bhI gaMgA yamunA saMgama ho gayA hai,||48|| trastena tAAtkila kAliyena maNi visRSTaM yamunaukasA yH| vakSaHsthalavyApirucaM dadhAnaH sakaustubhaM hra payatIva kRSNam / / 49 / / saMjI-trasteneti / tAAd garuDAttrastena / yamunaukaH sthAnaM yasya tena / kAliyena nAma nAgena visRSTaM kilAbhayadAnaniSkrayatvena dattam / 'kala' ityatihye / vakSaHsthalavyApirucaM maNi dadhAno yaH suSeNaH sakaustubhaM kRSNaM viSNuM hRpayatIva vo'yatIva / 'ati hrI-' (pA0 7 / 3 / 36) ityAdinA pugAgamaH kaustubhamaNerapyutkRSTo'sya maNiriti bhAvaH // 49 //
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 47 anvayaH--tAAt trastena yamunaukasA kAliyana visaSTama kila vakSasthalavyApirucaM maNi dadhAnaH yaH sakaustubhaM kRSNam hRpayati iva // 49 // vyAkhyA-tAAt garuDAt, trastena bhItena, yamunA = kAlindI, oka:= sthAnam yasya sa tena yamunaukasA = yamunAnivAsinA kAliyena = nAgena, visaSTam dattam liletityaihye, vakSaHsthalam = uraHsthalaM vyApnotIti sAvakSaHsthalavyApinI, ruka bhA yasya sa tama vakSaHsthalavyApirucaM maNim = ratnam, dadhAnam = dhArayan yaH = suSeNaH kaustubhena saha vartate iti sa kaustubhastaM sakaustubham = kaustubhadhAriNaM kRSNaM = devakInandanam viSNumityarthaH, hepayati = brIDayati iva / samAsaH-yamunA okaH yasya sa tena yamunaukasA, vakSaHsthalaM vyApnoti yA sA vakSaHsthalavyApinI, vakSaHsthalavyApinI ruka yasya sa tam vakSaHsthalavyApirucam / kaustubhena sahitaH sakaustubhastam sakaustubham / hindI-garur3a ke Dara se yamunA ke jala meM rahanevAle kAliyanAga ne prasanna hokara eka maNi isa rAjA ko dI thI / aisA itihAsa prasiddha hai| pUre vakSaHsthala meM phaila jAtI hai, kAnti jisakI, aisI usa maNi ko pahanakara yaha rAjA kaustubha maNi ko pahane hue bhagavAn kRSNa ko lajjita sA kara detA hai| arthAt isakI maNi ke sAmane kaustubhamaNi kI zobhA phIkI par3a jAtI hai // 49 / / saMbhAvya bhartAramamuM yuvAnaM mRdupravAlottarapuSpazayye / vRndAvane caitrarathAdanUne nivizyatAM sundari ! yauvanazrIH / / 50 // saMjI0-saMbhAvyeti / yuvAnamamuM suSeNaM bhartAraM saMbhAvya matvA / ptitvenaanggiikRtyetyrthH| mRdupravAlottaropariprastAritakomalapallavA puSpazayyA yasmistatasmizcaitrarathAtkuberodyAnAdanUne vRndAvane vRndAvananAmaka udyAne he sundari ! yauvanazrIyauM vanaphalaM niviMzyatAM mujyatAm // 50 // anvayaH-yuvAnam anum bhartAram saMbhAvya, mRdupravAlottarapuSpazayye maMtrarathAdanUne vRndAvane he sundari yauvanazrIH nivizyatAm / vyAkhyA-yuvAnam = taruNam, amum = suSeNam, bhartAram = patim, saMbhAvyamatvA patitvena svIkRtyetyarthaH,puSpANAm =kusumAnAm, zayyA = paryaMkaH itipuSpazayyA,
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ * raghuvaMzamahAkAvye mRdUni=sukomalAni, pallavAni=patrANi, uttarANi = prastAritAni = uttaracchadAnItyarthaH, yasyAM sA mudupravAlottarA, mRdupravAlottarA puSpazayyA yasmin tat, tasmin mRdupravAlottarapuSpazayye, citrarathasya idaM caitraratham tasmAt cetrarathAt-kuberodyAnAt, anUne = samAne, vRndAvane = vRndAvananAmakodyAne, hai sundari = he zobhane ! yUno bhAvaH, yauvanam, yauvanasya- tAruNyasya, zrIH = saubhAgyaM phalabhiti yAvat sA yauvanazrIH nirvizyatAm bhujyatAm / samAsa:--mRdUni pravAlAni uttarANi yasyAM sA mRduSavAlottarA, puSpANAm zayyA puSpazayyA, mRdupra vAlottarA puSpazayyA yasmin tat, tasmin mRdupravAlottarapuSpazayye / citrarathasyedaM caitraratham tasmAt caitrarathAt na nUnam anUnam tasmin anUne, vRndAnAM vanamiti vRndAvanam tasmin vRndAvane, yUno bhAvaH yauvanam tasya zrIH yauvanazrIH / hindI-he sundarI ! isa javAna suSeNa rAjA ko pati banAkara ( arthAt isake sAtha vivAha karake ) komala pattoM tathA phUloM kI zayyA jisameM banI huI hai aura kubera ke caitraratha nAma ke udyAna se bhI adhika sundara aise vRndAvana meM apanI javAnI kI zobhA kA upabhoga kro||50|| adhyAsya cAmbha:pRSatokSitAni zaileyagandhIni zilAtalAni / kalApinAM prAvRSi pazya nRtyaM kAntAsu govardhanakandarAsu // 51 // saMjI0-adhyAsyeti / kiMca, prAvRSi varSAsu kAntAsu govardhanasyAdreH kandarAsu darISu / 'darI tu kandaro vA strI' ityamaraH / amsasaH pRSataibindubhirukSitAni siktAni / zilAyAM bhavaM zaileyam / 'zilAjatu ca zaileyam' iti yAdava: / yadvAzilApuSpAkhya oSadhi vizeSaH / kAlAnusAryavRddhAzmapuSpazItazivAni tu / zaileyam' ityamaraH / 'zilAyA DhaH' (pA. 5 / 3 / 102) ityatra zilAyA iti yogavibhAgAdivArthe DhapratyayaH / tadgandhavanti zaileyagandhIni zilAtalAnyadhyAsyAdhiSThAya kalApinAM varhiNAM nRtyaM pazya // 51 // anvayaH-kiMca prAvRSi kAntAsu govardhanakandarAsu, ambhaHpRSatokSitAni zaileyagandhIni zilAtalAni adhyAsya kalApinAM nRtyaM pazya /
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 49 vyAkhyA-kiMca prakRSTA vRT yatra sA prAvRT tasyAm prAvRSi = varSAsu, kAntAsu = manoharAsu, govardhanasya = parvatasya, kandarAH = daryastAsu, govardhanakandarAsu, ambhasa:jalasya pRSatAH = bindavastaiH ukSitAni = siktAni, iti ambhaHpRSatokSitAni, zilAsu bhavaM zaileyam = zilAjatunaH, gandhaH = saurabham, asti yeSu tAni zaleyagandhIni zilAnAM talAnItitAni zilAtalAni = prastaratalAni, adhyAsya = adhiSThAya, kalApAH = barhAH santi yeSu te kalApinasteSAM kalApinAm, = mayUrANAm, nRtyam == nartanaM pazya = avalokaya tvamiti zeSaH / samAsa:-prakRSTA vaTa yasyAM sA prAvaTa tasyAM prAvRSi govardhanasya kandarAstAsu govardhanakandarAsu, ambhasaH pRSatAstaiH ukSitAni ambhaHpRSatokSitAni, tAni zilAyAM bhavaM zaleyaM tasya gandha : asti yeSu tAni zaileyagandhIni tAni, zilAnAm talAni zilAtalAni tAni, kalApAH santi yeSAM te teSAM kalApinAm / hindI-aura varSARtu meM govardhana parvata kI suhAvanI guphAoM meM jala kI phuhAroM se bhIgI huI zilAjIta kI gandhavAlI patthara kI caTTAnoM para baiThakara moroM ke nAca ko tuma dekho // 51 // nRpaM tamAvartamanojJanAbhiH sA vyatyagAdanyavadhU vitrii| mahIdharaM mArgavazAdupetaM srotovahA sAgaragAminIva / / 52 // saMjI0-nRpamiti / 'syAdAvarto'mbhasAM bhramaH' itymrH| AvartamanojJA nAbhiryasyAH sA / idaM ca nadIsAmyArthamuktam / anyavadhUranyapatnI bhavitrI bhAvinI sA kumArI mahIdharaM taM napam / sAgaragAminI sAgaraM gantrI srotovahA nadI mArgavazAdupetaM prAptaM mahIdharaM parvatamiva / vyatyagAdatItya gatA // 52 // anvayaH-AvartamanojJanAbhiH anyavadhUH bhavitrI sA taM nRpam sAgaragAminI srotovahA mArgavazAt upetaM mahIdharam iva vyatyagAt / vyAkhyA-AvartaH = jala bhramaH iva manojJA = manoharA nAbhiH yasyAH sA AvartamanojJanAbhiH, anyasya = aparasya, vadhU: patnI, anyavadhUH, bhavitrI bhAvinI sA=indumatI tam=suSeNaM nRpam sAgaram = samudram gacchati = yAtIti sA samudragAminI srotobhiH vahati yA sA srotovahA = nadI, mArgasya = pathaH, vazaM =
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ . raghuvaMzamahAkAvye kAraNaM tasmAt mArgavazAt upetam = prAptam mahIM dharatIti mahIdharastaM mahIdharam = parvatam. iva = yathA vyatyagAt = atItya gtaa| samAsa:--AvartaH iva manojJA nAbhiryasyAH sA AvartamanojJanAmiH / mArgasya vazaH tasmAt mArgavazAt / anyasya vadhUH, anyavadhUH / mahIM dharatIti mahIdharastaM mahIdharam / srotobhiH vahapi yA sA srotAvahA / sAgaraM gacchati yA sA saagrgaaminii| hindI--jala ke bhaMvara ke samAna gaharI sundara nAbhivAlI aura dUsare kI patnI honevAlI vaha indumatI, rAjA suSeNa ko chor3akara vaise hI Age bar3ha calI, jaise samudra ko ora jAtI huI nadI mArga meM par3e hue pahAr3a ko chor3akara calI jAtI hai / / 52 / / athAGgadAzliSTabhujaM bhujiSyA hemAGgadaM nAma kaliGganAtham / AseduSI sAditazatrupakSaM bAlAmabAlendumukhIM babhASe // 53 / / saMjI-atheti / atha bhujiSyA kiMkarI sunandA / 'bhujiSyA kiMkarI matA' iti halAyudhaH / aGgadAzliSTabhujaM keyUranaddhabAhuM sAditazatrupakSaM vinAzitazatruvarga hemAGgadaM nAma kaliGga nAthamAseduSImAsannAmabAlendumukhI pUrNendumukhI bAlAmindumatI babhASe // 53 // anvayaH-atha bhujiSyA aMgadAzliSTabhujaM sAditazatrupakSam hemAMgadaM nAma kaliMganAtham AseduSIm abAlendumukhI bAlAm bbhaasse| vyAkhyA-atha = anantaram, bhujiSyA = kiMkarI dAsItyarthaH aMgadena = keyUreNa AzliSTaH = baddhaH, bhujaH = bAhuH yasya sa tam aMgadAzliSTabhujam / sAditaH = nAzitaH zatrUNAm = arINAm pakSaH=varga:, yena sa tam, sAditazatrupakSam / hemAGga dam = hemAMgadanAmAnam kaliMgAnAm = janapadAnAm nAthaH = svAmI, tam, kaliMganAtham / AseduSIm = prAptavatIm, abAla: = pUrNazcAsau, induH = candraH, iti abAlenduH, tadvat mukham = Ananam yasyAH sA tAm avAlendumukhIm, bAlAm = kumArIm indumatImityarthaH, babhASe = uvAca kathitavatItyarthaH / samAsa:--aMgadena AzliSTa: bhujaH yasya saH, tam aMgadAzliSTabhujam / sAditaH zatrUNAM pakSaH yena saH, tam saaditshtrupkssm| kaliMgAnAm nAthastam kaliMganAtham /
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH na bAlaH, abAla:, abAlazcAsau, induriti abAlenduH tadvannukham yasyAH sA tAm abaalendumukhiim| __ hindI---isake pazcAt dAsI sunandA, jisa rAjA kI bhujA meM bAjUbanda baMdhA huA hai aura zatrupakSa kA nAza karane vAle aise kaliMga deza ke rAjA hemAMgada ke samIpa khar3I huI pUrNendu ke samAna sundara mukhavAlI kumArI indumatI se bolI / 53 / aso mahendrAdrisamAnasAraH patirmahendrasya mahodadhezca / yasya kSaratsainyagajacchalena yAtrAsu yAtIva puro mahendraH // 54 // saMjI.--asAviti / mahendrAdreH samAnasArastulyasattvo'sau hemAGgado mahendrasya nAma kulaparvatasya mahodadhezca patiH svAmI / mahendramahodadhI evAsya girijaladurge iti bhAvaH / yasya yAtrAsu kSaratAM madasrAviNAM sainyagajAnAM chalena mahendro mahendrAdriH puro'gre yAtIva / adrikalpA asya gajA ityarthaH // 54 // anvayaH--mahendrAdrisamAnasAraH asau mahendrasya mahodadhezca patiH (asti) yasya yAtrAsu kSaratsainyagajacchalena mahendraH puraH yAti iva / vyAkhyA-mahendrazcAsau adrizceti mahendrAdiH, mahendrAdreH = kulaparvatasya samAnaH = tulyaH sAraH = sattvaM balamityarthaH yasya sa mahendrAdrisamAnasAraH, asau= purovartI hemAMgadaH, mahendrasya = kulaparvatasya mahAzcAsau udadhiriti mahodadhistasya mahodadheH = samudrasya, caH = samuccaye, patiH = svAmI astIti shessH| yasya = hemAMgadasya, yAtrAsu=prayANeSu gamaneSvityarthaH, senAyAm samavetAH sainyAsteSAM sainyAnAm sainikAnAm gajA: hastina: iti sainyagajAH, kSarantaH=madavarSiNazca te sainyagajAH iti kSaratsainyagajAsteSAM chalam = vyAjastena kSaratsainyagajacchalena mahendra:mahendraparvataH puraH agre yAti-gacchati iva parvatasadRzA asya gajA iti bhAvaH / samAsa:-mahendrazcAsau adririti mahendrAdristasya mahendrAdreH samAnaH sAro yasya sa mhendraadrismaansaarH| mahAMzcAsau udadhiriti mahodadhistasya mhoddheH| senAyAM samavetAH sainyAH teSAM gajAH, sainyagajAH, kSarantazca te sainyagajAHkSaratsainyagajAH teSAM chalam tena kSaratsainyagajacchalena / hindI-mahendraparvata ke samAna zaktivAlA yaha hemAMgada, mahendraparvata tathA samudra kA svAmI hai / arthAt ina donoM para isakA adhikAra hai| aura jaba yaha yuddha
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 . raghuvaMzamahAkAvye ke lie yAtrA karatA hai usa samaya isake Age-Age calane vAle matavAle senA ke hAthI aise pratIta hote haiM mAno hAthiyoM ke bahAne mahendra parvata cala rahA ho / arthAt parvata ke samAna isa rAjA ke hAthI haiM // 54 // jyAdAtarekhe subhujo bhujAbhyAM bibhati yazcApabhRtAM purogaH / ripuzriyAM sAjanabASpaseke bandIkRtAnAmiva paddhatI dve // 55 // saMjI0--jyAghAteti / subhujazcApabhRtAM purogo dhanurdharAgresaro yH| bandIkRtAnAM pragRhItAnAm / 'pragrahopagraho bandhAm' ityamaraH / ripuzriyAM sAno bASpaseko yayoste / kajjalamizrAzrusikte ityarthaH / paddhatI iva / dve jyAghAtAnAMmaurvI kiNAnAM rekhe rAjI bhujAbhyAM bibharti / dvivacanAtsavyasAcitvaM gamyate / ripuzriyAM mujaabhyaamevaahrnnaattdgtrekhyosttpddhtitvenotprekssaa| tayoH zyAmatvAtsAJjanAzrusekokti: // 55 // anvayaH----subhujaH cApabhRtAm purogaH yaH bandIkRtAnAm ripuMzriyAm sAJjanabASpaseke paddhatI iva, dve jyAghAtarekhe bhujAbhyAm bibharti / __vyAkhyA---suSThu bhujau = bAhU yasya sa subhujaH cApam = dhanu: bibhratIti cApabhRtasteSAm cApabhRtAm = dhanurdhAriNAm puraH = agre gacchati = yAtIti purogaH yaH hemAMgadaH na bandhaH 'iti' abandhaH bandhaH saMpadyamAnAH kRtA iti bandIkRtAstAsAm bandIkRtAnAm = upagRhItAnAm, ripUNAm = zatrUNAm zriyaH = lakSmyaH, tAsAm ripuzriyAm aJjanena saha vartate iti sAJjanaH, sAJjanaH = sakaJjala: bASpANAm = azrUNAm secanam yayoste sAjanabASpaseke padbhyAM hanyete ye te paddhatI = mAgauM iva = yathA dve jyAyA: mauAH ghAtA:= kiNAH, iti jyAghAtAsteSAM rekhe-rAjI, iti jyAghAtarekhe bhujAbhyAM = bAhubhyAm bimati = dhArayati / samAsa:-suSThu bhujau yasya sa subhujaH, cApaM bibhratIti cApabhRtaH teSAM cApabhRtAm, puro gacchatIti purogH| na bandhaH, abandhaH bandhaH saMpadyamAnAH kRtAH bandIkRtAstAsAM bandIkRtAnAm / ripUNAM zriyastAsAM ripuzriyAm / aJjanena sahitaH sAJjanaH sAJjanaH bASpANAM sekaH yayoste sAJjanabASpaseke / jyAyAH ghAtAsteSAM rekhe iti jyAghAtarekhe, te|
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ baDaThaH sargaH 53 hindI-sundara bhujAvAlA aura dhanurdhAriyoM meM agragaNya hemAMgada rAjA, apanI donoM bhujAoM meM dhanuSa kI DorI kI ragar3a se banI do kAlI-kAlI rekhAoM ko dhAraNa kie hue haiN| ve rekhAe~ aisI jAna par3atI haiM, mAnoM bandI banAI gaI (arthAt giraphtAra kI gaI) zatruoM kI rAjalakSmI kI kajarArI A~khoM se bahe hue A~suoM ke kAraNa kAlI do pagaDaMDiyAM hoM // 55 // yamAtmanaH sadmani saMnikRSTo mandradhvanityAjitayAmatUryaH / prAyAdavAtAyanadRzyavIdhiH prabodhayatyarNava eva suptam // 56 // saMjI0-yamiti / Atmana: sadmani suptaM yaM hemAGgadaM saMnikRSTaH samIpasyo'ta eva prAsAdavAtAyanaizyavIcirmandreNa gambhIreNa / 'mandrastu gambhIre' ityamaraH / dhvaninA tyAjitaM vivarjitaM yAmasya tUryaM praharAvasAnasUcakaM vAdyaM yena sa tathoktaH / 'dvau yAmapraharau samau' ityamaraH / arNava eva prabodhayati, arNavasyaiva tuurykaarykaaritvaattdvaiyrthymityrthH| samudrasyApi sevyaH kimanyeSAmiti bhAvaH // 56 // anvaya-AtmanaH sadamani suptam yama saMnikRSTaH ( ata eva ) prAsAdacAtAyanadRzyavIciH mandradhvanityAjitayAmatUryaH, arNavaH eva prabodhayati / vyAkhyA-AtmanaH= svasya sadmani vezmani = gahe suptam =zayitam yaM hemAMgadam saMnikRSTaH = samIpasthaH (ata eva) prAsAdAnAm =rAjabhavanAnAm vAtAyanAnigavAkSAH, taiH dRzyAH=avalokanIyAH, vIcayaH= taraMgAH yasya sa prAsAdavAtAyanadRzyavIci:, mandraH = gambhIrazcAsau dhvaniH = zabdaH iti mandradhvanistena tyAjitaM vivajitam yAmasya -praharasya tUrya vAdyaM yena sa mandradhvanityAjitayAmatUryaH, asya nagare sarvadA samudrasya gambhIro dhvaniH bhavatIti praharAvasAnasUcakaM vAdyaM parityaktamiti bhAvaH, arNavaH samudraH, eva = kevalama pravodhayati =jAgarayati / samAsa:-prAsAdAnAma vAtAyanAni taiH dRzyA: bIcayaH yasya sa prAsAda. vAtAyanadRzyavIciH / mandrazcAsau dhvaniriti mandradhvanistena tyAjitaM yAmasya tayaM yena sa mandradhvanityAjitayAmatUryaH / hindI-apane ghara meM sote hue hemAMgada ko, pAsa meM hI rahane vAlA, isIlie rAjabhavana kI khir3akiyoM se dikhAI de rahI haiM, taraMge jisakI aura apanI
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 raghuvaMzamahAkAvye gambhIra garjanA se paharasamApti kI sUcanA dene vAle bAje ko banda karA dene vAlA samudra hI prAtaHkAla jagAtA hai / samudra hI bAje kA kAma karatA hai| arthAt sAgara bhI hemAMgada kI sevA karatA hai aura logoM kI bAta hI kyA yaha bhAva hai // 56 // anena sA virahAmburAzestIreSu tAlIvanamarma reSu / dvIpAntarAnItalavaGgapuSpairapAkRtasvedalavA marudbhiH // 57 // saMjI0-- aneneti / anena rAjJA sArdhaM tAlIvanaimarmareSu marmareti dhvanattu / 'atha marmaraH / svanite vastraparNAnAm' ityamaravacanAd guNaparasyApi 'marmara' zabdasya guNiparatvaM prayogAdavaseyam / amburAzeH samudrasya tIreSu dvIpAntarebhya AnItAni lavaGgapuSpANi devakusumAni yastaiH / 'lavaGgaM devakusubham' ityamaraH / marudbhitirapAkRtAH prazamitAH svedasya lavA bindavo yasyAH sA tathAbhUtA satI tvaM vihara krIDa / / 57 // anvayaH-anena sArdham tAlIvanamarmareSu amburAzeH tIreSu dvipAntarAnIta lavaMgapuSpaiH madbhiH apAkRtasvedalavA satI (tvam) vihara / vyAkhyA-anena hemAMgadena rAjJA sArgha=saha tAlInAM tADavRkSANAM vanAni =kAnanAni taiH, tAlIvanaiH marmarANi= marma radhvanimanti teSu tAlIvanamarmareSu ambUnAM = jalAnAM rAziH = samUhaH yatra sa amburAzistasya amburAzeH = samudrasya tIreSu taTeSu, anye dvIpAH dvIpAntarANi stebhya: dvIpAntarebhya: antarIpAntarebhyaH AnItAni-AhRtAni lavaMgasya = lavaMgalatAyA: devakusumasyetyarthaH, puSpANi = kusumAni yaste, taiH dvIpAntarAnItalavaMgapuSpaiH marudbhiH = pavanaiH, apAkRtAH apanItAH svedasya = dharmasya lavAH = bindavaH yasyAH sA, apAkRtasvedalavA satI tvam vihara = krIDa vihAraM kuru / __samAsa:--tAlInAM vanAni teSAM marmarAH yeSu tAni, teSu / anye dvIpAH dvIpAntarANi stebhyaH AnItAni lavaMgapuSpANi yaiste taiH dviipaantraaniitlvNgpusspaiH| ambUnAM rAziH yasmin sa tasya amburAzeH / apAkRtAH svedasya lavAH yasyA: sA apaakRtsvedlvaa| hindI-( yadi icchA ho to isake sAtha vivAha karake ) isa hemAMgada ke sAtha tAr3a ke jaMgaloM kI marmara dhvani vAle, samudra ke taToM para tuma vihAra kro|
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 55 ( kyoMki vahA~ para ) dUsare dvIpoM se lavaMga ke phUloM kI sugandha le Ane vAle vAyu, tumhAre pasIne ko zAnta kareMge / arthAt zItala manda sugandha vAyu tumhAre pasIne ko poMchA karegA / / 57 // pralobhitApyAkRtilobhanIyA vidarbha rAjAvarajA tayaivam / tasmAdapAvartata dUrakRSTA nItyeva lakSmIH pratikUladevAt // 58 // saMjI0 - pralobhiteti / AkRtyA rUpeNa lobhanIyA''karSaNIyA / na tu varNanamAtreNetyarthaH / vidarbharAjAvarajA bhojAnujendubhatI tayA sunandayaivaM pralobhitApi pracoditApi / nItyA puruSakAreNa dUrakRSTA dUramAnItA lakSmIH pratikUlaM daivaM yasya tasmAt puMsa iva / tasmAddhemAGgadAdapAvartata pratinivRttA // 58 // anvayaH - AkRtilobhanIyA vidarbharAjAvarajA tayA evaM pralobhitApi, notyA dUrakRSTA lakSmIH pratikUladevAt (puMsaH ) iva tasmAt apAvartata / vyAkhyA--AkRtyA = surUpeNa, lobhanIyA = AkarSaNIyA vidarbhANAM rAjA vidarbharAjaH, vidarbharAjasya = bhojasya, avarajA = anujA = indumatItyarthaH tayA sunandayA evaM pUrvoktaprakAreNa pralobhitA = preritA api nItyA = nayena puruSakAreNetyarthaH dUraM=viprakRSTam kRSTA = AnItA, iti dUrakRSTA lakSmIH =zrIH saMpat pratikUlam = viruddhaM devaM = bhAgyaM yasya sa tasmAt pratikUladaivAt puMsaH iti zeSaH, ivaM = yathA tasmAt == hemAMgadAt apAvartata = apAsarat / samAsa :- vidarbhANAM rAjA vidarbharAjaH, tasya avarajA vidarbharAjAvarajA / AkRtyA lobhanIyA AkRtilobhanIyA / dUraM kRSTeti dUrakRSTA / pratikUlaM daivaM yasya saH, tasmAt pratikUladaivAt / hindI - kevala varNana se nahIM kintu cehare se AkarSaNIya (luAyamAna honevAlI ) bhoja rAjA kI choTI bahana indumatI, apanI usa dAsI se isa prakAra prerita ho jAne para bhI, hemAMgada rAjA ko chor3akara usI prakAra Age bar3ha gaI jaise ki puruSArtha se lAI huI sampatti bhAgya ke phera se puruSa ko chor3akara calI jAtI hai // 58 // athoragAkhyasya purasya nAthaM dauvArikI devasarUpametya / itazcakorAkSi ! vilokayeti pUrvAnuziSTAM nijagAda bhojyAm // 59 //
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ___saMjI0-atheti / atha dvAre niyuktA dauvArikI sunandA / 'tatra niyuktaH' (pA. 4 / 4 / 69) iti tthkprtyyH| 'dvArAdInAM ca' (pA. 7 / 3 / 4) ityauAgamaH / AkAreNa devasarUpa devatulyam / uragAkhyasya purasya pANDayadeze kAnyakubjatIravatinAgapurasya nAthametya prApya / he cakorAkSi ! ito vilokayeti pUrvAnuziSTAM pUrvamuktAM bhojasTa rAjJo gotrApatyaM striyaM bhojyAmindumatIm / 'kroDyAdibhyazca' (pA. 4 / 1 / 80) ityatra 'bhojAtkSatriyAt' ityupsNkhyaanaatssyngprtyyH| 'yaGazcAp' (pA. 4 / 1 / 74 ) iti cAp / nijagAda / 'ito vilokaya' iti pUrvamuktvA pazcAdvaktavyaM nijagAdetyarthaH // 59 // anvayaH-atha dauvAriko devasarUpam uragAkhyasya purasya nAtham etya he cakorAkSi itaH vilokaya iti pUrvAnuziSTAM bhojyAm nijagAda / vyAkhyA-atha anantaram, dvAre niyuktA dauvArikI dvArapAlikA, sunandA devAnAM devatAnAm, samAnatulyaM, rUpaM AkRtiH svarUpaM yasya sa tam, devasarUpam, uraga iti AkhyA yasya tat tasya uragAkhyasya purasya nagarasya, uragapurasya nAgapurasyetyarthaH, nAtham =svAminam, etya = prApya, cakorasya jIvajIvasya akSiNI iva akSiNI yasyAH sA tasyAH saMbuddhau he cakorAkSi = he cakoranetre / 'jIvaJjIvaH khgaantre| drumabhede cakore ca' iti haimH| itaH vilokaya enam avalokaya iti = ittham, pUrvam = prathamam, anuziSTA=kathitA tAm pUrvAnuziSTAm bhojasya gotrApatyaM strI bhojyA tAM mojyAm indumatIm nijagAda-uvAca / ito vilokayeti kathayitvA pazcAt yat vaktavyaM tat kathayAmAsetyarthaH / samAsaH-dvAre niyuktA dauvArikI / devAnAM samAna rUpaM yasya saH, tam devasarUpam / uraga iti AkhyA yasya tat, tasya uragAkhyasya / cakorasya akSiNI iva akSiNI yasyAH sA, tasyAH saMbuddhau he cakorAkSi / hindI-isake pazcAt dvArapAlikA sunandA, devatA ke samAna manohara nAgapura ke rAjA ke pAsa jAkara he cakora ke jaise netravAlI idhara dekho, (aisA vacana ) bhoja rAjA ke vaMza meM utpanna aura pUrvakathita indumatI se bolii| arthAt idhara dekho aisA kahakara phira kArya kI bAta kahane lagI // 59 //
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 57 pANDayo'yamaMsArpitalambahAraH valuptAGgagago haricandanena / AbhAti bAlAtaparaktasAnuH sanirjharodgAra ivAdrirAjaH // 60 // saMjI-pANDya iti / aMsayorapitA lambanta iti lambA hArA yasya saH / haricandanena gozIrSAkhyena cndnen| 'tailapaNikagozIrSe haricandanamastriyAm' itymrH| klaptAGgarAgaH siddhAnulepano'yaM pANDUnAM janapAdAnAM rAjA pANDayaH / 'pANDorjanapadazabdAtkSatriyADDyaNvaktavyaH' ( vA. 2671 ) iti DyaNpratyayaH / 'tasya rAjanyapatyavat' iti vacanAt / bAlAtapena raktA aruNAH sAnavo yasya sa sanirjharodgAra: pravAhasyandanasahitaH / vAripravAho nirjharo jharaH' ityamaraH / adrirAja ivAbhAti // 60 // anvayaH-aMsArpitalambahAraH haricandanena kluptAGgarAgaH ayaM pANDayaH bAlAtaparaktasAnuH sanirjharodgAraH advirAjaH iva AbhAti / dhyAkhyA--lambante 'iti lambA:' aMsayoH = skandhayoH arpitA: sthApitAH, dattA ityarthaH, lambAH = lambamAnAH hArAH = muktAvalyaH yasya sa aMsArpitalambahAraH, haricandanena- kapilavarNacandanena klaptaH = kRta: vihitaH, aMgarAga = anulepanaM yena sa kluptAMgarAgaH ayam =purovartI rAjA pANDUnAM = janapadAnAM rAjA pANDayaH bAlazcAsau AtapaH iti bAlAtapaH bAlAtapena = prAtaHkAlikasUryAlokena raktAH = aruNAH sAnavaH = prasthAH yasya sa bAlAtaparaktasAnu., nirjhareNa sahitaH sanirjharaH sanirjharaH savAripravAhaH udgAraH = syandanaM yasya sa sanijharodgAraH, adrINAM - parvatAnAM rAjA, adrirAjaH = himAlayaH, iva = yathA, AbhAti shobhte| samAsaH--aMsayoH, apitAH, lambA, hArAH, yasya sa aMsApitalambahAraH / klaptaH aMgasya rAgaH yena sa kluptaaNgraagH| pANDUnAM rAjA paannddyH| sanoti dadAti sukha miti sAnuH 'bAlazcAsau AtapaH' iti bAlAtapaH, bAlAtapena raktAH sAnavo yasya sa baalaatprktsaanuH| nirjhareNa sahitaH udgAraH yasya sa sanirjharodgAraH / adrINAM rAjA advirAjaH / hindI-jinake kandhoM para bar3A sA hAra laTaka rahA hai aura jisane zarIra meM haricandana kA lepa kara rakhA hai arthAt kapilavarNa (kucha-kucha lAla ) kA candana lagA rakhA hai| aisA yaha pANDu deza kA rAjA hai| jo ki usa himAlaya parvata ke
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 raghuvaMzamahAkAvye samAna suzobhita ho rahA hai jo prAtaHkAlIna dhUpa se lAla caurasa bhUmi vAlA ho gayA hai aura jisase aneka pAnI ke jharane gira rahe haiM // 60 // vindhyasya saMstambhayitA mhaadreniHshesspiitojjhitsindhuraajH| prItyAzvamedhAvabhathAI mUrteH sausnAtiko yasya bhavatyagastyaH / / 6 / / saMjIla-vindhyasyeti / vindhyasya nAmno mahAdreH tapanamArganirodhAya vardhamAnasyeti zeSaH / sNstmbhyitaa| nivArayitA / niHzeSaM pIta ujjhitaH punastyaktaH sindhurAjaH samudro yena so'gastyo'zvamedhasyAvabhathe dIkSAnte karmaNi / 'dIkSAnto'vabhayo yajJe' ityamaraH / ArdramUrteH / snAtasyetyarthaH / yasya pANDyasya prItyA snehena / na tu dAkSiNyena susnAtaM pRcchatIti sausnAtikaH / bhavati / 'pRcchatau susnAtAdibhyaH' (vA. 2953) ityupasaMkhyAnATThak // 61 // anvayaH-vindhyasya mahAdreH saMstambhayitA niHzeSapItojjhitasindharAjaH agastyaH azvamedhAvabhRthAmU: yasya prItyA sausnAtikaH bhavati / vyAkhyA-vindhyAcalasya mahAMzcAsau adiriti tasya mahAdreH sUryasya mArgavaroddhaM pravardhamAnasyetyarthaH saMstambhayitA = niroddhA niyantA ityarthaH, niHzeSaM = sampUrNaM pItaH = AcAmitaH pazcAt ujjhitaH =tyaktaH sindhanAM rAjA = samudraH yena sa niHzeSapItojjhitasindhurAjaH, agastyaH = etannAmA muniH kumbhyonirityrthH| azvamedhasya = azvameghayajJasya avabhRthe = dIkSAntakarmaNi = yajJAntasnAne ityarthaH ArdrA = klinnA = snAtA mUrtiH == zarIraM yasya sa tasya azvamedhavabhathAmarteH yasya = pANDayasya prItyA = premNA susnAtaM pRcchatIti sausnAtikaH = susnAtaM bhavateti praSTA bhvti| samAsa:-sindhanAM rAjA sindhurAjaH niHzeSa pItaH pazcAta ujjhita: sindharAjaH yena sa niHzeSapItojjhitasindhurAjaH / mahAMzcAsau adririti mahAdistasya mahAdraH / azvamedhasya avabhathe ArdrA matiH yasya sa tasya azvamedhAvabhathAmarteH / susnAtaM pRcchatIti sausnAtakaH / / hindI--vindhya nAmaka mahAparvata ko (Upara bar3hane se rokane vAle aura jinhoMne sampUrNa samudra ko pIkara pIche mukha se nikAla diyA thA, aise agastya RSi, azvamedha yajJa ke anta meM avabhRtha snAna se bhIge zarIra vAle isa pANDu deza ke rAjA ko prema se 'Apane acchI taraha snAna kara liyA' aisA pUchate haiM // 61 /
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH astraM harAdAptavatA durApaM yenendralokAvajayAya dRptaH / purA janasthAnavimardazaGkI saMdhAya laGkAdhipatiH pratasthe // 62 saMjI0-astramiti / purA pUrvaM janasthAnasya kharAlayasya vimardazaGkI dRpta uddhato laGgAdhipati rAvaNo durApaM durlabhamastraM brahma zironAmaka harAdAptavatA yena pANDayena saMdhAya indralokAvajayAyendralokaM jetuM pratasthe / indravijayino rAvaNasyApi vijetetyarthaH // 62 // ___ anvayaH-purA janasthAnavimardazaMko laMkAdhipatiH durApam astraM harAt AsavatA yena saMdhAya, indralokAvajayAya pratasthe / vyAkhyA-purA pUrvam, janasthAnasya kharAlayasya daNDakAraNyasyetyarthaH vimardavinAzaM zaMkate = AzaMkate yaH sa janasthAnavimardazaMkI dRptaH = uddhataH =uddaNDaH laMkAyA: = rAkSasarAjadhAnyA:, adhipatiH = svAmIti laMkAdhipatiH rAvaNa ityarthaH, duHkhena Apyate yat tat durApam = durlabham, astram brahmazironAmakam harAt = mahAdevAt AptavatA = prAptavatA yena = pANDayena, saMdhAya = sandhi kRtvA, indrasya lokaH amarAvatI, iti indralokaH tasya avajayaH parAjayaH tasmai indralokavajayAya svargalokaM vijetumityarthaH / pratasthe prayayau / rAvaNo'pi asmAd vibheti smeti bhAvaH / samAsaH-janasthAnasya vimarda zaMkate, iti jnsthaanvimrdshNkii| laMkAyA adhipatiriti laMkAdhipatiH / duHkhena Apyate yat tat durApam / indrasya lokastasya avajayastasmai indralokAvajayAya / hindI pahale ( jaba rAvaNa indraloka kI vijaya karane calA taba ) kharadUSaNa ke nivAsa sthAna daNDakAraNya ke vinAza kI AzaMkA karane vAlA, ghamaNDI laMkA kA rAjA rAvaNa, isa pANDya rAjA se sandhi karake hI indraloka ko jItane ke lie gayA thaa| kyoMki isa rAjA ne bar3A pracaMDa durlabha astra zivajI se prApta kiyA thaa| arthAt isa rAjA ne bhI zivajI se bar3A pratApI astra pAyA hai kahIM mere pIche se janasthAna ko naSTa bhraSTa karake merA rAjya na chIna le isa Dara se isase sandhi karake rAvaNa ne svargayAtrA kI thii|| 62 // anena pANI vidhivadgRhIte mahAkulInena mahIva gurvii| ratnAnuviddhArNavamekhalAyA dizaH sapatnI bhava dkssinnsyaaH||63||
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-aneneti / mahAkulInena mahAkule jaaten| 'mahAkulAdakhanau' (pA. 4 / 1 / 141 ) iti khaJpratyayaH anena pANDayana pANau tvadIye vidhivadyathAzAstraM gRhIte sati gurvI guruH / 'voto guNavacanAt' (pA. 4 / 1 / 44) iti DIe / mahIva ratnairanuviddho vyApto'rNava eva mekhalA yasyAstasyAH / idaM vizeSaNaM mahyAmindumatyAM ca yojyam / dakSiNasyA dizaH sapatnI bhava / anena sapatnyantarAbhAvo dhvanyate // 63 / / anvayaH-mahAkulInena anena pANau vidhivat gRhIte, sati, gurvo mahI iva ratnAnu vidyArNavamekhalAyAH dakSiNasyAH dizaH sapatnI bhava / vyAkhyA-mahat kulamasya sa mahAkulaH, mahAkule jAtaH mahAkulInastena mahAkulInena=AryavaMzotpannena anena pANDayena pANau = tvadIyakare vidhinA= tulyaM vidhivata-yathAzAstram gRhIte = svIkRte sati vivAhe kRte satItyarthaH gurvI = mahatI, mahI=pRthivI, iva-yathA, ratnaiH=maNyAdibhiH, anuviddhaH = vyAptaH, arNavaH = sAgaraH eva mekhalA = kAMcI yasyAH sA tasyAH ratnAnuviddhArNavamekhalAyAH dakSiNasyAHyAmyA: diza:-kASThAyAH samAnaH patiryasyA sa sapatnI-dvitIyA bhAryA, bhava = bhUyAstvasamAnaH miti zeSaH / / samAsa:-mahat kulaM yasya sa mahAkula: mahAkule jAtaH tena mahAkulInena / vidhinA tulyaM vidhivat / ratnaiH viddhaH iti ratnAnuviddhaH, arNavaH eva meMkhalA yasyAH sA, tasyAH ratnAnuviddhArNavamekhalAyAH, arNava iva mekhalA yasyAH-itIndumatIpakSe / patiH yasyAH sA sptnii| hindI-uccakula meM utpanna isa pANDya rAjA ke sAtha vidhipUrvaka pANigrahaNa karake tuma bar3I bhArI (lambI caur3I) pRthivI ke samAna ratnoM se pUrNa usa dakSiNa dizA kI sauta bana jAo, jisakI tagar3I ratnoM se bharA samudra hI hai / vizeSapRthivI bhI ratnoM se paripUrNa hai aura indumatI kI tagar3I bhI ratnoM se jar3ita hai / pRthivI bhI mahAn hai aura indumatI bhI mahAn hai / isameM eka yaha bhI hai ki tuma hI sapatnI banogI dakSiNa dizA kI arthAt tumhArI koI sauta nahIM rhegii|63| tAmbUlavallIpariNaddhapUgAsvelAlatAliGgitacandanAsu / tamAlapatrAstaraNAsu rantu prasIda zazvanmalayasthalISu // 64 //
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH saMjI0--tAmbuleti / tAmbUlavallIbhirnAgavallIbhiH pariNaddhAH parirabdhAH pUgA: kramakA yAsu tAsu 'tAmbUlavallI tAmbUlI nAgavallyapi' iti, 'ghoNTA tu pUgaH kramukaH' iti cAmaraH, elAlatAbhirAliGigatAzcandanA malayajA yAsu tAsu / 'gandhasAro malayajo bhadrazrIzcandano'striyAm' ityamaraH / tamAlasya tApicchasya patrANyevAstaraNAni yAsu tAsu / 'kAlaskandhastamAla: syAttApiccho'pi' ityamaraH / malayasthalISu zazvanmuhuH sadA vA rantuM prasIdAnukUlA bhava / / 64 // anvayaH--tAmbUlavallIpariNaddhapUgAsu elAlatAliGgitacandanAsu tamAlapatrAstaraNAsu malayasthalISu, zazvata rantuM prsiid| vyAkhyA-tAmbUlasya vallyaH = latAH, iti tAmbUlavallyastAbhiH pariNaddhAH= pariveSTitAH pUgA:=kramukavRkSAH yAsu tAH, tAsu tAmbUlavallIpariNaddhapUgAsu, elAnAM= pRthvIkAnAM latAH = vratatyaH, tAbhiH AliMgitAH = veSTitAH candanA:= malayajA: yAsu tAH, tAsu elAlatAliMgitacandanAsu, tamAlasyatApicchasya patrANi = parNAni, eva AstaraNAni =pracchadapaTAH, yAsu tAH, tAsu tamAlapatrAstaraNAsu, malayasya dakSiNadezasya parvatavizeSasya sthalyaH = bhUmayastAsu malayasthalISu zazvat = sarvadA rantuM = krIDituM prasIda = prasannA bhava, tvamindumatIti shessH| samAsaH-tAmbUlasya vallyastAbhiH pariNaddhAH pUgAH, yAsu tAstAsu tAmbUlavallIpariNaddhapUgAsu / elAnAM latAstAbhi: AliMgitAH candanAH yAsu tAH, tAsu elAlatAliMgitacandanAsu / tamAlasya patrANi eva AstaraNAni yAsu tAH, tAsu tmaalptraastrnnaasu| malayasya sthalyastAsu mlysthliissu| hindI-pAna kI beloM se Dhake hue haiM supArI ke vRkSa, jinameM aura jahA~ ilAyacI kI latAoM se candana ke per3a lipaTe hue haiM tathA jinameM tAr3a ke patte hI cA~danI ke rUpa meM viche haiM aisI malayagiri kI ghATiyoM meM sarvadA vihAra karane ke lie tuma prasanna ho jAo arthAt yadi aisI malayabhUmi meM sadA vihAra karane kI icchA ho to inase vivAha kara lo / / 64 // indIvarazyAmatanuna po'sau tvaM rocanAgaurazarIrayaSTiH / anyonyazobhAparivRddhaye vAM yogastaDittoyadayorivAstu // 65 //
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye saMjI0 -- indIvareti / asau nRpa indIvarazyAmatanuH, tvaM rocanA gorocaneva gaurI zarIrayaSTiryasyAH sA / tatastaDittoyadayorvidyunmeghayoriva vAM yuvayoryogaH samAgamo'nyonyazobhAyAH parivRddhaye'stu // 65 // anvayaH - asau nRpaH indIvarazyAmatanuH tvaM rocanAgaurazarIrayaSTiH, taDittoyadayoH iva vAM yogaH anyonyazobhAparivRddhaye astu / vyAkhyA--asau=purovartI nRn = janAn pAti = rakSatIti nRpaH = rAjA, indIvaraM = nIlAmbujamiva zyAmA = * kRSNA tanuH zarIraM yasya sa indIvarazyAmatanuH, tvam = indumatI rocanA = gorocanA iva gaurI = dhavalA, zvetA, zarIrameva yaSTiH = dehayaSTiH yasyAH sA rocanAgaurazarIrayaSTiH ( tasmAt ) taDita = vidyut toyadaH = meghazceti taDittoyadau tayostaDittoyadayoH iva = yathA vAm = yuvayoH, yogaH = saMbandhaH samAgama ityarthaH, anyonyasya = parasparasya zobhA = kAntiH tasyAH parivRddhiH = pravarddhanam iti anyonyazobhAparivRddhiH, tasyai anyonyazobhAparivRddhaye astu = bhavatu / samAsaH -- indIvaramiva zyAmA tanuryasya sa indIvarazyAmatanuH / zarIrameva yaSTiriti zarIrayaSTiH rocanA iva gaurI zarIrayaSTiH yasyAH sA rocanAgaurazarIrayaSTiH / taDicca toyadazceti taDittoyadI tayo taDittoyadayoH / anyonyasya zobhA, anyonyazobhA tasyAH parivRddhiH, tasyai anyonyazobhAparivRddhaye / hindI -- yaha sAmane baiThA huA rAjA nIlakamala ke samAna sAMvale zarIra vAlA hai aura tuma gorocana kI taraha gore zarIra vAlI ho| isalie bijalI aura megha kI taraha tuma donoM kA samAgama eka dUsare kI zobhA ko bar3hAne ke lie ho arthAt megha ke samAna yaha rAjA haiM aura bijalI ke samAna tuma ho, ataH megha bijalI kI taraha tumhArA samAgama sthAyI evaM paraspara kI zobhAvRddhi karane vAlA ho // 65 // 62 svasuvidarbhAdhipatestadIyo lebhe'ntaraM cetasi nopadezaH / divAkarAdarzanabaddhakoze nakSatranAthAMzurivAravinde || 66 || saMjI0 - svasuriti / vidarbhAdhipaterbhojasya svasurindumatyAzcetasi tadIyaH sunandAsaMbandhyupadezo vAkyam / divAkarasyAdarzanena baddhakoze mukulite'ravinde nakSatranAthAMzuzcandrakiraNa iva antaramavakAzaM na lebhe / / 66 / /
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH anvayaH-vidarbhAdhipateH svasuH cetasi tadIyaH upadezaH, divAkarAdarzanabaddhakoze aravinde nakSatranAthAMsuH iva antaram na lebhe| vyAkhyA--vidarbhasya = dezavizeSasya adhipatiH = svAmI = rAjA tasya vidarbhAdhipateH = bhojasya svasuH bhaginyA indumatyA ityarthaH cetasi = citte tasyAH sunandAyAH ayaM tadIyaH upadezaH kathanaM vAkyam, divAkarasya = sUryasya adarzanam =' aprakAzaH tena baddhaH = avikasitaH kozaH yasya tasmin aravinde = kamale nakSatrANAM = tArANAM nAthaH = svAmI = candrastasya aMzuH = kiraNaH iva = yathA antaram = avakAzaM sthAnamityarthaH nanahi lebhe prAptavAn / samAsaH--vidarbhasya adhipateH, tasya vidarbhAdhipateH / tasyA ayaM tdiiyH| na darzana miti adarzanam divAkarasya adarzanaM tena baddhaH kozaH yasya tattasmin divAkarAdarzanabaddhakoze / nakSatrANAM nAthastasya aMzuH nakSatranAthAMzuH / hindI-hindI vidarbha (barAra) ke rAjA bhoja kI bahana ke mana meM sunandA kA upadeza usI prakAra sthAna na prApta kara sakA, jisa prakAra sUI ke na dIkhane se banda hue kamala meM nakSatroM ke svAmI candramA kI kiraNeM sthAna nahIM prApta kara sakatI haiM / / 66 // saMcAriNI dIpazikheva rAtrau yaM yaM vyatIyAya pativarA saa| narendramArgATTa iva prapede vivarNabhAvaM sa sa bhUmipAlaH // 67 // saMjI0-saMcAriNIti / pativarA sendumatI rAtrau saMcAriNI dIpazikheva yaM yaM bhUmipAlaM vyatItayAyAtItya gatA sa sa bhuumipaalH| sa sarva ityarthaH / 'nityavIpsayoH' (pA. 8 / 1 / 4) iti vIpsAyAM dvivacanam / narendramArge rAjapatheTTAkhyo gRhabheda iva 'syAdaTTaH kSaumamastriyAm' ityamaraH / vivarNabhAvaM vicchAyatvam / prapede / / 67 // ___ anvayaH-pativarA sA rAtrI saMcAriNI dIpazikhA iva yaM yaM vyatIyAya, sa sa bhUmipAla: narendramArgATTa iva vivarNabhAvaM prapede / vyAkhyA--patiM vRNoti yA saa| pativarA = svayaMvarA, sA = indumatI, rAtrau = nizAyAM saMcarituM zIlaM yasyAH sA saMcAriNI = gamanazIlA dIpasya= pradIpasya zikhA = aciH = jvAlA dIpazikhA iva yathA yaM yaM = bhUmipAlaM vyatI
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 raghuvaMza mahAkAvye yAya = atikramya gatA sa sa = bhUmipAla: narANAmindrastasya narendrasya = rAjJaH mArgaH = panthAH, tasmin narendramArge = rAjamArge, aTTaH = kSaumaH, gRhavizeSa: iti narendramArgATTaH, iva = yathA vivarNasya bhAvaH taM vivarNabhAvaM = prabhAhInatvaM malinatAmiti yAvat aTTastu andhakArAvRtatvam prapede = prApa | samAsaH -- saMcarituM zIlaM yasyAH sA saMcAriNI / dIpasya zikhA dIpazikhA / narANAmindraH narendrastasya mArgaH narendramArgaH tasmin aTTaH iti narendra mArgATTaH / bhUmi pAlayatIti bhUmipAla:, vivarNasya bhAvaH vivarNabhAva:, taM vivarNabhAvam / hindI - rAta meM calatI phiratI dIpaka kI zikhA ( jyoti ) rAjamArga sthita jisa-jisa makAna ko chor3akara Age bar3ha jAtI hai to vaha vaha makAna jaise andhakAra se ghira jAtA hai, usI prakAra pati ko varaNa karane vAlI vaha indumatI jisa-jisa rAjA ko chor3akara Age bar3ha gaI vaha vaha rAjA malinatA ko prApta ho gayA / arthAt nirAza se una sabakA mukha kAlA par3a gayA / / 67 / / tasyAM raghoH sUnurupasthitAyAM vRNIta mAM neti samAkulo'bhUt / vAmetaraH saMzayamasya bAhu: keyUrabandhocchvasitairnunoda // 68 // saMjI0 -- tasyAmiti / tasyAmindumatyAmupasthitAyAmAsannAyAM satyAM raghoH sUnU rajo mAM vRNIta na veti samAkulaH saMzayito'bhUt / athAsyAjasya vAmetaro vAmAditaro dakSiNo bAhu: keyUraM badhyate'treti keyUrabandho'GgadasthAnam / tasyocchvasitaiH sphuraNaiH saMzayaM nunoda // 68 // anvayaH - tasyAm upasthitAyAM (satyAM ) raghoH sUnuH mAM vRNIta na vA iti samAkulaH abhUt / ( atha ) asya vAmetara: bAhu: keyUrabandhocchvasitaiH saMzayaM nunoda / vyAkhyAH--tasyAm = indumatyAm upasthitAyAm = samIpamAgatAyAM raghoH - satyA [dilIpasUnoH sUnuH putraH = aja:, mAm = ajaM vRNIta=varayet navA iti samyag akulaH=saMzayAkrAntaH, abhUt = jAtaH / atha = saMzayAnantaram asya = ajasya vAmAt = savyAt itara:=anya:, iti vAmetaraH = dakSiNa: bAhuH = bhujaH, keyUrasya = aMgadasya bandhaH =bandhanasthAnam tasya ucchavasitAni= sphuraNAni keyUrabandhocchvasitAni taiH keyarabandhocchvasitaiH saMzayaM = mAM vRNItanaveti sandehaM nunoda = nivArayAmAsa /
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH samAsa:--samyagAkula: iti smaakul:| vAmAt itara iti vAmetaraH / keyUrasya bandhaH keyUrabandhaH keyUrabandhasya ucchvasitAni tai: keyUrabandhocchvasitaiH / hindI-jaba vaha indumatI samIpa meM Akara khar3I ho gaI to raghu kA putra aja 'mujhe yaha varaNa karegI yA nahIM' isa saMzaya meM par3a gyaa| kintu usI samaya aja ke dAhine hAtha ne bhujabandha ke sthAna meM pharakane se saMzaya ko dUra kara diyA // 68 // taM prApya sarvAvayavAnavAM vyaavrttaanyopgmaatkumaarii| na hi praphulla sahakArametya vRkSAntaraM kAGkSati SaTpadAlI // 69 / / saMjI0--tamiti / kumArI / sarveSvavayaveSvanavadyamadoSaM tamajaM prApya / anyopagamAdrAjAntaropagamAdvyAvartata nivRttA, tathAhi-SaTpadAlI bhRGgAvaliH / praphullatIti praphullaM viksitm| puSpitamityarthaH / prapUrvAtphullateH pacAdyac / phalatestu praphullamiti paThitavyam / 'anupsrgaat-'(paa.8|2|55) iti nissedhaat| ityubhayathApi na kadAcidanupapattirityuktaM praak| sahakAraM cUtavizeSametya / 'AmrazcUto rasAlo'sau sahakAro'tisaurabhaH' ityamaraH / vRkSAntaraM na kAkSati / na hi sarvotkRSTavastulAbhe'pi vastvantarasyAbhilASaH syAdityarthaH // 69 // anvayaH-kumArI sarvAvayavAnavadyaM taM prApya anyopagamAt vyAvartata hi SaTpadAlI praphullaM sahakAram etya vRkSAntaraM na kAMkSati / ___ vyAkhyA-kumArI = kanyA, indumatItyarthaH sarve ca te avayavAH sarvAvayavAH sarvAvayaveSu sampUrNAGgeSu anavadya:-doSarahitaH, taM sarvAvayavAnavadyaM tam =ajaM prApya avApya, anyasya=aparasya, upagamaH=samIpagamanaM tasmAt anyopagamAt rAjAntarasamIpagamanAdityarthaH, vyAvartata=nivRttA, hi tathAhi SaT =SaTsaMkhyakAH padAni =caraNAH yeSAnte SaTpadAsteSAm AlI paktiH , SaTpadAlI=bhramarAvaliH, praphullatIti praphullaM = vikasitaM sahakAram =AmravRkSam elya prApya anyo vRkSaH vRkSAntaraM tat vRkSAntaram =pAdapAntaraM na naiva kAMkSati =abhilaSati / samAsaH-na avadyaH anavadyaH sarve ca te avayavAzca sarvAvayavAH, sarvAvayaveSu anavadyastaM sarvAvayavAnavadyam / anyasya upagamastasmAt anyopagamAt / anyaH vRkSaH
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vakSAntaraM tat vRkSAntaram / SaT padAni yeSAM te tathoktA: SaTpadAnAm AlI SaTpadAlI / prakarSeNa phullatIti praphullastaM praphullam / hindI-kumArI indumatI, sarvA gasundara usa aja ko pAkara dUsare rAjA ke pAsa jAne se ruka gii| ThIka hI hai bhauroM kA jhuNDa khile hue Ama ke vRkSa ko pAkara dUsare kisI vRkSa ko nahIM caahtaa| arthAt sarvotkRSTa vastu ke mila jAne para koI dUsarI vastu ko nahIM cAhatA // 69 // tsminsmaaveshitcittvRttiminduprbhaamindumtiimvekssy| pracakrame vaktumanukramajJA savistaraM vAkyamidaM sunandA / / 70 // saMjI0-tasminniti / tasminnaje samAvezitA saMkrAmitA cittavRttiryayA tAm / indoH prabhava prabhA yasyAstAm / Aha lAdakatvAdindusAbhyam / indumatImavekSyAnukramajJA vAkyapaurvAparyAbhijJA sunandedaM vakSyamANaM savistaraM saprapaJcam / 'prathane vAvazabde' (pA. 3 / 3 / 33) iti ghano niSedhAt, Rdorap' (pA. 3 / 3 / 57) ityapratyayaH / 'vistAro vigraho vyAsaH sa ca zabdasya vistaraH' ityamaraH / vAkyaM vaktuM pracakrame // 70 // anvayaH-tasmin samAvezitacittavRttim induprabhAm indumatIma avekSya anukramajJA sunandA idaM savistaraM vAkyaM vaktuM pracakrame / vyAkhyA-tasmin -aje samyagAvezitA=saMkrAmitA cittasya = manasaH vRttiHvyApAraH yayA sA, tAm samAvezitacittavRttim, indo:= candrasya prabhA= kAntiH iva prabhA yasyAH sA tAm induprabhAm, indumatIm =bhojyAm avekSya = avalokya, anukramam =paurvAparyam jAnAti = vettIti anukramajJA sunandA = dauvArikI idaM = vakSyamANaM vistareNa sahitaM savistaraM saprapaJca vistArapUrvamityarthaH, vAkyaM = vacanaM vaktuM kathayituM pracakrame = Arebhe / / samAsaH-samyag AvezitA cittasya vRttiryayA sA tAM samAvezitacittavRttim / indoH prabhA iva prabhA yasyAH sA tAm induprabhAm / anukramaM jAnAtIti anukramajJA / vistareNa sahitaM yathA bhavati tathA savistaram / hindI--usa aja meM lagI hai cittavRtti jisakI (arthAt aja meM anurakta) aura candramA ke samAna sundara kAntivAlI indumatI ko jAnakara rAjavaMzAvalI ko
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 67 jAnane vAlI sunandA, Age kahe jAne vAle vacana ko vistArapUrvaka kahane lagI // 70 // ikSvAkuvaMzyaH kakudaM nRpANAM kakutstha ityAhitalakSaNo'bhUt / kAkutsthazabdaM yata unnatecchAH zlAghyaM dadhatyuttarakosalendrAH / 71 / saMjI0 --- ikSvAkviti / ikvAkormanuputrasya vaMzyo vaMze bhavaH / nRpANAM kakudaM zreSThaH / 'kakucca kakudaM zreSThe vRSAMse rAjalakSmaNi' iti vizvaH, AhitalakSaNaH prakhyAtaguNaH / 'guNaiH pratIte tu kRtalakSaNAhitalakSaNI' ityamaraH / kakudi vRSAMse tiSThatIti kakutstha iti prasiddhaH kazcidrAjAbhUt / yataH kakutsthAdArabhyonnatecchA mahAzayAH / 'mahecchastu mahAzayaH' ityamaraH / uttarakosalendrA rAjAno dilIpAdayaH zlAghyaM prazastam / kakutsthasyApatyaM pumAn kAkutstha iti zabda saMjJAM dadhati fafa | tannAmasaMsparzo'pi vaMzasya kIrtikara iti bhAvaH / purA kila puraMjayo nAma sAkSAdbhagavato viSNoraMzAvatAraH kazcidekSvAko rAjA devaiH saha samayabandhena devAsurayuddhe mahokSarUpadhAriNo mahendrasya kakudi sthitvA pinAkilIlayA nikhilamasurakulaM nihatya kakutsthasaMjJAM lebha iti paurANikI kathAstrAnusaMdheyA / vakSyate cAyamevArtha uttarazloke // 71 // anvayaH - ikSvAkuvaMzyaH nRpANAM kakudam AhitalakSaNaH kakutsthaH iti kazcit prabhUt / yataH unnatecchAH uttarakosalendrAH zlAghyaM kAkutsthazabda dadhati / vyAkhyA - ikSvAko: = manuputrasya vaMzaH = kulaM tatra bhavaH ikSvAkuvaMzyaH nRpANAM bhUpAlAnAM kakudaM = zreSTha: ( ajahalliMga midam ) / AhitAni = prakhyAtAni lakSaNAni = guNA: yasya sa AhitalakSaNaH kakudi = vRSaskandhe tiSThatIti kakutsthaH, iti prasiddhaH kazcit rAjA abhUt = jAtaH, yataH = :- yasmAt kakutsthAt Arabhya unnatA = mahatI icchA = AzayaH yeSAM te unnatecchAH = mahAzayAH, uttarAH=uttaradigbhavAzca te kosalA : = dezA:, iti uttarakosalAsteSAm indrAH = rAjAnaH uttarakosalendrAH=dilIpAdayaH zlAghyaM = prazaMsanIyam kakutsthasya apatyaM pumAn kAkutsthaH, kAkutstha iti zabdaH = saMjJA iti taM kAkutsthazabdaM dadhati = bibhrati /
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-ikSvAko: vaMzastatra bhavaH ikSvAkuvaMzyaH / kakudi tiSThatIti kakutsthaH / AhitaM lakSaNaM yasya sa AhitalakSaNaH / kakutsthasyApatyaM pumAn kAkutsthaH, kAkutstha iti zabdaH kAkutsthazabdaH taM kaakutsyshbdm| unnatA icchA yeSAM te unnatecchAH / uttarazcAsau kosala: uttarakosalastasya indrAH uttarakosalendrAH / hindI---manu ke putra ikSvAku ke vaMza meM utpanna rAjAoM meM zreSTha aura prakhyAtaguNazAlI kakutstha nAma kA eka prasiddha rAjA huA thA, usa kakutstha se lekara aba taka mahAna Azaya vAle uttara kosala ke rAjA dilIpa Adi, prazaMsanIya 'kAkutstha' saMjJA ko dhAraNa karate haiN| pUrvakAla meM kabhI sAkSAta viSNu kA aMzAvatAra puraMjaya nAma kA koI rAjA ikSvAku ke vaMza meM huA thA jisane ki devatAoM ke sAtha sandhi karake devAsura saMgrAma meM bailarUpadhArI indra ke kandhe para baiThakara zivajI kI lIlA karake saMpUrNa asuroM kA vinAza kiyA thA, usI samaya se inako baila ke kakuda para baiThane ke kAraNa kakutstha' kahate haiN| aisI purANa kI kathA hai / isI bAta ko 72 veM zloka meM kahate haiM / / 71 // mahendramAsthAya mahokSarUpaM yaH saMyati prApta pinAkilIlaH / cakAra bANairasurAGganAnAM gaNDasthalI: proSitapatralekhAH / / 72 / / saMjI0- mahendramiti / ya: kakutsthaH saMyati yuddhe / mahAnukSA mahokSaH / 'acatura-' (pA. 5 / 4 / 77) ityAdinA nipAta: / tasya rUpamiva rUpaM yasya taM mahendramAsthAyAruhya / ata eva prAptA pinAkina Izvarasya lIlA yena sa tathoktaH san vANairasurAGganAnAM gaNDasthalI: proSitapatralekhA nivRttapatraracanAzcakAra / tadbhartanasurAnavadhIdityarthaH / na hi vidhavAH prasAdhyanta iti bhAvaH // 72 // anvayaH--yaH saMyati mahokSarUpaM mahendram AsthAya (ata eva) prAptapinAkilIlaH san bANaH asurAMganAnAM gaNDasthalI: proSitapatralekhA: cakAra / vyAkhyA-ya: kakutsthaH saMyati saMgrAme mahAn ukSA mahokSaH mahokSasya mahAvRSasya rUpamiva rUpam svarUpamAkRtiH yasya sa taM mahokSarUpaM mahendra maghavAnam indram AsthAya Aruhya ata eva prAptA avAptA pinAkinaH zivasya lIlA krIDA yena sa prApta pinAkilIla: san vANaiH zaraiH asurANAM daityAnAm aMganA: striyaH, tAsAm asurAMganAnAm gaNDayoH kapolayoH sthalyaH sthalAni gaNDasthalyastAH gaNDasthalI:
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH proSitAH = nivRttAH patrANAM = citravizeSANAM lekhAH = racanA: yAsu tAH proSitapatralekhAstAH cakAra=kRtavAn / asurANAM vadhAdityarthaH, nahi khalu vidhavAH striyaH prasAdhanaM kurvantIti bhAvaH / samAsaH - mahAMzcAsau ukSA ca mahokSaH mahokSasya rUpamiva rUpaM yasya sa taM mahokSarUpam / prAptA pinAkinaH lIlA yena sa prAptapinAkilIla: / asurANAm aMganAstAsAm asurAMganAnAm gaNDayoH sthalyastAH gaNDasthalI: / proSitAH patrANAM lekhAH yAsu tAH proSitapatralekhAH / 69 hindI - jisa kakutstha rAjA ne devAsura saMgrAma meM mahAvRSabha ( sA~r3a ) kA rUpa dhAraNa kiye hue indra ke Upara car3hakara isI se zivajI kI lIlA ko prApta hokara apane bANoM se ( daityoM ko mArane ke kAraNa ) asuroM kI striyoM ke kapola sthaloM ko patraracanA (zRMgAra vizeSa ) se zUnya kara diyA / arthAt patiyoM ke mara jAne para asura striyoM ne vidhavA hone se RgAra karanA chor3a diyA // 72 // airAvatAsphAlana vizlathaM yaH saMghaTTayannaGgadama Ggadena / upeyuSaH svAmapi mUrtimayyAmardhAsanaM gotrabhido'dhitaSThau // 73 // saMjI0 - airAvateti / yaH kakutstha airAvatasya svargajasyAsphAlanena tADanena vizlathaM zithilamaGgadamaindramaGgadena svakIyena saMghaTTayan saMgharSayan svAmasyAM zreSThAM mUrtimupeyuSo'pi prAptasyApi gotrabhida indrasyArdhamAsanasyArghAsanam / 'ardhaM napuMsakam' ( pA. 222 ) iti samAsa: / adhitaSThAvadhiSThitavAn / 'sthAdiSvabhyAsena cAbhyAsasya (pA. 8 / 3 / 64 ) ityabhyAsena vyavAye'pi Satvam / na kevalaM mahokSarUpadhAriNa eva tasya kakudamArurukSat / kintu nijarUpadhAriNo'pIndrasyArdhAsanamityapizabdArthaH / athavA - ardhAsanamapItyaperanvayaH // 73 // anvayaH -- yaH airAvatasphAlanavizlatham aMgadam aMgadena saMghaTTayan svAm agrayAM mUrtim upeyuSaH api gotrabhidaH ardhAsanam adhitaSThau / vyAkhyA-yaH=kakutsthaH airAvatasya = indragajasya sphAlanaM tADanaM tena vizlathaM = zithilam iti airAvatasphAlana vizlatham, aMgadam - indrasya keyUram, aMgadena svakIyakeyUreNa, saMghaTTayan= saMgharSayan, svAm = svakIyAm, abhyAm = zreSThAm mUrtim = dehaM, zarIram upeyuSaH prAptasya, api gotrAn parvatAn bhinattIti-vidArayatIti gotrabhit
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye tasya gotrabhidaH = indrasya, Asanasya = pIThasya ardham =ardhabhAgam, ardhAsanam adhitaSThau adhiSThitavAn / na kevalaM mahAvRSabharUpiNaH indrasya kakudamArurukSat kintu tasyArdhAsanamapi adhiSThitavAnityarthaH / ___samAsaH-airAvatasya sphAlanaM tena vizlathamiti airAvatasphAlanavizlatham tat AsanasyArdham ardhAsanam tt| gotrAn bhinattIti gotrabhit, tasya gotrabhidaH / agre bhavA agryA, tAm agrayAm / hindI-jo kakutsya rAjA (yuddha samApta hone para) airAvata hAthI kI pITha Thokane se DhIle par3e hue indra ke bAjabanda ko apane bAjUbanda se ragar3ate hue, usa indra ke Adhe siMhAsana para baiThe the| jo indra apane zreSTha deha ko dhAraNa kiye hue the / arthAt sAMr3a kA rUpa chor3akara apane svarUpa meM siMhAsana para baiThe the taba kakutstha bhI indra se saTa kara Adhe Asana para baiThe the / / 73 / / jAtaH kule tasya kilorukItiH kulapradIpo nRpatidilIpaH / atiSThadekonazatakratutve zakrAbhya sUyAvinivRttaye yaH / / 74 / / saMjI0-jAta iti / urukotirmahAyazAH kulapradIpo vaMzapradIpako dilIpo nRpatistasya kakutsthasya kule jAtaH kila / yo dilIpaH zakrAbhyasUyA vinivRttaye / na tvazaktyeti bhAvaH / ekenonAH zataM kratavo yasya sa ekonazatakratustasya bhAve tattve'tiSThat / indraprItaye zatatamaM kratumavazeSitavAnityarthaH / / 74 / / anvayaH-uskotiH kulapradIpaH dilIpaH nRpati: tasya kule jAtaH, yaH zakrAbhyasUyAvinivRttaye ekonazatakratutve atiSThat / vyAkhyA-uruM: vistIrNA kItiH = yazaH yasya sa urukIrtiH kulasyavaMzasya, pradIpa:=dIpaH, prakAzaka ityarthaH, kulapradIpaH dilIpaH etannAmA nRNAM patiH napatiH= rAjA, tasya kakutsthasya kule =vaMze, jAtaH=abhUt, ya:-dilIpa: kila-prasiddham, zakrasya =indrasya, abhyasUyA guNeSu doSAviSkaraNaM tasyAH vinivRttiH =nivAraNaM tasyai, zakrAbhyasUyAvinivRttaye na tu asAmarthyAt ekena =kratunA ekasaMkhyakena UnAH hInAH zataM kratavaH zataM yajJAH yasya sa ekonazatakratuH, tasya bhAvaH tattvam ekonazatakratutvaM tasmin ekonazatakratutve, atiSThat tsthau| indrasya prasannatAyai zatatamaM yajJaM na kRtavAnityarthaH /
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH samAsaH-UruH kIrtiH yasya sa urukItiH / kulasya pradIpaH kulapradIpaH / zakrasya abhyasUyA, zakrAbhyasUyA tasyAH vinivRttiH, tasya zakrAbhyasUyAvinivRttaye / ekena UnA: zataM kratavaMH yasya sa ekonazatakratuH, tasya bhAvastattvaM tasmin ekonazatakratutve / hindI--mahAyazasvI kuladIpaka (kula ko camakA denevAlA) dilIpa nAma kA rAjA usa kakutstha rAjA ke vaMza meM utpanna huA thaa| jo rAjA dilIpa, indra kI IrSyA (DAha) ko dUra karane ke lie hI kevala ninyAnabe yajJa karake raha gaye / arthAt indra ko DAha na ho isalie sauvA~ yajJa nahIM kiyA / kyoMki sauvA~ yajJa kara lene se to dilIpa bhI zatakratu indra bana jAte // 74 // yasminmahIM zAsati vANinInAM nidrAM vihArArdhapathe gatAnAm / vAto'pi nAsrasayadaMzukAni ko lambayedAharaNAya hastam // 75 // saMjI0. yasminniti / yasmin dilIpe mahIM zAsati sati / viharatyatreti vihAraH krIDAsthAnam / tasyApithe nidrAM gatAnAM vANinInAM mattAGganAnAm / 'vANinI nartakImattAvidagdhavanitAsu ca' iti vizvaH / 'vANinyau nartakImatte' ityamarazca / aMzakAni vastrANi vAto'pi nAsraMsa yannAkampayata / AharaNAyApaharta ko hastaM lambayet ? yasyAjJAsiddhatvAdakutobhayasaMcArAH prajA ityarthaH / ardhazcAsau panthAzceti vigrahaH / samapravibhAga pramANAbhAvAnnaikadezisamAsaH / / 75 // __anvayaH-yasmin mahIM zAsati sati, vihArArdhapathe nidrAM gatAnAM vANinInAm, aMzukAni vAtaH api na akhsayat, AhAraNAya kaH hastaM lambayet / vyAkhyA-yasmin dilIpe mahya te = pUjyate iti mahI tAm mahIM= pRthivIM zAsati = pAlayati sati, viharati atra sa vihAraH ardhazcAsau panthAzceti ardhapathaH, vihArasya krIDAsthAnasya ardhapathaH = ardhamArgaH, vihArArdhapathastasmin vihArArdhapathe nidrAM = zayanam gatAnAm =prAptAnAm vANinInAM mattAMganAnAM nartakInAm aMzukAni = vastrANi vAtaH = pavanaH api na asraMsa yat = akampayat, AharaNAya apaharaNAya, kaH=jana:, hastaM karaM lambayet prasArayet ? na ko'piityrthH| samAsa:- mahyate iti mahI tAM mahIm / viharati yati vihAraH ardhazcAsau panthAzceti ardhapathaH, vihArasyArdhapathaH tasmin vihArArdhapathe /
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 raghuvaMzamahAkAvye hindI-mahApratApI jisa rAjA dilIpa ke zAsanakAla meM krIDAsthala (upavanoM) ke bIca mArga meM (madya pIkara) soI huI striyoM ke vastroM ko vAyu bhI nahIM hilAtA thaa| to phira unako apaharaNa karane ke liye kauna hAtha lagA sakatA thA / arthAt koI bhI nhiiN| yAne rAjA dilIpa kA prabhAva itanA sundara thA ki prajA nirbhaya hokara vicaraNa karatI thI // 75 // putro raghustasya padaM prazAsti mahAkratovizvajitaH prayoktA / caturdigAvajitasaMbhRtAM yA mRtpAtrazeSAmakarodvibhUtima // 76 / / ___ saMjI0-putra iti / vizvajito nAma mahAkratoH prayoktA'nuSThAtA tasya dilIpasya putro raghuH padaM patryameva / prazAsti pAlayati / yo raghuzcatasRbhyo digbhya AvajitAhRtA saMbhRtA samyagvadhitA ca yA tAM caturdigAvajitasaMbhRtAM vibhUti saMpadaM mRtpAtrameva zeSo yasyAstAmakarot / vizvajidyAgasya sarvasvadakSiNAkatvAdityarthaH // 76 // anvayaH-vizvajitaH mahAkato: prayoktA, tasya putraH raghuH padaM prazAsti, ya: caturdigAvarjitasaMbhRtAm vibhUti mRtpAtrazeSAm akarot / / vyAkhyA-vizvaM jagat jayati = abhibhavati iti vizvajit tasya vizvajitaH mahAzcAsau Rtuzceti mahARtustasya mahAkrato:= mahAyajJasya prayoktA anuSThAtA kartA, tasya = dilIpasya putraH = AtmajaH = raghurityarthaH padaM = patryaM = rAjyaM prazAsti = pAlayati / yaH= raghuH, catasabhyaH catuHsaMkhyakAbhyaH digbhya: = kASThAbhyaH AjitA AnItA saMbhRtA = samyagvadhitA yA sA tAm caturdigAvarjitasaMbhRtAm vibhUtim = aizvaryam saMpadam, mRdaH= mRttikAyA: pAtraM = bhAjanameva zeSaH = avaziSTa: bhAgaH yasyAH sA, tAm mRtpAtrazeSAm akarot = kRtavAn / vizvajidyajJe sarvasvadAnAdityarthaH / ____samAsaH-vizvaM jayatIti vizvajit tasya vizvajitaH / mahAMzcAsau Rtuzceti mahAkratustasya mahAkratoH / catasrazca tA dizaH caturdizaH tAbhyaH AvajitA saMbhatA ca yA sA tAM caturdigAvajitasamatAm / mada: pAtrameva zeSaH yasyAH sA tAM matpAtrazeSAm / hindI-vizvajit nAma ke mahAyajJa ko karane vAlA raghu nAmaka dilIpa kA putra, pitA ke rAjya kA hI pAlana kara rahA hai| jisane cAroM
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 73 dizAoM ko jItakara lAI huI tathA khUba bar3hAyI gaI - apAra saMpatti ko, miTTI kA pAtra hI raha gayA hai zeSa jisameM aisI kara diyA / arthAt vizvajid yajJa meM sarvasva dAna dekara apane pAsa raghu ne kevala miTTI ke bartana hI rakhe the / kyoMki isa yajJa meM sarvasva dAna diyA jAtA hai / / 76 / / ArumadrInudadhInvitIrNa bhujaMgamAnAM vasatiM praviSTam / UrdhvaM gataM yasya na cAnubandhi yazaH paricchettumiyattayAlam // 77 // saMjI0 - ArUDhamiti / kiMca, adrInArUDham / udadhInvitIrNamavagADham / sakalabhUgolavyApakamityarthaH / bhujaMgamAnAM vasatiM pAtAlaM praviSTam / UrdhvaM svargAdikaM gataM vyAptam / itthaM sarvadigvyApItyarthaH / anubadhnAtItyanubandhi cAvicchedi / kAlatrayavyApakaM cetyarthaH, ata evaivaMbhUtaM yasya yaza iyattayA dezataH kAlato vA kenacinmAnena paricchettuM parimAtuM nAlaM na zakyam / / 77 / / anvayaH -- adrIn ArUDham udadhIn vitIrNam, bhujaMgamAnAM vasatiM praviSTam UrdhvaM gatam anubandhi ca ( ata eva evaM bhUtam ) yasya yazaH iyattayA paricchettuM na alam / = vyAkhyA-adrIn= parvatAn ArUDham = adhiSThAya sthitam udadhIn samudrAn vitIrNam=avalaMghitam sampUrNamRtyuloke vyAptamityarthaH, bhujaiH gacchanti te bhujaMgamAsteSAM bhujaMgamAnAM = sarpANAM vasatiM = nivAsasthAnaM = pAtAlalokaM praviSTam = gatam, UrdhvaM = svargalokaM gatam = vyAptam sarvadigvyAptamityarthaH, anubadhnAtIti anubandhi = avicchedi ca = samuccaye, kAlatrayavyApakamiti yAvat / ata eva, itthaM bhUta N yasya = dilIpaputrasya raghoH yazaH = kIrtiH iyattayA = dezataH kAlato vA kenApi mAnena paricchettuM = parimAtuM na = nahi, alam = zakyam / raghuyazasaH dezakAlAbhyAM parimANaM nAstItyarthaH / samAsaH-udakAni dhIyante yeSu te udadhayaH tAn udadhIn / bhujaiH gacchanti te bhujaMgamAsteSAM bhujaMgamAnAm / anubadhnAtIti, anubandhi / iyataH bhAvaH iyattA, tayA iyattayA / hindI - aura jo parvatoM ke Upara tathA samudroM ke pAra taka gayA huA (arthAt sAre bhUloka meM phailA huA ) aura pAtAla meM svargaloka meM vyApta hai
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 raghuvaMzamahAkAvye tathA bhUta, bhaviSyat, vartamAna tInoM kAloM meM bhI vyApta hai aise sarvatra phaile hue jisa raghu ke yaza ko itanA hai yaha kahanA sAmarthya ke bAhara hai // 77 // asau kumArastamajo'nujAtastriviSTapasyeva pati jyntH| gurvI dhuraM yo bhuvanasya pitrA dhuyeMNa damyaH sadRzaM bibhati / / 78 // saMjI.--asAviti / asAvajAkhyaH kumaarH| triviSTapasya svargasya patimindraM jayanta iva / 'jayantaH pAkazAsaniH ityamaraH / taM raghumanujAtaH / tasmAjjAta ityarthaH / tajjAto'pi tadanujAto bhavati, janyajanakayorAnantaryAt / 'gatyarthAkarmakazliSazIsthAsavajanaruhajIrya tibhyazca' (pA. 3 / 4 / 72) iti ktH| sopasRSTatvAtsakarmakatvam / Aha cAtraiva sUtre vRttikAra:-'zliSAdayaH sopasaSTAH sakarmakA bhavanti' iti| damyaH zikSaNIyAvasthaH / yo'jo gurvI bhuvanasya dhuraM dhuryeNa dhuraMdhareNa ciranirUDhena pitrA sadRzaM tulyaM yathA tathA biti / yathA kazcidvatsataro'pi dhuryeNa mahokSeNa samaM vahatItyupamAlaMkAro dhvanyate / 'damyavatsatarau samau' ityamaraH // 78 // anvayaH-asau kumAraH triviSTapasya pati jayanta iva tama anujAtaH / damyaH yaH gurU bhuvanasya dhuraM dhuryega pitrA sadRzaM bibharti / vyAkhyA-asau=ajanAmA kumAraH = yuvarAjaH trayANAM vipTapAnAM samAhArastriviSTapam, triviSTapasya = svargasya, pati = svAminamindraM, jayantaH = pAkazAsaniH, iva = yathA, taM = raghum, anujAtaH= utpannaH, tasmAt raghoH jAta ityarthaH / damyaH = vatsataraH = zikSaNIyAvastha iti yAvat / ya: ajaH, gurvI = gurutarAM, bhuvanasya lokasya, dhuraM = bhAraM dhuryeNa = dhurandhareNa cirarUDhena, pitrA = janakena, sadRzaM = tulyaM yathA tathA bibharti =dhArayati / yathA kazcita alpavayasko vatsaH mahokSeNa balIvardaina samaM dhuraM vahati, tathAjo'pi kumAra eva pitrA samaM prajApAlanarUpaM bhubhAraM vahatItyarthaH / ___samAsaH-trayANAM viSTapAnAM samAhArastriviSTapaM tasya triviSTapasya / hindI-yaha aja nAma kA yuvarAja, svargaloka ke svAmI indra ke putra jayanta ke samAna, raghu se utpanna huA hai| jo aja kumArAvasthA meM hI gurutara rAjya bhAra ko pratApI balavAn pitA ke barAbara vaise hI vahana karatA hai jaise bachar3A bar3e baila ke barAbara dhure ko vahana karatA ho // 78 //
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 75 SaSThaH sargaH kulena kAntyA vayasA navena guNazca taistavinayapradhAnaH / tvamAtmanastulyamamuM vRNISva ratnaM samAgacchatu kAJcanena // 79 // saMjo 0--kuleneti / kulena kAntyA lAvaNyena navena vayasA yauvanena vinayaH pradhAnaM yeSAM taistairguNaiH zrutazIlAdibhizcAtmanastulyaM svAnurUpamamumajaM tvaM vRNISva / kiM bahunA, ratnaM kAJcanena samAgacchatu saMgacchatAm / prArthanAyAM loT / ratnakAJcanayorivAtyantAnurUpatvAdhuvayoH samAgamaH prArthyata ityarthaH / / 79 // anvaya:--kulena kAntyA navena vayasA, vinayapradhAnaH taiH taH gaNe: AtmanaH tulyam amuma tvaM vRNISva, ratnaM kAMcanena smaagcchtu| vyAkhyA--kulena = vaMzena, kAntyA lAvaNyena, navena = nUtanena, vayasA= yauvanena, vinayaH=namratA, pradhAnaM = mukhyaM, yeSAM te te: vinayapradhAnaH taistai:=prasiddhaiH, guNaiH = zrutazIlAdibhiH, AtmanaH = svasya indumatyAH, tulyam = anurUpam, amum = ajam, tvam = indumatI, vRNISva svIkuru, kiM bahUktena / ratnaM = hIrakAdi, kAJcanena=suvarNena, samAgacchatu =saMgacchatAm / samAsaH--vinayaH pradhAnaM yeSAM te taiH vinayapradhAnaiH / hindI-kula se saundarya se naI javAnI se tathA namratA hai pradhAna jinhoM meM aise una una prasiddha zrutazIla dayA caturatA Adi guNoM se yaha kumAra tumhAre anurUpa hai| ataH tuma inakA varaNa kara lo| adhika kyA kahU~, ratna suvarNa kA samAgama ho jAye / arthAt jaise ratna kI zobhA suvarNa ke sAtha se adhika hotI hai vaise hI tumhArA aura aja kA mela atyanta anurUpa hogA // 79 / / tataH sunandAvacanAvasAne lajjAM tanUkRtya nrendrknyaa| dRSTayA prasAdAmalayA kumAraM pratyagrahItsaMvaraNasrajeva // 80 // saMjI0--tata iti / tataH sunandAvacanasyAvasAne'nte narendrakanyendumatI lajjAM tanUkRtya saMkocya prasAdena manaHprasAdenAmalayA prasannayA dRSTayA saMvaraNasya srajA svayaMvaraNArthaM srajeva kumAramajaM pratyagrahIt svIcakAra / samyaksAnurAgamapazyadityarthaH // 8 // anvayaH--tataH sunandAvacanAvasAne narendra kanyA lajjAM tanUkRtya, prasAdAmalayA dRSTayA saMvaraNasra jA iva kumAraM pratyagrahIt /
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA--tataH anantaram, sunandAyA:=dvArapAlikAyAH, vacanaM vAkyam, tasya avasAnam = samAptiH, tasmin sunandAvacanAvasAne narendrasya = rAjJaH kanyA = kumArI, narendrakanyA-indumatI, lajjAM-hriyaM, tanakRtya = saMkocya, prasAdena = prasannatayA, amalA prasannA, tayA prasAdAmalayA dRSTayA darzanena samyak varaNasya svayaMvaraNArthaM yA trak = madhUkamAlA tayA saMvaraNasrajA iva=yathA, kumAram = ajam, pratyagrahIt = vne| samAsa:--sunandAyAH vacanaM tasya avasAnam tasmin sunandAvacanAvasAne / na tanU: atanUH, atanUtanuM kRtvA, iti tanakRtya / narendrasya kanyA narendrakanyA / prasAdena amalA tayA prasAdAmalayA samyak varaNamiti saMvaraNaM saMvaraNasya sraka tayA sNvrnnsrjaa| hindI-taba sunandA ke vacana samApta hone para rAjakumArI indumatI ne lajjA ko kama karake ( saMkoca tyAgakara ) prasannatA se khilI A~khoM se usa aja ko aise svIkAra kiyA mAno vaha premapUrNa dRSTi, svayaM varaNa kI mAlA ho / arthAt indumatI ne A~khoM hI A~khoM meM aja ko svIkAra kara liyA // 80 // sA yUni tasminnabhilASabandhaM zazAka zAlInatayA na vaktum / romAJcalakSyeNa sa gAtrayaSTi bhittvA niraakaamdraalkeshyaaH||81|| saMjI0 seti / sA kumArI yUni tasminnaje'bhilASabandhamanurAgagranthi zAlInatayA'dhRSTatayA / 'syAdadhRSTe tu zAlInaH' ityamaraH / 'zAlInakaupIne adhRSTAkAryayoH' (pA. 5 / 2 / 20) iti nipAtaH / vaktuM na zazAka / tathApyarAlakezyAH so'bhilASabandho romAJcalakSyeNa pulakavyAjena / 'vyAjo'padezo lakSyaM ca' ityamaraH / gAtrayaSTi bhittvA nirAkrAmat sAttvikAvirbhAvaliGgena prakAzita ityarthaH // 81 // anvayaH--sA yUni tasmin abhilASabandhaM zAlInatayA vaktuM na zazAka / (tathApi) arAlakezyAH sa romAJcalakSyeNa gAtrayaSTi bhittvA nirAkrAmat / vyAkhyA-sA=kumArI yUni-taruNe tasmin aje, abhilASasya =anurAgasya bandhaM-granthi zAlInasya bhAvaH zAlInatA tayA zAlInatayA adhRSTatayA vaktuM= kathayituM na=nahi zazAka=samarthA, tathApi, tam, abhilASabandham arAlAH kuTilAH
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH kezAH = ziroruhAH yasyAH, arAlakezI tasyAH arAlakezyAH = indumatyAH saH - abhilASabandhaH romAJcAnAM = pulakAnAM lakSyaM = vyAjastena romAJcalakSyeNa gAtraM = zarIrameva yaSTiH=laguDaH, tAM gAtrayaSTi bhittvA = nirbhidya nirAkrAmat = prAsphuTat / samAsaH -- abhilASasya bandha:, abhilASabandhastam abhilASabandham / zAlInasya bhAvaH zAlInatA tathA zAlinatayA / arAlAH kezAH yasyAH sA tasyAH arAlakezyAH / romAJcAnAM lakSyaM tena romAJcalakSyeNa / gAtrameva yaSTistAM gAtrayaSTim / 77 hindI - vaha indumatI usa javAna aja viSayaka apanI premagranthi ko lajjA ke kAraNa vANI se to na kaha sakI / phira bhI ghuMgharAle bAlo vAlI indumatI kA vaha snehabandhana romAJca ke bahAne zarIrarUpI yaSTi ko phor3a kara bAhara nikala AyA / arthAt sAtvikabhAva ( romAJca ) ho jAne se indumatI kA anurAga pragaTa ho gayA / / 81 // tathAgatAyAM parihAsapUrvaM sakhyAM sakhI vetrabhRdAbabhASe / AyeM ! vrajAmo'nya ityathainAM vadhUrasUyAkuTilaM dadarza // 82 // saMjI0 - tatheti / sakhyAmindumatyAM tathAgatAyAM tathAbhUtAyAm / dRSTAnurAgAyAM satyAmityarthaH / sakhI sahacarI / 'sakhyazizvIti bhASAyAm' (pA. 4|1|62) iti nipAtanAnGIS / vetrabhRt / sunandA | he Arye pUjye ! anyato'nyaM prati vrajAma iti parihAsapUrvamAbabhASe / atha vadhUrindumatyenAM sunandAmasUyayA roSeNa kuTilaM dadarza / anyatra gamanasyAsahyatvAdityarthaH / / 82 / / anvayaH - sakhyAM tathAgatAyAM satyAm, sakhI vetrabhRt he AyeM anyata: vrajAma: iti parihAsapUrvam AbabhASe / atha vadhUH enAm asUyAkuTilaM dadarza / vyAkhyA--saMkhyAm = indumatyAM tathA = tena prakAreNa gatA = bhUtA tasyAM tathAgatAyAM satyAm prakaTAnurAgAyAmityarthaH, sakhI - sahacarI vetraM bibhartIti vetrabhRt = dauvArikI sunandA, he Arye = pUjye anyataH = aparaM prati vrajAmaH = gacchAmaH, iti= itthaM parihAsaH = hAsyaM pUrva: : prathamaH yasmin tat parihAsapUrvam, AbabhASe = jagAda | atha = anantaraM badhUH = indumatI enAM = sunandAm asUyayA = roSeNa kuTilaM = vaktraM tiryak asUyA kuTilaM yathA tathA dadarza = avalokayAmAsa /
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-vetraM bibhartIti yA sA vetrabhRt / parihAsaH pUrvaH yasmin karmaNi tad yathA bhavati tathA parihAsapUrvam / asUyayA kuTilaM yathA tathA asUyAkuTilam / hindI--indramatI ke isa prakAra ho jAne para arthAt ajaviSayaka anurAga prakaTa ho jAne para sakhI dvArapAlikA sunandA ne parihAsapUrvaka (dillagI karate hue) indumatI se kahA ki he Arya ! dUsare rAjA ke pAsa calo, yaha sunakara indumatI ne sunandA ko roSapUrvaka tirachI najara se dekhA / kyoMki aba anyatra jAnA indumatI ko sahya nahIM hai // 82 // sA cUrNagauraM raghunandanasya dhAtrIkarAbhyAM karabhopamorUH / AsaJjayAmAsa yathApradezaM kaNThe guNaM mUrtamivAnurAgam // 83 // sNjii0-seti| karabhaH karapradezavizeSaH / 'maNibandhAdAkaniSThaM karasya karabho bahiH' ityamaraH / karabha upamA yayostAvUrU yasyAH sA karabhopamorUH / 'UrUttarapadAdaupamye' (pA. 4 / 1 / 69) ityUpratyayaH / sA kumArI cUrNena maGgalacUrNena gauraM lohitaM guNaM srajam / mUrtaM mUrtimantamanurAgamiva / dhAtryA upamAtuH sunandAyAH karAbhyAM raghunandanasyAjasya kaNThe yathApradezaM yathAsthAnamAsaJjayAmAsAsaktaM kArayAmAsa / na tu svayamAsasaJja, anaucityAt // 83 // __anvayaH-karabhopamorU: sA cUrNagauraM guNam anurAgam iva dhAtrIkarAbhyAM raghunandanasya kaNThe yathApradezam AsaJjayAmAsa / vyAkhyA-karabhaH karabahirbhAgaH upamA upamAnaM yayosto karamopamau, karabhopamau UrU jaMghe yasyAH sA karabhopamorUH sA kumArI indumatI cUrNena=mAMgalikacUrNena gauraM lohitamiti cUrNagauram, guNaM mAlAM mUrta=mUrtimantam anurAgam= abhilASam iva =yathA dhAtryAH upamAtuH sunandAyA: karau hastau tAbhyAM dhAtrIkarAbhyAm raghoH nandanaH raghunandanastasya raghunandanasya ajasyetyarthaH, kaNThe=gale pradezaM= sthAnamanatikramyeti yathApradezaM yathAsthAnam AsaJjayAmAsa / samAsa:-karabhaH upamA yayostau karabhopamau UrU yasyAH sA karabhopamorUH, iti bhuvriihigrbhbhuvriihiH| cUrNena gaurastaM, cUrNagauram / dhAtryAH karau ghAtrIkarau tAbhyAM dhAtrIkarAbhyAm / raghoH nandanastasya raghunandanasya / pradezamanatikramyeti yathApradezam /
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 79 hindI-karabha ke samAna (hAtha ke bagalabhAga ke sadRza) jaMghAoM vAlI kumArI indumatI ne kuMkuma ke cUrNa se lAla dhAge vAlI mAlA ko sunandA ke hAthoM se raghuputra aja ke gale meM ThIka yathAsthAna pahanavA diyaa| vaha mAlA kyA thI mAno mAlA kA rUpa dhAraNa kiye hue indumatI kA anurAga thA / / 83 / / tayA srajA maGgalapuSpamayyA vizAlavakSaHsthalalambayA sH| amaMsta kaNThApitabAhupAzAM vidarbha rAjAvarajAM vareNyaH // 84 // saMjI0-tayeti / vareNyo varaNIya utkRSTaH / vRja eNyaH / so'jo maGgalapuSpa mayyA madhUkAdikusumayyA vizAlavakSaHsthale lambayA lambamAnayA tayA prakRtayA sajA vidarbharAjAvarajAmindumatI kaNThApito bAhU eva pAzau yayA tAmamaMsta / manyaterluG / bAhupAzakalpasukhamanvabhUdityarthaH // 84 // anvayaH-vareNya : sa maMgalapuSpamayyA vizAlavakSaHsthalalambayA tayA lajA vidarbharAjAvarajAM kaThApitabAhupAzAm amaMsta / vyAkhyA--varituM yogyaH vareNyaH varaNIyaH ityarthaH sa = ajaH maMgalAni = mAMgalikAni (maMgalArthAnItyarthaH) ca tAni puSpANi = kusumAni, iti maMgalapuSpANi tAnyeva maMgalapuSpamayI tayA maMgalapuSpamayyA, vizAlaM mahat ca tat vakSaHsthalam =uraHsthalamiti vizAlavakSaHsthalaM tasmin lambA = lambamAnA yA sA tathoktA, tayA vizAlavakSaHsthalalambayA, tayA= pUrvoktayA srajA=mAlayA vidarbhANAM rAjA tasya vidarbharAjasya = bhojasya avarajA = bhaginI tAM vidarbharAjAvarajAm =indumatIma, kaNThe = gale apitau = datto bAha = karau eva pAzau yayA sA tAM kaNThApitabAhupAzAm, amasta = amanyata / kaNThApitabAhupAzatulyaM sukhmnvbhvdityrthH| samAsaH--varituM yogya: vareNyaH / maMgalAni ca tAni puSpANi maMgalapuSpANi prakRtAni ucyante yasyAM sA maMgalapuSpamayI tayA mNglpusspmyyaa| vizAlaM ca tat vakSaHsthalamiti vizAlavakSaHsthalaM tatra lambA tayA vishaalvkssHsthllmbyaa| kaNThe arpitau bAhU eva pAzau yayA sA tAM kaNThApitabAhupAzAm / vidarbhANAM rAjA tasya avarajA tAM vidarbharAjAvarajAm / hindI--varaNa karane yogya (zreSThavara) vaha aja ne, mAMgalika mahuve ke phUloM se banI huI, tathA aja kI caur3I chAtI para laTakatI huI usa mAlA se (pahanAne
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 raghuvaMzamahAkAvye se) apane ko aisA mAna liyA, mAno vidarbha deza ke rAjA kI choTI bahana indumatI ne kaNTha meM bAhupAza hI DAla diyA ho| arthAt-mAlA kyA pahanA dI hai, mAno gale meM bhujAe~ DAlakara AliMgana hI indumatI kara rahI hai // 84 // zazinamupagateyaM kaumudI meghamuktaM jalanidhimanurUpaM jakanyAvatIrNA / iti samaguNayogaprItayastatra paurA' zravaNakaTu nRpANAmekavAkyaM vivaH // 85 // saMjI0-zazinamiti / svayaMvare samaguNayostulyaguNayorindumatI-raghunandanayoogena prItiryeSAM te samaguNayogaprItayaH paurAH pure bhavA janAH iyamajasaMgatendumatI meghermuktaM zazinaM zaraccandramupagatA kaumudii| anurUpaM sadRzaM jalanidhimavatIrNA praviSTA jalakanyA bhaagiirthii| tatsadRzItyarthaH / ityevaM nRpANAM zravaNayoH kaTu paruSamekamavisaMvAdi vAkyamekavAkyaM vivaH / mAlinIvRttam / / / 85 / / anvayaH-tatra samaguNayogaprItayaH paurA: iyaM meghamuktaM zazinam upagatA kaumudI anurUpaM jalanidhim avatIrNA jalakanyA iti nRpANAM zravaNakaTu ekavAkyaM vivaH / ___ vyAkhyA-tatra=svayaMvare tulyAH guNAH zIlasaundaryAdayaH yayostau samaguNau tayoH samaguNayoH indumatIraghuputrayoH yogaH sambandhaH, tena prItiH prasannatA yeSAnte samaguNayogaprItayaH,pure bhavAH paurA:=nAgarikajanAH,iyam =ajasaMgatA indumatI meghaiH= ghanaiH muktaH tyaktastaM meghamuktam zazinaM zaraccandram upagatA saMgatA kau pRthivyAM modate iti kumudaH kumudasya iyaM kaumudI jyotsnA / anurUpam svasadRzaM jalAnAm = apAM nidhiH AkaraH taM jalanidhi samudram avatIrNA-praviSTA militA, jahnoH kanyA jaGgakanyA bhAgIrathI gnggaa| kaumudIsadRzI, gaMgAsadRzI cendumatItyarthaH / iti=ittham nRpANAM bhUpAlAnAm indumatIsvayaMvare samAgatAnAM rAjJAmityarthaH zravaNayoH karNayoH kaTu-paruSam, zravaNakaTu ekaM ca tat vAkyamiti, ekavAkyam = avirodhivacanam vivaH kathitavantaH / sarvaiH paurajanaiH ekasvareNa prazaMsito'yaM saMbandha ityarthaH /
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 81 samAsaH- svayaM (kanyA) vaNoti ( pati ) yasmina sa svayaMvarastasmina svyNvre| samAH guNAH yayostau samaguNau, samaguNayoH yogaH, tena prItiH yeSAnte samaguNayogaprItayaH / pure bhavA: paurAH / medhaiH muktaH meghamuktastaM meghamuktam / ko modate iti kumuda: kumudasyeyaM kaumudii| jalAnAM nidhistaM jalanidhim / jahnoH . kanyA jahnakanyA / zravaNayoH kaTu, zravaNakaTu tat / ekaM ca tat vAkyamiti, tat ekavAkyam / hindI-usa svayaMvara meM eka samAna zIla svabhAva saundarya guNavAle aja aura indumatI ke sambandha se prasanna hue nagaranivAsI jana rAjAoM ke kAnoM ko kaThora lagane vAlA eka hI vAkya kahane lage ki yaha indumatI aja se vaise hI mila gaI jaise bAdaloM se rahita candra kI cA~danI aura apane anurUpa sAgara se gaMgA milatI haiM / / 85 // pramuditavarapakSamekatastatkSitipatimaNDalamanyato vitAnam / uSasi sara iva praphullapamaM kumudavanapratipannanidramAsIt // 86 // saMjI0--pramuditeti / ekata ekatra pramudito hRSTo varasya jAmAtu: pakSo vargo yasya tattathoktam / anyato'nyatra vitAnaM zUnyam / bhagnAzatvAdaprahRSTamityarthaH / tatkSitipatimaNDalam / uSasi praphullapamaM kumudavanena pratipannanidraM prAptanimIlanaM sara iva sarastulyam aasiit| puSpitAgrAvRttametat / / 86 // anvayaH-ekataH pramuditavarapakSam anyataH vitAnaM tatkSitipatimaNDalam, upasi praphullapadmaM kumudavanapratipannanidraM saraH iva AsIt / vyAkhyA-ekasminniti / ekataH = ekatra prakarSeNa muditaH = hRSTa: varasya = jAmAtuH = ajasya pakSaH = samUhaH yasya tat pramuditavarapakSam, anyasminniti anyataH = anyatra vitAnaM = zUnyam = aprasannam bhagnamanorathatvAdityarthaH, teSAM = bhagnamanorathAnAM kSitipatInAM = bhUpAlAnAM maNDalam =samUhaH tat kSitipatimaNDalam, uSasi =prabhAte praphullaM = vikasitaM padmaM = kamalaM yasya tat praphullapaJa kumudAnAM = zvetakamalAnAM rAtrivikAsinAM vanaM = samUhaH kumudavanaM, tena pratipannA = prAptA nidrA= nimIlanaM yasya tat kumudavanapratipanna nidram saraH= taDAgaH iva = yathA AsIt abhUt / samAsa:--ekasminniti ektH| prakarSaNa mudita: varasya pakSaH yasya
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye tat pramuditavarapakSam / te ca te kSitipatayazca kSitipatayaH, kSitipatInAM maNDalaM tatkSitipatimaNDalam / anyasminniti anytH| praphullAni padmAni yasya tat praphullapadmam / kumudAnAM vanam kumudavanaM tena pratipannA nidrA yasya tat kumudavanapratipannanidram / hindI--svayaMvara maNDapa meM, eka ora prasannatA se khile hue vara pakSa vAle the aura dUsarI ora indumatI ke na milane se murajhAyA huA vaha rAjAoM kA jhaNDa thaa| ataH usa samaya vaha maNDapa aisA laga rahA thA jaisA prAtaHkAla meM vaha sarovara pratIta hotA hai jisameM eka tarapha to khile hue kamala haiM aura dUsarI ora muMdA huA (binA khilA) kumudoM (sapheda kamala rAta meM khilanevAle) kA jhuNDa khar3A ho // 86 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM 'chAtropayoginI' vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye svayaMvaravarNano nAma SaSThaH sargaH /
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya saptama sarga athopayantrA sadRzena yuktAM skandena sAkSAdiva devasenAm / svasAramAdAya vidarbhanAthaH purapravezAbhimukho babhUva // 1 // saMjI0 - atheti / atha vidarbhanAtho bhojaH sadRzenopayantrA vareNa yuktAm / ata eva sAkSAt pratyakSam ' pratyakSa tulyayoH' ityamaraH / skandena yuktAM devasenAmiva / devasenA nAma devaputrI skandapatnI tAmiva sthitAM svasAraM bhaginImindumatImAdAya gRhItvA purapravezAbhimukho babhUva / upajAtivRttaM sarge'smin // 1 // anvayaH - atha vidarbhanAthaH sadRzena upayantrA yuktAm ata eva sAkSAt skandena yuktAm devasenAm iva svasAram AdAya purapravezAbhimukhaH babhUva / vyAkhyA - atha = mAlApradAnAnantaram (svayaMvarAnantaramityarthaH) vidarbhANAM = dezavizeSANAM nAthaH = svAmI, iti vidarbhanAthaH = bhojaH / sadRzena = vaya sA kAntyA kulena ca samAnena, upa samIpaM gacchati = pANigrahaNaM karotIti upayantA tena upayantrA=vareNa, yuktAM = sahitAm ata eva sAkSAt = pratyakSam, skandena= kumAreNa, kArtikeyenetyarthaH, yuktAM devasya senA devasenA = devaputrI = skandapatnI tAM devasenAmiva sthitAM svasAraM = bhaginIm = indumatIm AdAya = gRhItvA pure =nagare pravezaH=gamanam tasya abhimukhaH = saMmukhaH iti purapravezAbhimukhaH babhUva = jAtaH / samAsaH - samAnaM dRzyate yaH sa sadRzastena sadRzena, devasya senA devasenA tAM devasenAm, vidarbhANAM nAtha: vidarbhanAthaH, pure praveza: purapravezastasya abhimukha iti purapravezAbhimukhaH /
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya hindI-svayaMvara ho cukane para yogya vara se vyAhI huI apanI bahana indumatI ko sAtha lekara vidarbha deza ( aba barAra pradeza ) ke rAjA bhoja nagara kI ora cle| indumatI ke sAtha calate hue aja aise laga rahe the, mAno sAkSAt devasenA ( apanI patnI ) ke sAtha skanda cala rahe hoM / / 1 / / senAnivezAnpRthivIkSito'pi jagmuvibhAtagrahamandabhAsaH / bhojyAM prati vyarthamanorathatvAdrUpeSu vezeSu ca sAbhyasUyAH // 2 // saMjI0-seneti / bhojasya rAjJo gotrApatyaM strI bhojyA tAmindumatI prati vyarthamanorathatvAdrUpeSvAkRtiSu vezeSu nepathyeSu ca sAbhyasUyA vRtheti nindantaH / kiMca vibhAte prAtaHkAle ye grahAzcandrAdayasta iva mandabhAsaH kSINakAntayaH pRthivIkSito napA api senAnivezAn zibirANi jagmuH // 2 // anvayaH-bhojyAM prati vyarthamanorathatvAt rUpeSu vezeSu ca sAbhyasUyAH vibhAtagrahamandabhAsa: pRthivIkSitaH api senAnivezAn jgmuH| vyAkhyA-bhojasya rAjJaH gotrApatyaM strI bhojyA tAM bhojyAm indumatI prati vyarthaH = naSTaH manoratha: abhilASo yeSAM te vyarthamanorathAsteSAM bhAvastattvaM tasmAt vyarthamanorathatvAt rUpeSu =AkRtiSu =svasaundaryeSu ityarthaH vezeSu = nepathyeSu svakIyaprasAdhanAdiSvityarthaH, abhyasUyayA=guNeSu doSAropeNa saha vartante iti sAbhyasUyA: svaguNeSu doSAropavantaH arthAt asmAkaM rUpANi =nepathyAni ca vatheti nindantaH, kiJca vibhAte prAtaHkAle ye grahAH= candratArakAdaya: iti vibhAtagrahAH, vibhAtagrahA iva mandA=naSTA=kSINA bhA: kAntiH yeSAM te vibhAtagrahamandabhAsaH / pRthivI kSiyanti iti pRthivIkSitaH pRthivIsaMcAlakAH rAjAna: api= ca senAyAH sainyasya nivezA:=zibirANi tAn jagmuH = gatavantaH / samAsaH-vyarthaH manoratha : yeSAM teSAM bhAva: vyarthamanorathatvam tasmAt / abhyasUyayA saha vartante iti saabhysuuyaa:| vibhAtasya grahA: vibhAtagrahA: tadvat mandA bhAH yeSAM te tthoktaa:| pRthivI kSiyanti iti pRthiviikssit:| senAyA nivezA:, tAn / hindI-indumatI ke milane kI AzA ke naSTa hone se apane-apane saundarya tathA sajAvaTa ( vastrAlaMkAra Adi ) kI nindA karate hue aura prAta:kAla ke
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH candra tAroM ke samAna malina kAntivAle dUsare rAjA loga bhI apane-apane zibira (tambU) meM cale gaye // 2 // sAMnidhyayogAtkila tatra zacyAH svayaMvarakSobhakRtAmabhAvaH / kAkutstha muddizya samatsaro'pi zazAma tena kSitipAlalokaH // 3 // saMjI0-sAMnidhyeti / tatra svayaMvarakSetre zacyAH indrANyAH / saMnidhireva sAMnidhyam / tasya yogAtsadbhAvAddhetoH svayaMvarasya kSobhakRtAM vighnakAriNAmabhAvaH kil| 'kila' iti svayaMvaravighAtakAH zacyA vinAzyanta ityAgamasUcanArtham / tena hetunA kAkutsthamajamuddizya samatsaro'pi savairo'pi kSitipAlalokaH zazAma nAkSubhyat // 3 // anvayaH-tatra zacyAH sAMnidhyayogAt svayaMvarakSobhakRtAm abhAvaH kila tena kAkutstham uddizya samatsaraH api kSitipAlalokaH zazAma / vyAkhyA-tatra=svayaMvarasthale zacyAH = indrANyAH sannidhireva sAnnidhyam, sAnnidhyasya = sAmIpyasya yogaH = sadbhAvaH, tasmAt sAnnidhyayogAt kAraNAt svayaMvarasya = svayaMvaraNasya kSobhaM = vighnaM kurvanti = vidadhati iti svayaMvarakSobhakRtaH teSAM svayaMvarakSobhakRtAm svayaMvaravighAtakAnAmityarthaH, abhAvaH = asattvam kila, kilazabdena svayaMvaravighnakAriNa indrANyA vinAzyanta iti suucyte| tena kAraNena kakutsthasya gotrApatyaM pumAn kAkutsthastaM kAkutstham ajam uddizya= taM prati matsareNa sahitaH samatsaraH = savairaH api kSiti-pathivIM pAlayanti rakSanti iti kSitipAlAsteSAM lokaH= samUhaH zazAma = na kSubhitaH, zAnta AsIdityarthaH / samAsaH-sannidhireva sAnnidhyaM tasya yogastasmAt sAMnidhyayogAt / svayaM vRNute (kanyA pati) yasmin saH svayaMvaraH / kSobhaM kurvanti te kSobhakRtaH, svayaMvarasya kSobhakRtaH svayaMvarakSobhakRtasteSAM svayaMvarakSobhakRtAm / kSiti pAlayantIti kSitipAlAsteSAM loka: kSitipAlalokaH / matsareNa saha vartamAnaH samatsaraH / hindI-usa svayaMvara meM indrANI ke upasthita hone ke kAraNa svayaMvara meM vighna karane vAloM kA abhAva hI rahA, (arthAt indumatI se nirAza hue tathA aja se kur3hane vAle rAjA kisI prakAra kI gar3abar3I nahIM kara sake kyoMki vahA~ svayavara kI devatA indrANI vighna dUra karane ke lie vidyamAna thI) isalie aja se cir3hane vAle sabhI rAjA loga ThaNDe par3a gaye // 3 //
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvazamahAkAvye tAvatprakIrNAbhinavopacAramindrAyudhadyotitatoraNAGkam / varaH sa vadhvA saha rAjamArga prApa dhvajacchAyanivAritoSNam // 4 // saMjI0-tAvaditi / yAvattAvacca sAkalye' ityamaraH / tAvatprakIrNAH sAkalyena prasAritA abhinavA nUtanA upacArAH puSpaprakarAdayo yasya taM tathoktam / indrAyudhAnIva dyotitAni prakAzitAni toraNAnyAzcihnAni yasya tm| dhvajAnAM chAyA dhvajacchAyam 'chAyA bAhulye' (paa.2|4|22 ) iti napuMsakatvam / tena nivArita uSNa Atapo yatra taM tathA rAjamArga sa varo voDhA vadhvA saha prApa viveza // 4 // anvayaH-saH varaH vadhvA saha tAvat prakIrNAbhinavopacAram, indrAyudhadyotitatoraNAGkam dhvajacchAyanivAritoSNama rAjamArgam prApa / vyAkhyA-saH pUrvoktaH varaH--voDhA, aja ityarthaH / vadhvA indumatyA saha= sAkam, tAvat-sAkalyena, samyaktayA bAhulyenetyarthaH prakIrNA: prasAritA: prakSiptAH abhinavA: nUtanAH upacArA:-puSpaprakarAdayaH puSpavizeSA ityarthaH,yasya sa taM tAvatprakIrNAbhinavopacAram, indrasya-devarAjasya AyudhAni praharaNAni iva dyotitAni prakAzitAni toraNAni bahiArANi aGkA:= cihnAni yasya saH, tam indrAyudhadyotitatoraNAGkam dhvajAnAm=patAkAnAm chAyA anAtapaH, iti dhvajacchAyam tena nivAritaH = dUrIkRta: uSNa: AtapaH yatra taM dhvajacchAyanivAritoSNam, rAjJAM bhArgastaM rAjamArga = pradhAnamArgam prApa = AjagAma / samAsaH-tAvantaH prakIrNAH abhinavAH upacArA yasya sa taM tAvatprakIrNAbhinavopacAram, indrasya AyudhAni iva dyotitAni toraNAni aGkAH yasya sa tam indrAyudhadyotitatoraNAMkam / dhvajAnAM chAyA dhvajacchAyam, tena nivAritaH uSNaH yasya sa taM dhvajacchAyanivAritoSNam, rAjJAM mArgastaM rAjamArgam / hindI-navavivAhita vaha aja apanI patnI ke sAtha usa rAjapatha meM praviSTa hue, jisameM ki khUba acchI prakAra se nae-nae puSpoM kI varSA ho rahI thI tathA indradhanuSa ke samAna raMgaviraMge toraNa prakAzamAna ho rahe the aura patAkAoM kI chAyA se dhUpa bhAga gaI thii| arthAt usa samaya vaha sar3aka khUba raMgaviraMgI jhaNDiyoM
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH se sajAI gaI thI tathA puSpavarSA se mArga paTa gayA thA aura itanI patAkAeM lagI thIM ki dhUpa kA nAma hI na thA // 4 // tatastadAlokanatatparANAM saudheSu cAmIkarajAlavatsu / 87 babhUvuritthaM purasundarINAM tyaktAnyakAryANi viceSTitAni // 5 // saMjI0. - tata iti / tatastadanantaraM cAmIkarajAlavatsu sauvarNagavAkSayukteSu saudheSu tasyAjasyAlokane tatparANAmAsaktAnAM purasundarINAmitthaM vakSyamANaprakArANi tyaktAnyanyakAryANi kezabandhanAdIni yeSu tAni viceSTitAni vyApArAH / napuMsake bhAve ktaH / babhUvuH ||5|| anvayaH - tataH cAmIkarajAlavatsu sodheSu tadAlokanatatparANAM purasundarINAm itthaM tyaktAnyakAryANi viceSTitAni babhUvuH / vyAkhyA-- tataH=rAjamArgapravezAnantaram cAmIkarasya = suvarNasya jAlAni= gavAkSAH santi yeSu te teSu cAmIkarajAlavatsu = suvarNanirmitavAtAyanavatsu ityarthaH, saudheSu = bhavaneSu tasya = ajasya AlokanaM darzanaM tasmin tatparAH = AsaktAH iti tadAlokanatatparAstAsAM tadAlokanatatparANAm purasya = nagarasya sundaryaH ramaNyastAsAM purasundarINAm ittham = vakSyamANaprakArANi tyaktAni = parityakta ni anyAni = aparANi kAryANi = kezabandhanAdIni yeSu tAni tyaktAnyakAryANi, vizeSANi ca tAni ceSTitAni = vyApArAH babhUvuH = jAtAni / = AlokamArgaM sahasA vrajantyA kayAcidudveSTanavAntamAlyaH / bandhuM na saMbhAvita eva tAvatkareNa ruddho'pi ca kezapAzaH // 6 // = samAsaH-cAmIkarasya jAlAni santi yeSu te teSu cAmIkarajAlavatsu / sudhayA liptAH saudhAsteSu saudheSu / tasya AlokanaM tadAlokanaM tadAlokane tatparAstAsAM tadAlokanatatparANAm / purasya sundaryastAsAM purasundarINAm / tyaktAni anyAni kAryANi yeSu tAni tyaktAnyakAryANi / vizeSANi ca tAni ceSTitAni viceSTitAni / hindI - rAjamArga meM calate samaya, suvarNanirmita jharokhoM ( khir3akI ) vAle apane-apane bhavanoM se aja ko dekhane meM lagIM, bhoja ke nagara kI sundariyAM anya saba kArya chor3akara agrima zlokoM meM varNita ceSTAeM karane lagIM // 5 //
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye saMjI0 - Aloketi / sahasA''lokamArga gavAkSapathaM vrajantyA kayAcitkAminyodveSTanavAntamAtyaH / udveSTano drutagativazAdunmuktabandhanaH / ata eva vAntamAlyo vanghavizleSeNodgIrNamAtyaH / kareNa ruddho gRhIto'pi ca kezapAzaH kezakalApaH / 'pAza': pakSazca hastaraca kalApArthAH kacAtpare' ityamaraH / tAvadAlokamArgaprAptiparyantaM bandhuM bandhanArthaM saMbhAvito na cintita eva / anvayaH - sahasA AlokamArga vrajantyA kayAcit udveSTanavAntamAlyaH kareNa ruddhaH api ca kezapAzaH tAvat bandhuM na sambhAvitaH eva / 88 vyAkhyA - sahasA = jhaTiti ajAvalokanatvarayetyarthaH, Alokasya gavAkSasya mArgaH :i = panthAH tam AlokamArga vrajantA = gacchantyA kayAcid = kAminyA = striyA udgatam = unmuktaM zIghragativazAdityarthaH, veSTanaM = bandhanaM yasya sa udveSTanaH vAntaM ===patitam ( arthAt bandha vizleSeNodgIrNamiti yAvat ) mAlyaM = puSpamAlA yasya sa vAntamAlyaH udveSTana: ata eva vAntamAlyaH iti udveSTanavAntamAlyaH, kareNa = hastena ruddhaH = gRhItaH - avalambita: api ca kezAnAM = kacAnAM pAzaH = samUhaH kezapAzaH tAvat = gavAkSamArgaparyantaM bandhuM = bandhanArthaM na = nahi sambhAvitaH = vicAritaH eva / samAsaH -- Alokasya mArgastam AlokamArgam, udgataM veSTanaM yasya sa udveSTanaH, vAntaM mAlyaM yasya sa vAntamAlyaH udveSTanazcAsau vAntamAlyazca udveSTanavAntamAtyaH / kezAnAM pAzaH kezapAzaH / hindI - jhaTapaTa jharokhe kI tarapha jAtI huI eka sundarI ( daur3a kara jAne ke kAraNa ) jUr3e ke DhIle par3a jAne se jisake puSpa gira gaye aura hAtha se pakar3e hue bhI taba taka apane keza samUha (coTI) ko bA~dhanA hI bhUla gaI, jaba taka aja ko na dekha liyA arthAt ( eka sundarI ko ) daur3ane se jisakI mAlA gira gaI aise khule kezoM ko hAtha meM pakar3e hI pakar3e jharokhe meM jAkara aja ko dekhakara hI jUr3A bA~dhane kA dhyAna AyA || 6 // prasAdhikAlambitamagrapAdamAkSipya kAcid dravarAgameva / utsRSTalIlA gatirAgavAkSAdalaktakAGkAM padavIM tatAna || 7|| saMjI0 - prasAdhiketi / kAcit / prasAdhikayA'laMkaryA lambitaM raJjanArthaM dhRtaM dravara gamevArdrAlaktakameva / agrazcAsau pAdazcetyagrapAda iti karmadhArayasamAsaH /
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 89 'hastAgrAgrahastAdayo guNaguNinormedAbhedAbhyAm' ( kA. sa. ) iti vAmanaH / tamAkSipyAkRSya / utsaSTa lIlAgatistyaktamandagamanA stii| A gavAkSAd gavAkSaparyantaM padavIM panthAnamalaktakAGkAM lAkSArAgacihnAM tatAna vistArayAmAsa // 7 // anvayaH- kAcit prasAdhikAlambitam dravarAgam eva agnapAdam AkSipya utsRSTalIlAgatiH satI AgavAkSAt padavIm alaktakAGkAM tatAna / vyAkhyA-kAcita vanitA= sundarItyarthaH, prakarSeNa sAdhnoti yA sA prasAdhikA tayA prasAdhi kayA alaMkA dAsyA, AlambitaM = raJjanArthadhRtam, dravaH= ArdraH rAgaH= ruMjanadravyaM yasya sa taM dravarAgam eva= hi agrazcAsau pAdastamagrapAdaM = caraNAgra bhAgam, AkSipya = AkRSya utsRSTA = parityaktA lIlayA mandA gatiH = gamanaM yayA sA utsaSTa lIlAgatiH satI gavAkSaM = vAtAyanaM maryAdIkRtyeti AgavAkSam =gavAkSaparyantamityarthaH, padyate = gamyate yayA sA tAM padavIM = mArgam alaktakasya = lAkSArAgasya aGkaH=cihnaM yasyAM sA tAm alavatakAGkAM tatAna= vistArayAmAsa / samAsa:-agrazcAsau pAdastamagrapAdam, dravaH rAgaH yasya saH, taM dravarAgam, utsRSTA lIlayA gati: yayA sA utsaSTa lIlAgatiH, alaktakasya aGkaH yasyAM sA tAm alaktakAGkAm, gavAkSaM maryAdIkRtyeti AgavAkSam, tasmAt AgavAkSAt / hindI--paira meM mahAvara lagavAtI huI strI kI ceSTA / eka dUsarI strI zrRMgAra karanevAlI dAsI se pakar3A huA, tathA gIle mahAvara lage paira ko chur3Akara apanI svAbhAvika mandagati ko tyAgakara aisI daur3I ki khir3akI taka lAla pairoM kI paMkti banatI calI gaI / / 7 / / vilocanaM dakSiNa maJjanena saMbhAvya tdvnycitvaamnetraa| tathaiva vAtAyanasaMnikarSa yayau zalAkAmaparA vahantI // 8 // saMjI0-vilocana miti / aparA strI dakSiNaM vilocanamaJjanena saMbhAvyAlaMkRtya / saMbhramAditi bhaavH| taJcitaM tenAMjanena vAmanetraM yasyAH sA satI tathaiva zalAkAmajanatUlikAM vahantI satI vAtAyanasaMnikarSa gavAkSasamIpaM yayau / 'dakSiNa' grahaNaM saMbhramAdvyutkramakaraNadyotanArtham 'savyaM hi pUrvaM manuSyA aJjate' iti zruteH // 8 //
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye anvyH--apr| dakSiNaM vilocanam aJjanena saMbhAvya tadvaJcitavAmalocanA satI tathA eva zalAkAM vahantI satI vAtAyanasannikarSa yayau / vyAkhyA--aparA = anyA kAcit strI dakSiNam = apasavyam vilocanaM = netram ajjanena = kajjalena saMbhAvya = alaMkRtya, striyA prathamaM vAmanetre aJjanaM kartavyam, atra tu tvarayA saMbhramAt vyutkramaNaM jAtamiti dyotanArtha dakSiNa miti kathitam / tena = aJjanena vaJcitaM = vajitaM = rahitamityarthaH vAma savyaM netraM cakSuH yasyAH sA tadvaJcitavAmanetrA satI tathaiva tenaiva prakAreNa zalAkAm aJjanatUlikAM vahantI =dhArayantI satI vAtAyanasya = gavAkSasya saMnikarSa = samIpaM yyau=gtaa| samAsaH tena vaJcitaM vAmaM netraM yasyAH sA tadvaJcitavAmanetrA, vAtAyanasya sannikarSastaM vAtAyanasannikarSam, viziSTaJca tat locanamiti vilocanam, tat / hindI-netra meM aMjana karatI huI kI ceSTA kA vrnnn| koI aura strI dAhine netra meM aJjana lagAkara aura bAMe netra meM binA aJjana kiye hI salAI ko hAtha meM liye hae jharokhe ke pAsa calI gii| bhAva yaha hai ki pahale bAyeM netra meM aJjana lagAnA cAhiye, aisI veda kI AjJA hai| kintu yahA~ jaldI ke mAre isa strI ne ghabarAhaTa meM ulTA kiyA hai vahI dakSiNa-pada dene kA bhAva hai // 8 // jAlAntarapreSitadRSTiranyA prasthAnabhinnAM na babandha nIvIm / nAbhipraviSTAbharaNaprabheNa hastena tasthAvavalambya vAsaH // 9 // saMjI0-jAleti / anyA-strI jAlAntarapreSitadRSTirgavAkSamadhyapreritadRSTiH satI prasthAnena gamanena bhinnAM truTitAM 'nIvIM vasanagranthim / 'nIvI paripaNe granthau strINAM jaghanavAsasi' iti vizvaH / na bavandha / kintu nAbhipraviSTAbharaNAnAM kaGkagAdInAM prabhA yasya tena, prabhava nAbherAbharaNamabhUditi bhAvaH, hastena vAso'valambya gRhItvA tasthau / / 9 / / anvayaH-anyA jAlAntarapreSitadRSTiH satI prasthAnabhinnAM nIvI na babandha, kintu, nAbhipraviSTAbharaNaprabheNa hastena vAsa: avalambya tsthau| vyAkhyA-anyA aparA kAcit strI jAlAntare = vAtAyanamadhye preSitA: preritA dattA dRSTi: locanaM yayA sA jAlAntarapreSitadRSTi: satI prasthAnena-gamanena
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH bhinnA=muktA tAM prasthAnabhinnAM nIvIM = zATikAgraMthi na = naiva babandha = bandhayAmAsa, na yantritavatItyartha:, kintu AbharaNAnAm = kaGkaNAdyalaMkArANAM prabhA= kAntiriti, AbharaNaprabhA, nAbhau = udaravivare praviSTA = gatA AbharaNaprabhA yasya tena nAbhipraviSTAbharaNaprabheNa hastena = kareNa vAsaH vastraM zATikAmityarthaH, avalambya = gRhItvA tasthau= sthitaa| samAsaH-jAlasya antare preSitA dRSTi: yayA sA jAlAntarapreSitadRSTi:, prasthAnena bhinnA tAM prasthAnabhinnAm, nAbhau praviSTAnAmAbharaNAnAM prabhA yasya saH tena nAbhipraviSTAbharaNaprabheNa / hindI-sAr3I pahanatI huI kI dazA kA varNana / eka aura taruNI jharokhe meM AMkha lagAye khar3I thI, vaha daur3akara calane se khulI huI nIvI (sAr3I kI gA~Tha ko bA~dha na sakI-kintu usa hAtha se sAr3I ko pakar3a kara khar3I ho gaI, jisake AbhUSaNoM kI kAnti usakI nAbhi meM par3a rahI thii| arthAt vastra ke khisakane para bhI AbhUSaNoM kI prabhA hI nAbhi kA AbhUSaNa ho gaI // 9 // ardhAJcitA satvaramutthitAyAH pade pade durnimite glntii| kasyAzcidAsIdrazanA tadAnImaGgaSThamUlArpitasUtrazeSA // 10 // saMjI0-ardhati / satvaramutthitAyAH kasyAzcidardhAJcitA maNibhirardhagumphitA dunimite saMbhramAdutkSipte / 'DumiprakSepaNe' iti dhAtoH karmaNi ktaH / pade pade prtipdm| vIpsAyAM dvirbhAvaH / galantI galadratnA satI razanA mekhalA tadAnIM gamanasamaye'GguSThamUle'pitaM sUtrameva zeSo yasyAH sA / AsIt // 10 // anvayaH-satvaram utthitAyAH kasyAzcit ardhAJcitA durnimite pade pade galantI (satI) razanA tadAnIm aMguSThamUlApitasUtrazeSA AsIt / ___ vyAkhyA-satvaram = zIghram, utthitAyAH uccalitAyAH kasyAzcit = vanitAyAH ardham =ardhabhAgam aJcitaM = maNibhi : gumphitaM yasyAH sA ardhAJcitA dunimite sambhramAdutkSiptepade pade = pratipadam galantI = patadratnA satI razanA = mekhalA tadAnIM gamanasamaye aMguSThasya mUlam, aMguSThamUlam aMguSThamUle = pAdAMguSThamUle arpitaM = baddhaM sUtrameva = tantureva zeSaM = avaziSTaM yasyAH sA aMguSThamUlArpitasUtrazeSA AsIt = abhUt /
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-ardham aJcitaM yasyAH sA ardham aJcitA vA ardhAJcitA, aMguSThasya mUlaM tasmin arpitaM sUtrameva zeSaM yasyAH sA tthoktaa| hindI-eka strI baiThakara apanI maNiyoM kI tagar3I gUMtha rahI thI, usakA eka kinArA apane paira ke aMgaThe meM bA~dha rakhA thA, abhI AdhI hI piro pAI thI ki sahasA uThakara aja ko dekhane daur3a par3I-usI kA varNana hai| jhaTapaTa uTha khar3I huI eka strI kI AdhI gUMthI huI ata eva zIghratApUrvaka rakhe pada pada para jisake motI gira gae, aisI mekhalA jharokhe taka pahu~cate-pahu~cate paira ke aMgUThe meM kevala DorA hI raha gayA / arthAt maNi saba idhara udhara bikhara gae // 10 // tAsAM mukhairAsavagandhagarbhAptAntarAH sAndra kutUhalAnAm / vilolanetrabhramarairgavAkSAH sahasrapatrAbharaNA ivAsan / / 11 / / saMjI0-tAsAmiti / tadAnIM sAndrakutUhalAnAM tAsAM strINAmAsavagandho garbhe yeSAM taiH / vilolAni netrANyeva bhramarA yeSAM taH mukhaiAptAntarAzchannAvakAzA gavAkSAH sahasrapatrAbharaNA iva kamalAlaMkRtA iva 'sahasrapatraM kamalam' itymrH| Asan // 11 // anvayaH-tadAnIm sAndrakutUhalAnAm tAsAm AsavagandhagarbhaH vilolanetrabhramaraiH mukhaiH vyAptAntarAH gavAkSAH sahasrapatrAbharaNAH iva Asan / vyAkhyA-tadAnIm =ajasyAvalokanAMvasare sAndraM dhanamatyadhikam kutUhalaM= kautukaM yAsAM tAH, tAsAM sAndrakutUhalAnAm, tAsAM strINAm Asavasya = madyasya gandhaH saurabham garbhe madhye abhyantare yeSAM tAni taiH AsavagandhagabhaiH, vilolAni= caJcalAni netrANi = cakSU Si eva bhramarAH = madhukarAH yeSAM tAni taiH vilolanetrabhramaraiH, mukhaiH = AnanaiH vyAptam channam antaraM madhyaM yeSAM te vyAptAntarAH gavAM kiraNAnAmakSINIveti gavAkSAH = vAtAyanAni sahasraM patrANi yeSAM tAni sahasrapatrANi, sahasrapatrANi = kamalAni AbharaNaM = alaMkAraH yeSAM te sahasrapatrAbharaNA iva = yathA Asan = abhUvan gavAkSAH strINAM mukhaiH kamalAlaMkRtA iva jAtA iti bhaavH| samAsa:-sAndraM kutUhalaM yAsAM tAH sAndrakutUhalAstAsAM sAndrakutUhalAnAm, Asavasya gandhaH garbhe yeSAM tAni AsavagandhagarbhANi taiH Asavagandhagarbhe, vilolAni netrANi eva bhramarAH yeSAM tAni vilolanetrabhramarANi, tai: vilolanetrabhramaraiH, sahasraM
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 93 patrANi yeSAM tAni sahasrapatrANi, sahasrapatrANi AbharaNaM yeSAnte sahasrapatrAbharaNAH / gavAm akSINIva akSINi yeSAM te gavAkSAH / hindI - ( aja ko dekhane ke liye ) atyanta utsuka una striyoM ke madirAgandha se suvAsita tathA caMcala netra rUpI bhauMre vAle mukhoM se bhare ve jharokhe, aise jAna par3a rahe the, mAno kamaloM se sajAe gae hoM / arthAt caMcala netrarUpI bhauMre vAle kamalarUpI mukhoM se ve jharokhe kamaloM se sajAe gaye jaise laga rahe the // / 11 // tA rAghavaM dRSTibhirApibantyo nAryo na jagmurviSayAntarANi / tathA hi zeSendriyavRttirAsAM sarvAtmanA cakSuriva praviSTA ||12|| saMjI0. o - tA iti / tA nAryo raghorapatyaM rAghavamajam / ' tasyApatyam' (pA. 4 / 1 / 92) ityaNpratyayaH / dRSTibhirApibantyo'titRSNayA pazyantyo viSayAntarANyanyAnviSayAnna jagmuH / na vividurityarthaH / tathA hi- AsAM nArINAM zeSendriyavRttizcakSurvyatiriktazrotrAdIndriyavyApAraH sarvAtmanA svarUpakAtsrtsnyena cakSuH praviSTeva / zrotrAdInIndriyANi svAtantryeNa grahaNAzavatezcakSureva pravizya kautukAtsvayamapyenamupalabhante kimu / anyathA svasvaviSayAdhigamaH kiM na syAditi bhAvaH ||12|| anvayaH - tAH nAryaH rAghavaM dRSTibhiH ApibantyaH viSayAntarANi na janmaH, tathAhi AsAM zeSendriyavRttiH sarvAtmanA cakSuH praviSTA iva / vyAkhyA - tAH = pUrvoktAH nAryaH = striyaH raghorapatyaM pumAn rAghavastaM rAghavam dRSTibhiH = netraiH ApibantyaH = atitRSNayA pazyantyaH vipayAntarANi= anyAn viSayAn na = naiva jagmuH gatAH, na jAnanti smetyarthaH tathAhi = uktamupapAdayati, AsAm = strINAm zeSANi = avaziSTAni = cakSarvyatiriktAnItyarthaH, ca tAni indriyANi zrotrAdIni, zeSendriyANi teSAM vRttiH = vyApAra:, iti zeSendriyavRttiH, sarvaH = sampUrNazcAsau AtmA = svarUpam tena sarvAtmanA = pUrNarUpeNa cakSuH- netraM praviSTA = gatA iva = yathA netrAtiriktAni zrotrAdInIndriyANi svataMtratayA svasvaviSayagrahaNe azaktAnIti cakSureva pravizya kutUhalAt svayamapi enamupalabhante kim, anyathA svasvaviSayaprAptiH kiM na syAditi / samAsaH - anye viSayAH viSayAntarANi, zeSANi ca tAnIndriyANi zeSendri
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye yANi teSAM vRttiriti zeSendriyavRttiH, sarvazcAsau AtmA sarvAtmA, tena srvaatmnaa| hindI- ve striyA~ raghuputra aja ko apane netroM se pItI huI (arthAt ekaTaka hokara dekhatI haI) dUsare kisI kAma ko na jAna skiiN| arthAt unakA dhyAna anya kisI ora gayA hI nhiiN| mAnoM unakI saba indriyoM (A~kha ko chor3akara) kA vyApAra (sAmarthya ) netroM meM hI samA gyaa| abhiprAya yaha hai ki kyA kAna nAka Adi indriyA~ apane apane viSaya ko svataMtra rUpa se grahaNa karane meM asamartha hone ke kAraNa netra meM baiThakara kautuka se svayaM bhI aja ko prApta kara rahI haiM ? nahIM to apane apane viSaya ko kyoM nahIM grahaNa karatI haiM // 12 // sthAne vRtA bhUpatibhiH parokSaH svayaM varaM sAdhumamasta bhojyaa| padmeva nArAyaNamanyathAsau labheta kAntaM kathamAtmatulyam ? // 13 // saMjI0-sthAna iti / bhojyendumatI parokSaradRSTabhU patibhivatA 'mamaiveyam' iti prArthitApi svayaMvarameva sAdhu svahitamamaMsta mene / na tu parokSameva kaMcitprArthaka vve| sthAne yuktametat / 'yukte dve sAMprataM sthAne' ityamaraH / kutaH ? anyathA svayaMvarAmAve / asAvindumatI / padnamasyA astIti padmA lkssmiiH| 'arzaAdibhyo'c' (pA. 5 / 1 / 127) ityacpratyayaH / nArAyaNamiva / AtmatulyaM svAnurUpaM kAntaM pati kathaM labheta ? na labhetaiva / sadasadvivekAsaukaryAditi bhAvaH // 13 // __ anvayaH-bhojyA parokSaH bhUpatibhiH vRtA (ari) svayaMvarameva sAdhum amaMsta (iti) sthAne, (kutaH) anyathA asau padmA nArAyaNam iva AtmatulyaM kAntaM kathaM lbhet| vyAkhyA-bhojasya rAjJaH gotrApatyaM strI bhojyA=indumatI akSNaH pare parokSAstaiH parokSaH = adRSTa: bhUpatibhiH = rAjabhiH vRtA = prathitApi svayaMvaraM = svenaiva varaNaM sAdhuM=hitam amaMsta = mene natu adRSTaM kamapi pArthakaM vave, iti sthAne =sAmpratam =yuktametat / anyathA = svayaMvarAbhAve asau=indumatI padmamasyA astIti padmA lakSmIH nArAyaNaM = viSNam iva yathA AtmanA=svena tulyaH= samAnastam, AtmatulyaM svAnurUpam kAntaM = patiM kathaM = kena prakAreNa labheta = vindet ? na labhetaiva / svAnurUpatvena vivektumazakyatvAt /
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 95 samAsa:-bhavaH patayastaiH bhUpatibhiH, akSNaH pare taiH parokSaH, bhojasyApatyaM strI bhojyA, padmamasyA astIti padmA, svayaM vRNute (kanyA) yasmin sa taM svayaMvaram, AtmanA tulyastam Atmatulyam / nArANAm ayanaH nArAyaNa staM nArAyaNam / hindI-striyAM paraspara kahatI haiM indumatI ne binA dekhe rAjAoM se mAMga kI jAne para bhI (arthAt vivAha ke lie rAjAoM dvArA prArthanA karane para bhI) svayaMvara karanA hI acchA mAnA, yaha ucita hI huA / yadi svayaMvara na karatI to jisa prakAra lakSmI ne viSNu ko patirUpa se prApta kiyA vaise hI indumatI apane samAna sundara pati ko kaise prApta krtii| nahIM hI prApta kara pAtI // 13 // paraspareNa spRhaNIyazobhaM na cedidaM dvandvamayojayiSyat / asmindvaye rUpavidhAnayatnaH patyuH prajAnAM vitatho'bhaviSyat // 14 // saMjI0-paraspareNeti / spRhaNIyazobhaM sarvAzAsyasaundaryamidaM dvandvaM mithunam / 'dvandvaM rahasya-' (pA. 8 / 1 / 15 ) ityAdinA nipAtaH / paraspareNa nAyojayiSyaccet / na yojayedyadi tahi prajAnAM patyuvidhAturasmindvaye dvandve rUpavidhAnayatnaH saundaryanirmANaprayAso vitatho viphalo'bhaviSyat / etAdRzAnurUpastrIpuMsAntarAbhAvAditi bhaavH| 'liGanimitte luGakriyAtipattau' (pA. 3 / 3 / 139) iti luG / 'kutazcitkAraNavaiguNyAtkriyAyA anabhiniSpattiH kriyAtipattiH' iti vRttikAraH // 14 // anvayaH-spRhaNIyazobham idaM dvandvaM paraspareNa na ayojayiSyat cet (tarhi) prajAnAM patyu: asmin dvaye rUpavidhAnayatnaH vitatha: abhaviSyat / / vyAkhyA-spRhaNIyA = abhilASayogyA, sarvairvAJchanIyetyarthaH, zobhA= saundarya yasya tat spRhaNIyazobham, idaM = paridRzyamAnam dvandvaM = mithunam kanyAvarayoH yugalam, paraspareNa = anyonyena na ayojayiSyat = nAmelayiSyat cet = yadi (tahiM) prajAnAM = lokAnAM patyuH = brahmaNaH = vidhAtuH, asmin dvaye = asmin yugale rUpasya =saundaryasya vidhAnaM = nirmANamiti rUpavidhAnaM tasmin yatnaH= prayAsaH rUpavidhAnayatnaH, vitatha: = viphala: = vyarthaH abhaviSyat = smptsyt| samAsa:-spRhaNIyA zobhA yasya tat spahaNIyazobham, prakarSeNa jAyante iti prajAstAsAM prajAnAm, rUpasya vidhAnamiti rUpavidhAnaM tatra yatnaH ruupvidhaanytnH|
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 96 raghuvaMzamahAkAvye hindI-abhilASA ke yogya zobhA vAle arthAt atIva sundara isa ( aja indumatI ) jor3e ko Apasa meM yadi na milAtA to brahmA kA ina donoM ko itanA sundara banAne kA parizrama hI vyartha jaataa| arthAt inako milAkara brahmA jI se bahuta hI ucita kiyA gayA // 14 // ratismarau nUnamimAvabhUtAM rAjJAM sahasreSu tathA hi baalaa| gateyamAtmapratirUpameva mano hi janmAntarasaMgatijJam / / 15 / / saMjI0-ratIti / ratismarau yau nityasahacarAvityabhiprAyaH / nUnaM tAveveyaM cAyaM cemI dNptii| abhUtAm / etadrUpeNotpannau / kutaH ? tathA hi-iyaM bAlA rAjJAM sahasreSu rAjasahasramadhye / satyapi vyatyAsakaraNa iti bhAvaH / AtmapratirUpaM svatulyameva / 'tulyasaMkAzanIkAzaprakAzapratirUpakAH' iti dnnddii| gatA praaptaa| tadapi kathaM jAtamata Aha-hi yasmAnmano janmAntarasaMgatijJaM bhavati / 'tadevedam' iti pratyabhijJAbhAve'pi vAsanAvizeSavazAdanu bhUtArtheSu manaHpravRtti rastItyuvatam / janmAntarasAhacaryamevAtra pravartakamiti bhAvaH / / 15 / / anvayaH-ratismarau nUnam imau abhUtAm, tathAhi iyam bAlA rAjJAM sahasreSu AtmapratirUpameva gatA, hi manaH janmAntarasaMgatijJam bhavati / vyAkhyA-ratiH == kAmapatnI ca smaraH = kandarpazceti ratismarau nUnam = avazyam tAvevetyarthaH iyaJca ayaJca, imau dampatI=indumatyajAvityarthaH abhUtAm = AstAm, tathAhi = uvataM pratipAdayati iyaM puro dRzyamAnA bAlA=indumatI rAjJAM= bhUpAlAnAM sahasra =sahasrasaMkhyeSu arthAt sahasrabhUpAlamadhye, AtmanaH = svasya pratirUpam= tulyaM samAnamityarthaH, iti AtmapratirUpameca gatA prAptA, tadapi kathaM jAtamityata Aha hi yasmAt manaH = cittam anyat janma janmAntaram, janmAntare =pUrvasmin janmani yA saMgati: saMgamaH, iti janmAntarasaMgatiH tAM jAnAti=vetti, iti janmAntarasaMgatijJam bhavati = asti, arthAt tadevedamiti pratyabhijJAyA abhAve'pi saMskAravizeSavazena janmAntarAnubhUteSu artheSu manaHpravRttirbhavatIti / janmAntarasahacAritvamevAsminnapi janmani saMgamakamiti bhAvaH / saMskAravizeSavazAt anubhUteSu artheSu manaHpravRttirbhavati ityarthaH /
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sarga: 97 samAsa:-ratizca smarazceti ratismarau / iyaM ca ayaJca, imau / AtmanaH pratirUpa AtmapratirUpaH tam / anyat janma janmAntaram, janmAntare saMgatiH janmAntarasaMgatistAM jAnAtIti janmAntarasaMgatijJam / hindI-rati aura kAmadeva hI ye donoM ( aja indumatI) patipatnI rUpa se utpanna hue haiM isalie ki isa bAlA ne hajAroM rAjAoM ke bIca meM bhI apane samAna aja ko hI prApta kiyA hai| kyoMki mana to pUrva janma ke sambandha ko jAnatA hai // 15 // ityudgatAH pauravadhUmukhebhya: zRNvankathAH zrotrasukhAH kumaarH| udbhAsitaM maGgalasaMvidhAbhi: saMbandhinaH sadma samAsasAda // 16 // sNjii0-itiiti| iti 'sthAne vRttatA' (7 / 13) ityAdhuktaprakAreNa pauravadhUmukhebhya udgatA utpannAH zrotrayoH sukhA madhurA: / 'sukha' zabdo vizeSyanighnaH / 'pApapuNyasukhAdi ca' ityamaraH / kathA giraH zRNvan ku mAro'jo maGgalasaMvidhAbhimaGgalaracanAbhirudbhAsitaM zobhitaM saMbandhinaH kanyAdAyinaH sama gRhaM samAsasAda prApa // 16 // ___ anvayaH-iti pauravadhUmukhebhyaH udgatAH zrotrasukhA: kathAH zRNvan kumAraH maMgalasaMvidhAbhiH udbhAsitam saMbandhinaH sama samAsasAda / / vyAkhyA-iti = sthAne vRtetyAdizlokatrayoktaprakAreNa pure bhavAH paurAH, paurANAM=nAgarikANAM vadhvaH = strigastAsAM mukhAni = AnanAni tebhyaH, pauravadhUmukhebhyaH udgatA:= nirgatAH = utpannAH zrotrayoH = karNayoH sukhaM kurvantItyarthe, sukhayantIti sukhAstA: sukhAH = madhurAH kathAH=giraH AlApAnityarthaH zrRNvan = AkarNayan kumArayati = krIDati iti kumAraH, kau = pRthivyAM mArayati duSTAnIti vA kumAraH = raghuputro'jaH maMgati = gacchati duradRSTa manena asmAdvA iti maMgalam / maMgalasya kalyANasya zubhasyetyarthaH saMvidhAH = racanAH, tAbhiH maMgalasaMvidhAbhiH, udbhAsitam = prakAzitaM = suzobhitam, saMbandhinaH kanyApradAtuH bhojasyetyarthaH sana = gRhaM samAsasAda = prApa / bhojaprAsAdaM prAptavAnityarthaH / samAsa:-pure bhavAH paurAsteSAM vadhvastAsAM mukhAni pauravadhUmukhAni, tebhyaH pauravadhUmukhebhyaH / zrotrayoH sukhA: zrotrasukhAH tAH zrotrasukhAH / maMgalasya saMvidhAstAbhiH maMgalasaMvidhAbhiH /
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye hindI-nagara kI striyoM ke mukha se isa prakAra kI kAnoM ko priya lagane vAlI kathAoM ko sunate hue kumAra aja maMgala kI sAmagriyoM kI sajAvaTa se jagamagAte apane saMbandhI bhoja ke rAjabhavana pahu~ca gaye / / 16 / / tato'vatIryAzu kareNukAyAH sa kAmarUpezvaradattahastaH / vaidarbhanirdiSTamatho viveza nArImanAMsIva catuSkamantaH / / 17 / / saMjI0-tata iti / tato'nantaraM kareNukAyA hastinyAH sakAzAdAzu zIghramavatIrya / kAmarUpezvare datto hasto yena so'jaH / atho anantaraM vaidarbhaNa nirdiSTaM pradarzitamantazcatuSkaM catvaram / nArINAM manAMsIva viveza // 17 // anvayaH-tata: kareNukAyAH Azu avatIrya kAmarUpezvaradattahastaH saH atha vaidarbhanidiSTam antaH catuSkama nArINAM manAMsi iva vivesh| vyAkhyA-tataH = anantaram kareNukAyAH-hastinyAH Azu = zIvram avatIrya = pRthivyAmAgatya kAmarUpasya = dezavizeSasya kAmAkhyAsthAnasyetyarthaH, IzvaraH svAmI, tasmin dattaH pradatta : avalambita ityarthaH, hastaH kara: yena sa kAmarUpezvaradattahastaH saH = ajaH atha pazcAt vidarbhANAM rAjA vaidarbhastena vaidarbhaNa bhojena nirdiSTam = darzitam antazcatuSkam = Abhyantaracatvaram nArINAM = vanitAnAm manAMsi = cittAni iva=yathA viveza = praviSTavAn / samAsa:-kAmarUpasya Izvara: kAmarUpezvarastasmina datta. hastaH yena sa kAmarUpezvaradattahastaH / vidarbhANAM rAjA vaidarbhaH tena nirdiSTam, tat vaidarbhanirdiSTam / hindI-bhoja ke ghara pahu~ca kara hathinI se jhaTapaTa nIce utarakara tathA kAmarUpa (AsAma ) ke rAjA ke hAtha meM hAtha dekara, vaha aja bhoja rAjA ke batAe hue bhItarI cauka meM aisA praviSTa huA, mAno vahA~ kI striyoM ke mana meM bhI basa gayA ho // 17 // mahArhasiMhAsanasaMsthito'sau saratnamadhyaM madhaparkamizrama / bhojopanItaM ca dukalayugmaM jagrAha sAdhaM vanitAkaTAkSauH / / 18 / / saMjI0--mahAheti / mahArhasiMhAsane saMsthito'sAvajaH / bhojenopanItam / ratnaiH sahitaM saratnam / madhuparka mizramarthya pUjAsAdhanadravyaM duklayoH kSaumayoryugmaM ca vanitAkaTAkSairanyastrINAmapAGgadarzanaiH sArdham / jagrAha gRhItavAn // 18 //
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptama: sargaH anvayaH-mahArhasiMhAsanasaMsthitaH asau bhojopanItam saratnam, madhuparkamizram arghya dukUlayugmaM ca vanitAkaTAkSaH sArdha jagrAha / vyAkhyA-mahadahaM ca mahArha mahArhaJca tatsihAsanamiti-mahArhasiMhAsanam, tasmin mahArhasiMhAsane = bahumUlyasiMhapIThe saMsthitaH = upaviSTaH asau = ajaH bhojena = rAjJA upanItam = AnItam ratnaiH hIrakAdibhiH sahitam = yuktam saratnaM madhuparkeNa = ghRtamadhudadhijalazarkarAtmakena dravyeNa mizram = saMmilitam aya'm = pUjAsAdhanadravyam dukUlayoH = kSomayoH yugmaM = dvayamiti dukUlayugmaJca vanitAnAM = strINAM kaTAkSAH = apAMgadarzanAni taiH vanitAkaTAkSaH sArdhaM = sahitaM yasmin karmaNIti jagrAha = gRhItavAn / samAsaH- mahacca tadahaJceti mahAha~ mahAhaJca tassihAsanaM tasmin saMsthitaH iti mahArhasiMhAsanasaMsthitaH / bhojena upanItamiti bhojopanItaM tat bhojopanItam / ratnaiH saha vartate iti saratnam, tat / madhuparkeNa mizramiti madhuparkamizram, tat / dukUlayoH yugmamiti dukalayugmam, tat / vanitAnAM kaTAkSAstaiH vanitAkaTAkSaH / hindI-bahumUlya siMhAsana para baiThe hue aja ne rAjA bhoja se bheMTa kiyA huA ratnoM se yukta tathA madhuparka se milA, arghya ( pUjana sAmagrI ) aura rezamI vastra ke jor3e ko striyoM kI bAMkI citavana ke sAtha svIkAra kiyaa| ghI madhu dahI jala zarkarA mile dravya ko 'madhuparka' kahate haiM // 18 // dukUlavAsAH sa vadhUsamIpaM ninye viniitairvrodhrH| velAsa kAzaM sphuTaphenarAjinavarudanvAniva candrapAdaH / / 19 / / saMjI0--dukUleti / dukulavAsAH so'jaH vinItarna nairavarodharakSaranta:purAdhikRtairvadhUsamIpaM ninye / tatra dRSTAntaH-sphuTaphenarAjirudanvAn samudro navatanaizcandrapAdaizcandrakiraNairvelAyA: sakAzaM samIpamiva / pUrNadRSTAnto'yam / / 19 // ___anvayaH-dukUlavAsAH sa: vinItaiH avarodharakSa : sphuTaphenarAji: udanvAn navaiH candrapAdai: velAsakAzam iva vadhUsamIpam ninye| vyAkhyA-dukalaM = kSaumaM vAsaH = vastraM yasya sa dukUlavAsAH saH = ajaH vinItaiH = zikSitaiH ziSTairityarthaH, avarodham = antaHpuraM rakSanti =pAlayanti te avarogharakSAstai : avarodharakSaH, sphuTA = spaSTA phenasya = abdhikaphasya rAjiH = paMktiH yasya saH sphuTaphenarAjiH, udakAni = jalAni santi asya sa udanvAn =
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye samudraH navaiH = nUtanaiH candrasya = indoH pAdAH = kiraNAstaiH candrapAdaiH, velAyA:= taTasya samIpaM = sakAzamiti velAsamIpam iva = yathA vadhvAH = indumatyAH samIpaM = pArzvam ninye = nItaH / 100 samAsa: - dukUlaM vAso yasya saH, dukUlavAsAH / vadhvAH samIpamiti vadhUsamIpam, tat / avarodhaM rakSanti teM taiH avarodharakSaiH / velAyAH sakAzamiti velAsakAzam tat, sphuTA phenasya rAjiH yasya saH sphuTaphenarAji: / candrasya pAdAstaiH candrapAdaiH / hindI - paTTa vastra ko dhAraNa kiye hue aja ko ranivAsa ke namra sevaka vaise hI vadhU ke pAsa le gae, jaise ujalI ( spaSTa ) jhAgavAle samudra ko naI-naI candra kI kiraNeM taTa ke pAsa le jAtI // 19 // tatrAcito bhojapateH purodhA hutvAgnimAjyAdibhiragnikalpaH / tameva cAdhAya vivAhasAkSye vadhUvarI saMgamayAMcakAra ||20|| saMjI0 - - tatreti / tatra sadmanyacitaH pUjito'gnikalpo'gnitulyo bhojapaterbhojadezAdhIzvarasya purodhAH purohitaH / 'purodhAstu purohitaH' ityamaraH / AjyAdimidravyairagni hutvA tameva cAgni vivAhasAkSya AdhAya / sAkSiNaM ca kRtvetyarthaH / vadhUvarau saMgamayAMcakAra yojayAmAsa ||20|| anvayaH--tatra arcitaH agnikalpaH bhojapateH purodhA : AjyAdibhiH agni hutvA tameva ca vivAhasAkSye AdhAya vadhUvarau saMgamayAJcakAra / " vyAkhyA- - tatra - bhojasadmani arcitaH pUjita: agneH = vahneH kalpaH = ISadasadRza:, iti agnikalpaH bhojAnAM patiH bhojapati : = bhojadezezvaraH tasya bhojapate: puraH = agre dhIyate sarvakAryeSviti purodhAH purohitaH, AjyAdibhi: -havanIyadravyaiH agni = vahni, hutvA =saMbhojya, santarpyatyarthaH, tameva = agnimeva vivAhasya = pANigrahaNasya sAkSyaM = sAkSAd draSTRtvaM tasmin vivAhasAkSye, AdhAya = nidhAya vadhUH navoDhA ca vara:=jAmAtA ceti tau vadhUvarau saMgamayAJcakAra = saMyojayAmAsa vivAhavidhi kArayAmAsetyartha: / patipatnItvena saMgamayAmAseti yAvat / samAsaH - bhojAnAM pati: bhojapatistasya bhojapateH / ISadUna: agni : agnikalpa: / vivAhasya sAkSyaM tasmin vivAhasAkSye / puro dhIyate iti purodhAH / vadhUzca varazceti vadhUvarau, tau /
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 101 hindI - vahA~ pUjA kiye gaye aura agni ke samAna tejasvI, bhojarAja ke purohita ne ghRtAdi sAmagrI se havana karake tathA usI agni ko sAkSI ( gavAha ) banAkara vadhU aura vara ko milA diyA arthAt gaThabandhana kara diyA // 20 // hastena hastaM parigRhya vadhvAH sa rAjasUnuH sutarAM cakAse / anantarAzokalatApravAlaM prApyeva cUtaH pratipallavena ||21|| saMjI0 = hasteneti / sa rAjasUnurhastena svakIyena vadhvA hastaM parigRhya / anantarAyAH saMnihitAyA azokalatAyAH pravAlaM pallavaM pratipallavena svakIyena prApya cUta Amra iva sutarAM cakAse // 21 // anvayaH---saH rAjasUnuH hastena vadhvAH hastaM parigRhya anantarAzokalatApravAlaM pratipallavena prApya cUtaH iva sutarAM cakAse / vyAkhyA - saH = pUrvoktaH rAjJaH = raghoH sUnuH = putraH rAjasUnuH hastena = svakareNa vadhvAH=navoDhAyAH = indumatyAH hastaM = karaM parigRhya gRhItvA, anantarAyA:= samIpasthAyAH azokalatAyAH=vaJjulalatAyAH pravAlaM = pallavaM pratipallavena : svakIyapravAlena prApya = avApya cUtaH = AmraH iva = yathA sutarAm = atyantaM cakAse =zuzubhe / S samAsa: - rAjJaH sUnuriti rAjasUnuH / azokasya latA azokalatA, na vidyate antaraM yasyAH sA anantarA ca sA azokalatA ca anantarAzokalatA tasyAH pravAlamiti anantarAzokalatApravAlam, tat / pratikUlaJca tatpallavamiti pratipallavaM tena pratipallavena / hindI - vaha raghu kA putra apane hAtha se vadhU indumatI ke hAtha ko pakar3akara vaise hI atIva zobhA ko prApta huA jaise ki saMnihita azoka latA ke (lAla ) pallava ko prApta kara Ama kA per3a suzobhita hotA hai / arthAt azokalatA kI lAla pattI se milakara Ama kI taraha indumatI ke hAtha ko apane hAtha meM lekara aja bhI khUba manohara lagane lagA / / 21 / / AsIdvaraH kaNTakita prakoSThaH svinnAGgaliH saMvavRte kumArI / tasmindvaye tatkSaNamAtmavRttiH samaM vibhakteva manobhavena ||22|| saMjI0 - AsIditi / varaH kaNTakitaH pulakitaH prakoSTho yasya sa AsIt / 'sUcyagre kSudrazatrau ca romaharSe ca kaNTakaH' ityamaraH / kumArI svinnAGguliH saMvavRte
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 raghuvaMzamahAkAvye babhUva / atrotprekSate-tasmindvaye mithune tatkSaNamAtmavRtti: sAttvikodayarUpA vRttimanobhavena kAmena samaM vibhakteva pRthakkRteva / prAksiddhasyApyanurAgasAmyasya saMprati tatkAryadarzanAtpANisparzakRtatvamutprekSate / atra vAtsyAyana:-'kanyA tu prathamasamAgame svinnAGaguliH svinnamukhI ca bhavati / puruSastu romAJcito bhavati ebhiranayorbhAvaM priiksset|' iti / strI-puruSayoH svedaromAJcAbhidhAnaM sAttvikamAtropalakSaNam / na tu pratiniyamo vivakSita:; 'ebhiH' iti bahuvacanasAmarthyAt / evaM sati kumArasaMbhave (7|77)-'romodgmH prAdurabhUdumAyAH svinnAGgali: puMgavaketurAsIt' iti vyutkramavacanaM na doSAyeti / 'vRttistayoH pANisamAgamena samaM vibhakteva manobhavasya'ityaparArdhasya pAThAntare vyAkhyAnAntarama-pANisamAgamena pANyoH saMsparzana ka; tayorvadhUvarayormanobhavasya vRttiH sthitiH samaM vibhktev| smiikRtevetyrthH||22|| anvayaH-varaH kaNTakitaprakoSThaH AsIt, kumArI svinnAMguliH saMvavRte, tasmin dvaye tatkSaNam AtmavRttiH manobhavena samaM vibhktev| vyAkhyA-vara:=jAmAtA aja ityarthaH, kaNTakAH saMjAtA asyAsau kaNTakitaH, kaNTa kitaHpulakitaH prakoSThaH = maNibandha: yasya saH, kaNTakitaprakopThaH AsIt= abhUt, kumArI=indumatI svinnAH saMjAtasvedA: aMgulaya:=karazAkhA: yasyAH sA svinnAMguli: saMvavRte = jAtA, tasmin = pUrvokta dvaye =mithune tatkSaNaM = pANigrahaNasamaye AtmanaH = svasya vRttiH sAttvikodayarUpa AtmavyApAraH manobhavena= kAmadevena samaM = samAnam vibhaktA=pRthakkRtA ivetyutprekSAyAm / / samAsaH--kaNTakA: saMjAtA asyAsau kaNTakitaH prakoSTho yasya saH kaNTakitaprakoSThaH / svinnA: aMgulayo yasyAH sA svinnaaNguliH| AtmanaH vRttiriti AtmavRttiH / manasi bhavatIti manobhavastena manobhavena / hindI-(indumatI kA hAtha pakar3ane ke samaya ) aja ke maNibandha (gadre) ke pAsa romAMca ho gayA aura indumatI kI aMguliyA~ pasIne se bhara gaI, usa samaya mAno kAmadeva ne apanI vRtti apanA vyApAra arthAt (prema bhAva) usa jor3e meM pRthak 2 barAbara bA~Ta diyA hai| ina donoM kA anurAga pahale hI se ho gayA thA, kintu aba usakA kArya dekhane se yaha pANisparza se huA hai aisI utprekSA kI gaI hai / / 22 //
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 103 tayorapAGgapratisAritAni kriyAsamApattinivatitAni / hrIyantraNAmAna zire manojJAmanyonyalolAni vilocanAni // 23 // saMjI0-tayoriti / apAGgeSu netraprAnteSu pratisAritAni pravartitAni kriyayonirIkSaNalakSaNayoH samapattyA yadRcchAsaMgatyA nivatitAni pratyAkRSTAnyanyonyasmillolAni satRSNAni / 'lolazcalasatRSNayoH' ityamaraH / tayordapatyovilocanAni dRSTayo manojJAM ramyAM hriyA nimittena yantraNAM saMkocamAnazire prApuH // 23 // anvayaH-apAGgapratisAritAni, kriyAsamApattinivatitAni, anyonyalo. lAni tayoH vilocanAni, manojJAM hrIyantraNAma aanshire| vyAkhyA-apAGgeSu = netraprAnteSu pratisAritAni =pravartitAni, iti apAMgapratisAritAni / kriyayo: avalokanarUpayoH samApattiH = yadRcchayA saMgatiH, tayA nivatitAni = pratyAvartitAni, iti kriyAsamApattinivartitAni / anyonyasmin parasparasmin lolAni = satRSNAni, anyonyalolAni / tayoH= dampatyoH = ajendubhatyorityarthaH, vilocanAni =nayanAni manojJAM = ramyAM hriyA = lajjayA kAraNena, yantraNA = saMkocastAM hrIyantraNAm / Anazire = prAptAni / samAsa:-apAGgantIti apAMgAsteSu pratisAritAnIti, apAMgapratisAritAni / kriyAyA: samApattiriti triyAsamApattistayA nivatitAni tathoktAni / anyonyasmin lolAnIti anyo'nyalolAni / mano jAnAtIti manojJA tAM manojJAm / hriyA (hetunA ) yantraNAm tAM hrIyantraNAm / hindI-jo kanakhiyoM taka phailAye gaye aura najara TakarAne para lauTA liye, tathA paraspara dekhane ke liye atIva utsuka (aise) aja indumatI ke netra, lAja ke kAraNa saMkoca ko prApta ho gaye, unakA yaha netrasaMkoca atIva manohara thaa| arthAt donoM kI najara milate hI zarama se jhuka jAtI thI // 23 // pradakSiNaprakramaNAtkRzAnoruciSastanmithanaM ckaase| . merorupAnteSviva vartamAnamanyonyasaMsaktamahastriyAmam // 24 // saMjI0--pradakSiNeti / tanmithunamuciSa unnatajvAlasya kRzAnorvahaH pradakSiNaprakramaNAt pradakSiNIkaraNAt merorupAnteSu samIpeSu vartamAnamAvartamAnam / meruM pradakSiNIkurvadityarthaH / anyonyasaMsaktaM parasparasaMgatam / mithunasyApyetadvizeSa
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 raghuvaMzamahAkAvye Nam / ahazca triyAmA cAhastriyAmaM rAtriMdivamiva / samAhAre dvaMdvaikavadbhAvaH / cakAse didIpe // 24 // __ anvayaH-tanmithunam uciSaH kRzAno: pradakSiNaprakramaNAt, mero: upAnteSu vartamAnam, anyo'nyasaMsaktam ahastriyAmam iva cakAse / ___ vyAkhyA-methatIti ( saMgacchata iti ) mithunam tayoH ajendumatyoH mithunam =dvandvam, ut = unnatam aciH = jvAlA yasya sa udacistasya uciSaH, kRzyatIti kRzAnustasya kRzAno:= vahnaH, pragatam dakSiNamiti pradakSiNaM yat prakramaNaM- gaganamiti pradakSiNaprakramaNaM tasmAt pradakSiNaprakramaNAt-pradakSiNAkaraNAt mero:=sumeruparvatasya, upAnteSu=samIpeSu vartamAnam =AvartamAnama sumeruparvatasya pradakSiNAM kurvadityarthaH / anyo'nyasmin = parasparasmin saMsaktam = saMgatam ahaH dinaJca triyAmA=rAtrizceti ahastriyAmam iva = yathA cakAse == babhAse / samAsa:-tayoH mithunamiti tanmithunam, pradakSiNaM yat prakramaNaM tasmAt pradakSiNaprakramaNAt / ud aciryasya saH tasya ucissH| anyonyasmin saMsaktamiti. anyonyasaMsaktam / ahazca triyAmA ca anayoH samAhAraH ahastriyAmam / hindI-aja aura indumatI kA jor3A, prajvalita havana kI agni kI parikramA karate huye aisA laga rahA thA mAno sumeruparvata kI pradakSiNA karate huye paraspara mile dina aura rAtri hoM // 24 // nitambagurvI guruNA prayuktA vadhUvidhAtRpratimena tena / cakAra sA mattacakoranetrA lajjAvatI lAjavisargamagnau / / 25 / / saMjI0-nitambeti / nitambena gurvyalaghvI / 'durdharAlaghunogurvI' iti zAzvataH / vidhAtRpratimena brahmatulyena tena guruNA yAjakena prayuktA 'juhudhi' iti niyuktA mattacakorasyeva netre yasyAH sA vadhUH / agnau lAjavisarga cakAra // 25 // anvayaH-nitambagurvI vidhAtRpratimena tena guruNA prayuktA mattacakoranetrA lajjAvatI sAvadhaH agnau lAjavisarga cakAra / vyAkhyA-nibhRtaM tamyate = abhilaSyate kAmukariti nitambaH, nitambena = kaTipazcAdbhAgena gurvI = alaghvI sthUletyarthaH, nitambagurU vidhAtrA = brahmaNA pratimA tulyastena vidhAtRpratimena tena prasiddhana guruNA=purohitenetyarthaH, prayuktA
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 105 preritA 'homaM kuru' iti, AhutidAnAya niyukteti bhAvaH / mAdyatIti mattaH, cakatIti cakoraH matta:=prasannazcakora:=cakravAkastasyeva netre nayane yasyAH sA mttckornetraa| lajjAsti yasyAH sA, lajjAvatI=hrImatI sA pUrvoktA= uhyate sA vadhUH nArI indumatItyarthaH agnau = vahnau lAjAnAM = mRSTadhAnyAnAM visarga=tyAgaM cakAra- kRtavatI / samAsa:-nitambena gurvI nitambagurvI, vizeSeNa dhArayatIti vidhAtA tena pratimastena vidhAtRpratimena / mattazcAsau cakora:, mattacakorastasya netre iva netre yasyAH sA mttckornetraa| lAjAnAM visargastaM laajvisrgm|| hindI--bar3e-bar3e nitamboM vAlI prasanna cakora ke samAna A~khoM vAlI zaramIlI usa indumatI ne brahmA ke samAna pUjya purohitajI kI preraNA se agni meM dhAna kA lAvA chodd'aa| arthAt dhAna ke lAve kA havana kiyA // 25 // haviHzamIpallavalAjagandhI puNyaH kRzAnorudiyAya dhuumH| kapolasaMsapizikhaH sa tasyA muhUrta karNotpalatAM prapede // 26 / / saMjI0--haviriti / haviSa AjyAdeH zamIpallavAnAM lAjAnAM ca gandho'syAstIti hviHshmiipllvlaajgndhii| 'zamIpallavamizrAllAjAnaJjalinA vapati' iti kaatyaaynH| puNyo dhUmaH kRzAnoH pAvakAdiyAyodbhataH / kapolayoH saMsarpiNI prasaraNazIlA zikhA yasya sa tathoktaH sa dhUmastasyA vadhvA muhUrta karNotpalatAM karNAbharaNatAM prapede / / 26 // anvayaH-haviHzamIpallavalAjagandhI puNyaH dhUmaH kRzAnoH udiyAya, kapolasaMsapizikhaH sa tasyA muhUrtakarNotpalatAM prpede| vyAkhyA-zamayati rogAniti zamI tasyAH pallavAH haviH =AjyAdi zamIpallavA- zivAkisalayAni lAjAH= maSTadhAnAH, eteSAmitaretarayogaH, haviHzamIpallavalAjAH,teSAM gandhaH saurabhamasyAstIti haviHzamIpallavalAjagandhI,puNyaH pavitraH dhUmaH kRzAnoH vahnaH = pAvakAdityarthaH, udiyAya = utthitaH saMsapituM zIlaM yasyAH sA saMsarpiNI, kampate calati iti kapola: athavA kaM sukhaM polatIti kapola: kapolayo: gaNDasthalayoH saMsapiNI prasaraNazIlA zikhA-cUDA yasya sa tathoktaH saH dhUmaH tasyAH indumatyAH muhurta=kSaNam utpalasya bhAvaH karma vA utpalatA karNayoH= zrotrayoH utpalatA kamalatA tAM karNotpalatAM = karNabhUSaNatAmityarthaH prapede praap|
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-zamyAH pallavAH zamIpallavA:, havizca zamIpallavAzca lAjAzca (eteSAmitaretarayogaH) haviHzamIpallavalAjAsteSAM gandho'syAstIti haviHzamIpallavalAjagandhI / kapolayoH saMsarpiNI zikhA yasya sa tathoktaH / utpalasya bhAvaH utpalatA karNayoH utpalatA muhUrtaM karNotpalatA tAM muhUrtakarNotpalatAm / hindI--ghI tathA zamI ke pattoM aura dhAna kI khIla kI sugandha vAlA pavitra dhUvAM agni se nikalA / (aura) vaha dhUvAM indumatI ke kapoloM ke pAsa pahuMcakara kSaNabhara ke liye usake kAnoM kA AbhUSaNa bana gyaa| arthAt kapoloM ke pAsa jaba dhUvA~ pahu~cA to aisA jAna par3A ki mAno indumatI ne nIla kamala ke karNaphUla pahane ho // 26 // tadaJjanakledasamAkulAkSaM pramlAnabIjAGkarakarNapUram / vadhUmukhaM pATalagaNDalekhamAcAradhUmagrahaNAdbabhUva // 27 // saMjI0--taditi / tadvadhUmukhamAcAreNa prAptAddhRmagrahaNAt / aJjanasya kledo'janakledaH / aJjanamizrabASpodakamityarthaH / tena samAkulAkSam / pramlAno vIjAGkuro yavAGkura eva karNapUro'vataMso yasya tat pATalagaNDalekhamaruNagaNDasthalaM ca babhUva // 27 // anvayaH-tad vadhUmukham AcAradhUmagrahaNAt, aJjanakledasamAkulAkSam pramlAnabIjAGkarakarNapUram, pATalagaNDalekhaM ca babhUva / vyAkhyA-tat pUrvoktam vadhvAH indumatyA: mukham-Ananam AcAreNa prAptaH AcAraprAptaH, AcAraprAptazcAsau dhUmazca AcAradhUmaH, AcAradhUmasya = mAMgalikamasya grahaNaM =svIkaraNaM tasmAt tathoktAt / aJjanasya kledaH aJjanakledaH, aJjanakledena = kajjalamizrAzrujalena samAkule = vyApte akSiNI = netre yasmin tat aJjanakledasamAkulAkSam / pramlAnaH = praglAnaH bIjAGakuro yavAGakura eva karNapUraH = karNabhUSaNaM yasya tat pramlAnabIjAkurakarNapUram / pATalA= ISadraktA gaNDalekhAgaNDasthalaM yasmin tat pATalagaNDalekhaM ca-api babhava-jAtam / samAsa:-vadhvAH mukham vadhUmukham / AcAreNa prAptaH AcAraprAptaH AcAraprAptazcAsau dhUmastasya grahaNaM tasmAt aacaardhuumgrhnnaat| aJjanasya kledaH aJjana
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 107 kledastena samAkule akSiNI yasmin tat tathoktam / prakarSaNa mlAnaH bIjAGakura eva karNapUro yasmin tat tathoktam / pATalA gaNDalekhA yasmin tat tathoktam / hindI-usa samaya, vaha indumatI kA mukha mAMgalika dhUe~ ke lagane se A~jana mile A~suoM se bhara gayA aura bIjAMkura kA karNabhUSaNa murajhA gayA, tathA gAla lAla ho gae // 27 // tau snAtakairbandhumatA ca rAjJA puraMdhribhizca kramazaH prayuktam / kanyAkumArI kanakAsanasthAvArdrAkSatAropaNamanvabhUtAm / / 28 / / saMjI0-tAviti / kanakAsanasthau tau kanyAkumArau snAtakaigRhasthavizeSaiH / 'snAtakastvApluto vratI' itymrH| bndhumtaa| bndhupurHsrennetyrthH| rAjJA ca puraMdhribhi: patiputravatIbhirnArIbhizca kramazaH prayuktaM snAtakAdInAM pUrvapUrvavaiziSTyAkrameNa kRtamArdrAkSatAnAmAropaNamanvabhUtAmanubhUtavantau // 28 // anvayaH-kanakAsanasthau tau kanyAkumArau snAtakaiH bandhumatA rAjJA ca purandhrabhizca kramazaH prayuktam, ArdrAkSataropaNam anvabhUtAm / vyAkhyA-kanakasya-suvarNasya Asanama = pIThamiti kanakAsanaM tatra tiSThataH iti kanakAsanasthau, suvarNanirmitasiMhAsanopaviSThAvityarthaH, sA ca sa ca tau kanyA = indumatI kumAraH = ajazceti kanyAkumArau snAnti sma snAtakAH= gRhasthavizeSAstaiH snAtakaiH bandhavaH santyasyeti bandhumAn tena bandhumatA = svajanapura:sareNa rAjJA = bhojena ca = api puraM = gehaM 'pure napuMsakaM gehaM', medinI, dharantIti purandhraya : tAbhiH purandhribhiH = patiputravatIbhizca kramazaH = krameNa prayuktam = kRtam ArdrAH = kuMkumAktAH akSatAH = akhaNDataNDulAH iti ArdrAkSatAsteSAm AropaNam =prakSepaNam = AzIrvAdapUrvakadAnamityarthaH, anvabhUtAm = anubhUtavantau, sAzIrvacanamakSatAn gRhiitvntaavityrthH| samAsa:--kanakasyAsanamiti kanakAsanaM tatra tiSThata iti kanakAsanasthau, sa ca sA ca tau, kanyA ca kumArazceti knyaakumaarau| snAnti sma iti snAtakAstaiH snAtakaH, bandhavo'sya santIti bandhumatA, puraM dharantIti purandhrayastAbhiH ra randhribhiH, ( aca: i iti ipratyayAnto hrasvo'pi puraMdhizabda: pRSodarAditvAt
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 raghuvaMzamahAkAvye dhAtvakAralopamumAgamau ceti ) ArdrAzca te akSatAH ArdrAkSatAsteSAmAropaNam tat aardraaksstaaropnnm| hindI-(phere ho cukane para) suvarNa ke siMhAsana para baiThe una vara vadhU ne snAtakoM kuTumbIjanoM tathA rAjA bhoja se aura patiputra vAlI nAriyoM se bArI bArI se die gae (chor3e gae) gIle akSatoM ko anubhava kiyaa| arthAt ukta svajanoM ke AzIrvAdapUrvaka chor3e gae kuMkumAkSata ko vara vadhU ne svIkAra kiyaa||28|| iti svasurbhojakulapradIpaH saMpAdya pANigrahaNaM sa raajaa| mahIpatInAM pRthagahaNArthaM samAdidezAdhikRtAna dhizrIH // 29 // sNjii0--itiiti| adhizrIradhikasaMpanno bhojakulapradIpaH sa raajaa| iti svasurindumatyAH pANigrahaNaM vivAhaM saMpAdya kArayitvA / mahIpatInAM rAjJAM pRthagekaikazo'haNArtha pUjArthamadhikRtAnadhikAriNaH samAdidezAjJApayAbhAsa / / 29 / / anvayaH-adhizrIH bhojakulapradIpa: sa: rAjA iti svasuH pANigrahaNaM sampAdya, mahIpatInAM pRthagarhaNArtham adhikRtAn samAdideza / vyAkhyA-adhigatA = prAptA zrI: = lakSmIH yena saH adhizrI:- lakSmIvAna bhojAnA = vaidarbhANAM kulam =vaMzastasya pradIpaH=prakAzakaH, iti bhojakulapradIpaH saH= prasiddhaH rAjA = bhUpAlaH iti = pUrvoktaprakAreNa svasuH = bhaginyA: indumatyAH paNAyantyaneneti (vyavaharanti) pANiH = hastastasya grahaNaM = svIkaraNamiti tat pANigrahaNaM = vivAha sampAdya = kArayitvA mahA: = pRthivyAH patayaH= rAjAnasteSAM mahIpatInAm = anyasamAgatanRpANAmityarthaH pRthag = ekaikaza ityarthaH arhaNA = pUjA tasyai ahaNArtha yathocitasatkArArthamityarthaH adhikRtAn =adhikAriNaH satkArArthaM niyuktAn puruSAnityartha: Adideza -- AdiSTavAn / samAsa:--adhigatA zrIryena saH, adhikA zrIryasya vA adhishriiH| bhojAnAM kulaM tasya pradIpaH iti bhojakulapradIpaH / pANe: grahaNamiti pANigrahaNaM tat / mahyate iti mahI tasyAH patayasteSAM mhiiptiinaam| adhikamupari vA kriyante sma iti adhikRtAstAna adhikRtAn /
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ 109 saptamaH sargaH hindI-lakSmIvAn bhojakula ke dIpaka ( kula ko prakAzita karane vAlA) usa rAjA bhoja ne isa prakAra apanI bahana ke vivAha saMskAra ko sampanna karake ( dUsare ) rAjAoM kI alaga alaga pUjA satkAra karane ke liye adhikAriyoM ko AjJA dI // 29 // liGgamadaH saMvRtavikriyAste hradAH prasannA iva gUDhanakAH / vaidarbhamAmantrya yayustadIyAM pratyarpya pUjAmupadAchalena // 30 // saMjI0-liGgeriti / muda: saMtoSasya liGgazcihnaH kapaTahAsAdibhiH saMvRtavikriyA nigUhitamatsarAH / ata eva prasannA bahinirmalA gUDhanakA antarlInagrAhA hRdA iva sthitAste nRpA vaidarbha bhojamAmantryApRcchaya tadIyAM vaidarbhIyAM pUjAmupadAchalenopAyanamiSeNa pratyarpya yayurgatavantaH // 30 // anvayaH-mudaH liGgaH saMvRtavikriyAH (ata eva) prasannAH gUDanakAH hrarAH iva (sthitAH) te vaidarbham Amantrya tadIyAM pUjAm upadAchalena pratyarpya yyuH| vyAkhyA-mudaH harSasya santoSa syetyarthaH, liGgaH = cihnaH kapaTahAsAdibhiritiyAvat / saMvRtA = nigUhitA vikriyA = vikRtiH= matsaro yaiste saMvRtavikriyAH nigUhitAnyazubhadveSA ityarthaH, ata eva prasannAH = santuSTAH=upari harSapradarzakA ityrthH| gUDhAH antarlInA: nakrAH = grAhAH yeSu te gUDhanakAH hRdA = taDAgA iva= yathA ( sthitA: ) te = pUrvoktAH svayaMvare samAgatA: nRpAH =rAjAnaH vidarbhANAM rAjA vaidarbhastaM vaidarbha =bhojam Amantrya = ApRcchaya tasya = bhojasya iyaM tadIyA tAM tadIyAM = bhojasaMbandhinI pUjAM= satkAraM upadIyate iti upadA upadAyAH= upAyanasya chalaM =miSaM tena upadAchalena= upAyanavyAjenetyarthaH pratyaH=parAvartanaM kRtvA yayuH = gatavantaH svakIyAM rAjadhAnI pratinivRttAH / ___ samAsaH-saMvRtA vikriyA yaste saMvRtavikriyAH, gUDhAH nakrAH yeSu te gUDhanakrAH / upadAyAH chalaM tena upadAchalena / hindI--prasannatA ke cihnoM (UparI haMsI Adi) se kuTilatA ko chipAnevAle ( ata eva ) bAhara prasanna dIkhate hue jala meM chipe magaramacchavAle tAla ke samAna ve dUsare rAjA, bhojarAja se bidA lekara aura bhojarAja kI dI huI satkAra / sAmagrI ko bheMTa ke bahAne lauTAkara, apane-apane deza ko lauTa gae // 30 //
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye sa rAjalokaH kRtapUrvasaMvidArambhasiddhau samayopalabhyam / AdAsyamAnaH pramadAmiSaM tadAvRtya panthAnamajasya tasthau // 31 // saMjI0- sa iti| Arambhasiddhau kAryasiddhau viSaye / pUrvaM kRtA kRtapUrvA / supsupeti samAsa: / kRtapUrvA saMvit saMketo mArgAvarodharUpa upAyo yena sa tthoktH| 'saMvidyuddhe pratijJAyAM saMketAcAranAma' iti keshvH| sa rAjalokaH samaropalabhyamajaprasthAnakAle labhyam / sadA tasyaikAkitvAditi bhAvaH / 'samaropalabhyam' iti pAThe yuddha saadhymityrthH| tatpramadaivAmiSaM bhogyavastu / 'AmiSaM tvastriyAM mAMse tathA syAdbhogyavastuni' iti keshvH| AdAsyamAno grahISyamANaH san, asya panthAnamAvRtyAvarudhya tasthau // 31 // anvayaH-Arambhasiddhau kRtapUrvasaMvit sa rAjaloka: samayopalabhyam tat pramadAmiSam AdAsyamAnaH san ajasya panthAnam AvRtya tasthau / vyAkhyA--Arambhasya = kAryasya siddhi:=saphalatA tasyAm Arambhasiddhau viSaye pUrva prathamaM kRtA = nizcitA, iti kRtapUrvA saMvit =saMketaH mArge'jasyAvarodharUpopAya: yena sa kRtapUrvasaM vit sa:=pUrvokta: rAjJAM = bhUpAlAnAM loka:= janaH samUha iti rAjalokaH samaye =ajayAtrAsamaye labhyaM = prApyam, ( tadA ajasyakAkitvAt, anyeSAM bahutvAt ) iti samayopalabhyam tat = prasiddham prakRSTo mado'sti asyAH sA pramadA, pramadA = kAminI eva AmiSaM = bhogyavastu tat pramadAmiSam AdAsyate iti AdAsyamAna:=grahISyamANaH, agre AdAtumicchanityarthaH san ajasya raghuputrasya panthAnaM mArgam AvRtya pratirudhya mArgAvarodhaM kRtvetyarthaH tasthau sthitH| mArga ekAkinaM yAntamajaM yuddhena vijitya strIratnaM hariSyAmaH iti pUrvameva saMketaM kRtvA sarve nRpA: mArge sthitA: / samAsa:-Arambhasya siddhistsyaamaarmbhsiddhau| pUrvaM kRtA kRtapUrvA, kRtapUrvA saMvit yena sa tthoktH| rAjJAM lokaH rAjalokaH / samaye upalabhyaM samayopalabhyam tat / pramadA eva AmiSamiti pramadAmiSam tat / / hindI-kArya kI siddhi ke viSaya meM pahale hI nizcaya kara lenevAle rAjA loga (jaba aja akelA indumatI ko lekara jAve tabhI rAste meM roka kara chIna leMge ) calane ke samaya milane vAlI strI rUpI bhogya vastu ko chInane kI icchA karake, aja ke mArga ko rokakara (chekakara) khar3e ho gae // 31 //
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 111 bhartApi tAvatkratha kaishikaanaamnusstthitaanntrjaavivaahH| sattvAnurUpAharaNIkRtazrIH prAsthApayadrAghavamanvagAcca // 32 // saMjI0-tathoktaH krathakaizikAnAM dezAnAM bhartA svAmI bhojo'pi tAvat tadA satvAnurUpamutsAhAnurUpaM yathA tathA / A samantAt anenAniyatavastudAnamityarthaH / haraNaM kanyAya deyaM dhanam / 'yautukAdi tu yaddeyaM sudAyo haraNaM ca tat' ityamaraH / AharaNIkRtA zrIryena tathoktaH san, rAghavamajaM prAsthApayat prasthApitavAn / svayamanvagAdanujagAma ca // 32 // anvayaH-anuSThitAnantarajAvivAhaH RthakazikAnAM bhartA api tAvat sattvAnurUpAharaNIkRtazrI: san rAghavaM prAsthApayat svayaM ca anvagAt / vyAkhyA-anantaraM =pazcAt jAtA anantarajA, anuSThitaH = kRtaH anantarajAyAH = anujAyAH vivAhaH = pANigrahaNasaMskAra: yena saH anuSThitAnantarajAvivAhaH, krathakaizikAnAM = vidarbha dezAnAM bhartA = nAthaH bhojaH api tAvat = tadA vivAhakAle sato bhAvaH sattvaM, sIdanti asmin guNAdayaH sattvaM, sattvasya =dravyasya, (utsAhasya ca) anurUpaM = sadRzaM tat sattvAnurUpaM yathA tathA (AsamantAt haraNaM sudAyaH= kanyAya deyaM dhanamityarthaH) AharaNIkRtA= sudAyIkRtA (kanyAya deyetyarthaH) zrIH = lakSmI: yena sa tathoktaH san rAghavaM = raghuputramajaM prAsthApayat = prasthApitavAn svayaM = bhoja: anvagAt =anvavrajat / kicid dUraM tena saha gatavAn / samAsaH-anuSThitaH anantarajAyAH vivAho yena sa tathoktaH / sattvasya anurUpamiti satvAnurUpam / AsamantAt haraNamAharaNaM, na AharaNamiti anAharaNam, anAharaNamAharaNaM saMpadyamAnA kRtA iti AharaNIkRtA, sattvAnurUpaM yathA tathA AharaNIkRtA zrI: yena saH sattvAnurUpAharaNIkRtazrIH / hindI-choTI bahana ke vivAha ko saMpanna karane vAle vidarbhadeza ke rAjA bhoja ne, apanI sampatti va sAmarthya ke anusAra khUba daheja dekara raghu ke putra aja ko bidA kara diyA aura unake sAtha kucha dUra taka svayaM bhoja bhI pahu~cAne gaye // 32 // tisrastrilokaprathitena sArdhamajena mArge vasatIruSitvA / tasmAdapAvartata kuNDinezaH parvAtyaye soma ivoSNarazmeH // 33 //
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-tisra iti / kuNDinaM vidarbhanagaraM tasyezo bhojastriSu lokeSu prathitenAjena sArdhaM mArge pathi tisro vasatI rAtrIruSitvA sthitvA / 'vasatI rAtrivezmano:' ityamaraH / 'kAlAdhvanoratyantasaMyoge' (pA. 2 / 3 / 5) iti dvitIyA / parvAtyaye darzAnta uSNarazmeH sUryAt somazcandra iva / tasmAdajAdapAvartata / taM visRjya nivRtta ityrthH||33|| __anvayaH-kuNDinezaH trilokaprathitena ajena sArdha mArge tisraH vasatIH uSitvA, parvAtyaye uSNarazmeH somaH iva tasmAt apaavrtt| vyAkhyA-kuNDinasya=vidarbhanagarasya IzaH = svAmI =bhojaH triSatrisaMkhya ke.Su lokeSu =bhuvaneSu prathitaH prasiddhastena trilokaprathitena ajena= raghuputraNa sAdhaMsaha mArga=adhvani tisraH trisaMkhyakA: vasatI: rAtrI uSitvA=sthitvA, rAtritrayaM yAvata tena saha nivAsaM kRtvetyarthaH, parvaNaH=darzasya amAvasyAyA ityarthaH atya yaH=antastasmin parvAtyaye uSNA: = dharmAH razmayaH = karA: yasya sa tasmAt uSNarazme:-sUryAt somaH candraH iva-yathA tasmAt ajAt apaavrtt-prtinivRttH| samAsa:-trayANAM lokAnAM samAhArastrilokaM tatra prathitastena trilokaprathitena, kuNDinasyezaH kuNDinezaH, parvaNaH atyayastasmin parvAtyaye, uSNA razmayo yasya tasmAt ussnnrshmeH| hindI-kuNDina nagara ke rAjA bhoja, tInoM lokoM meM vikhyAta usa aja ke sAtha mArga meM tIna rAta taka nivAsa karake vaise hI lauTa Ae jaise amAvAsyA kI samApti hone para sUrya ke pAsa se candramA lauTa AtA hai // 33 // pramanyavaH prAgapi kosalendra pratyekamAttasvatayA babhUvuH / ato nRpAzcakSamire sametAH strIratnalAbhaM na tadAtmajasya // 34 // saMjI0-pramanyava iti / nRpA rAjAnaH prAgapi pratyekamAttasvatayA digvijaye gRhItadhanatvena kosalendra raghau pramanyavo rUDhavairA babhUvuH / ato hetoH sameta : saMgatA: sa tastadAtmajasya raghusUnoH strIratnalAbhaM na cakSamire na sehire // 34 // anvayaH-napAH prAga api pratyekam AttasvatayA kausalendra pramanyavaH babhUvaH, ataH sametAH santaH tadAtmajasya strIratnalAbhaM na cakSamire / vyAkhyA-nunjanAm pAnti = rakSantIti nRpAH bhUpAlAH prAgapi svayaMvarAt pUrvamapi pratyekaM pRthak pRthak-ekakamityarthaH AttaM gRhItaM svaM-dhanaM yeSAM te
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sarga: 113 AttasvAsteSAM bhAva: AttasvatA tayA AttasvatayA digvijayakAle raghuNA gRhItadhanatvenetyarthaH, kosalAnAmindrastasmin kosalendre = raghau prarUDhaH = pravRddha: manyu:= vairaM yeSAnte pramanvaya: babhUvuH = jAtAH, ataH kAraNAt sametAH = saMgatA: saMghI. bhUtA ityarthaH santaH, tasya = ragho: AtmajaH = putra: tasya tadAtmajasya ajasya strI eva ratnamiti = strIratnam = indumatIrUpaM tasya lAbhaH = svayaMvare prAptiH, tam strIratnalAbhaM na = nahi cakSamire =se hire soDhavanta ityrthH| samAsaH-kosalAnAmindrastasmin kosalendre / AttaM svaM yeSAnte AttasvAsteSAM bhAvastattA tayA AttasvatayA / strI eva ratnamiti strIratnaM tasya lAbhastaM strIratnalAbham strISu ratnaM tasya lAbhastamiti vA / tasyAtmajastasya tadAtmajasya / prarUDhaH manyuryeSAM te pramanyavaH / hindI--jo rAstA rokakara khar3e the ve rAjA pahale se hI, digvijaya ke samaya pratyeka kA dhana chIna lene ke kAraNa kosalapati raghu se vaira bA~dhe hue the| isIlie aba ve saba milakara raghuputra aja ke striyoM meM ratna indumatI kI prApti ko sahana na kara sakeM / arthAt pahale alaga-alaga baira bA~dhe hue the hI, aura aba milakara aja ko indumatI ko le jAte kaise saha sakate the ? // 34 // tamudvahantaM pathi bhojakanyAM rurodha rAjanyagaNaH sa dRptH| balipradiSTAM zriyamAdadAnaM traivikrama paadmivendrshtruH||35|| saMjI0--tamiti / dapta uddhataH sa rAjanyagaNo raajsNghaatH| bhojakanyAmudvahantaM nayantaM tamajam / balinA vairocaninA pradiSTAM dattAM zriyamAdadAnaM svIkurvANam / trivikramasyemaM travikramam / pAdamindrazatruH prahlAda iva / pathi rurodha / tathA ca brahmANDapurANe--'virocanavirodhe'pi prahlAdaH prAktanaM smaran / viSNostu kramamANasya pAdAmbhoja rurodha ha // ' iti / / 35 / / anvayaH-dRptaH sa rAjanyagaNaH bhojakanyAm udvahantaM tam balipradiSTAM zriyam AdadAnaM traivikramaM pAdam indrazatruH iva pathi rurodha / vyAkhyA-dRptaH garvitaH-uddaNDaH sa: pUrvoktaH rAjJo'patyAni rAjanyA: rAjaputrAsteSAM gaNa:- samUhaH rAjanyagaNaH bhojasya kanyA tAM bhojakanyAm udvahantaM=
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 raghuvaMzamahAkAvye nayantaM tam=ajam, balinA=virocanaputreNa daityarAjenetyarthaHpradiSTA-dattA tAM balipradiSTAM zrIyate sarvairiti zrIH tAM zriyaM lakSmI daityarAjalakSmImityarthaH AdadAnaM = svIkurvANaM ( balinA dattAM devarAjalakSmI, svIkurvantamityarthaH ) trivikramasyAyaM traivikramastaM travikrama-trivikramasaMbandhinaM pAdaM vAmanarUpaviSNucaraNam indrasya devarAjasya zatra:=prahlAdaH brahmANDapurANAnusAramevedaM kathanamityanusaMdheyam / iva = yathA pathi=mArge rurodha = ruddhavAn / ___ samAsaH-bhojasya kanyA tAM bhojakanyAm / rAjanyAnAM gaNaH iti rAjanyagaNaH / balinA pradiSTA tAM balipradiSTAm / indrasya zatruriti indrazatruH / hindI-abhimAnI uddaNDa usa rAjasamUha ne bhoja kI kanyA ko le jAte hae aja ko mArga meM vaise hI roka liyA, jaise ki rAjA bali se dI huI rAjalakSmI ko svIkAra karanevAle vAmana bhagavAn ke caraNa ko prahlAda ne rokA thaa| yaha kathA brahmANDa purANa ke anusAra hai ki prahlAda ne vAmana ke caraNa ko rokA thA // 35 // tasyAH sa rakSArtha manalpayodhamAdizya pitryaM sacivaM kumAraH / pratyagrahItpArthivavAhinIM tAM bhAgIrathIM zoNa ivottaraMgaH // 36 // saMjI0-tasyA iti / sa kumAro'jastasyA indumatyA rakSArthamanalpayodhaM bahabhaTama / piturAgataM pitryam / AptamityarthaH, sacivamAdizyAjJApya tAM pArthivavAhinIM rAjasenAm / 'dhvajinI vAhinI senA' itymrH| bhAgIrathImuttaraMgaH zoNa zoNAkhyo nada iva / pratyagrahIdabhiyuktavAn / / 36 // anvayaH--sa: kumAraH tasyAH rakSArtham analpayodhaM pitryaM sacivam Adizya, tAM pArthivavAhinIM bhAgIrathIm uttaraMgaH zoNa: iva pratyagrahIt / vyAkhyA-sa: = prasiddha : kumArayati khelatIti kumAraH, kumAraH = ajaH tasyAH = indumatyAH rakSAyai iti rakSArtha rakSaNArthaM analpA: adhikAH yodhAH= bhaTAH yasya sa taM tathoktaM piturAgataM pitryaM pitRparamparAgatam vizvastaM saciva janasamavAyaM vAtIti sacivaH taM saciva mantriNam Adizya AjJApya tAMcamArge sthitAM vAhAH santyasyAM sA vAhinI, pRthivyAH IzvarAH pArthivAsteSAM pArthivAnAM=
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ 115 saptamaH sargaH bhUpAlAnAM vAhinI = senA tAM pArthivavAhinIm bhagIrathasyeyaM bhAgIrathI tAM bhAgIrathIM = gaGgAm udgacchantastaraMgA: yasmina sa uttaraMgaH zoNaH = zoNanAmA nadaH iva = yathA pratyagrahIt = abhiyuktavAn / taiH sarvaiH saha yuddhaM cakAretyarthaH / samAsa :-na alpAH analpAH, analpAH yodhA yasya sa tathoktastamanalpayodham / piturAgataH pitryastam / pRthivyAH IzvarAsteSAM vAhinI tAM pAthivavAhinIm / udgacchantastaraMgA yasmin sa uttrNgH| rakSAyai iti rakSArtham / hindI-usa aja ne indumatI kI rakSA ke liye bahuta se yodhAoM ke sAtha apane purAne hitaiSI maMtrI ko Adeza dekara, usa mArga rokane vAlI rAjasenA ko vaise hI roka liyA jaise ki gaMgA ko bar3I-bar3I taraMgavAlA zoNa nada (sonabhadra) roka letA hai // 36 // pattiH padAti rathinaM rathezasturaMgasAdI turagAdhirUDham / yantA gajasyAbhyapatad gajasthaM tulyapratidvandvi babhUva yuddham // 37 // saMjI0--pattiriti / pattiH pAdacAro yoddhA padAti pAdacAramabhyapatat / padA pAdAbhyAmatatIti padAtiH / 'pAdasya pad-' (pA. 6 / 3 / 52 ) ityAdinA padAdezaH / 'padAtipattipadagapAdAtikapadAjayaH' itymrH| rathezo rathiko rathinaM rathArohamabhyapatat / turaMgasAdyazvArohasturagAdhirUDhamazvArohamabhyapatat / 'rathinaH syandanArohA azvArohAstu sAdinaH' ityamaraH / gajasya yantA hastyAroho gajasthaM puruSamabhyapatat / itthamanena prakAreNa tulyapratidvandvi ekajAtIyapratibhaTaM yuddhaM babhUva / anyonyaM dvandvaM kalaho'styeSAmiti 'pratidvandvino yodhA: / 'dvandvaM kalayugmayoH' ityamaraH // 37 // anvayaH-pattiH padAti rathezaH rathinaM turaMgasAdI turagAdhirUDham gajasya yantA gajastham abhyapatat 'pratyekaM saMbandha:' / ittham tulyapratidvandvi yuddhaM babhUva / vyAkhyA-padyate = pAdAbhyAM gacchatIti pattiH = padAtiH, pAdAbhyAmatatIti gacchatIti padAtistaM padAti = pAdacAriNamabhyapatat=yuyodha rathasya = syandanasya IzaH = svAmI rathezaH = rathikaH ratho'styasyeti rathI taM rathinaM = rathasthitamabhyapatat turaMgaH = azvaiH sIdati = gacchatIti turaMgasAdI = azvArUDha: turaMgaM turagamadhirUDhastaM turagAdhirUDham = azvasAdinamabhyapatat gajasya hastina: yantA hasti
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 raghuvaMzamahAkAvye paka: gaje tiSThatIti gajasthastaM gajasthaM = hastyArUDha puruSamabhyapatat ittham / anyonyaM dvandvaM kalaho'styeSAnte pratidvandvinaH tulyAH = samAnAH = ekajAtIyAH pratidvandvinaH yodhAH yasmin tat tulyapnatidvandvi yuddhaM = raNaM babhUva = jAtam / samAsa:-rathasyeza: rathezaH, turagamadhirUDhaH turagAdhirUDhastaM turagAdhirUDham / tulyA: pratidvandvina: yasmin tat tulyapratidvandvi / hindI--( yuddha Arambha ho gayA ) paidala paidaloM se lar3e, ratha vAle ratha meM baiThoM se aura ghur3asavAra ghur3asavAroM se bhir3a gaye, hAthI ke savAra hAthIsavAroM para TUTa par3e, isa prakAra barAbara ke yoddhAoM kA yuddha huA / arthAt barAbara kI lar3AI huI // 37 // nadatsu tUryeSvavibhAvyavAco nodIrayanti sma kulopadezAn / bANAkSarareva parasparasya nAmojitaM cApabhRtaH zazaMsuH // 38 // saMjI0-nadatsviti / tUryeSu nadatsu satsu, avibhAvyavAco'navadhAryagirazcApabhRto dhAnuSkA: kulamupadizyate yaiste kulopadezAstAnkulanAmAni nodIrayanti sma noccaaryaamaasuH| zrotumazakyatvAdvAco nAbruvannityarthaH / kiMtu bANAkSarairvANeSu likhitAkSaraireva parasparasyAnyonyasyojitaM prakhyAtaM nAma zazaMsurUcuH // 38 // anvayaH-tUryeSu nadatsu satsu avibhAvyavAcaH cApabhRtaH kulopadezAn nodIrayanti sma, 'kintu' bANAkSaraiH eva parasparasya UrjitaM nAma zazaMsuH / vyAkhyA-tUryeSu = raNavAdyeSu nadatsu = avyaktaM dhvanatsu satsu na vibhAvyAH avibhAvyA:, avibhAvyA: = anavadhAryAH ( svasya parasya veti bhedena jJAtumazakyA ityarthaH zrotumazakyatvAt ) vAcaH gira:= vacanAni yeSAnte avibhAvyavAca: cApAn-dhanUMSi bibhrati dhArayanti te cApabhRtaH=yodhAH, kulaM = vaMza: upadizyate= prakhyAyate kathyate yaiste tAn kulopadezAn = kulanAmAni na udIrayanti = nahi kathayanti sma kintu bANeSu likhitAni bANalikhitAni, bANalikhitAni akSarANi bANAkSarANi, bANAkSaraiH zaralikhitAkSaraiH eva parasparasya anyonyasya UjitaM= vikhyAtaM = prasiddhaM nAma abhidheyaM zazaMsuH kathayAmAsuH /
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 117 samAsa: : - na vibhAvyAH avibhAvyAH avibhAvyAH vAcaH yeSAnte avibhaavycaacH| kulamupadizyate yaiste tAn kulopadezAn / bANeSu likhitAni akSarANi, iti bANAkSarANi taiH bANAkSaraiH / cApaM bibhratIti cApabhRtaH / hindI - ( yuddhasthala meM ) bahuta se bAje baja rahe the, isa kAraNa mitra zatru kI vANI ko na pahacAnane vAle dhanurdhArI yodhA apane kula gotra kA uccAraNa nahIM karate the / kintu calAye gaye bANoM meM khude hue akSaroM se hI eka dUsare ke prasiddha nAma ko kahate the / arthAt bANoM para khude huye nAma se hI eka dUsare ke bheda kA jJAna hotA thA, kyoMki bAjoM kA kolAhala bahuta ho rahA thA ||38|| utthApitaH saMyati reNurazvaiH sAndrIkRtaH syandanavaMzacatraiH / vistAritaH kuJjarakarNatAlairnetra krameNoparurodha sUryam // 39 // saMjI0 - utthApita iti / saMyati saMgrAme'zvarutthApitaH / syandanavaMzAnAM rathasamUhAnAM cakre rathAGgaiH sAndrIkRto ghanIkRta: / ' vaMzaH pRSThAsthina gehordhva kASThe veNI gaNe kule' iti kezavaH / kuJjarakarNAnAM tAlaistADanaivistArita: prasArito reNurnetra krameNAMzukaparipATyAM / aMzukamivetyarthaH / ' syAjjaTAMzukayornetram' iti, 'kramo'ghrau paripATyAM ca' iti ca kezavaH / sUryamuparurodhAcchAdayAmAsa ||39|| anvayaH - saMyati azvaiH utthApitaH syandanavaMzacakraH sAndrIkRtaH, kuJjarakarNatA: vistAritaH, reNu: netrakrameNa sUryam uparurodha / vyAkhyA : - saMyati yuddhe azvaiH turagaiH utthApitaH = UrdhvaM nItaH syandanAnAM rathAnAM vaMzAH = samUhAsteSAM cakrANi = rathAGgAni taiH syandanavaMzacakra:, na sAndraH asAndraH, asAndraH sAndra: saMpadyamAnaH kRta iti sAndrIkRtaH = ghanIkRtaH, atizayitaH kuJjaH = hanurasya sa kuJjaraH, kuJjarANAM = gajAnAM, kIryante zabdAH yeSu te karNAH karNayantIti vA, karNAH = zrotrANi teSAM tAlA : = tADanAni taiH kuJjarakarNatAlaiH vistArita:= prasArita: reNuH = dhUli : netrasya = aMzukasya = vastrasya kramaH = paripATI, iti netrakramastena netrakrameNa vastreNetyarthaH sUrya-bhAskaram uparurodha=AcchAdayAmAsa reNunA sUryasyoparodhenAndhakAro'bhUdityarthaH /
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samAsa:- syandanAnAM vaMzAsteSAM cakrANi taiH syandanavaMzacatraiH / na sAndraH asAndraH, asAndraH sAndraH saMpadyamAnaH kRta iti - sAndrIkRtaH / kuJjarANAM karNAH kuJjarakarNAsteSAM tAlAni tai: kuJjarakarNatAlaiH / 118 hindI - ghor3oM kI TApoM se uThI huI aura rathoM ke pahiyoM se ghanI kI ( khUba bar3hAI gaI, tathA hAthiyoM ke kAnoM ke hilAne ( phar3aphar3Ane ) se phailAI gaI dhUlI ne aMzuka kI paripATI se sUrya ko Dha~ka liyA / arthAt vahA~ dhUla isa prakAra phaila gaI mAno (netrakrama) kapar3e se sUrya ko Dha~ka liyA ho / / 39 // matsyadhvajA vAyuvazAdvidIrNairmukhaH pravRddhadhvajinI rajAMsi / babhuH pibantaH paramArthamatsyAH paryAvilAnIva navodakAni // 40 // saMjI0 - matsyeti / vAyuvazAdvidIrNe vivRtairmukhaiH pravRddhAni dhvajinIrajAMsi sainyareNUn pibanto gRhNanto matsyadhvajA matsyAkArA dhvajAH paryAvilAni paritaH kaluSAni navodakAni pibantaH paramArthamatsyAH satyamatsyA iva / babhurbhAnti sma // 40 // anvayaH - vAyuvazAt vidIrNaH mukhaiH pravRddhadhvajinIrajAMsi pibantaH matsyadhvajAH paryAvilAni navodakAni pibantaH paramArthamatsyA iva babhuH / vyAkhyA -- vAyoH = pavanasya vazAt = kAraNAt vidIrNaiH = vivRtaiH yAttairityarthaH mukhaiH AnanaiH, dhvajo'styasyAH sAdhvajinI dhvajinyAH : senAyAH rajAMsi = dhUlayaH iti dhvajinIrajAMsi prakarSeNa vRddhAni = vRddhi gatAni yAni dhvajijAMsi tAni pravRddhadhvajinIrajAMsi pibantaH = gRhNantaH matsyAkArAH = mInAkArAH dhvajAH patAkA: iti matsyadhvajAH, paryAvilAni=paritaH = sarvataH AvilAni = kaluSANi iti paryAvilAni, navAni = nUtanAni udakAni jalAnIti navodakAni pibantaH paramArthAH = satyAzca te matsyAH = mInAH iti paramArthamatsyAH iva = yathA babhuH = bhAnti sma jJAyante smetyarthaH // samAsaH -- vAyoH vazastasmAt / dhvajinyA: rajAMsi dhvajinIrajAMsi, pravRddhAni ca tAni dhvajinI rajAMsi pravRddhadhvajinIrajAMsi tAni / matsyAkArAH dhvajA: iti matsyadhvajA:, paritaH AvilAnIti paryAvilAni / navAni ca tAni udakAnIti navodakAni tAni / paramArthAzca te matsyA iti paramArthamatsyAH, paramazcAsau artha:, tena paramArthena matsyA vA / = = +
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 119 hindI-vAyu ke kAraNa, khule hue mukhoM se, khUba bar3hI huI senA kI dhUla ko pIte hue machalI ke AkAra vAle jhaNDe aise dIkha rahe the mAnoM varSA ke gadale naye jala ko pIte hue asalI matsya hoN| arthAt dhUlI ur3akara jaba mInAkAra patAkA ke vAyu se khule mukha meM gaI to aisA pratIta ho rahA thA mAno saccI machaliyA~ varSA ke gadale jala ko pI rahI haiM // 40 // ratho rathAGgadhvaninA vijajJe vilolaghaNTAkvaNitena naagH| . svabhartR nAmagrahaNAd babhUva sAndre rajasyAtmaparAvabodhaH // 41 // saMjI0-ratha iti / sAndre pravar3e rajasi ratho rathAGgadhvaninA cakrasvanena vijajJe jJAtaH / nAgo hastI vilolAnAM ghaNTAnAM kvaNitena nAdena vijajJe / AtmaparAvabodha: svaparavivekaH / yodhAnAmiti zeSaH, svabhartRNAM svasvAminAM nAmagrahaNAnnAmoccAraNAd babhUva / rajo'ndhatayA sarve svaM paraM ca zabdAdevAnumAya prajahrarityarthaH // 41 // anvayaH-sAndre rajasi rathaH rathAMgadhvaninA vijajJa, nAga: vilolaghaNTAkvaNitena vijajJe, AtmaparAvabodhaH svabhamnAmagrahaNAt babhUva / vyAkhyA--sAndre-pravRddhe= ghanIbhUte ityarthaH rajasi = dhUlau ramante janAH anena sa rathaH = syanda: rathAGgAnAM = cakrANAM dhvaniH zabdastena rathAMgadhvaninA vijajJe vijnyaatH| na agaH nAgaH, nage bhavo vA nAgaH = hastI, vilolAnAM = caJcalAnAM ghaNTAnAM kvaNitaM nAdastena vilolaghaNTAkvaNitena vijajJe jJAtaH / AtmAnaH svAH pare zatravaH, iti AtmaparAsteSAm avabodhaH vivekaH, bhedajJAnamityartha, iti AtmaparAvabodhaH, svasya bhartA svabhartA svabhartuH svasvAminaH nAmnaH vAcakazabdasya grahaNam = uccAraNaM tasmAt svabhartR nAmagrahaNAt babhUva jAtaH / rajondhakAre dRSTeH prasArAbhAvAt sarve bhaTAH svaM paraM ca zabdAdeva nizcitya ghnantisma iti bhAvaH / samAsa:-rathasyAGgAni rathAMgAni, rathAMgAnAM dhvaniH, tena rthaaNgdhvninaa| vilolAzca tA ghaNTAstAsAM kvaNitaM tena vilolaghaNTAkvaNitena, AtmAnaH pare ca te AtmaparAsteSAm avabodhaH, iti AtmaparAvabodhaH / svasya bhartA tasya nAmagrahaNaM tasmAt svabhata nAmagrahaNAt /
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 raghuvaMzamahAkAvye hindI--gaharI dhUla chA jAne para (yuddhasthala meM) ratha ke pahiye kI AvAja se raza kA jJAna huA, aura laTakate hue ghaNTe ke zabda se hAthI kA jJAna huA, tathA apane parAye kA jJAna, apane 2 rAjAoM ke nAma lene para hotA thA / arthAt usa ghora andhakAra meM yoddhA loga apane 2 svAmiyoM ke nAmoccAraNa se hI apane parAye kA anumAna karake prahAra karate the // 41 // AvRNvato locanamArgamAjau rajondhakArasya vijRmbhitasya / zastrakSatAzvadvipavIrajanmA bAlAruNo'bhUdrudhirapravAhaH / / 4 / / saMjI0-AvRNvata iti / locanamArgamAvRNvato duSTipathamuparundhataH / Ajau yuddhe vijRmbhitasya vyaaptsy| raja evAndhakAraM tasya / zastrakSatebhyo'zvadvipavIrebhyo janma yasya sa tathokto rudhirapravAho bAlAruNo baalaarko'bhuut| 'aruNo bhAskare'pi syAt' ityamaraH / bAlavizeSaNaM rudhirasAvArtham / / 42 / / anvayaH--locanamArgam AvRNvataH Ajau vijRmbhitasya rajondhakArasya, zastrakSatAzvadvipavIrajanmA rudhirapravAhaH bAlAruNa: abhuut| vyAkhyA:-locyante padArthAH yastAni locanAni, locanAnAM netrANAM mArgaH = panthAstaM locanamArgam AvRNvataH = uparundhataH AcchAdayata ityarthaH, Ajau = yuddhe vijRmbhitasya =vyApRtasya raja eva=dhUlireva andhakAraH = tamastasya rajondhakArasya, azvAH= turagAH dvipAH=gajAH vIrA: = bhaTAzceti azvadvipavIrAH, zastraH= AyudhaiH kSatAH = naSTA: ye azvadvipavIrAH, te zastrakSatAzvadvipavIrAstebhya: janma = utpattiH yasya sa tathoktaH, rudhirasya pravAhaH = pravRttiH iti rudhirapravAhaH, bAlazcAsau aruNaH bAlAruNa:=bAlasUryaH prAtaHkAlikaH sUrya ityarthaH / abhUt =jaatH| samAsa:--locanAnAM mArga iti locanamArgastaM locanamArgam / raja eva ankArastasya rajondhakArasya / zastraiHkSatAH ye azvAH dvipAH vIrAzca te zastrakSatAzvadvipavIrAstebhya: janma yasya sa shstrksstaashvdvipviirjnmaa| bAlazcAsAvaruNaH baalaarunnH| rudhirasya pravAhaH rudhirprvaahH| hindI--A~khoM ke mArga ko rokane vAlA tathA yuddhasthala meM phailA huA, dhUlI rUpI andhakAra ke samparka se zastroM se ghAyala mare ghor3e hAthI tathA vIroM ke
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 121 zarIra se nikAlA khUna kA pravAha (khUna kI dhArA ) prAtaHkAla ke sUrya kI lAlI jaisA ho gayA || 42 // sa cchinnamUlaH kSatajena reNusnasyopariSTAtpavanAvadhUtaH / aGgArazeSasya hutAzanasya pUrvotthito dhUma ivAbabhAse // 43 // saMjI0 - sa iti / kSatajena rudhireNa chinnamUla: tyAjitabhUtalasaMbandha ityarthaH / tasya kSatajasyopariSTAt pavanAvadhUto vAtAhataH sa reNuH / aGgArazeSasya hutAzanasyAgneH pUrvotthito dhUma iva / AbabhAse didIpe ||43|| anvayaH -- kSatajena chinnamUlaH tasya upariSTAt pavanAvadhUtaH sa reNu:,, aGgArazeSasya hutAzanasya pUrvotthitaH dhUmaH iva AbabhAse / vyAkhyA-kSatAt jAtam kSatajam, kSatajena = rudhireNa chinnaM = kRttam, viyojitam mUlaM = pRthivItalasambandho yasya sa chinnamUlaH, tasya = rudhirasya upariSTAt = UrdhvabhAge punAtIti pavanastena pavanena = vAyunA avadhUtaH kampitaH = AhataH ityarthaH pavanAvadhUtaH saH = reNuH = dhUli:, aMgAra eva zeSaH yasya soMgArazeSaH tasya aMgArazeSasya = ulkAvaziSTasya hutamaznAtIti hutAzanastasya hutAzanasya = vahneH pUrvaM : prathamam utthitaH = udgataH iti pUrvotthitaH dhUmaH iva = yathA AbabhAse = didIpe | reNuH dhUmavat jAtaH / = samAsaH --kSatAt jAtaM tena kSatajena / chinnaM mUlaM yasya sa chinnamUlaH / pavanena avadhUta iti pavanAvadhUtaH / hutamaznAtIti hutAzanastasya hutAzanasya / aMgAra eva zeSaH yasya so'GgArazeSastasya aGgArazeSasya / pUrvamutthitaH pUrvotthitaH / hindI -- khUna se pRthivI meM dabI huI, aura Upara meM vAyu se ur3AI gaI dhUlI usa dhUveM ke jaisI laga rahI thI, jo dhUvA~ to pahale uThakara AkAza meM ho, nIce aMgAra hI bace haiN| arthAt jamIna khUna se lAla aMgAre ke samAna aura AkAza meM dhUla dhUveM ke samAna pratIta ho rahI thI || 43 // prahAramUrcchApagame rathasthA yantanupAlabhya nivartitAzvAn / yaiH sAditA lakSitapUrvaketu stAneva sAmarSatayA nijaghnuH ||44 || saMjI0 - prahAreti / rathasthA rathina: prahAreNa yA mUrcchA tasyA apagame sati / mUcchitAnAmanyatra nItvA saMrakSaNaM sArathidharma iti kRtvA / nivartitAzvAnyantRn
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 raghuvaMzamahAkAvye sArathInapAlabhya 'asAdhu kRtam' ityadhikSipya / pUrva yaiH svayaM sAditA htaaH| lakSitapUrvaketUn / pUrvadRSTaH ketubhiH pratyabhijJAtAnityarthaH / tAneva sAmarSatayA sakopatvena hetunA nijaghnuH prajahvaH // 44 // anvayaH-rathasthAH prahAramUpigame sati nivartitAzvAn yantRn upAlabhya, yaH (pUrva) sAditAH lakSitapUrvaketUn tAneva sAmarSatayA nijadhnuH / vyAkhyA:-rathe =syandane tiSThantIti rathasthAH rathinaH prahAreNa mAraNena mUrchA = mohaH iti prahAramahyaM tasyAH apagamaH vinAzastasmin prahAramacchapigame sati = caitanye Agate satItyarthaH, nivartitAH = yuddhasthalAdanyatra nItAH azvAH = turagAH yaste tAn nivartitAzvAn, yacchanti = gamayanti azvAniti yantArastAn yantan = sArathIn upAlabhya adhikSipya na tvayA samyakkRtamiti rUpeNetyarthaH, pUrva yaiH = bhaTaiH sAditA: = hatAH, cAyyante parijJAyante lakSyante, ebhiriti ketavaH / pUrvaM dRSTA: pUrvadRSTA: pUrvadRSTAzca te ketavaH iti pUrvaketavaH lakSitAH jJAtAH pUrvaketavaH = pUrvadhvajAH yeSAnte tAn lakSitapUrvaketUn tAneva = bhaTAn amarSaNa sahitAH sAmarSAH, teSAM bhAvaH sAmarSatA tayA sAmarSatayA =sakopatayA nijaghnuH = nighnanti sma / samAsaH-prahAreNa yA mUrchA prahAramUrchA tasyAH apagamastasmin prahArama pagame, rathe tiSThanti te rathasthAH, nivartitAH azvA: yaste tAn nivatitAzvAn, pUrvaM lakSitAH lakSitapUrvAH ketavaH yeSAM te tAn lakSitapUrvaketUna, amarSeNa saha vartamAnAH sAmarSAsteSAM bhAvastattA tayA sAmarSatayA / hindI--mUrchA ke dUra hone para ( chUTane para ) coTa lagane se mUchita hue yoddhAoM ko surakSita sthAna meM le jAne vAle sArathiyoM ko 'tumane ThIka nahIM kiyA' aise phaTakAra kara ratha meM baiThane vAle yoddhAoM ne, pahale dekhI dhvajA se pahacAna kara unhIM ke Upara kruddha hokara prahAra kiyA, jinhoMne unako mUchita kiyA thA // 44 / / apyardhamArge parabANalUnA dhanurbhatAM hastavatAM pRSatkAH / saMprApurevAtmajavAnuvRttyA pUrvArdhabhArgaH phalibhiH zaravyam // 45 / / sNjii0-apiiti| ardhazcAsau mArgazca tasminnardhamArge pareSAM bANailanAzchinnA api hastavatAM kRtahastAnAM dhanurbhUtAM pRSatkAH zarAH AtmajavAnuvRttyA svavegAnu
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 123 bandhena hetunA phlibhirlohaagrvdbhiH| 'sasyabANAgrayoH phalam' iti vizvaH / pUrvArdhabhAgaiH / zRNAtIti shruH| tasmai hitaM zaravyaM lakSyam / 'ugavAdibhyo yat' ( pA. 5 / 112) iti yatpratyayaH / 'lakSaM lakSyaM zaravyaM ca' ityamaraH / saMprApureva, na tu madhye patitA ityarthaH / / 45 // anvayaH-ardhamArge parabANalUnA api hastavatAM dhanurbhUtAM pRSatkAH AtmajavAnuvRtyA phalibhiH pUrvArdhabhAgaH zaravyaM samprApuH eva / vyAkhyA-ardhazcAsau mArgaH ardhamArgastasmin ardhamArge mArgamadhye pareSAM zatrUNAM bANA:=zarAstaiH lUnAH = chinnA: = kRttAH iti parabANalUnAH api hastAH santi yeSAnte hastavantasteSAM hastavatAm = kRtahastAnAM prazastahastAnAmityarthaH dhanUMSi cApAna bibhrati dhArayantIti dhanurmU tasteSAM dhanu tAm parSatIti pRSat pRSadeva pRSaskaH, athavA pRSan = asRjA siJcan kaSati-hinastIti pRSatkaH tasya bahuvacane, pRSatkAH = bANAH, AtmanaH svasya javaH vegaH, iti Atmajavastasya anuvRttiH= anubandhaH, tayA AtmajavAnuvRttyA prabalasvavegAnubandhena kAraNena phalAni = bANAgrANi santi yeSu tAni taiH phalibhiH=lohAgravadbhiH pUrve ca te ardhabhAgAstaiH pUrvArdhabhAgaH = agrazcAMzaiH zRNAtIti zaruH zarave =hiMsrAya hitamiti zaravyam = lakSyaM saMprApuH = prAptAH eva, na tu chi natvAt madhye patitA ityarthaH / samAsaH-ardhazcAsau mArgastasmin, ardhmaarge| pareSAM bANAstaiH lUnAH parabANalUnAH / AtmanaH javastasya anuvRttistayA aatmjvaanuvRttyaa| pUrve ca te ardhabhAgAstaiH pUrvAdhabhAgaH / hindI siddhahasta (sadhA huA hAtha) dhanuSadhAriyoM ke bANa bIca meM hI zatru ke bANa se kaTa jAne para bhI, apane prabala vega ke kAraNa lohe ke phala vAle Age ke bhAga se lakSya meM pahu~ca hI jAte the, arthAt yoddhAoM kA itanA saphala nizAnA evaM vega thA, ki zatru ke bANa se bIca meM kaTa jAne para bhI bANa kA phAla zatru ko mAra girAtA thA // 45 / / AdhoraNAnAM gajasaMnipAte zirAMsi cakranizitaiH kSurAH / hatAnyapi zyenanakhAgrakoTivyAsaktakezAni cireNa petuH // 46 //
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-AdhoraNAnAmiti / gajasaMnipAte gajayuddhe nizitairata eva kSurAgre: kSurasyAgramivAgraM yeSAM taizcakrarAyudhavizeSaiha tAni chinnAnyapi / zyenAnAM pakSivizeSANAm / 'pakSI zyenaH' itymrH| nakhAgrakoTiSu vyAsaktAH kezA yeSAM taani| AdhoraNAnAM hastyArohANAm / 'AdhoraNA hastipakA hastyArohA niSAdinaH' ityamaraH / zirAMsi cireNa petuH patitAni / ziraHpAtAtpAgedAruhya pazcAdutpatatAM pakSiNAM nakheSu kezasaGgazcirapAtaheturiti bhAvaH // 46 // anvayaH-gajasannipAte nizitaiH kSarAH cakraH hRtAni api zyenanakhAnakoTivyAsaktakezAni AdhoraNAnAM zirAMsi cireNa petuH / vyAkhyA-gajantIti zabdAyante iti gajAH, gajAnAM = hastinAM sannipAta: = yuddhaM tasmin gajasannipAte, nizitaiH = tIkSNaiH ata eva kSurasya vilekhanadravyasya nApitAstravizeSasyetyarthaH, agramiva agraM yeSAnte taiH kSurAgraiH = AyudhaiH hRtAni = chinnAni kRttAni api zyenAnAM = pakSivizeSANAM nakhAH = kararuhAH teSAmagrANi = agrabhAgAH tepAM koTyaH = unnatabhAgAH iti zyenanakhAnakoTyaH, tAsu vyAsaktAH-- saMlagnAH kezAH= kacAH yeSAM tAni zyenanakhAgrakoTivyAsaktakezAni, AghorayantIti AdhoraNAsteSAmAdhoraNAnAM hastipakAnAm zirAMsi= mastakA: cireNa vilambana petuH = patitAni / patanAtpUrvameva utpatatAM pakSiNAM nakheSu teSAM kezAnAM saMlagnatvAditi / samAsa:-gajAnAM sannipAtastasmin gajasannipAte / kSurasyAgramiva agraM yeSAM te taiH kssuraaH| zyenAnAM nakhAsteSAmagrANi teSAM koTyastAsu vyAsaktA: kezAH yeSAntAni shyennkhaankottivyaasktkeshaani| hindI-hAthiyoM ke yuddha meM teja tathA chure kI dhAra ke samAna cakroM (zastroM) se kaTe hue bhI mahAvatoM ke ve zira dera se pRthivI meM girate the, jinake keza bAja pakSiyoM ke nakhoM kI koTiyoM meM phaMsa gaye the| arthAt vahA~ para Upara ur3ate huye pakSiyoM ke paMjoM meM bAla pha~sa jAne se kaTe huye zira dera meM nIce girate the // 46 // pUrva prahartA na jaghAna bhUyaH prtiprhaaraakssmmshvsaadii| turaMgamaskandhaniSaNNadehaM pratyAzvasantaM ripumAcakAGkSa // 47 / /
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 125 saMjI0-pUrvamiti / pUrva prathamaM prahartA'zvasAdI tauraMgikaH pratihAre'kSamamazakta turagamaskandhe nissnnnndehm| muucchitmityrthH| ripuM bhUyo na jaghAna punarna prjhaar| kiMtu pratyAzvasantaM punarujjIvantamAcakAGkSa / * 'nAyudhavyasanaM prAptaM nArtaM nAtiparikSatam' ( manu. 6 / 93 ) iti niSedhAditi bhAvaH // 47 // anvayaH--pUrva prahartA azvasAdI pratiprahArAkSama turaMgamaskandhaniSaSNadeham ripuM bhUyaH na jaghAna, (kintu), pratyAzvasantam AcakAGakSa / ___ vyAkhyA-pUrva = prathamaM praharatIti prahartA = prahArakaH sIdatyavazyamiti sAdI azvasya sAdI iti azvasAdI = turagArUDhaH, kSamata iti kSamaH na kSamaH akSamaH pratiprahAre = pratimAraNe akSamaH = azaktaH taM pratiprahArAkSa mam, turaGgamasya = azvasya skandhaH = aMsaH iti turaMgamaskandhastasmin niSaNNaH = patitaH ( mUchitatvAdityarthaH) dehaH = zarIraM yasya sa taM turaMgamaskandhaniSaNNadeham ripuM = zatru bhUya: punaH na prajahAra = nahi jaghAna mUchitasyopari prahAraM na kRtavAn zAstraviruddhatvAditi bhAvaH, kintu pratyAzvasatIti pratyAzvasana taM pratyAzvasantaM = pratyAgataprANaMjIvantamityarthaH AcakAGkSa = icchitavAn / samAsa:-sIdatyavazyamiti sAdI, azvasya sAdI iti ashvsaadii| na kSamaH akSamaH pratiprahAre akSamaH iti pratiprahArAkSamastaM pratihArAkSamam / skadyate iti skandhaH, turaMgamasya skandhaH turaMgamaskandhastasmin niSaNNaH deho yasya sa taM turaMgamaskandhaniSaNNadeham / hindI-pahale prahAra karane vAle eka ghur3asavAra ne coTa khAne vAle zatru ko jo ki prahAra karane meM asamartha thA aura machita hokara ghor3e ke kandhe para jisakA zarIra jhuka gayA thA, usa zatru para dubArA prahAra nahIM kiyA, kintu usake jI jAne kI icchA kii| arthAt yaha phira jI uThe aisI icchA karane lgaa| kyoMki mUchita zatru para vAra na kare yaha nItizAstra kI maryAdA hai / / 47 // tanutyajAM varmabhRtAM vikozairbahatsu danteSvasibhiH patadbhiH / udyantamagni zamayAMbabhUvurgajA vivignAH karazIkareNa // 48 //
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-tanutyajAmiti / tanutyajAm / tanuSu niHspRhANAmityarthaH / varmabhRtAM kavacinAM saMbandhibhivRhatsu danteSu patadbhirata eva vikozaH pidhAnAduddhataH / 'kozo'strI kuDmale khaDgapidhAne'rthI divyayoH' ityamaraH / asibhiH khaDgarudyantamusthitamagni vivignA bhItA gajAH karazIkareNa zuNDAdaNDajalakaNena zamayAMbabhUvuH zAntaM cakruH / / 48 // anvayaH-tanutyajAM varmabhRtAM "saMbandhibhiH" bRhatsu danteSu patadbhiH vikozaH asibhiH udyantam agnim vivignAH gajAH karazIkaraNa zamayAMbabhUvuH / vyAkhyA-tanaM = zarIraM tyajanti te tanutyajasteSAM tanutyajAM =zarIreSu nispRhANAM vANi= kavacAni bibhrati = dhArayanti ye te varmabhRtasteSAM varmabhRtAm bhaTAnAM saMbandhibhiH, bRhatsu-vizAleSu dAmyati iti dantAsteSu danteSu =dazaneSu patadbhiH=saMlagnaH vigatAH kozAH yeSAnte vikozAstaiH vikozaiH=pidhAnAt bahinirgataiH asyante iti asaya: taiH asibhiH = khaDgaiH udyantam = utthitama utpannamityarthaH agni = vahni vivignAH = trastAH = bhItAH gajAH = hastina: karasya = zuNDAdaNDasya zIkaraH = ambukaNaH tena karazIkareNa zamayAMbabhUvuH=zamayAJcakruH / samAsa:--tanuM tyajanti iti tanutyajasteSAM tanutyajAm / varmANi bibhratIti varmabhRtasteSAM varmabhRtAm / vigatAH kozA yeSAM te taiH vikozaiH / karasya zIkarastena krshiikrnn| hindI--apane zarIra kI paravAha na karane vAle kavacadhArI, vIroM kI bar3e bar3e dA~toM para naMgI talavAroM ke lagane se uThI huI Aga ko usa agni se Dare hue hAthiyoM ne apane sUMDa ke jala se zAnta kiyA // 48 // zilImukhotkRttaziraHphalADhayA cyutaH zirastraizcaSakottareva / raNakSitiH zoNitamadyakulyA rarAja mRtyoriva pAnabhUmiH / / 49 / / saMjo0 -zilImukheti / zilImukhaiNirutkRttAni zirAMsyeva phalAni tairADhyA saMpannA / cyataibhraSTaiH zirAMsi trAyanta iti zirastrANi zIrSaNyAni / 'zIrpaNyaM ca zirastre ca' ityamaraH / taizcaSakotarA caSakaH pAnapAtramuttaraM yasyAH seva / 'caSako'strI pAnapAtram' ityamaraH / zoNitAnyeva madyaM tasya kulyAH pravAhA yasyAM saa|
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ 127 saptamaH sargaH 'kulyAlpA kRtrimA sarit' ityamaraH / raNakSitiryuddhabhUmirmRtyoH pAnabhUmiriva rarAja // 49 // anvayaH - zilImukhotkRttaziraH phalADhayA cyutaiH zirastraH caSakottarA iva zoNitamadyakulyA raNakSitiH mRtyoH pAnabhUmiH iva rarAja / vyAkhyA -- zilI = zalyaM mukhe yeSAnte zilImukhAstaiH = bANaiH utkRttAni= chinnAni zirAMsi = mastakAni eva phalAni = AmrAdIni iti zilImukhotkRttaziraH phalAni, taiH ADhyA = sampannA = paripUrNA tathovatA, cyutaiH = patitaiH zirAMsi trAyante iti zirastrANi taiH zirastraiH zIrSaNyaiH zIrSakairityarthaH, caSakaH = pAnapAtram uttaraM yasyAM sA caSakottarA iva = yathA zoNitAni = rudhirANi eva madyaM = madirA iti zoNitamadyaM tasya kulyA: = pravAhAH yasyAM sA zoNitamadya kulyA, raNasya = yuddhasya kSitiH = bhUmiriti raNakSitiH = yuddhasthala mityarthaH / maraNaM mRtyustasya mRtyoH = maraNasya yamasyetyarthaH, pAnasya = madirApAnasya bhUmiH = sthAnamiva= yathA rarAja = zuzubhe / samAsa: - zilImukhaiH utkRttAni zirAMsi eva phalAni taiH ADhayA, iti zilImukhotkRttaziraH phalADhyA / ziraH trAyanta iti zirastrANi taiH zirastraiH / caSaka: uttaraM yasyAM sA caSakottarA / raNasya kSitiH raNakSitiH / zoNitameva madyaM tasya kulyA yasyAM sA zoNitamadyakulyA / pAnasya bhUmiH pAnabhUmiH / hindI - vaha yuddhasthala mRtyu ke madirAlaya kI taraha suzobhita ho rahA thA / jo yuddhasthala bANoM se kaTe hue zira rUpI phaloM se pUrNa haiM ( bharA par3A hai ) tathA jisameM gire hue loha Topa rUpI pyAle haiM aura jisameM rakta (khUna) rUpI madirA kI nadI baha rahI hai // 49 // upAntayoniSkuSitaM vihaMgerAkSipya tebhyaH pizitapriyApi / keyUrakoTikSatatAludezA zivA bhujacchedamapAcakAra // 50 // saMjI0 - upAntayoriti / upAntayoH prAntayovihaMgaiH pakSibhirniSkuSitaM khaNDitam / 'iNniSThAyAm' (pA. 7 / 2 / 47 ) itIDAgamaH / bhujacchedaM bhujakhaNDaM tebhyo vihaMgebhyaH AkSipyAcchidya pizitapriyA mAMsapriyA'pi zivA kroSTrI / 'zivaH kIla: zivA kroSTrI' iti vizvaH / keyUrakoTyA'GgadAgreNa kSatastAludezo yasyAH sA satI / apAcakArApasArayAmAsa / kirateH karotervA liT // 50 // ,
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye anvayaH - upAntayoH vihaMgaiH niSkuSitam bhujacchedaM tebhyaH AkSipya pizitapriyA api zivA keyUrakoTikSatatAludezA satI apAcakAra / 128 vyAkhyA - upAntayoH = prAntayoH vihAyasi = AkAze gacchanti te vihaMgAstaiH vihaMgaiH pakSibhiH niSkuSitaM = khaNDitam bhakSaNAya khaNDyamAnamityarthaH bhujasya = bAho : cheda: khaNDamiti tam bhujacchedam tebhyaH = pakSibhyaH AkSipya - Acchidya pizyate sma iti pizitaM == mAMsaM priyam = iSTaM yasyAH sA pizitapriyA api zivaH zivA vA devatAsti yasyA: sA zivA = zRgAlI, keyUrasya = aMgadasya koTi : = agramiti keyUrakoTistayA kSataH = viddhaH tAludeza: = kakudapradezaH yasyAH sA keyUrakoTikSatatAludezA satI apAcakAra = apasArayAmAsa / bhujakhaNDaM parityajyAnyatra gatavatItyarthaH / samAsa: -- antayoH samIpe, upAnte tayoH upAntayoH / bhujasya chedastaM bhujacchedam / pizitaM priyaM yasyAH sA pizitapriyA / keyUrasya koTi : keyUrakoTiH, tayA kSataH tAludeza: yasyAH sA keyUrakoTikSatatAludezA | hindI - donoM kinAroM para pakSiyoM se noce ( khAe ) hue bhujA ke Tukar3e ko pakSiyoM se chInakara mAMsa kI lobhI siyArana, bAjUbanda kI noka se tAlu meM kaTa jAne ke kAraNa use chor3akara bhAga gaI / arthAt jyoMhI siyArana ne pakSiyoM se chIna kara khAne ko mu~ha mArA tyoMhI bAjUbanda kI noka se usakA tAlu kaTa gayA aura mAMsapriya hote hue bhI chor3a kara calI gaI / / 50 / / kazcidviSatkhaGgahRtottamAGgaH sadyo vimAnaprabhutAmupetya / vAmAGgasaMsaktasurAGganaH svaM nRtyakabandhaM samare dadarza / / 51 / / saMjI0 - kazciditi / dviSataH khaDgena hRtottamAGgarichannazirAH kazcidvIraH sadyo vimAnaprabhutAM vimAnAdhipatyam / devatvamityarthaH / upetya prApya vAmAGgasaMsaktA savyotsaGgasaGginI surAGganA yasya sa tathoktaH san samare nRtyatsvaM nijaM kabandhaM aziraskaM kalevaraM dadarza / 'kabandho'strI kriyAyuktamapamUrdhakalevaram' ityamaraH // 51 // anvayaH -- dviSatkhaGgahRtottamAMgaH kazcit vIraH sadyaH vimAnaprabhutAm upetya vAmAMga saMsaktasurAMganaH san samare nRtyat svaM kabandhaM dadarza / 1
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 129 vyAkhyA-dveSTIti dviSan dviSataH = dveSazIlasya = zatroH khaDgena = asinA hRtam = chinnam uttamaJca tadaMgam = ziraH yasya sa dviSatkhaDhRtottamAMgaH kazcit= vIraH samAne'hani sadyaH = sapadi, vizeSeNa mAnti asminniti, vigataM mAnam upamA yasya sa iti vA vimAnaH, vimAnasya= vyomayAnasya prabhuH = svAmI, tasya bhAvastattA, iti vimAnaprabhutA tAM vimAnaprabhutAm = devatvamityarthaH upetya prApya vAma=savyaJca tadaMgamiti vAmAMgaM vAmAMge=vAmabhAge saMsaktA = saMginI surAMganA = devAMganA = apsarA ityarthaH yasya sa vAmAMgasaMsaktasurAMganaH san samare = yuddhe samarAMgaNe ityarthaH nRtyat =nRtyaM kurvat sva = svakIyaM kaM badhyate = chidyate asmAt tat kabandhaM chinnaziraskaM dehaM ddrsh=dssttvaan| ___ samAsaH-dveSTIti dviSan, khaNDyate'neneti khaDgaH dviSataH khaDgaH dviSatkhaDgaH, tena hRtam uttamAMgaM yasya sa dvisstkhddghRtottmaaNgH| vimAnasya prabhuH vimAnaprabhustasya bhAvastattA tAM vimAnaprabhutAm / vAmaJca tadaMgamiti vAmAMgam, vAmAMge saMsaktA surANAm aGganA yasya sa vaamaaNgsNsktsuraaNgnH| hindI-zatru kI talavAra se jisakA zira kaTa gayA aisA eka yoddhA, usI kSaNa (yuddha meM marane ke kAraNa ) vimAna kI prabhutA ko prApta kara ( arthAt devatva ko prApta kara vimAna meM baiThakara ) yuddhasthala meM nAcate hue apane binA zira ke deha ko dekhane lagA aura usa vIra ke vAmAMga meM eka apsarA baiThI thI // 51 // anyonyasUtonmathanAdabhUtAM tAveva sUtau rathinau ca kaucit / vyazvo gadAvyAyatasaMprahArau bhagnAyudhau bAhuvimardaniSThau // 52 / / sNjii0-anyonyeti| kaucidvIrAvanyonyasya sUtayoH sArathyorunmathanAnnidhanAttAveva sUtau rathinau yoddhArau cAbhUtAm / tAveva vyazvau naSTAzvI santau gadAbhyAM vyAyato dIrghaH saMprahAro yuddhaM yayostAvabhUtAm / tato bhagnAyudhau santau bAhuvimarde niSThA nAzo yayostau bAhuyuddhasaktAvabhUtAm / 'niSThA niSpattinAzAntAH' ityamaraH // 52 // ___ anvayaH-kaucit ( vIrau ) anyonyasUtonmathanAt tI eva sUtau rathinau ca abhUtAm, tau eva vyazvI santau gadAvyAyatasaMprahArau abhUtAm, bhagnAyudhau santau bAhuvimardaniSThau ca abhUtAm /
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA - kaucit = yauddhArau anyonyasya = parasparasya sUtau = sArathI tayoH unmathanaM maraNaM tasmAt, anyonyasUtonmathanAt tau = yoddhArau eva sUtau = sArathI rathau=syandane staH yayostau rathinau yoddhArI ca abhUtAm = AstAm / tau eva vigatau naSTau azvau = ghoTako yayostau vyazvau santau gadAbhyAM = AyudhavizeSAbhyAM vyAyataH = dIrghaH saMprahAraH = yuddhaM yayosto 'gadAvyAyatasaMprahArau ca abhUtAm, tata: Ayudhyante'neneti Ayudham / bhagne = khaNDite Ayudhe = = gade yayostau bhagnAyudhau santau bAhvo: vimardaH yasmin saH bAhuvimardaH tasmin bAhuvimarde - bAhuyuddhe niSThA =nAzaH yayostau bAhuvimardaniSThau = bAhuyuddhasaMlagnau ityarthaH, abhUtAm= AstAm / 130 samAsaH - anyonyasya sUtau anyonyasUtau tayoH unmathanamiti anyonyasUtonmathanaM tasmAt anyonyasUtonmathanAt / vigatau azvau yayostau vyazvau / gadAbhyAM vyAyataH saMprahAraH yayostau gadAvyAyatasaMprahArau / bhanne Ayudhe yayostau bhagnAyudha / bAhvoH vimarde niSThA yayostau bAhuvimardaniSThau / hindo - aura koI do yoddhA apane-apane sArathiyoM ke mara jAne se ve hI donoM sArathI aura yoddhA bhI ho gae, ( arthAt svayaM ratha bhI calA rahe the aura lar3a bhI rahe the ) aura jaba ghor3e bhI mara gaye taba gadAoM se dera taka yuddha karane meM pravRtta ho gae aura gadAoM ke TUTa jAne para bAhu-yuddha se nAza ko prApta hone lage, arthAt bAhuyuddha ' meM Asakta ho gaye // 52 // paraspareNa zratayoH prahartrIrutkrAntavAyvoH samakAlameva / amartyabhAve'pi kayozcidAsIdekApmaraH prArthitayovivAdaH // 53 // saMjI0 - paraspareNeti / paraspareNAnyonyaM kSatayoH kSatatanvoH samakAlamekakAlaM yathA tathotkrAntavAyvoryugapadudgataprANayoH ekaivApsarAH prArthitA yAbhyAM tayorekApsaraH prArthitayoH / prArthitaikApsarasorityarthaH / 'vAhitAgnyAdiSu' (pA.2|2| 37, iti paranipAtaH / athavA - ekasyAmapsarasi prArthitaM prArthanA yayoriti vigrahaH / 'striyAM bahuSvapsarasaH' iti bahutvAbhidhAnaM prAyikam / kayozcitprahartrIryodhayoramartyabhAve'pi devatve'pi vivAda: kalaha AsIt / ekAmiSAbhilASo hi mahadvairabIjamiti bhAvaH // 53 //
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH anvayaH - paraspareNa kSatayo: samakAlameva, yathA syAttathA, utkrAntavAyvoH ekApsaraH prArthitayoH kayozcit pratraH amartyabhAve'pi vivAdaH AsIt / 131 vyAkhyA - paraspareNa = anyonyam kSatayoH = naSTazarIrayoH samaH = ekaH kAlaH = samaya: yasmin karmaNi tat samakAlam eva yathA syAttathA kriyAvizeSaNam, yugapadevetyarthaH utkrAntaH - udgata: niSkrAnta ityarthaH vAyuH = prANaH yayostau tayoH utkrAntavAyvoH ekaiva apsarA : = svarvezyA prArthitA = yAcitA yAbhyAM tau tayoH ekApsaraHprArthitayoH, athavA ekasyAmapsarasi prArthitaM = prArthanA yayostayoH tathoktayoH ekAmevApsarasamabhilaSatorityarthaH kayozcit = dvayoH prahartrIH = vIrayoH amartyasya bhAvaH amartyabhAvastasmin amartyabhAve'pi = devatve'pi vivAdaH =virodhaH AsIt =abhUt / ekasundaryabhilASaH mahAvirodhakAraNaM bhavatIti bhAvaH / samAsaH -- utkrAntaH vAyuH yayostau tayo: utkrAntavAyvoH / samaH kAlaH yasmin karmaNi tat sabhakAlam / mriyante'smin martaH (bhUlokaH ) marta eva martyaH na martyaH amartyaH, amartyasya bhAvaH amartyabhAvastasmin amartyabhAve | ekA eva apsarAH prArthitA yAbhyAM tau tayoH ekApsaraH prArthitayoH, ekApsarasi prArthitaM yayostayorvA / hindI - Apasa meM eka dUsare ke zarIra ko kATane vAle aura eka sAtha hI jinakA prANavAyu nikala gayA thA aise kinhI do yoddhAoM kA (yuddha meM marane ke kAraNa ) devatA banane para bhI eka hI apsarA ko cAhane ke kAraNa ( marane ke pazcAt svarga meM bhI ) jhagar3A hotA rahA ||53 // , vyUhAvubhau tAvitaretarasmAd bhaGgaM jayaM cApaturavyavastham / pazcAtpuro mArutayoH pravRddhau paryAyavRttyeva mahArNavormI // 54 // saMjI0 - vyUhAviti / tAvubhau vyUhau senAsaghAtau / 'vyUhastu balavinyAsaH' ityamaraH / pazcAtpurazca yau mArutau tayoH paryAyavRttyA kramavRttyA pravRddhau mahAntA - varNavorsI mahArNavormI iva / itaretarasmAdanyonyasmAdavyavasthaM vyavasthArahitama niyataM jayaM bhaGgaM para jayaM cApatuH prAptavantau ||54 || anvayaH -- tau ubhau vyUho pazcAtpuro mArutayoH paryAyavRttyA pravRddhau mahArNavormI iva itaretarasmAt avyavasthaM jayaM bhaGgaJca ApatuH /
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-tau=pUrvoktau ubhau = dvau vyUhau = senAsamUhau vibhajya saMsthApitau ityarthaH, pazcAt pRSThabhAge pura: agrabhAge yau mArutau = vAyU tayoH pazcAtpuro mArutayoH, paryAyasya = kramasya vRttiH = vartanaM tayA paryAyavRttyA prakaSaNa vRddhau = vRddhi gatau, pravRddhau = mahAntau, RcchatIti miH, mahAzcAsau arNavaH mahArNavaH tasya UrmI taraMgau iti mahArNavormI iva = yathA itaretarasmAt=anyonyasmAt nAsti vyavasthA = niyamaH yasmin saH avyavasthastam avyavasthaM jayaM = vijayaM maGgaM parAjayaM ca ApatuH = prApatuH prAptavantau ityarthaH, samabalayo: senayoH kayozcit kadAcit jaya: kadAcicca parAjayaH krameNa bhavati sma iti bhaavH| samAsaH-paryAyasya vRttiH tayA paryAyavRttyA / arNA si santi yatra so'rNavaH, mahAMzcAsau arNava: mahArNavastasya UrmI tau mhaarnnvormii| nAsti vyavasthA yasmin sa tam avyavastham / hindI-koI donoM senAe~ eka dUsare se anizcita hAra jIta ko usI prakAra prApta kara rahI thIM, jaise ki Age pIche jhoMkA dene vAle vAyu ke krama se samudra kI do lahareM haTatI bar3hatI rahatI haiM // 54 // pareNa bhagne'pi bale mahaujA yayAvajaH pratyarisainya meva / dhUmo nivaryeta samIraNena yatastu kakSastata eva vhniH||55|| saMjI0-pareNeti / bale svasainye pareNa parabalena bhagne'pi mahaujA mahAbalo'jo'risainyaM pratyeva yayau / tathA hi-samIraNena vAyunA dhUmo niva]ta kakSAdapasAryeta / vartateya'ntAtkarmaNi saMbhAvanAyAM liG / vahnistu yato yatra kakSastRNam / 'kakSau tu tRNavIrudhau' ityamaraH / tata eva tatraiva ! pravartata iti shess:| sArvavibhaktikastasiH // 55 // anvayaH-bale pareNa bhagne api mahaujAH ajaH arisainyaM pratyeva yayau, hi samIraNena dhUmaH nivatyeta vahnistu yataH kakSaH tataH eva (pravartate iti zeSa:) / __ vyAkhyA-bale = svakIyasainye pareNa zatrubalena bhagne madite = vinA zite'pItyarthaH mahat prabhUtama ojaH= balaM yasya sa mahaujAH mahAbala ityarthaH ajaH = raghuputraH arINAMzatraNAM sainyaM = senA tat arisainyaM prati = sammakhameva yayau = jagAma / tathA hi samyag Irte = gacchatIti samIraNaH, Irayati = prerayatIti vA
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 133 samIraNa : tena samIraNena = vAyunA dhUmaH = agnizikhA niva]ta = apasAryeta tukintu vahniH agniH yataH yatra kakSaH-tRNam tata eva = tatraiva pravartate gacchatIti / samAsa:-mahat ojaH yasya sa mhaujaaH| arINAM sainyamiti tat arisainyam / vahati havyamiti vahniH / hindI-aja kI senA ko zatru senA ke dvArA mAra bhagAne para bhI mahAbalazAlI aja zatrusenA meM hI bar3hate cale gaye, kyoMki vAyu dhUve ko bhale hI ur3A de, lekina agni to (vAyu ke sahAre ) jahA~ ghAsa phaMsa hogA vahA~ hI bar3hatA calA jAyagA / arthAt jaise pavana dhUve ko ur3A sakatA hai agni ko nahIM, vaise hI zatrusenA aja kI senA ko bhale hI bhagA de, kintu aja ko nahIM roka sakatI // 55 // rathI niSaGgI kavacI dhanuSmAndaptaH sa rAjanya kmekviirH| nivArayAmAsa mahAvarAhaH kalpakSayovRttamivArNavAmbhaH // 56 // saMjI:-rathIti / rathI rathArUDho niSaGagI tUNIravAn / 'tUNopAsaMgatUNIraniSaMgA iSudhidvayoH' itymrH| kavacI varmadharo dhanuSmAn dhanurdharo dRpto raNadRpta ekavIro'sahAyazUraH so'jo rAjanyakaM rAjasamUham / 'gotrokSo- (pA. 4 / 2 / 39) ityAdinA vunyprtyyH| mahAvarAho varAhAvatAro viSNuH kalpakSaye kalpAntakAla udvattamudvelamarNavAmbha iva / nivArayAmAsa // 56 // anvayaH--rathI niSaGgI kavacI dhanuSmAna dRptaH ekavIraH saH rAjanyakam mhaavr|hH kalpakSayovRttam arNavAmbhaH iva nivaaryaamaas| vyAkhyA-rathaH = syandanamasyAstIti rathI = rathArUDhaH, niSaGagaH-tUNIraH asyAstIti niSaMgI = tUNIravAn kaM vAtaM vaJcati, iti saH, kavaca:= varma asyAstIti kavacI = varmadharaH, dhanurasyAstIti dhanuSmAn = cApadhArI, dRptaH = raNavitaH, ekaH advitIyazcAsau vIraH zUraH iti ekavIraH saH aja: rAjanyAnAM samUhaH rAjanyakam = rAjasamUham, varaM=zreSTham AhantIti varAhaH, mahAMzcAsau varAhaH mahAvarAhaH = zUkarAvatAro bhagavAn viSNu:, kalpyante viruddhalakSaNayA kSIyante prANinaH yatra sa kalpa:, kalpasya =pralayasya kSayaH antakAlaH tasmin kalpakSaye uttam = udvelam tat arNavasya = samudrasya ambhaH = jalaM tat arNavAmbhaH iva = yathA nivArayAmAsa = nivAritavAn /
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye samAsaH - ekazcAsau vIraH ekavIraH / mahAMzcAsau varAhaH mahAvarAhaH / kalpasya kSayastatra udvRttamiti tat kalpakSayodvRttam / arNavasya ambhaH arNavAmbhaH tat arNavAmbhaH / 134 hindI- - ratha meM baiThe tarakaza bA~dhe kavaca dhAraNa kiye dhanuSdhArI svAbhimAnI advitIya vIra usa aja ne akele hI zatrusenA ko vaise hI roka diyA jaise varAha rUpadhArI viSNu ne pralayakAla meM bar3he hue samudra ke jala ko roka diyA thA, arthAt varAha bhagavAna samudrajala ko cIrate hue usameM se pRthivI ko nikAla lAe the / / 56 // sa dakSiNaM tRNamukhena vAmaM vyApArayanhastamalakSyatAjau / 1 AkarNakRSTA sakRdasya yoddhumarvIva bANAnsuSuve ripughnAn // 57 // saMjI0. 0 sa iti / so'jaH / Ajau saMgrAme dakSiNaM hastaM tRNamukhena niSaGgavivareNa vAmamatisundaram / 'vAmaM savye pratIte ca draviNe cAtisundare' iti vizvaH / vyApArayannalakSyata, zarasaMdhAnAdayastu durlakSyA ityarthaH / sakRdAkarNakRSTA / yoddhurasyAjasya mauvIM jyA ripUnghnantIti ripughnAH / tAn / 'amanuSyakartR ke ca' ( pA. 3/2/53 ) iti ThavapratyayaH / bANAnsuSuva iva suSuve kimu / ityutprekSA // 57 // anvayaH - saH Aja dakSiNaM hastaM tUNamukhena vAmaM vyApArayan alakSyata AkarNakRSTA yoddhaH asya maurvI ripughnAn bANAn suSuve iva / vyAkhyA--sa:-aja: Ajau = yuddhe dakSiNaM = apasavyaM hastaM = karaM tUNasya = niSaMgasya mukhaM = vivaraM tena tUNamukhena vAmam = atisundaram vyApArayan =prerayan alakSyata = adRzyata, bANasya dhanuSi saMghAnaM mokSaNAdikantu nAdRzyatetyarthaH / sakRt = ekavAram AkarNaM = karNaparyantam kRSTA = AvarjitA AkarNakRSTA, yudhyate'sau yoddhA tasya yoddhuH = sAMgrAmikasya asya = ajasya maurvI = jyA ripUn = zatrUn ghnanti = nAzayantIti ripughnAstAn ripughnAn = zatruvinAzakAn bANAn = zarAn suSuve iva = suSuve kimu = janayAmAsa kimu / samAsaH-tUNasya mukhaM tRNamukhaM tena tUNamukhena / karNayatIti karNaH, karNamabhivyApya iti AkarNam, AkarNamAkRSTA AkarNakRSTA / ripUn ghnantIti ripughnAstAn ripughnAn / C hindI - vaha aja yuddha meM dAhine hAtha ko tarakaza ke Upara atIva sundaratA (athAt bahuta hI phurtI se ) pheratA huA dIkhatA thA, (arthAt bANa nikAlanA,
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 135 car3hAnA aura calAnA to sarvathA adRzya hI thA ) / aisA lagatA thA mAno eka bAra kAna taka khIMcI gaI aja ke dhanuSa kI DorI hI bANoM ko paidA kara rahI thI // 57 // zatruoM ko nAza karane vAle 1 sa roSadaSTAdhika lohitoSThervya ktordhvarekhA bhrukuTIrvadbhiH / tastAra gAM bhallanikRttakaNThehuMkAragarbhe dviSatAM zirobhiH // 58 // saMjI0 -- sa iti / so'jaH roSeNa daSTA ata evAdhikalohitA oSThA yeSAM tAni tai: / vyaktA UrdhvA rekhA yAsAM tA bhrukuTI bhrUbhaMgAnvahadbhiH / bhallanikRttA vANavizeSacchinnAH kaNThA yeSAM taiH / huMkAragarbhaiH sahuMkArai: huMkurvadbhirityarthaH / dviSatAM zirobhirgA bhUmi tastAra chAdayAmAsa || 58 || anvayaH -- saH roSadaSTAdhikalohitoSTha : vyaktordhvarekhAH bhrukuTI: vahadbhiH bhallanikRttakaNThaiH huMkAragarbheH dviSatAM zirobhiH gAM tastAra / = vyAkhyA - saH ajaH roSeNa = krodhena daSTA: = daMzitAH ata eva adhikA: lohitAH = raktAH oSThA:=dantacchadAH yeSAM tAni taiH roSadaSTAdhikalohitoSThaH vyaktA = spaSTA UrdhvA = upari bhAge sthitA rekhA = lekhA paMktiryAsAM tAH vyaktordhvarekhAH = bhruvoH kuTayaH bhrukuTayaH tAH bhrukuTIH = bhrUbhaMgAn vahadbhi: - dhAraryAdbhaH krodhena mastakasaMkocaM kurvadbhirityartha: / bhallai = bANavizeSaiH nikRttAH = chinnAH kaNThAH = galAH yeSAM tAni taiH bhallanikRttakaNThaiH, huMkAra : huMkRti: garbhe - abhyantare yeSAM tAni taiH huMkAragarbhaiH huMkurvadbhirityartha: dviSantIti dviSantaH teSAM dviSatAM = zatrUNAM zirobhiH = mastakaiH gAM = pRthivIM tastAra = AcchAdayAmAsa, 'hUMkAra' - iti dIrghapATho'pi kvacit / , samAsa : - roSeNa daSTA: roSadaSTAH ( ata eva ) adhikA: lohitAH oSThAH yeSAntAni taiH roSadaSTAdhikalohitoSThaiH / bhallena nikRttAH kaNThAH yeSAM tAni taiH bhallanikRttakaNThaiH / huMkAra : garbhe yeSAM tAni taiH huMkAragarbhaiH / vyaktA UrdhvA rekhA yAsAM tAH vyaktordhvarekhAH tAH vyaktordhva rekhAH / hindI - --aja ne zatruoM ke una siroM se pRthivI ko pATa diyA, jinake oTha krodha se kATane ke kAraNa khUba lAla the aura jinake mastaka para
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 raghuvaMzamahAkAvye tanI haI bhrakUTI rekhA sApha dIkha rahI thI tathA jinake gale bhAloM se kaTe the aura huMkAra yA hUMkAra karake Age bar3he the // 58 // sarvairbalAGgaidviradapradhAnaH sarvAyudhaH kaGkaTabhedibhizca / sarvaprayatnena ca bhUmipAlAstasminpraja hayudhi sarva eva // 59 / / saMjI0--sarvairiti / dviradapradhAnairgajamukhyaiH sarvairbalAMgaiH senAMgaiH / 'hastyazvarathapAdAtaM senAMgaM syAccatuSTayam' ityamaraH / kaGkaTabhedibhi: kavacabhedibhiH 'urazchadaH kaGkaTako'jagaraH kavaco'striyAm' itymrH| sarvAyudhaizca bAhyabalamuktvAntaramAha-sarvaprayatnena ca sarva eva bhUmipAlA yudhi tasminnaje prajahaH / taM prjhrityrthH| sarvatra sarvakArakazaktisaMbhavAtkarmaNo'pyadhikaraNavivakSAyAM saptamI / taduktam- 'anekazaktiyuktasya vizvasyAnekakarmaNaH / sarvadA sarvathAbhAvAtkvacitkicidvivakSyate' // 59 // anvayaH-dviradapradhAnaH sarvaiH balAGagaH kaGkaTa bhedibhi: sarvAyudhaH ca sarvaprayatnena ca sarve eva bhUmipAlA: yudhi tasmin prjhH| vyAkhyA-dvau radau yasya sa dviradaH, dviradAH gajAH pradhAnaM = mukhyaM yeSu tAni taiH dviradapradhAnaH sarvaiH = sampUrNaiH balasya = senAyAH aGagAni=hastyazvAdIni taH balAMgaiH ka = sukhaM kaTati= varSatIti kaMkaTaH taM. kaGkaTaM = kavacaM bhettaM zIlaM yeSAM tAni taiH kaMkaTabhedibhiH, sarvANi tAni AyudhAni taiH sarvAyudhaiH ca = api sarvazcAsau prayatnaH sarvaprayatnastena sarvaprayatnena sampUrNaprayAsena ca sarve = samaratA: saMmilitA ityarthaH bhUmi pRthivIM pAlayanti=rakSanti te bhUmipAlA: yudhi = saMgrAme tasmin aje prajahraH = prahAraM kRtavantaH, ajaM prAharannityarthaH / samAsa:-dvau radau yasya sa dvirada: / dviradAH pradhAnAni yeSu tAni dviradapradhAnAni taiH dviradapradhAnaiH / balasya aMgAni tai: blaaNgaiH| kaMkaTaM bhettu zIlaM yeSAM tAni taiH kaMkaTabhedibhiH / sarvANi ca tAni AyudhAni taiH srvaaydhH| sarvazcAsau prayatnaH sarvaprayatnastena sarvaprayatnena / bhUmeH pAlA: bhUmipAlAH / hindI---hAthI ghor3e paidala Adi saba senA ke aMgoM se kavaca ko kATane vAle sAre zastroM se tathA pUrA bala lagAkara eka sAtha sAre rAjA yuddha meM aja para prahAra karane lage // 59 //
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH so'stravrajaizchannarathaH pareSAM dhvajAgramAtreNa babhUva lakSyaH / nIhAramagno dinapUrvabhAgaH kicitprakAzena vivasvateva // 60 // 137 saMjI0 0 - sa iti / pareSAM dviSAmastravrajaizchanna rathaH so'jaH / nIhArehi mairmagno dina pUrvabhAgaH prAtaHkAla : kiMcitprakAzeneSallakSyeNa vivasvateva / dhvajAgramAtreNa lakSyo babhUva / dhvajAgrAdanyanna kiMcillakSyate smetyarthaH // 60 // anvayaH - pareSAm astravrajaiH channarathaH saH nIhAramagnaH dinapUrvabhAga: ferfareerzena vivasvatA iva dhvajAgramAtreNa lakSyaH babhUva / = vyAkhyA - pareSAM = zatrUNAm asyante, asanti vA astrANi, astrANAM : zastrANAM vrajAH = samUhAstaiH astravrajaiH, channaH = vyAptaH rabhaH = syandanaM yasya sa channarathaH saH = ajaH nihriyante iti nIhArAstaiH nIhAraiH = himaiH magnaH = vyAptaH nIhAramagnaH dinasya==divasasya pUrvabhAgaH = prAtaH kAlaH dinapUrvabhAga: kiMcit = ISat prakAzaH = AtapaH yasya saH, tena kiMcitprakAzena vividhaM vaste= AcchAdayatIti vivasvAn, vivaH = razmirasyAstIti vA vivasvAn tena vivasvatA = sUryeNa iva = yathA dhvajasya = patAkAyAH agram = agrabhAgaH iti dhvajAgram dhvajAgrameva dhvajAgramAtraM tena dhvajAgramAtreNa lakSituM yogya: lakSyaH = dRzyaH babhUva = AsIt / 1 samAsaH - astrANAM vrajAstaiH astravrajaiH / chantaH ratho yasya saH, channarathaH / dhvajasya agram dhvajAgram, dhvajAgrameva dhvajAgramAtraM tena dhvajAgramAtreNa / nIhAraiH magnaH nIhAramagnaH / pUrvazcAsau bhAgaH pUrvabhAgaH, dinasya pUrvabhAgaH dina pUrva bhAgaH / kiMcit prakAzo yasya saH kiMcitprakAzastena kiMcitprakAzena / hindI - zatruoM ke astroM ke samUha se ( bANa varSA se ) aja kA ratha Dha~ka gayA aura aja kevala patAkA ke sire ke dIkhane se vaise hI dIkhatA thA, jaise kohare se Dha~kA huA prAtaHkAla, dhu~dhale prakAza vAle sUrya se dIkhatA hai / arthAt dhvajA ke sire ke atirikta kucha bhI vahA~ nahIM dekha par3atA thA, ghora zastravarSA ke kAraNa // 60 // priyaMvadAtprAptamasau kumAraH prAyuGkta rAjasvadhirAjasUnuH / gAndharvamastraM kusumAstra kAntaH prasvApanaM svapnanivRtta laulyaH // 61 //
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-priyaMvadAditi / adhirAjasUnurmahArAjaputraH kusumAstrakAnto madanasundaraH / svapnanivRttalaulyaH svpnvitRssnnH| jAgarUka ityarthaH / asau kumAro'jaH priyaMvadAtpUrvoktAdgandharvAtprAptaM gAndharvaM gandharvadevatAkam / 'sAsya devatA' (pA. 4 / 2 / 24 ) ityaN / prasvApayatIti prasvApanaM nidrAjanakamastraM rAjasu prAyukta prayuktavAn // 61 // ___ anvayaH-adhirAjasUnuH kusumAtrakAntaH svapnanivRttalaulyaH asau kumAraH priyaMvadAt prAptam gAndhavaM prasvApanam astram rAjasu prAyuGkta / / vyAkhyA-rAjabhyaH adhikaH adhirAjaH adhirAjasya = mahArAjasya sUnuH putraH, iti aghirAjasUnuH= mahArAjasutaH kusumAni = puSpANi eva astram= AyudhaM yasya saH kusumAstraH = madanaH sa iva kAntaH = sundaraH, iti kusumAstrakAntaH svapnAt % tandrAyAH nivRttaM parAvRttaM laulyaMtRSNA yasya saH svapnanivRttalautyaH= apramattaH = jAgarUka ityarthaH, asau kumArayati = kIDatIti kumAraH = yuvarAjo'jaH, priyaM vadatIti priyaMvadastasmAt priyaMvadAt =etannAmakAt gandhaM = saurabham arvatIti gandharvastasmAt gandharvAt =yakSAt prAptam = labdham gandharvo devatAsya tad gAndharvam = gandharvadevatAkama, prakarSeNa svApayati tat prasvApanaM = nidrAkArakamastraM = saMmohananAmakam rAjasu = virodhibhUpAleSu prAyukta = prayuktavAn / tatprayogeNa ca sarve rAjAnaH mRtavat suptAH ityarthaH / / samAsaH-priyaM vadatIti priyaMvadastasmAt priyaMvadAt / rAjabhyo'dhikaH adhirAjaH adhirAjasya sUnuH, adhirAjasUnuH / kusumAnyeva astrANi yasya sa kusumAstraH sa iva kAntaH, iti kusumAstrakAntaH / svapnAt nivRttaM laulyaM yasya sa svapnanivRttalaulyaH / hindI-mahArAja raghu ke putra kAmadeva ke samAna sundara jAgarUka sAvadhAna aja ne priyaMvada nAmaka gandharva se prApta saMmohana nAma ke astra ko rAjAoM para chor3A jisase ve saba so gae // 61 / / tato dhanuSkarSaNamUDhahastamekAMsaparyastazirastrajAlam / tasthau dhvajastambhaniSaNNadehaM nidrAvidheyaM naradevasainyam / / 62 / / saMjI0-tat iti / tato dhanuSkarSaNe cApakarSaNe mUDhahastamavyApRtahastam / ekasminnaMse paryastaM srastaM zirastrANAM zIrSaNyAnAM jAlaM samUho yasya tat / dhvajasta
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH mbheSu niSaNNA avaSTabdhA dehA yasya tat / naradevAnAM rAjJAM senaiva sainyam / cAturvarNyAditvAtsvArthe ssynyprtyyH| nidrAvidheyaM nidrAparatantraM tasthau // 62 / / anvayaH-tataH dhanuSkarSaNamUDhahastam, ekAMsaparyastazirastrajAlam, dhvajastambhaniSaNNadeham, naradevasainyaM nidrAvidheyaM tasthau / vyAkhyA-tataH = gAndharvAstraprayogAnantaram dhanuSa: cApasya karSaNaM-saMdhAnaM tasmin dhanuSkarSaNe mUDhaH ceSTAzUnya ityarthaH hastaH = karaH yasya tat dhanuSkarSaNamUDhahastam, ekazcAsau aMsaH ekAMsa: ekAMse ekaskandhe paryastaM vyastaM = patitaM zirastrANAM zIrSakANAM jAlaM=samUhaH yasya tat ekAMsaparyastazirastrajAlam / dhvajAnAM= patAkAnAM stambhAH = sthUNAH= yUpAH iti dhvajastambhAH teSu niSaNNAH patitA: dehAH = zarIrANi yasya tat dhvajastambhaniSaNNadeham, dIvyantIti devAH narANAM devA: naradevAH, senA eva sainyaM naradevAnAM = bhUpAlAnAM sainyaM = senA iti naradevasainyam, nidrAyAH = svApasya vidheyaM = paratantramadhInamityarthaH, iti nidrAvidheyaM tasthau = atissttht| samAsaH--dhanuSaH karSaNaM tasmin mUDhaH hasta: yasya tat dhanuSkarSaNamUDhahastam / zirAMsi trAyante yastAni zirastrANi, zirastrANAM jAlamiti zirastrajAlam, ekazcAsau aMsaH ekAMsaH, ekAMse paryastaM zirastrajAlaM yasya tat ekAMsaparyastazirastrajAlam / stamnAtIti stambhaH, dhvajAnAM stambhAH dhvajastambhAsteSu niSaNNA: dehAH yasya tat, dhvajastambhaniSaNNadeham / narANAM devA: naradevAsteSAM sainyamiti naradevasainyam / vidhAtuM zakyaM vidheyam, nidrAyA: vidheyam nidrAvidheyam / hindI-gAndharva astra ke chor3ane para una rAjAoM kI senA nIMda (nidrA) ke vazIbhUta ho gaI, aura dhanuSa ke khIMcane meM unake hAtha ruka gae, tathA unake Topa eka kandhe para jhuka gae, tathA jhaMDoM ke daNDoM para unake zarIra laTaka gae, arthAt una kA sahArA lekara so gae // 62 // tataH priyopAttarase'dharoSThe nivezya dadhmau jalaja kumAraH / tena svahastAjitamekavIraH pibanyazo mUrtamivAbabhAse // 63 // saMjI-tata iti| tataH kumAro'jaH priyayendumatyopAttarasa AsvAditamAdhurye / atizlAghya iti bhAvaH / adharoSThe jalajaM zaGakhaM nivezya / 'jalajaM zaGakhapadmayoH' iti vizvaH / dadhmau mukhamArutena pUrayAmAsa / tenauSThaniviSTena zaGakhenaika
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14. raghuvaMzamahAkAvye vIraH saH svahastArjitaM mUrtaM mUrtimadyazaH pibannivAbabhAse / yazasaH zubhratvAditi bhAvaH // 63 // anvayaH--tataH kumAraH priyopAttarase adharoSThe jalajaM nivezya dadhmau tena ekavIraH saH svahastAjitaM mUrta yazaH piban iva aabbhaase| vyAkhyA--tataH -- zatrusenAsvApAnantaram kumAra:= yuvarAjo'jaH priyayA = indumatyA upAttaH- gRhItaH AsvAditaH rasaH = mAdharya yasya sa tasmina priyopAttarase na dhriyate iti adharaH uSyate uSNAhAreNa saH oSThaH adharazcAsau oSThaH adharoSThaH tasmin adharoSThe jalAt jAtaM jalajaM = zaGakham nivezya = saMsthApya dadhmau = dhmAtavAn, mukhAnilena pUritavAnityarthaH / tena = oSThani viSTena jalajena eka: = advitIyazcAsau vIraH = zUraH iti ekavIraH saH = ajaH svasya=nijasya hastau karau svahastau, svahastAbhyAm ajitam = prAptam mUrtam = mUrtimat yazaH = kIrtim piban = pAnaM kurvan iva = yathA AbabhAse = zuzubhe / samAsa---priyayA upAtta: rasaH yasya sa tasmin priyopAttarase / adharazcAsau oSThastasmin adharoSThe / svaraya hastAbhyAm ajitaM svahastAjitam tat / ekazcAsau vIraH ekviirH|| hindI--isake pazcAt aja ne apane usa oTha para rakhakara zaMkha ko bajAyA, jisakA rasAsvAda indumatI ne cakhA hai| oTha para rakhe usa zaMkha se parAkramI kumAra aisA laga rahA thA ki mAno apane bAhubala se prApta kiye mUrtimAna yaza ko pI rahA ho // 63 // zaGkhasvanAbhijJatayA nivRttAstaM sannaza dadRzuH svayodhAH / nimIlitAnAmiva paGkajAnAMmadhye sphurantaM pratimAzazAGkam // 6 // saMjI0-zaGakheti / zaGakhasvanasyAjazaGakhadhvanerabhijJatayA pratyabhijJAtatvAnnivRttA: prAkpalAyya saMprati pratyAgatA: svayodhAH sannaza nidrANazatru tamajam / nimIlitAnAM mukulitAnAM paGkajAnAM madhye sphurantaM pratimA cAsau zazAGkazca taM pratimAzazAGkaM pratibimbacandramiva dadRzuH // 64 // anvayaH-zaMkhasvanAbhijJatayA nivRttAH svayodhAH sannazatru tam nimIlitAnAM paGkajAnAM madhye sphurantaM pratimAzazAMkam iva dadRzuH /
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 141 vyAkhyA- -zaM khanatIti zaMkha:, zaMkham - asyeti vA zAmyati - alakSmI miti vA zaMkhaH, zaMkhasya = jalajasya svana: = ravaH zabda ityarthaH iti zaMkhasvanastamabhi jAnantIti zaMkhasvanAbhijJAsteSAM bhAvastattA tayA zaMkhasvanAbhijJatayA nivRttA:= pratyAgatA: pUrvapalAyitAH saMprati pratinivRttA iti bhAvaH svasya = ajasya yodhA:= bhaTAH svayodhAH sannAH = lInAH ( nidrAlInA ityarthaH ) zatravaH = arayaH yasya sa taM sannazatrum tam == ajam nimIlitAnAM = mukulitAnAM paMkAt jAtAni paMkajAni teSAM paMkajAnAM = kamalAnAM madhye = garbhe sphurantaM = saMcalantaM pratimIyate'nayA sA pratimA zazati : utplutya gacchatIti zaza:, zaza: aMke yasya sa zazAMkaH / pratimA pratibimbaracAsau zazAMka: - candrastaM pratimAzazAMkam iva = yathA dadRzuH = avalokayAmAsuH, dRSTavanta ityarthaH / - samAsa :- zaMkhasya svana: zaMkhasvanastamabhijAnantIti zaMkha svanAbhijJAH teSAM bhAvastattA tayA zaMkhasvanAbhijJatayA / sannAH zatravo yasya sa taM sannazatrum / svasya yodhAH svayodhAH / pratimA cAsau zazAMkastaM pratimAzazAMkam / hindI -- zaMkha kI dhvani ko pahacAnakara lauTe hue aja ke yodhAoM ne soye hue zatruoM ke bIca meM aja ko mu~de hue kamaloM ke bIca meM camakate hue pratibimba'rUpI candramA kI taraha dekhA || 64 || sazoNitaistena zilImukhAgrernikSepitAH ketuSu pArthivAnAm / 1 yazo hRtaM saMprati rAghaveNa na jIvitaM vaH kRpayeti varNAH // 65 // saMjI0 -- sazoNitairiti / saMprati rAdhaveNa raghuputreNa / pUrvaM raghuNeti bhAvaH / he rAjAnaH ! vo yuSmAkaM yazo hRtaM jIvitaM tu kRpayA na hRtam / na tvazaktyeti bhAva: / ityevaMrUpA varNAH / etadarthapratipAdakaM vAkyamityarthaH / sazoNitaiH zoNitadigdhaiH zilImukhAgrairbANAgraiH sAdhanaistenAjena prayojanakartrA / pArthivAnAM rAjJAM ketuSu dhvajastambheSu nikSepitA : prayojyairanyairnivezitAH lekhitA ityarthaH / kSipaterNyantAtkarmaNi ktaH // 65 // anvayaH - samprati rAghaveNa 'he rAjAnaH' vaH yazaH hRtam jIvitaM tu kRpayA na hRtam iti varNAH sazoNitaiH zilImukhAgraiH tena pArthivAnAM ketuSu nikSepitAH / vyAkhyA - samprati idAnIM raghorapatyaM pumAn rAghavastena rAghaveNa = ajena pUrvaM raghuNA idAnImajenetyarthaH 'he rAjAnaH' vaH = yuSmAkaM yazaH = kIrtiH hRtam = jitam
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 . raghuvaMzamahAkAvye jIvatyanena tat jIvitaM = jIvanaM = prANA ityarthaH tu kRpayA = dayayA natu asAmarthyaneti bhAvaH, nanahi hRtam iti varNayantIti varNAH akSarANi kAdIni = zoNitena = rudhireNa sahitAni tai: sazoNitaiH rudhirokSitaiH zilI = zalyaM mukhe yeSAM te zilImukhAsteSAmagrANi taiH zilImukhAH zilImukhAgrarUpalekhanasAdhanairityarthaH tena= kumAreNa prayojakakA pRthivyA IzvarAH pArthivAH teSAM pArthivAnAM == rAjJAM ketuSu= dhvajeSu patAkAstambheSu ityarthaH nikSepitAH = nivezitAH ajena preritairanyaiH svasanikaiH likhitA ityarthaH / samAsa:--zoNitena sahitAni taiH sshonnitH| zilI mukhe yeSAnte zilImukhAsteSAmagrANi taiH zilImukhAH / hindI-he rAjAo! isa samaya raghuputra ne ( isake pUrva raghu ne ) tumhArA yaza to le liyA aura dayA karake tumhAre prANa nahIM liye, yaha varNa (arthAt vAkya) khUna meM bhIge bANoM kI noka se sainikoM ne zatru kI dhvajAoM para likha diye / 65 / / sa cApakoTInihitakabAhuH zirastraniSkarSaNabhinnamauliH / lalATabaddhazramavAribindurbhItAM priyAmetya vaco babhASe // 66 // saMjI0-sa iti| cApakoTayAM nihita ekabAhuryena sH| zirastrasya niSkarSaNenApanayanena bhinnamauli: shlthkeshbndhH| 'cUDA kirITaM kezAzca saMyatA maulystryH|' ityamaraH / lalATe baddhAH zramavAribindavo yasya sa: so'jo bhItAM priyAmindumatImetyAsAdya vaco vabhASe / / 66 // anvayaH-cApakoTInihitakabAhuH zirastraniSkarSaNabhinnamauliH lalATabaddhazramavAribinduH saH bhItAM priyAm etya vacaH babhASe / vyAkhyA--koTyate'nayA sA koTI cApasya dhanuSa: koTI = ATanI agrabhAgaH ityarthaH cApakoTI tasyAM nihitaH = sthApitaH ekaH bAhuH hastaH yena sa cApakoTInihitaikabAhuH ziraH trAyate = pAlayatIti zirastram-zirastrasya-zIrSakasya niSkarSaNam = apanayanaM tena bhinnA = zlathA mauli:=cUDA yasya sa zirastraniSkarSaNabhinnamauliH, zlathakezaH ityarthaH zramasya dharmasya vAri=jalaM tasya bindavaH =pRSataH iti zramavAribindavaH, lalATemAle mastake baddhAH = jAtAH
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 143 zramavAribindavo yasya sa lalATabaddhazramavAribinduH sa: aja: bhItAM bhayamApannAm udvignAmityarthaH priyAm = dayitAmindumatIm, etya =prApya vaca: vacanam babhASeuktavAn / - samAsa:--cApasya koTI cApakoTI, cApakoTayAM nihitaH eka: bAhuH yena sa caapkottiinihitaikbaahuH| zirastrasya niSkarSaNaM zirastraniSkarSaNaM tena bhinnA mauliH yasya sa zirastraniSkarSaNabhinnamauliH / zramasya vAri zramavAri tasya bindavaH zramavAribindavaH, lalATe baddhAH zramavAribindavaH yasya sa lalATabaddhazramavAribinduH / hindI:-dhanuSa kI koTI ( agrabhAga ) meM eka hAta rakhe hue aura Topa ke haTA dene se bAla bikhare hue tathA jisake mastaka para pasIne kI bUnde jhalaka rahI haiM aisA aja DarI huI indumatI ke pAsa Akara bolA // 66 // itaH parAnarbhakahAyazastrAnvaidarbhi ! pakSyAnumatA mayAsi / evaMvidhanAhavaceSTitena tvaM prArthyase hastagatA mamaibhiH // 67 / / saMjI0-sa iti / he vaidarbhi indumati ! ita idAnImarbhakahAryazastrAn bAlakApahAryAyudhAn parAJzatrUnpazya / mayA'numatAsi / draSTumiti zeSaH / ebhirnapairevaMvidhana nidrArUpeNAhavaceSTitena raNakarmaNA mama hstgtaa| hastagatavadurgrahetyarthaH / tvaM prArthyase / apajihIrNyasa ityarthaH / 'evaMvidhena' ityatra svahastanirdezana sopahAsamuvAceti draSTavyam // 67 // anvayaH-he vaidabhi itaH arbhakahAryazastrAn parAn pazya, mayA anumatAsi "draSTumiti zeSaH" ebhiH evaMvidhena AhavaceSTitena mama hastagatA tvaM prArthyase / vyAkhyA--vidarbhasya gotrApatyaM strI vaidarbhI tasyAH saMbuddhau he vaidarbha =he vidarbharAjaputri ! itaH = idAnIm arbhakAH = bAlakAstaiH hAryANi = apahAryANi zastrANi AyudhAni yeSAnte tAn arbhakahAryazastrAn parAn = zatrun "tvaM" pazya avalokaya mayA=ajena anamatAsi-draSTumana moditA, ebhiH-rAjabhiH evam = itthaM vidhA=prakAro yasya tat tena evaM vidhena = nidrArUpeNa Ahavasya = yuddhasya ceSTitaM = karma tena AhavaceSTitena mama = ajasya hastayo: karayoHgatA prAptA hastagatA tvaM prArthyase = apajihIrNyase = evaMvidharaNakarmaNA balAnnetumabhilaSyase ityarthaH / samAsaH-arbhakaiH hAryANi zastrANi yeSAnte tAn arbhakahAryazastrAn / evaM vidhA yasya tat tena evaMvidhena / Ahavasya ceSTitaM tena aahvcessttiten|
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 raghuvaMzamahAkAvye hindI---he vidarbharAjaputrI, isa samaya choTe 2 bacce bhI jinake zastroM ko chIna sakate haiM aise zatraoM ko dekho, maiMne tumheM dekhane kI anumati de dI hai| ye rAjA, isI bala para ( nidrArUpa ) yuddha karake mere hAtha se tumako chInanA cAhate haiN| ( aja netra va hAtha ke izAre se soye par3e rAjAoM ko dikhAkara parihAsapUrvaka kaha rahA hai yahI 'evaM vidhena' kA bhAva hai ) // 67 // tasyAH pratidvandvibhavAdviSAdAtsadyo vimuktaM mukhmaabbhaase| niHpavAsabASpApagamAtprasannaH pramAdamAtmIya mivAtmadarzaH // 68 / / saMjI0-tasyA iti / pratidvandvibhavAdripUtthAdviSAdAdainyAt sadyoH vimuktaM tasyA mukham / ni:zvAsasya yo bASpa USmA / 'bASpo netrajaloSmaNoH' iti vishvH| tasyApagamA torAtmIyaM prasAdaM nairmalyaM prapannaH prAptaH / AtmA svarUpaM dRzyate'nenetyAtmadarzo darpaNa iva / AbabhAse // 68 / / anvayaH-pratidvandvibhavAta viSAdAt sadyaH vimaktaM tasyAH makhama ni:zvAsabAdhyApagamAt AtmIyaM prasAdaM prapannaH Atmadarza iva aabbhaase| vyAkhyA-dvandvaM prati, pratidvandvaM pratidvandvamasti yeSAnte pratidvandvinastebhyo bhavatIti pratidvandvibhavastasmAt pratidvandvibhavAt = zatrujanyAt viSIdanti janA anena sa viSAdaH = dainyaM tasmAt viSAdAt sadyaH = sapadi vimuktaM tyaktaM = rahitamityarthaH tasyAH = indumatyA mukham = Ananam (avadAraNArthakhanadhAtoH Dita khanermUT ceti sUtreNa acpratyayo muddaagmshceti)| niHzvAsasya= zvAsaprazvAsasya bASpaH = USmA, iti niHzvAsabASpastasya apagamaH = nAzastasmAt niHzvAsabASpApagamAt kAraNAt AtmanaH ayamAtmIyastamAtmIyaM svakIyaM prasAdaM = prasannatAM nairmalyamityarthaH prapannaHprAptaH AtmA = svarUpaM dRzyate'treti sa AtmadarzaH = darpaNaH = mukuraH iva yathA AbabhAse didiipe| samAsa:--pratidvandvibhyo bhavatIti pratidvandvibhavastasmAt pratidvandvibhavAt / niHzvAsasya bASpaH niHzvAsabASpastasyApagamastasmAt niHzvAsabASpApagamAt / AtmA dRzyate'tra sa AtmadarzaH / hindI--zatruoM ke bhaya se utpanna dInatA se rahita indumatI kA mukha usa zIze kI taraha camaka uThA (sundara lagane lagA) jo ki sAMsa kI bhAMpa ke poMchane se svaccha sApha ho gayA hai // 68 //
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 145 hRSTApi sA hrIvijitA na sAkSAdvAgbhiH sakhInAM priyamabhyanandat / sthalI navAmbha:pRSatAbhivRSTA mayUrakekAbhirivAbhravRndam // 69 // saMjI0-hRSTeti / sendumatI hRSTApi patyuH pauruSeNa pramuditApi hriyA vijitA yato'taH priyamajaM sAkSAt svayaM nAbhyanandanna prazazaMsa / kiMtu navairambhaHpRSataH payobindubhirabhivRSTA'bhiSiktA sthalyakRtrimA bhUmiH / 'jAnapadakuNDagoNasthala-' (pA, 4 / 1 / 42 ) ityAdinA'kRtrimArthe GIS / abhravRndaM meghasaMgha mayUrakekAbhiriva sakhInAM vAbhirabhyanandat // 69 // anvayaH-sA hRSTA api hIvijitA "yataH ataH" priyaM sAkSAt na abhyanandat "kintu'' navAmbhaHpRSatAbhivRSTA sthalI abhravRndaM mayUrakekAbhiH iva sakhInAM vAgbhiH abhyanandat / vyAkhyA-sA = indumatI hRSTA api prasannApi patyuH parAkrameNa pramuditASItyarthaH, hriyA = lajjayA vijitAtadadhInA yasmAt tasmAt kAraNAt priyaM = dayitamajaM sAkSAt = svayaM na = nahi abhyanandat =prazaMzasa svamukhena prazaMsAM na kRtavatItyarthaH, kintu parSantIti pRSatAH ambhasaH = jalasya pRSatAH = bindavaH ambhaHpRSatAH navA: = nUtanAH ye'mbhaHpRSatAstaiH abhivRSTA abhiSiktA iti navAmbhaHpRSatAbhivRSTA sthalI = akRtrimA bhUmiH abhrANAM - meghAnAM vRndam = samUhastad abhravRndam mahyAM rautIti mayUraH ke mUrdhani kAyatIti kekA / mayUrasya = bahiNaH nIlakaNThasya kekA: = svavANyastAbhiH mayUrakekAbhiH iva = yathA sakhInAM= AlInAM vAgbhiH = vacanaiH abhyanandat = abhinnditvtii| samAsa:--hiyA vijitA hriivijitaa| navai: ambhasaH pRSataiH abhivRSTA navAmbha :pRsstaabhivRssttaa| mayUrasya kekAstAbhiH mayUrakekAbhiH / abhrANAM vRndaM tat abhravRndam / hindI-apane pati ke parAkrama se indumatI prasanna to huI para lajjA ke kAraNa svayaM pati kA abhinandana ( prazaMsA) na kara skii| kintu nae jala kI ba~doM se bhIMgI pathivI, jaise mora kI vANI se meghoM kA svAgata karatI hai vaise hI sakhiyoM kI vANI se indumatI ne apane pati kI prazaMsA kI // 69 //
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 raghuvaMzamahAkAvye iti zirasi sa vAmaM pAdamAdhAya rAjJA mudavahadanavadyAM tAmavadyAdapetaH / rathaturagarajobhistasya rUkSAlakAnA ___ samaravijayalakSmIH saiva mUrtA babhUva // 70 // sNjii0--itiiti| nodyate nocyata ityavadyaM gadyam / 'avadhapaNya(pA. 3 / 1 / 101) ityAdinA nipaatH| 'kupUyakutsitAvadyakheTagANakAH samAH' itymrH| tasmAdapetaH / nirdoSa ityrthH| so'ja iti rAjJAM zirasi vAmaM pAdamAdhAyAnavadyAmadoSAM tAmindumatImudavahadupAnayat / AtmasAccakAretyarthaH / ayamarthaH 'tamudvahantaM pathi bhojakanyAm' (7 / 35) ityatra na shlissttH| tasyAjasya rathaturagANAM rajobhI rUkSANi paruSANyalakAgrANi yasyAH sA, sendumatyeva mUrtA mUrtimatI samaravijayalakSmIrbabhUva / etallAbhAdanyaH ko vijayalakSmIlAbha ityarthaH // 70 // __ anvayaH-avadyAt apetaH sa iti rAjJAM zirasi vAmaM pAdam AdhAya anavadyAM tAm udavahat, tasya rathaturagarajobhiH rUkSAlakAnA sA eva martA samaravijayalakSmIH babhUva / vyAkhyA-na udyate = na ucyate ityavadyaM tasmAt avadyAt = gAta nindanIyAdityarthaH apetaH = zUnyaH doSarahita ityarthaH saH ajaH iti = ittham rAjJAM = bhUpAlAnAM zirasi = mastake vAmastaM vAma = savyaM pAdaM = caraNam AdhAyakRtvA, anavadyAM =doSarahitAM sarvAMgasundarI pativratAJcetyarthaH tAm indumatIm udavahata upAnayat svakIyAM kRtavAnityarthaH, tasya = ajasya ramante'tra, anena bA rathaH= spandanaM tasya turagA: azvAH rathaturagAsteSAM rajAMsi =dhUlayastaiH rathaturagarajobhiH rUkSayantIti rUkSANi = paruSANi acikkaNAnItyarthaH, alakAnAM = kezAnAma agrANi =agrabhAgAH yasyAH sA rUkSAlakAnA sA= indumatI eva = nizcaye martA - mUrtimatI vijayasya lakSmIH vijayalakSmIH samare = yuddhe vijayalakSmI:, samaravijayalakSmI: babhUva = jaataa| ___samAsaH--tureNa = tvarayA gacchantIti turagAH / ramante'trAsau ratha : / rajatIti rajaH / rathasya turagAsteSAM rajAMsi taiH rathaturagarajobhi: / rUkSANi alakAnAm agrANi yasyAH sA ruukssaalkaanaa| samare yA vijayalakSmIriti samaravijayalakSmIH / mUrchati sma muurtaa|
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 147 hindI-prazaMsanIya nirdoSa vaha aja isa prakAra rAjAoM ke mastakoM para bAyA~ paira rakhakara sarvAMgasundarI pativratA indumatI ko prApta kiyaa| aura aja ke ratha ke ghor3oM kI TApoM se uThI dhUlI se rUkhe bAloM vAlI vaha indumatI hI matimatI yuddhasthala kI vijayalakSmI ho gaI arthAt isa lAbha ke atirikta aura vijayalakSmI kA lAbha kyA hogA // 70 // prathamaparigatArthastaM raghuH saMnivRttaM vijayinamabhinandya zlAghyajAyAsametam / tadupahitakuTumbaH zAntimArgotsuko'bhU na hi sati kuladhurya sUryavaMzyA gRhAtha // 71 // saMjI0--prathameti / prathamamajAgamanAtprAgeva parigato jJAto'rtho vivAhavijayarUpo yena prathamaparigatArtho raghurvijayinaM vijayayuktaM zlAghyajAyAsametaM saMnivattaM pratyAgataM tamajamabhinandya / tasminnaja upahitakuTumba: san / 'sutavinyastapatnIkaH' iti yAjJavalkyasmaraNAditi bhAvaH / zAntimArge mokSamArga utsuko'bhUt / tathA hi--kuladhurye kuladhuraMdhare sati sUryavaMzyA gRhAya gRhasthAzramAya na bhavanti // 71 / / anvayaH--prathamaparigatArthaH raghuH vijayinaM zlAghyajAyAsametaM saMnivRttam tam abhinandya, tadupahitakuTumba: san zAntimArgotsukaH abhUt / ___ vyAkhyA--prathamaM = pUrvam ajAgamanAdityarthaH eva parigata: avabuddhaH jJAtaH arthaH = vivAhavijayarUpaH yena sa parigatArthaH raghu: dilIpaputraH vijayo'sti asyAsauvijayI taM vijayinaM = vijetAram jAyate'syAM sA jAyA, zlAghayituM yogyA zlAghyA, zlAghyA cAsau jAyA ceti zlAghyajAyA, tayA sametaH=yuktaH sahitastaM zlAghyajAyAsametam saMnivRttaM = pratyAgatam tam = ajam abhinandya = prazasya kuTumbyate=pAlyate saMbadhyate vA kuTumbaH tasmin = aje upahitaH-vinyastaH kuTumba:=parivAro jAyAdikaM yena saH taduhitakuTumbaH san zAnte =mokSasya mArga:= panthAH tasmin utsuka: utkaNThitaH abhUt = AsIt / AzramaM gatvA zravaNamananAdiparo jAta ityarthaH / dhuraM vahatIti ghuryaH kulasya = vaMzasya dhurya : = dhuraMdharastasmin kuladhurye sati sUryasya vaMza: sUryavaMzastasmin bhavAH sUryavaMzyA: =sUryakulotpannAH
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 ... raghuvaMzamahAkAvye rAjAnaH gRhNAti dhAnyAdikamiti gRhaM tasmai gahAya = gRhasthAzramAya na hi bhavanti = na kalpante arthAt caturthAzramaM sevituM vanaM pravrajanti iti bhAvaH / samAsa:-prathamaM parigataH artho yena sa prathamaparigatArthaH / zlAghyA cAso jAyA zlAghyajAyA tayA sametastaM zlAghyajAyAsametam / tasmin upahitaH kuTumbaH yena sa tadupahitakuTumbaH / zAnteH mArgastasmin utsukaH iti zAntimArgotsukaH / kulasya dhuryastasmin kuladhuryeH / hindI-aja ke Agamana ke pahale hI, aja ke vivAha evaM vijaya ko jAnane vAle mahArAja raghu ne, sundarI patnI ke sAtha lauTe hue vijayI aja kA svAgata karake aja ko kuTumba pAlana kA bhAra sauMpa diyA, aura svayaM mokSamArga kA utsuka ho gyaa| arthAt yogasAdhanA, AtmazravaNAdi meM laga gyaa| ThIka hI hai kyoMki sUryavaMzI rAjA, putra ke kula kA bhAra saMbhAlane meM samartha ho jAne para gRhasthAzrama meM nahIM rahate haiM / kintu caturthAzramI ho jAte haiM / / 71 // ... iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM 'chAtropayoginI' vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye svayaMvaravarNano nAma saptamaH sargaH /
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya prathama sarga atha tasya vivAhakautukaM lalitaM bibhrata eva pArthivaH / vasudhAmapi hastagAminImakarodindumatImivAparAm / / 1 / / saMjI0---atheti / atha pArthivo raghurlalitaM subhagaM vivAhakautukaM vivAhamaGgala vivAhahastasUtra vA bibhrata eva / 'kautukaM maGgale harSe hastasUtre kutUhale' iti zAzvataH / tasyAjasya / aparAmindumatImiva / vasudhAmapi hastagAminImakarot / asminsarga vaitAlIyaM chandaH // 1 // vande'hamaJjanAnandaM vAyuputraM mahAbalam / yadanugrahalezena mUko bhavati vAkpaTuH // anvayaH-atha pArthivaH lalitaM vivAhakautukaM bibhrataH eva tasya aparAma indumatIm iva vasudhAm api hastagAminIm akarot / vyAkhyA-pratha-anantaram pRthivyAH IzvaraH pArthivaH rAjA-raghuH lalitaM-subhagaM vivAhasya-pANigrahaNasya kautukaM maMgalaM-hastasUtraM vA vivAhakautukam-vivAhakAlikamaMgalasUtramityarthaH, bibharti iti bibhrat tasya bibhrataH dhArayataH eva tasya-ajasya aparAM-dvitIyAMmanyAmityarthaH indumatIbhojyAmiva vasUni dhArayatIti vasudhA tAM vasudhAM-pRthivImapi hastaM gacchatIti hastagAminI tAM hastagAminI-karagatAm-svaputrAdhInAmityarthaH akarot kRtavAn /
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-kutuM kAyati kutvAM bhavaM vA kautukam, vivAhasya kautukaM vivAhakautukam tat / hastaM gacchatIti hastagAminI tAM tathoktAm / / hindI-isake pazcAt raghu ne sundara tathA vivAha ke samaya ke maMgalasUtra ko dhAraNa kiye hue hI (arthAt kaMganA abhI utArA bhI na thA) aja ke hAtha meM pRthvI isa prakAra sauMpa dI mAnoM dUsarI indumatI ho // 1 // duritairapi kartumAtmasAtprayatante nRpasUnavo hi yat / tadupasthitamagrahIdajaH piturAjJa ti na bhogatRSNayA // 2 // saMjI0-duritairiti / nRpasUnavo rAjaputrA yadrAjyaM duritairapi viSaprayogAdiniSiddhopAyairapi AtmasAt svAdhInam / 'tadadhInavacane' (pA. 5 / 4 / 54 ) iti sAtipratyayaH / katuM prayatante hi / pravartanta evetyarthaH / 'hi' zabdo'vadhAraNe / 'hi hetAvavadhAraNe' ityamaraH / upasthitaM svataH prAptaM tadrAjyam / ajaH piturAjeti hetoragrahIt svIcakAra / bhogatRSNayA tu nAgrahIt / / 2 / / anvayaH-nRpasUnavaH yat duritaiH api AtmasAt kartuM prayatante hi upasthitaM tad ajaH pituH prAjJA iti agrahIt, bhogatRSNayA na agrahIt / vyAkhyA-sunyate iti sUnavaH nRpANAM-rAjJAM sUnavaH putrAH iti nRpasUnavaH yat-rAjyaM duSTamitaM gamanamebhiH, duSTaM kRtaM karaNamebhirvA duritAni taiH duritaH= mAraNAdipApakarmabhiH api AtmanaH adhInamiti AtmasAt svAdhInaM kartu-sampAdayituM prayatante hi-prayatnaM kurvate pravartanta evetyarthaH upasthitaM-svayamAgataM svataH labdhamityarthaH tat-rAjyam ajaH raghuputraH pituH-janakasya AjJA-prAdezaH iti hetoH agrahIt svIcakAra tarpaNaM tRSNA bhogasya-sukhAdeH tRSNA-spRhA, bhogatRSNA tayA bhogatRSNayA na-nahi agrahIt / / samAsaH-nRpANAM sUnavaH nRpasUnavaH / bhogasya tRSNA bhogatRSNA tayA bhogtRssnnyaa| hindI-rAjAoM ke putra, jisa rAjya ko bar3e-bar3e pApa karake bhI apane adhIna karanA cAhate haiM / svataH prApta usI rAjya ko aja ne apane pitA kI AjJA hai isa kAraNa svIkAra kara liyA, bhoga kI icchA se nahIM // 2 //
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ 151 aSTamaH sargaH anubhUya vasiSThasaMbhRtaiH salilaistena sahAbhiSecanam / vizadocchavasitena medinI kathayAmAsa kRtArthatAmiva // 3 // saMjI0-anubhUyeti / medinI bhUmirmahiSI ca dhvanyate / vasiSThena saMbhRtaH salilaistenAjena sahAbhiSecanamanubhUya vizadocchvasitena sphuTamubRdahaNena / prAnandanirmalocchavasitena ceti dhvanyate / kRtArthatAM guNavadbhartRlAbhakRtaM sAphalyaM kathayAmAseva / na caitAvatA pUrveSAmapakarSaH; prazaMsAparatvAt / 'sarvatra jayamanvicchet putrAdicchetparAjayam' ityaGgIkRtatvAcca // 3 // anvayaH-medinI vasiSThasaMbhRtaiH salilaiH tena saha abhiSecanama anubhUya, vizadocchvasitena kRtArthatAM kathayAmAsa iva / vyAkhyA-medamastyasyAmiti medinI medyati vA medinI-pRthivI mahiSI ca vasiSThena maharSiNA saMbhRtAni-abhimaMtrya prokSitAni taiH vasiSThasaMbhRtaiH salilaiH-jalaiH tena-ajena saha-sAkam abhiSecanaM = prokSaNam paTTAbhiSekam anubhUya-prApya vizadaM nirmalaM yat ucchvasitam-ubRhaNaM tena vizadocchavasitena Anandocchavasitena ceti dhvanyate kRtaH sampAditaH arthaH prayojanaM yayA sA tasyA bhAvastattA tAM kRtArthatAM svecchAnurUpapatilAbharUpaM sAphalyaM kathayAmAsa iva=jagAda iveti utprekSAyAm / samAsaH-vasiSThena saMbhRtAni taiH vasiSThasaMbhRtaiH / vizadaM yat ucchvasitaM tena vizadocchvasitena / kRtaH arthaH yayA sA tasyA bhAvastattA tAM kRtArthatAm / hindI-aja ke rAjyAbhiSeka ke samaya, vasiSTha jI ke dvArA abhimaMtrita jala se ( maMtra par3hakara chor3e jala se ) aja ke sAtha abhiSeka kA anubhava karake ( vaha jala jamIna para bhI par3A ) pRthivI ne sApha bhA~pa se tathA mahiSI indumatI ne Ananda se nirmala sA~sa lekara apanI saphalatA ko mAno kaha diyA // 3 // sa babhUva durAsadaH parairguruNA'tharvavidA kRtakriyaH / pavanAgnisamAgamo hyayaM sahitaM brahma yadastratejasA // 4 // saMjI-sa iti atharvavidA'tharvavedAbhijJena guruNA vasiSThena kRtakriyaH / atharvoktavidhinA kRtAbhiSekasaMskAra ityarthaH / so'jaH paraiH zatrubhirdurAsado durdharSo
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye babhUva / tathA hi-astratejasA kSatratejasA sahitaM yuktaM yadbrahma brahmatejo'yaM pavanAgnisamAgamo hi tatkalpa ityarthaH / 'pavanAgni' ityatra pUrvanipAtazAstrasyAnityatvAt 'dvandve ghi' ( pA. 2 / 232 ) iti nAgnizabdasya pUrvanipAtaH / tathA ca kAzikAyAm'ayamekastu lakSaNahetvoriti nirdezaH pUrvanipAtavyabhicAracihnam' iti / kSAtraNavAyaM durdharSaH kimayaM punarvasiSThamantraprabhAve satItyarthaH / atra manu:-'nAkSatraM brahma bhavati kSatraM nAbrahma vardhate / brahmakSatre tu saMyukta ihAmutra ca vardhate / / ' iti // 4 // ___ anvayaH--atharvavidA kRtakriyaH saH paraiH durAsadaH babhUva, hi asvatejasA sahitaM yat brahma ayaM pavanAgnisamAgamaH / __ vyAkhyA-pratha-lokamaMgalAya ajhate-prastUyate yat tat atharva atharva-vedavizeSaM vetti-jAnAtIti atharvavit tena athavaMvidA girati ajJAnamiti gurustena guruNA vasiSThena kRtA='atharvoktavidhinA vihitA kriyA-abhiSekasaMskAro yasya sa kRtakriyaH saH ajaH paraiH-zatrubhiH duHkhena AsAdyate yaH sa durAsadA=durgharSaH babhUva= jAtaH / tathAhi astrasya-zastrasya lakSaNayA kSatrasyetyarthaH tejaH-pratApastena astratejasA sahitaM-yuktaM yat brahma-brahmatejaH, ajaM punAtIti pavanaH vAyuH agniH vahnistayoH samAgamaH sammilanam iti pavanAgnisamAgamaH, pavanAgnisamAgamatulya ityarthaH / samAsaH-atharva vettIti atharvavit tena atharvavidA / duHkhena prAsAdyate yaH sa durAsadaH / pavanazca agnizca pavanAgnI tayoH samAgamaH pavanAgnisamAgamaH / astrasya tejastena astrtejsaa| hindI-atharva veda ke jAnane vAle guru vasiSTha jI ke dvArA rAjyAbhiSeka saMskAra kie jAne para vaha tejasvI aja zatru ke lie durAdharSa ho gyaa| ThIka ho hai / yaha kSAtra teja ke sAtha brAhma teja kA milanA, vAyu agni saMyoga ke samAna hotA hai| jaise vAyu ke saMyoga se agni bhayaMkara ho jAtA hai vaise hI kSAtra teja brAhma teja milane para asahya hotA hai / / 4 / / raghumeva nivRttayauvanaM tamamanyanta navezvaraM prjaaH| sa hi tasya na kevalAM zriyaM pratipede sakalAnguNAnapi // 5 // saMjI0-raghumiti / prajA navezvaraM tamajaM nivRttayauvanaM pratyAvRttayauvanaM raghumevAmanyanta / na kicidbhedakamastItyarthaH / kutaH ? hi yasmAt so'jastasya. ragho
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 153 kevalAmekAM zriyaM na prtipede| kiMtu sakalAnguNAn zauryadAkSiNyAdInapi pratipede / atastadguNayogAttabuddhiryuktetyarthaH / / 5 / / anvayaH-prajAH navezvaraM tam nivRttayauvanaM raghum eva amanyanta hi saH tasya kevalAM zriyaM na pratipede 'kintu' sakalAn guNAnapi pratipede / vyAkhyA-prakarSeNa jAyante iti prajAH janAH, IzituM zIlamasyAsau IzvaraH navaH nUtanazvAsau IzvaraH svAmI taM navezvaraM tam-ajam yUno bhAvaH yauvanaM, nivRttaM= pratyAgataM yauvanaM tAruNyaM yasya sa nivRttayauvanastaM nivRttayauvanaM raghum -dilIpasUnumeva amanyanta-manyante sma-avagacchanti smetyarthaH / tayobhadakaM kiMcidapi nAsIditi bhAvaH / kasmAt / hi-yataH saH-ajaH tasya-raghoH kevalAm-ekAm zriyaM zobhAM lakSmIzca na pratipede-na prApa, kintu sakalAn sampUrNAn guNyante iti guNAstAn -zauryAdIn dayAdAkSiNyAdIMzcApi pratipede prApa, ataH raghuguNasambandhAt raghubuddhiriti yuktameva / samAsaH-nivRttaM yauvanaM yasya sa taM nivRttayauvanam / navazvAsau IzvarastaM navezvaram / hindI-prajA ne nae rAjA aja ko, jisakI javAnI lauTa AI hai aisA raghu hI smjhaa| arthAt pitA putra kI bhinnatA kA kucha kAraNa na thaa| ThIka hI hai, isIlie ki usa aja ne mahArAja raghu kI rAjalakSmI ko hI nahIM pAyA kintu pitA ke sAre guNa bhI pAe the // 5 // adhikaM zuzubhe zubhaMyunA dvitayena dvayameva saMgatam / padamRddhamajena paitRkaM vinayenAsya navaM ca yauvanam // 6 / / saMjI0-adhikamiti dvayameva zubhaMyunA zubhavatA / 'zubhaMyustu zubhAnvitaH' ityamaraH / 'ahaMzubhamoryusa' (pA. 5 / 2 / 140 ) iti yusprtyyH| dvitayena saMgataM yutaM sadadhikaM zuzubhe / ki kenetyAha-padamiti / paitRkaM piturAgatam / 'RtaSThaJ' (pA. 4 / 3 / 78 ) iti ThapratyayaH / RddhaM samRddhaM padaM rAjyamajena, asyAjasya navaM yauvanaM vinayenendriyajayena ca / 'vijayo hIndriyajayastadyuktaH zAstramarhati' iti kAmandakaH / rAjyastho'pi prAkRtavanna dRpto'bhUdityarthaH // 6 //
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 raghuvaMzamahAkAvye anvaga:- dvayam eva zubhaMyunA dvitayena saMgataM sat adhikaM zuzubhe, ( kiM kenetyAha) paitRkaM RddhaM padam ajena asya navaM yauvanaM vinayena saMgataM sata zuzubhe / vyAkhyA-dvau avayavau, asya tat dvayameva su-pUjitaM bhAtIti zubham zubhamasti yasya sa zubhaMyuH zubhAnvitaH tena zubhaMyunA-zubhavatA dvitayena = dvayena saMgataM saMyutaM sat adhikaM-viziSTaM zuzubhe-azobhiSTa / ki kenetyAkAMkSAyAmAha piturAgataM paitRka = pituH sakAzAt prAptaM RddhaM-samRddhaM padaM-rAjyam ajena-yuvarAjena saMgatam, asyaajasya navaM-nUtanaM yauvanaM-tAruNyaM vinayena-prazrayeNa namratvena ca saMgataM sat zuzubhe / rAjye sthitopi ajaH kadAcit kiMcidapi garvito nAbhUdityarthaH / hindI-usa samaya do hI vastu, kalyANavAle donoM se milakara adhika zobhA ko prApta huI / eka to apane pitA se prApta samRddhizAlI rAjya aja se, aura dUsarA aja kA nava yauvana vinaya se yukta hokara // 6 // sadayaM bubhuje mahAbhujaH sahasodva gamiyaM vrajediti / aciropanatAM sa medinI navapANigrahaNAM vadhUmiva / / 7 / saJjI0-sadayamiti / mahAbhujaH so'jo'ciropanatAM navopagatAM medinI bhuvam / navaM pANigrahaNaM vivAho yasyAstAM navoDhAM vadhUmiva / sahasA balAtkAreNa cet / 'saho balaM sahA mArgaH' ityamaraH / iyaM medinI vaa| udvegaM bhayaM vrajediti hetoH / sadayaM sakRpaM bubhuje bhuktavAn / 'bhujo'navane' (pA. 1 / 3 / 66 ) ityAtmanepadam // 7 // anvayaH-mahAbhujaH saH aciropanatAM medinI navapANigrahaNAM vadhUm iva sahasA iyam udvegaM vrajet iti sadayaM bubhuje / vyAkhyA-mahAntau = dIghau bhujau-bAhU yasya sa mahAbhujaH saH ajaH aciraM= navA upanatA-upagatA tAm aciropanatAm medamasti asyAM sA medinI medyati vA medinI tAM medinI = pRthivIM pANiH gRhyate'smin karmaNi tat pANigrahaNaM navaM-nUtanaM sadya ityarthaH pANigrahaNaM--vivAhaH yasyAH sA tAM navapANigrahaNAM vahati udyate vA vadhUstAM vadhUm-navoDhAm iva-yathA sahasA balAtkAreNa avicAritena iyaM-medinI vadhUrvA udvegaM bhayaM vrajet = gacchet iti = hetoH dayayA sahitaM sadayaM-sAnukampa bubhuje-bhuktavAn /
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH samAsaH - mahAntau bhujau yasya sa mahAbhujaH / graciramupanatA tAm aciropanatAm / navaM pANeH grahaNaM yasyAH sA tAM navapANigrahaNAm / 155 hindI - mahAbAhu aja ne naI prApta huI pRthivI kA bhoga yaha samajha kara dayA - pUrvaka saralatA se karanA Arambha kiyA ki kaThoratA balAtkAra kA vyavahAra karane se yaha naI vivAhitA badhU ke samAna pRthivI ghabarA na jAya bhayabhIta na ho jAya ||7|| ahameva mato mahIpateriti sarvaH prakRtiSvacintayat / udadheriva nimnagAzateSvabhavannAsya vimAnanA kacit // 8 // saMjI0 - ahamiti / prakRtiSu prajAsu madhye sarvo'pi jana: / athavA-prakRtiSvityasyAhamityanenAnvayaH / vyavadhAnaM tu sahyam / sarvo'pi janaH prakRtiSvahameva mahIpatermato mahIpatinA manyamAnaH / ' matibuddhipUjArthebhyazca' ( pA. 3 |2| 188 ) iti vartamAne ktaH, 'ktasya ca vartamAne' ( pA. 2 / 3 / 67 ) iti SaSThI / ityacintayadamanyata / udadhernimnagAzateSvivAsya nRpasya kartuH / 'kartRkarmaNoH kRti ' ( pA. 2 / 3 / 65 ) iti kartari SaSTho / kvacidapi janaviSaye vimAnanA'vagaraganA tiraskAro nAbhavat, yato na kaMcidavamanyate'taH sarvo'pyahamevAsya mata ityamanyatetyarthaH ||8|| anvayaH - sarvaH api jana: prakRtiSu aham eva mahIpateH mataH iti acinta - yat, udadhe: nimnagAzateSu iva zrasya kvacit vimAnanA na abhavat / vyAkhyA--sarvaH=akhilo'pi jana: lokaH prakurvantIti prakRtayastAsu prakRtisu = prajAsu ahameva = mallakSaNavyaktireva mahyate = pUjyate iti mahI tAM pAtIti mahIpatistasya mahIpateH=rAjJo'jasya mataH = mAnyaH priya iti = itthamacintayat - vyacArayat udakAni=jalAni dhIyante'tra sa udadhistasya udadheH samudrasya nimnaM gacchantIti nimnagAH=nadyastAsAM zatAni teSu nimnagAzateSu iva yathA kvacit = kutrApi lokaviSaye vimAnanA = tiraskAraH na = nahi abhavat = prabhUt / yasmAt ko'pi jana: na tiraskriyate ataH sarvo'pi grahameva rAjJo mataH iti zramanyata / samAsaH - mahyAH patiH mahIpatistasya mahIpateH / nimnaM gacchantIti nimnagAstAsAM zatAni teSu nimnagAzateSu /
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 raghuvaMzamahAkAvye hindI-'aja ke rAjya meM' saba loga yahI vicArate the ki sArI prajA meM eka maiM hI mahArAja aja se sammAnita huuN| arthAt ve sabase adhika mujhe mAnate haiN| 'kyoMki' hajAroM nadiyoM meM eka sA vyavahAra karane vAle samudra kI taraha aja kA kisI bhI jana ke prati tiraskAra kA vyavahAra nahIM hotA thA // 8 // na kharo na ca bhUyasA mRduH pavamAnaH pRthivIruhAniva / sa puraskRtamadhyamakramo namayAmAsa nRpAnanuddharan / / 6 / / saMjI0-neti / sa nRpo bhUyasA bAhulyena kharastIkSNo na / bhUyasA mRduratimRdurapi na / kiMtu puraskRtamadhyamakramaH san, madhyamaparipATImavalambyetyarthaH / pavamAno vAyuH pRthivIruhAMstarUniva nRpAnanuddharannanutpATayanneva namayAmAsa / atra kAmandaka:'mRduzcedavamanyeta tIkSNAdudvijate janaH / tIkSNazcaiva mRduzcaiva prajAnAM sa ca saMmataH // ' iti // 9 // anvayaH-saH bhUyasA kharaH na, bhUyasA mRduH 'api' na kintu puraskRtamadhyamakramaH san pavamAnaH mahIruhAn iva nRpAn anuddharan namayAmAsa / vyAkhyA-saH=nRpo'jaH atizayena bahu bhavatIti bhUyastena bhUyasA bAhulyena khamindriyaM rAti-abhibhavatIti kharaH tIkSNaH na nahi bhUyasA mRdyate iti mRduH komalaH na kintu puraskRtaH svIkRtaH-avalambitaH madhyamaH = madhye bhavaH kramaH-paripATI yena sa puraskRtamadhyamakramaH san pavate'sau pavamAnaH = vAyuH, prathate iti pRthivI bhUmistasyAM rohantIti pRthivIruhAstAn pRthivIruhAn = vRkSAn iva-yathA nRpAn = bhUpAlAn uddharati utpATayatIti uddharan na uddharan anuddharan-anutpATayan eva namayAmAsa = vinamrAn kRtavAn / mamAsaH-madhye bhavaH madhyamaH madhyamazcAsau kramaH madhyamakramaH puraskRtaH madhyamakramo yena sa puraskRtamadhyamakramaH / mahyAM rohantIti mahIruhAstAn mahIruhAn / na uddharan anuddharan / hindI-rAjA aja na to adhika kaThora the aura bahuta komala hI the, kintu bIca ke mArga ko svIkAra kara apane zatru rAjAoM ko gaddI se utAre binA hI
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH usa prakAra namra kara diyA, jaise ki madhyama vega se bahane vAlA vAyu vRkSoM ko ukhAr3e binA mukA detA hai // 9 // atha vIkSya raghuH pratiSThitaM prakRtiSvAtmajamAtmavattayA / viSayeSu vinAzadharmasu tridivastheSvapi niHspRho'bhavat // 10 // saMjI0-atheti / atha raghurAtmajaM putramAtmavattayA nirvikAramanaskatayetyarthaH / / 'udayAdiSvavikRtirmanasaH sattvamucyate / AtmavAnsattvavAnuktaH' ityutpalamAlAyAm / prakRtiSvamAtyAdiSu pratiSThitaM rUDhamUlaM vIkSya jJAtvA vinAzo dharmo yeSAM teSu vinAzadharmasu / anityeSvityarthaH / 'dharmAdanickevalAt' (pA. 5 / 4 / 124 ) ityanicpratyayaH samAsAntaH / tridivastheSvapi viSayeSu zabdAdiSu niHspRho nirgateccho'bhavat // 10 // anvayaH-atha raghuH Atmajam AtmavattayA prakRtiSu pratiSThitaM vIkSya, binA. zadharmasu tridivastheSu api viSayeSu niHspRhaH abhavat / vyAkhyA-atha = anantaram raghuH rAjA AtmanaH-svasmAt jAtaH-utpannastamAtmajam=putramityarthaH AtmAsyAsti iti prAtmavAn-sattvavAn Atmavato bhAvaH AtmavattA tayA AtmavattayA vikArahInacittatayA ityarthaH, prakRtiSu-amAtyAdiSu pratiSThitaM-prarUDhamUlatayA sthitam vIkSya-avalokya = jJAtvetyarthaH dharati dhriyate vA dharmaH vinAzaH anityaH dharmaH- svabhAvo yeSAnte vinAzadharmANasteSu vinAzadharmasu nAzavatsu, ityarthaH tisRSvapi avasthAsu dIvyanti-krIDanti yatra sa tridivastasmin tiSThanti te tridivasthAsteSu tridivastheSu api viSayeSu-bhogyeSu zabdAdiSu nirgatA spRhA yasya sa nispRhaH-nirIhaH abhavat-jAtaH / __ samAsaH-vinAzaH dharmaH yeSAnte vinAzadharmANasteSu vinAzadharmasu / tridive tiSThantIti tridivasthAsteSu tridivastheSu / visinvanti-nibadhnanti indriyANIti viSayAsteSu vissyessu| hindI-isake pazcAt mahArAja raghu yaha jAna kara ki merA putra aja vikArahIna bhAva se, maMtrI prajAoM meM sthira (baddhamUla) ho gayA hai ataH nAza ko prApta hone vAle svargIya bhogoM meM bhI nispRha ho gyaa| arthAt saba sukhoM ke bhogoM ko tyAga diyA // 10 //
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 raghuvaMzamahAkAvye kuladharmazcAyamevetyAhaguNavatsutaropitazriyaH pariNAme hi diliipvNshjaaH| padavIM taruvalkavAsasAM prayatAH saMyaminAM prapedire // 11 // saMjI0-guNavaditi / dilIpavaMzajAH pariNAme vArdhake guNavatsuteSu ropitazriyaH sthApitalakSmIkAH prayatAzca santaH taruvalkAnyeva vAsAMsi teSAM saMyaminAM yatInAM padavI prapedire / yasmAttasmAdasyApIdamucitamityarthaH // 11 // anvayaH--dilIpavaMzajAH pariNAme guNavatsutaropitazriyaH prayatAH santaH taruvalkavAsasAM saMyaminAM padavI prpedire| vyAkhyA-dilIpasya etannAmakamahArAjasya vaMzaH anvayastasmin jAtAH= utpannAH, iti diliipvNshjaaH| pariNamanaM pariNAmastasmin pariNAme-vArdhake guNAH dayAdAkSiNyAdayaH zauryAdayazca santi yeSu te guNavantaH, guNavantazca te sutAHputrAH, guNavatsutAsteSu ropitA sthApitA zrIH rAjyalakSmIH yaiste guNavatsutaropitazriyaH / prayatante iti prayatAH pavitrAH santaH valati iti valkayati vA valkaM tarantIti taravaH tarUNAM-vRkSANAM valkAni = tvacaH, tAnyeva vAsAMsi-vastrANi yeSAM te teSAM taruvalkavAsasAM saMyamaH=niyamaH asti yeSAnteSAM saMyaminAM-yatibrahmacAriNAM padyate anayA sA padavI tAM padavIM-mArga prapedire jagmuH / ataH raghorapi tanmArgAnusaraNaM sarvathA ucitameveti bhAvaH / samAsaH-dilIpasya vaMzastasmin jAtAH dilIpavaMzajAH / guNavantazca te sutAH guNavatsutAsteSu ropitA zrIH yaste guNavatsutaropitazriyaH / tarUNAM valkAni eva vAsAMsi yeSAM te taruvalkavAsasasteSAM taruvalkavAsasAm / hindI-dilIpa ke vaMza meM utpanna hue rAjA bur3hautI meM apane guNavAn putroM ko rAjalakSmI ( rAjakAja ) sauMpakara aura pavitra hokara vRkSa kI chAla kA vastra pahanane vAle yatiyoM ke ( saMnyAsiyoM ke ) mArga kA anusaraNa karate the| arthAt cana meM cale jAte the // 11 // tamaraNyasamAzrayonmukhaM zirasA veTanazobhinA sutaH / pitaraM praNipatya pAdayoraparityAgamayAcatAtmanaH / / 12 / /
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH saMjI0-tamiti / araNyasamAzrayonmukhaM vanavAsodyuktaM pitaraM taM raghu suto'jaH / veSTanazobhinoSNISamanohareNa zirasA pAdayoH praNipatya / aatmno'prityaagmyaact| mAM parityajya na gantavyamiti prArthitavAnityarthaH // 12 // anvayaH-araNyasamAzrayonmukhaM pitaraM tam sutaH veSTanazobhinA zirasA pAdayoH praNipatya AtmanaH aparityAgam, ayAcata / vyAkhyA-aryate'treti araNyam araNye-vane samyag prAzrayaH vAsastasmin unmukhaH utsukaH-udha ktaH, iti araNyasamAzrayonmukhastam, araNyasamAzrayonmukham pAtIti pitA taM pitaramjanakaM taM-raghum, sUyate smeti sutaH putraH-ajaH veSTayate yat tat veSTanam . veSTanena-uSNISeNa vastrarUpeNetyarthaH zobhate tacchIlamiti veSTanazobhi, tena veSTanazobhinA kirITazobhinA vA zirasA-mastakena pAdayoH=caraNayoH praNipatya-prakarSaNa nipatya-praNamyetyarthaH AtmanaH svasya paritastyAgaH parityAgaH na parityAgaH, aparityAgastamaparityAgam-aviyogam ayAcata-yAcitavAn / mAM tyaktvA bhavatA vanaM na gantavyamiti prArthitavAnityarthaH / ____samAsaH--araNye samAzrayastatra unmukhaH iti araNyasamAzrayonmukhaH tam araNyasamAzrayonmukham / veSTanena zobhate tacchIlaM tena vessttnshobhinaa| na parityAgaH aparityAgastam aparityAgam / hindI-vanavAsa ko udyata pitA raghu se aja ne pagar3I se manohara zira se caraNoM meM praNAma karake apane ko na chor3ane kI yAcanA kI / arthAt mujhe chor3akara Apa vana meM na jAveM aisI prArthanA aja ne raghu se kI / / 12 / / raghurazrumukhasya tasya tatkRtavAnIpsitamAtmajapriyaH / na tu sarpa iva tvacaM punaH pratipede vyavarjitAM zriyam / / 13 / / . saMjI-raghuriti / AtmajapriyaH putravatsalo raghuH / azrUNi mukhe yasya tasyAzrumukhasyAjasya tadaparityAgarUpamIpsitamabhilaSitaM kRtavAn / kiMtu sarpastvacamiva vyapavarjitAM tyaktAM zriyaM punarne pratipede na prApa // 13 // anvayaH-AtmajapriyaH raghuH zrazramukhasya tasya tat Ipsitam kRtavAn, kintu sarpaH tvacam i vyapavarjitAM zriyaM puna: na pratipede /
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 raghuvaMzamahAkAvye ___ vyAkhyA-AtmanaH jAtaH iti AtmajaH prINAtIti priyaH AtmajaH-putraHpriyaH-abhISTaH yasya sa AtmajapriyaH sutavatsala ityarthaH raghuH mahArAjaH, azrUNi= netrajalAni mukhe-Anane netrayorityarthaH, yasya sa tasya azrumukhasya tasya-ajasya tat= aparityAgarUpam yat Ipsitam-abhilaSitaM manorathamityarthaH kRtavAn akarot tu = kintu sapaNaM sarpaH, sohasyAstIti sarpaH bhujaMgamaH tvam-nirmokam iva-yathA vyapavarjitAM parityaktAM putrAya dattAmityarthaH zriyaM-rAjyalakSmI punaH bhUyaH na pratipede-na praap| samAsaH-AtmajaH priyo yasya sa AtmajapriyaH / azrUNi mukhe yasya sa tasya, azrumukhasya / hindI-apane putra ko pyAra karanevAle mahArAja raghu ne A~sutroM se bhare mukhavAle aja kI usa ( na chor3anA ) icchA ko kara diyaa| arthAt vana meM nahIM gye| kintu jaise sA~pa apanI keMcula ko chor3akara punaH grahaNa nahIM karatA, vaise hI raghu ne tyAgI huI rAjyalakSmI ko punaH svIkAra nahIM kiyA // 13 // sa kilAzramamantyamAzrito nivasannAvasathe purAvahiH / samupAsyata putrabhogyayA snuSayevAvikRtendriyaH zriyA // 14|| saMjI-sa iti / sa raghuH kilAntyamAzrama pravrajyAmAzritaH purAnnagarAbahirAvasathe sthAne nivasannavikRtendriyaH / jitendriyaH sannityarthaH / ata eva snuSayeva vadhveva putrabhogyayA na svbhogyyaa| zriyA samupAsyata zuzruSitaH / jitendriyasya tasya snuSayeva zriyApi puSpaphalodakAharaNAdizuzrUSAvyatirekeNa na kicidapekSitamAsIdityarthaH / atra yadyapi 'brAhmaNAH pravrajanti' iti zruteH / 'pAtmanyagnInsamAropya brAhmaNaH pravrajedgRhAt' ( 6 / 38 ) iti manusmaraNAt / 'mukhajAnAmayaM dharmo yadviSNoliGgadhAraNam / bAhujAtorujAtAnAmayaM dharmo na vidyateH / ' iti niSedhAcca brAhmaNasyaiva pravajyA na kSatriyAderityAhuH / tathApi 'yadahareva virajettadahareva pravrajet' ityAdizrutestraivarNikasAdhAraNyAt / 'trayANAM varNAnAM vedamadhItya catvAra AzramAH' iti sUtrakAravacanAt / 'brAhmaNaH kSatriyo vApi vaizyo vA pravrajedgRhAt' (manu. 10 / 117 ) iti smaraNAt / 'mukhajAnAmayaM dharmo vaiSNavaM liGgadhAraNam / bAhu
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH jAtorujAtAnAM tridaNDaM na vidhIyate / ' iti niSedhasya tridaNDaviSayatvadarzanAcca / kutracibrAhmaNapadasyopalakSaraNamAcakSANAH kecitvarNikAdhikAra pratipedire / tathA sati 'sa kilAzramamantyamAzritaH' ( 8 / 14 ) ityatrApi kavinApyayameva pakSo vivakSita iti pratImaH / anyathA vAnaprasthAzramatayA vyAkhyAte 'vidadhe vidhimasya naiSThikaM yatibhiH sArdhamanagnimagnicit' ( 8 / 25) iti vakSyamANenAnagnisaMskAreNa virodhaH syAt; agnisaMskArarahitasya vAnaprasthasyaivAbhAvAt ityalaM prAsaGgikena // 14 // anvayaH-saH kila antyam pAzramam zrAzritaH purAt bahiH zrAvasathe nivasana avikRtendriyaH san snuSayA iva putrabhogyayA zriyA samupAsyata / vyAkhyA-saH raghuH kila prasiddham ante bhavo'ntyazvAsau AzramaH antyAzramastam, antyAzramaM saMnyAsAzram AzritaH gataH purAt-nagarAt bahiH bAhye pAvasanti prAgatya vasanti asmin tat pAvasathaM tasmin Avasathe pAzrame vasan= nivasan indrasyAtmanaH liGgAni indriyANi, na vikRtAni avikRtAni, avikRtAni vikAramaprAptAni-jitAnItyarthaH indriyANi hRSIkANi cakSurAdInItyarthaH, yasya saH avikRtendriyaH ata eva snautIti snuSA tayA snuSayA-vadhvA iva-yathA bhoktu yogyA bhogyA, putreNa sutena bhogyA abhyavahAryA pAlanIyA ceti tayA putrabhogyayA na tu svabhogyayetyarthaH zriyA lakSmyA samupAsyata=sevitaH zuzrUSitaH / vazIkRtendriyasya raghoH putravadhvA iva rAjalakSmyApi puSpaphalajalAharaNAdisevAtiriktaM na kimapi apekssitmaasiidityrthH| ___samAsaH-putreNa bhogyA putrabhogyA tayA putrbhogyyaa| avikRtAni indriyANi yasya saH avikRtendriyH| hindI-vaha raghu saMnyAsa lekara nagara ke bAharI sthAna meM rahate hae, jitendriya hokara, putravadhU ke samAna putra ke bhogane yogya rAjalakSmI se sevita hote rhe| arthAt jisa pRthivI para aja rAja karatA thA, vaha jitendriya raghu kI puSpaphala jala dekara patohU kI taraha sevA karatI thI // 14 // prazamasthitapUrvapArthivaM kulamabhyudyatanUtanezvaram / nabhasA nibhRtendunA tulAmuditArkeNa samAroha tat // 15 //
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 raghuvaMzamahAkAvye sanI--prazameti / prazame sthitaH pUrvapArthivo raghuryasya tat / abhyudyato'bhyudito nUtanezvaro'jo yasya tat / prasiddhaM kulaM nibhRtendunA'stamayAsannacandreNoditANa prakaTitasUryeNa ca nabhasA tulAM sAdRzyaM samAruroha prApa / na ca 'nabhasA tulAm' ityatra 'tulyArthaM :-' ( pA. 2 / 3 / 72 ) ityAdinA pratiSedhastRtIyAyAH / tasya sadRzavAci'tulA' zabdaviSayatvAt / 'kRSNasya tulA nAsti' iti prayogAt, asya ca sAdRzyavAcitvAt // 15 // anvayaH-prazamasthitapUrvapArthivam, abhyudyatanUtanezvaraM tat kulaM nibhRtendunA u.datArkeNa ca nabhasA tulAM samAruroha / vyAkhyA-prakarSaNa zamaH prazamastasmin prazame-zAntimArga sthitaH vartamAnaH pUrvaH-prathamaH pArthivaH rAjA raghuH yasya tat prazamasthitapUrvapArthivam / abhyudyataH= abhyuditaH nUtanaH=taruNaH IzvaraH prabhuH-aja ityarthaH yasya tat abhyudyatanUtanezvaram tat-prasiddhaM kolatIti kulam ku-bhUmi lAtIti ko lIyate iti vA kulam vaMzaH sUryakulamityarthaH / nibhRtaH astaMgataprAyaH indu-candraH yasya tattena nibhRtendunA uditaH prakaTitaH arcyate-pUjyate iti arkaH, ayaMte = stUyate iti vA arkaH-sUryaH yasya tattena uditArkeNa nahyate meghariti nabhaH na babhasti, nabhate, iti vA nabhastena nabhasA =AkAzena tolyate'nayA sA tulA tAM tulAM-sAdRzyam, smaarurohavaap| samAsaH-pUrvazcAsau pArthivaH pUrvapArthivaH, prazame sthitaH pUrvapArthivo yasya tat prazamasthitapUrvapArthivam / abhyudyataH nUtanaH IzvaraH yasya tat abhyudyatanUtanezvaram / nibhRtaH induryasya tattena nibhRtendunA / uditaH arkaH yasya tattena uditANa / hindI-jisakA pahalA rAjA raghu saMnyAsa mArga meM sthita hai aura nayA aizvaryazAlI rAjA aja rAjyAsana para virAjamAna haiM vaha sUryavaMza, usa AkAza kI samAnatA ko prApta kara rahA thA jisakA candra nA to asta ho rahA hai aura sUrya udita ho rahA hai / / 15 / / yatipArthivaliGgadhAriNau dahazAte raghurAghavau janaiH / apavargamahodayArthayorbhuvamaMzAviva dharmayogato / / 16 / /
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH . 163 maMjI0-yatIti / yatirbhikSuH / pArthivo raajaa| tayoliGgadhAriNau raghu. rAghavau raghutatsutau / apvrgmhodyaarthyormokssaabhyudyphlyoH| dharmayoH nivartakapravatakarUpayorityarthaH / bhuvaM gatau bhUlokamavatIrNAvazAviva / janairdadRzAte dRSTau // 16 / / anvayaH-yatipArthivaliMgadhAriNau raghurAghavau apavargamahodayArthayoH dharmayoH bhunaM gatau aMzo iva janaiH dadRzAte / vyAkhyA--yatate iti yatiH bhikSuH nirjitasandriyasamUhaH ityarthaH / pRthivyA IzvaraH pArthivaH rAjA ceti yatipArthivau, tayoH liGga = cihna dhArayataH tau yatipArthivaliMgadhAriNau / raghuH-dilIpasUnuH rAghavaH ajazceti raghurAghavau / apavarjanamiti apavarga:=muktiH mahodayaH abhyudayaH= arthaH prayojanaM phalaM yayostayoH, apavargamahodayArthayoH / dharataH nivartakapravartakarUpeNa yau tau dhauM tayoH dharmayoH nivartakapravartakarUpayoH, bhavatIti bhUH, tAM bhuvaM bhUmi gatau-avatIrNI, aMzau-bhAgau iva = yathA janaiH lokaiH dadRzAte avlaukitau-dRssttaavityrthH| ___ samAsaH-yatizca pArthivazceti yatipArthivau tayoH liMgaM dhArayataH yau tau yatipArthivaliMgadhAriNau / raghuzca rAghavazcati rghuraaghvau| apavargazca mahodayazca iti apavargamahodayau tau evArthaH yayostau, tayoH apvrgmhodyaarthyoH| hindI-saMnyAsI tathA rAjA ke cihna ko dhAraNa kiye hue raghu aura usake putra aja ko logoM ne aise dekhA ki mAno mokSa aura aizvarya dene vAle, do dharmoM ke bhUloka meM Aye hue aMza ho / arthAt raghu ko apavarga kA aMza, tathA aja ko aihika aizvarya ke aMza ke rUpa meM dekhA // 16 // ajitAdhigamAya mantribhiryu yuje nItivizAradairajaH / anapAyapadopalabdhaye raghurAptaH samiyAya yogibhiH // 17 // saMjo0-ajiteti / ajo'jitAdhigamAyAjitapadalAbhAya nItivizAradairnItimantribhiyuyuje saMgataH / raghurapyanapAyipadasyopalabdhaye mokSasya prAptaye yathArthadarzino yathArthavAdinazcAptAH tairyogibhiH samiyAya sNgtH| ubhayatrApyupAyacintArthamiti zeSaH // 17 // anvayaH-ajaH ajitAdhigamAya nItivizAradaiH maMtribhiH yuyuje. raghuH anagAyipadopalabdhaye prAptaiH yogibhiH samiyAya /
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA- ajaH rAjA, na jitamiti ajitam, ajitasya = aprAptasya adhigamaH prAptistasmai ajitAdhigamAya aprAptapadalAbhAyetyarthaH zaradi bhavaH zAradaH viziSTaH, viparIto vA zAradaH iti vizAradaH / nIto-naye vizAradAH paNDitAstaiH nItivizAradaH- nItizAstrapaNDitai rityarthaH / maMtra:=guptabhASaNamasti yeSAnte maMtriNaH avazyaM maMtrayante iti vA maMtriNastaiH maMtribhiH amAtyaiH yuyuje-saMgataH, raghuH= pUrvarAjaH api apAyo'sti asya tat apAyi na apAyi, iti anapAyi anapAyi ca tat padamiti anapAyipadam, anapAyipadasya = avinAzisthAnasya mokSasyetyarthaH, "upalabdhiH-prAptistasyai anapAyipadolabdhaye, mokSaprAptaye, Apyante sma iti prAptAH yayArthadarzinaH yathArthavAdinazca taiH prAptaH yojanaM yogaH, yogaHcittavRttinirodhaH asti yeSAnte yoginastaiH yogibhiH saha samiyAya-saMgataH tattadupAyavicAraNAyeti shessH| samAsaH-na jitamiti, ajitaM tasya adhigamastasmai ajitAdhigamAya / nItau vizAradAstaiH nItivizAradaH / na apAyi, anapAya, anapAyaM ca tat padamiti, anapAyipadaM tasya upalabdhistasyai anapAyipadopalavdhaye / hindI-eka aura aja nIti zAstra ke vidvAna mantriyoM ke sAtha na jIte hue pradezoM kI prApti ke lie mile, arthAt digvijaya kA vicAra karane lge| tathA dUsarI aura radhu bhI avinAzI mokSa pada ko pAne ke lie yathArthavAdI tatvadarzI yogiyoM se mile, arthAt mokSa kI prApti ke upAya socane ke lie yogiyoM se mile // 17 // nRpatiH prakRtIravekSituM vyavahArAsanamAdade yuvA / paricetumupAMzu dhAraNAM kuzapUtaM pravayAstu viSTaram // 18 // saMjI0-nRpatiriti / yuvA nRpatirajaH prakRtIH prajAH kAryArthinIravekSitum / duSTAduSTaparijJAnArthamityarthaH / vyavahArAsanaM dharmAsanam / prAdade svIcakAra / pravagAH sthaviro nRpatI raghustu / 'pravayAH sthaviro vRddhaH' ityamaraH / dhAraNAM cittasyaikAgratAM paricetumabhyasitum / upAMzu vijane / 'upAMzu vijane proktam' iti halAyudhaH / kuzaH pUtaM viSTaramAsanamAdade / 'yamAdiguNasaMyukte manasaH sthitirAtmani / dhAraNA procyate sadbhiryogazAstravizAradaH // ' iti vaziSThaH // 18 //
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH mantrayaH yuvA nRpatiH prakRtIH avelituM vyavahArAsanam bhAdade, pravayAH nRpatistu dhAraNAM paricetum upAMzu kuzapUtaM viSTaram aadde|| vyAkhyA-yautoti yuvA-taruNaH nan-janAn pAti rakSatIti nRpatiH rAjA majaH prakurvantIti prakRtayastA prakRtI:-prajAH kAryArthinIrityarthaH pravekSitum avalokayitum ayaM sajanaH ayaM duSTo daNDanIyaH iti parijJAnAyetyarthaH / vi-nAnA sandehaharaNaM vyavahAraH, vyavahArasya-nyAyasya dharmasyetyarthaH AsanaM-pIThamiti vyavahArAsanam prAdade svIcakAra / pragataM vayaH yasyAsau pravayAH sthaviraH-vRddhaH nRpatistu dhArayati cittaM sA dhAraNA tAM dhAraNAM=cittaikAgratAM paricetum abhyasitum upagatAH aMzavaH= kiraNAH yatra tat upAMzu-vijane kuzaH-darbhaH pUtaH pavitra iti tam kuzapUtaM vistIyate'sau viSTarastaM viSTaram Asanam Adade-samAdhitatparo'bhUdityarthaH / samAsaH-vyavahArasyAsanamiti vyavahArAsanam tat / kuzaH pUtastaM kuzapUtan / hindI-javAna rAjA praja, janatA ke kAryoM kA nyAya karane ke lie dharmAsana para baiThate the aura bUr3he rAjA raghu apane mana kI ekAgratA kA abhyAsa karane ke lie ekAnta meM kuzA ke pavitra Asana para baiThate the // 18 // anayatprabhuzaktisaMpadA vazameko nRtInanantarAn / aparaH praNidhAnayogyayA. mamataH pazna zarIragocarAna / / 16 / / saMjI0-anayaditi / ekojyatamaH / maja ityarthaH / anantarAnsvabhUmyanantarAnRpatInyAtavyapAThiNagrAhAdIn prabhuzaktisaMpadA kozadaNDamahimnA bazaM svAyattatAmanayat / 'kozo daNDo balaM caiva prabhuzaktiH prakIrtitA' iti mitAkSarAyAm / aparo raghuH praNidhAnayogyayA samAdhyamyAsena / "yogAbhyAsArkayoSitoH' iti vizvaH, zarIragocarAndehAzrayAnpazca marutaH prANAdInvazamanayat / 'prANo'pAnaH samAnazodAnavyAnau ca vAyavaH / zarIrasthAH' ityamaraH // 19 // anvayaH-ekaH anantarAn nRpatIn prabhuzanisaMpadA vazam anayata, aparaH praNidhAnayogyayA zarIragocarAn paJca marutaH vazamanayat / vyAkhyA-eka:-ajaH antaM rAtIti antaraM na antare-svarAjyamadhye ye te mananta rAstAn anantarAn = viSayAnantarAn-zatrUnityarthaH / prabhavatIti prabhuH
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 raghuvaMzamahAkAvye svAmI, zakyate'nayA iti zaktiH kozadaNDabalAni, prabhoH svAminaH zaktiH= kozAdirUpA tasyAH sampat-mahimA tayA prabhuzaktisampadA vazaM-svAyattatAm anayat-nItavAn / aparaH raghuH praNidhIyate iti praNidhAnam avadhAnam samAdhirityarthaH praNidhAnasya samAdheH yogAya prabhavatIti yogyA abhyAsastayA praNidhAnayogyayA zarIraM = dehaH gocaraH viSayaH yeSAnte tAn zarIragocarAn paJca-paJcasaMkhyakAn mriyante ebhirvinA vA te marutaH vAyavaH -prANApAnasamAnodAnavyAnA ityarthaH, tAn vazaM-svAdhInatAmanayat prANApAnAdInajayadityarthaH / ___samAsa:-prabhoH zaktistasyAH saMpat tayA prabhuktisaMpadA / praNidhAnasya yogyA tayA praNidhAnayogyayA / zRNAti zIryate vA zarIraM gocaraH yeSAnte tAn zarIragocarAn / na antaraM yeSAM te tAn anantarAn / hindI-aja ne prabhuzakti ( kozadaNDa senA kI sAmarthya ) se apanI sImA ke samIpa meM rahane vAle zatruoM ko apane baza meM kara liyaa| aura raghu ne samAdhi ke abhyAsa se ( yogabala se ) zarIra ke bhItara rahane vAle pA~coM prANa, apAna, samAna, udAna, vyAna nAmaka vAyunoM ko apane vaza meM kara liyA arthAt jIta liyA // 19 // akarodacirezvaraH kSitau dviSadArambhaphalAni bhasmasAt / itaro dahane svakarmaNAM vavRte jJAnamayena vahninA // 20 // saMjI0-prakaroditi / acirezvarojaH kSitau dviSatAmArambhAH karmANi teSAM phalAni bhasmasAdakarot kAtlyana bhasmIkRtavAn / 'vibhASA sAti kAsnye' (pA. 5 / 4 / 52 ) iti sAtipratyayaH / itaro raghurjJAnamayena AtmajJAnapracureNa vahninA pAvakena karaNena svakarmaNAM bhavabIjabhUtAnAM dahane bhasmIkaraNe vavRte / svakarmANi dagdhu pravRtta ityarthaH / 'jJAnAgniH sarvakarmANi bhasmasAtkurute'rjuna' iti gItAvacanAt // 20 // panvayaH-acirezvaraH kSitau dviSadArambhaphalAni bhasmasAt akarot / itaraH jJAnamayena vahninA svakarmaNAM dahane vavRte / vyAkhyA-na ciramaciraM nUtanaH IzvaraH svAmI, iti pracirezvaraH ajaH kSiyatIti kSitistasyAM kSitau pRthivyAM dviSantIti dviSatasteSAM dviSatAM zatraNAm
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhraSTamaH sargaH prArabhyante ityArambhAH = karmANi teSAM phalAni = pariNAmAH tAni dviSadArambhaphalAni kRtsnaM phalaM bhasma, saMpadyate iti bhasmasAt = prakarot = saMpUrNatayA bhasmIkRtavAn / itaraH=raghuH jJAnaM pracuramiti jJAnamayam tena jJAnamayena = tattvajJAnapracureNa vahati vyamiti vahnistena vahninA zragninA svasya karmANi svakarmANi teSAM svakarmaNAM = saMsArabIjabhUtAnAM dahane = bhasmasAtkaraNe vavRte = pravartate sma janmAntare kRtAni svakarmANi dagdhu N pravRtta ityarthaH / 167 dviSadArambhaphalAni / aciramIzvara iti samAmaH - - dviSatAm zrArambhAsteSAM phalAni tAni svasya karmANi teSAM svakarmaNAm, IzituM zIlamasyeti IzvaraH, acirezvaraH / hindI - naye rAjA aja ne pRthivI para apane saba zatruoM ko kucAloM ko naSTa kara diyA, tathA raghu ne apane tattvajJAna rUpI agni se saMsAra meM Ane ke kAraNa bIjabhUta svakarmoM ko bhasma kara diyA // 20 // paNabandhamukhAnguNAnajaH SaDupAyukta samIkSya tatphalam / ghurapyanayad guNatrayaM prakRtisthaM samaloSTakA canaH // 21 // saMjI0 - paNabandheti / 'paNabandhaH saMdhiH' iti kauTilyaH / ajaH paraNabandhamukhAn / saMdhyAdInSaDguNAn / 'saMdhirnA vigraho yAnamAsanaM dvaidhamAzrayaH / SaDguNAH " ityamaraH / tatphalaM teSAM guNAnAM phalaM samIkSyAlocya / upAyukta / phaliSyantameva guNaM prAyuGktetyarthaH / 'propAbhyAM yujerayajJapAtreSu' ( pA. 1 | 3|64 ) ityAtmanepadam / samastulyatayA bhAvito loSTo mRtpiNDaH kAJcanaM suvarNaM ca yasya sa samaloSTakAJcanaH niHspRha ityarthaH / 'loSTAni leSTavaH puMsi' ityamaraH / raghurapi guNatrayaM satvAdikam / 'guNAH sattvaM rajastamaH' ityamaraH / prakutau sAmyAvasthAyAmeva tiSThatIti prakRtisthaM punarvikArazUnyaM yathA tathA'jayat // 21 // anvayaH - ajaH paNabandhamukhAn SaD guNAn tatphalaJca samIcya upAyukta, samaloSTakAJcanaH raghuH api prakRtisthaM guNatrayam zrajayat / vyAkhyA - prajaH = rAjA paraNanaM paNaH, khanyate iti mukham bandhanaM bandhaH paraNasya bandhaH paNabandhaH / paNabandha: - sandhiH mukham - prAdi yeSAnte paNabandhamukhAstAn paraNa
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 raghuvaMzamahAkAvye bandhamukhAn SaD =SaTasaMkhyakAn guNyante iti guNAstAn guNAn saMdhivigrahAdIn teSAM-guNAnAM phalaM pariNAmamiti tatphalaM samIkSya = vicArya upAyukta Ayukta, loSTatIti loSTaH, kAcate-dIpyate iti kAnaM, samA tulyaH, tulyatvena bhAvita ityarthaH, loSTaH mRtpiNDaH kAJcanaM suvarNazca yasya sa samaloSTakAJcanaH raghuH saMnyAsinRpaH api guNAnAM satvarajastamasA trayamiti guNatrayaM prakRSTA kRtiH kArya yasyAH sA prakRtiH prakarotIti prakRtiH-guNAnAM sAmyAvasthA tasyAM tiSThatIti tat prakRtisthaM-vikArazUnyaM yathA syAttathA ajayat =ajaiSIt jitavAnityarthaH / / samAsa:--paraNasya bandhaH pararAbandhaH, sa mukhaM yeSAM te tAn paraNabandhamukhAn / teSAM phalaM tatphalam tat / prakRtau tiSThalagAke tat prakRtistham / samaH loSTaH kAJcanaM ca yasya sa samaloSTakAzcanaH / hindo-nRpati aja, saMdhi, vigraha, yAna, Asana, tathA Azraya dvaidhIbhAva ina chaH guNoM kA pariNAma samyaka prakAra se vicAra kara inakA prayoga karatA thA aura miTTI tathA sone ko samAna samajhane vAle raghu ne bhI prakRti meM rahane vAle ( satva, raja, tamaH ) tInoM guNoM ko jIta liyA / / 21 / / na navaH prabhugaphalodayAsthirakarmA virarAma karmaNaH / na ca yogavivena yetaraH sthiradhArA paramAtmadarzanAt // 22 // saMno-ti / sthira kartA phalodayakarmakArI navaH prabhuraja mA phalodayAt phalasiddhaparyantaM karmaNa prArambhAnna na nivRttaH / 'jugupsAvirAmapramAdArthAnAmupasaMkhyAnam' (vA. 1079 ) ityapAdAnAtpaJcamI 'vyAGaparibhyo ramaH' (pA. 1 / 3 / 83) iti parasmaipadam / sthiraghonizcalacitto navetaro raghuzcAparamAtmadarzanAt paramAtmasAkSAtkAraparyantaM yogavidheraikyAnusaMdhAnAnna virarAma // 22 // anvayaH-sthirakarmA navaH prabhuH AphalodayAt karmaNaH na virarAma, sthiradhI: navetaraH ca AparamAtmadarzanAt yogavidheH na virarAma / vyAkhyA-tiSThatIti sthiraM sthiraM dRDhaM phalaparyantamityarthaH karma=kriyA yasya sa sthirakarmA navaH-nUtanaH prabhuH-svAmI, ajaH phalasya pariNAmasya udayaH siddhiriti phalodayaH, phalodayamabhitryApya AphalodayaM tasmAt AphalodayAt karmaNaH prArambhAt na-nahi virarAmanivRttaH, sthirA-nizcalA dhIH buddhiH yasya sa sthiradhoH navAt=
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 16 nUtanAt=ajAt itaraH = bhinnaH iti navetaraH = raghuzca pratati nairantaryeNa gacchatIti AtmA paramazvAsau AtmA paramAtmA tasya darzanaM - sAkSAtkAraH iti paramAtmadarzanam, paramAtmadarzanamabhivyApyeti zrAparamAtmadarzanam tasmAt AparamAtmadarzanAt brahmasAkSAtkAraparyantamityarthaH, yojanaM yogaH, vidhAnaM vidhiH yogasya = dhyAnasya vidhiH = anusaMdhAnamiti yogavidhistasmAt yogavidheH na virarAma = aikyAnusandhAnarUpasamAdheH na nivRttaH / samAsaH - phalasya udayaH phalodayaH phalodayamabhivyApya, zrAphalodayaM tasmAt zrAphalodayAt / sthiraM karma yasya sa sthirakarmA / yogasya vidhiriti yogavidhistasmAt yogavidheH / navAt itara: navetaraH / paramazcAsau AtmA paramAtmA tasya darzanaM, paramAtmadarzanam abhivyApyeti prAparamAtmadarzanaM tasmAt paramAtmadarzanAt / sthirA dhIH yasya sa sthiradhIH / dRr3ha pratijJA vAlA nayA rAjA aja, jaba taka phala kI siddhi nahIM hotI thI taba taka karma karane se virakta nahIM honA thA, arthAt kisI kAma ko pUrA kie binA nahIM chor3atA thA / aura sthira citta vAle raghu ne bhI paramAtmA kA sAkSAtkAra kie binA yoga kI sAdhanA ko nahIM chor3A thA ||22|| iti zatruSu cendriyaSu ca pratiSiddhaprasareSu jAtau / prasitAvudyApavagayarubhayIM siddhimubhAvavApatuH ||23|| saMjI0 - itIti / ityevaM pratiSiddhaH prasaraH svArthapravRttiryeSAM teSu zatruSu cendriyeSu ca jAgratAvapramattAbudayApavargayeorabhyudayamokSayoH prasitAvAsaktau / 'tatpare, prasitAsaktau' ityamaraH, ubhAvajaraghu ubharthI dvividhAmabhyudayamokSarUpAm / 'ubhAdudAtto nityam' (pA. 5 / 2 / 44 ) iti tayappratyayasyAyajAdezaH / 'TiDDhA-' (pA. 4 / 1 / 15) iti GIp / siddhi phalamavApatuH / ubhAvubhe siddhI yathAsaMkhyamavApaturityarthaH // 23 // anvayaH - iti pratiSiddhaprasareSu zatruSu indriyeSu ca jAnatI udayApavargayoH prasitau ubhau ubhayam siddhim zravApatuH / vyAkhyA - iti evaM pUrvoktaprakAreNa pratiSiddha: - nivAritaH niruddha ityarthaH prasaraH = svArtheSu pravRttiH yeSAM te teSu pratiSiddhaprasareSu zAtayantIti zatravasteSu zatruSu = ariSu, indrasya = Atmana: liMgAni iti indriyANi teSu indriyeSu = cakSurAdiSu ca
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 raghuvaMzamahAkAvye jAgrato sAvadhAnau pramAdazUnyAvityarthaH udayaH abhyudayazca apavargaH = mokSazceti udayApavargoM tayoH udayApavargayoH prasitau-tatparau Asaktau ityarthaH ubhau-dvau= ajaraghU apiH samuccaye ubhau avayavau asyAH sA ubhayI tAm ubhayIm dvividhAm abhyudayamokSarUpAmityarthaH sidhyati iti siddhistAM siddhim saphalatAm avApatuH = prApatuH, ajena abhyudayarUpA raghuNA ca mokSarUpA siddhiH prAptA iti yAvat / samAsaH-pratiSiddhaH prasaraH yeSAM te teSu prtissiddhprsressu| udayazca apavagaMzceti udayApavargoM tayoH udayApavargayoH / hindI-isa prakAra roka dI gaI hai svArtha meM pravRtti jinakI aise zatruoM tathA indriyoM ke viSaya meM jAgarUka, aja unnati meM aura raghu mokSa meM lage donoM ne do prakAra kI siddhiyAM prApta kii| arthAt aja ne zatruoM kA bar3hanA rokakara aura raghu ne apanI indriyoM ko vaza meM karake apanI-apanI siddhiyoM ko prApta kara liyA // 23 // atha kAzcidajavyapekSayA gamayitvA samadarzanaH samAH / tamasaH paramApadavyayaM puruSaM yogasamAdhinA raghuH // 24 / / sajI0-atheti / atha raghuH samadarzanaH sarvabhUteSu samadRSTiH sannajavyapekSayA:jAkAGkSAnurodhena kAzcitsamAH katicidvarSANi / 'samA varSa samaM tulyam' iti vishvH| gamayitvA nItvA yogasamAdhinai kyAnusaMdhAnena / 'saMyogo yoga ityukto jIvAtmaparamAtmanoH' iti vasiSThaH, avyayamavinAzinaM tamasaH paramavidyAyAH param / mAyAtItamityarthaH / puruSaM paramAtmAnan / prApat prApa / sAyujyaM prApta ityarthaH // 24 // anvayaH-atha raghuH sanadarzanaH san ajavyapekSayA kAzcit samAH gamayitvA yogasamAdhinA avyayaM tamasaH paraM puruSam Apat / vyAkhyA-atha anantaram raghuH samaMsamAnaM=tulyaM darzanam avalokanaM-dRSTiH yasya sa samadarzanaH san samadRSTiH sannityarthaH / ajasya svaputrasya viziSTA yA apekSA = anurodhaH tayA ajavyapekSayA ajecchAnurodhenetyarthaH kAzcit samAH= katicit varSANi gamayitvA-nItvA=vyatItyetyarthaH samyak AdhAnaM samAdhiH / yogasya samAdhiH yogasamAdhistena yogasamAdhinA-aikyAnusaMdhAnena = jIvAtmaparamAtmanoH saMyogarUpaikyasyAnusandhAnenetyarthaH / na vyeti-nAzaM na prApnotIti avyayastam
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH avyayam avinozinaM tamasaH avidyAyAH paraM mAyAtItam purati agne gacchatIti puruSastaM puruSa paramAtmanam Apat-prApat sAyujyaM prApa ityarthaH / samAsaH samaM darzanaM yasya sa samadarzanaH / ajasya vyapekSA, tayA / yogasya samAdhiH tena yogsmaadhinaa| hindI-isake anantara, saba prANiyoM meM samAna dRSTi rakhane vAle raghu apane putra aja ke anurodha se kucha varSa bitAkara ( arthAt saMsAra meM rahakara ) yoga bala se, avinAzo tathA avidyA se pare ( mAyAtIta ) paramAtmA meM mila gyaa| mukta ho gayA // 24 // zrutadehavisarjanaH pituzviramazrUNi vimucya raaghvH| vidadhe vidhimasya naiSThikaM yatibhiH sArdhamanagnimagnicit / / 25 / saMjI0-zruteti / agnicidagniM citavAnAhitavAn / 'agnau ce:' (pA. 3 / 2 / 91 ) iti kviSpratyayaH / rAghavo'jaH pituH zrutadehavisarjana AkarNitapitRtanutyAgaH saMzviramaNi bASpAnvimucya visRjyAsya pituranagnim / agnisaMskArarahita. mityarthaH / naiSThikaM niSThAyAmante bhavaM vidhimAcAramantyeSTi yatibhiH saMnyAsibhiH sAdhaM saha vidadhe cakre / 'anagni vidhim' ityatra zaunakaH-'sarvasaGaganivRttasya dhyAnayogaratasya ca / na tasya dahanaM kArya naiva pinnddodkkriyaa| nidadhyAtpraNavenaiva bile bhikSoH kalevaram / prokSaNaM khananaM caiva sarva tenaiva kArayet // iti // 25 // anvayaH-agnicit rAghavaH pituH zrutadehavisarjanaH san ciram atha Ni vimucya asya anagnima, naiSThikaM vidhi, yatibhiH sArdha vidadhe / vyAkhyA-agnim acaiSIt, agnicit-AhitAgniH agnyupAsakaH raghoH apatyaM pumAn rAghavaH- ajaH, dihyate-upacIyate iti dehaH zarIram visRjyate yattat visarjanam, zrutam = AkarNitaM dehasya-pitRzarIrasya visarjanaM-tyAgaH yena sa zrutadeha. visarjanaH san ciraM-bahukAlam aznuvate kaNThaM tAni azrUNi netrajalAni vimucya= visRjya ruditvetyarthaH asya sAyujyaM gatasya pituH janakasya na vidyate agniH yasmin anagniH tam anagnim agnisaMskArarahitaM niSThAyAm ante bhavaM naiSThika-antyeSTividhi-saMskAraM -yatibhiH saMnyAsibhiH sAdhaM-sAkam vidadhe-kRtavAn / dharmazAstrA
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 raghuvaMzamahAkAvye nusAra saMnyAsinaH dhyAnayogaratasyAgnisaMskAro na bhavati kintu tasya bile jale vA nikSepaNamiti bhaavH| ___ samAsaH-dehasya visarjanamiti dehavisarjana, zrutaM dehavisarjanaM yena sa zrutadehavisarjanaH / niSThAyAM bhavaH naiSThikastaM naiSThikam / / hindI-apane pitA kA deha tyAga sunakara agnihotra karane vAle aja ne, bahuta dera taka AMsU bahA kara ( rokara ) pitA kA agni saMskAra na kara saMnyAsiyoM ke sAtha antyeSTi saMskAra kiyA / arthAt bhUmi meM samAdhi de dii| kyoMki yogI saMnyAsI kA agnisaMskAra nahIM hotA hai bhUmi meM samAdhi yA jala pravAha karate haiM // 25 // akarotsa tadovadaihikaM pitRbhaktyA pitRkAryakalpavit / na hi tena pathA tanutya jastanayAvarjitapiNDa kAkSiNaH / / 26 / / saMjI.-akaroditi / pitRkAryasya tAtazrAddhasya kalpavidvidhAnajJaH so'jaH pitRbhaktyA pitari premNA karaNena na pituH paralokasukhApekSayA / muktatvAditi bhAvaH / tasya raghorodaihikam / dehAdUrva bhavatIti tattilodakapiNDadAnAdikamakarot / 'UdhvaM dehAca' iti vaktavyATTakpratyayaH anuzatikAditvAdubhayapadavRddhiH / nanu kathaM bhaktireva zrAddhAdiphalaprapsApi kasmAnnAbhUdityAzaGkayAha-na hIti / tena yathA yogarUpeNa mArgeNa tanutyajaH zarIratyAginaH puruSAstanayenAvarjitaM datta piNDaM kAGkSantIti tathoktA na hi bhavanti // 26 // anvayaH-pitRkAryakalpavit saH pitRbhaktyA tadaurva daihikam akarot, tena pathA tanutyajaH tanayAvarjitapiNDakAMkSiNaH nahi 'bhavantIti zeSaH' / vyAkhyA-kalpate iti kalpa:-vidhiH, pituH-janakasya kArya-zrAddhaM tasya kalpaH-vidhiH, taM vetti-jAnAtIti pitRkAryakalpavit saH-ajaH, bhajanaM bhaktiH, pitari-janake yA bhaktiH-prema tayA pitRbhaktyA pitari premNA na tu tasya paralokasukhApekSayA tasya muktatvAdityarthaH, dehAt Urdhvam, UrdhvadehaH, Urdhvadehe-bhavam aurvadaihika, tasya -ravoH praurdhvadehikaM -mRtamuddizya bharaNadinamArabhya sapiNDIkaraNaparyantaM pratidinaM dIyamAnaM jalapiNDAdikam, iti tadaurbadaihikam akarot kRtavAn, tena
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 173 pathA-samAdhimArgeNa, yogamArgeNetyarthaH tanyate iti tanuH, tanu-zarIraM tyajanti te tanutyajaH- kalevaratyAgina: 'puruSAH' tanoti-kulaM vistArayatIti tanayastena tanayena= putreNa AvarjitaM-dattaM piNDa=nivApaM kAMkSanti= icchantIti tanayAvarjitapiNDakAMkSiNaH nahi bhavantIti zeSaH, yogamArgeNa ye dehaM tyajanti te tu muktA bhavantIti bhaavH| ___samAsaH-pituH kArya,pitRkArya, pitRkAryasya kalpaM vettIti pitRkAryakalpavit / pitari bhaktistayA pitRbhaktyA / dehAt Urdhvam UrdhvadehaH, Urdhvadehe bhavaH audaihikaH tamauladaihikam / tanuM tyajantIti tnutyjH| tanayena AvarjitaM piNDaM kAMkSantIti tanayAvarjitapiNDakAMkSiNaH / hindI-pitA ke zrAddha ke vidhAna (vidhi) ko jAnane vAle aja ne pitA meM bhakti hone ke kAraNa se, piNDadAnAdizrAddha karma kiyA, na ki zrAddha ke phala kI icchA se, kyoMki yogamArga se zarIra tyAgane vAle puruSa, putra se diye gaye piNDa tilodaka kI icchA nahIM rakhate haiM / ve to mukta ho jAte // 26 // sa parAyaMgaterazocyatAM pituruddizya sadarthavedibhiH / zamitAdhiradhijyakArmukaH kRtavAnapratizAsanaM jagat // 27 // saMjI0-sa iti / parAyaMgateH prazastagateH prAptamokSasya piturazocyatAmazoMcanIyatvamuddizyAbhisaMdhAya / zoko na kartavya ityupadizyetyarthaH / sadarthavedibhiH paramArtha vidvadviH zamitAdhirnivAritamanovyathaH / 'puMsyAdhirmAnasI vyathA' ityamaraH / so'jo'dhijyakArmukaH adhijyamAropitamaurvIkaM kArmukaM yasya sa tathoktaH san / jagat karmabhUtamapratizAsanaM dvitIyAjJArahitam / AtmAjJAvidheyamityarthaH / kRtavAMzcakAra // 27 // anvayaH-parAya'gateH, pituH, azocyatAma, uddizya, sadarthavedibhiH, zamitAdhiH, saH, adhijyakAkaH san jagat apratizAsanaM kRtavAn / vyAkhyA-parasmin ardhe bhavA parAA, parArdhyA prazastA = zreSThA gatiH-gamanaM yasya sa parAyaMgatistasya parAyaMgateH prAptamokSasya pituH= janakasya raghoH na zocyaH prazocyastasya bhAvastattA tAm azocyatAm azocanIyatvam uddizya saMlakSya zoko na.
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 raghuvaMzamahAkAvye kartavya ityupadizya, san cAso athaH sadarthaH, sadartha paramArtha tattvajJAnaM vidanti-jAnantIti sadarthavedinastaiH sadarthavedibhiH tatvajJaH vidvadbhiH zamitaH nivAritaH-dUrIkRtaH AdhiH-manovyathA yasya sa zamitAdhiH saH = ajaH, jinAtIti jyA, jyAyAmiti, adhijyam -prAropitamaurvIkaM kArmuka-dhanuH yasya saH adhijyakArmukaH san gacchatIti jagat tat jagat -saMsAram, na vidyate pratizAsanaM-dvitIyasya prAjJA yasmin tat apratizAsanam-anyAjJArahitam svAjJAvidheyam kRtvaan-ckaar| samAsaH--parasmin ardhe bhavA parArdhyA gatiH yasya sa tasya praayNgteH| saMzcAsau artha. sadarthastaM vidantIti sadarthavedinaH taiH sadarthavedibhiH / zamitaH AdhiH yasya saH, shmitaadhiH| adhijyaM kArmukaM yasya saH adhijyakArmukaH / nAsti pratizAsanaM yasmin tat apratizAsanam tat / hindI--paramapada (mokSa) ko prApta karane vAle apane pitA raghu kA zoka nahIM karanA cAhiye, yaha upadeza dekara tatvajJAnI vidvAnoM ke dvArA aja kI manovyathA zAnta ko gaI, taba aja ne dhanuSa car3hAkara sAre jagat para ekachatra rAjya kiyA / arthAt ekamAtra aja kA zAsana ho gayA / / 27 / / kSitirindumatI ca bhAminI patimAsAdya tamadhyapauruSam / prathamA bahuratnasUrabhUdArA voramajoja nasutam // 28 // saMjI0-kSitiriti / kSitirmahI bhAminI kAminIndumatI ca / 'bhAminI kAminI ca' iti halAyudhaH / agryapauruSaM mahAparAkramamutkRSTabhogakti ca tamajaM patimAsAdya prApya / tatra prathamA kssitiH| bahUni ratnAni zreSThavastUni sUta iti bahuratnasUrabhUt / 'ratnaM svajAtizreSThe'pi' ityamaraH / aparendumatI vIra sutamajIjanajanayati sma / jAyateo luGi rUpam / sahoktayA sAdRzyamucyate / / 28 / / anvayaH - kSitiH, bhAminI, indumatI, ca ayyapauruSaM, taM, patim, AsAdya prathamAbahuratnasUH abhUt aparA vIraM sutam ajIjanat / vyAkhyA-kSiyatIti kSitiH vasundharA avazyaM bhAmate iti bhAminI kAminI indumatI ca agryaM zreSTham, utkRSTaJca pauruSaM-parAkramaH bhogazaktizca yasya sa tam agrayapauruSaM tam-ajaM pati-bhartAram prAsAdya prApya tatra prathamA medinI bahUni
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH adhikAni ratnAni zreSThavastUni sUte janayatIti bahuratnasUH abhUt-jAtA aparAbhAminI indumatI ca vIrayatIti vIraH yahA vizeSeNa Ita, Irayati kampayati zatrUniti vIrastaM vIraM zUraM sUyate sma iti sutastaM sutaM-putram ajIjanat prasUta / ___ samAsaH-ayaM pauruSaM yasya sa tam, agryapauruSam / bahUni ratnAni sUte iti bahuratnasUH / hindI-pRthivI aura indumatI ne mahAn parAkramI tathA utkRSTa bhogazakti vAle aja ko pati rUpa meM pAkara pahalI pRthivI ne bahuta se ratnoM ko paidA kiyA aura indumatI ne zUravIra putra ko paidA kiyA // 28 // kinAmako'sAvata Ahadazarazmizatopamadyati yazasA dikSu dazasvapi zrutam / dazapUrvarathaM yamAkhyayA dazakaNThAriguruM vidurbudhAH // 26 / / saMjI0-dazeti / daza razmizatAni yasya sa dazarazmizataH sUryaH sa upamA yasyAH sA dazarazmizatopamA dyutiryasya tam / yazasA karaNena dazasvapi dikSvAzAsu zrutaM prasiddham / dazakaNThAre rAvaNAre rAmasya guruM pitaraM yaM sutam / pAkhyayA nAmnA dazapUrvo 'daza'zabdapUrvo ratho rathazabdastam / dshrthmityrthH| budhA vidvAMso vidurvadanti / 'vido laTo vA' (pA. 3 / 4 / 83 ) iti jharjusAdezaH // 29 // anvayaH-dazarazmi rAtopamadyutim yazasA, dazastrapi, dikSu, zrutama, dazakaNThAriguruM, yaM, sutam AkhyayA, dazapUrvarathaM, budhAH viduH / vyAkhyA-razmInAM-kiraNAnAM zatAni, razmizatAni darazmizatAni yasya sa dazarazmizataH - sUryaH upamAupamAnaM yasyAH sA dazarazmizatopamA, dyotate'nayA sA dyatiH, dazarazmizatopamA dyutiH kAntiH yasya sa taM dazarazmizatopamadyutim, aznute vyApnotIti yazastena yazasA kIrtyA dazasu-sarvAsu ityarthaH api-dizantyava. kAzamiti dizaH tAsu dikSu AzAsu zrutaM-prasiddham, daza kaNThAH mUrdhAnaH yasya sa dazakaNThaH rAvaNaH tasya ariH zatra:, dazakaNThAriH, dazakaNThAre: rAvaNAreH = rAmasyetyarthaH guruH pitA iti dazakaNThArigurustaM dazakaNThArigurum, yaM-prasiddhaM sutaMputram AkhyayA = nAmnA daza zabdaH pUrvaH yasya dazapUrvaH, dazapUrvaH rathaH taM dazapUrvarathaM - budhyante iti budhAH paNDitAH viduH jAnanti /
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-razmInAM zatAni razmizatAne daza razmizatAni yasya dazarazmizataH, dazarazmizataH upamA yasyAH sA dazarazmizatopamA, dazarazmizatopamA dyutiH yasya sa taM dazarazmizatopamadyutim / daza kaNThAH yasya sa dazakaNThaH, dazakaNThasya ariH, dazakaNThAriH, tasya guruH taM dazakaNThArigurum / dazazabdaH pUrvaH yasya sa dazapUrvaH, daza pUrvo rathastaM dazapUrvaratham / hindI-daza sau ( hajAra ) kiraNa vAle sUrya ke samAna kAntI vAlA, dazoM dizAoM meM prasiddha, daza mukha vAle rAvaNa ke zatru rAma kA pitA, aja kA putra thA, paNDitoM ne jise nAma se dazaratha jAnA hai // 29 // RSidevagaNasvadhAbhujAM zrutayAgaprasavaiH sa pArthivaH / anRNatvamupeyivAnbabhau paridhermukta ivoSNadIdhitiH // 30 // saMjI0-RSIti / zrutayAgaprasavaradhyayanayajJasaMtAnaH karaNaiH yathAsaMkhyamRSINAM devagaNAnAmindrAdInAM svadhAbhujAM pitRNAmanRNatvamRNavimuktatvam upeyivAn prAptavAn / 'eSa vA anRNo yaH putrI yajvA brahmacArI vA' iti zruteH / sa pArthivo'jaH paridheH pariveSAt / 'pariveSastu paridhiH' itymrH| mukto nirgtH| karmakartA / uSNadIdhitiH sUrya iva / babhau didiipe| ityupamA // 30 // anvayaH-zrutayAgaprasavaiH RSidevagaNasvadhAbhujAm anu Natvama upeyivAn saH pArthivaH paridheH muktaH uSNadIdhitiH iva babhau / vyAkhyA-zrUyate sma zruta-zAstrAdhyayanam / ijyate'neneti yAgaH = yajJaH / prasavanaM prasava: prasUtiH / zrutaM yAgaH prasavavetyeSAM itaretara dvandvaH zrutAyAgaprasavAstaiH zrutayAgaprasavaiH adhyayanayajJaputraH karaNaH, yathAsaMkhyam RSantIti RSayaH satyavacasaH dIvyantIti devAH indrAdayo'marAH / svadhAm pitRhaviH bhuJjate, ye te svadhAbhujaH= pitaraH / RSayaH devagaNAH svadhAbhujazca, eteSAM dvandvaH RSidevagaraNasvadhAbhujasteSAM RSidevagaNasvadhAbhujAm, aryate iti RNaM-deyaM, na RNam anRNaM tasya bhAvaH, anRNatvaM RNarahitatvam upeyivAn prAptavAn saH pUrvoktaH prasiddhaH pRthivyAH IzvaraH pArthivaH bhUpAlaH = ajaH, paritaH sarvataH dhIyate vyApyate'neneti paridhiH-pariveSastasmAt paridheH maNDalAdityarthaH muktaH = nirgataH, maNDalarahita ityarthaH, dIvyante
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 177 dIpyante yAH tA dIdhitayaH, uSNAH gharmAH dIdhitayaH kiraNAH yasya saH uSNadIdhitiH-sUryaH iva babhau-zuzabhe-didIpe / samAsaH-zrutaJca yAgazca prasavazveti zrutayAgaprasavAH, taiH zrutayAgaprasavaiH / RSayazca devagaNAzca svadhAbhujazceti RSidevagaNasvadhAbhujasteSAm RSidevagaNasvaSAbhujAm / na RNaM yasya saH anRNaH, tasya bhAvaH anRNatvam / uSNAH dIdhitayaH yasya sa ussnndiidhitiH| hindI-isa prakAra vedAdi zAstroM kA adhyayana karake RSiyoM ke RNa se aura yajJa karake devatAoM ke RNa se tathA putrotpanna karake pitaroM ke RNa se mukta huA vaha rAjA aja, maNDala se chUTe hue sUrya ke samAna suzobhita huA // 30 // balamArtabhayopazAntaye viduSAM satkRtaye bahu zrutam / vasu tasya vibhorna kevalaM guNavattApi paraprayojanA // 31 // saMjI0-balamiti / tasya vibhorajasya kevalaM vasu dhanameva paraprayojana paropakArakaM nAbhUt / kiMtu guNavattApi guNavattvamapi paraprayojanA pareSAmanyeSAM prayojanaM yasyAM sA / vidheyAMzatvena prAdhAnyAd guNavattAyA vizeSaNaM vasvityatra tUhanIyam / tathA hi-balaM pauruSamArtAnAmApannAnAM bhayasyopazAntaye niSedhAya / na tu svArtha parapIDanAya vA / bahu bhUri zrutaM vidyA viduSAM satkRtaye satkArAya, na tUtsekAya babhUva / tasya dhanaM paropayogIti kiM vaktavyam / balazrutAdayo'pi guNAH paropayogina ityarthaH // 31 // anvayaH-tasya vibhoH kevalaM vasu paraprayojanaM na abhUta 'kintu' guNavattA api paraprayojanA, 'tathAhi' balam ArtabhayopazAntaye, bahu zrutaM viduSAM saskRtaye / vyAkhyA-viziSTaM bhavatIti vibhustasya vibhoH-prabhoH, ajasya, kevalam vasatIti vasu, uSyate'smin guNairiti vA vasu= dhanameva prakarSaNa yujyate iti prayojanaM pareSAm anyeSAM prayojanam upakArakamiti paraprayojanaM na prabhUt nAsIt 'kintu' guNAH santi yasmin sa guNavAn tasya bhAvaH guNavattA-guNavattvamapi pareSAm = anyeSAM prayojanam-upakAraH, yasyAM sA paraprayojanA / abhUt / 'tathAhi' balyate'ne. neti balaM sAmathyaM pauruSamiti yAvat ArtAnAM vipannAnA-pIDitAnAM bhayasya bhIteH upazAntiH zamanaM trANaJceti, prAtaMbhayopazantistasyai mArtabhayopazAntaye, natu svArtha
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 raghuvaMzamahAkAvye parapIDanAya veti bhAvaH / bahu-adhika prabhUtaM zrutaM zAstra vidyA vizeSeNa vidantIti vidvAMsasteSAM viduSAM-paNDitAnAM satkRtaye satkArAya naMtu garvAyAsIt / yasya bahuzrutamapi paropayogi tasya dhanaM paropayogIti kiM vaktavyamiti bhAvaH / samAsaH-pareSAM prayojanaM paraprayojanam / guNAH santi yasmin sa guNavAn tasya bhAvaH guNavattA / pareSAM prayojanaM yasyAM sA prpryojnaa| prArtAnAM bhayasya upazAntistasyai pAbhiyopazAntaye / hind|-mhaaraaj aja kA kevala dhana hI paropakAra ke lie na thA, kintu usake guNa bhI dUsaroM ke upakAra ke lie the| kyoMki aja kA parAkrama dIna durbaloM ke bhaya ko dUra karane ke lie tathA zAstroM kA adhyayana vidvAnoM ke satkAra ke lie thA arthAt jisake zAstra paThanAdi guNa bhI dUsaroM ke upayoga ke lie the, to phira usake dhana ke paropakAra ko kyA bAta hai / / 31 / / sa kadAcidavekSitaprajaH saha devyA vijahAra suprajAH / nagaropavane zacIsakho marunAM pAlayiteva nandane // 32 // saMjI0-sa iti / avekSitaprajo'kutobhayatvenAnusaMhitaprajaH / 'nityamasicprajAmedhayoH' itysicprtyyH| na kevalaM straNa iti bhAvaH / zobhanA prajA yasyAsau suprajAH suputravAn / putranyastabhAra iti bhAvaH / so'jaH kadAciddevyA mahiSyendumatyA saha nagaropavane / nandane nandanAkhye'marAvatyupakaNThavane zacIsakhaH / zacyA sahetyarthaH / marutAM devAnAM pAlayitendra iva vijahAra cikrIDa // 32 // anvayaH-avekSitaprajaH suprajAH saH, kadAcit devyA saha nagaropavane, nandane zacIsakhaH marutAM pAlayitA iva vijahAra / vyAkhyA-pravekSitAH avalokitAH anupadravatvenAnusaMhitA ityarthaH prajAH= janAH yena saH avekSitaprajaH, na kevalaM strIparAyaNa ityarthaH zobhanA prajA-santatiH= putraH yasya saH suprajAH suyogyaputravAn, saH ajaH kadAcit -kasmizcitkAle devyA mahiSyA-indumatyetyarthaH saha sAkam upagataM vanamiti upavanaM na gacchantIti nagAH, nagAH santyatra tannagaraM nagarasya-pattanasya upavanamiti nagaropavanaM tasmin nagaropabane purasya kRtrimavane ityarthaH nandayatIti nandanaM tasmin -nandane indrabane-amarAvatyu
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 176 pavane, zacate iti zacI-pulomajA tasyAH sakhA-mitram sa zacIsakhaH zacyA sahetyarthaH, mriyante ebhiH pravRddhaH, vinA vA marutasteSAM marutAM = devAnAM pAlayatIti pAlayitA=indraH iva-yathA vijahAra=cikroDa / vane vihAraM kurvannAsIdityarthaH / samAsaH-avekSitAH prajAH yena so'vekSita prajaH / zobhanA prajA yasya saH suprajAH / upagataM vanamiti upavanaM nagarasya upavanamiti nagaropavanaM tasmin nagaropavane / zacyAH sakhA zacIsakhaH / hindI-kisI samaya, prajApAlaka, uttamasantAnavAlA, rAjA aja mahArAnI indumatI ke sAtha ayodhyA ke upavana meM usI prakAra bihAra kara rahe the jisa prakAra ki devatAoM kA pAlana karane vAlA indra amarAvatI ke nandana vana meM indrANI ke sAtha vihAra karatA hai // 32 // matha rodhasi dakSiNodadheH zritagokarNaniketa mIzvaram / upavINayituM yayau raverudayAvRttipathena nAradaH // 33 // saMjI0-prayeti / atha dakSiNasyodadheH samudrasya rodhasi tIre zritagokarNaniketamadhiSThitagokarNAkhyasthAnamIzvaraM zivamupavINayituM vINayopa samIpe gAtum / 'satyApapAza-' (pA. 3 / 1 / 25 ) ityAdinA 'vINA' zabdAdupagAnArthe NicpratyayaH / tatastumun / nArado devarSI raveH sUryasya saMbandhinA udayAvRttipathenAkAzamArgaraNa yayau jagAma / sUryopamAnenAsyAtitejastvamucyate // 33 // anvayaH-atha dakSiNodadheH rodhasi zritagokarNaniketam Izvaram upavINayituM nAradaH raveH udayAvRttipathena yyau| vyAkhyA-atha anantaraM dakSate iti dakSiNaH, udakAni dhIyante'sminniti udadhiH, dakSiNasya-dakSiNadigabhavasya udadheH samudrasya ruNaddhi jalAdikamiti rodhaH tasmin rodhasi = kUle tIre goH karNa iveti gokarNaH, zritam adhiSThitaM gokarNaH etannAmakaM niketaM-sthAnaM yena sa taM zritagokarNaniketam, IzituM zIlamasyeti IzvarastamIzvaraM zaMkaram vINyA=mahatyA, 'mahatInAmnI nAradasya vINA' upa-samIpegAtumiti upavINayitum narasya idaM nAraM, jJAnaM dadAtIti nAradaH / nAraM-pAnIyaM pitRbhyaH sadA dadAtIti vA nAradaH / nAraM janasamUhaM dyati khaNDayati kalaheneti vA
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 raghuvaMzamahAkAvye nAradaH / nuH idaM nAram ajJAnaM dyati khaNDayati jJAnopadezeneti vA nAradaH-devarSiH, rUyate-stUyate raviH, ravate vA ravistasya ravaH = sUryasya, udyanti grahAH asmAt sa udayaH- pUrvaparvataH tasya yA AvRttiH AvartanaM tasyAH panthAH, iti udayAvRttipathastena udayAvRttipathena-tatsaMbandhinA AkAzamArgeNa yayau jagAma / samAsaH-dakSiNasya udadhiriti dakSiNodadhistasya, dakSiNodadheH zritaM gokarNa iti niketaM yena sa taM zritagokarNaniketam / udayasya AvRttiriti udayAvRttistasyAH panthAH , tena udayAvRttipathena / hindI-jaba aja vanavihAra kara rahe the usI samaya dakSiNa samudra ke tIra para gokarNaM nAma ke sthAna meM base hue zivajI ko vINA bajAkara gAnA sunAne ke lie devarSi nArada AkAza-mArga se jA rahe the // 33 / / kusumairmathitAmapArthivaiH srajamAtodyazironivezitAm / aharatkila tasya vegavAnadhi vAsaspRhayeva mArutaH / / 4 / / saMjI0-kusumairiti / apArthivairabhaumaiH / divya rityarthaH / kusumaigraMthitAM racitAm / tasya nAradasyAtodyasya vAdyasya vINAyAH zirasyagne nivezitAm / 'caturvidha. midaM vAdyaM vAditrAtodyanAmakam' ityamaraH / sa mAlA vegavAnmArutaH / adhivAse vAsanAyAM spRhayeva / sajA svAGgaM saMskartumityarthaH / 'saMskAro gandhamAlyAdyairyaH syAttadadhivAsanam' ityamaraH / aharatkila / 'kila' ityaitihye // 34 // anvayaH-apArthivaiH kusumaiH grathitAM, tasya AtodyazironivezitAma na vegavAn mArutaH adhivAsaspRhayA iva aharat kil| vyAkhyA-pRthivyAH vikArAH pArthivAni na pArthivArni, apArthivAni taiH apArthivaiH divyaiH kalpavRkSotpanna rityarthaH, kusyantIti kusumAni taiH kusumaiH= puSpaH prathitA tAM grathitAM-gumphitAM racitAmityarthaH tasya-nAradasya A samantAt tudyate tADyate iti Atodyam, pAtodyasya vAdyasya zirasi-mastake-agne nivezitA sthApitA tAm AtodyazironivezitAm sRjati sukhamiti saka tAM sajam= mAlAm vego'sti asyAsau vegavAn javavAn maruta eva mArutaH vAyuH adhika vAsayate iti adhivAsaH, adhivAse-vAsanAyAM gandhamAlyA_rityarthaH, yA spRhA= icchA tayA, adhivAsaspRhayA iva-yathA aharat-jahAra kila iti aiti /
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 16. samAsaH-na pArthivAni apArthivAni taiH apArthivaiH / prAtodyasya zirastasmin nivezitA tAm aAtodyazironivezitAm / adhivAsasya spRhA, adhivAsaspRhA tayA adhivaasspRhyaa| hindI-svarga ke puSpoM se banI huI aura vINA ke sire para rakhI huI mAlA ko vegavAle pavana ne mAnoM gandha se apane ko suvAsita karane ke lobha se ur3A liyA / arthAt prabalavAyu ke kAraNa vaha nIce gira par3I // 34 // bhramaraiH kusumAnusAribhiH parikIrNA parivAdinI muneH / dadRze pavanAvalepanaM sRjatI bASpamivAJjanAvilam // 35 // saMjI0-bhramarairiti / kusumAnusAribhiH puSpAnuyAyibhirdhamarairalibhiH parikorNA vyAptA mune radasya parivAdinI vINA 'vINA tu vllkii| vipaJcI sA tu tantrIbhiH saptabhiH parivAdinI / ' ityamaraH / pavanasya vAyoravalepo'dhikSepastajamaJjanena kajalenAvilaM kaluSaM bASpamazru sRjatIva muJcatIva / dadRze dRssttaa| bhramarANAM sAJjana bASpabindusAdRzyaM vivakSitam / 'vA napuMsakasya' (pA. 7 / 179) iti vartamAne 'mAcchInadyornum ' ( pA. 7 / 1 / 80 ) iti numvikalpaH // 35 // anvayaH-kusumAnusAribhiH bhramaraiH parikIrNA muneH parivAdinI pavanAvale. palam aJjanAvilaM bASpaM sRjatI iva dadRze / vyAkhyA-kusumAni=puSpANi anusartum anugantuM zIlaM yeSAnte kusumAnusAriNastaiH kusumAnusAribhiH, bhramanti iti bhramarAstaiH bhramaraiH dvirephaiH parikIrNA= vyAptA muneH nAradasya saptabhiH taMtrIbhiH upalakSitA parivadati svarAn iti parivAdinI vINA punAtIti pavanastasya pavanasya vAyoH avalepaH adhikSepaH, / iti pavanAvalepastasmAt jAtam utpannam iti pavanAvalepajam aJjanena kajalena kaluSam aJjanAvilam. bASpam azru sRjatI-muvatI tyajatI iva-yathA dadRze= dRSTA janairiti zeSaH / samAsaH-kusumAni anusatuM zIlaM yeSAM te taiH kusumAnusAribhiH / pavanasya avalepastasmAt jAtaM pavanAvalepajam, tat / anena prAvilam, tat /
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 raghuvaMzamahAkAvye hindI-"vaha mAlA to gira gaI kintu" puSpoM kA anusaraNa karane vAle bhauMroM se ghirI huI nArada muni kI vINA aisI dekhI gaI mAno vAyu ke tiraskAra se utpanna aura kajala mile AMsu bahA rahI ho // 35 // abhibhUya vibhUtimArtavIM madhugandhAtizayena vIrudhAm / nRpateramarasragApa sA dayitorustanakoTisusthitim / / 36 / / saMjI0-abhibhUyeti / sA'maranagdivyamAlA / madhugandhayormakarandasaurabhayoratizayenAdhikyena / vIrudhAM latAnAm / 'latA pratAninI vIrut' ityamaraH / RtoH prAptAmArtavImRtusaMbandhinI vibhUti samRddhimabhibhUya tiraskRtya nRpaterajasya dayitAyA indumatyA urvorvizAlayoH stanayoye koTI cUcukau tayoH susthiti gopyasthAne patitatvAtprazastaM sthAnam / Apa prAptA // 36 / / anvayaH-sA amarasraka madhugandhAtizayena vIrudhAma ArtavIm vibhUtim abhibhUya nRpateH dayitorustanakoTisusthitim aap| vyAkhyA-sA-pUrvoktA na mriyante iti amarA: devAH sRjati sukhamiti sraka ( amarANAM sragiti amarasraga-divyamAlA ityarthaH, virundhanti = AvRNvanti vRkSAnito vIrudhastAsAM vIrudhAM-latAnAM ) ( manyate iti madhuH, gandhayatIti gandhaH, madhu-puSparasaH gandhaH-surabhistayoH atizayaH prAdhikyaM tena madhugandhAtizayena ) RcchatIti Rtustasya imAm aArtavIm RtusaMbandhinIm, vizeSeNa bhavanaM vibhUtistAM vibhUtim=aizvaryam abhibhUya-tiraskRtya nRpateH-ajasya, dayitA=priyA-indumatI tasyAH urU-vizAlau stano kucau tayoH koTI agrabhAgI cUcuko tayoH susthitiH samyagavasthAnamiti dayitorustanakoTisusthitistAM dayitorustanakoTisusthitim, Apa-prApa = prAptA / gopanIyasundarasthAne patanAt prazastAM sthiti prAptavatI sA divymaalaa| samAsaH-madhu ca gandhazceti madhugandhau tayoH atizayastena madhugandhAtizayena / dayitAyAH urU ca tau stanau dayitorustanau tayoH koTI, dayitomaratanakoTIH, dayitorustanakoTyoH susthitistAM dayitorustanakoTisusthitim / hindI-vaha svargIya puSpoM kI mAlA, puSparasa tathA sugandhi kI adhikatA se vasantaRtu kI dUsarI latAoM kI samRddhi ( makaranda aura gandha ) kA
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 183 tiraskAra karake rAjA aja kI priyA indumatI ke bar3e- bar3e stanoM ke bIca meM Akara giro // 36 // kSaNamAtrasakha sujAtayoH stanayostAmavalokya vihvalA / nimimola narottamapriyA huna candrA tamaseva kaumudI ||37|| saMjI0 - kSaNamiti / sujAtayoH sujanmanoH / sundarayorityarthaH / stanayoH kSagamAtraM sakhIM sakhImiva sthitAm / sujAtatvasAdharmyAtsrajaH stanasakhItvamiti bhAvaH / tAM srajamavalokyeSad dRSTvA vihvalA paravazA narottamapriyendumatI / tamasA rAhuNA / 'tamastu rAhuH svarbhAnuH' ityamaraH, hRtacandrA kaumudI candrikeva / nimimIla mumoha,. mamAretyarthaH / ' nimIlo dIrghanidrA ca' iti halAyudhaH, kaumudyA nimIlanaM pratisaMhAraH ||37|| anvayaH -sujAtayoH stanayoH kSaNamAtrasakhIM tAm avalokya, vilA narottamapriyA tamasA hRtacandrA kaumudI iva nimimIla / vyAkhyA - suSThu jAtau sujAtau tayoH sujAtayoH = sundarayoH stataH zabdayataH yauvanodayamiti stanau stanyete kAmukairiti vA stanau tayoH stanayoH kucayoH kSaNameva iti kSaNamAtram samAnaM khyAyate janairiti sakhI kSaraNamAtraM - kSaNameva sakhI = vayasyA tAM kSaNamAtrasakhIm = sakhImiva sthitAm sundaratvasAdRzyAt divyamAlAyA stanasakhItvamityarthaH / tAM - divyamAlAm avalokya = dRSTavA vihvalatItiM vihvalA = viklavA - paravazA, nareSu uttamaH narottamastasya nRpaterajasya priyA - dayitA, indumatI tamyate'neneti tamastena tamasA = rAhuNA hRtaH = AcchAditaH candraH = induH yasyAH sAhRtacandrA, kau = pRthivyAM modata iti kumudaH kumudasyeyaM kaumudI = candrikA iva = yathA nimimIla-mumoha, mRtA ityarthaH / samAsaH - suSThu jAtau sujAtau tayoH sujAtayoH / kSaraNa eveti kSaNamAtraM sakhI, iti kSaNamAtrasakhI tAM kSaNamAtrasakhIm / narANAM nareSu vA uttamaH narottamaH, narottamasya priyA iti narottamapriyA / hRtaH candraH yasyAH sA hRtacandrA / hindI - sundara stanoM kI kSaraNabhara ke liye sakhI huI (prapane stanoM para par3I) usa mAlA ko jarAsI dekhakara, vyAkula ( behoza ho gaI ) rAjA kI priyatamA
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye indumatI, rAhu se grasta candramA kI cAndanI kI taraha naSTa ho gaI arthAt indumatI mAlA ko dekhate hI zAnta ho gaI || 37 // 184 vapuSA karaNojjhitena sA nipatantI patimapyapAtayat / nanu tailaniSeka bindunA saha dIpArcirupaiti medinIm || 3 = || saMjI0 - vapuSeti / karaNairindriyairujjhitena muktena / 'karaNaM sAdhakatamaM kSetragAtrendriyeSvapi' ityamaraH / vapuSA nipatantI sendumatI patimajamapyapAtayat pAtayati sma / tathA hi-niSicyata iti niSekaH / tailasya niSekastailaniSekaH / kSarattailamityarthaH / tasya bindunA saha dIpArcidipajvAlA medinIM bhuvamupaiti nanUpaityeva / 'nanu' atrAvadhAraNe / 'praznAvadhAraNAnujJAnunayAmantraNe nanu' ityamaraH / indumatyA dIpArcirUpamAnam / ajasya tailabinduH / tata eva tasyA jIvitasamAptistasya jIvitazeSazva sU cyate // 38 // anvayaH - karaNojjhitena vapuSA nipatantI sA patim api zrapAtayat, nanu tailaniSekavindunA saha dIpArciH medinIm upaiti / vyAkhyA- kriyate yaistAni karaNAni taiH karaNaiH - indriyaiH ujjhitaM = tyaktamiti karaNojjhitaM tena karaNojjhitena, vapati, upyate vA vapustena vapuSA = zarIreNa nipatantI sA indumatI patim = ajamapi, apAtayat = pAtayAmAsa / dIpyate'neneti dIpaH dIpayatIti vA dIpa:, arcyate iti arciH / dIpasya = dIpakasya arciH = jvAlA, iti dIpArciH, niSicyate iti niSekaH tileSu bhavaM tailaM, tailasya = tilasnehasya niSekaH = kSaraNamiti tailaniSekastasya vindatIti binduH = vipruT jalakaraNa ityarthaH tena tailaniSekabindunA saha - sAkam medamasyAmastIti medinI tAM medinIm = pRthivIm upaiti prApnoti nanu = eva / , samAsaH - karaNaiH ujjhitamiti karaNojjhitaM tena karaNojjhitena / tailasya niSekaH, tailaniSekastasya binduH tailaniSeka bindustena tailaniSekabindunA / dIpasya arciriti dIpArciH / hindI - indriyoM se chor3e hue zarIra se ( marI huI ) usa indumatI ne apane pati aja ko bhI girA diyA / ThIka hI hai- girate hue tela kI bRndoM ke
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 185 sAtha dIpa ko jvAlA ( lau ) bhUmi meM giratI hI hai| arthAt indumatI ke girate hI aja bhI mUrchita hokara jamIna meM gira gayA // 38 / / ubhayorapi pAzrvavartinAM tumulenAtaraveNa vejitaaH| vihagAH kamalAkarAlayAH samaduHkhA iva tatra cakrazuH / / 3 / / saMjI0-ubhayoriti / ubhayordampatyoH pArzvavartinAM parijanAnAM tumulena saMkulenAtaraveNa karuNasvanena vejitA bhItAH kamalAkarAlayAH saraHsthitA vihagA haMsAdayo'pi tatropavane samaduHkhA iva tatpArzvavartinAM samAnazokA iva cakruzuH krozanti sma // 39 // anvayaH-ubhayoH pArzvavartinAM tumulena AtaMraveNa vejitAH kamalAkarAlayAH vihagAH api samaduHkhA iva tatra cukruzuH / vyAkhyA-ubhayoH dvayoH ajendumatyoH spRzyate iti pArzvam pAveM antike vartante iti pArzvavartinasteSAM pArzvavartinAm-parijanAnAm, tumulaM tena tumulena vyAkulena ArtaH karuNazvAsau ravaH svanaH zabda iti Artaravastena AriveNa vejitAH kampitAH bhItA ityarthaH, kamyante iti kamalAni kamalAnAM-padmAnAm, (AkIryante dhAtavo atrAsau) AkaraH-utpattisthAnamiti kamalAkaraH-saraH prAlayaH-gRha-vAsasthAnaM yeSAM te kamalAkarAlayAH vihAyasi gacchantIti vihagAH= haMsAdayaH pakSiNaH api, tatra-upavane samaM samAnaM-tulyaM duHkhaM = zokaH yeSAM te samaduHkhAH iva-yathA cukrazuH- krozanti sma / samAsaH-pAveM vartante iti pAzrvavartinasteSAM pAzvavartinAm / pAzciAsau ravaH prAtaravastena AtaraveNa / kamalAnAmAkaraH kamalAkaraH kamalAkaraH AlayaH yeSAM te kamalAkarAlayAH / samaM duHkhaM yeSAM te samadu:khAH / hindI-aja aura indumatI ke pAsa meM vartamAna, sevakoM ke vyAkula ( ghabarAye ) karuNApUrNa svara se Dare hue, tAlAboM meM rahane vAle pakSI bhI, aise cillAne lage, mAno ve bhI unake duHkha meM duHkhI hoM // 39 / / nRpateyaMjanAdibhistamo nunu sA tu tathaiva saMsthitA / pratikAravidhAnamAyuSaH sati zeSe hi phalAya kalpate / / 40 //
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-nRpateriti / nRpaterajasya tamo'jJAnaM vyajanAdibhiH sAdhanahu~nude'pasAritam / 'pAdi' zabdena jalasekakapUrakSodAdayo gRhyante / sA vindumatI tathaiva saMsthitA mRtA / tathA hi-pratikAravidhAnaM cikitsAyuSo jIvitakAlasya zeSe sati vidymaane| 'aAyurjIvitakAlo nA' ityamaraH / phalAya siddhaye kalpata ArogyAya bhavati, naanythaa| nRpaterAyuHzeSasadbhAvAtpratIkArasya sAphalyam / tasyAstu tadabhAvAdvaiphalyamityarthaH // 40 // anvayaH-nRpateH tamaH vyajanAdibhiH nunude, sA tu tathaiva saMsthitA, hiM pratikAravidhAnam AyuSaH zeSe sati phalAtha kalpate / __vyAkhyA-nan janAn pAti-rakSatIti nRpatistasya nRpateH ajasya tamaH= ajJAnam mUrchA vyajanti aneneti vyajanaM, vyajanaM-tAlavRntakamAdi yeSAM te vyajanAdayastaiH vyajanAdibhiH-tAlavRntakajalasekaka rakSodairityarthaH nunude= nivAritam-dUrIkRtam tu = kintu sA=indumatI tathaiva-tenaiva prakAreNa saMsthitA-mRtA 'saMsthA''dhAre sthitau mRtau' iti koshH| hi-yataH pratikArasya cikitsAyAH vidhAnaM - karaNamiti pratikAravidhAnam-vyajanAdyapAyakaraNamityarthaH, eti iti aAyustasya AyuSaH jIvitakAlasya zeSe vartamAnatve, sati phalAya-pariNAmAya=siddhaye kalpate= bhavati / ajasya AyuHzeSatvAt pratikArasya sAphalyaM jAtam / indumatyAH prAyuSaH samAptatvAt pratikAro vyartho jAta iti bhAvaH / samAsaH- vyajanam prAdiyeSAnte byajanAdayastaiH vyajanAdibhiH / pratikArasya vighAnamiti pratikAravidhAnam / hindI-rAjA aja kI mUI to paMkhA karanA, jala chir3akanA, kapUracandana lagAnA Adi upAyoM se dUra ho gii| ( arthAt aja ko cetanA lauTa AI ) kintu vaha indumatI to jyoM kI tyoM hI par3I rhii| kyoMki pratikAra kA vidhAna "davA prAdi karanA' Ayu ke rahane para hI saphala hotA hai| arthAt Ayu rahane se rAjA jI gayA aura Ayu ke na rahane se indumatI na jI sakI, upAyoM ke karane para bhI mara gaI // 40 // pratiyojayitavyavallakIsamavasthAmatha sattvavilavAt / sa ninAya nitAntavatsalaH parigRhyocitamaGkamaGganAm // 41 / /
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 187. saMjI0-pratIti / atha sattvasya caitanyasya viplvaadvinaashaaddhetoH| 'dravyAsuvyavasAyeSu sattvam' ityamaraH / pratiyojayitavyA tantrIbhiryojanIyA / na tu yojitatantrItyarthaH / yA vallakI vINA tasyAH samA'vasthA dazA yasyAstAmaGganAM vanitAM nitAntavatsalo'tipremavAn so'jaH parigRhya hastAbhyAM gRhItvocitaM paricitamaGkamutsaGgaM ninAya nItavAn / vallakIpakSe tu-sattvaM tantrINAmavaSTambhakaH zalAkAvizeSaH // 41 // anvayaH--atha nitAntavatsalaH saH sattvaviSlavAt , pratiyojayitavyavallakIsamavasthAm aGganAm parigRhya, ucitam aGkam ninAya / vyAkhyA-anantaram vatse-strIputrAdau abhilASo'syAstIti vatsalaH, nitAntaM dRDhaM vatsalaH snigya : iti nitAntavatsalaH saH ajaH sIdanti guNAdayo'sminniti sattvaM, sattvasya-prANasya vINApakSe sattvasya-taMtryavaSTambhakasya viplavaH vinAzaH iti sattvaviplavastasmAt sattvaviplavAt "hetoH" pratiyojayituM yogyA pratiyojayitavyA-tantrIbhiH vINAguNaiH yojanIyA yA vallate iti vallakI-vINA, iti pratiyojayitavyavallakI tasyAH samA-sadRzI avasthA = dazA yasyAH sA tAn pratiyojayitavyavallakIsamavasthA, prazastAni, aMgAni yasyAH sA tAm aMganAm, svabhAryAmityarthaH / parigRhya-hastAbhyAmutthApya, ucitam abhyastam aGkayate'neneti aGkastam-utsaMgaM-kroDaM ninAya-nItavAn / samAsa:- nitAntaM vatsala iti nitAntavatsalaH / sattvasya viplavaH sattvaviplavastasmAt sattvaviplavAt / pratiyojayitavyA vA vallakI, iti pratiyojayitavyavallakI tasyAH samA avasthA yasyAH sA tAM pratiyojayitavyavallakIsamavasthAm / hindI---taba atyantapremI ajane prANazunya ( mRta )patnI ko uThAkara paricita goda meM usI prakAra rakha liyA jaise ki vAdaka tAra milAne ke liye vINA ko apanI goda meM rakhatA hai| vINA ke tAra tathA indumatI ke prANa nikalane se donoM kI dazA samAna hai // 4 // patiraGkaniSaNNayA tayA krnnaapaayvibhinnvrnnyaa| samalakSyata vibhradAvilA mRgalekhAmuSasIva candramAH // 42 // saMjI-patiriti / patiraGkaniSaNNayotsaGgasthitayA karaNAnAmindriyANAmapAyenApagamena hetunA vibhinnavarNayA vicchAyayA tyaa| upasi prAtaHkAla prAvilA
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 raghuvaMzamahAkAvye malinAM mRgalekhAM mRgarekhArUpaM lAJchanaM bibhraddhArayaMzcadramA iva / samalakSyatAdRzyata / ityupamA // 42 // anvayaH-pati: aMkaniSaNNayA karaNApAyavibhinnavarNayA tayA upasiprAvilAM mRgalekhAM bibhrat candramA iva samalakSyata / vyAkhyA-pAti rakSatIti patiH svAmI ajaH aMke-utsaMge niSaNNA sthitA-zAyitetyarthaH tathA aGkaniSaNNayA karaNAnAm indriyANAm apAyaH vinAzaH iti karaNApAyaH indriyopalakSitacaitanyasya vA vinAzaH tena vibhinnaH-viruddha ityarthaH, varNaH kAntiH yasyAH sA vibhinnavarNA=vicchAyA tayA vibhinnavarNayA tayA-mRtayA, indumatyA oSati dahati andhakAramiti upastasmin uSasi prAtaHkAle AvilatIti prAvilA tAm AvilAm =malinAM mRgyate vyAdhairiti mRgaH zazastasya lekhA-rekhA iti mRgalekhAM tAM mRgalekhAM-mRgalekhArUpaM lAJchanaM bibhratdhArayan candra-kapUraM sAdRzyena mAti-tulayatIti cndrmaaH| candramAhlAdaM mimIte iti vA candramAH / kAlaM mimIte iti mAH mAsaH, mAzcAsau candrazcati candramAH= candraH iva yathA samalakSyata-adRzyata / samAsaH-aMke niSaNNA tayA aMkaniSaNNayA / karaNAnAm apAyastena vibhinnaH varNaH yasyAH sA tayA krnnaapaayvibhinnvrnnyaa| mRgasya lekhA mRgalekhA tAM mRgalekhAm / hindI-goda meM par3I huI tathA prANa nikala jAne se vikRta varNa vAlI (kAntihIna ) usa indumatI se rAjA aja aisA dIkha rahA tho, jaise prAtaHkAla, moda meM mailI mRga ko chAyA ko dhAraNa kiye candramA ho / / 42 // vilalApa sa bASpagadgada sahajAmapyapahAya dhIratAm / abhitaptamayo'pi mArdavaM bhajate kaiva kathA zarIriSu // 43 // saMjI0-vilalApeti / so'jaH sahajA svAbhAvikImapi dhoratAM dhairyamapahAya viprakIrya bASpeNa kaNThagatena gadgadaM vizIrNAkSaraM yathA tathA dhvanimAtrAnukArigadgadazabdarvilalApa paridevitavAn / 'vilApaH paridevanam' ityamaraH / abhitaptamagninA saMtaptamayo lohamacetanamapi mArdavaM mRdutvamavairatvaM ca bhajate prApnoti / zarIriSu dehiSu / abhisaMtapleSviti zeSaH / viSaye kaiva kathA vArtA ? anuktasiddhamityarthaH / / 43 / /
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 186 antrayaH- - saH sahajAm api dhIratAm apahAya bASpagadgadaM vilalApa abhitaptam zrayaH api mArdavaM bhajate zarIriSu kA eva kathA | vyAkhyA-saH=ajaH saha janmanA jAtA iti sahajA tA sahajAM = svAbhAvikIm api dhiyaM rAtIti dhIraH viyamaHrayatIti vA dhIraH tasya bhAvaH dhIratA tAM dhIratAm=dhairyam apahAya=parityajya vAtIti bASpam bASpeNa - prazruNA gadgadamiti bASpagadgadam kaNThagatAzrujalena vizIrNAkSaraM yathA syAttathA vilalApa - vilApaM kRtavAn / nanu dhairyaMvataH kasmAt zoka iti cet tatrAha - abhitaH taptam, abhitaptam=agninA saMtaptam ayaH = loham - acetanamapItyarthaH mRdorbhAvaH mArdavam=mRdutAm= zravairatvaJca bhajate=prApnoti, zarIramasti yeSAM te zarIriNasteSu zarIriSu =dehiSu = abhisaMtapteSu ityarthaH viSaye kA eva kathA = vArtA / acetanamapi yadA mRdu bhavati cetanasya zarIradhAriNaH kiM vaktavyamiti bhAvaH / samAsaH - bASpeNa gadgadamiti bASpagadgadam / saha jAtA iti sahajA tAM sahajAm / abhitaH taptamiti zrabhitaptam / hindI - vaha aja apanI sahaja dhIratA ko chor3akara prasunoM se galA bhara jAne se gadgada aspaSTAkSara se vilApa karane lagA / ThIka hI hai agni se tapA huA lohA, cetana bhI pighala jAtA hai taba zarIradhAriyoM kI to bAta hI kyA ||43|| kusumAnyapi gAtrasaMgamAtprabhavantyAyurapohituM yadi / na bhaviSyati hanta sAdhanaM kimivAnyatprahariSyato vidheH || 44|| saMjI0 - kusumAnIti / kusumAni puSpANyapi / 'api' zabdo nitAntamArdavadyotanArthaH / gAtrasaMgamAddehasaMsargAdAyurapohitumapahartuM prabhavanti yadi / hanta viSAde / 'hanta harSe'nukampAyAM vAkyArambhaviSAdayoH' ityamaraH / prahariSyato hantumicchato vidherdaivasyAnyat kusumAtiriktaM kimiva vastu / 'iva' zabdo vAkyAlaMkAre / kIdRzamityarthaH / sAdhanaM praharaNaM na bhaviSyati na bhavet ? sarvamapi sAdhanaM bhaviSyatyevetyarthaH // 44 // anvayaH -- kusumAni api gAtrasaMgamAt AyuH apohituM prabhavanti yadi hanta prahariSyataH vidheH anyat kimiva sAdhanaM na bhaviSyati /
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye vyAkhyA - vilalApetyuktaM tadevAha kusumAni = puSpANi apiH atIva mRdutvayotanArthaH gAtrasya - zarIrasya saMgamaH - saMsargaH sparza ityarthaH iti gAtrasaMgamastasmAt gAtrasaMgamAt eti iti AyuH tat prAyuH jIvitakAlam grapohitum= aham vinAzayitumityarthaH prabhavanti = samarthAni yadi - cet hanta iti khede, prahariSyatIti prahariSyan tasya prahariSyataH = mArayiSyataH vidhIyate'nena vA vidhistasya vidheH = devasya granyat puSpAtiriktaM kimiva = kIdRzaM vastu sAdhyate'neneti sAdhanaM praharaNaM na bhaviSyati na bhavet, api tu sarvameva sAdhanaM bhaviSyatyeveti bhAvaH / 160 samAsaH -- gAtrasya saMgamaH gAtrasaMgamastasmAt gAtrasaMgamAt / hindI- - aja kA vilApa isa prakAra hai - nitAnta komala phUla bhI yadi zarIra kA sparza ho jAne se jIvana lene meM samartha ho sakate haiM to kheda hai ki mArane vAle deva kA puSpAtirikta kauna sI vastu sAdhana nahIM ho sakatI hai / grapitu sabhI vastu prANa lene kI sAdhana ho sakatI hai // 44 // athavA mRdu vastu hiMsituM mRdunaivArabhate prajAntakaH / himaseka vipattiratra me nalinI pUrvanidarzanaM matA ||15|| saMjI0 - prathaveti / athavA pakSAntare, prajAntakaH kAlo mRtyuH mRdu komalaM vastu mRdunaiva vastunA hiMsituM hantumArabhata upakramate / atrArthe himasekena tuSAraniSyandena vipattimRtyuryasyAH sA tathA nalinI padminI me pUrvaM prathamaM nidarzanamudAharaNaM matA, dvitIyaM nidarzanaM puSpamRtyurindumatIti bhAvaH // 45 // - anvayaH - - zrathavA prajAntakaH mRdu vastu mRdunaiva hiMsitum Arabhate atra himaseka vipattiH nalinI me pUrvanidarzanaM matA 'vartate' | vyAkhyA-- athavA = pakSAntare antaM karoti = antayatIti antakaH prajAnAM = janAnAm antakaH=yamaH iti prajAntakaH mRdu = komalaM vastu = dravyaM mRdunA = komalena evaM hiMsituM hantuM mArayitumityarthaH zrArabhate = upakramate atra viSaye hantIti himam, himasya = tuSArasya sekaH = niSyandaH iti himaseka : himasekena vipattiH - maraNaM - mRtyuryasyAH sA himaseka vipattiH nalAni santyatreti nalinI padminI me = mama nitarAM dRzyate iti nidarzanaM pUrvaM prathamaM nidarzanam udAharaNamiti pUrvanidarzanaM matA = abhimatA / dvitIyamudAharantu puSpamAlAsparzena nRtA indumatIti bhAvaH / ,
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 131 samAsaH - antayatIti antakaH prajAnAmantakaH prajAntakaH / himasya seka: himaseka stena vipattiH yasyAH sA himase kavipattiH / pUrvaJca tannidarzanamiti pUrvanidarzanam / hindI- -prathavA yamarAja, komala vastu ko komala padArtha se hI mArane ke lie upakrama karatA hai / arthAt nAjuka ko nAjuka se hI mAratA hai / isa viSaya meM pAlA (prasa) girane se naSTa hone vAlI nalinI hI pahalA udAharaNa thI / tathA dUsarA udAharaNa aba puSpa ke lagane se marI indumatI hai || 45 // afryaM yadi jIvitApahA hRdaye ki nihitA na hanti mAm / triSamapyamRtaM kvacid bhavedamRtaM vA viSamIzvarecchayA ||46 // saMjI0 - sragiti / iyaM srak jIvitamapahantIti jIvitApahA yadi / hRdaye vakSasi / 'hRdayaM vakSasi svAnte' ityamaraH / nihitA satI mAM kiM na hanti ? IzvarecchayA kvacit pradeze viSamapyamRtaM bhavet kvacidamRtaM vA viSaM bhavet / daivamevAtra kAraNamityarthaH // 46 // - anvayaH -- iyam strak yadi jIvitApahA 'asti' hRdaye nihitA 'satI' mAM kiM na hanti IzvarecchayA kvacit viSam api amRtaM bhavet, amRtaM vA viSaM bhavet / vyAkhyA - iyaM = purovartinI sRjati sukhaM yA sA sruk =mAlA yadi cet jIvitaM = jIvanam apahanti = vinAzayatIti jIvitApahA 'tadA' harati hriyate vA hRdayaM tasmin hRdaye - vakSasi nihitA = sthApitA satI mAm = prajaM kiM na hanti = mArayati / Izvarasya icchA IzvarecchA tayA IzvarecchayA = bhagavadicchayA kvaciMt sthAne veveSTi= vyApnoti kAyamiti tat viSaM garalam api na mRtaM = maraNamasti prasminniti, amRtaM = pIyUSaM bhavet = jAyeta kvacit pradeze pramRtaM = pIyUSaM vA viSaM garalaM bhavet / yathA indumatIviSaye puSpamAlA prANahAriNo jAtA, iti bhAgyamevAtra kAraNamityarthaH / samAsaH - jIvitasya apahA iti jIvitApahA / Izvarasya icchA IzvarecchA tayA IzvarecchayA / hindI - yadi yaha mAlA jIvana kA nAza karane vAlI hai to hRdaya para rakhI huI mujhe kyoM nahIM mAratI hai| (ThIka ho hai) Izvara kI icchA se kahIM viSa bhI amRta ho jAtA hai aura kahIM amRta bhI viSa ho jAtA hai ||46 ||
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAdhye athavA mama bhAgyaviplavAdazaniH kalpita eva vedhsaa| yadanena taruna pAtitaH kSapitA tadviTapAzritA latA // 47 / / saMjI0--athaveti / athavA mama bhAgyasya viplavAdviparyayAt eSaH / sragityarthaH / vidheyaprAdhAnyAtpuMliGganirdezaH / vedhasA vidhAtrA'zanivaidyuto'gniH kalpitaH / 'dambholirazaniyoH' ityamaraH / apUrvatvameva spaSTayati-yadyasmAtkAraNAt / anenApyazaninA prasiddhAzaninA tarustarusthAnIyaH svayameva na pAtitaH / kiMtu tasya taroviTapAzritA latA vallI kSapitA nAzitA // 47 // ___ anvayaH-athavA mama bhAgyaviplavAt eSaH vedhasA azaniH kalpitaH yat anena taruH na pAtitaH 'kintu' tahiTapAzritA latA kSapitA / vyAkhyA-athavA-pakSAntare mama-ajasya bhajyate'nena tat bhAgyam bhAgyasya= devasya= zubhAzubhakarmaNaH ityarthaH viplavaH viparyayastasmAt bhAgyaviplavAta daurbhAgyAdityarthaH eSaH sragarUpaH vidadhAti sarvamiti vedhAH tena vedhasA-vidhAtrA praznAti azyate vA aneneti azaniH- dambholiH vajramityarthaH kalpitaH nirmitaH, yat-yasmAkAraNAt anenApi-azaninA prasiddhana azaninA iva ityarthaH taruH-tarusthAnIyo'jaH namnahi pAtitaH=vinAzitaH kintu viTAn pAti-rakSatIti viTapaH tasya-taroH viTapa:- zAkhA iti tadviTapastam AzritA-pAzrayaM gatA latati-veSTayatIti latAvallI kSapitA naashitaa| samAsaH-bhAgyasya viplavastasmAt bhAgyaviplavAt / tasya viTapastadviTapaH tadviTapam AzritA iti tdvittpaashritaa| hindI-athavA mere durbhAgya se vidhAtA ne yaha mAlArUpI vajra banA diyA / jo ki isane vRkSarUpI mujhe to nahIM girAyA kintu mere Azrita indumatI ko naSTa kara diyA / arthAt jaise AkAza se girane vAlI bijalI vRkSa ko nahIM girAtI hai kintu usa vRkSa kI zAkhA meM lipaTI huI latA ko naSTa kara detI hai, vaise hI isa mAlArUpI bijalI ne kiyA hai // 47 // kRtavatyasi nAvadhAraNAmaparAddhe'pi yadA ciraM mayi / kathamekapade nirAgasaM janamAbhAdhyamimaM na manyase ? // 48 //
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 aSTamaH sargaH 133 saMjI0 - kRtavatIti / mayi ciraM bhUrizo'pyaparAdhaM kRtavatyapi / rAdheH kartari ktaH / yadA yasmAddhetoH / yadeti hetvartha: / 'svarAdau paThyate yadeti hetau ' iti gaNavyAkhyAnAt / avadhIraNAmavajJAM na kRtavatyasi nAkArSIH / tatkathamekapade tatkSaNe / 'syAttatkSaNa ekapadam' iti vizvaH / nirAgasaM nitarAmanaparAdhamimaM janam / 'imam' iti svAtmanirdezaH / mAmityarthaH / zrabhASyaM saMbhASyaM na manyase na cintayasi ? // 48 // anvayaH - mayi ciram aparAddhe api yadA tvam avadhIraNAM na kRtavatI si, tat katham ekapade nirAgasam imaM janam zrAbhASyaM na manyase | =3 vyAkhyA - mayi aje ciram = cirAya = dIrghakAlamityarthaH aparAdhyati sma iti aparAddhastasmin aparAddhe=aparAdhaM kRtavati api, aparAddha ityatra kartari ktaH pratyayaH / yadA = yasmAt hetoH avadhIraNAM = pravajJAM na kRtavatI asi nAkArSIH tattasmAt kathaM=kena prakAreNa ekapade = tatkSaNe nirgataH prAgasastaM nirAgasaM niraparAdham imam = mallakSaNam janam=mAmajamityarthaH zrabhASituM yogyaH prAbhASyastam prabhASyaM = sambhASyam na=nahi manyase=avabudhyase / mAm saMbhASituM yogyamapi na vicArayasItyarthaH / samAso vyAkhyayaiva gatArthaH / hindI - he indumatI, mere bahuta bAra aparAdha karane para bhI jaba merA tiraskAra tumane kabhI nahIM kiyA thA to aba ekAeka niraparAdha mujhako sambhASaNa ke yogya bhI kyoM nahIM samajha rahI ho ||48 // dhruvamasmi zaThaH zucismite! viditaH kaitavavatsalastava / paralokamasaMnivRttaye yadanApacchaca gatAsi mAmitaH // 46 // saMjI0 - dhra uvamiti / he zucismite dhavalahasite / zaTho gUDhavipriyakArI kaitavena kapaTena vatsalaH kaitavasnigdha iti dhruvaM satyaM tava viditastvayA vijJAto'smi / ' matibuddhi - ' ( pA. 3 / 2 / 188 ) ityAdinA kartari ktaH / 'ktasya ca vartamAne ' ( pA. 2 / 3 / 67 ) iti kartari SaSThI / kutaH ? yadyasmAt, mAmanApRcchayAnAmantrya / ito'smAllokAt / paralokamasaMnivRttaye'punarAvRttaye gatAsi // 49 // anvayaH----he zucismite / zaThaH kaitavavatsala iti dhruvaM tatra vidittaH asmi, yat mAma anApRcchaya itaH paralokama asaMnivRttaye gatA zrasi /
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-zocatyaneneti zuciH dhavalaM zuddhaM smitam ISaddhAsyaM yasyAH sA zucismitA tasyAH saMbuddhau he zucismite ! he indumati zaThatIti zaThaH-anRjuH kapaTAzayaH kitaM vAyati, kitave vAti vA kitavaH kitavasya karma kaitavaM, vatseputrAdisnehapAtre'bhilASo'syAstIti vatsalaH, kaitavena-kapaTena vatsalaH-snigdhaH, iti kaitavavatsalaH iti-etat dhra vaM-satyaM tava -indumatyAH viditaH-vijJAtaH asmi tvayA jJAtosmi, ityarthaH / yat-yasmAt mAm ajam anApRcchaya-anAmannya na pRSTavA ityarthaH, itaH mRtyulokAt pareSAM lokaH paralokastaM paraloka-devalokaM svargam saMnivartanaM saMnivRttiH na saMnivRttiH asaMnivRttistasyai asaMnivRttaye -apunarAga. manAya gtaasi-clitaasiityrthH| .. __samAsaH-zuci smitaM yasyAH sA zucismitA tasyAH saMbuddhau zucismite / kitavasya karma kaitavaM kaitavena vatsalaH kaitavavatsalaH / na saMnivRttiH asaMnivRttistasyai asaMnivRttaye / pareSAM lokastaM paralokam / hindI-he pavitra haMsI haMsane vAlI indumatI, maiM dhUrta aura kapaTa pUrvaka prema karane vAlA hUM yaha nizcita satya tumane jAna liyA hai| yaha isalie ki mujhase binA pUche tuma isa loka se paraloka meM phira na lauTane ke lie calI gayo ho / arthAt sarvadA ke lie cala basI ho / / 49 / / dayitAM yadi tAvadanvagAdvinivRttaM kimidaM tayA vinA / sahatAM hatajIvitaM mama prabalAmAtmakRtena vedanAm / / 50 // saMjI0-dayitAmiti / idaM mama hatajIvitaM kutsitaM jIvitaM tAvadAdau dayitAmindumatImanvagAdanvagacchadyadi anvagAdeva / 'yadi' atraavdhaarnne| pUrva mUcchitatvAditi bhAvaH / tarhi tayA dayitayA vinA ki kimarthaM vinivRttaM pratyAgatam ? pratyA gamanaM na yuktamityarthaH / ata evAtma kRtena svaduzceSTitena nivRttirUpeNa prabalAmadhika vedanAM duHkhaM sahatAM kSamatAm / svayaMkRtAparAdheSu sahiSNutaiva zaraNamiti bhAvaH // 50 // anvayaH-idaM mama hatajIvitaM tAvat dayitAm anvagAt yadi, 'tahiM' tayA vinA ki vinivRttam 'ata eva' prAtmakRtena prabalAM vedanAM sahatAm / vyAkhyA-idam svAtmanaH aMgulyA nirdezaH mama ajasya hanyate sma iti hatam hataJca tat jovitamiti hatajIvitam garhitajIvitam tAvat-prathamaM dayyate sma
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 115 iti dayitA tAM dayitAM-priyAm indumatIm anvagAt anvagacchat yadi= eva atra yadiH avadhAraNe vartate, tarhi tayA dayitayA vinARte kiM-kimarthaM vinivRtta pratyAgatam ata eva prAtmanA-svena kRtam ceSTitamiti AtmakRtaM tena prAtmakRtenasvaduzceSTitena pratyAgamanarUpeNa prabalAm=adhikAM vedanAM-duHkhaM sahatAm kSamatAm, svayaMkRteSu aparAdheSu tatsahanameva zaraNamiti bhaavH| samAsaH-hataJca tat jIvitamiti hatajIvitam / AtmanA kRtam tena prAtmakRtena / hindI-mere ye nIca prANa, pahale pyArI indumatI ke pIche cale hI gae the, to phira pyArI indumatI ke binA kyoM lauTa pAe ? isIlie apanI nIca karanI se khUba duHkha bhogeM / arthAt apane kiye pApoM ko sahana karanA ho zaraNa hai // 50 // suratazramasabhRto mukhe dhriyate svedalavodgamo'pi te / atha cAstamitA tvamAtmanA dhigimAM dehabhRtAmasAratAm / / 51 // senI0--surateti / suratazrameNa saMbhRto janitaH svedalavodgamo'pi te tava mukhe 'dhriyate vartate / atha ca tvamAtmanA svarUpeNAstaM praaptaa| ataH kAraNAd dehabhRtAM prANinAmimAM pratyakSAmasAratAmasthiratAM dhik // 51 // anvayaH-suratazramasaMbhRtaH svedalavodgamaH api te mukhe dhriyate atha ca svam zrAtmanA astamitA 'ataH' dehabhRtAm imAma asAratAM dhik / vyAkhyA-su-samyaka suSThu vA ramaNaM surataM, surate-sambhoge yaH zramaH-khedastasmin saMbhRtaH utpannaH, iti suratazramasaMbhRtaH svidyate'nena zarIramiti svedaH svedasya gharmasya lUyate iti lavaH bindustasya udgamaH-AvirbhAvaH, iti svedalavodgamaH api te-tava mukhe-pAnane ( khandhAtoraca pratyayaH muDAgamaH saca Dit ) dhriyate asti vartate atha ca-evamapi tvam indumatI AtmanA svarUpeNa astaM nAzam itA=gatA, ataH kAraNAt dihyate upacIyate iti dehaH dehaM zarIraM bibhrati dhArayantIti te, teSAM dehabhRtAM prANinAm imAm-pratyakSAm sarati kAlAntaramiti sAraH na sAro'tra asArastasya bhAvastattA tAm asAratAm = asthiratAM dhakkayatIti dhik bhartsanam dhikkAra ityarthaH /
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-surate zramaH suratazramastena saMbhRtaH iti suratazramasaMbhRtaH / svedasya lavaH svedalavastasya udgamaH iti svedalavodgamaH / dehaM bibhratIti dehabhRtasteSAM dehabhRtAm / na sAro'tra asArastasya bhAvastattA tAm asAratAm / hindI-sambhoga kI thakAvaTa se utpanna huI pasIne kI bUMdeM bhI tumhAre mukha para 'abhI' taka vartamAna (maujUda) haiM para tuma nAza ko prApta ho gaI ho / arthAt mara gaI ho| isalie dehadhAriyoM kI isa pratyakSa nazvaratA ko dhikkAra hai / / 51 // manasApi na vipriyaM mayA kRtapUrva tava kiM jahAsi mAm ? / nanu zabdapatiH kSiterahaM tvayi me bhAvanibandhanA ratiH / / 52!! saMjI0-manaseti / mayA manasApi tava vipriyaM na kRtapUrvam pUrvaM na kRtamityarthaH / supsupeti samAsaH / kiM kena nimittena mAM jahAsi tyajasi ? nanvaha kSiteH zabdapatiH zabdata eva patiH / na tvarthata ityarthaH / bhAvanibandhanA'bhiprAyanibandhanA svabhAvahetukA me ratiH prema tu tvayyeva, astIti zeSaH / / 52 / / anvayaH-mayA manasA api tava vipriyaM na kRtapUrva kiM mAM jahAsi nanu ahaM kSiteH zabdapatiH, bhAvanibandhanA me ratiH tvayi 'evAstIti zeSaH' / vyAkhyA-mayA-rAjJA ajena manyate'nena tanmanastena manasA mAnasena apiH= samuccaye yena cittenApi na kRtaM, tadA karmaNA kimu vaktavyamityarthaH / tava indumatyAH prINAtIti priyaM priyasya viruddhaM vipriyaM-viruddham-aniSTamityarthaH na=nahi pUrva kRtamiti kRtapUrva-pUrvaM na kRtamityarthaH kiM kena kAraNena mAm ajam jahAsi-tyajasi, nanu nizcitam aham ajaH kSiteH pRthivyAH pAtIti patiH-svAmI zabdapatiH na tvathataH patiH bhAvayati-paribhAvayatIti bhAvaH nibadhyate'nayA sA nibandhanA bhAvasya= praNayasya nibandhanA iti bhAvanibandhanA=premahetukA me mama ratiH anurAgaH tvayi = indumatyAmevAstIti shessH| ___ samAsaH-pUrvaM kRtamiti kRtapUrvam / zabdena patiH zabdapatiH / bhAvasya nibandhanA, iti bhAvanibandhanA , bhAvaM nibadhnAtIti vA bhAvanibandhanA / hindI-maiMne mana se bhI tumhArA apriya (burA) kabhI pahale nahIM kiyA hai| 'phira' kisa kAraNa se tuma mujhe chor3a rahI ho / satya yaha hai ki maiM pRthivI kA nAmamAtra kA pati huuN| merA svAbhAvika prema to tumhIM para hai // 52 //
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH kusumotvavitAnvalobhRtazcalayanbhRGgarucastavAlakAn / karabhoru ! karoti mArutamtvadupAvartana ime manaH / / 5 / / saMjI0-kusumeti / kusumairutkhacitAnutkarSeNa racitAn valIbhRto bhaGgIyuktAn / kuTilAnityarthaH / bhRGgaruco nIlAMstavAlakAMzcalayankampayan mArutaH he karabhoru karabhadRsazoru ! 'maNibandhAdAkaniSThaM karasya karabho bahiH' ityamaraH / me manastvadupAvartanazaGki tava punarAgamane zaGkAvatkaroti / tvadujIvane zaGkA kArayatItyarthaH // 53 // anvayaH-kusumotkhacitAn valIbhRtaH bhRGgarucaH tava alakAn calayan mArutaH he karabhoru ! me manaH tvadupAvartanazaGki karoti / vyAkhyA-kusumaiH puSpaiH utkarSeNa khacitAH racitAH prathitAstAn kusumotkhacitAn , valI: bhaGgIH bibhrati-dhArayantIti valIbhRtastAn valIbhRtaH= kuTilAnityarthaH bibhratIti bhRGgAsteSAM ruka-kAntiriva ruka yeSAM te tAn bhRGgarucaH kRSNAnityarthaH tava-bhavatyAH indumatyA ityarthaH alantIti alakAstAn alakAn kuTilakezAn calayan=kampayan mriyante'nena vinA, vRddhena vA iti mArutaH-vAyuH, UraNa yate iti UruH kare bhAtIti karabhaH, karabhaH- maNibandhAdAkaniSThaM karasya bahirbhAgaH iva-yathA Uru: jAnUparibhAgaH yasyAH sA, tasyAH sambuddhau he karabhoru he sujaghane ! me-mama manaH cittam, tava bhavatyAH upAvartanam punarAgamanamiti tvadupAvartanam tvadupAvartanaM zaMkate iti tvadupAvartanazaMki 'karoti / tavojjIvane zaGkAM kArayati / samAma:-kusumaiH khacitAstAn, kusumakhacitAn tava upAvartanamiti tvadupAvartanam, tasya zaki tat tvadupAvartana zaMki zRMgANAM ruk iva ruka yeSAM te tAn / hindI-he sundara jAMghavAlI indumatI ! phUloM se guthe hue aura dhuMgharAle, tathA bhauMroM ke samAna kAle, tumhAre kezoM ko kapAtA huA vAyu mere mana meM tumhAre phira se lauTa Ane kI zaMkA kara rahA hai| arthAt tuma jI uThI ho aisI zaMkA utpanna kara rahA hai // 53 // tadapohitumarhasi priye ! pratibodhena viSAdamAzu me / jvalitena guhAgataM tamastuhinAderiva naktamoSadhiH // 34 // saMjo0-taditi / he priye ! tatasnAtkAraNAdAzu me viSAdaM duHkham / naktaM rAtrAvoSadhistRNajyotirAkhyA latA jvalitena prakAzena tuhinAdehimAcalasya guhAgataM tamo'ndhakAramiva / pratibodhena jJAnenApohituM nirasitumarhasi / / 54 //
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye anvayaH - he priye tat Azu me viSAdaM naktam oSadhiH jvalitena tuhinAdreH guhAgatam tamaH hava pratibodhena apohitum arhasi / 138 vyAkhyA - prINAtIti priyA tasyAH saMbuddhau he priye = dayite, tat = tasmAt kAraNAt aznute iti prAzu = zIghraM me = ajasya veveSTi vyApnotIti viSA tAM dadAti taM viSAdaM duHkhaM naktaM = rAtrau zroSaH = ploSaH dIptirvA dhIyate'tra sA oSadhi : = latA, jvalitena = prakAzena, tohati = prardayatIti tuhinaM tasya adriH = parvatastasya tuhinAdre : - himAlayasya gRhati = saMvRNotIti guhA tasyAM guhAgatam = kandarApraviSTam, gataM lInamiti iva = yathA pratibodhena = jJAnena prapohituM = dUrIkartum arhasi = yogyAsi / tamaH=andhakAram samAsaH - guhAyAM gataM tat guhAgatam / tuhinasya adristuhinAdristasya tuhinAdreH / hindI - he priye ! isaliye tuma zIghra hI mere duHkha ko phira se jAgakara vaise hI dUra karo arthAt mere duHkha ko miTAo, jaise ki rAta meM camakane vAlI moSadha (bUTI ) apane prakAza se himAlaya parvata kI andhakAra ko dUra kara detI hai // 54 // guphA meM gaye ( chipe hue ) idamucchvasitAlakaM mukhaM tava vizrAntakathaM dunoti mAm / nizi sumamivaipaGkajaM viratAbhyantaraSaTapadasvanam // 55 // saMjI0 - idamiti / idamucchvasita AlakaM calitacUrNakuntalaM vizrAntakathaM nivRttasaMlApaM tava mukham / nizi rAtrau suptaM nimIlitaM virato'bhyantarANAmantarvartinAM SaTpadAnAM svano yatra tat / niHzabdabhRGgamityarthaH / ekapaGkajamadvitIyaM padmamiva / mAM dunoti paritApayati / / 55 / / anvayaH -- idam ucchvasitAlakaM vizrAntakathaM tava mukhaM, nizi suptaM viratAbhyantaraSaTpadasvanam ekapaGkajam iva mAM dunoti / vyAkhyA-idam-puro dRzyamAnaM ucchvasitAH = calitAH ( kampamAnA ityarthaH ) zralakAH = cUrNakuntalAH ( kuTilakezA ityarthaH ) yasmin tat ucchvasitAlakaM vizrAntA-nivRttA kathA = saMlApaH yasmin tat vizrAntakatham, tava = indumatyAH,
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH - 166 mukham=prAnanam nitarAM zyati-tanUkaroti vyApArAn sA nizA, niTa ( iti pRSodarAditvAt zakArAntopi ) tasyAM nizi-rAtrau suptam- nimIlitam= saMkucitamityarthaH / SaTa padAni yeSAM te SaTpadAH, abhyantare=madhye sthitAH iti abhyantarasthitAH, abhyantarasthitAzca te SaTpadAH iti abhyantaraSaTapadAH ( zAkapArthivAditvAt lopaH ) teSAM svanaH zabdaH, iti abhyantaraSaTapadasvanaH, virataH vizrAntaH abhyantaraSaTapadasvanaH yatra tat viratAbhyantaraSaTapadasvanam / bhramarazabdarahitamityarthaH paGkAjAtaM paGkajam ekam advitIyaJca tat paGkajaM--padmamiti ekapaGkajam, iva yathA mAm ajam dunoti = paritApayati / mamAsaH-ucchavasitAH alakAH yatra tat ucchvasitAlakam / vizrAntA kathA yatra tat vizrAntakatham / abhyantare sthitAH, abhyantarasthitAH te ca te SaTapadAH iti abhyantaraSaTpadAsteSAM svanaH iti abhyantaraSaTpadasvanaH, virata: abhyantaraSaTapadasvanaH yatra tat viratAbhyantaraSaTapadasvanam / ekaJca tat paGkajamiti ekapaGkajam / . hindI-yaha tumhArA maunadhAri mukha, jisameM ki dhuMgharAle bAla hila rahe haiM mujhe atIva duHkha de rahA hai / 'aura' yaha usa advitIya sundara kamala ke jaisA laga rahA hai, jo ki rAtri meM kamala ke bhItara baiThe bhauroM ke zabda se zUnya hai // 55 // zazinaM punareti zarvarI dayitA dvandvacaraM patatriNam / iti tau virahAntarakSamau kathamatyantagatA na mAM daheH // 56 // saMjI-zazinamiti / zarvarI rAtriH zazinaM candraM punareti prApnoti / dvandvIbhUya caratIti / dvandvacaraH ta patatriNaM cakravAkaM dayitA cakravAkI punareti / iti hetostau candracakravAko virahAntarakSamau virahAvadhisahau / 'antaramavakAzAvadhiparidhAnantaddhibhedatAdarthya' ityamaraH / atyantagatA punarAvRttirahitA tvaM kathaM na mAM daherna saMtApayeH ? api tu daherevetyarthaH // 56 // anvayaH-zarvarI zazinaM punaH eti, dvandvacaraM patatriNaM dayitA punaH eti, iti tau virahAntarakSamau, atyantagatA tvaM tu kathaM na mAm daheH / ___ vyAkhyA- zRNAti-hinasti ceSTA iti zarvarI-rAtriH zazati-utplutya gacchatIti zazaH, zazaH asti asyAsau zazI taM zazinaM-candraM punaH bhUyaH eti= prApnoti / dvau dvau dvandvaM carati- dvandvIbhUya caratIti dvandvacarastaM dvandvacaraM patatramasyA
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 raghuvaMzamahAkAvye stIti patatrI taM patatriNaM cakravAkaM dayitA=priyA cakravAkI, punareti iti hetoH tau candracakravAko virahasya-viyogasya antaram avadhi kSamete, iti tau virahAntarakSamau atyantam apunarAvRttaye gatA-mRtA tvaM tu=indumatI tu kathaM na kena prakAreNa na mAm-ajam dahe:-santApayeH, api tu santApayerevetyarthaH / samAsaH-dvandvaM caratoti dvandvacarastaM dvandvacaram / virahasya antaraM kSamete yau tauvirahAntarakSamau / atyantaM gatA, atyntgtaa| hindI-candramA ko rAtri phira (dina ke bAda ) mila jAtI hai| aura sAtha-sAtha rahanevAle cakave ko pyArI cakavI bhI 'prAtaH' mila jAtI hai| isalie ve donoM ( candra cakavA ) viraha kI avadhi ko sahana kara lete haiN| kintu sadA ke lie gaI ( marI ) tuma mujhe kyoM na santApa dogii| arthAt tumhAre viyoga meM maiM kyoM na bhasma ho jAU~ // 56 // navapallavasaMstare'pi te mRdu dUyeta yadaGgamarpitam / tadidaM vihipyate kathaM vada vAmorU ! citAdhirohaNam / / 57 // saMjI-naveti / navapallavasaMstare nUtanapravAlAstaraNe'pyarpitaM sthApitaM mRdu te tava yadaGgaM zarIraM dUyeta paritaptaM bhavet / vAmau sundarau UrU yasyAH sA he vAmoru / 'vAmaM syAtsUndare savye' iti kezavaH / 'saMhitazaphalakSaNa-' ityAdinoGapratyayaH / tadidamaGgaM citAyAH kASThasaMcayasyAdhirohaNaM kathaM viSahiSyate vada // 57 // anvayaH-navapallavasaMstare api arpitaM mRdu te yat aGga dUyeta, he vAmoru ! tat idam citAdhirohaNaM kathaM viSahipyate vada / vyAkhyA-palyate iti pallavaH, pala cAsau lavaH pallavaH / navAH nUtanAzca te pallavAH-kisalayAni, iti navapallavAsteSAM saMstaraH AstaraNaM tasmin navapallavasaMstare apiH-samuccaye arpita saMsthApitaM mRdyate iti mRdu-komalaM te tava yat aGgam = zarIraM dUyeta-santaptaM bhavet, vamati vamyate vA vAmaH, aryate'neneti UruH / vAmau sundarau UrU jaMghe yasyAH sA vAmorustasyAH saMvRddhau he vAmoru ! tat-mRdutvena prasiddham idaM purovarti zarIraM cIyate iti 'catA, citAyAH-citeH kASThasaMcayasyetyarthaH adhirohaNam=prArohaNaM kathaM kena prakAreNa viSahiSyate sahiSyate tvayA iti tvaM vada-kathaya /
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. aSTamaH sargaH 201 samAsaH navAzca te pallavAsteSAM saMstarastasmin navapallavasaMstare / citAyAH adhirohaNamiti citAdhirohaNam tat / hindI-komala pallavoM ke bichaune para bhI rakhA huA yaha tumhArA komala zarIra jaba pIr3A pAtA hai to he sundara jAMghavAlI, bolo, vaha tumhArA zarIra citA para baiThane ko kaise sahana karegA / kyoMki citA to kaThora hotI hai // 57 // iyamapratibodhazAyinI razanA tvAM prathamA rhHskhii| gativibhramasAdanIravA na zucA nAnu mRteva lakSyate // 58 / / saMjI0- iyamiti / iyaM prathamA''dyA rhHskhii| suratasamaye'pyanuyAnAditi bhAvaH / gativibhramasAdena nIravA vilAsoparameNa niHzabdA razanA mekhalA'pratibodhamapunarudbodhaM yathA tathA zAyinIm / mRtAmityarthaH / tvAmanu tvayA saha / 'tRtIyArthe' (pA. 1 / 4 / 85 ) ityanuzabdasya karmapravacanIyatvAt dvitiiyaa| zucA zokena mRteva na lakSyata iti na / lakSyata evetyarthaH / saMbhAvyaniSedhanivartanAya dvau pratiSedhau // 58 // anvayaH- iyaM prathamA rahaHsakhI gativibhramasAda nIravA razanA apratibodhazAyinoM tvAm anu zucA mRtA iva na lakSyate iti na / vyAkhyA-iyam=puro dRzyamAnA prathamA = prAdyA rahyate iti rahaH ramante yatreti vA rahaH / samAnaM khyAyate janeriti sakhI, rahasi ekAnte sakhI pAlI, iti raha:sakhI suratakAle'pi sahAvasthAnAdityarthaH / vibhramaraNaM vibhramaH gateH-gamanasya vibhramaH vilAsastasya sAdaH vinAzastena nIravA=niHzabdA, iti gativibhramasAdanIravA, rati =zabdaM karotIti razanA-mekhalA, nAsti pratibodhaH pratijJAnaM yasmin tat apratibodham / apratibodha=punarudbodharahitaM yathA syAttathA zAyinI-suptA mRtetyarthaH, iti apratibodhazAyinI tAm tathoktAm / tvAM bhavatIm indumatImityarthaH, anusaha tvayA saheti yAvat zucA zokena mRtA-paJcatvaM gatA iva yathA na lakSyate na dRzyate iti na, kintu lakSyate eveti / samAsaH-rahasi sakhI rhHskhii| na pratibodhaH yasmin karmaNi tat aprati bodham, apratibodhaM yathA syAttathA zAyinI tAmapratibodhazAyinIm / gateH vibhramaH gativibhramastasya sAdaH tena nIravA gativibhramasAdanIravA /
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 raghuvaMzamahAkAvye hindI- 'aura' yaha tumhArI, sarvaprathama ekAnta kI sakhI, 'evaM' tumhArI vilAsapUrNa gamana ke banda hone se zabdazUnya mekhalA (tagar3I) sadA ke lie sotI huI tumako dekhakara tumhAre zoka meM marI sI nahIM dikhAI detI hai kyA ? arthAt marI hI dIkha rahI hai // 5 // kalamanyabhRtAsu bhASitaM kalahaMsISu madAlasaM gatam / pRSatISu vilolamIkSitaM pavanAdhUtalatAsu vibhramAH // 56 // tridivotsukayApyavekSya mAM nihitAH satyamamI guNAstvayA / virahe tava me guruvyathaM hRdayaM na tvavalambituM kSamAH // 30 // saMjI0--kalamiti / tridiveti / yugmam / ubhayorekAnvayaH / anyabhRtAsu kokilAsu kalaM madhuraM bhASitaM bhASaNam / kalahaMsISu viziSTahaMsISu madAlasaM mantharaM gataM gamanam / pRSatISu hariNISu vilolamIkSitaM caJcalA dRssttiH| pavanena vAyunA bhUtalatAsvISatkampitalatAsu vibhramA vilAsAH / ityamI pUrvoktAH kalabhASaNAdayo guNAH / eSu kokilAdisthAneSviti zeSaH / tridivotsukayApoha jIvantyeva svarga prati prasthitayApi tvayA mAmavekSya virahAsahaM vicArya satyaM nihitaaH| matprANadhAraNopAyatayA sthApitA ityarthaH / tava virahe guruvyathamatiduHkhaM me hRdayaM mano'valambituM sthApayituM na kSamA na zaktAH / te tu tvatsaMgama eva sukhakAriNaH, naanythaa| pratyuta prANAnapaharantIti bhAvaH // 59-60 // anvayaH-anyabhRtAsu kalaM bhASitam, kalahaMsISu madAlasaM gatam , pRSISu vilolam IkSitaM, pavanAdhUtalatAsu vibhramAH, iti amI guNAH 'eSu' tridivotsukayA api tvayA mAm avekSya satyaM nihitAH tu tava virahe guruvyathaM me hRdayama avalambituM na kssmaaH| ( iti dvayorekatrAnvayAdidaM yugmam ) / vyAkhyA-anyaiH kAkaiH bhRtAH pAlitAH iti anyabhRtAstAsu anyabhRtAsu-kokilAsu kalate iti kalaH, kalaM madhuraM bhASitaM bhASaNaM vacanamityarthaH / kalAH=madhuravAcaH haMsyaH, iti tAsu kalahaMsISu-rAjahaMsISu na lasatIti alasaH madenAlasastaM madAlasammantharagamanam, pRSatA: santi yAsu tAH pRSatyaH parSanti vA pRSatyastAsu pRSatISu - hariNISu vilolaM
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 203 caJcalam IkSitam IkSaNamavalokanam / punAtIti pavanaH pavanena vAyunA AdhUtAH= ISat kampitA: latA: vratatyastAsu pavanAdhUtalatAsu vibhramAH-vilAsAH, amI pUrvoktAH madhurabhASaNAdayaH guNAH, eSu kokilAdiSu iti zeSaH, tisRSu avasthAsu, trayo brahmaviSNurudrAH vA dIvyantyatra sa tridivaH trividho dIvyati vyavaharati prakAzate vA tridivaH / tridive-svarge utsukA-utkaNThitA tayA tridivotsukayA tatra gantumutsukayA ityarthI, api tvayA = indumatyA mAm ajam viyogAsaham avekSya=vicArya satyaM nizcitaM nihitA: majIvanAya sthApitAH, tu kintu tava bhavatyAH virahe viyoge gurvI- mahatI vyathA pIDA yasya tad guruvyatham me mama harati hriyate vA hRdayaM=manaH avalambitum = saMsthApayituM na kSamAH nahi smrthaaH| te guNAstu tava saMgame evAnandadAyakAstvadvirahe tu prANahArakA evetyarthaH / samAsaH-anyaiH bhRtAstAsu anyabhRtAsu / kalAH haMsyastAsu kalahaMsISu / madenAlasaM madAlasam / pavanena AdhUtAH iti pavanAdhUtAH, pavanAdhUtAzca tAH latAstAsu pavanAdhUtalatAsu / tridive utsukA tayA tridivotsukyaa| gurvI vyathA yasya tat guruvyatham / hindI-koyaloM meM apanA madhura vacana rAjahaMsiyoM meM apanA manda-manda gamana, tathA haraNiyoM meM apanI caJcala citavana aura vAyu se jarA hilatI huI latAoM meM culabulApana, ye saba apane guNa, svarga jAne kI utkaNThAvAlI tumane, mujhe apane viyoga kI vyathA ko sahana karane meM asamartha jAnakara hI koyala Adi meM rakha diye haiN| kintu tumhAre viraha meM atyanta duHkhI mere hRdaya ko bahalAne meM ye saba samartha nahIM ho sakate haiM / arthAt ve saba guNa to tumhAre sAtha hI sukha dene vAle the aura aba viyoga meM to mere prANoM ko hI le rahe haiM // 59-60 // mithunaM parikalpitaM tvayA sahakAraH phalinI ca nanvimau / avidhAya vivAhasatkriyAmanayorgamyata ityasAMpratam // 61 // saMjI0-mithunamiti / nanu he priye ! sahakArastaruvizeSaH phalinI priyaMgulatA. cemau tvayA mithunaM parikalpitaM mithunatvenAbhyamAni / anayoH phalinIsahakArayovivAhasatkriyAM vivAhamaGgalamavidhAyAkRtvA gamyata ityasAMpratamayuktam / mAtRhInAnAM na kiMcitsukhamastIti bhAvaH // 61 //
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-nanuH sahakAraH phalinI ca imau tvayA mithunaM parikalpitam , anayoH vivAhasaskriyAm avidhAya gamyate iti asAmpratama / vyAkhyA-nanu he priye ! saha kArayati dvandvaM melayatIti sahakAraH atisaurabhaH pAmraH, phalAni santi asyAH sA phalinI priyaMgulatA ca ayaJca iyaJceti imau=dvau tvayA indumatyA methati iti mithunaM dvandvaM parikalpitam-mithunatvena svIkRtam, anayoH phalinIsahakArayoH viziSTaM vahanaM vivAhaH satI cAsau kriyA, satkriyA, vivAhasya-pANigrahaNasya satkriyA = saMskAravizeSaH, iti vivAhasatkriyA tAM vivAhasatkriyAm avidhAya-asaMpAdya = akRtvetyarthaH gamyate = prasthIyate iti = etat gamanam, asAmpratam ayuktam / mAtRvihonAnAM saMsAre na kimapi sukhamastIti bhAvaH / samAsaH-satI cAsau kriyA satkriyA, vivAhasya satkriyA tAM vivAhasatkriyAm / na sAmpratamiti, asAmpratam / hindI-he priye ! usa Ama ke vRkSa aura priyaMgulatA kA tumane jor3a ThIka kiyA thaa| ina donoM kA vivAha saMskAra kiye binA tuma jA rahI ho, yaha to sarvathA anucita hai| kyoMki binA mA~ ke saMsAra meM kucha bhI sukhakara nahIM hotA hai / / 61 // kusumaM kRtadohadastvayA yadazoko'yamudIrayaSyati / alakAbharaNaM kathaM nu tattava neSyAmi nivApamAlyatAm 1 // 62 / / saMjI0-kusumamiti / vRkSAdipoSakaM dohadam / tvayA kRtaM dohadaM pAdatADanarUpaM yasya so'yamazoko yatkusumamudIrayiSyati prsvissyte| tavAlakAnAmAbharaNamAbharaNabhUtaM tatkusumaM kathaM nu kena prakAreNa nivApamAlyatAM dAhAjalerayaMtAM neSyAmi ? 'nivApaH pitRdAnaM syAt' ityamaraH // 32 / / anvayaH-- tvayA kRtadohadaH azokaH yat kusumam udIrayiSyati, tava alakAbharaNaM tat kathaM nu nivApamAlyatAm neSyAmi / __ vyAkhyA- tvayA bhavatyA indumatyA doham AkarSaM dadAtIti dohadaM kRtaMvihitaM dohadaM-caraNatADanarUpaM yasya sa kRtadohadaH ayam dRzyamAna: na zoko'smAt azokaH vajhulaH, vRkSavizeSa ityarthaH, yat kusumaM prasUnam udIrayiSyati prasaviSyate,
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 205 tava-bhavatyA alantIti alakAH kuTilake zAsteSAmAbharaNam alaMkArabhUtaM tat-kusumam nu bho kathaM kena prakAreNa nyupyate nivApaH mAM lAtIti mAlA, malyate dhAryate vA mAlA, mAlA eva mAlyam 'mAlyaM kusumatatsrajoriti medinii| nivApasya pitRdAnasya mAlyaM pUSpam tasya bhAvastattA tAM nivApamAlyatAM dAhAvaM dIyamAnAJjalerayaMtAM neSyAmi = prApayiSyAmItyarthaH / / samAsaH-kRtaM dohadaM yasya sa kRtdohdH| na zoko'smAditi azokaH / alakAnAmAbharaNamiti, alakAbharaNam / nivApasya mAlyaM nivApamAlyaM tasya bhAvastattA tAM nivApamAlyatAm / hindI-he priye ! tumane jisa azoka vRkSa ko apane caraNa se tADana kiyA ( sparza kiyA ) hai / vaha azoka vRkSa bhaviSya meM phUla degaa| taba tumhAre dhuMgharAle kezoM ko sajAne ke yogya una puSpoM ko maiM kisa prakAra dAha saMskAra ke pazcAt pitaroM ko dI jAne vAlI tilAJjali meM duuNgaa| sundarI ke pAdatADana se azoka phUla dene lagatA hai--yaha kavi-samayasiddha hai isa pAdatADana ko 'dohada' kahate haiM // 62 // gmarateva sazana na paraM caraNAnugrahamanyadurlabham / amunA kusumAzravarSiNA tvamazokena sugAtri ! zocyase // 6 // saMjI0-smarateti / anyadurlabham / kiMtu smrtvymevetyrthH| sazabda dhvaniyuktaM nUpuraM majIraM yasya taM caraNenAnugrahaM pAdena tADanarUpaM smarateva cintayateva kusumAnyevAzrUNi tadvarSiNA'munA purovartinA'zokena / he sugAtri ! 'aGgagAtrakaNThebhyazca' iti vaktavyAnDIp / tvaM zocyase // 63 // anvayaH-anyadurlabham sazabdanUpuram caraNAnugraham smaratA iva kusumAzruvaSipA amunA azokena he sugAtri ! tvaM zocyase / __ vyAkhyA-duHkhena labhyate iti durlabham, anyaiH aparaiH durlabham duSprApyam, iti anyadurlabham, kintu smaraNIyamevetyarthaH, zabdena sahitaM sazabda, navanaM nUyate vA nUH nuvi purati agre gacchatIti nUpuram, sazabdaMsadhvani nUpuraM maJjIraM yasya sa taM sazabdanUpuram, caranti= gacchanti janA yena sa crnnH| caraNena-pAdena anugrahaH- tADanarUpaH iti caraNAnugrahastaM caraNAnugraham smaratA-cintayatA
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 raghuvaMzamahAyekA iva = yathA aznute kaNThamiti azru kRsyantIti kusumAni eva azrUNi = netrajalAni, tAni varSati tacchIlaH kusumAzruvarSI tena kusumAzruvarSiNA amunAerovartinA azokena = vaJjulena suSThu gAtraM yasyAH sA tasyAH saMbuddhau he sugAtri ! - zobhanAGgi ! tvam indumatI zocyase-paritapyase / samAsaH--anya H durlabhamiti anyadurlabham, tam / zabdena sahitamiti sazabdam, sazabdaM nUpuraM yasya sa taM sazabdanUpuram / caraNena anugrahastaM caraNAnugraham / kusumAni eva azrUNi kusumAzrUNi kusumAzruNi varSeti taccholastena / hindI-he sundara zarIravAlI priye ! dUsaroM ke liye sadA durlabha, tumhAre jhanajhanAte viThThoM vAle caraNoM ke sparzarUpI kRpA ko mAnoM smaraNa karatA hamA, ataH eva puSparUpI aA~suoM kI varSA karane vAlA yaha azokavRkSa, tumhAre zoka meM ro rahA hai // 63 / / tava niHzvasitAnukAribhirbakulairardhacitAM samaM mayA / asamApya vilAsamekhalAM kimidaM kinnarakaNThi ! supyate ? // 64|| saMjI0-taveti / tava niHzvasitAnukAribhirbakulairbakulakusumaimayA samaM sArdhacitAmadhaM yathA racitAM vilAsamekhalAmasamApyApUrayitvA / kinarasya devayonivizeSasya kaNTha iva kaNTho yasyAstatsaMbuddhiheM kinnarakaNThi ! 'aGgagAtrakaNThebhyazca' iti GIp / kimidaM supyate nidrA kriyate ? 'vacisvapi-' (pA. 6 / 1 / 15) ityAdinA saMprasAraNam / anucitamidaM svapanamityarthaH // 64 // anvayaH-tava niHzvasinutAnukAribhiH vakulai: mayA samam ardhacitAM vilAsamekhalAm asamApya he kinnarakaNThi ! kimidaM supyte| vyAkhyA-tava bhavatyAH niHzvasitaM-zvasanaM, zvAsanizvAsamityarthaH, anukurvanti=viDambayanti tacchIlAni nizvasitAnukArIriNa taiH niHzvasitAnukAribhiH, ucyante vaya'nte kavibhiste vakulAsteSAM puSpANi vakulAni taiH vakulaH kesaraiH vakulakusumairityarthaH / mayA ajena sama-sAkam, ardhaM yathA syAttathA citA gumphitA racitA tAm ardhacitAm / na tu samagragumphitA ityarthaH / makhaM-gati lAtIti mekhalA, vilasanaM vilAsaH, vilAsasya-lalitasya (zRMgArakriyAvizeSasye
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 207 tyarthaH ) mekhalA-razanA-kAJcI tAM vilAsamekhalAm asamApya = apUrayitvA, kicit, kutsito vA naraH kinnaraH / kinnarasya=kiMpuruSasya kaNThaH galaH= dhvanizca idha kaNThaH yasyAH sA tatsaMbuddhau he kinnarakaNThi ! kimidaM supyate zayanaM kriyate, idAnIM zayanaM sarvathAnucitamityarthaH / samAsa-niHzvasitam anukurvanti taiH niHzvasitAnukAribhiH / arvaM yathA svAttathA citA, ardhacitA tAmadhucitAm / vilAsasya mekhalAM tAM vilAsamekhalAm / kinnarasya kaNTha iva kaNTho yasyAH sA tatsaMbuddhau he kinnarakaNThi / hindI-he kinnara ke samAna kaNTha vAlI ( madhurabhASigI ) / tumhAre zvAsa kA anukaraNa karane vAle ( tumhAre zvAsa ke samAna sugandha vAle ) maulasirI ke phUloM kI usa sundara mAlA ko pUrI gUthe binA tuma kyoM so rahI hai, jo mAlA mere sAtha prAdhI hI guthI par3I hai| arthAt mAlA ko pUrI guthe binA tumhArA sonA anucita hai // 64 // samaduHkhasukhaH sakhIjanaH pratipazcandranibho'yamAtmajaH / ahamekarasastathApi te vyavasAyaH pratipattiniSThuraH / / 65 // saMjI0-sameti / sakhIjanaH samaduHkhasukhaH, tvaduHkhena duHkhI, tvatsukhena sukhItyarthaH / ayamAtmajo bAlaH, pratipaccandranibhaH / darzanIyo vardhiSNazcetyarthaH / 'pratipat' zabdena dvitIyA lakSyate; pratipadi candrasyAdarzanAt / ahamekaraso'bhinnarAgaH / 'zRGgA rAdau viSe vIrye guNe rAge drave rasaH' ityamaraH / tathApi jIvitasAmagrIsattve'pItyarthaH / te tava vyavasAyo'smatparityAgarUpo vyApAraH pratipattyA nizcayena niSThuraH krUraH / 'pratipattiH padaprAptau prakRtau gaurave'pi ca / prAgalbhye ca prabodhe ca' iti vizvaH / smatuM na zakyaH kimuta kartumiti bhAvaH / / 65 / / anvayaH-sakhIjanaH samaduHkhasukhaH, ayam AtmajaH pratipacandranibhaH, aham ekarasaH "tathApi" te vyavasAyaH pratipattiniSThuraH 'evAstIti shessH'| vyAkhyA-sakhInAM sahacarINAM janaH-samudAyaH sakhIjanaH samAni-tulyAni duHkhAni kaSTAni sukhAni aAnandAH yasya sa samaduHkhasukhaH / ayam=purovartI AtmanaH dehAt jAtaH utpannaH pAtmajaH bAlaH pratipadyate-upakramyate'nayA mAsAdiH, sA pratipad / candatIti cndrH| pratipadaH-pakSamUlasya yaH candraH candramAH tena
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 raghuvaMzamahAkAvye nibhaH-tulyaH iti pratipaccandranibhaH, darzanIyaH vardhiSNu zceti / aham ajaH rasyate prAsvAdyate iti rasaH ekaH abhinnaH rasaH rAgaH yasya sa ekrsH| tathApi etAvajIvanasAmagrIsattve'pItyarthaH / te tava vyavasAyaH = nizcayaH pUrvoktasAmagrItyAgarUpo vyApAra ityarthaH / pratipattyA nizcayena niSThuraH- krUraH dAruNaityarthaH, iti pratipattiniSThura evAstIti smaraNaM kartumapi na zakyate karaNasya tu kA katheti bhaavH| samAsaH-sakhInAM jana iti sakhIjanaH, samAni duHkhAni sukhAni ca yasya sa samaduHkhasukhaH / pratipadaH candrastena nibhaH iti pratipaccandranibhaH / ekaH raso yasya sa ekarasaH / pratipattyA niSThura iti prtipttinisstthurH| hindI-tumhAre duHkha sukha meM samAna duHkhI-sukhI ye sakhiyA~ haiN| pratipadA ke candra ke samAna ( zukla dvitIyA candra ke samAna ) sundara aura honahAra yaha putra hai| evaM tumhArA ananya premI maiM huuN| phira bhI hama sabako chor3akara cala dene kA tumhArA nizcaya, atIva kaThora hai / arthAt itane saba jIvana sukhoM ke tyAga kA smaraNa bhI koI na karegA, tyAga kI bAta hI dUra hai // 65 // dhRtirastamitA ratizcyutA virataM geyamRtunirutsavaH / gatamAbharaNaprayojana parizUnyaM zayanIyamadya me // 66 / / maJjI0-dhRtiriti / adya me dhRtirthairya pratItirvA'staM naashmitaa| ratiH krIDA cyutA gtaa| geyaM gAnaM viratam / RturvsntaadinirutsvH| AbharaNAnAM prayojanaM gatamapagatam / zete'sminniti zayanIyaM talpam / 'kRtyalyuTo bahulam' (pA. 3 / 3 / 113) ityadhikaraNArthe'nIyapratyayaH / parizUnyam / tvAM vinA sarvamapi niSphalamiti bhAvaH // 66 // anvayaH-adya me dhRtiH astamitA ratiH cyutA geyaM viratam RtuH nirutsavaH AbharaNaprayojanaM gatam, zayanIyaM parizUnyam , 'vartate zeSaH' / vyAkhyA-adya asmin , ahani me ajasya dhAraNaM dhRtiH dhairyam asanam iti astam adarzanam itA=gatA naSTetyarthaH, ramaNaM ratiH krIr3A cyutA=gatA naSTA, geyaM gAnaM virataM samAptam, iyati Rcchati vA Rtu: vasantAdiH nirgataH utsavaH yasya sa nirutsavaH-utsavazUnyaH, prA bhriyate'neneti prAbharaNam / pAbharaNasya-alaMkArasya
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 203 yojanam=arthaH gatam = prapagatam = samAptamityarthaH, zete'sminniti zayanIyaM = talpam khaTvA iti yAvat / paritaH zUnyamiti parizUnyaM = riktam vartate / tvAM vinA me sarvaM vyathaM jAtamityarthaH / 14 samAsaH--AbharaNAnAM prayojanamiti AbharaNaprayojanam / paritaH zUnyamiti parizUnyam / nirgataH utsavaH yasmAt sa nirutsavaH / hindI - he priye ! Aja merA dhairya TUTa gayA hai / Ananda jAtA rahA / gAnA bajAnA chUTa gayA, vasantAdi RtueM utsavahIna ho giiN| arthAt phIkI par3a gaIM / aura merA bhUSaNa vastra pahananA vyartha hai / aura merA palaMga Aja zUnya hai / khAlI par3A hai / arthAt tumhAre binA ye saba vyartha hI haiM // 66 // gRhiNI sacivaH sakho mithaH priyaziSyA lalite kalAvidhau / karuNAvimukhena mRtyunA haratA tvAM vada kiM na me hRtam // 67 // saMjI0 - gRhiNIti / tvameva gRhiNI dArAH / anena sarvaM kuTumbaM tvadAzrayamiti bhAvaH / sacivo buddhisahAyo mantrI / sarvo hitopadezastvadAyatta ityanenocyate / mitho rahasi sakhI narmasacivaH | sarvopabhogastvadAzraya ityamunA prakaTitam / lalite manohare kalAvidhau vAditrAdicatuHSaSTikalAprayoge priyaziSyA / priyatvaM prAjJatvAdityabhisaMdhiH / sarvAnando'nena tvannibandhana ityudghATitam / atastvAM samaSTirUpAM haratAta eva karuNAvimukhena kRpAzUnyena mRtyunA me matsaMbandhi kiM vastu na hRtaM vada / sarvamapi hRtamityarthaH // 67 / / anvayaH -- " tvameva" gRhiNI sacivaH mithaH sakhI, lalite kalAvidhau priyaziSyA "sI" "ataH " tvAM haratA "ata eva" karuNA vimukhena mRtyunA me kiM na hRtam / 1 vyAkhyA -- tvameva = indumatI eva gRhNAti sarvaM dhAnyAdikamiti gRhiNI : dArAH kuTumbarakSaNAt / sahanaM saciH, saci vAtIti saciva : = mantrI hitopadezakartRtvAt / methatIti mitha: - rahasi sakhI - narmasacivaH sarvAnandadAtRtvAt lalanaM lalitaM tasmin lalite= manohare kalpate kalayatIti kalA / kaM lAtIti kalA, vidhAnaM vidhiH, kalAyAH vidhistasmin kalAvidhau = gItAvAditrAdicatuSSaSTikalA
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvyaM 1 prayoge ziSyate yA sA ziSyA priyA cAsau ziSyA ca priyaziSyA - priyacchAtrA AsIH etena sarvAnandastvadadhIna iti prakaTitam / atastvAm - indumatIM me samaSTirUpAm haratA = vinAzayatA ata eva karuNAyAH - kRpAyAH vimukhaH = rahitastena karuNAvimukhena= dayAzUnyenetyarthaH maraNaM mRtyustena mRtyunA = yamena me = mamAjasya kiM = vastu na hRtaM na vinAzitam vada - kathaya, arthAt mama tu sarvasvameva hRtamityarthaH / samAnaH-- priyA cAsau ziSyA priyaziSyA / kalAyAH vidhistasmin kalAvidhau / karuNAyAH vimukhastena karuNavimukhena / 210 hindI - tumhI merI strI thI, saMmati denevAlI maMtrI thI, aura ekAnta kI sakhI thI, tathA gAnA bajAnA Adi cauMsaTha kalAoM ke manohara kAryoM meM priya ziSyA thI " isa prakAra merA saba kucha tumhAre hI adhIna thA", ataH tumako chInakara nirdayI yamarAja ne merA kyA nahIM chInA hai tumahI batAo ? arthAt merA to sarvasva hI chIna liyA // 67 // madirAkSi ! madAnanArpitaM madhu pItvA rasavatkathaM nu me / anupAsyasi bASpadUSitaM paralokopanataM jalAJjalim ||68 || 0 saMjI0 -- madireti / mAdyatyanayeti madirA lokaprasiddhA / tathApi 'nAryoM madiralocanAH' ityAdiprayogadarzanAnmAdyatyAbhyAmiti madire prakSiNI yasyAstatsaMbuddhi madirAkSi ! madAnanenArpitaM rasavat svAdutaraM madhu madyaM pItvA bASpaduSitamazrutaptaM paralokopanataM paralokaprAptaM me jalAJjali tilodakAJjali kathaM nvanantaraM pAsyasi ? tadanantaramidamana rhamityarthaH / yathAha bhaTTamallaH - 'anupAnaM himajalaM yavagodhUmanirmite / dadhni madye viSe drAkSe piSThe piSTamaye'pi ca / / ' iti / tacce haiva yujyate / idaM tUSNaM lokAntaropayogi cetyAyurvedavirodhAtkathamanupAsyasIti bhAvaH / / 68 / / anvayaH - he madirAci madAnanArpitaM rasavat madhu pItvA bASpadUSitaM paralokopanataM jalAJjaliM kathaM nu anupAsyasi / vyAkhyA - mAdyati iti madirA = surA, iti lokaprasiddhaM tathApi nAryo madiralocanAH iti kavisampradAyaprasiddhadarzanAt mAdyati zrAbhyAmiti madire - harSonmatte
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 211 akSiNI-netre yasyAH sA tatsaMbuddhau he madirAkSi ! mama-ajasya AnanaM-mukhaM tena= arpitaM-dattamiti madAnanArpitam rasyate iti rasaH rasaH AsvAdaH asyAstIti rasavat-atIva svAdu manyate iti madhu-madyaM pItvA nipIya pAnaM kRtvetyarthaH / vAyati vAti vA bASpam USmAzru tena dUSitaM-malinam azrubhistaptamityarthaH piparti pUryate vA aneneti paraH anyazcAsau lokaH ( lokyate iti lokaH ) bhuvanamiti paralokastasmin paraloke-pitRloke upanataH prAptaH iti paralokopanataH / jalasya-udakasya aJjaliH, (ajyate'neneti aJjaliH) taM jalAJjalim-tilodakamityarthaH kathaM kena prakAreNa anu antaraM pAsyasi-pAnaM kariSyasi / arthAt madhurarasapAnAnantaramidaM pAnaM sarvathAnucitam / mamAsaH-madire akSiNI yasyAH sA tatsaMbuddhau he madirAkSi ! mama Ananamiti madAnanaM tena arpitaM tat madAnanArpitam / raso'syAstIti rasavat / bASpaH dUSitaH vAdUSitastaM bASpadUSitam / paraloke upanataH paralokopanatastam / jalasyAJjaliriti jalAJjalistaM jalAJjalim / hindI-he madabhare nayanoM vAlI priye ! mere mukha se diye hue susvAdu pAsava (zarAba) ko pIkara "aba" A~suoM ke jala se gandalI ( malina ) paraloka meM prApta huI tilAMjali ko tuma kaise pI sakogI / arthAt na pI sakogI // 6 // vibhave'pi sati tvayA vinA sukhametAvadajasya gaNyatAm / ahRtasya vilobhanAntarairmama sarve viSayAstvadAzrayAH // 69 / / maMtrI0-vibhava aizvarya satyapi tvayA vinA'jasyatAvadeva sukhaM gaNyatAm / yAvattvayA saha bhuktaM tato'nyanna kiMcidbhaviSyatItyarthaH / kutaH ? vilobhanAntarairviSayAntarairahRtasyAnAkRSTasya mama sarve viSayA bhogAdayastvadadhInAH / tvAM vinA me na kici drocata ityarthaH / / 69 / / anvaya-vibhave sati api tvayA vinA ajasya etAvadeva sukhaM gaNyatAm, 'kutaH vilobhanAntaraiH ahRtasya mana sarve viSayAH tvadAzrayAH 'santIti zeSaH' / vyAkhyA-vizeSeNa bhavatIti vibhavastasmin vibhave aizvarya sukhe ca sati= vidyamAne'pi tvayA = indumatyA vinA-tvadabhAve ityarthaH ajasya-mama etat parimANa
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 raghuvaMzamahAkAvye masyeti etAvat-iyadeva sukhayatIti sukham, zobhanAni khAni indriyANi anena tat sukham AnandaH gaNyatAM tvayA saha yatsukhaM bhuktaM tadatiriktaM na kimapi vicAryatAmityarthaH / "kutaH yato hi" vilobhanAni = viSayAH, anyAni vilobhanAni vilobhanAntarANi, taiH vilobhanAntaraiH na hRtaH na AkRSTaH, iti ahRtastasya prahRtasya = anAkRSTasya mama-ajasya sarve sampUrNAH visinvanti-nibadhnanti indriyAriNa ye te viSayAH rUparasAdayaH bhogAH tvam indumatI AzrayaH avalambaH yeSAM te tvadAzrayAH / tava viyoge na me kiMcidapi rocate iti / samAsaH-na hRtaH ahRtastasya ahRtasya / anyAni vilobhanAni vilobhanAntarANi taiH vilobhanAntaraiH / tvam Azrayo yeSAM te tvadAzrayAH / / hindI--"he indumati" itane aizvarya ke hote hue bhI, tumhAre vinA aja kA kevala itanA hI sukha samajho ! ( arthAt tere sAtha jo sukha bhogA hai usake atirikta aba kucha bhI na hogA) kyoMki dUsare kisI viSaya meM prema na rakhane vAle mere, saba sukha bhoga tumhAre hI adhIna hai| tumhAre vinA mujhe kucha bhI acchA nahIM lagatA hai // 69 // vilapanniti kosalAdhipaH karuNArthagrathitaM priyAM prati / akarotpRthivIruhAnapi tazAkhArasabASpadUSitAn // 70 / / saMjI0-vilapanniti / kosalAnAmadhipo'ja iti karuNaH zokarasaH sa evArthastena grathitaM saMbaddhaM yathA tathA priyAM pratIndumatImuddizya vilapan, pRthivIruhAn vRkSAnapi sUtAH zAkhArasA makarandA eva bASpAsta dUSitAnakarot / acetanAnapyarodayadityarthaH // 70 // anvayaH-kosalAdhipaH iti karuNArthagrathitaM yathA syAttathA priyAM prati vilapan pRthivIruhAn api utazAkhArasabASpadUSitAn akarot / vyAkhyA-ko-pRthivyAM salati-gacchatIti zobhate vA koslH| adhikaM pAtIti adhipaH, kosalasya-dezavizeSasya adhipaH-svAmI, iti kosalAdhipaH ajaH iti-pUrvoktaprakAreNa Rcchati aryate vA arthaH / karuNaH-dayA zokarasa ityarthaH sa cAsau arthaH-prayojanaM tena prathitaM saMbaddhamiti karuNArthagrathitaM yasmin karmaNi tat yathA syAttathA priyAM-bhAryA prati, indumatImuddizyetyarthaH vilapan = pari
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaSTamaH sargaH devayan vilApaM kurvan / prathate iti pRthivI, pRthivyAM rohantIti pRthivIruhAstAn pRthivIruhAn vRkSAn apiH samuccaye, sutA:-kSarantaH zAkhAnAM (zAkhantIti zAkhAH) latAnAM rasAH makarandAH eva bASpAH azruNi taiH dUSitAH malinAstAn sutazAkhArasabASpaSitAn / akarot kRtavAn / acetanavRkSAnapi arodayadityarthaH / mamAsaH-kosalAnAm adhipaH koslaadhipH| karuNazcAsau arthaH karuNArthaH tena grathitaM yathA syAttathA karuNArthagrathitam / pRthivyAM rohantIti pRthivIrahAstAn pRthivIruhAn / zAkhAnAM rasAH zAkhArasAH, tAH zAkhArasAH eva bASpaM tena dUSitAstAn sutazAkhArasabASpadUSitAn / hindI-kosala nareza aja ne isa prakAra karuNApUrNa ( zoka vyApta ) hokara apanI priyA indumatI ke lie rote hue vRkSoM ko bhI bahate hue zAkhA ke rasarUpI A~suoM se malina kara diyA / arthAt aja ke vilApa ko dekha suna kara vRkSa bhI ro par3e // 70 // athaM tasya kathaMcidaGkataH svajanastAmapanoya sundarIm / visasarja tadantyamaNDanAmanalAyAgurucandanaidhase / / 71 / / saMjI0-atheti / atha svajano bandhuvargaH / tasyAjasyAGkata utsaGgAt kathaMcidapanIya / taddivya kusumamevAntyaM maNDanamalaMkAro yasyAstAm / tAM sundarImagurUNi canda nAnyeSAMsIndhanAni yasya tasmA analAyAgnaye visasarja visRSTavAn / 'kriyAgrahaNamapi kartavyam' iti kriyAmAtraprayoge saMpradAnatvAcaturthI // 71 // tvayaH-atha svajanaH tasya aGkataH kathaMcit apanIya tadantyamaNDanAM tAM sundarIm agurucandanaidhase analAya vissrj| vyAkhyA-atha = anantaram svazcAsau janaH svajanaH bandhuvargaH tasya-ajasya aGkayate'neneti aGkaH / aMkAditi aMkataH kroDAt utsaGgAdityarthaH, kathaMcit= mahatA kaSTena apanIya-nItvA AdAyetyarthaH, ante bhavamantyam tat-divyapuSpameva antyam=antimam maNDanam AbharaNaM yasyAH sA tAM taddivyamaNDanAm tAM-prasiddhA su unakti-cittaM dravIkaroti, yA sA sundarI tAM sundarI ramaNIm / na guru: yebhyastAni agurUNi, candayantIti candanAni, edhate ebhistAni edhAsi /
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 raghuvaMzamahAkAvye magurUNi-rAjArhANi candanAni-gandhasArAH edhAMsi indhanAni yasya sa tasmai, agurucandanadhase, aniti aneneti analastasmai analAya = agnaye visasarja= visRSTavAn agnisaMskAraM kRtavAnityarthaH / samAsaH-svazcAsau janaH svajanaH / tat antyaM maNDanaM yasyAH sA tAM tadantyamaNDanAm / agurUNi candanAni edhAMsi yasya sa tasmai agurucandanadhase / hindI-isake pazcAt kuTumbI janoM ne aja kI goda se kisI prakAra (jyoM tyoM chInakara ) haTAkara aura vaha svargIya mAlA hI hai antima alaMkAra jisakA aisI usa sundarI ko agara candana kI lakar3iyoM kI agni meM chor3a diyaa| arthAt agaracandana kI citA meM dAhasaMskAra kara diyA // 71 / / pramadAmanusaMsthitaH zucA nRpatiH sanniti vAcyadarzanAt / na cakAra zarIramagnisAtsaha devyA na tu jIvitAzayA // 72 // saMjI0-pramadAmiti / nRpatirajaH sannapi vidvAnapi zucA zokena pramadAmanu pramadayA saha saMsthito mRta iti vAcyadarzanAnindAdarzanAddevyendumatyA saha zarIra* magnisAdagnyadhInaM na cakAra / 'tadadhInavacane' ( pA. 5 / 4 / 54 ) iti sAtipratyayaH / jIvitAzayA prANecchayA tu neti // 72 // anvayaH-nRpatiH sanniti zucA pramadAm anusaMsthitaH iti vAcyadarzanAt devyA saha zarIram agnisAt na cakAra jIvitAzayA tu na / vyAkhyA-nRNAM patiH nRpatiH-rAjA ajaH sannapi-vidvAnapi zucAzokena prakRSTaH madaH harSaH yasyAH sA pramadA tAM pramadAm anu pazcAt striyA saha saMsthitaH-mRtaH iti vAcyasya-nindAyAH darzanam avalokanamiti vAcyadarzanaM tasmAt vAcyadarzanAt , dIvyatIti devI tayA devyA--indumatyA saha-sAkam zRNAti zoyate vA zarIraM deham kRtsnam agnyadhInaM kRtamiti agnisAt = agnyadhonaM na cakAra =na kRtavAn jIvitasya-prANasya AzA-icchA tayA jIvitAzayA tu na-prANadhAraNecchayA nhi| __ samAsaH -vAcyasya darzanaM tasmAt vAcyadarzanAt / agneH adhInam kRtamiti agnisAt / A samantAt aznute iti AzA jIvitasya AzA jIvitAzA, tayA jiivitaashyaa|
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ - aSTamaH sargaH 215 hindI-rAjA aja vidvAn hokara bhI zoka duHkha ke kAraNa apanI patnI ke sAtha citApara (mara gayA ) aisI nindA ko dekha samajhakara devI indumatI ke sAtha apane zarIra ko agni meM nahIM jalAyA, na ki jIne kI icchA se / arthAt prANa kA moha nahIM thA aja ko kintu nindA kA Dara thaa| ataH mare nahIM // 72 // atha tena dazAhataH pare guNazeSAmapadizya bhAminIm / viduSA vidhayo maharddhayaH pura evopavane samApitAH // 73 / / saMjI.-atheti / atha viduSA zAstrajJena tenAjena / guNA eva zeSA rUpAdayo yasyAstAM guNazeSAM bhAminImindumatImapadizyoddizya / dazAnAmahnAM samAhAro dazAhaH / 'taddhitArtha-- (pA. 211151) ityAdinA samAsaH samAhArasyakatvAdekavacanam / 'rAjAhaHsakhibhyaSTaca' (pA. 5 / 4 / 51) iti Taca / 'rAtrAhAhAH puMsi' (pA. 2 / 4 / 29 ) iti puMvat / tatastasila / tasmAddazAhataH para UvaM kartavyA maharddhayo mahAsamRddhayo vidhayaH kriyAH puraH puryA upavana udyAna eva samApitAH saMpUrNamanuSThitAH / 'dazAhataH' ityatra 'vipraH zuddhaya ddazAhena dvAdazAhena bhUmipaH' (5 / 83 ) iti manuvacanavirodho nAzaGkanIyaH; tasya niguNakSatriyaviSayatvAt / guNavatkSatriyasya tu dazAhena zuddhimAha parAzaraH-'kSatriyastu dazAhena svadharmanirataH zuciH' iti / sUcyate'syApi guNavattvaM 'viduSA' ityanena / / 73 / / / anvayaH-atha viduSA tena guNazeSAM bhAminIma uddizya dazAhataH pare maharddhayaH vidhayaH puraH upavane eva samApitAH / vyAkhyA-atha anantaram vettIti vidvAn paNDitastena viduSA zAstrajena tena-ajena, guNyante iti guNAH, ziSyante zeSAH, guNAH-rUpAdayaH eva zeSAH avaziSTAH yasyAH sA tAM guNazeSAm, avazyaM bhAmate iti bhAminI tAM bhAminIm= indumatIm uddizya =taduddezenetyarthaH dazAnAm ahnAM samAhAraH dazAhastasmAt dazAhataH-dazadinAt pare UdhvaM kartavyAH vidhIyante iti vidhayaH RdhnotIti RddhiH mahatI-adhikA RddhiH-samRddhiH yeSu te maharddhayaH vidhayaH kriyAH puraH nagarasya upagataM vanamiti upavanaM tasmin upavane ArAme eva smaapitaaH-anusstthitaaH||
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-guNAH eva zeSAH yasyAH sA tAM guNazeSAm / dazAnAm ahnAM samAhAro dazAhastasmAt dazAhataH / mahatI RddhiH yeSu te maharddhayaH / vanam upagatamiti upavanaM tasmin upvne| hindI-isake bAda zAstra ko jAnane vAle usa aja ne, kevala guNa hI jisake bace haiM ( marI huI ) aisI indumato ke uddezya ( usake nAma ) se daza dina ke bAda ( zuddha hone para ) sampUrNa kriyAoM ko udAratApUrvaka ayodhyA ke upavana meM hI samApta kiyA / arthAt upavana meM hI sArA zrAddha kiyA // 73 / / sa viveza purIM tayA vinA kSaNadApAyazazAGkadarzanaH / parivAhamivAvalokayansvazucaH pauravadhUmukhAzraSu // 7 // saMjI0-sa iti / tayendumatyA vinA / kSaNadAyA rAtrerapAye'pagame yaH zazAGkazcandraH sa iva dRzyata iti kSaNadApAyazazAGkadarzanaH / prAtaHkAlikacandra iva dRzyamAna ityarthaH / dRzyata iti karmArtha lyuTa / so'jaH pauravadhUmukhAzruSu svazucaH svazokasya parivAhaM jalocchavAsamivAvalokayan / 'jalocchavAsAH parIvAhAH' ityamaraH / svaduHkhapUrAtizayamiva pazyan puroM viveza / 'vadhU' grahaNAttasyAmindumatyAM sakhyabhimAnAdajasamAnaduHkhasUcakaparIvAhoktinirvahati / / 74 / / anvayaH-tayA vinA kSaNadApAyazazAMkadarzanaH saH pauravadhUmukhAzruSu svazucaH parivAham iva avalokayan purI viveza / vyAkhyA-tayA-indumatyA vinA-rahitam kSaNam utsavaM nirvyApArasthiti vA dadAtIti kSaraNadA-rAtriH / zazatIti zazaH / zazaH-mRgaH aMke-kroDe yasya sa zazAMkaH / kSaraNadAyAH rAtreH apAyaH vinAza: samAptirityarthaH tasmin zazAMka:candraH iva dRzyate avalokyate iti kSaNadApAyazazAMkadarzanaH prabhAtakAlikaprakSINacandra iva dRzyamAna ityarthaH / saH ajaH pure bhavAH paurAH vahati uhyate vA vadhUH / paurANAM = nAgarikANAM vadhvaH striyastAsAM mukhAni AnanAni iti pauravadhU. mukhAni, teSu azruNi =asrANi-netrajalAnItyarthaH, iti pauravadhUmukhAzruNi teSu pauravadhUmukhAzruSu svasya ajasya zuka zokaH tasyAH svazucaH paritaH sarvataH vahatiprasarati iti parivAhastaM parivAhaM-jalo vAsam iva-yathA avalokayan=pazyan purI nagarIm ayodhyAmityarthaH viveza-praviSTaH /
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH samAsaH -kSaraNadAyAH apAyaH kSaraNadApAyastasmin yaH zazAMkaH iti kSaraNadApAyazazAMkaH, sa iva dRzyate yaH sa kSaraNadApAyazazAMkadarzanaH / paurANAM vadhvastAsAM mukhAni teSu zrazrUNi teSu pauravadhUmukhAzruSu / svasya zuk svazuk tasyAH svazucaH / hindI - usa indumatI ke binA, rAtri ke bIta jAne para candramA ke samAna dIkhane vAle ( kAntihIna ) aja ne nagara kI striyoM ke mukha ke A~sUtroM meM mAno apane zoka ke pravAha ko dekhate hue nagara meM praveza kiyA / arthAt usa samaya striyA~ kevala aja ko dekhakara ro rahI thiiN| to mAnoM unake zrasunoM se aja kA zoka baha rahA thA // 74 // 217 atha taM savanAya dIkSitaH praNidhAnAdgurura / zrama sthitaH / abhiSaGgajaDaM vijajJivAniti ziSyeNa kilAnvabodhayat // 75 // saMjI0 - pratheti / atha savanAya yAgAya dIkSito gururvasiSTha zrAzrame svakIyAzrame sthitaH san / tamajamabhiSaGgajaDaM duHkhamohitaM praNidhAnAcittaikAgryAdvijajJivA'jJAtavAn / 'kvasuzca' ( pA. 3 / 2 / 107 ) iti kvasupratyayaH / iti vakSyamANaprakAreNa ziSyeNAnvabodhayatkala / budherNyantANici laG // 75 || anvayaH - zratha savanAya dIkSitaH guruH zrAzramasthitaH san tam zrabhiSaMgajaDa praNidhAnAt vijajJivAn, iti ziSyeNa anvabodhayat kila / vyAkhyA - sUyate'nena zratra vA tat savanaM tasmai savanAya - yajJAya dIkSate sma dIkSitaH dIkSA saMjAtAsyAsau vA dIkSitaH-dIkSAvAn gRNAti dharmAdi, girati ajJAnaM vA sa guruH= vasiSThaH, Azramanti atra zranena vA AzramaH, zrAsamantAt zramaH - svadharmaM sAghanarUpaklezaH atra vA AzramaH tasmin zrAzrame = vane maThe vA sthitaH = vartamAnaH iti zrAzramasthitaH san tam=ajam abhiSaJjanamabhiSaGgastena prabhiSaMgena - duHkhena jaDa: = mohitastam abhiSaGgajaDaM praNidhIyate'tra praNidhAnaM tasmAt praNidhAnAt cittaikAgryAt samAdhinetyarthaH vijajJivAn jJAtavAn iti = vakSyamANaprakAreNa ziSyate iti ziSyastena ziSyeNa = chAtreNa anvabodhayat - bodhitavAn ziSyadvArA svopadezenetyarthaH / = samAsaH - Azrame sthitaH AzramasthitaH / zrabhiSaMgena jaDa: abhiSaMgajaDastam abhiSaGgajaDam /
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye hindI - isake bAda yajJa ke anuSThAna meM lage hue guru vasiSTha jI ne bhrAzrama baiThe-baiThe hI ( patnI viyoga ) ke duHkha se atIva pIDita aja ko samAdhi se jAna liyA / 'ataH svayaM na Akara apane ziSya dvArA agrima upadeza se aja ko jJAna diyA // 75 // vasiSThaziSya graha 218 zrasamAptavidhiryato munistava vidvAnapi tApakAraNam / na bhavantamupasthitaH svayaM prakRtau sthApayitaM patha yutam ||76 // saMjI0 - asamApteti / yato hetormunirasamAptavidhirasamAptakratustatastava tApakAraNaM duHkhahetuM kalatranAzarUpaM vidvAJjAnannapi / 'videH zaturvasuH' ( pA. 7 / 1 / 36 ) iti vasvAdeza: / 'na loka - ( pA. 2 / 3 / 69 ) ityAdinA SaSThIpratiSeghaH / patha - zvayutaM svabhAvAdubhraSTaM bhavantaM prakRtau svabhAve sthApayitum / samAzvAsayitu' matyarthaH / svayaM nopasthito nAgataH // 76 // anvayaH - yataH muniH zrasamAptavidhiH 'tataH ' tava tApakAraNaM vidvAn api pathaH cyutaM bhavantaM prakRtau sthApayituM svayaM na upasthitaH / vyAkhyA - yasmAditi yataH = yasmAt hetoH mantA vedazAstrArthatattvAvagantA muniH- maMtradraSTA = vasiSThaH vidhAnaM vidhiH na samAptaH iti asamAptaH - asampUrNaH vidhiH= yAgaH yasya sa tathoktaH / tataH = tasmAt kAraNAt tava = ajasyetyarthaH tApayatIti tApaH / tApasya duHkhasya kAraNaM hetuH tat tApakAraNam / indumatImaraNarUpamityarthaH vettIti vidvAn = jAnannapi pathante zranena, patanti anena vA panthAH tasmAt pathaH=mArgAt svabhAvAdityarthaH cyutaM - bhraSTaM bhavantam = prajaM prakurute iti prakRtistasyAM prakRtau-svabhAve sthApayituM - saMsthApayitum = zrAzvAsayitumityarthaH svayam = zrAtmanA nopasthitaH-na prAptaH / bhavantamAzvAsayitumatra nAgato gururiti / samAsaH - na samAptaH vidhiH yena so'samAptavidhiH / tApasya kAraNamiti tat tApakAraNam / hindI - vasiSTha muni yajJa kI pUrNAhuti nahIM kara pAye haiM / isalie tumhAre strIvinAza rUpa duHkha ko jAnate hue bhI svabhAva se gire hue Apako dhIratA banavAne ke lie svayaM nahIM Ae haiM / / 76 / /
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 211 aSTamaH sargaH mayi tasya suvRtta ! vartate laghusaMdezapadA srsvtii| zRNu vizrutasattvasAra ! tAM hRdi cainAmupadhAtumarhasi // 7 // saMjI0-mayoti / he suvRtta sadAcAra ! saMdizyata iti saMdezaH saMdeSTavyArthaH / tasya padAni vAcakAni laghUni saMkSiptAni saMdezapadAni yasyAM sA laghusaMdezapadA tasya muneH sarasvatI vAk mayi vrtte| he vizrutasattvasAra prakhyAtadhairyAtizaya ! tAM sarasvatIM zRNu / enAM vAcaM hRdyupavAtuM dhatuM cArhasi / / 77 // __ anvayaH-he suvRtta ! laghusandezapadA tasya sarasvatI mayi vartate, he zrutavizrutasatvasAra ! tAM zRNu enAM hRdi upadhAtum arhasi / vyAkhyA-vartate sma iti vRttaM su-zobhanaM vRttaM-svabhAvaH-prAcAraH yasya sa suvRttastatsaMbuddhau he suvRtta = he zobhanAcAra ! saMdizyate iti sandezaH, sandezasya= sandeSTavyArthasya padAni-vAcakAni iti sandezapadAni laghUni saMkSiptAni sandezapadAni yasyAM sA laghusandezapadA, saratIti saraH jJAnamasyAH astIti sarasvatI vAka mayi-vasiSThaziSye vartate-asti sato bhAvaH sattvaM saratIti sAraH sattvasya sAraH sattvasAraH vizrutaH prasiddhaH sattvasAraH dhairyAtizayaH yasya sa tatsaMbuddhau he vizrutasattvasAra ! tAM sarasvatIM zRNu AkarNaya enAM sarasvatI guruvANImityarthaH hRdi= citte upadhAtuM-dhatuM ca ahaMsi-yogyo'si / samAsaH-su vRttaM yasya sa tatsaMbuddhau he suvRtta ! laghUni sandezasya padAni yasyAM sA laghusandezapadA / vizrutaH sattvasya sAro yasya sa tatsaMbuddhau he vizrutasattvasAra ! / hindI-he saccaritra rAjan ! saMkSiptArthaka padoM ke sandezayukta muni kI vANI mere pAsa hai aura he prasiddha dhairyazAlI rAjan usa vANI ko suno aura sunakara apane hRdaya meM dhAraNa karo // 77 // vakSyamANArthAnuguNaM muneH sarvajJatvaM tAvadAhapuruSasya padeSvajanmanaH samatItaM ca bhavacca bhAvi ca / sa hi niSpratighena cakSuSA tritayaM jJAnamayena pazyati // 78 //
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 raghuvaMzamahAkAvye saMtI-puruSasyeti / ajanmanaH purANapuruSasya bhagavatastrivikramasya padeSu vikrameSu / tribhuvaneSvapItyarthaH / samatItaM bhUtaM ca bhavadvartamAnaM ca bhAvi bhaviSyacceti tritayaM sa muniniSpratighenApratibandhena jJAnamayena cakSuSA jJAnadRSTayA pazyati hi| matastaduktiSu na saMzayitavyamityarthaH // 78 / / anvayaH-ajanmanaH puruSasya padeSu samatItaM ca bhavat ca bhAvi ca 'iti' tritayaM sa niSpratidhena jJAnamayena cakSuSA pazyati hi| . vyAkhyA-jananaM janma ma janma yasya so'janmA tasya ajanmanaH-ajasya janmarahitasyetyarthaH purati, pUrayatIti vA puruSastasya puruSasya trivikramasya-vAmanAvatArasyetyarthaH / padanti, padyantIti padAsteSu pdessu-vikrmessu-tribhuvnessvpiityrthH| samyagatItaM samatItaM bhUtakAlikaM bhavatIti bhavat-vartamAnaM bhAvi-bhaviSyacceti tritayaM= kAlikaM sarvamiti yAvat sa-munirvasiSThaH pratihananaM pratiSaH, pratighAt niSkrAntamiti niSpratighaM tena niSpratidhena-pratibandharahitena jJAnapracuraM jJAnamayaM tena jJAnamayena= alaukikajJAnenetyarthaH / caSTe iti cakSuH, cakSyate'nena vA cakSustena cakSuSA-jJAnadRSTayA pazyati hi-avalokayati hi / ataH vasiSThoktiSu sandeho na kartavya iti bhAvaH / samAsaH-na janma yasya so'janmA tasya ajanmanaH / pratighAt niSkrAntaM niSpratighaM tena niSpratighena / hindo-ajanmA purANa puruSa vAmana bhagavAn ke tIna padoM meM arthAt tribhu. vana meM, bhUta, bhaviSya tathA vartamAna kI sampUrNa vastuoM ko ve muni, kabhI na rukane vAle apane jJAna netroM se dekhate haiM / arthAt ve sarvajJa haiN| ataH unakI bAtoM meM sandeha na karanA // 7 // carataH kila duzcaraM tapastRNabindoH parizaGkitaH purA / prajighAya samAdhibhedinI harirasmai hariNI surAGganAm / / 7 / / maMjI0-carata iti / purA kila duzcaraM tovaM tapazcaratastRNabindostRNabindunAmakAtkasmAccidRSeH parizaGkito bhiitH| kartari ktaH / "bhItrArthAnAM bhayahetuH' (pA. 1 / 4 / 25 ) ityapAdAnAtpaJcamI / haririndraH samAdhibhedinIM tapovi ghAtinI hariNoM nAma surAGganAmasmai tRgabindave prajighAya preritavAn // 79 // /
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 221 anvayaH-purA kila duzcaraM tapaH carataH tRNavindoH parizaMkitaH hariH samAdhibhedinIM hariNIM surAGganAma asmai prajighAya / vyAkhyA-purati iti purA-cirAtIte kAle kila-aitihye duHkhena caryate yat tat duzvaraM-tIvra ghoramityarthaH / tapaH tapyate'nena vA tapaH-kRcchAdikarma carataH= kurvataH tapazcaryA kurvata ityarthaH tRNaM vetti tacchIlaH tRNabinduH bidantIti vA-saMsAraM tRNaM manyamAnastasmAt tRNabindoH etannAmakAnmaharSeH paritaH zaMkA saMjAtAsyeti / parizaMkita: bhItaH haratIti hariH indraH samyaka samantAt dhIyate'neneti samAdhiH / samAdhi bhettu zIlamasyAH sA samAdhibhedinI tAM samAdhibhedinI-tapovighnakAriNI haritavarNaviziSTA hariNI tAM hariNIM nAma surantIti suraaH| samudrotthA surAmadirA asti yeSAnte surAH prazastAni aGgAni santi yasyAH sA aMganA / surANAM devAnAm aMganA-strI, iti tAM surAGganAm = apsarasam asma = tRNabindave prajighAya-preritavAn / samAsaH-paritaH zaMkA saMjAtAsyAsau parizaMkitaH / samAdheH bhedinI samAdhibhedinI tAM samAdhibhedinIm / surANAm aMganA tAM surAGganAm / hindI-bahuta prAcIna kAla ko bAta hai ki ghora tapasyA karane vAle tRNabindu nAma ke maharSi se bhayabhIta hue indra ne unakI samAdhi ko naSTa karane vAlI hariNI nAmaka apsarA ko inake pAsa bhejA // 79 / / sa tapaH pratibandhamanyunA pramukhAviSkRtacAruvibhramAm / azapadbhava mAnuSIti tAM zamavelApralayomiNA bhuvi // 8 // saMjI0-sa iti / sa muniH / zamaH zAntireva velA maryAdA tasyAH pralayormiNA pralayakAlataraGgeNa / zamavighAtakenetyarthaH / 'abdhyambuvikRtau velA kAlamaryAdayorapi' ityamaraH / tapasaH pratibandhena vighnena yo manyuH krodhastena hetunA / pramukhe'gre mAviSkRtacAruvibhramA prakAzitamanoharavilAsAM tAM hariNI bhuvi bhUloke mAnuSI manuSyastrI bhavetyazapacchazApa / / 80 // anvayaH-saH zamavelApralayormiNA tapaHpratibandhamanyunA pramukhAviSkRtacAruvibhramAm tAM bhuvi mAnuSI bhava iti azapat /
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-saH = muniH zamanaM zamaH / velati, velyate'nayeti velaa| pralayana pralayaH, pralayasya-pralayakAlasya UrmiH- taraMgaH iti pralayormiH / zamaH zAntireva velA maryAdA, iti zamavelA, zamavelAyAH pralayormiH, tena zamavelApralayormiNA / tapasaH tapazcaryAyAH pratibandhaH vighnastena yaH manyuH krodhastena tapaHpratibanvamanyunA, kAraNena / prakRSTaM mukhamasyeti pramukham pramukhe agre-tRNabindusamakSamityarthaH prAviSkRtAH-prakaTIkRtAH cAravaH manoharAH vibhramAH vilAsAH hAvabhAvavizeSA ityarthaH yayA sA tAm pramukhAviSkRtacAruvibhramAm, tAM-pUrvoktAM hariNIm, bhuvi = martyaloke manuSyasya mAnuSI-nArI bhava-bhUyAH iti azapat-zApaM dattavAn / mamAsaH-pralayasya UrmiH pralayormiH, zamaH eva velA zamavelA tasyAH pralayormiH zamavelApralayomiH tena zamavelApralayormiNA / tapasaH pratibandhastena manyuriti tapaHpratibandhamanyustena tpHprtibndhmnyunaa| pramukha AviSkRtAH cAravaH bibhramAH yayA sA pramukhAviSkRtacAruvibhramA tAm / hindI-usa muni ne, zAntirUpI maryAdA kI pralayakAlIna lahara ( zAnti ko naSTa karane vAlI taraMga) evaM tapasyA ke vighna se utpanna krodha se, sAmane hI zRGgAra ceSTAoM ko karane vAlI usa hariNI nAma kI apsarA ko, tU saMsAra meM jAkara manuSya kI strI ho jA, yaha zApa de diyA // 8 // bhagavan ! paravAnayaM janaH pratikUlAcaritaM kSamasva me / iti copanatAM kSitispRzaM kRtavAnA surapuSpadazanAt / / 81 // saMjI0-bhagavanniti / he bhagavanmaharSe ! ayaM janaH / paro'syAstIti svAmitvena paravAn parAdhInaH / 'ayam' ityaatmnirdeshH| ahaM parAdhInetyarthaH / me mama pratikUlAcaritamaparAvaM kSamasvetyanena prakAreNopanatAM zaraNAgatAM ca hariNImA surapuSpadarzanAt puSpadarzanaparyantam / kSiti spRzatIti kSitispRk, tAM kSitispRzaM mAnuSI kRtavAnakarot / divyapuSpadarzana zApAvadhirityanugRhItavAnityarthaH / / 81 // andhayaH-he bhagavan ! ayaM janaH paravAn me pratikUlAcaritaM kSamasva iti upanatAM ca AsurapuSpadarzanAt kSitispRzaM kRtavAn / vyAkhyA-bhagaM = mAhAtmyam = paramaizvayaM vA asyAstIti bhagavAn tatsaMbuddhau he bhagavan he maharSe ! ayaM-mallakSaNaH janaH-vyakti:-ahamityarthaH paraH-svAmI
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 223 asyAstoti paravAn =nAthavAn parAdhIna ityarthaH / 'ataH' me-mama pratikUlaM-viruddhaM ca tadAcaritam AcaraNamiti pratikUlAcaritam aparAdha kSamasva-marSaya, iti= anena prakAreNa upa-samIpe nayati sma yA sA upanatA-zaraNAgatA tAm upanatAM ca hariNIm / surANAM puSpaM surapuSpaM, surapuSpasya darzanamiti surapuSpadarzanam / surapuSpadarzanaparyantam iti AsurapuSpadarzanaM tasmAt AsurapuSpadarzanAt svargIyakusumadarzanaparyantam / kSiti-pRthivIM spRzati-spazaM karotIni kSitispRka, tAM kSitispRzaM= pRthivInivAsinIM mAnuSIM kRtavAn akarot / yadA divyamAlAdarzanaM bhaviSyati tadA te zApAt vimuktiriti anugRhItavAn / samAsaH-pratikUlaJca tadAcaritamiti pratikUlAcaritam tat / surANAM puSpamiti surapuSpam tasya darzanamiti surapuSpadarzanam surapuSpadarzanAbhividhi iti AsurapuSpadarzanAt / hindI-he bhagavan ! maiM parAdhIna hUM ataH mere isa pratikUla pAcaraNa ( aparAdha ) ko kSamA kro| isa prakAra zaraNa meM AI usa hariNI nAmaka apsarA ko, 'svargIya phUloM ke dekhane taka tuma pRthivI meM raho', khaa| arthAt deva puSpa dekhane para tumhAre zApa kI samApti hogI // 1 // krathakaizikavaMzasaMbhavA tava bhUtvA mahiSI cirAya saa| upalabdhavatI divazyutaM vivazA zApanivRttikAraNam // 82 / / saMjI0-kratheti / krathakaizikAnAM rAjJAM vaMze saMbhavo yasyAH sA hariNI tava mahiSyabhiSiktA strii| 'kRtAbhiSekA mahiSI' ityamaraH / bhUtvA cirAya divaH svargAccyutaM patitaM zApanivRttikAraNaM surapuSpamupalabdhavatI vivshaa| abhUditi zeSaH / mRtetyarthaH // 2 // anvayaH-kathakaizikavezasaMbhavA sA tava mahiSI bhUtvA, cirAya divaH cyutaM zApanivRttikAraNam upalabdhavatI vivazA 'abhUditi shessH'| ___vyAkhyA-krayakaizikAnAM-vidarbhANAm vidarbhadezoyarAjAnAmityarthaH vaMze= anvaye saMbhavaH = utpattiryasyAH sA krayakaizikavaMzasabhavA sA-hariNI tava-bhavato'jasya mahyate-pUjyate iti sA mahiSI-kRtAbhiSekA-rAjapatnItyarthaH bhUtvA ciramayate iti cirAya-dIrghakAlaparyantaM divaH svargAt cyutaM = bhraSTaM patitamityarthaH, zApasya =
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 raghuvaMzamahAkAvye Akrozasya nivRttiH = nivAraNaM samAptirityarthaH, iti zApanivRttistasyAH kAraNaM = hetumiti zApanivRttikAraNam = svargIyakusumarUpam upalabdhavatI =prAptavatI 'ataH' sA vivazA = AsannamaraNA mRtA ityarthaH / abhUditi zeSaH / ___ samAsa:-krathakaizikAnAM vaMzaH iti krathakaizikavaMzastasmin saMbhavo yasyAH sA krathakaizikavaMzasaMbhavA / zApasya nivRttiriti zApanivRttistasyAH kAraNaM tat zApanivRttikAraNam / __hindI-bhojarAja ke vaMza meM utpanna huI vaha hariNI apsarA tumhArI rAnI hokara ( yahA~ rahI ) aura bahuta samaya bItane para svarga se gire hue zApa kI samApti ke kAraNa ko prApta kI, ataH vivaza huii| arthAt svarga se gire puSpoM ke darzana se zApa chUTa gayA, taba turanta hI mara gaI // 2 // tadalaM tadapAryAcantayA vipadutpattimatAmupasthitA / vasudheyamavekSyatAM tvayA vasumatyA hi nRpAH kalatriNaH / / 83 // saMjI0-taditi / tattasmAttasyA apAyacintayA'lam / tasyA maraNaM na cintyamityarthaH / niSedhakriyAM prati karaNatvAJcintayeti tRtiiyaa| kuto na cintyamata pAha-utpattimatAM janmavatAM vipadvipattirupasthitA siddhA / jAtasya hi dhravo mRtyurityarthaH / tathApi kalatrarahitasya kiM jIvitena tatrAha-tvayeyaM vasudhA bhUmiravekSyatAM pAlyatAm / hi yasmAnnRpA vasumatyA pRthivyA kalatriNaH kalatravantaH / ato na zocitavyamityarthaH / / 83 // anvayaH-tat tadapAyacintayA alama, utpattimatAM vipat upasthitA, iyaM vasudhA avekSyatAM, hi nRpAH vasumatyA kalatriNaH / vyAkhyA-tat-tasmAtkAraNAt cintanaM cintA, tasyAH indumatyAH apAyasya = nAzasya cintA-smaraNamiti tadapAyacintA tayA tadapAyacintayA alam = na kartavyam, indumatImaraNaM na smaraNIyamityarthaH / kasmAnna cintanIyamityAhautpattirasti yeSAnte utpattimantasteSAm utpattimatAM-janmavatAM vipadanaM vipad vipadyate'nayA vA iti vipat-vipattiH maraNamityarthaH upasthitA siddhA avshyNbhaavinii| nanu tathApi priyArahitasya jIvitena kimityAha tvayA
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 225 ajena iyamiti aMgulyA nirdezaH / vasUni = ratnAni dhArayatIti vasudhA pRthivI avekSyatAm-dRzyatAM-pAlyatAmityarthaH / hi-yasmAt nRpAH rAjAnaH vasUni santi asyAM sA vasamatI tayA vasumatyA pRthivyA kalatrANi santi yeSAM te kalatriNaH= kalatravantaH strImanta ityarthaH / ataH na zocanIyam / samAsa:- tasyAH apAyastasya cintA, tayA tadapAyacintayA / hindI-isaliye indumatI ke maraNa kI cintA karanA vyartha hai "kyoMki" janma lene vAle kA maranA nizcita hai "avazyaMbhAvI hai"| aba tuma isa pRthivI kA pAlana karo, kyoMki rAjA to pRthivI se hI strI vAlA hotA hai| arthAta rAjAoM kI vAstavika strI to pRthivI hI hai / ataH zoka na karo // 3 // udaye madavAcyamujjhatA zrutamAviSkRtamAtmavattvayA / manasastadupasthite jvare punaraklIbatayA prakAzyatAm / / 84 // saMjI0-udaya iti / udaye'bhyudaye sati madena yadvAcyaM nindAduHkhaM tdujjht| pariharatA satyapi madahetAvamAdyatA tvayA yadAtmavadadhyAtmapracuraM zrutaM zAstramA tajanitaM jJAnamiti yAvat / AviSkRtaM prakAzitam / tacchrataM manaso jvare saMtApa upasthite prApte'klobatayA dhairyeNa liGgena punaH prakAzyatAm / viduSA sarvAsvavasthAsvapi dhIreNa bhavitavyamityarthaH / 4 / / ___ anvayaH-udaye sati madavAcyam ujjhatA tvayA yat Atmavat zrutama AviSkRtam , tat manasaH jvare upasthite aklIbatayA punaH prakAzyatAm / vyAkhyA-udayate iti udayastasmin udaye-abhyudaye sati madena harSeNa yada vAcyaM -nindAduHkhamiti madavAcyam ujjhatA-tyajatA tvayA bhavatA yat Atma asti yasmin zAstre tat prAtmavat-adhyAtmapracuram-prAtmapratipAdakamityarthaH zrut zAstraM tadutpannaM jnyaanmityrthH| AviSkRtaM prakaTIkRtam tat zrutaM manasaH-cittae jvare-santApe upasthite-prApte aklobasya bhAvaH allIbatA tayA aklIbatayA zauryaraNa dhairyeNa punaH bhUyaH prakAzyatAM prakaTIkriyatAm / paNDitena sarvAvasthAsu dhIrataya sthAtavyam / samAsaH-madena vAcyaM madavAcyam tat / AtmA prasyAstIti Atmavat /
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 raghuvaMzamahAkAvye . hindI-aizvarya pAne para, ghamaMDa se hone vAlI, lokanindA se bacane vAle tumane jo AtmajJAna ko prakaTa kiyA thA, arthAt AtmajJAna kA paricaya diyA thA, so aba mAnasika santApa ke hone para bhI dhIratApUrvaka fira usI AtmajJAna kA prakAza kiyA jAya / arthAt vidvAn ko sabhI avasthAoM meM dhairya se eka sA rahanA cAhie // 4 // rudatA kuta eva sA punarbhavatA nAnumRtApi labhyate / paralokajuSAM svakarmabhirgatayo bhinnapathA hi dehinAm / / 85 // saMjI0-rudateti / rudatA bhavatA sA kuta eva labhyate ? na labhyata eva / anumriyata ityanumRt / kvipa / tenAnumRtAnumRtavatA'pi bhavatA punarna labhyate / kathaM na labhyata ityAha-paralokajuSAM lokAntarabhAjAM dehinAm / gamyanta iti gatayo gamyasthAnAni svakarmabhiH pUrvAcaritapuNyapApairbhinnapathAH pRthakkRtaMmArgA hi / paratrApi svasvadharmAnurUpaphalabhogAya bhinnadehagamanAnna mRtenApi labhyata ityarthaH / / 5 / / anvayaH-rudatA bhavatA sA kutaH eva labhyate, anumRtA api bhavatA punaH na labhyate, hi paralokajuSAM dehinAM gatayaH svakarmabhiH bhinnapathAH / vyAkhyA--rodati iti rudan tena rudatA-rodanaM kurvatA bhavatA tvayA sA= indumatI kuta eva-kasmAt labhyate prApyate na labhyate evetyarthaH / anu-pazcAt mriyate ityanumRt-tena anumRtA pazcAnmaraNenApi bhavatA punaH bhUyaH na labhyate prAptuM zakyate, hi-yata: lokyate iti lokaH paraH anyazcAsau loka:bhavana mitiparalokaH paralokaM juSante sevante, te paralokajuSasteSAM paralokajUSAM, deho'sti yeSAM te dehinasteSAM dehinAM = prANinAM gamyante-prApyante iti gatayaH prAptavyasthAnAni svasya-nijasya karmANi-pUrvAcaritAni-puNyapApAdIni, iti svakarmANi taiH svakarmabhiH / bhinnaH pRthak panthAH-mArgaH yAsAM tAH bhavantIti shessH| paraloke'pi svasvapuNyapApAnurUpaphalabhogAya bhinna-bhinne zarIre gamanAt anumRtApi tvayA sA na prApyate iti bhAvaH / / samAsaH-parazvAsau lokaH paralokaH, taM juSante iti paralokajuSasteSAM paralokajuSAm / svasya karmANi taiH svakarmabhiH / bhinnaH panthAH yAsAM tAH bhinnapathAH /
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 227. hindI- rote hue bhI tuma indumatI ko kahA~ se pAoge / nahIM hI paaoge| aura usake pIche marane para bhI tuma aba nahIM pA sakate ho| isaliye kiparaloka meM jAkara rahane vAle, prANiyoM ke gantavya sthAna bhinna bhinna mArga vAle hote haiM / arthAt apane apane karma ke anusAra usakA phala bhogane ke lie bhinna bhinna sthAna haiM / ataH marakara bhI use kaise pA sakoge // 85 // apazokamanAH kuTumbinImanugRhaNISva nivApadattibhiH / svajanAtha kilAtisaMtataM dahati pretamiti pracakSate // 86 // saMjI0-apeti / kiMtu, apazokamanA nidu:khacittaH san kuTumbinI patnI nivApadattibhiH piNDodakAdidAnairanugRhNISva tarpayetyarthaH / anyathA doSamAhaatisaMtatamavicchinnaM svajanAnAM bandhUnAm / 'bandhusvasvajanAH samAH' ityamaraH / azru kartR pretaM mRtaM dahatIti pracakSate manvAdayaH kila / atra yAjJavalkyaH ( yAjJa. prAya. / 111 )- 'zleSmAzru bandhubhimuMktaM prato bhuGakte yato'vazaH / ato na roditavyaM hi kriyAH kAryAH svazaktitaH // ' iti // 86 // anvayaH-'kintu' apazokamanAH san kuTumbinIm nivApadattibhiH anugRhNISva, atisaMtataM svajanAzra pretaM dahati iti pracakSate kila / / vyAkhyA - apagataH zokaH yasya tat apazokaM duHkharahitaM manaH-cittaM yasya saH, apazokamanAH san kuTumbyate pAlyate, saMbadhyate vA saH kuTumbaH / kuTumbaH= poSyavargaH asyAH astIti kuTumbinI tAM kuTumbinI = patnI nyupyate nivapanaM vA nivApaH nivApasya-piNDodakAdeH dattayaH dAnAni tAbhiH nivApadattibhiH anugRhNISva= tarpaya, zrAddhAdinA tAM tarpayetyarthaH / atisaMtataM-nirantaraM svajanAnAM bAndhavAnAm azru -netrajalaM rodanamiti svajanAzru "kartRpadamidam" prakarSeNa itaH gataHpretastaM pretaM= mRtaM dahati santapati, iti pracakSate-kathayanti manvAdayo dharmazAstrakArA iti zeSaH / samAsaH-apagataH zokaH yasya tat apazokam, apazokaM manaH yasya saH, apshokmnaaH| nivApasya dattayastAbhiH nivApadattibhiH / sve ca te janAH svajanAH svajanAnAm azru iti svajanAzru / hindI-'kintu' tuma zokarahita manavAle hokara ( mana se duHkha dUra kara ) apanI patnI ko piNDadAna ta gAdi se tRpta karo / 'aisA na karane para' nirantara
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 raghuvaMzamahAkAvye apane bandhunoM ke AMsu (ronA) paraloka meM gae (mare) huve ko santApa dete haiM aisA manvAdi dharmazAstrakAra kahate haiM // 86 // maraNaM prakRtiH zarIriNAM vikRtirjIvitamucyate budhaiH / kSaNamapyavatiSThate zvasanyadi janturnanu lAbhavAnasau // 87 / / saMjI0---maraNamiti / zarIriNAM maraNaM prakRtiH svabhAvaH / dhruvamityarthaH / jIvitaM vikRtiryAdRcchikaM budhairucyate / evaM sthite jantuH prANI kSaNamapi / atyantasaMyoge dvitIyA / zvasaJjIvannavatiSThate / yadyasau kSaNajIvI lAbhavAnnanu / jIvane yathAlAbhaM saMtoSTavyam ; alabhyalAbhAt, maraNe tu na zocitavyam ; asya svAbhAvyAditi bhAvaH // 7 // anvayaH-zarIriNAM maraNaM prakRtiH jIvitaM vikRtiH budhaiH ucyate / evaM sthite' jantuH kSaNamapi zvasana avatiSThate yadi, asau lAbhavAn nanu / vyakhyA-zRNAti, zIyate vA zarIraM, zarIramasti yeSAM te zarIriNasteSAM zarIriNAM-dehinAM maraNaM-mRtyuH prakRtiH svabhAvaH nizcitamityarthaH / jIvitaM jovanaM vikaraNaM vikRtiH vikAraH yAdRcchikaM budhyante iti budhAstaiH budhaH vidvadbhiH ucyate= kathyate, 'evaM sthite sati' jAyate iti jantuH prANI kSaNaM-nimeSaM= triMzatkalAtmakamityarthaH zvasan-jIvan avatiSThate sthito bhavati yadi cet asau-kSaNajIvI labhyate iti lAbhaH lAbho'syAstIti lAbhavAn phalavAn nanu-nizcaye / jIvanasya vikArarUpatvAt, jIvane nyUne'pi santoSTavyam, alabhyalAbhAt / maraNasya svAbhAvikatvAt maraNe tu na zocitavyamityarthaH / hindI-prANiyoM kA maranA svabhAva hai ( dhruva satya hai ) evaM jInA vikAra asvAbhAvika hai aisA jJAnI loga kahate haiM / aisI dazA meM yadi prANI kSaNa bhara bhI jItA hai to yaha lAbhavAlA hI hai // 8 // avagacchati mUDhacetanaH priyanAzaM hRdi zalyamarpitam / sthiradhIstu tadeva manyate kuzaladvAratayA samuddhatam / / 8 / / saMjI0--praveti / mUDhacetano bhrAntabuddhiH priyanAzamiSTanAzaM hRdyarpitaM nikhAtaM zalyaM zakumavagacchati manyate / sthiradhIvidvAMstu tadeva zalyaM samuddhRtamutkhAtaM
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSThamaH sargaH manyate / priyanAze satoti zeSaH / kutaH ? kuzaladvAratayA / priyanAzasya mokSopAyatayetyarthaH / viSayalAbhavinAzayoryathAkramaM hitAhitasAdhanatvAbhimAnaH pAmarANAm / viparItaM tu vipazcitAmiti bhAvaH // 8 // anvayaH-mUDhacetanaH priyanAzaM hRdi arpitaM zalyam avagacchati, tu sthiradhIH tadeva kuzaladvAratayA samRddhRtaM manyate / vyAkhyA-mUDhA-bhrAntA cetanA-buddhiryasya sa mUDhacetanaH priyasya- iSTajanasya nAzaH vinAzaH maraNamityarthaH iti priyanAzastaM priyanAzaM hRdi-hRdaye arpitaM nikhAtaM zalatIti zalyaM tat zalyaM zaMkum avagacchati-jAnAti / tu-kintu sthirA-dRDhA dhI:-buddhiH yasya sa sthiradhIH = paNDitaH tadeva-zalyaM kutsitaM zalate-saMvRNotIti kuzalaM zivaM kalyANaM tasya dvAraM kuzaladvAraM tasya bhAvastattA tayA kuzaladvAratayA= mokSopAyatayA samyaka uddhRtamiti mamuddhRtam utkhAtaM manyate / pAmarajanAH priyanAzam ahitakaraM viSayalAbhaM ca hitakaraM manyante paNDitAstu tadeva viparItaM manyante iti bhaavH| samAsaH-mUDhA cetanA yasya sa mUDhacetanaH / priyasya nAzastaM priyanAzam / sthirA dhIH yasya sa sthiradhIH kuzalasya dvAraM kuzaladvAraM tasya bhAvastattA tayA kushldvaartyaa| _ hindI-bhrAntabuddhivAle mUrkha, apane priya jana kI mRtyu ko hRdaya meM gar3I huI kIla samajhate haiM, kintu vidvAn, usI priya jana ko mRtyu ko mokSa kA upAya ( vairAgya kA kAraNa ) hone ke kAraNa hRdaya se nikAla diyA mAnate haiM arthAt priyanAza se mUoM ko chAtI meM gar3I kIla ke jaisA duHkha hotA hai aura jJAnI ko usI se kIla nikAlane ke jaisA ArAma milatA hai, kyoMki isase saMsAra kA moha chUTatA hai // 8 // svazarIpazarIriNAvapi tasaMyogaviparyayau yadA / virahaH kimivAnutApayedvada bAyairviSayarvipazcitam / / 8 / / saMjI0-sveti / svasya zarIrazarIriNau dehAtmAnAvapi yadA yataH zrutau zrutyavagatau saMyogaviparyayau saMyogaviyogau yayostau tthoktau| tadA bAhyaviSayaH
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 raghuvaMzamahAkAvye putramitrakalatrAdibhirviraho vipazcitaM vidvAMsaM kimivAnutApayettvaM vada / na kiMci. dityarthaH / athavA-'sva'zabdasya zarIreNaiva saMbandhaH / / 89 // anvayaH-svazarIrazarIriNau api yadA zrutasaMyogaviparyayau tadA bAhyaH viSayaH virahaH vipazcitaM kimiva anutApayet, tvaM vada / vyAkhyA-zRNAti zIryate vA zarIraM svasya=nijasya zarIraM dehaH svazarIraM, zarIramasyAstIti zarIrI AtmA, svazarIraM zarIrI ceti svazarIrazarIriNau yadAyataH viparyasanaM viparyayaH / saMyogaH sambandhaH viparyayaH-viyogaH, iti saMyogaviparyayo, zrutau AkarNitau ( zrutyAvagatau ityarthaH) saMyogaviparyayau yayostau zrutasaMyogaviparyayau tadA bahirbhavAH bAhyAstaiH bAhyaH visinvanti nibadhnanti, indriyANi, iti viSayAstaiH viSayaH putrakalatrAdibhiH virahaH-viyogaH prakRSTaM nizcinoti cetati, cintayati vA vipazcit taM vipazcitaM-paNDitaM kimiva kathamiva anutApayet santApayet iti tvam-ajaH vada-kathaya / na kiMcidapyasti kathanIyamityarthaH / ___samAsaH-saMyogazca viparyayazceti saMyogaviparyayau, zrutau saMyogaviparyayau yayostau zrutasaMyogaviparyayo / svasya zarIramiti svazarIraM svazarIraM ca zarIrI ceti svazarIrazarIriNau / athavA zarIraM ca zarIro ceti zarIrazarIriNau, svasya zarIrazarIriNI iti svazarIrazarIriNau / hindI-jaba ki apane zarIra aura AtmA kA bhI saMyoga tathA viyoga zruti se sunA gayA hai / arthAt apane zarIra tathA AtmA bhI vichur3ane vAle mAne haiM / taba bAharI putra strI Adi kA viyoga vidvAn ko kaise santapta ( duHkhita ) kara sakatA hai yaha tumhIM kaho / arthAt viyoga kucha bhI nahIM kara sakatA hai / / 89 / / na pRthagjanavacchuco vazaM vazinAmuttama ! gantumarhasi / masAnumatAM kimantaraM yadi vAyau dvitaye'pi te calAH // 60 // sajI0-neti / vazinAmuttama jitendriyavarya ! pRthagjanavat pAmarajanavat zucaH zokasya vazaM gantuM nAha~si / tathA hi drumasAnumatAM taruzikhariNAM kimantaraM ko vizeSaH ? vAyau sati dvitaye'pi dviprakArA api / 'prathamacarama-' (pA. 1 / / . 33 ) ityAdinA jasi vibhASayA sarvanAmasaMjJA / te drumasAnumantazcalAzcaJcalA yadi / sAnumatAmapi calane drumavatteSAmapyacalasaMjJA na syAdityarthaH // 10 //
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 231 anvaya:-he vazinAm uttama ! svam pRthaga janavat zucaH vazaM gantuM na arhasi 'tathAhi' dramasAnumatAM kim antaraM yadi vAyau sati dvitaye api te calAH 'syuriti zeSaH / ' vyAkhyA-uttAmyatIti uttamaH, tasya saMbuddhau uttama ! vazinAM jitendriyANAm uttama sarvazreSTha ! tvaM sajanebhyaH pRthagbhUto janaH pRthagjanaH pRthagjanena tulyaM pRthagajanavat=pAmaravat zucaH-zokasya vazam- adhInatAM gantuM yAtuM na arhasina yogyo'si / tathAhi dravati UdhaMmiti druH / druH-zAkhA eSAmastIti drumAH vRkSAH samudAye pravRttAH zabdAH avayaveSvapi vartante iti nyAyAt druH zAkhA / sAnUni santi eSAmiti sAnumantaH parvatAH / drumAzca sAnumantazceti drumasAnumantasteSAM drumasAnumatAM kimantaraM-ko bhedaH yadi cet vAtIti vAyustasmin vAyau-pavane sati dvitaye dviprakArAH api te taruzikhariNaH vRkSaparvatAH ityrthH| calAH caJcalAH syuH / vRkSAH iva yadi parvatA api caJcalAH syuH tadA parvatAnAmapi acalasaMjJA na syaadityrthH| samAsaH-pRthaka kAryaH janaH pRthagjanaH pRthagjanena tulyamiti pRthagjanavat / drumAzca sAnumantazceti drumasAnumantasteSAM drumasAnumatAm / hindI-he jitendriyoM meM sarvazreSTha aja ! sAdhAraNa manuSya ke samAna tuma zoka ke adhIna hone ke yogya nahIM ho, kyoMki vAyu ke calane para yadi ve donoM vRkSa aura parvata bhI hilane lage to phira vRkSa aura parvata meM bheda hI kyA rhegaa| arthAt tuma parvata ke samAna dhIra ho, tumheM zoka na karanA cAhiye // 10 // sa tatheti vineturudAramateH pratigRhya vaco visasaja munim / tadalabdhapadaM hRdi zokaghane pratiyAtamivAntikamasya guroH // 11 // saMjI0-sa iti / so'ja udAramatervinetugurorvasiSThasya vacastacchiSyamukheritaM tatheti pratigRhyAGgIkRtya muni vasiSThaziSyaM visasarja preSayAmAsa / kiMtu tadvacaH zokaghane duHkhasAndra'syAjasya hRdyalabdhapadamaprAptAvakAzaM sadgurorvasiSThasyAntikaM pratiyAtamiva pratinivRttaM kimu-ityutprekssaa| toTakavRttametat-iha toTakamambudhisaH prathitam' iti tallakSaNAt // 11 //
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-saH udAramateH vinetuH bacaH tathA iti pratigRhya muni visasarja 'kintu' tat zokaghane hRdi alabdhapadaM sat asya guroH antikaM pratiyAtam iva / vyAkhyA-saH-- ajaH uccaiH yArAmantAt RcchatIti udArA, udIyate iti vA udArA / udArA-saralA matiH-ddhiyaH Sa sa tasya udAramateH viziSTaM nayati vinetA tasya vinetuH guroH vasiSThasya vacaH = vacanaM vasiSThaziSyeNa kathitamityarthaH tathA-tena prakAreNa iti pratigRhya-svIkRtya muni - vasiSu ziSyaM visasarja :visarjitavAn kintu tat-vacaH zokena-duHkhena ghanaM = sAndra=nirantaramityarthaH iti zokaghanaM tasmin zokaghane asya -ajasya hRdi hRdaye, na labdhapadaM sat guroH- vasiSThasya antikasamIpaM pratiyAta pratinivRttaM- parAvRttamitra-kimu iti utprekSAlaMkAraH / samAmaH--udArA matiryasya sa udAramatistasya udAramateH / zokena dhanaM tasmin zokaghane / na labdhaM padaM yena tat alabdhapadam / hindI--usa aja ne sarala buddhivAle zikSaka gurujI ke vacana ko ( unake ziSya ke mukha se kahA gayA ) acchA ThIka hai| isa prakAra svIkAra karake muni vasiSTha ziSya ko lauTA diyaa| kintu vaha vacana ( upadeza ) zoka se bhare huve aja ke hRdaya meM sthAna na prApta karake mAno lauTa gyaa| arthAt zokAtura aja ke hRdaya meM jagaha na milane se mAno gurujI ke pAsa hI calA gayA / / 91 // tenASTau parigamitAH samAH kacibAlatvAdavitathasUnRtena suunoH| sAdRzyapratikRtidarzanaiH priyAyAH svapneSu kSaNikasamAgamotsavaizca / / 12 / / saMjI0-teneti / avitathaM yathArtha sUnRtaM priyavacanaM yasya tenaajen| sUnoH putrasya bAlatvAt / rAjyAkSamatvAdityarthaH / priyAyA indumatyAH sAdRzyaM vastvantaragatamAkArasAmyaM pratikRtizcitraM tayordarzanaiH / svapneSu kSaNikAH kSaNabhaGagurA ye samAgamotsavAstaizca / kathaMcit kRcchrernn| aSTau samaga vatsarAH / 'saMvatsaro vatsaro. 'bdo hAyano'strI zaratsamAH' ityamaraH / parigamitA ativAhitAH / uktaM ca-viyogAvasthAsu priyajanasadRkSAnubhavanaM tatazcitraM karma svapanasamaye darzanamapi / tadaGgaspRSTAnAmupagatavatAM sparzanamapi pratIkAraH kAmavyathitamanasAM ko'pi kathitaH // ' iti / prakRte sAdRzyAditritayAbhidhAnaM tadaGgaspRSTapadArthaspRSTa rapyupalakSaNam / praharSiNI vRttametat // 12 //
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ 233 aSTamaH sargaH anvayaH-avitathasUnRtena tena sunoH bAlatvAta, priyAyAH sAdRzyaprati. kR tadarzanaiH svapneSu kSaNikasamAgamotsavaizca kathaMcit aSTau samAH parigaNitAH / vyAkhyA-vigataM satyaM yasmAt tat vitathaM na vitathamiti avitatham / suSTha nRtyanti aneneti sUnRtam / avitartha-satyaM sUnRtaM priyavacanaM yasya sa tena avitathasUnRtena tena ajena sUyate iti sUnustasya sUnoH-putrasya, bAlasya bhAvaH bAlatvaM tasmAt bAlatvAt -mANavakatvAt rAjyabhAravahanaM kartumazakyatvAdityarthaH / priyAyAH indumatyAH, samAna iva pazyatIti sadRzastasya bhAvaH sAdRzyaM, prakRSTA kRtiH, pratinidheH kRtirvA pratikRtiH / sAdRzyaM sAmyaM pratikRtiH = praticchAyA -citramityarthaH / iti sAdRzyapratikRtI tayoH darzanAni = avalokanAni taiH sAdRzyapratikRtidarzanaH svapneSu svApeSu kSaNikA:-kSaNabhaMgurAH ye samAgamAH = saMyogAH te eva utsavAH -mahAMsi taiH kSaNikasamAgamotsavaH svapnasaMmilanAnandadamAMgalikarityarthaH kathaMcit kaSTena aSTau aSTasaMkhyakAH samAH = saMvatsarAH parigamitAH ativAhitAH vyatItA ityarthaH / samAsaH avitathaM sUnRtaM yasya sa tena avitathasUnRtena / sAdRzyaM ca pratikRtizceti sAdRzyapratikRtI tayoH darzanAni taiH sAdRzyapratikRtidarzanaH / kSaNikAH ye samAgamAH ta eva utsavAzceti kSaNikasamAgamotsavAstaiH kssnniksmaagmotsvaiH| hindI-satya evaM priya bolane vAle aja ne, putra dazaratha ke bAlaka hone ke kAraNa ( rAjakArya sambhAlane ke ayogya hone se ) pyArI indumatI ke samAna AkAra vAlI vastunoM, tathA usake citroM ko dekhakara aura svapna meM kSaNabhara ke saMyoga tathA AnandoM se kisI prakAra ATha varSa bitA diye // 12 // tasya prasahya hRdayaM kila zokazaGkaH lakSapraroha iva saudhatalaM bibheda / prANAntahetumapi taM bhiSajAmasAdhyaM ___ lAbhaM priyAnugamane tvarayA sa mene // 9 // saMjI0--tasyeti / zoka eva zaGakuH kIlaH / 'zakuH kIle zive'stre ca' iti vishvH| tasyAjasya hRdayam / plakSaprarohaH saudhatalamiva / prasahya balAtkila
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye bibheda / so'jaH prANAntahetuM maraNakAraNamapi bhiSajAmasAdhyamapratisamAdheyaM taM zokazaGaku rogaparyavasitaM priyAyA anugamane tvarayotkaNThayA lAbhaM mene / tadvirahasyAtiduHsahatvAttatprAptikAraNaM maraNameva varamityamanyatetyarthaH // 93 // sanvayaH-zokazaMkuH tasya hRdayaM plakSaprarohaH saudhatalam iva prasahya vibheda kila, saH prANAntahetum api bhiSajAm asAdhyaM taM priyAnugamane tvarayA lAbhaM mene / vyAkhyA-zaMkate atmAditi zaMkuH / zokaH-priyAbharaNaduHkhan eva zaMkuH= kolaH iti zokazaMkuH, tasya =ajasya hriyate viSayairiti hRdaya harati aAharati viSayAn iti vA hRdayaM cittaM prakSaratoti plakSaH / plakSati adho gacchatIti plakSaH / plakSasya baTavRkSasya prarohaH-aMkuraH iti plakSaprarohaH sudhA lepo'syAstIti saudhaM, saudhasya-rAjabhavanasya talam avaH-adhobhAgaH tat saudhatalam iva-yathA prasahya= balAt bibheda-vidIrNavAn kila-prasiddham / saH ajaH prANanti ebhiriti prANAH / prANAnAm asUnAmantaH-maraNamiti prANAntastasya hetuH kAraNaM taM prANAntahetum api bhiSajAM vaidyAnAM na sAdhyamasAdhyam acikitsyam-apratisamAdheyaM taM zokazaMkU rogaparyavasitamityarthaH / priyAyAH- indumatyAH anugamane-maraNe tvarayA-utkaThayA lAbhaM phalaM mene-manyate sma / indumatIvirahaduHkhasya soDhumazakyatvAt paraloke tatprAptikAraNaM laghu maraNameva zreSThamamanyata ityarthaH / samAsaH -zokaH eva zaMkuriti zokazaMkuH / plakSasya prarohaH plakSaprarohaH / saudhasya talaM tat paudhatalam / prANAnAm antaH prANAntasya hetustaM prANAntahetum / na sAdhyaH asAdhyastamasAdhyam / priyAyAH anugamanamiti priyAnugamanaM tasmin priyaanugmne| hindI-zokarUpI kANTe ne, aja ke hRdaya ko balapUrvaka usI prakAra bedha diyA, jaise ki bar3a kI jaTA bhavana ke tala ko cheda detI hai| parantu usa aja ne prANa lenevAle tathA vaidyoM se acchA na honevAle usa zokarUpI kA~Te ko, priyA ke pIche marane meM jaldI se lAbha hI maanaa| arthAt aja ne priyA ke viyoga meM duHkha bhogane kI apekSA maranA hI acchA samajhA // 13 //
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 235 samyagvinItamatha varmahara kumAra mAdizya rakSaNavidhau vidhivatprajAnAm / rogopasRSTatanudurvasati mumukSuH prAyopavezanamatirnRpatirbabhUva // 9 // - saMjI0-samyagiti / atha nRpatirajaH samyagvinItaM nisargasaMskArAbhyAM vinayavantaM varma haratIti varmaharaH kavacadhAraNAhavayaskaH / 'vayasi ca' ( paa.3|2|10 ) itycprtyyH| taM kumAraM dazarathaM prajAnAM rakSaNavidhau rAjye vidhivadvidhyaham / yathAzAstramityarthaH / 'tadarham' (pA. 5 / 1 / 117 ) iti vatipratyayaH / prAdizya niyujya rogeNopasRSTAyA vyAptAyAstanoH zarIrasya durvasati duHkhAvasthiti mumukSurjihAsuH san / prAyopavezane'nazanAvasthAne matiryasya sa babhUva / 'prAyazcAnazane mRtyau tulyabAhulyayorapi' iti vizvaH / atra purANavacanam--'samAsakto bhavedyastu pAtakarmahadAdibhiH / duzcikitsyairmahArogaiH pIDito vA bhavettu yaH / svayaM dehavinAzasya kAle prApta mahAmatiH / AbrahmANaM vA svrgaadimhaaphljigiissyaa| pravizejjvalanaM dIptaM kuryAdanazanaM tathA / eteSAmadhikAro'sti nAnyeSAM sarvajantuSu / narANAmatha nArINAM sarvavarNeSu sarvadA / / ' iti / anayorvasantatilakAcchandaH / tallakSa Nam-'uktA vasantatilakA tabhajA jagau gaH' iti // 94 // anvayaH-atha nRpatiH samyagvinItaM varmaharaM kumAraM prajAnAM rakSaNavidhau vidhivat zrAdizya, rogopasRSTatanuduIsati mumukSuH san prAyopavezanamatiH babhUva / vyAkhyA-atha anantaraM nan janAn pAti-rakSatIti nRpatiH ajaH samyagvinItaM svAbhAvikasaMskArAbhyAM namra varma-kavacaM harati dhArayatIti varmaharastaM varmaharaM kumArayati-krIDatIti kumArastaM kumAraM-dazarathaM prajAnAM lokAnAM vidhAnaM vidhiH rakSaNasya% pAlanasya vidhiH-prakArastasmin rakSaNavidhI vidhivat yathAzAstramityarthaH Adizyaniyujya, rogeNa-vyAdhinA upasRSTA-vyAptA yA tanu:-zarIramiti rogopasRSTatanuH tasyAH durvasatiH-duHkhAvasthitistAM rogopasRSTatanudurvasatim / mumukSuH tyaktumicchuH san prakRSTamayanaM prAyaH / prAyeNa upavezanamiti prAyopavezanam tasmin prAyopavezane = anazanAvasthAne matiH buddhiryasya sa prAyopavezanamatiH babhUva-jAtaH / anazanapa: rAyaNo jaatH|
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 raghuvaMzamahAkAvye mamAsaH-samyak vinItastaM samyagvinItam / rakSaNasya vidhiH rakSaNavidhistasmin rakSaNavidhau / rogeNa upasRSTA tanuH rogopasRSTatanuH, rogopasRSTatanoH durvasatistAM rogopasRSTatanu durvasatim / prAyeNa upavezane matiryasya sa tathoktaH / vidhyarhamiti vidhivat / ___ hindI-isake anantara rAjA aja, svabhAva evaM saMskAra se vinIta, kavacadhArI kumAra dazaratha ko zAstrAnusAra prajA ke pAlana karane kA Adeza dekara, ( arthAt rAjakArya meM niyukta karake ) roga se vyApta apane zarIra kI duravasthA ko tyAgane kI icchA kI // 14 // tIrthe toyavyatikarabhave jahna kanyAsaravo. dehatyAgAdamaragaNanAlekhyamAsAdya sadyaH / pUrvAkArAdhikatararucA saMgataH kAntayAso lIlAgArezvaramata punarnandanAbhyantareSu / / 15 / / saMjI0-tIrthaM iti / asAvajo jalakanyAsarayvostoyAnAM jalAnAM vyati. kareNa saMbhedena bhave tIrthe gaGgAsarayUsaMgame dehatyAgAtsadya evAmaragaNanAyAM lekhyaM lekhanam / 'tayoreva kRtyaktakhalAH ' (pA. 3 / 4 / 70 ) iti bhAvArthe NyatpratyayaH / prAsAdya prApya / pUrvasmAdAkArAdadhikatarA rugyasyAstayA kAntayA ramaNyA saMgataH san / nandanasyendrodyAnasyAbhyantareSvantarvartiSu lIlAgAreSu krIDAbhavaneSu punararamata / 'yathAkathaMcittIrthe'smindehatyAgaM karoti yH| tasyAtmaghAtadoSo na prApnuyAdIpsitAnyapi / / ' iti skAnde / mandAkrAntAcchandaH / tallakSaNam-'mandAkrAntA jaladhiSaDagambhauM natau tAdgurU cet' iti // 95 // anvayaH- asau jala kanyAsarakho toyavyatikarabhave tIrthe dehatyAgAt sadyaH "eva' amaragaNanAlekhyam zrAsAdya, pUrvAkArAdhikatararucA kAntayA saMgataH san nandanAbhyantareSu lIlAgAreSu punaH aramata / vyAkhyA-asau-ajaH jahnoH rAjarSeH kanyA-tanayA iti jajhukanyA ca sarayaH ceti jahlakanyAsarayvau, tayoH jahlakanyAsarayvoH toyAnAM jalAnAM vyatikara:=
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 237 saMbhedaH milanam, iti toyavyatikarastena bhavati-utpadyate iti toyavyatikarabhavastasmin toyavyatikarabhave tIyate'neneti tIrthastasmin tIrtha kSetre gaMgAsarayUsaMgamakSetre iti yAvat dehasya = zarIrasya tyAgaH-pAtanaM tasmAt dehatyAgAt maraNAdityarthaH samAne ahani sadyaH-tatkSaNe eva na mriyante iti amarAH / amarANAM-devAnAM gaNanA-sakhyAnamiti amaragaNanA, tasyAM lekhyaM lekhanamiti amaragaNanAlekhyam devatvamityarthaH prAsAdya-prApya, prAkaraNam AkAraH pUrvaH-prathamaH indumatIrUpaH prAkAraH prAkRtiH, iti pUrvAkAraH, atizayena adhikA iti adhikatarA / pUrvAkArAt adhikatarA= viziSTA ruka-kAntiryasyAH sA tayA pUrvAkArAdhikatararucA kAmyate yA sA kAntA tayA kAntayA-ramaNyA saMgataH=militaH san nandayatIti nandanaM-nandanasya indravanasya abhyantarAriNa-antarvartIni teSu nandanAbhyantareSu lIlArtham krIr3ArthamAgArANi bhavanAni teSu lIlAgAreSu punaH bhUyaH aramata reme / samAsaH-jahroH kanyA, jhnuknyaa| jahna kanyA ca sarayUzceti jalakanyAsarasvau tayoH jahna knyaasryvoH| toyAnAM vyatikaraH, toyavyatikarastena bhavatIti toyavyatikarabhavastasmin toyavyatikarabhave / dehasya tyAgaH dehatyAgastasmAt dehtyaagaat| amarANAM gaNanA, amaragaNanA tasyAM lekhyamiti amaragaNanAlekhyam / pUrvazcAsau AkAraH pUrvAkAraH, pUrvAkArAt adhikatarA ruka yasyAH sA tayA puurvaakaaraadhiktrrucaa| lIlArtham AgArANi teSu lIlAgAreSu nandanasya abhyantarANi teSu nandanAbhyantareSu / hindI-aura usa aja ne, gaMgA sarajU ke jaloM ke milane se bane tIrtha ( donoM ke saMgama ) meM zarIra chor3ane ( marane) ke kAraNa turanta hI devoM meM gaNanA ( devatva ) ko prApta kara liyaa| taba devatA hokara, pahale zarIra se bhI adhika sundara zarIravAlI bhAryA se milakara nandana vana ke vilAsa bhavanoM meM vihAra kiyA // 95 / / iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye ajavilApo nAma aSTamaH sargaH /
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya navama sarga pituranantaramuttara kosalAnsamadhigamya samAdhijitendriyaH / dazarathaH prazazAsa mahAratho yamatratAmavatAM ca dhuri sthitaH // 11 // maMjI0-pituriti / samAdhinA saMyamena jitendriyaH / 'samAdhiniyame dhyAne' iti kozaH / yamavatAM saMyaminAmavatAM rakSatAM rAjJAM ca dhuryagre sthito mahArathaH / 'eko daza sahasrANi yodhayedyastu dhanvinAm / zastrazAstrapravINazca sa mahAratha ucyate // ' iti / dazarathaH pituranantaramuttarakosalAJjanapadAnsamadhigamya prazazAsa / atra manuH (7|144)-'ksstriysy paro dharmaH prajAnAM paripAlanam' iti / drutavila. mbitametadvRttam / tallakSaNam-'drutavilambitamAha nabhau bharau' iti // 1 // annayaH-samAdhi jitendriyaH yamavatAm avatAM ca dhuri sthitaH mahArathaH dazarathaH pituH anantaram uttarakosalAn samadhigamya prazazAsa / vyAkhyA-samyag pAsamantAt dhIyate'neneti samAdhiH / samAdhinA-saMyamena jitAni vazIkRtAni indriyANi-managrAdIni khAni yena sa samAdhijitendriyaH, yamanaM yamaH / yamaH = saMyamaH asti yeSAM te yamavantasteSAM yamavatAM-saMyaminAm yoginAmityarthaH avatAm-rakSakANAM rAjJAM ca dhuri agre sthitaH- vartamAnaH sarvazreSTha ityarthaH, ramyate'tra anena vAsau rathaH / mahAn ratho yasya sa mahArathaH dhanvivizeSaH dazapUrvo rathaH dazaratha: dazarathanAmA rAjA pAtIti pitA tasya pituH janakasya anantaraM pazcAt ko-pRthivyAM salanti te kosalAH uttare ca te kosalAH uttarakosalAstAn uttarakosalAn janapadavizeSAn samavigamya-prApya prazazAsa-prakarSaNa zAsitavAn /
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 233 samAsaH - samAdhinA jitAni indriyANi yena sa samAdhijitendriyaH / uttare ca te kosalAH uttarakosalastAn uttarakosalAn / mahAn ratho yasya sa mahArathaH / dazasu dikSu ratho yasya saH dazarathaH / hindI - saMyama se apanI indriyoM ko jItane vAle, tathA yogiyoM meM aura pAlana karane vAle rAjAoM meM sarvazreSTha mahArathI dazaratha ne apane pitA ke pIche uttarakosala nAmaka prAnta kA acchI prakAra se zAsana kiyA / akelA daza hajAra dhanurdhAriyoM ke sAtha yuddha karane vAlA aura zastravidyA tathA zAstra meM pravINa mahAratha kahA jAtA hai / adhigataM vidhivadyadapAlayatpratimaNDalamAtmakulocitam / abhavadasya tatto guNavattaraM sanagaraM nagarandhrakaraujasaH // 2 // 0 saMjI0 - adhigatamiti / adhigataM prAptamAtmakulocitaM svakulAgata sanagaraM nagarajanasahitaM prakRtimaNDalaM jAnapadamaNDalam / atra 'prakRti' zabdena prajAmAtravAcinA nagarazabdayogAdgobalIvardanyAyena janapadamAtramucyate / yadyasmAdvidhivadyathAzAstramapAlayat / tato hetoH / randhra karotIti randhraheturityarthaH / 'kRJo hetutAcchIlyAnulomyeSu' ( pA. 3/2/20 ) iti TapratyayaH / nagasya randhrakaro nagarandhrakaraH kumAraH 'kumAraH krauJcadAraNaH' ityamaraH / tadojasastattulyabalasyAsya dazarathasya guNavattaramabhavat / tatpaurajAnapadamaNDalaM tasminnatIvAsaktamabhUdityarthaH // 2 // anvayaH - adhigatam AtmakulocitaM sanagaraM prakRtimaNDalaM yat vidhivat apAlayat tataH nagarandhrakaraujasaH asya guNavattaram abhavat / vyAkhyA -adhigamyate yat tat zradhigatam = prAptam AtmanaH = svasya kulaM-vaMzaH, iti zrAtmakulaM tatra ucitam zrabhyastamiti zrAtmakulocitam svakula kramAdAgatamityarthaH, nagareNa tatrasthajanena sahitaM sanagaraM prakRtInAM = paurANAM rAjyAMgAnAJca maNDalaM = samUha:, iti prakRtimaNDalam / yat = yasmAt vidhinA tulyaM vidhivat - yathAzAstram apAlayat=jugopa rakSitavAnityarthaH tataH = tasmAt hetoH randhra - chidraM karotIti iti nagarandhrakaraH / randhrakaraH / nagasya = = parvatasya = krauJcasyetyarthaH randhrakaraH nagarandhrakarasya=kArtikeyasya proja iva projo balaM yasya sa tasya nagarandhrakaraujasaH
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 raghuvaMzamahAkAvye asya-dazarathasya guNAH zauryAdayaH santi asya tat guNavat / atizayena guNavaditi guNavattaram abhavat-jAtam / tatpaurajanapadasamUho dazarathe rAjJi atIvAsakto jAta ityarthaH / samAsaH-aAtmanaH kulamiti AtmakulaM tatra ucitamiti, Atmakulocitam / prakRtInAM maNDalamiti prakRtimaNDalam / nagasya randhrakara iti nagarandhrakaraH / nagarandhrakarasya aoja iva projaH yasya sa tasya nagarandhrakaraujasaH / nagareNa sahitaM sanagaram / hindI-dazaratha ne apane pUrvajoM se prApta huA aura apane kulocita nAgarika janoM ke sahita pUre deza kA itanA sucAru rUpa se pAlana kiyA ki kArtikeya ke samAna bala vAle isa dazaratha kI guNavattA sabase adhika ho gaI / arthAt saba nAgarika evaM prAnta maNDala kI prajA, dazaratha meM atIva zraddhA bhakti karane lagI // 2 // ubhayameva vadanti manISiNaH samayavarSitayA kRtakarmaNAm / balaniSUdanamarthapatiM ca taM zramanudaM manudaNDadharAnvayam // 3 / / saJjI0-ubhayamiti / manasa ISiNo manISiNo vidvAMsaH / pRSodarAditvAtsAdhuH / balaniSUdanamindram / daNDasya dharo rAjA manuriti yo daNDadharaH sa evAnvayaH kUTastho yasya tamarthapati dazarathaM cetyubhayameva / samaye'vasare jalaM dhanaM ca varSatIti samayavarSI / tasya bhAvaH samayavarSitA tayA hetUnA kRtakamaragAM svakarmakAriNAm / nudatIti nut / 'igupadhajJAprIkiraH kaH' (pA. 3 / 1 / 135) iti kapratyayaH zramasya nudaM zramanudam / vivabantatve napuMsakaliGgenobhayazabdena sAmAnAdhikaraNyaM na syAditi vadanti // 3 // anvayaH-manISiNaH balaniSUdanaM, manudaNDadharAnvayam arthapatim iti ubhayam eva samayavarSitayA kRtakarmaNAM zramanudaM vadanti / vyAkhyA-manasa ISA mniissaa| manISA=buddhirasti yeSAM te manISiNaH=vidvAMsaH balasya asurasya niSUdanaH-nAzakastaM balaniSUdanam indram / dharatIti dharaH / daNDasya gharaH daNDadharaH rAjA / manyata iti manuH / manuriti yo daNDadharaH iti manudaNDadharaH / manudaNDadharaH eva anvayaH vaMzaH ( kUTasthaH-AdipuruSaH ) yasya sa taM manudaNDadharAnvayam, arthyate iti arthaH / arthasya-viSayasya dezasyetyarthaH patiH pAlakaH iti arthapatistam arthapati rAjAnaM dazarathaM ca iti ubhayaM-dvayameva samaye-kAle jalaM dhanaM ca
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 241 varSati dadAti ceti samayavarSI samayavarSiNaH bhAvaH samayavarSitA, tayA samayavarSitayA indraM kAle varSAkartRtvena hetunA, dazarathaM ca avasare prApte dhanapradAtRtvena hetunA iti bhAvaH / kRtaM-anuSThitaM svaM svaM karma kartavyaM yaiste kRtakarmANasteSAM kRtakarmaNAm nudatIti nudaM zramasya parizramasya-udyamasyetyarthaH nudaM-phaladAyakamityarthaH / iti zramanudaM vadanti kathayanti / samAsaH-kRtaM karma yaiste kRtakarmANasteSAM kRtakarmaNAm / balasya niSUdanastam / arthasya patistam arthapatim / daNDasya dharaH daNDadharaH manuriti yaH daNDadhara manudaNDadharaH manudaNDadhara eva anvayo yasya sa taM manudaNDadharAnvayam / samaye varSati tacchIlaH samayavarSI tasya bhAvastattA tayA smyvrssityaa| hindI-vidvAn loga balAsura ko mAranevAle indra aura manuvaMzI dhana ke svAmI dazaratha, ina donoM ko hI, samaya para varSA tathA dhana dAna dene ke kAraNa, apane-apane kartavya kA pAlana karane vAloM ke parizrama kA phala dene vAle kahate haiN| arthAt indra samaya para varSA kara kisAnoM ke tathA dazaratha sukarmiyoM ko dhana dekara unake parizrama kA phala dete haiM / / 3 / / janapade na gadaH padamAdadhAvabhibhavaH kuta eva sapatnajaH / kSitirabhUtphalavatyajanandane zamarate maratejasi pArthive // 4 // saMjI0-janapada iti / zamarate zAntipare'maratejasyajanandane dazarathe pArthive pRthivyA Izvare sati / 'tasyezvaraH' (pA. 5 / 1 / 42 ) itynnprtyyH| janapade deze gado vyAdhiH / 'upatAparogavyAdhigadAmayAH' ityamaraH / padaM nAdadhau / nAcakrAmetyarthaH / sapatnajaH zatrujanyo'bhibhavaH kuta eva? asaMbhAvita evetyarthaH / kSitiH phalavatyabhUca // 4 // anvayaH-zamarate amaratejasi ajanandane pArthive sati janapade gadaH padaM na Adadhau sapanajaH abhibhavaH kuta eva kSitiH phalavatI abhUt / vyAkhyA-zame-zAntau rataH lagnaH tatpara ityarthaH iti zamarataH tasmin zamarate = zAntiparAyaNe / amarANAM devAnAM tejaH dhAma iva tejaH yasya sa / amaratejAstasmin amaratejasi / nandayatIti nandanaH, ajasya nandanaH prajanandanastasmin ajanandane, pRthivyAH IzvaraH pArthivastasmin pArthive rAjani sati
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 raghuvaMza mahAkAvye janaH = lokaH padaM = vastu yatra sa janapadastasmin janapade-deze gadatIti gadaH = roga: padaM = caraNaM na zrAdadhau= = na sthApitavAn na pracakrAmetyarthaH / sapatnebhyaH= zatrubhyaH = jAtaH- utpannaH iti sapatnajaH abhibhavatIti abhibhavaH tiraskAraH kutaH=kasmAdeva sarvathAsaMbhAvita evetyarthaH, yatra vyAdhirapi nAgacchati tatra zatrUpadravaH sarvathAsaMbhava iti bhAvaH 1 kSitiH pRthivI ca phalavatI prabhUt =zrAsIt / samAsa:- - zame rataH zamaratastasmin zamarate / zramarANAM teja iva tejo yasya sa tasmin amaratejasi / ajasya nandanastasmin prajanandane / sapatnebhyaH jAtaH sapatnajaH / janaH padaM yatra asau janapadastasmin janapade / hindI - zAntiparAyaNa devatAoM ke samAna tejasvI aura parAkramI ajaputra ke rAjA hone para, dezameM roga ne paira nahIM rakhA, to phira zatrunoM ke AkramaNa kahA~ se hoM / arthAt asaMbhava hai / aura pRthivI dhanadhAnya se pUrNa ho gaI ||4|| dazadigantajitA gghuNA yathA zriyamapuSyadajena tataH param / tamadhigamya tathaiva punarbabhau na na mahInamahInaparAkramam // 5 // saMjI0 - dazeti / mahI / dazadigantAJjitavAniti dazadigantajit / tena raghuNA yathA zriyaM kAntimapuSyat / tataH paraM raghoranantaramajena ca yathA zriyamapuSyat / tathaivAhInaparAkramaM na hInaH parAkramo yasya tamanyunaparAkramaM taM dazarathaminaM svAminamadhigamya punataM babhAviti na / babhAvevetyarthaH / dvau naJau prakRtamarthaM sAtizayaM gamayataH // 5 // " anvayaH - mahI dazadigantajitA raghuNA yathA zriyam apuSyat tataH param jena ca yathA zriyam apuSyat, tathA eva ahaniparAkramaM tama inam adhigamya na babhau iti na " kintu babhau eveta" | vyAkhyA - mahI- kSitiH pRthivI daza ca tAH dizaH dizadizastAsAm dazadizAM - dazakakubhAm zrantAH- avasAnAni iti dazadigantAstAn jayati - svAdhInIkarotIti dazadigantajit tena dazadigantajitA raghuNA - dilIpasUnunA yathA yena prakAreNa zriyaM = kAntim prapuSyat - pupoSa, tataH = tasmAt raghoH param = anantaram prajena = raghuputreNa ca yathA zriyamapuSyat, tathaiva - tena prakAreNaiva na hInaH : = na nyUnaH parAkramaH=
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 243 prabhAvaH zauryazca yasya saH ahInaparAkramastam prahInaparAkramam taM = prasiddhaM dazarathaM dazarathanAmAnam / eti, Iyate vA inaH prabhuH = svAmI tam inam adhigamya prApya punaH bhUyaH na babhau-na zuzubhe, iti na kintu babhau eva, arthAt dazarathaM svAminaM prApya pRthivI punarapi babhau / mamAmaH-daza ca tAH dizaH dazadizastAsAm antAH iti dazadigantAstAn jayatIti dazadigantajit tena dshdigntjitaa| na hInaH parAkramo yasya saH ahInaparAkramastam ahInaparAkramam / hindI-dasoM dizAoM ko jItane vAle raghu se jisa prakAra pRthivI ne apanI zrI zobhA puSTa kI thI, tathA raghu ke pIche aja se zobhA bar3hI thI, usI prakAra raghu tathA aja ke samAna prarAkramI zaktizAlI dazaratha rAjA ko prApta karake zobhA nahIM bar3hI ? kintu pRthivI pUrvavat avazya hI suzobhita huI // 5 // samatayA vasudRSTivisarjanainiyamanAdasatAM ca narAdhipaH / anuyayau yamapuNyajanezvarau savaruNAvaruNAgrasaraM rucA // 6 // saMjI0-samatayeti / narAdhipo dazarathaH samatayA samavartitvena / mdhysthsvenetyrthH| vsuvRssttervisrjnH| asatAM duSTAnAM niyamanAnnigrahAcca / savaruNau varuNasahitau yamapuNyajanezvarau yamakuberau yamakuberavaruNAn / yathAsaMkhyamanuyayAvanu. cakAra / rucA tejasA'ruNAgrasaramaruNasArathiM sUryamanuyayau // 6 // anvayaH-narAdhipaH samatayA vasudRSTivisarjanaiH asatAM niyamanAt ca . savaruNau yApuNyajalezvarau anuyayau rucA aruNAgrasara anuyayau / yAkhyA-adhikaM yAti-rakSatIti avipaH / narAgAM manuSyANAn adhipaH- svAmI iti narAdhipaH = dazarathaH / sarasya tulyasya bhAvaH samatA, tayA samatayA sarvajaneSu samavartitayA / uSyate'smin guNairiti vasU / vasyate AcchAdyate vA vasu / vasoH dhanasya vRSTiH varSaNamiti vasuvRSTiH vasuvRSTaH visarjanAni--vitaraNAni-dAnAnItyarthaH taiH vasuvRSTivisarjanaH / na santaH asanta. steSAM asatAM -durjanAnAM niyamanaM nigrahastasmAt niyamanAt ca, viyate Navoti
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 raghuvaMzamahAkAvye vA varuNaH prcetaaH| varuNena sahitau savaruNau-varuNasahitau yamayati janAn iti yamaH puNyAzca te janAH punnyjnaaH| puNyajanAnAm IzvaraH puNyajanezvaraH / yamaH= dharmarAjazca puNyajanezvaraH kuberazceti yamapuNyajanezvarau anuyayau-anucakAra / rocate iti ruk tayA rucA-kAntyA-tejasA aruNaH-anUru H agrasaraH sArathiH yasya sa tam aruNAgrasaraM-sUryam ca anuyayau / samAsaH-vasoH vRSTiriti vasuvRSTistasyAH visarjanAni taiH vasuvRSTivisarjanaH / narANAmadhipaH narAdhipaH / na santaH asantasteSAm asatAm / puNyajanAnAmIzvaraH puNyajanezvaraH yamazca puNyajanezvarazceti yamapuNyajanezvarau tau| varuNena sahitau savaruNau tau / aruNaH agrasaro yasya sa tam aruNAgrasaram / hindI-rAjA dazaratha ne samAnavyavahAra se yamarAja kA, aura dhana kI varSA se ( dhana dekara.) kubera kA, tathA duSToM kA damana karane se varuNa kA anukaraNa kiyA aura teja se sUrya kA anukaraNa kiyaa| arthAt rAjA prajApAlana meM yama ke samAna samadarzI, dhana dene meM kubera ke, daNDa dene meM varuNa ke samAna the, aura tejasvitA meM sUrya ke samAna the // 6 // tasya vyasanAsakti sIdityAhana mRgayAbhiratirna durodaraM na ca zazipratimAbharaNaM madhu / tamudayAya na vA navayauvanA priyatamA yatamAnamapAharat / / 7 / / saMjI-neti-udayAya yatamAnamabhyudayAthaM vyapriyamANaM taM dazarathaM mRgayAbhiratirAkheTavyasanaM nApAharannAcakarSaM / 'AkSoTanaM mRgavyaM syAdAkheTo mRgayA striyAm' ityamaraH / duSTamAsamantAdudaramasyeti durodaraM dyUtaM ca nApAharat / 'durodaro dyUtakAre paNe dyUte durodaram' ityamaraH / zazinaH pratimA pratibimbamAbharaNaM yasya tanmadhu nApAharat / na veti padacchedaH / 'vA'zabdaH smuccye| navayovanA navaM nUtanaM yauvanaM tAruNyaM yasyAstAdRzI priyatamA vA strI nApAharat / jAtAvekavacanam / atra manuH ( 7 / 50 ) 'pAnamakSAH striyazceti mRgayA ca yathAkramam / etatkaSTatamaM vidyAccatuSkaM kAmaje gaNe // ' iti // 7 // anvayaH-udayAya yatamAnam tam mRgayAbhiratiH na apAharata, durodaraM
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 255 ca na apAharan, zazipratimAbharaNaM madhu ca na apAharat navayauvanA priyatamA vA na apAharat / vyAkhyA-udayAya-unnatya-abhyudayArthamityarthaH yatate'sau yatamAnastaM yatamAnaM vyApriyamANaM taM-dazarathaM mRgyante'tra mRgayA mRgayAyAm AkheTe abhiratiH= vyasanaM na = nahi apAharat-pAcakarSa / duSTamAsamantAt udaraM yasya tat durodaraMdyUtaM ca nApAharat / zazinaH-candrasya pratimA-pratibimbam prAbharaNaM bhUSaNaM yasya tat zazipratimAbharaNam madhu-madyaJca na apAharat / yuno bhAvaH yauvanam navaMnUtanaM yauvanaM tAruNyaM yasyAH sA navayauvanA, atizayena priyA iti priyatamA bhAryA vA nApAharat / abhyudaye saMlagnaH sarvathA jitendriyaH prajApAlakaH sa dazaratha paasiidityrthH| samAsaH-mRgayAyAm abhiratiH mRgayAbhiratiH, zazinaH pratimA pAbharaNaM yasya tat zazipratimAbharaNam / navaM yauvanaM yasyAH sA navayauvanA / hindI-sarvaprakAra kI unnati meM lage hue rAjA dazaratha ko zikAra khelane kA vyasana yA jUmA khelanA athavA candramA kI parachAIM par3I madirA aura nava yauvanA SoDazI strI, na khIMca skii| arthAt ye saba rAjA ko apanI ora AkarSita na kara sake // 7 // na kRpaNA prabhavatyapi vAsave na vitathA parihAsakathAsvapi / na ca sapana janeSvapi tena vAgaparuSA paruSAkSaramIritA // 8 // maMjI0-neti / tena rAjJA prabhavati prabhau sati vAsave'pi kRpaNA donA vAGa neritA noktA / parihAsakathAsvapi vitathA'nRtA vAGa neritA / kiMcAparuSA roSazUnyena tena sapatnajaneSvapi zatrujaneSvapi paruSAkSaraM niSThurAkSaraM yathA tathA vAGa neritaa| kimutAnyatreti sarvatra 'api'zabdArthaH / kiM tvadInA satyA madhuraiva vAgukteti phalitArthaH // 8 // __ anvayaH-tena prabhavati sati vAsave api kRpaNA vAk na IritA, parihAsakathAsu api vitathA vAk na IritA / "kiMca" aparuSA tena sapatnajaneSu api paruSAkSaraM yathA syAttathA vAka na IritA /
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-tena-rAjJA dazarathena prakarSaNa bhavati iti prabhavan tasmin prabhavati-prabhau sati vasavo devAH, vasUniH-ratnAni vA santi asyAsau vAsavaH / tasmin vAsave indra api kRpyate kRpAviSayIkriyate sA kRpaNAkSudrA-dInetyarthaH vAkaH-vANI neritA-na kathitA parihAsasya krIDAyAH kathAH-gAthAstAsu parihAsakathAsu-parihAsajalpaneSu api vitathA-mithyA vAka neritA, kiMca apagatA ruTa krodho yasya saH aparuTa tena aparuSA:-krodharahitena tena sapatnAnAM janAsteSu sapatnajaneSu zatrujaneSu api piparti-pUrayati-alaMbuddhikarotIti paruSam / paruSANi kaThorANi akSarANi-varNAH yasmin karmaNi tat paruSAkSaraM yathA syAsathA vAk-vacanaM neritA kimutAnyatretyapizabdArthaH / arthAt dazarathena sarvadA adInA, satyA, madhurA eva vANI kathitA iti bhAvaH / samAmaH-parihAsasya kathAH parihAsakathAstAsu parihAsakathAsu / sapatnAnAM janAH sapatnajanAsteSu sapatnajaneSu / paruSANi akSarANi yasmin karmaNi tat paruSAkSaram / apagatA ruda yasya tena aprussaa| hindI-usa rAjA dazaratha ne prabhu indra ke sAmane bhI dInatAyukta vacana nahIM kahA aura hasI ke prasaMga meM bhI jhUTha nahIM bolaa| tathA krodha se zUnya dazaratha ne zatruoM se bhI kaThora vacana nahIM kahA, taba phira anya ke prati to kahanA hI kyA ? arthAt dazaratha ne sadA adIna dInatA se rahita satya, madhura vANI hI kahI thI // 8 // udayamastamayaM ca raghUdvahAdubhayamAnazire vsudhaadhipaaH| sa hi nidezamalaGghayatAmabhUtsuhRdayohRdayaH pratigarjatAm / / 6 / / saMjI-udayamiti / vasudhAdhipA rAjAnaH / udvahatItyudvaho nAyakaH / pacAdyaca / raghUNAmuraho raghunAyakaH / tasmAdraghunAyakAdudayaM vRddhim / astamayaM nAzaM ca / ityubhayamAnazire lebhire| kutaH ? hi yasmAt, sa dazaratho nidezamAjJAmalaGghayatAm / zobhanaM hRdayamasyeti suhRnmitramabhUt 'suhRdda hu~dau mitrAmitrayoH' (pA. 5 / 4 / 150 ) iti nipAtaH / pratigarjatAM pratispardhinAm / aya iva hRdayaM yasyeti ayohRdayaH kaThinacitto'bhUt / prAjJAkAriNo rakSati, anyAnmArayatItyarthaH / / 9 / / anvayaH-vasudhAdhipAH raghUdvahAt udayam astamayaM ceti ubhayam
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 247 zrAnazire, hi saH nidezam alaMghayatAM suhRt abhUta, pratigarjatAm ayohRdayaH abhUt / / vyAkhyA-vasUni dhArayati iti vasudhA / adhikaM pAntIti adhipAH / vasudhAyAH pRthivyAH adhipAH bhUpAlAH iti vasudhAdhipAH rAjAnaH udvahatIti udvahaH raghUNAm raghukulAnAm udvahaH nAyakaH iti raghUdvahastasmAt raghUdvahAt, dazarathAdityarthaH udayaM vRddhim astamayam-vinAzaJceti ubhayaM-dvayam Anazire = lebhire| hi-yataH saH dazarathaH nidezaM zAsanam na laMghayantIti alaMghayantasteSAm alaMghayatAm=pAlayatAm zobhanaM hRdayaM yasya sa suhRt-mitram abhUt AsIt / pratigarjanti pratispardhante pratigarjantasteSAM pratigarjatAm pratispardhinAm ayaH lohaH iva hRdayaM-cittaM yasya saH ayohRdayaH-kaThora ityarthaH abhUt / svazAsane sthitAn sa rakSati AjJollaMghanakAriNaH mArayatItyarthaH / samAmaH-vasudhAyAH adhipAH iti vasudhAdhipAH / raghUNAm udvaha iti raghudvahastasmAt raghudvahAt / zobhanaM hRdayaM yasya sa suhRt / aya iva hRdayaM yasya saH ayohRdayaH / / hindI-rAjAoM ne raghukula nAyaka dazaratha se aizvarya aura vinAza ina donoM ko prApta kiyaa| isaliye ki vaha rAjA dazaratha apanI AjJA ke mAnane vAloM kA mitra thA, aura Takkara lene Ane vAloM ke lie lohe ke samAna kaThora hRdaya thA, arthAt AjJAkAriyoM kI rakSA karatA aura ghamaNDiyoM kA vinAza kara detA thA // 9 // ajayadekarathena sa medinImudadhinemimadhijyazarAsanaH / jayamaghoSayadasya tu kavalaM gajavatI javatIvrahayA camUH // 10 // saMjI0-ajayaditi / adhijyazarAsanaH sa dazaratha udadhinemi samudraveSTanAM medinImekarethenAjayat / svayamekarathenAjaiSIdityarthaH / gajavatI gjyuktaa| javena tIvA javAdhikA hayA yasyAM sA camUstvasya nRpasya kevalaM jayamaghoSayadaprathayat / svayamekavIrasya camUrupakaraNamAtramiti bhAvaH // 10 // anvayaH-adhijyazarAsanaH saH udadhinemima medinIm ekarathena ajayat, gajavatI javatIvahayA camUH tu asya kevalaM jayam aghoSayat /
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-zarAH vANAH asyante kSipyante anena tat zarAsanam / adhigatA-AropitA jyA-maurvI yasmin tat adhijyam adhijyam= pAropitamaurvIkaM zarAsanaM-dhanuH yasya saH adhijyazarAsanaH saH dazarathaH, udakAni jalAni dhIyante'tra udadhiH-samudraH nemiH- veSTanaM yasyAH sA tAm udadhinemim medinIm = pRthivIm ekaH-advitIyazcAsau rathaH syandanastena ekarathena ajayat = jitavAn svayamekarathenAjaiSIdityarthaH / gajAH hastinaH santi yasyAM sA gajavatIhastimatI javena vegena tIvrAH vegAtizayAH hayAH vAjinaH yasyAM sA javatIvahayA camU: senA tu asya dazarathasya kebalaM-mAtram jayaM-vijayam aghoSayat = aprathayat / svayam ekavIrasya dazarathasya senA kevalaM jayaghoSakAriNI eveti / samAsa:-adhijyaM zarAsanaM yasya saH adhijyshraasnH| ekazcAsau rathaH ekarathastena ekarathena / udadhiH nemiH yasyAH sA tAm udadhinemim / javena tIvrAH hayAH yasyA sA javatIvayA / hindI-dhanuSa ko car3hAye hue usa dazaratha ne samudra se ghirI huI pRthivI ko eka ratha para car3hakara svayaM jIta liyaa| hAthI vAlI, aura tIvra vegavAle ghor3oM kI senA to kevala jayajayakAra karatI thI // 10 // avanimekarathena varUthinA jitavataH kila tasya dhanurbhUtaH / vijayadundubhitAM yayuraNavA dhanaravA naravAhanasaMpadaH // 11 // saMjI0-avanimiti / varUthinA guptimtaa| 'varUtho rathaguptiryA tirodhatte rathasthitim' iti sajanaH / ekarathenAdvitIyarathena / avani jitavato dhanurbhUto naravAhanasaMpadaH kuberatulyazrIkasya tasya dazarathasya ghanaravA meghasamaghoSA arNavA vijayadundubhitAM kila yayuH / bhagavAntavijayItyarthaH // 11 // anvayaH-varUthinA ekarathena avani jitavataH dhanurbhUtaH naravAhanasampadaH tasya dhanaravAH arNavAH vijayadundubhitAM kila yayuH / vyAkhyA--viyate ratho'neneti varUthaH / varUtho'sti prasyAsau varUthI tena varUthinA-surakSitena ekazcAsau rathaH ekarathastena ekarathena-advitIyasyandanena avanim-pRthivIm, jitavataH vijayinaH dhanuH bibharti iti dhanurbhUt tasya dhanurbhUtaH= cApadhAriNaH naraH vAhanamasyAsau naravAhanaH / naravAhanasya-kuberasya saMpad iva
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 246 . sampad-zrIH yasya sa tasya naravAhanasampadaH tasya dazarathasya hanyate vAyunA ghanaH, ghanasya rava iva ravo yeSAM te ghanaravAH asi santi yatra te arNavAH samudrAH vijayasya-jayasya dundubhitA=paTahatA tAM vijayadundubhitAM yayuH jagmuH kila / samAsaH-ekazcAsau rathaH ekarathastena / dhanuSaH bhRt tasya dhanurbhUtaH / vijayasya dundubhiH vijayadundubhiH tasya bhAvaH vijayadundubhitA tAM vijayadundubhitAm / ghanasya rava iva ravo yeSAM te ghnrvaaH| naraH vAhanaM yasya sa naravAhanaH, naravAhanasya saMpad iva sampad yasya sa tasya narAvahanasampadaH / hindI-surakSita kevala eka ratha se ( rathameM baiThakara ) pRthivI ko jItane vAle, kubera ke samAna sampattizAlI dhanuSadhArI rAjA dazaratha kI, megha ko taraha garjane vAlA samudra vijaya kI dundubhi bana gyaa| arthAt dazaratha ne samudraparyanta pRthivI ko jIta liyA thaa||11|| zamitapakSabalaH zatakoTinA zikhariNAM kulizena puraMdaraH / sa zagvRSTimucA dhanuSA dviSAM svanavatA navatAmarasAnanaH // 12 // __ saMjI0-zamiteti / puraMdara indraH zatakoTinA zatAsriNA kulizena vajraNa zikhariNAM parvatAnAM zamitapakSabalo vinAzitapakSasAraH / navatAmarasAnano navapaGkajAnanaH / 'paGkaruhaM tAmarasam' ityamaraH / sa dazarathaH zaravRSTimucA svanavatA dhanuSA dvipAM zamito nAzitaH pakSaH sahAyo balaM ca yena sa tathoktaH / 'pakSaH sahAye'pi' ityamaraH // 12 // anvayaH-purandaraH zatakoTinA kulizena zikhariNAM zamitapakSabalaH nayatAmarasAnanaH saH zaravRSTimucA svanavatA dhanuSA dviSAM shmitpkssblH| vyAkhyA-purANi dArayatIti purandaraH-indraH zataM zatasaMkhyAkAH koTayaH= aTanyaH=dhanurantabhAgAH yasya tat tena zatakoTinA kulinaH-parvatAn zyatitanUkarotIti kulizam kulizena= vajreNa zikharANi santi yeSu te zikhariNasteSAM zikhariNAM parvatAnAm pakSoH garutaH balaM-sAraH iti pakSabalam zamitam vinAzitam pakSabalaM yena sa zamitapakSabalaH / navaM = nUtanaM ca tattAmarasaM-paGkajamiti navatAmarasaM tadvat AnanaM = mukhaM yasya sa navatAmarasAnanaH saH dazarathaH zarANAM-bANAnAM vRSTiM varSa muzcatIti zaravRSTimuk tena zaravRSTimucA svano'syAstIti svanavat tena
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 raghuvaMzamahAkAvye svanavatA zabdavatA dhanuSA cApena dviSantIti dviSaH teSAM dviSAM zatraNAM zamitaH= nAzitaH pakSaH sahAyaH balaM-senA ca yena sa zamitapakSabalaH / samAsaH-zataM koTayaH yasya tat , tena shtkottinaa| zamitaH pakSANAM balaM yena sa zamitapakSabalaH ( indraH ) / zamitaH pakSaH balaM ca yena sa zamitapakSabalaH ( dazarathaH ) / navaM ca tattAmarasaM navatAmarasaM tadvat AnanaM yasya sa navatAmarasAnanaH / hindI-indra ne apane sau nokoM vAle vajra se parvatoM ke paMkharUpI bala ( sAra ) ko "jaise" naSTa kara diyA thaa| "usI prakAra" nae kamala ke samAna sundara mukha vAle dazaratha ne bAraNoM kI vRSTi ko chor3ane vAle evaM TaMkAra yukta dhanuSa se zatruoM ke sahAyakoM va senA ko naSTa kara diyA // 12 // caraNayornakharAgasamRddhibhirmukuTaratnamarIcibhiraspRzan / nRpatayaH zatazo maruto yathA zatamakhaM tamakhaNDitapauruSam // 13 / / saMjI0-caraNayoriti / zatazo nRpatayo'khaNDitapauruSaM taM dazaratham / maruto devAH zatamakhaM yathA zatakratumiva / nakharAgeNa caraNanakhakAntyA samRddhibhiH saMpAditarddhibhirmukuTaratnamarIcibhizcaraNayoraspRzan / taM praNemurityarthaH / / 13 / / anvayaH-zatazaH nRpatayaH akhaNDitapauruSaM tam , marutaH zatamakhaM yathA nakharAgasamRddhibhiH mukuTaratnamarIcibhiH caraNayoH aspRzan / vyAkhyA-zataM zatamiti zatazaH aneke nan = janAn pAnti-rakSantIti nRpatayaH rAjAnaH puruSasya bhAvaH karma vA pauruSam / na khaNDitamiti akhaNDitam / akhaNDitaM-pUrNamityarthaH pauruSaM-parAkramo yasya sa tam akhaNDitapauruSam taM-dazaratham marutaH devAH zataM- zatasaMkhyAkAH makhAH = yAgAH yasya sa zatamakhastaM zatamakham indraM yathA-iva nakhasya-kararuhasya rAgaH kAntiriti nakharAgastena nakharAgeNa-caraNanakharAgeNa samyagaRddhiH sampAditavRddhiH yeSAM te taiH nakharAgasamRddhibhiH mukuTe-kirITe yAni ratnAni-hIrakAdIni iti mukuTaratnAni / mukuTaratnAnAM marIcayaH kiraNAH taiH mukuTaratnamarIcibhiH caraNayoH pAdayoH aspRzan=caraNasparzamakurvan praNemurityarthaH / samAsaH-akhaNDitaM pauruSaM yasya sa tam akhaNDitapauruSam / zataM makhAH
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 251 yasya sa taM zatamakham / nakhAnAM rAgaH nakharAgastena samRddhiH yeSAM te taiH nakharAgasamRddhibhiH / mukUTeSu ratnAni mukuTaratnAni teSAM marIcayastaiH mukuTamarIcibhiH / / hindI-saikar3oM rAjA mahAparAkramI usa dazaratha ke, paira ke nakhoM kI lAlimA se samRddhi ( saundarya ) ko prApta huI mukuTa meM jar3e ratnoM kI kiraNoM se caraNoM meM usI prakAra sparza karate the, jaise ki devatA loga sau yajJa karanevAle indra ke caraNoM meM sparza karate arthAt praNAma karate the // 13 // nivavRte sa mahArNavarodhasA macivakAritavAlasutAJjalIn / samanukampya sapatnapaggrihAnanalakAnalakAnavamAM purIma // 14 / / saMjI0-nivavRta iti / sa dazarathaH sacivaiH saMprayojitaiH kAritA bAlasutAnAmaJjalayo yaistAn / svayamarsamukhAgatAnityarthaH / analakAnhatabhartRkatayAlakasaMskArazUnyAn / sapannaparigrahAJchatrupatnIH / 'patnIparijanAdanamUlazApAH parigrahAH' ityamaraH / samanukampyAnugRhya / alakAnavamAmalakAnagarAdanyanAM purImayodhyAM prati mahArNavAnAM rodhasaH paryantAnivavRte / zaraNAgatavatsala iti bhAvaH // 14 // anvayaH-saH sacivakAritabAlasutAJjalIn analakAn sapanaparigrahAn samanukampya alakAnavamAm purIM "prati" mahArNavarodhasaH nivavRte / __ vyAkhyA-saH dazarathaH bAlAzca te sutAH bAlasutAH / sacivaiH mantribhiH ( samprayojitaiH) kAritAH bAlasutAnAM zizuputrANAm aJjalayaH hastasampuTAH yaste tAn sacivakAritabAlasutAJjalIn na alakAH kezAH yeSAM te tAn analakAn-hatabhartRkatvena kezasaMskArazUnyAn, sapatnAnAM-zatrUNAM parigrahAH striyaH iti sapatnaparigrahAstAn sapatnaparigrahAn samanukampya-anugRhya taduparikRpAM kRtvetyarthaH / avamA adhamA, ma avamA anavamA / alakAyAH kuberanagagat anavamA anyUnA tAm alakAnavamAm-alakAnagarIsadRzImityarthaH purIm-ayodhyA prati arNAsi santyatra te arNavAH, mahAntazce te arNavAH mahArNavAH / mahArNavAnAM= mahAsAgarANAM rodhaH = taTam tasmAt mahArNavarodhasaH nivavRte-nivRttaH / rAjA dazarathaH zaraNAgatavatsala pAsIdityarthaH / samAsa:-bAlAzca te sutAH bAlasutAH / sacivaH kAritAH bAlasutAnAm aJjalayaH yaiste tAn sacivakAritabAlasutAJjalIn / na santi alakAH yeSAM tAn
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ rakhuvazamahAkAvye analakAn / sapatnAnAM parigrahAH sapatnaparigrahAstAn sapatnaparigrahAn / alakAyA na avamA alakAnavamA tAm / mahAntazca te arNavAH mahArNavAsteSAM rodhastasmAt mahArNavarodhasaH / hindI-vaha rAjA dazaratha, maMtriyoM ke dvArA choTe baccoM se karavAyA hai praNAma jinhoMne, tathA patiyoM ke mAre jAne se khule keza vAlI, zatruoM kI striyoM ke Upara anukampA ( dayA ) karake alakA ( kubera kI nagarI ) ke samAna ayodhyApurI ko mahAsamudrataTa se lauTa par3e, arthAt svayaM sAmane na jAkara maMtriyoM ke sAtha apane putroM se rAniyoM ne kSamA mA~gI // 14 // upagato'pi ca maNDalanAbhitAmanuditAnyasitAtapavAraNaH / zriyamavekSya sa randhracalAmabhUdanalaso'nala somasamadyutiH // 15 / / saMjI0-upagata iti / anuditamanucchritamanyatsvacchatrAtiriktaM sitAta. pavAraNaM zvetacchatraM yasya saH / analasomayoragnicandrayoH same dyutI tejaHkAntI yasya sa tathoktaH / zriyaM lakSmI randhra'nyAyAlasyAdirUpe chale calAM caJcalAmavekSyAvalokya / zrIhi kenacinmiSeNa pumAMsaM pariharati / sa dazaratho maNDalasya nAbhitAM dvAdazarAjamaNDalasya pradhAnamahIpatitvamupagato'pi / cakravartI sannapItyarthaH / 'atha nAbhistu jantvaGga yasya saMjJA prtaarikaa| rathacakrasya madhyasthapiNDikAyAM ca nA punaH // pAdyakSatriyabhede tu mato mukhymhiiptau|' iti keshvH| analaso'pramatto'bhUt / 'ajitamasti nRpAspadam' iti pAThAntare'jitaM napAspadamastIti buddhayAnalasopramatto'bhUt / vijitanikhilajetavyo'pi punarjetavyAntaravAniva jAgarUka evAvAtiSThatetyarthaH / dvAdazarAjamaNDalaM tu kAmandakenoktam-'aremitramarermitraM mitramitramataH param / tathArimitramitraM ca vijigISoH puraHsarAH // pANigrAhAstataH pazcAdAkrandastadanantaram / AsArAvanayozcaiva vijigISostu pRSThataH' / 'arezca vijigIpozca madhyamo bhUmyanantaraH / anugrahe saMhatayoH samartho vyastayorvadhe / maNDalAdvahireteSAmudAsIno balAdhikaH / anugrahe saMhatAnAM vyastAnAM ca vadhe prabhuH // ' iti / 'arimitrAdayaH paJca vijigISoH puraHsarAH / pANigrAhAkrandapANigrAhAsArAzca pRSThataH // ' iti pRsstthtshctvaarH| madhyamodAsInau dvau vijigISureka ityevaM dvAdaza rAjamaNDalam / tatrodAsInamadhyamottarazcakravartI / dazarathazvetAdRgiti tAtparyArthaH // 15 //
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 253 anvayaH-anuditAnyasitAtapavAraNaH analasomadyutiH zriyaM randhracalAm avekSya saH maNDalanAbhitAma upagataH api analasaH abhUt / vyAkhyA-Atapasya vAraNaM yena tat AtapavAraNam / na uditamiti anuditam / anuditam anucchritam anyat-aparaM-svacchatrAtiriktamityarthaH sitaMzvetam AtapavAraNaM-chatraM yasya saH anuditAnyasitAtapavAraNaH / aniti aneneti analaH = vahniH somaH = candraH anayoH dvandvaH analasomau tayoH analasomayoH= vahnicandramasoH same = tulye dyatI-tejaHkAntI yasya saH analasomadyutiH zriyaM= rAjyalakSmIm randhra kSidre anyAyAlasyAdirUpe chale calA-caJcalA tAM randhracalAm avekSya-jJAtvA / lakSmIH pramAdAdi vilokya kenApi chalena parityajatIti jJAtvetyarthaH / saH rAjA dazarathaH maNDalasya-dvAdazarAjakasya nAbhiH-mukhyamahIpatiriti mnnddlnaabhiH| tasya bhAvastattA tAM maNDalanAbhitAm upagataH prAptaH, api samrATa sannapItyarthaH na lasatIti alasaH na alasaH analasaH apramattaH sarvathA jAgarUka ityarthaH abhUt AsIt / samAsaH-na uditam anyat sitam AtapavAraNaM yasya saH anuditA. nyasitAtapavAraNaH / analazca somazceti analasomau analasomayoH same dyatI yasya so'nalasomadyutiH / maNDalasya nAbhiriti maNDalanAbhiH, tasya bhAvastattA tAM maNDalanAbhitAm / randhre calA, tAM randhracalAm / hindI-jisake mAge dUsare rAjAoM kA zvetacchatra na uTha sakatA ( nahIM lAyA jA sakatA ) aise agni va candra ke samAna tejasvI tathA saumyakAnti vAle rAjA ne, yaha jAnakara ki lakSmI to kisI bhI bahAne se manuSya ko chor3a detI hai / ataH bAraha rAjAoM ke pradhAna rAjA ( cakravartI ) hokara bhI dazaratha sAvadhAna ho rahe / arthAt Alasya pramAda ko chor3akara jAgarUka rahe // 15 // tamapahAya kakutsthakulodbhavaM puruSamAtmabhavaM ca ptivrtaa| nRpatimanyamasevata devatA sakamalA kamalAghavamarthiSu // 16 // saMjI0-tamiti / patyo vrataM niyamo yasyAH sA pativratA sakamalA kamalahastA devatA lakSmIrarthiSu viSaye'lAghavaM laghutvarahitam / aparAGa mukhamityarthaH / kakutsthakulodbhavaM taM dazarathamAtmabhavaM puruSaM viSNu cApahAya tyktvaa| anyaM kaM
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 raghuvaMzamahAkAvye nRpatimasevata ? kamapi nAsevatetyarthaH / viSNAviva viSNutulye tasminnapi zrIH sthirAbhUdityarthaH // 16 // anvaya:-pativratA sakamalA devatA arthiSu alAghavaM kakutsthakulodbhavaM tam, AtmabhavaM puruSaM ca apahAya anyaM ke nRpatiM asevata ! vyAkhyA-pAtIti patiH / patyau = svAmini vrataM niyamo yasyAH sA pativratA, kamalena-padmana sahitA sakamalA-padmahastA devatA lakSmIH arthaH asaMnihitaH yeSAM te arthinaH-yAcakAsteSu arthiSu-yAcakeSu viSaye laghorbhAvaH lAghavaM na vidyate lAghavaM yasya tamalAghavam, yAcakaviSaye udAramityarthaH / kakudi= vRSAMse tiSThatIti kakutsthaH / kakutsthasyae tannAmakarAjasya kulaM-vaMzastasmin bhavatIti kakutsthakulodbhavastaM kakutsthakulodbhava taM-dazaratham AtmanaH bhavatIti Atmabhavastam Atmabhavam / AtmanA vA bhavatIti AtbhavastamAtmabhavam / puruSaM = viSNu ca apahAya-parityajya anyam aparaM kam=nRpati narAdhipam asevata abhajata sevitavatItyarthaH / na kamapi asevatetyarthaH / samAsaH-patyau vrataM yasyAH sA pativratA / kakutsthasya kulamiti kakutsthakulaM tatra bhavaH, iti kakutsthakulodbhavastaM kakutsthakulodbhavam / kamalaiH sahitA skmlaa| pAtmanA bhavatIti AtmabhavastamAtmabhavam / hindI-kamala hAtha meM liye pativratA lakSmI ne yAcakoM ke liye udAra evaM kakutstha ke kula meM paidA hone vAle mahArAja dazaratha tathA Atmayoni bhagavAn viSNu ko chor3akara "bhalA" kisa dUsare rAjA kI sevA kI hai ? arthAt kisI kI bhI nahIM / viSNu kI taraha viSNu ke samAna dazaratha ke pAsa bhI lakSmI sthira hokara rahI thI // 16 / / tamalabhanta pati patidevatAH zikhariNAmiva sAgaramApagAH / magadhakosalakekayazAsinAM duhitaro'hitaropitamArgaNam / / 17 / / saMjI0-taniti / patireva devatA yAsAM tAH patidevatAH pativratAH / magadhAzca kosalAca kekayAzca tAJjanapadAJchAsatIti tacchAsinaH / teSAM rAjJAM duhitaraH putryaH / sumitrA-kausalyA-kaikeyya ityarthaH / atra kramo na vivakSitaH / ahitaropitamArgaNaM zatrunikhAtazaram / 'kadambamArgaNazarAH' ityamaraH / taM dazarathaM
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 255 zikhariNAM kSmAbhRtAM duhitaraH / pA samantAdapagacchantIti athavA-'pApenApsaMvandhinA vegena gacchantItyApagAH' iti kssiirsvaamii| nadyaH sAgaramiva / pati bhartAra* malabhanta prApuH // 17 // nvayaH-patidevatA: magadhakosalakekayazAsinAM duhitaraH ahitaropita. mAgaMNam taM zikhariNAM duhitaraH zrApagAH sAgaram iva patim alabhanta / vyAkhyA-patiH = bhartA eva devatA IzvaraH yAsAM tAH patidevatAH pativratAH magadhAzca kosalAca kekayAzceti magadhakosalakekayAH / magadhakosalakekayAn etannAmakAn janapadAn zAsati = pAlayantIti magadhakosalakekayazAsinasteSAM magadhakosalakekayazAsinA-tattajanapadarAjAnAM duhitaraH = sutAH kausalyA, sumitrA, kekayI ityarthaH, mArgayati, maargnnH| ahite-zatrau ropitaH-nikhAtaH mArgaNaH bANaH yena sa tam ahitaropitamArgaNam taM dazaratham zikharANi santi yeSAnte zikhariNasteSAM zikhariNAM = parvatAnAM duhitaraH = putryaH samantAt apagacchanti, Apena = jalasaMbandhivegena vA gacchantIti ApagA:- nadyaH sAgaraM-samudramiva yathA pati-svAminam alabhanta-prApuH / samAsaH-patireva devatA yAsAM tAH patidevatAH / magadhazca kosalazca kekayazceti magadhakosalakekayAstAn zAsati te magadhakosalakekayazAsinasteSAM magavakosalakekayazAsinAm / ahite ropitaH mArgaNaH yena sa tam ahitaropitamArgaNam / hindI-pati ko hI devatA mAnanevAlI "pativratA" magadha tathA kosala aura kekaya deza ke rAjAoM kI sumitrA, kausalyA, kekayI nAma kI kanyAoM ne, zatruoM ke Upara bANa barsAne vAle dazaratha ko usI prakAra pati rUpa meM prApta kiyA jaise ki parvatoM se nikalane vAlI nadiyA~ samudra ko prApta karatI haiM // 17 // priyatamAbhirasau timRbhirbabhau timRbhireva bhuvaM saha zaktibhiH / upagato vininISuriva prajA harihayo'rihayogavicakSaNaH // 18 // saMjI0-priyatamAbhiriti / arInnantItyarihaNo ripughnAH / hanteH kvip / 'bamabhrUNavRtreSu vipa' iti niyamatya prAyikatvAt / yathAha nyAsakAraH-'prAyi. kavAyaM niyamaH kvacidanyasminnapyupapade dRzyate madhuhA / prAyikatvaM ca vakSyamAraNasya bahulagrahaNasya purastAdapakarSAllabhyate' iti / teSu yogeSUpAyeSu vicakSaNo dakSaH /
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 raghuvaMzamahAkAvye 'yogaH saMnahanopAyadhyAnasaMgatiyuktiSu' ityamaraH / indre'pi yojyametat / asau dazarathastisRbhiH / priyatamAbhiH saha / prajA vininISurvinetumicchustisRbhiH zaktibhiH prabhumantrotsAhazaktibhireva saha bhuvamupagato harihaya indra iva / babhau // 18 // anvayaH-arihayogavicakSaNaH asau timRbhiH priyatamAbhiH saha prajAH vininISuH tisRbhiH zaktibhiH saha bhuvam upagataH harihayaH iva babhau / vyAkhyA-arIn-zatrUn nanti-nAzayanti te arihaNaH / arihaNaH= zatrudhnAH ye yogAH=upAyAsteSu vicakSaNaH-kuzalaH catura ityarthaH iti arihayogavicakSaNaH asau-dazarathaH tisRbhiH trisaMkhyakAbhiH atizayena priyAH iti priyatamAstAbhiH priyatamAbhiH kauzalyAkaikeyIsumitrAmiH saha-sAkam prajAH lokAn vizeSeNa netumicchatIti vininISati / vininISatIti vininISuH zAsitumicchuH tisRbhiH zaktibhiH zakyate jetuM yAbhistAH zaktayaH tAbhiH prabhumaMtrotsAhAtmakAbhiH eva saha bhuvaM-pRthivIm upagataH prAptaH hariH-pItavarNaH hayaH-azvo yasya sa harihayaH = indraH iva-yathA babhau-zuzubhe / hariH kathitaH zAlihotre, 'tvakkezavAlaromANi suvarNabhAni yasya tu / hariH savarNato'zvastu pItakauzeyaprabhaH / ' ityevaMrUpo'zvaH indrasya bhavatItibhAvaH / __samAsaH-arihaNazca te yogAH arihayogAsteSu vicakSaNaH iti arihayogavicakSaNaH / hariH hayaH yasya sa harihayaH / hindI-zatruoM kA nAza karanevAle upAyoM meM catura vaha dazaratha apanI tInoM priyararAniyoM ke sAtha aise laga rahe the| mAnoM prajA kA zAsana karane kI icchA se tInoM zaktiyoM ( prabhuzakti maMtrazakti tathA utsAhazakti ) ke sAtha pRthivI meM Aye huve indra hoM // 18 // sa kila saMyugamUrdhni sahAyatAM maghavataH pratipadya mhaarthH| svabhujavIryamagApa yaducchritaM suravadhUravadhUtabhayAH zaraiH // 19 // saMjI0-sa iti / mahArathaH sa dazarathaH saMyugamUrdhni raNAGgaNe maghavata indrasya sahAyatAM pratipadya prApya zarairavadhUtabhayA nivartitatrAsAH suravadhUrucchritaM svabhujavIryamagApayatkila khalu / gAyateH zabdakarmatvAt 'gatibuddhi-' ( pA. 1 / 4 / 52 ) ityAdinA suravadhUnAmapi karmatvam / / 19 / /
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 257 anvayaH-mahArathaH saH saMyugamUrdhni maghavataH sahAyatAM pratipadya zaraiH avadhUtabhayAH suravadhUH ucchritaM svabhujavIryam agApayat / vyAkhyA-ramante lokAH yasmin sa rathaH mahAn ratho yasyeti mahArathaH ayutadhanvibhiH sahAstrazastranipuNayoddhA taduktaM / mahAbhArate-"eko dazasahasrANi yodhayet yastu dhanvinAm / astrazastrapravINazca mahAratha iti smRtaH" iti / saH dazarathaH / saMyugasya-raNasya mUrdhA aGgaNaM tasmin saMyugamUrdhni maghavataH indrasya sahAyAnAM samUhaH sahAyatA tAM sahAyatAM sahAyakatvaM pratipadya-prApya, zaraiH- bANaiH avadhUtaM nivartitaM dUrIkRtamityarthaH, bhayaM bhItiH yAsAM tAH avadhUtabhayAH, tAH tathoktAH / surANAM devAnAM vadhvaH striyastAH suravadhUH ucchritam-unnataM svasya bhujau svabhujau svabhujayoH= nijabAhvoH vIrya-parAkramaH tat svabhujavIryam agApayat-akIrtayat gAnaM kAritavAnityarthaH / kila-khalu iti prasiddhau / samAsaH-mahAn ratho yasya sa mahArathaH / saMyugasya mUrdhA tasmin saMyugamUrdhni / avadhUtaM bhayaM yAsAM tAH avadhUtabhayAstAH tathoktAH / surANAM vadhvastAH suravadhUH / svasya bhujau svabhujau tayoH vIrya tat svabhujavIryam / hindI-mahArathI dazaratha ne yuddhasthala meM indra kI sahAyatA karake apane bANoM se ( indra ke zatru ko mArakara ) jinake bhaya ko dUra kara diyA aisI devatAoM kI striyoM se apanI bhujAoM ke usa parAkrama kA gAna karA diyA thA, jo parAkrama unnata thA arthAt sarvatra phailA thA // 19 / / kratuSu tena visarjitamaulinA bhujasamAhRtadigvasunA kRtAH / kanakayUpasamucchrayazobhino vitama sA tama sAsarayUtaTAH / 20 / / saMjI0-kratuSviti / kratuSvazvamedheSu visarjitamaulinA'varopitakirITena / 'yAvadyajJamadhvaryureva rAjA bhavati' iti rAjJazcihnatyAgavidhAnAdityabhiprAyaH / 'mauliH kirITe dhammille' iti vizvaH / bhujasamAhRtadigvasunA bhujArjitadigantasaMpadA / anena kSatriyasya vijitatvamuktam / niyamArjitadhanatvaM sadviniyogakAritvaM ca sUcyate / vitamasA tamoguNarahitena tena dazarathena / tamasA ca sarayuzca nadyau / tayostaTAH kanakayUpAnAM samucchrayeNa samunnamanena zobhinaH kRtaaH| kanakamayatvaM ca yUpAnAM zobhAyaM vidhyabhAvAt / 'hemayUpastu zobhikaH' iti yAdavaH // 20 //
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-kratuSu visarjitamaulinA bhujasamAhRtadigvasunA vitamasA tena tamasAsarayUtaTAH kanakayUpasamucchrayazobhinaH kRtAH / vyAkhyA-kriyante iti kratavasteSu kratuSu yajJeSu azvamedheSvityarthaH visarjitaH-avaropitaH, tyakta ityarthaH, mauliH kirITa: mukuTa: yena sa visarjitamauliH tena visarjitamaulinA, bhujAbhyAM bAhubhyAm samAhRtam-pAnItamarjitaM dizAM-kASThAnAM digantAnAmityarthaH vasu-dhanaM yena sa bhujasamAhRtadigvasustena bhujasamAhRtadigvasunA, vigataM-naSTaM tamaH tamoguNaH yasya sa tena vitamasA tena= dazarathena, tama ivAsti jalaM yasyAH sA tamasA nadI saratIti sarayU ndii| tamasA ca sarayUzca tamasAsarayvau tayoH nadyostaTAH tIrANi iti tamasAsarayUtaTAH, kanakasya suvarNasya yUpAH-stambhAH iti kanakayUpAH kanakayUpAnAM, samucchyaH = samunnamanamiti kanakayUpasamucchrayastena zobhante = dIpyante iti kanakayUpasamuchyazobhinaH kRtAH vihitaaH| samAsaH-visarjitaH mauliH yena sa tena visarjitamaulinA / bhujAbhyAM samAhRtaM dizAM vasu yena sa tena bhujsmaahRtdigvsunaa| tamasA ca sarayazca tau, tayostaTAH, tamasAsarayataTAH / kanakasya yUpAH kanakayapAsteSAM samuchyaH iti kanakayUpasamucchrayastena zobhante tacchIlAH, kanakayUpasamucchrayazobhinaH / vigataM tamaH yasya saH tena vitmsaa| hindI-azvamedha yajJoM meM ( yajJa karate samaya ) mukuTa kA tyAga karanevAle, apanI bhujAoM se cAroM dizAoM kA dhana le Ane vAle, tamoguNa se zUnya rAjA dazaratha ne tamasA aura sarayU nadI ke kinAroM ko suvarNa ke yajJastaMbhoM se suzobhita kara diyA thaa| mukuTa rAjA kA cihna hai vaha utArA nahIM jAtA kintu yajJa karate samaya rAjacihna ke tyAga kA bhI vidhAna hai, ataH utAra kara rakha diyA thA yaha tAtparya hai / / 20 // ajinadaNDabhRtaM kuzamekhalAM yatagiraM mRgazRGgaparigrahAm / adhivasaMstanu madhvaradIkSitAmasamabhAsamabhAsayadIzvaraH // 21 // saMjI0- ajineti / Izvaro bhagavAnaSTamUrtirajinaM kRSNAjinaM daNDamaudumbaraM bibhartIti tamajinadaNDabhRtam / 'kRSNAjinaM dIkSayati / audumbaraM dIkSitadaNDa
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ 251 navamaH sargaH yajamAnAya prayacchati' iti vacanAt / kuzamayI mekhalA yasyAstAM kuzamekhalAm / 'zaramayI maujI vA mekhalA / tayA yajamAnaM dIkSayatIti vidhAnAt / prakRte kuzagrahaNaM kvacitpratinidhidarzanAtkRtam / yatagiraM vAcaMyamam / 'vAcaM yacchati' iti zruteH / mRgazRGgaM parigrahaH kaNDUyanasAdhanaM yasyAstAm 'kRssnnvissaannyaa| kaNDayate' iti zruteH / adhvaradIkSitAM saMskAravizeSayuktAM tanuM dAzarathImadhivasannadhitiSThansan / asamA bhAso dIptayo yasminkarmaNi tadyathA tathA abhAsayadbhAsayati sma // 21 // anvayaH-IzvaraH ajinadaNDabhRtaM kuzamekhalAM yatagiraM mRgabhaMgaparigrahAm adhvaradIkSitAM tanum adhivasan asamabhAsaM yathA syAttathA abhAsayat / vyAkhyA-IzituM zIlamasyeti IzvaraH bhagavAn aSTamUrtiH zivaH ajinaM= kRSNAjinaM, mRgacarma ityarthaH, daNDam audumbaraM ca bibharti iti ajinadaNDabhRt tAm ajinadaNDabhRtam / kau-pRthivyAM zete tiSThatIti kuzaH / / ku-pApaM zyati-tanUkarotIti vA kuzaH, kuzamayI mekhalA-kAJcI yasyAH sA tAM kuzamekhalAm / yatA gIryasyAH sA tAM yatagiram=vAcaMyamAm, maunavratItyarthaH mRgasya= hariNasya kRSNamRgasyetyarthaH zRGga-viSANamiti mRgazRMgam / mRgazRMgaM parigrahaH= kaNDayanasAdhanaM yasyAH sA tAM mRgazRMgaparigrahAm / adhvAnaM rAtIti adhvaraH / dIkSA saMjAtA yasyAH sA diikssitaa| adhvare yajJe dIkSitA= saMskArayuktA iti adhvaradIkSitA tAm adhvaradIkSitAM tanuM zarIraM dAzarathImityarthaH, adhivasan-adhitiSThan san na samA asamA asamA asadRzI bhAH kAntiH yasmin karmaNi tat asamabhAsaM yathA syAttathA abhAsayat bhAsayati sma / samAsaH-ajinaM ca daNDazceti ajinadaNDau, ajinadaNDau bibharti iti ajinadaNDabhRt tAm ajinadaNDabhRtam / kuzAnAM mekhalA yasyAH sA tAM kuzamekhalAm / yatA gIryasyAH sA tAM yatagiram / mRgasya zRMgaM, mRgazRMgaM parigraho yasyAH sA tAM mRgazRMgaparigrahAm / adhvare dIkSitA tAm adhvaradIkSitAm / asamA bhAH yasmin kamaNi tat yathA bhavati tathA asamAbhAsam / hindI-mRgachAlA aura daNDa ko dhAraNa kiye, kuza kI mekhalA ( karadhanI ) pahane mauna tathA mRga ke sIMga ko liye hue yajJa kI dIkSA meM baiThe mahArAjadazaratha ke zarIra meM nivAsa karate hue "bhagavAn aSTamUrti" ziva ne unako aisA
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 raghuvaMzamahAkAvye dIptimAna kara diyA ki rAjA kI kAnti advitIya ho gii| yajJa meM kAle maga ke sIMga se hI khujAte haiM aisA veda kA Adeza hai // 21 // avabhRthaprayato niyatendriyaH surasamAja samAkramaNAcitaH / namati sma sa kevalamunnataM vanamuce namuceraraye ziraH // 22 // saMjI0-avabhRtheti / avabhRthena prayato niyatendriyaH surasamAjasamAkramaNo. cito devasabhAdhiSThAnArhaH sa dazaratha unnataM ziro vanamuce jlvrssinne| 'jalaM nIraM vanaM sattvam' iti shaashvtH| namuceraraye kevalamindrAyaiva namayati sma / na kasmaicidanyasmai mAnuSAyetyarthaH // 22 // __anvayaH-avabhRthaprayataH niyatendriyaH surasamAjasamAkramaNocitaH saH unnataM ziraH vanamuce namuce: araye kevalaM namayati sma / vyAkhyA-avabhriyate'neneti avabhRthaH / avabhRthena = dIkSAntakRtyavizeSeNa yajJAntasnAnenetyarthaH prayataH pavitraH, iti avabhRthaprayataH niyatAni-vazIkRtAni indriyANi cakSurAdIni yena niyatendriyaH surA = samudrotthAsti yeSAM te surAH / yadvA zobhanaM rAjante iti surAH surANAM-devAnAM samAjaH = saMghastasmin yat samAkramaNam samadhiSThAnaM gamanamupavezanamityarthaH iti surasamAjasamAkramaraNaM tasmin ucitaH yogyaH iti surasamAjasamAkramaraNocitaH saH dazarathaH unnamati sma iti unnataM-prAMzu zrIyate uSNISAdinA iti ziraH uttamAMga-mastakamityarthaH vanaM = jalaM muJcati-varSeti iti vanamuka tasmai vanamuce namUceH tannAmakadaityasya araye-zatrave-indrAyetyarthaH kevalam eva namati sma-praNamati sma, indrAya eva dazarathaH prANamat na tu anyasmai kasmaicit manuSyAyetyarthaH / samAsaH---avabhRthena prayataH avabhRthaprayataH / niyatAni indriyANi yasya sa niytendriyH| surANAM samAjaH surasamAjastasmin samAkramaNaM tatra ucitaH iti surasamAjasamAkramaNocitaH / hindI-"yajJa ke anta meM" avabhRtha snAna se pavitra jitendriya tathA devatAoM ke samAja meM baiThane ke yogya rAjA dazaratha ne apanA unnata mastaka, jala barasAnevAle, namucidaitya ke zatra indra ke liye hI mukAyA thaa| arthAt rAjA dazaratha kevala indra ko namaskAra karate the anya kisI ko nahIM // 22 //
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ 261 navamaH sarga: asakRdekarathena tarasvinA harihayAgrasareNa dhanurbhUtA / dinakarAbhimukhA raNareNavo rurudhire rudhireNa suradviSAm / / 23 / / saMjI0-asakRditi / ekarathenAdvitIyarathena tarasvinA balavatA harihayasyendrasyAgrasareNa dhanurbhUtA dazarathenAsakRd bahuzo dinakarasyAbhimukhAH / abhimukhasthitA ityarthaH / raNareNavaH suradviSAM daityAnAM rudhireNa rurudhire nivAritAH // 23 // ___ anvayaH- ekarathena tarasvinA harihayAgrasareNa dhanurdhatA asakRt dinakarAbhimukhAH raNareNavaH suradviSAM rudhireNa rurudhire| vyAkhyA--ekaH= advitIyaH rathaH syandanaM yasya sa tena ekarathena taraH= balamasyAstIti tarasvI tena taravinA-balavatA hariH-pItavarNaH hyH| azvo yasya sa harihayaH, tasya harihayasya indrasya agre saratIti tena hariyAgrasareNa dhanuH=cApaM bibharti dhArayatIti dhanurbhRt tena dhanurbhUtA-dazarathena na sakRt asakRtbahuvAram / dinaM karotIti dinakaraH / dinakarasya-sUryasya abhimukhAH saMmukhAH iti dinakarAbhimukhAH raNasya yuddhasya reNavaH dhUlayaH iti raNareNavaH surAndevAn dviSantIti suradviSasteSAM suradviSAM-daityAnAM ruNaddhi, rudhyate vA rudhiraM tena rudhireNa raktena rurudhire-ruddhAH=nivAritAH / samAsaH--ekaH ratho yasya sa ekarathastena ekarathena / hariH hayo yasya sa harihayaH / harihayasya agrasaraH harihayAgrasarastena harihayAgrasareNa / dhanuSaH bhRt dhanurbhUt tena dhnubhRtaa| dinakarasya abhimukhAH dinakarAbhimukhAH / raNasya reNavaH raNareNavaH surANAM dviSaH suradviSasteSAM suradviSAm / hindI-akele rathapara car3hakara yuddha karanevAle balavAn tathA yuddha meM indra ke Age calanevAle dhanurdhArI dazaratha ne anekabAra sUrya ke sAmane chAI huI yuddha kI dhUli ko daityoM ke khUna se roka diyA thA / arthAt rAkSasoM ke khana se bhIMga jAne se dhUla ko dabA diyA thA // 23 / / atha samAvavRte kusumainavaistamiva se vitumekanagadhipam / / yamakuberajalezvaraJiNAM samadhuraM madhurazcitavikramam / / 24 saMjI0--atheti / atha yamakuberajalezvaravaniNAM dharmarAjadhanadavaruNAmarendrANAM samA dhUrbhAro yasya sa smdhurH| mAdhyasthavitaraNasaMniyamanazvaryaistulyakakSa
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye ityarthaH / 'RkpUrabdhaH-' (pA. 5 / 474) ityAdinA samAsAnto'cpratyayaH / taM samadhuram / aJcitavikramaM pUjitaparAkramamekanarAdhipaM taM dazarathaM sevitumiva / madhuvasantaH / 'atha puSparase madhuH / daitye caitra vasante ca madhuH' iti vizvaH / navaH kusumairupalakSitaH san, samAvavRte smaagtH| 'riktahastena nopeyAdrAjAnaM devatAM gurum' iti vacanAtpuSpasameto rAjAnaM sevitumAgata ityarthaH // 24 // anvayaH-atha yamakuberajalezvaravajriNAM samadhuram aJcitavikramam ekanarAdhipaM taM sevitum iva madhuH navaiH kusumaiH upalakSitaH san samAvavRte / vyAkhyA-atha daityavijayAnantaram yamayati lokAniti ymH| kutsitaM beraM-zarIraM yasya sa kuberaH kuSThitvAdityarthaH / kumbati dhanamAcchAdayatIti vA kuberaH / jalasya IzvaraH iti jleshvrH| vajro'syAstIti vjrii| yamaH dharmarAjaH kuberaH= dhanadaH jalezvaraH varuNaH vajrI-indraH, eSAmitaretarayogaH yamakuberajalezvaravajriNasteSAM yamakuberajalezvaravajriNAM samA tulyA dhUH bhAro yasya sa taM samadhuram / aJcyate sma iti aJcitaH pUjitaH vikramaH parAkramo yasya sa tam aJcitavikramam narANAmadhipaH narAdhipaH / ekaH advitIyazcAsau narAdhipaH nRpatiriti ekanarAdhipastam ekanarAdhipaM taM dazarathaM sevituM = paricaritum zrayitum, iva-yathA madhuH vasantaH RturAja ityarthaH navaiH nUtanaH kusyanti-saMzliSyantIti kusumAni taiH kusumaiH= puSpaiH upalakSitaH san samAvavRte samAjagAma / rAjJaH pAveM riktapANiH na gacchediti hetoH puSpasameto vasantaH rAjAnaM sevitumAgata ityarthaH / samAsaH-yamazca kuberazca jalezvarazca vajrI ca yamakuberajalezvaravaviNasteSAM yamakuberajalezvaravajriNAm / samA dhUH yasya sa taM samadhuram / azcitaH vikramo yasya saH, tam aJcitavikramam / ekazcAsau narAdhipastam ekanarAdhipam / hindI-indra kI sahAyatA karane ke pazcAt , yama kubera varuNa aura indra ke barAbara bhAra vAlA (arthAt samadarzI tathA dAna dene se aura niyamana tathA aizvaryaM se ukta devatAoM ke tulya ) prazaMsanIya parAkramI una ekacchatra, rAjA dazaratha kI sevA karane ke liye naye naye puSpoM se yukta hokara vasanta Rtu prA gayA / arthAt jaba vasanta AyA, mAnoM rAjA kI sevA karane ke liye puSpa lekara AyA // 24 //
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH ___263 jigamiSurdhanadAdhyuSitAM dizaM rathayujA parivartitavAhanaH / dinamukhAni ravihimanigrahai vimala yanmalayaM nagamatyajat / / 25 // saMjI0-jigamiSuriti / dhanadAdhyuSitAM kuberAdhiSThitAM dizaM jigamiSurgantumicchuH / rathayujA sArathinAruNena parivartitavAhano nivartitAzvo raviH / himasya nigrahairnirAkaragardinamukhAni prabhAtAni vimalayanvizadayan malayaM nagaM malayAcalamatyajat / dakSiNAM dizamatyAkSIdityarthaH // 25 / / __ anvayaH-dhanadAdhyuSitAM dizaM jigamiSuH rathayujA parivartitavAhanaH raviH himanigrahaiH dinamukhAni vimalayan malayaM nagam atyajat / __ vyAkhyA-dhanaM vittaM dayate-pAlayatIti dhanadaH / dhanadena kubereNa adhyuSitA adhiSThitA sevitA tAM dhanadAdhyuSitAm dizati avakAzamiti dika tAM dizaM= kASThAm uttarAM dizamityarthaH gantumicchati jigamiSati, jigamiSatIti jigamiSu:gantumicchuH rathaM yunakti iti rathayuk tena rathayujA-sArathinA aruNenetyarthaH vahanti . ebhistAni vAhanAni / parivartitAni-nivartitAni vAhanAni-prazvAH yasya sa parivartitavAhanaH rUyate-stUyate raviH-sUryaH himasya-tuSArasya nigrahAH-nirAkaraNAni taiH himanigrahaiH dinasya mukhAni dinamukhAni-prabhAtAni vimalayan vizadIkurvan= prkaashynityrthH| malate-dharati candanAdikamiti malayastaM malayaM, na gacchatIti nagastaM nagam=malayA-calam atyajat-pratyAkSIt / dakSiNadizaM parityajya uttarAzAM gata ityrthH| samAsaH-dhanadena adhyuSitA tAM dhanadAdhyuSitAm / parivartitAni vAhanAni yasya sa privrtitvaahnH| dinAnAM mukhAni dinamukhAni / himasya nigrahAstaiH himanigrahaiH / hindI-kubera se pAlita uttara dizA meM jAne kI icchA vAle, tathA rathacAlaka aruNa ne jinake ghor3oM ko ghumA diyA aise sUrya ne pAlA haTAkara prAtaHkAla ko svaccha prakAzamAna karate hue malaya parvata ko chor3a diyaa| arthAt sUrya dakSiNAyana se uttarAyaNa ho gaye // 25 // kusumajanma tato navapalla vAstadanu SaTapadakobilakUjitam / iti yathAkramamAvirabhUnmadhumavatImavatIrya vanasthalIm // 26 / /
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 265 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-kusumeti / Adau kusumajanma / tato navapallavAH / tadanu / 'anurlakSaNe' (pA. 1 / 4 / 84 ) iti karmapravacanIyatvAd dvitIyA, yathAsaMkhyaM tadubhayAnantaraM SaTpadAnAM kokilAnAM ca kUjitam / ityevaMprakAreNa yathAkramaM kramamanatikramya drumavatI drumabhUyiSThAM vanasthalImavatIrya madhurvasanta AvirabhUt ! keSAMcid drumANAM , pallavaprAthamyAtkeSAMcinkusumaprAthamyAnnoktakramasya dRSTavirodhaH // 26 // anvayaH-"prAdau" kusumajanma tataH navapallavAH tadanu SaTapadakokilakUjitam iti yathAkramaM dumavatI vanasthalIm avatIrya madhuH prAvirabhUt / vyAkhyA-vasantAgamanaprakAraM kathayati kviH| Adau kusyanti saMzliSyantIti kusumAni-puSpANi teSAM janma AvirbhAvaH iti kusumajanma tataH anantaram palyante palaH lUyante iti lavAH palazca te lavAH pallavAH navA:-nUtanAzca te pallavAH kisalayAni iti navapallavAH aavirbhuutaaH| tadanu-ubhayAnantaram SaT padAni yeSAM SaTapadAH bhramarAH kokilA:-pikAH SaTapadAzca kokilAati SaTapadakokilAsteSAM evaM prakAreNa kramamanatikramyeti yathAkramam, dravati Urdhvamiti druH| druH = zAkhA aspAstIti drumaH-vRkSaH / drumaH asyAH astIti dramavatI tAM drumavatI vanasya-araNyasya sthalI-akRtrimA bhUmistAM vanasthalIm avatIrya Agatya madhuH vasantaH prAvirabhUt = prakaTo jaatH|| samAsaH-kusumAnAM janma kusumjnm| navAzca te pallavAH navapallavAH / SaTapadAzca kokilAzceti SaTpadakokilAsteSAM kUjitamiti SaTpadakokilakUjitam / drumAH santi yasyAH sA drumavatI tAM drumavatIm / vanasya sthalI tAM vanasthalIm / hindI-pahale phUloM kA janma huA ( phUla khile ) anantara naI naI kopaleM nikalIM, ina donoM ke pazcAt bhauMre aura koyaloM kA zabda hone lagA, isa prakAra krama se vRkSoM vAlI vanasthalI meM utarakara vasanta prakaTa huaa| kisI vRkSa meM prathama patte Ate haiM aura kisI meM puSpa Ate haiM, ataH krama meM koI doSa nahIM hai // 26 // nayagaNopacitAmiva bhUpateH sadupakAraphalAM zriyamarthinaH / abhiyayuH saraso madhusaMbhRtAM kamalinImalinIrapatriNaH // 27|| saMjI0-nayeti / nayo nItireva guNaH / tena / athavA,-nayena guNaH
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ 265 navamaH sargaH zauryAdibhizcopacitAm / satAmupakAraH phalaM yasyAstAM sadupakAraphalAM bhUpaterdazarathasya zriyamarthina iva / madhunA saMbhRtAM samyakpuSTAM sarasaH saMbandhinI kamalinI padminImalinIrapatatriNaH / alayo bhRnggaaH| nIrapatatriNo jalapatatriNo haMsAdayazca abhiyayuH // 27 // anvayaH-nayaguNocitAM sadupakAraphalAM bhUpateH zriyam arthinaH iva madhusaMbhRtAM sarasaH kamalinIm alinIrapatatriNaH abhiyayuH / vyAkhyA-nayanaM nayaH guNyate-maMtryate iti guNaH / nayA-nItiH eva guNaH zauryAdiH tena upacitA-vardhitA tAM nayaguNopacitAm / nayena-nItyA guNaiH = zauryAdibhizca upacitA-vardhitA tAmiti vA nayaguNopacitA tAM tathoktAm / satAM sajanAnAm upakAraH upakRtiH phalaM-prayojanaM yasyAH sA to sadupakAraphalA bhuvaH patiH bhUpatistasya bhUpateH dazarathasya zriyaM lakSmIm arthinaH yAcakAH iva yathA madhunA vasantena saMbhRtA-samyaka puSTA tAM madhusaMbhRtAm sarasaH taDAgasya saraHsaMvandhinImityarthaH kamalamasyAstIti sA, tAM kamalinI padminIm alayaH bhramarA: nIrasya jalasya pakSiNaH-haMsAdayaH iti alinIrapatatriNaH abhiyayuH-sammukhaM jagmuH / - samAsaH-nayaH eva guNastena upacitA tAM nayopacitAm / nayena guNazca upacitA tAM nayopacitAm / satAm upakAraH phalaM yasyAH sA tAM sadupakAraphalAm / bhuvaH patiH tasya bhUpateH / madhunA saMbhRtA madhusaMbhRtA tAM madhusaMbhRtAm / nIrasya patatriNaH nIrapatatriNaH, alayazca nIrapatatriNazca alinIrapatatriNaH / hindI-nIti rUpI guNoM se yA nIti aura parAkramAdi guNoM se baTorI huI tathA sajanoM kA upakAra karanA jisakA prayojana hai aise rAjA dazaratha kI lakSmI ko jaise mAMgane vAle ghere rahate the, usI prakAra, vasanta Rtu se khUba bar3hI huI tAlAba kI kamalinI ke bhauMre aura haMsa cAroM tarapha se maNDarAne lge||27|| kusumameva na kevalamAtavaM navamazo kalagaH smaradIpanam / kisalayaprasavA'pi vilAsinAM madayittA dayanAzravaNApitaH / / 28 / / saMjI0-kusumamiti / Rturasya prApta Artavam / 'RtoraNa' (pA. 5 / 1 / 105) ityaNa / navaM pratyagramazokataroH kevalaM kusumameva smaradIpanamuddIpanaM na /
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 raghuvaMzamahAkAvye kiMtu vilAsinAM madayitA madajanako dayitAzravaNArpitaH kisalayaprasavo'pi pallavasaMtAno'pi smaradIpano'bhavat // 28 // anvayaH-prAtavaM navam azokataroH kevalaM kusumam eva smaradIpanaM na kintu vilAsinAM madayitA dayitAzravaNApitaH kisalayaprasavaH api smaradIpanaH abhavat / vyAkhyA-cchati iti RtuH / RtuH prAptaH asya tat Artavam = RtubhavaM navaM-pratyagraM nUtanamiti yAvat na zoko'smAditi azokaH= vajulaH, taranti aneneti taruH vRkSaH / azokasya tarustasya azokataroH kevalam ekam kusumaM puSpam eva-nizcayena, smarati-utkaNThayatIti smaraH / smarasya= kAmasya dIpanaMvardhanam uddIpanaM na kintu vilasanaM vilAsaH zRMgAraceSTA / vilAso'sti yeSAM te vilAsinasteSAM vilAsinA=vilasanazIlAnAM madayitA-madajanakaH kAmavikArakArakaH dayitAyAH priyAyAH zravaNayoH karNayoH arpitaH-dattaH bhUSaNatvena sthApitaH ityarthaH / kiMcit lasantIti kisalayAni / kisalayAnAMpallavAnAM prasavaH prasUti:santAnaH apiH samuccaye smaradIpanaH abhavat-jAtaH / samAsaH-azokasya taruH azokatarustasya azokataroH / smarasya dIpanaM smaradIpanam / kisalayAnAM prasavaH kislyprsvH| dayitAyAH zravaNayoH arpitaH dayitAzravaNArpitaH / hindI-vasanta Rtu meM khile nae, azokavRkSa ke phUla hI kAmoddIpaka nahIM the, kintu priyAoM ke kAnoM meM pahane huve komala kopaloM ke gucche bhI vilAsioM ke kAma ko uddIpta karanevAle the // 28 // vicitA madhunopavanazriyAmabhinavA iva patravizeSakAH / madhulihAM madhuTAnavizAradAH kurabakA ravakAraNatAM yayuH // 26 // saJjI0-viracitA iti / madhunA vasantena viracitA upavanazriyAmabhinavAH patravizeSakAH patraracanA iva sthitA madhUnAM makarandAnAM dAne vizAradAzcaturAH kurabakAstaravo madhulihAM madhupAnAM ravakAraNatAM yayuH / bhRGgAH kurabakANAM madhUni pItvA jagurityarthaH / dAnazauNDAnarthijanAH stuvantIti bhAvaH // 29 //
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 267 anvayaH-madhunA viracitAH upavanazriyAm abhinavAH patravizeSakAH iva "sthitAH" madhudAnavizAradAH kurabakAH madhulihAM ravakAraNatAM yayuH / vyAkhyA-madhunA vasantena viracitAH kRtAH upagatAni vanAni upavanAni / upavanAnAm=pArAmANAM zriyaH zobhAH iti upavanazriyaH tAsAm upavanazriyAm abhinavAH nUtanAH vizeSAH eva vizeSakAH patrANAM likhitapatrAkRtInAM vizeSakAH lalATakRtatilakAH, iti patravizeSakAH patraracanAH ityarthaH iva-yathA sthitAH madhUnAM puSparasAnAM dAne tyAge vizAradAH kuzalAH iti madhudAnavizAradAH makarandadAne nipuNAH ityarthaH / ku ISat rautIti kuravakaH / bahuvacane kurabakAH= taravaH madhu lihanti, madhulihasteSAM madhulihAM = bhramarANAM ravaNaM rvH| ravasya= zabdasya kAraNaM hetuH tasya bhAvastattA tAM ravakAraNatAM yayuH-prApuH / dAtAraM yathA yAcakAH stuvanti, evaM bhramarAH kurabakakusumAnAM madhUni pItvA jaguriti bhAvaH / samAsaH-upavanAnAM zriyastAsAm upavanazriyAm / vizeSAH eva vizeSakAH patrANAM vizeSakAH ptrvishesskaaH| madhUnAM dAnaM, madhudAnaM madhudAne vizAradA iti madhudAnavizAradAH / ravasya kAraNatA ravakAraNatA tAM ravakAraNatAm / ___hindI-vasanta Rtu se banAI gaI, vanalakSmI kI naI patraracanA ( belabUTe banAkara zarIra kA zrRMgAra kara sajAnA ) kI taraha khar3e huve tathA madhu dene meM catura ( puSparasa kI varSA karanevAle ) kurabaka ke vRkSa bhauMroM ke zabda karane meM kAraNa bana gaye / arthAt vasanta meM kurabaka kA madhu pIkara bhauMre vaise hI gunagunA rahe the jaise dAnI se dAna pAkara yAcaka usakA guNagAna karate haiM // 29 // suvadanAvadanAsavasaMbhRtastadanuvAdiguNaH kusumodgamaH / madhukarairakaronmadhulolupairbakulamAkulamAyatapaGktibhiH / / 3 / / saMjI0-suvadaneti / suvadanAvadanAsavena kAntAmukhamadyena saMbhRto janitaH / tattasya dohadamiti prasiddhiH / tasyAsavasyAnuvAdI sadRzo guNo yasya tadanuvAdiguNaH kusumodgamaH kartA madhulolupairAyatapaGktibhidIrghapaGktibhirmadhukarai madhupaiH karaNaH bakulaM bakulavRkSamAkulamakarot // 30 // anvayaH-suvadanAvadanAsavasaMbhRtaH tadanuvAdiguNaH kusumodgamaH madhulolupaiH prAyatapaMktibhiH madhukaraiH bakulam Akulam akarot /
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-vadanti aneneti vadanam / suSTha vadanamasyAH sA suvadanA=sumukhI tasyAH badanaM-mukhamiti suvadanAvadanam / AsUyate iti pAsavaH madyam / suvadanA. vadanasya AsavaH tena saMbhRtaH janitaH iti suvdnaavdnaasvsNbhRtH| tam = Asavam anuvadati tacchIlaH tadanuvAdI / tadanuvAdI-AsavasadRzaH guNaH-saurabhAdiH, iti tadanuvAdiguNaH kusumAnAM = puSpANAm udgamaH = AvirbhAvaH, iti kusumodgamaH / garhitaM lubhyantIti lolupAH madhuSu-pAsaveSu lolupAH lubdhAstaiH madhulolupaiH prAyatA-dIrghA paMktiH-zreNI yeSAM te prAyatapaMktayastaiH AyatapaMktibhiH madhu kurvanti taccholAH madhukarAstaiH madhukaraiH madhupaiH karaNaH / bakulam= kesaravRkSam AkolatIti Akulam vyastam akarot=kRtavAn / ___ mamAsaH-suvadanAyAH vadanaM, suvadanAvadanaM tasya AsavaH iti suvadanAvadanAsavastena saMbhRtaH iti suvdnaavdnaasvsNbhRtH| tasya anuvAdI tadanuvAdI, tadanuvAdI guNo yasya sa tadanuvAdiguNaH / kusumAnAm udgamaH / AyatA paMktiyeSAM te taiH prAyatapaMktibhiH / madhuSu lolupAstaiH madhulolupaiH / hindI- striyA~ mukha meM madhu lekara maulasarI ke vRkSapara kullA kara detI haiM taba usameM phUla Ate haiM / prasiddha 'dohada' yaha kaviyoM kA samaya hai / sundara mukhavAlI striyoM ke mukha kI zarAba se utpanna hue tathA usI ke samAna guNa ( gandha ) vAle maulasarI ke puSpagucchoM ne madhu ke lobhI, lambI paMktivAle bhauMroM se maulasarI ke vRkSa ko vyAkula kara diyA / arthAt cAroM tarapha se vyApta karA diyA // 30 // upahitaM zizirApagamazriyA mukulajAlamazobhata kiMzuke / praNayinIva nakhakSatamaNDanaM pramadayA sadayApitalajjayA // 31 // saMjI-upahitamiti / zizirApagamazriyA vasantalakSmyA kiMzu ke palAzavRkSe / 'palAzaH kiMzukaH parNaH' ityamaraH / upahitaM dattaM mukulajAlaM kuDamalasaMhatiH / madena yApitalajayA'pasAritatrapayA pramadayA prA yini priyatama upahitaM nakhakSata meva maNDanaM tadiva / azobhata / / 31 / / anvayaH ----zizirApagamazriyA kiMzuke upahitaM mukulajAlam madayApitalajjayA pramadayA praNayini upahitaM nakhakSatam iva azobhata /
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH vyAkhyA-zazanti dhAvanti pathikAH yasmin ziziraH-mAghaphAlgunamAsIyaH RtuH / zizirasya apagamaH vinAzaH iti zizirApagamastasmin zrIH zobhA tapA zizirApagamazriyA vasantalakSmyA kiMcit zukaH iva iti kiMzukastasmin kiMzuke palAze upahitaM dattaM muJcantIti mukulAH, mukulAnAM=kuDamalAnAM jAlaM-samUhaH iti mukulajAlam / madena madyapAnenetyarthaH yApitA-apasAritA dUrIkRtetyarthaH lajA-hrIH yasyAH sA tayA madayApitalajayA prakRSTaH madaH harSaH asyAH astIti pramadA. tayA pramadayA-kAntayA praNayo'syAstIti praNayI tasmin praNayini-priyatame upahitaM nakhAnAM kararuhoNAM kSatAni-vraNAni eva maNDanaM bhUSaNamiti nakhakSatamaNDanam iva-yathA prazobhata araajt| samAsaH-zizirasya apagamaH zizirApagamastasmin yA zrIH, zizirApagamazrIH, tayA zizirApagamazriyA / mukulAnAM jAlamiti mukulajAlam / nakhAnAM kSatAni eva maNDanamiti nakhakSatamaNDanam / madena yApitA lajA yayA tayA mdyaapitljyaa| hindI-zizira Rtu ke bIta jAnepara vasanta kI lakSmI se palAza meM rakhA huA kaliyoM kA samUha aisA suzobhita huA jaise ki madya pIne se lajA ko tyAga karane vAlI kAminI se apane priyatama meM diyA huA nakhakSatarUpI bhUSaNa ho / arthAt vasanta ke Anepara palAza meM kaliyA~ khUba A gaI aura ve kaliyAM kAminI ke nakhakSata sI (priya ke zarIra para ) laga rahI thIM // 31 // vraNagurupramadAdharaduHsahaM jaghananirviSayIkRtamekhalam / na khalu tAvadazeSamapohituM raviralaM viralaM kRtavAnhimam // 32 // sNjii0-vrnneti| vraNardantakSatairgurubhirdurdharaiH pramadAnAmadharairadharoSTheduHsahaM himasya vyathAkaratvAdasahyam / jaghaneSu nirviSayIkRtA niravakAzIkRtA mekhalA yena tat / zaityAtyAjitamekhalamityarthaH / evaMbhUtaM himaM ravistAvadA vasantAdazeSaM niHzeSaM yathA tathA'pohituM nirasituM nAlaM khalu na zakto hi / kiMtu viralaM kRtavAMstanUcakAra // 32 // anvayaH-vraNagurupramadAdharaduHsahaM jaghananirviSayIkRtamekhalaM himaM raviH tAvat azeSaM yathA syAttathA apohituM nAlaM khalu kintu viralaM kRtavAn /
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-pramadaH harSo'syAH astIti prmdaa| dhriyate iti adharaH / pramadAnAM-kAminInAm adharAH dantacchadAH iti pramadAdharAH / vraNaiH dantakSataH guravaH= durdharAzca te pramadAdharAstaiH vraNagurupramadAvaraiH duHsahaM soDhumazakyam iti vraNagurupramadAdharaduHsaham / himasya vraNe pIDAkaratvAdasahyam ityarthaH, hanyate iti jaghanam mekhlaa| viSayAt nirgatA nirviSayA na nirviSayA anirviSayA, aniviSayA nirviSayA saMpadyamAnA iti nirviSayIkRtA / jaghaneSu-strIkaTayagrabhAgeSu nirviSayIkRtA- niravakAzIkRtA mekhalA-kAJcI yena tat jaghananirviSayIkRtamekhalam / atIva zaityAta mekhalA tyaktA strIbhirityarthaH / himam-tuhinaM tuSAramityarthaH rUyate-stUyate raviH-sUryaH tAvat-AvasantAt azeSa-saMpUrNa yathA syAttathA apohitaM dUrIkartuM nAlaM khalu na samarthaH hi, kintu viralam alpaM kRtavAncakAra / samAsa:-pramadAnAm adharAH pramadAdharAH, vraNe guravaH vraNaguravaH, vaNaguravazca te pramadAdharAH, vraNagurupramadAdharAstaiH duHsahamiti vaNagurupramadAdharaduHsaham tat / jaghaneSu nirviSayIkRtA mekhalA yena tat jaghananirviSayIkRtamekhalam tat / na zeSamiti azeSam tat / / hindI-patiyoM ke dantakSatoM se ghAyala hue striyoM ke adharoM se sahana na hone vAle, ( ThaNDaka se ghAva meM pIr3A hotI hai ) tathA jA~ghoM se tagar3I ko haTA dene vAle ( zItalatA ke kAraNa) hima ( ThaNDa ) ko sUrya bhagavAn vasanta ke Anetaka bilakula to dUra na kara sakA, kintu kama jarUra kara diyA // 32 // abhinayAnparicetumivodyatA malayamArutakampitapallavA / amadayatsahakAralatA manaH sakalikA kalikAmajitAmapi // 3 // maMjI0-abhinayAniti / atra cUtalatAyA nartakIsamAdhirabhidhIyate / abhinayAnarthavyaJjakAnvyApArAn / 'vyaJjakAbhinayau samau' ityamaraH / paricetumabhyasitumudyateva sthitA / kutaH? malayamArutena kampitapallavA / 'pallava'zabdena hasto gamyate / sakalikA sakorakA / 'kalikA korakaH pumAn' ityamaraH / shkaarltaa| kali: kalaho dveSa ucyate / 'kaliH syAtkalahe zUre kalirantyayuge yudhi' iti vizvaH / kAmo rAgaH / tajitAmapi / jitarAgadveSANAmapItyarthaH / mano'madayat // 33 //
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH anvayaH-abhinayAn paricetum udyatA iva sthitA malayamArutakampitapallavA sakalikA sahakAralatA kalikAmajitAm api manaH zramadayat / vya khyA-abhinayanti-vyaJjayanti arthAniti abhinayAstAn abhinayAn= arthavyaMjakavyApArAn paricetum abhyasitum udyatA sannaddhA iva yathA sthitA, - malayasya mriyante'nena vRddhena vinA vA marut , marut eva maarutH| malayAcalasya mArutaH pavanastena kampitAni-calitAni pallavAni=kisalayAni yasyAH sA malayamArutakampitapallavA, kalikayA kuDmalena saha vartate sA sakalikA-sakorakA saha kArayatimelayati dvandvamiti shkaarH| sahakArasya-atisaurabharasAlasya latA= vallI iti sahakAralatA kI, kali =dveSaM kAma-rAgaJca jayanti te kalikAmajitasteSAM kalikAmajitAm apiH = samuccaye manyate'neneti tat manaH cittam amadayat-madayati sm| samAsaH-malayasya mArutaH malayamArutastena kampitAni pallavAni yasyAH sA malayamArutakampitapallavA / sahakArasya latA shkaarltaa| kalizca kAmazva tayorjitasteSAM kalikAmajitAm / hindI-mAnoM abhinaya kA abhyAsa karane ke liye taiyAra khar3I huI, ataeva malaya ke vAyu se jisake patte jhUma rahe haiM aisI baura se bharI Ama ke vRkSoM kI latA ( DAlI) ne rAga dveSa ko jItane vAloM ( yogiyoM) ke bhI mana ko moha liyA arthAt jaise nartakI apane nRtya se darzakoM ko mugdha kara letI hai usI prakAra hilatI huI evaM maMjarI se ladI Ama kI DAliyoM ne yogiyoM ke mana ko bhI madayukta kara diyA // 33 // prathamamanyabhRtAbhirudIritAH praviralA iva mugdhavadhUkathAH / surabhigandhiSu zuzruvire giraH kusumitAsu mitA vanarAjiSu // 34 / / saMjI0-prathamamiti / surabhigandho yAsAM tAsu surabhigandhiSu / 'gandhasya-' (pA. 5 / 4 / 135 ) ityAdinekAraH / kusumAnyAsAM saMjAtAni kusumitaaH| tAsu vanarAjiSu vanapaktiSu / anyabhRtAbhiH kokilAbhiH prathamaM prArambheSadIritA uktA ata eva mitAH parimitA gira pAlApAH praviralA maugdhyAtstokoktA mugdhavadhUnAM kathA vAca iva / zuzruvire zrutAH // 34 //
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-surabhigandhiSu kusumitAsu vanarAjiSu anyabhRtAbhiH pratha nama udIritAH ata eva mitAH giraH praviralAH mugdhavadhUkathAH iva zuzruvire / vyAkhyA-suSTa rabhante yatra sa surabhiH-sugandhiH gandhaH AmodaH yAsAM tAH tAsu surabhigandhiSu kusumAni saMjAtAni yAsAM tAH tAsu kusumitAsu-puSpitAsu vanAnAm araNyAnAM rAjayaH-paMktayastAsu vanarAjiSu, anyaiH kAkaiH bhRtAH-poSitAH iti anyabhRtAstAbhiH anyabhRtAbhiH kokilAbhirityarthaH prathamam=pAdau prArambhe, ityarthaH udIritAH-uktAH ataH eva mitAH parimitAH svalpA ityarthaH giraH= vANyaH pAlApAH ityarthaH, prakRSTaM vi rAntIti praviralAH-svalpAH mugdhAzca tAH vadhvaH, mugdhavadhvastAsAM mugdhavadhUnAM-mugdhanAyikAnAM navavivAhitasundarINAmityarthaH kathAH = vAcaH iti mugdhavadhUkathAH iva yathA zuzruvire-zrutAH janairiti zeSaH / samAsaH-surabhiH gandhaH yAsAM tAH, tAsu surabhigandhiSu / kusumAni saMjA. tAni yAsu tAsu kusumitaasu| vanAnAM rAjayastAsu vanarAjiSu / anyaiH bhRtAH tAbhiH anyabhRtAbhiH / mugdhAzca tAH vadhvastAsAM kathAH mugdhvdhuukthaaH|| hindI-manohara gandhavAlI evaM puSpoM se ladI huI vanoM kI paMktiyoM meM ( baiThakara kuhakane vAlI ) kokiloM se prArambha meM uccAraNa kI gaI parimita ( thor3I sI ) vANI aisI sunAI par3ane lagI mAnoM navavivAhita mugdhA nAyikAoM kA AlApa ho| zurU meM koyala bhI kama bolatI hai aura navavadhU bhI ratikAla meM pahale kama bolatI haiM // 34 // zrutisu vabhramarasvanagItayaH kusumakomaladantaruco babhuH / upavanAntalatAH pavanAhataiH kisalayaiH salayariva pANibhiH // 35 // saMjI0-kusumAnyeva komalA dantaruco dantakAntayo yAsAM taaH| anena sasmitatvaM vivakSitam / upavanAntalatAH pavanenAhataiH kampitaiH kisalayaH salayaiH saabhinyH| 'laya'zabdena layAnugato'bhinayo lkssyte| upavanAnte pavanAhatairiti sakriyatvAbhidhAnAt / pANibhiriva babhuH / anena latAnAM nartakIsAmyaM gamyate // 35 // anvayaH-zrutisukhabhramarasvanagItayaH kusumakomaladantarucaH upavanAntalatAH pavanAhataiH kisalayaiH salayaiH pANibhiH iva babhuH /
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sarga: 273 vyAkhyA-zrUyante zabdAH yAbhistAH shrutyH| zobhanAni khAni anena tat sukham / zrutInAM-karNAnAM sukham AnandaH yaiste zrutisukhAH, bhramantIti bhramarAH bhramarANAM madhulihAM svanAH zabdA iti bhrmrsthnaaH| zrutisukhAzca te bhramarasvanAH iti zrutisukhabhramarasvanAH te eva gItayaH gAnAni yAsAM tAH shrutisukhbhrmrsvngiityH| dantAnAM rucaH dantarucaH kusumAni-puSpANi eva komalA: sukumArAH dantarucaH-dazanakAntayaH yAsAM tAH kusumakomaladantarucaH / upagataM vanamiti upavanam / upavanasya pArAmasya-kRtrimavanasyetyarthaH ante nikaTe prAnte vA yAH latAH vallayaH iti upavanAntalatAH pavanena = vAyunA pAhatAni kampitAni taiH kiJcit lasantIti kisalayAni taH kisalayaH pallavaiH layanaM layaH gItavAdyapAdAdinyAsAnAM kriyAkAlayoH sAmyam layena abhinayena saha vartante salayAstaiH salayaH atra layAnugataH abhinayo'rthaH layasya lakSaNayeti bhAvaH / pANibhiH hastaH iva yathA babhuH bhAnti sma / latAnAM nartakInAM ca sAmyaM prakaTIkRtam / / samAsaH-zrutInAM sukhaM yaiste zrutisukhAH, zrutisukhAH bhramarANAM svanAH eva gItayaH yAsAM tAH zrutisukhabhramarasvanagItayaH / dantAnAM rucaH dantarucaH kusumAni eva komalAH dantarucaH yAsAM tAH kusumakomaladantarucaH, upavanasyAnte latAH upavanAntalatAH / pavanena pAhatAstaH pavanAhataiH / layena saha santIti salayAstaiH slyH| hindI-kAnoM ko madhura laganevAle bhauMroM ke gujArarUpI gItavAlI. tathA puSparUpI komala dA~toM kI kAnti vAlI (khile phUloM se mAnoM musakarA rahI haiM ) vanaprAnta kI khilI latAeM, vAyu se hilAye gaye nava pallavoM se aisI suzobhita ho rahI thIM jaise ki abhinaya pradarzana karate hue hAthoM se nartakI sundara lagatI haiM // 35 // lalitavibhramabandhavicakSaNaM surabhigandhapagajitakesaram / / patiSu nirvivizumadhumaGganAH smarasakhaM rasakhaNDanavarjinam // 36 // saMjI0-laliteti / aGganA lalitavibhramabandhavicakSaNaM madhuravilAsaghaTanApaTutaram / surabhiraNA manohareNa gandhena parAjitakesaraM nirjitabakulapuSpam / 'atha kesre| bakulaH' ityamaraH / smarasya sakhAyaM smarasakham / smaroddIpakamityarthaH / madhu madyam / 'ardharcAH puMsi ca' (pA. 2 / 4 / 31 ) iti puNlinggtaa| uktaM
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 raghuvaMzamahAkAvye ca-'makarandasya madyasya mAkSikasyApi vAcakaH / ardharcAdigaNe pAThAtpunapuMsakayormadhuH // ' iti / patiSu viSaye rasakhaNDanavarjitamanurAgabhaGgarahitaM yathA tathA nirvi. vizuH / parasparAnurAgapUrvakaM patibhiH saha papurityarthaH // 36 // ___anvayaH-aMganAH lalitavibhramabandhavicakSaNaM surabhigandhaparAjitakesaraM smarasakhaM madhuM, patiSu rasakhaNDanavarjitaM yathA syAt tathA nirvivizuH / vyAkhyA-prazastAni aMgAni yAsAM sAH aMganA:-kAminyaH lalitAHmadhurAzca te vibhramAH-vilAsAH = hAvabhAvAdistrIceSTAH ityarthaH, iti lalitavibhramAsteSAM bandhaH ghaTanA tatra vicakSaNaH caturastaM lalitavibhramabandhavicakSaNam strINAM madhurahAvabhAvAdizRMgAraceSTAjanane upadezane ca paNDitamityarthaH, madhuvizeSaNamidam / surabhiNA-manohareNa gandhena madyaparimalena parAjitaH nirjitaH kesara:= vakulapuSpam yena tam surabhigandhaparAjitakesaram ( kesarAH santi asya, kejale saratIti vA kesaraH bakulavRkSaH ) smarasya-kAmasya sakhA-mitramiti tam smarasakham manmathavardhakamityarthaH madhu-madyaM patiSupriyeSu viSaye rasyate-AsvAdyate iti rasaH / rasasya anurAgasya khaNDanaM bhaMgaH tat varjitam=rahitaM yasmin karmaNi tat yathA syAttathA nirvivizuH-papuH / vasante kAminyaH patibhiH saha parasparamatIvAnurAgapUrva madhuM papuriti bhaavH| ___ samAsaH-lalitAzca te vibhramAH, lalitavibhramAsteSAM bandhastasmin vicakSaNastam lalitavibhramabandhavicakSaNam / surabhizcAsau gandhaH surabhigandhastena parAjitaH kesaraH yena tam surabhigandhaparAjitakesaram / smarasya sakhA tam smarasakham / rasasya khaNDanaM rasakhaNDanaM tat varjitaM yasmin karmaNi tat rasakhaNDanavarjitam / hindI-tirachI najara Adi madhura hAva bhAva ke karAne meM parama catura, tathA manohara sugandhi se maulasarI ko bhI harAne vAle evaM kAmadeva ke mitra ( kAmoddIpaka ) madya ko striyoM ne apane patiyoM ke sAtha paraspara premapUrvaka pIyA // 36 // zuzubhire smita vArutarAnanAH striya iva ilathazibjitamekhalAH / vikacatAmarasA gRhadIrghikA madakalodakalolavihaMgamAH ! // 37 / saMjI0-zuzubhira iti / vikacatAmarasA viksitkmlaaH| madena kalA
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ 275 navamaH sargaH avyaktamadhuraM dhvananta udakalolavihaMgamA jalapriyapakSiNo haMsAdayo yAsu tA . madakalodakalolavihaMgamA gRheSu dIrghikA vApyaH / smitena cArutarANyAnanAni yAsa tAH zlathAH ziJjitA mukharA mekhalA yAsAM taaH| zijiteti kartari ktaH / striya iva zuzubhire // 37 // anvayaH- vikacatAmarasAH madakalodakalolavihaMgamAH gRhadIrghikAH smitacArutarAnanAH zlathaziJjitamekhalAH striyaH iva shushubhire| vyAkhyA-tAmarejale sasti-svapiti tat tAmarasam / (Sasa svapne) tamyate iti tAmaM rasyate iti rasaM tAmaJca tadrasamiti tAmarasamiti vA / vikacAni-praphullAni tAmarasAni-kamalAni yAsu tAH vikacatAmarasAH / madanaM madaH / kar3ati-mAdyati aneneti kalaH / madena harSeNa kalA -madhurAsphuTaM dhvanantaH iti madakalAH / udakeSujaleSu lolAH-caJcalAH krIDanta ityarthaH iti udakalolAH / vihAyasi gacchantIti vihNgmaaH| madakalAH udake lolA:-jalapriyAzca vihaMgamA: pakSiNaH yAsu tAH madakalodakalolavihaMgamAH / dRNatIti dIrghA dIrghA eva dIrghikAH / gRheSu-bhavaneSu dIrghikAH == vApyaH iti gRhadIrghikAH ( kartRpadam ) atizayena cArUNi cArutarANi smitena ISaddhAsyena cArutarANi atisundarANi aAnanAni-mukhAni yAsAM tA smitacArutarAnanAH / makhaM-gati lAtIti mekhlaa| zlathAH -prahaDhA:-sastA ityarthaH ziJjitAH-mukharAH dhvanantyaH mekhalAH-razanAH yAsAM tAH zlaziJjitamekhalAH, striyaH kAminyaH iva-yathA zuzubhire zobhante sma / samAsaH-vikacAni tAmarasAni yAsu tAH vikacatAmarasAH / smitena cArutarANi AnanAni yAsAM tAH smitcaarutraannaaH| zlathAH ziJjitAH mekhalAH yAsAM tAH zlathaziJjitamekhalAH / madena kalAH udake lolAH vihaMgamAH yAsu tAH madakalodakalolavihaMgamAH / gRheSu dIrghikA iti gRhdiirdhikaaH| hindI-( logoM ke gharoM kI bAliyoM meM ) kamala khile hue the, tathA jala meM rahanevAle pakSI ( haMsa ) Ananda se madhura dhvani unameM kara rahe the| ( aisI ) gharoM kI bAvaliyA~ una striyoM ke samAna laga rahI thIM jo ki muskurAne se adhika sundara mukhavAlI thI tathA jinakI tagar3I DhIlI hone ke kAraNa baja rahI thii| arthAt kamaloM va haMsoM se bharI ve vApiyA~, hasatI huI aura DhIlI hone se bajatI huI tagar3I vAlI striyoM ke samAna pratIta ho rahI thIM // 37 //
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 raghuvaMzamahAkAvye upayayau tanutAM madhukhaNDitA himakarodayapANDumukhacchaviH / sadazamiSTapsamAgamanivRti vanitayAnitayA rajanIvadhUH / / 38! saMjI0-upayayAviti / madhunA madhusamayena khaNDitA hrAsaM gmitaa| kSIyante khalUttarAyaNe rAtrayaH; khaNDitAkhyA ca nAyikA dhvnyte| himakarodayena candrodayena pANDurmukhasya pradoSasya vaktrasya ca chaviryasyAH sA rajanyeva vadhUH / iSTasamAgamanirvRti priyasaMgamasukham / anityaapraaptyaa| 'iNa gatau' iti dhAtoH kartari ktaH / vanitayA sadRzaM tulyaM tanutAM nyUnatA kAzyaM copayayau // 38 // anvayaH-madhukhaNDitA himakarodayapANDumukhacchavi: rajanIvadhUH iSTasamAgamanivRtim anitayA vanitayA sadRzaM tanutAm upayayau / vyAkhyA--madhunA vasantartunA khaNDitA-hAsaM prApitA iti madhukhaNDitA nyUnIkRtetyarthaH, khaNDitAzabdena khaNDitA nAyikApi dhvanyate / uttarAyaNe rAtrayaH hasvAH bhavanti, iti bhAvaH / himAH karAH yasya sa himakaraH / himakarasya candrasya udayaH-yAvirbhAvastena pANDuH pANDarA mukhasya-pradoSasya Ananasya ca chavi: kAntiH yasyAH sA himkrodypaannddumukhcchviH| rajanti-anuraktAH bhavanti rAgiNo yasyAM sA rajinI = rAtrireva vadhUH vanitA, iti rajanIvadhUH / iSTasyavAJchitasya priyasyetyarthaH samAgamaH-saMgamaH prAptiH, iSTasamAgamastena yA nirvRtiH= sukhaM tAm iSTasamAgamanirvRtim / na itA anitA, tayA anitayA aprAptayA vamati snehamiti vanitA, vAmaH kAmo'sti yasyAH sA vA vanitA tayA vanitayA = striyA sadRzaM-tulyaM tano vaH tanutA tAM tanutAM-nyUnatAM kRzatAM ca upayayau jagAma / ___ samAsaH-madhunA khaNDitA, mdhukhnndditaa| mukhasya chaviriti mukhacchaviH / himakarasya udayaH himakarodayena pANDuH mukhacchaviryasyAH sA himakarodayapANDumukhacchaviH / rajanI eva vadhUriti rajanIvadhUH / iSTasya samAgamaH iSTasamAgastena nirvRtistAm iSTasamAgamanirvRtim / na itA anitA tayA anitayA / hindI-vasanta Rtu ke Agamana se hrAsa hotI huI tathA candrodaya se pIle mukha ( sAyaMkAla pradoSa ) vAlI rAtri rUpI strI usI prakAra choTI ho gaI jaise ki apane priya ke samAgama se prApta hone vAle sukha ko na pAnevAlI vanitA
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 277 kRzatA ko prApta ho jAtI hai / arthAt vasanta ke Agamana se rAta choTI usI prakAra hone lagI, jaise ki khaNDitA nAyikA priyasamAgama na hone se sUkha jAtI hai // 38 // apatuSAratayA vizadaprabhaiH suratamaGgaparizramanAdibhiH / kusumacApamatejayadaMzubhirhimakaro makarojitaketanama / / 36 // saMjI0-apeti / himakarazcandraH / apatuSAratayA'pagatanIhAratayA vizadaprabhairnirmalakAntibhiH suratasaGgaparizramanodibhiH suratasaGgakhedahAribhiraMzubhiH kiraNaH / makarorjitaketanam / makareNorjitaM ketanaM dhvajo yasya tam / labdhAva. kAzatvAducchritadhvajamityarthaH / kusumacApaM kAmamatejayadazAtayat / 'tija nizAne' iti dhAtorNyantAllaGa / sahakArilAbhAtkAmo'pi tIkSNo'bhUdityarthaH // 39 // nvaya:-himakaraH apatuSAratayA vizadaprabhaiH suratasaMgaparizramanodibhiH aMzubhiH makarorjitaketanaM kusumacApam atejayat / __vyAkhyA-hantIti himam, hinoti = vardhate iti vA himam / himAH zItalAH karAH=kiraNAH yasya sa himakaraH candraH, toSayatIti tuSAraH / apagataH tuSAro'patuSArastasya bhAvastattA tayA apatuSAratayA-apagatahimatayA prakarSaNa bhAtIti prabhA vizadA=nirmalA dhavalA prabhA-kAntiH yeSAM te taiH vizadaprabhaiH su= samyaga suSThu vA ramaNaM surataM surate-saMbhoge yaH saMgaH-saMmelanamiti suratasaMgastasmin parizramaH khedastaM nodituM = hatuM zIlaM yeSAM te taiH suratasaMgaparizramanodibhiH aMzubhiH= kiraNaiH, kRNAtIti karaH manuSyANAM karaH-hiMsakaH iti makaraH / maMkate iti makaH / makaM rAtIti vA makaraH / makareNa= mInena arjitam- ucchitaM ketanaM dhvajaM yasya sa taM makarorjitaketanam capasya = vaMzavizeSasya vikArazcApaH / kusumAni-puSpANi cApaH dhanuH yasya sa taM kusumacApaM manmatham atejayat azAtayat / vasantena sahakAriNA kAmo'pi tIkSNaH prabalo jAtaH ityarthaH / samAsa:--himAH karAH yasya sa himakaraH / vizadA prabhA yeSAM te taiH vishdprbhH| surate saMgaH suratasaMgaH, suratasaMge parizramaH iti suratasaMgaparizramastasya nodinastaiH suratasaMgaparizramanodibhiH / makareNa UrjitaM ketanaM yasya sa taM makarorjitaketanam / kusumAni cApaH yasya sa taM kusumacApam / hindI-zItala kiraNa vAle candramA ne pAlA ke haTa jAne se nirmala kAnti
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 raghuvaMzamahAkAvye vAlI tathA sambhoga kI thakAvaTa ko dUra karane vAlI apanI kiraNoM se mIna kI UMcI dhvajA vAle tathA puSpoM ke dhanuSa vAle kAmadeva ko teja kara diyaa| arthAt vasanta kA sAtha hone se kAma bhI khUba prabala ho gayA // 39 // hutahutAzanadIni vanazriyaH pratinidhiH kanakAbharaNasya yat / yuvatayaH kusumaM dadhurAhitaM tadala ke dalakesampezalam / / 20 / / saMjI0-huteti / hutahutAzanadIptyA''jyAdiprajvalitAgniprabhaM yatkusumam / karNikAramityarthaH / vanazriya upavanalakSmyAH kanakAbharaNasya pratinidhiH / abhUditi zeSaH / daleSu kesareSu ca pezalam , sukumArapatrakiJjalkamityarthaH / mAhitam / priya riti zeSaH / tatkusumaM yuvatayo'lake kuntale dadhuH // 40 // anvayaH-hutahutAzanadIpti yat kusumam vanazriyaH kanakAbharaNasya pratinidhiH ( prabhUt ) dalakesarapezalam AhitaM .( priyairiti zeSaH ) sat kusumam yuvatayaH alake ddhuH| vyAkhyA-hutam praznAtIti hutAzanaH / hutasya =prAjyAdibhiH prajvalitasya hutAzanasya dIptiriva dIptiH-prabhA yasya tat hutahutAzanadIpti yat-kusumam karNikAramityarthaH vanasya-araNyasya zrI lakSmIriti-vanazrIH tasyA vanazriyaH kanati = dIpyati iti kanakam, Abhriyate'neneti AbharaNam / kanakasya pAbharaNaM-bhUSaNamiti kanakAbharaNaM tasya kanakAbharaNasya pratinidhIyate-sadRzIkriyate'neneti pratinidhiH-pratimAnam abhUditi zeSaH / daleSu-patreSu-pallaveSu kesareSu-kiJalkeSu ca pezalaM-komalamiti dalakesarapezalam-sukomalapatravi alkamityarthaH Ahita=priyaH dattaM tat kusumaM karNikArapuSpam yuvantIti yuvatayaH- taruNyaH alatIti alakastasmin alake- kuntale dadhuH dhArayAmAsuH / samAsaH-hutazcAsau hutAzanaH iti hutahutAzanaH, hutahutAzanasya dIptiriva dIptiH yasya tat huthutaashndiipti| vanasya zrIriti vanazrIstasyAH vanazriyaH / kanakasya prAbharaNamiti kanakAbharaNaM tasya kanakAbharaNasya / dalAni ca kesarANi ca teSu dalakesareSu pezalamiti dalakesarapezalam, tat / hindI-"havana ke samaya' ghI Adi se prajvalita agni ke samAna camakate hue jo kanara ke phUla vanakI lakSmI ke sone ke AbhUSaNoM ke samAna ho gaye the,
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 272 sukumAra evaM sundara paMkhar3I va parAga vAle tathA apane premI se diye gaye usa phUla ko yuvatI striyoM ne dhuMgharAle bAloM meM dhAraNa kiyA // 40 // alibhirabjanabindumanoharaiH kusumapaktinipAtibhiraGkitaH / na khalu zobhayati sma banasthalI na tilakastilakaH pramadAmiva / / 4 / / saMjI0-alibhiriti / ajanabindumanoharaiH kajalakaNasundaraiH kusumapaGktiSu nipatanti ye taiH| alibhiraGkitazcihnitastilakaH zrImAnnAma vRkSaH / 'tilakaH kSurakaH zrImAn' ityamaraH / vanasthalIm / tilako vizeSakaH / 'tamAlapatratilakacitrakANi vizeSakam / dvitIyaM ca turIyaM ca na striyAm' ityamaraH / pramadAmiva / na zobhayati smeti na khalu / api tvazobhayadevetyarthaH / 'laTa sme' (pA. 3 / 2 / 118 ) iti 'sma'zabdayogAdbhatArthe // 41 // __ anvaya:--aJjanabindumanoharaiH kusumapaMktinipAtibhiH alibhiH aMkita: tilakaH vanasthalIma, tilakaH pramadAma iva na zobhayati sma iti na khalu (api tu zobhayati sma eva ) / vyAkhyA-vindanti, iti bindvH| anakti, iti aJjanam / aJjanasya= kajalasya bindavaH kaNAH, iti ajanabindavaH ajanabindavaH iva manoharAH= sundarAstaiH ajanavindumanoharaiH / kusumAnAM-puSpANAM paMktayaH zreNayaH iti kusumapaMktayastAsu nipatituM patituM zIlaM yeSAM te taiH kusumapaGktinipAtibhiH / alanti bhUSayantIti alayastaiH alibhiH bhramaraiH aMkitaH=cihnitaH suzobhita ityarthaH / tilatIti tilakaH tilaH iva iti vA tilakaH zrImAn etannAmaka. vRkSa ityarthaH / vanasya araNyasya sthalI-akRtrimA bhUH tAM vanasthaloM tilakaH= vizeSakaH pramadAMramaraNIm iva-yathA na zobhayati smana zobhayAmAsa iti na khalu kintu zobhayAmAsa eveti / __samAsaH-aMjanasya bindava iti aMjanabindavastadvat manoharAstaH aMjanabindumanoharaiH / kusumAnAM paMktayaH kusumapaMktayastAsu nipatanti tacchIlAstaiH kusumapaMktinipAtibhiH / vanasya sthalI vanasthalI tAM vanasthalIm / ___hindI-kajala kI binduoM ke samAna sundara, tathA phUloM ke samUha para baiThe hue bhauroM se suzobhita tilaka zrImAn nAmaka vRkSa ne, vana kI bhUmi ko,
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 raghuvaMzamahAkAvye nizcita rUpa se usI prakAra suzobhita nahIM kiyA, aisA nahIM kintu suzobhita hI kiyA, jaise ki "zRMgAra ke liye mastakapara lagAyA huA" tilaka strI ko suzobhita karatA hai / arthAt tilaka se jaise strI sundara lagatI hai vaise hI tilaka phala para baiThe bhauroM se vanasthalI sundara laga rahI thii||41|| amadayanmadhugandha sanAthayA kisalayAdharasaMgatayA mnH| kusumasaMbhRtayA navamallikA smitAcA tarucAruvilAsinI / / 12 / / saMjI0-amadayaditi / tarucAravilAsinI taroH puMsazca cAruvilAsinI navamallikA saptalAkhyA ltaa| 'saptalA navamallikA' ityamaraH / madhuno makarandasya madyasya ca gandhena snaathyaa| gandhapradhAnayetyarthaH / kisalayamevAdhararatatra sNgtyaa| prasRtarAgayetyarthaH / kusumaiH saMbhRtayA sNpaadityaa| kusumarUpayetyarthaH / smitarucA hAsakAntyA manaH / pazyatAmiti zeSaH / amadayat // 42 // anvayaH-tarucAruvilAsinI navamallikA madhugandhasanAthayA kisalayAdharasaMgatayA kusumasaMbhRtayA smitarucA manaH zramadayat / vyAkhyA-vilAsosti yasyAH sA vilAsinI / carati citte yat tat cAru / cArvI cAsau vilAsinI, cAruvilAsinI / taro: vRkSasya (pusazca ) cAruvilAsinI sundarastrI ( manoharA nAyikA ityarthaH ) iti tarucAruvilAsinI, navA mallikA navamallikA=( mallate = dhArayati gandhamiti mallI / mallI eva mallikA ) / saptalA latA, nAyikA ca, madhunaH puSparasasya, madyasya ca gandhaH-AmodaH iti madhugandhastena sanAthA yuktA tayA madhugandhasanAthayA saurabhapradhAnayetyarthaH kiMcit lasati iti kisalayam / kisalayaM-pallavameva adharaH proSTha iti kisalayAdharastatra saMgatA-militA= prasRtarAgA, tayA kisalayAvarasaMgatayA kusumaiH-puSpaiH saMbhRtAsaMpAditA tayA kusumasaMbhRtayA puSparUpayetyarthaH smitasya ruka krAntiH iti smitaruk tayA smitarucA manaH-cittaM pazyatAM janAnAmityarthaH amadayat-madayAJcakAra / madayuktaM caJcalaM kRtavatItyarthaH / samAsaH-taroH cAruvilAsinI iti trucaaruvilaasinii| navA cAsau mallikA / madhunaH gandhaH, madhugandhastena sanAthA iti madhugandhasanAthA tayA madhugandha
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 281 sanAthayA / kisalayameva adharastatra saMgatA, tayA kislyaadhrsNgtyaa| kusumaiH saMbhRtA tayA kusumsNbhRtyaa| hindI-vRkSa kI sundarI nAyikA nava mallikA latA ne, makaranda kI gandha se pUrNa ( bharI ) tathA lAla 2 pallava rUpI aoThoM para phailI huI phaloM se banAI gaI ( puSparUpI) muskAna kI kAnti se dekhanevAloM ke mana ko matavAlA banA diyaa| yahA~ para taru se puruSa tathA mallikA se koI nAyikA bhI pratIta ho rahI hai / ataH sundarI strI ne, madya kI gandhayukta apane lAla-lAla adhara para phailI huI puSpa ke samAna apanI muskAna se dekhane vAle ke mana ko pAgala banA diyaa| yaha artha bhI nikalatA hai // 42 // aruNarAganiSedhibhiraMzukaiH zravaNalabdhapadaizca yvaangkuraiH| parabhRtAvirutazca vilAsinaH smarabalairabala karasAH kRtAH / / 43 // saMjI0-aruNeti / vilAsino vilasanazIlAH purussaaH| 'vau kaSalasa-' (pA. 3 / 2 / 143 ) ityAdinA ghinuSpratyayaH / aruNasyAnUro rAgamAruNyaM niSeghanti tiraskurvantItyaruNarAganiSedhinaH / taiH| kusumbhAdiraJjanAttatsadRzairityarthaH / 'tamanvetyanubadhnAti tacchIlaM taniSedhati / tasyevAnukarotIti zabdAH sAdRzyavAcakAH // ' iti dnnddii| aNshukairmbraiH| zravaNeSu karNeSu labdhapadaiH / nivezitairityarthaH / yavAGakuraizca parabhRtAvirutaH kokilAkUjitaizca / ityetaiH smarabalaiH / kAmasainyaH / abalAsveka eva raso rAgo yeSAM te'balaikarasAH strIparatantrAH kRtAH // 43 // anvaya:-vilAsinaH "puruSAH" aruNarAganiSedhibhiH aMzukaiH zravaNalabdhapadaiH yavAGkuraizca parabhRtArutaiH ca smarabalaiH abalaikarasAH kRtaaH| vyAkhyA-vilasituM zIlaM yeSAM te vilAsinaH / vilAso'sti yeSAM te vilAsinaH- bhoginaH vilasanazIlAH puruSAH ityarthaH, aruNaH varNaH asyAstIti aruNaH / aruNasya-garuDAgrajasyaH sUryasAratherityarthaH rAgam varga = prAruNyaM niSedhantiH-- tiraskurvanti, iti' aruNarAganiSedhinaH, taiH aruNarAganiSedhibhiH / aMzubhiH kAzante aMzukAni taiH aMzukaH-ambaraiH-vastraH, zrUyate yaistAni zravaNAni / zravaNeSukarNeSu labdhAni prAptAni padAni-sthAnAni yastaiH zravaNalabdhapadaiH zravaNArpitairi
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 raghuvaMzamahAkAvye tyarthaH / yavAnA dhAnyAnAm aMkurAH navodbhidaH taiH yavAMkuraizca, paraiH kAkaH bhRtAHpuSTAH iti parabhRtAH / parabhRtAnAM kokilAnAM A samantAt virutAni-AkUjitAni taiH parabhRtavirutaizca, ityetaiH smarasya kAmasya balAni sainyAni taiH smarabalaH abalAsu-strISu ekaH advitIyaH eva rasaH rAgaH yeSAM te abalaikarasAH strIparAyaNA ityarthaH / kRtAH vihitAH sarve vilAsinaH strISu evAraktA ityarthaH / samAsaH-aruNasya rAgaM niSedhanti tacchIlAH taiH aruNarAganiSedhibhiH / zravaNeSu labdhAni padAni yastaiH shrvnnlbdhpdaiH| yavAnAm aMkurAstaiH yvaaNkuraiH| paraiH bhRtAH parabhRtAsteSAM prArutAni taiH parabhRtArutaH / smarasya balAni taiH smarabalaiH / abalAsu eka eva rasaH yeSAM te, ablaikrsaaH| hindI-aruNa ke raMga ko mAta karane vAle ( prAtaHkAla ke aruNa ke samAna lAla raMgavAle ) vastra, tathA kAna meM rakhe hue jau ke aMkura evaM koyala kI kUka rUpI kAmadeva kI senA ne sabhI vilAsiyoM ko striyoM meM hI ekamAtra anurAga vAle banA diyaa| arthAt ukta sabhI senA ne vilAsiyoM ko striyoM ke ke adhIna kara diyaa| unake prema meM DUba gaye // 43 // upacitAvayaza zucibhiH kaNaijikadamba kyogmupeyussii| sahazAntiralakSyata majarI tilaka jAlakajAlakamauktikaiH // 4 // saMjI0-upaciteti / zucibhiH zubhraH kaNa rajobhirupacitAvayavA puSTAvayavA / alikadambakayogamupeyuSI prAptA / tilakajA tilakavRkSotthA maJjarI / alakeSu yajAlakamAbharaNavizeSastasminmauktikaiH sadRzakAntiH / alakSyata / bhRGgasaGginI zubhrA tilakamaJjarI nolAlakasaktamuktAjAlamivAlakSyateti vAkyArthaH // 44 // anvayaH-zucibhiH kaNaiH upacitAvayavA alikadambakayogam upeyuSI tilakajA macarI alakajAlakamauktikaiH sadRzakAntiH alakSyata / vyAkhyA-zucibhiH-zubhraH kaNaiH lavai: rajobhirityarthaH upacitAH puSTAH avayavAH-aMgani yasyAH sA upacitAvayavA alInAM-bhramarANAM kadambakaM= samUhaH iti alikadambakaM tasya yogaH sambandhastam alikadambakayogam upeyuSI prAptA tilakAt-tilakavRkSAt jAtA-utpannA iti tilakajA-mRjutvamRcchatIti majarI vallariH alakeSu kezeSu yajAlakam bhUSaNavizeSaH tasmin mauktikAH=
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 283 muktAH taH alijAlakamauktikaiH sadRzI-samAnA kAntiH zobhA yasyAH sA sadRzakAntiH alakSyata-adRzyata bhramarayuktA zvetA tilakamaMjarI nIlakezeSu saMlagnamuktAjAlamiva adRzyata ityarthaH / samAsaH-upacitAH avayavAH yasyAH sA upcitaavyvaa| alInAM kadambakam, alikadambakaM tasya yogastam alikadambakayogam / tilakAt jAtA tilakajA / sadRzI kAntiH yasyAH sA sadRzakAntiH / jAla eva jAlakam alakeSu yajAlakamiti alakajAlakaM tasmin mauktikAH taiH alakajAlakamauktikaiH / hindI-zveta parAga ( puSpadhUlIke kaNa ) se bar3hI huI tathA bhauroM ke samUha ke yoga ko prApta huI (maNDarAte bhauroM se vyApta ) tilaka kI maMjarI ( gucche ) strI ke jUr3e meM lagI motiyoM kI jAlI ke samAna kAnti vAlI dIkha par3a rahI thii| arthAt bhauroM ke sAtha zveta tilaka ke gucche kAle kAle kezoM meM lage motiyoM ke samAna sundara dIkha rahe the // 44 // dhvajapaTaM madanasya dhanurbhUtazchavikaraM mukhacUNamRtuzriyaH / kusumakesarareNumalina jAH sapavanopavanAsthitamanvayuH / / 45 / / sNjii0-dhvjeti| alivrajAH SaTpadanivahA dhanurbhUto dhAnuSkasya madanasya kAmasya dhvajapaTaM patAkAbhUtam / Rtuzriyo vasantalakSmyAzchavikaraM zobhAkaraM mukhacUrNa mukhAlaMkAracUrNabhUtaM sapavanopavanotthitaM sapavanaM pavanena sahitaM yadupavanaM tasminnutthitam / kusumAnAM kesareSu kiJjalkeSu yo reNustam / anvayuranvagacchan / yAterlaGa / / 45 / / anvayaH-alibajAH dhanurbhUtaH madanasya dhvajapaTaM RtuzriyaH chavikaraM mukhacUrNa sapavanopavanosthitaM kusumakesarareNuma anvayuH / __ vyAkhyA-vrajantIti vrjaaH| alInAM bhramarANAM vrajA: samUhAH iti alivrajAH, dhanu:-cApaM bibharti dhArayatIti dhanurbhUt tasya dhanurbhUtaH madayatIti madanastasya madanasya% kAmadevasya dhvajati-gacchatIti dhvajaH tasya dhvajasya-patAkAyAH-paTaH- vastramiti taM dhvajapaTam patAkAbhUtam toHvasantasya zrIH- lakSmIstasyAH RtuzriyaH chayati chinatti vA asAramiti chaviH / chavi kAnti karoti vidadhAtIti chavikarastaM chavikaram = zobhAkaram / mukhArtham aAnanAlaMkArabhUtaM cUrNa-kSodasta mukhacUrNam
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 raghuvaMzamahAkAvye sugandhi kSodamityarthaH punAtIti pavana: pavanena vAyunA sahitaM yat upavanam = pArAmaH kRtrimavanamityarthaH, iti sapavanopavanaM taripan utthitaH utpannaH prodyataH taM sapavanopavanotthitaM kusumAnAM-puSpANAM kesarAH kiMjalkAsteSu reNuH-parAgastaM kusumakesarareNum anvayuH pazcAdagacchan / samAsaH-alInAM vrajAH alivrjaaH| dhanuSaH bhRt tasya dhanurbhUtaH / RtoH zrIH tasyAH RtuzriyaH / mukhArtha cUrNamiti mukhacUrNam / pavanena sahitamiti sapavanaM yadupavanamiti sapavanopavanaM tatra utthitaH taM sapavanopavanotthitam / kusumAnAM kesaraH kusumakesarastasya reNustaM kusumakesarareNum / hindI-bhauroM ke jhuNDa vAyuke sAtha upavana se uDe hue, phUloM ke kesara kI dhUlI ( puSpaparAga ) ke pIche 2 ur3a cle| ur3atA humA vaha parAga aisA jAna par3atA thA" mAno dhanuSadhArI kAmadeva kI patAkA aura vasanta kI lakSmI kI zobhA karane vAlA mukha kA alaMkAra bhUta sugandhita cUrNa ( pAuDara ) ho / / 45 / / anubhavannavadolamRtUtsavaM paTurapi priya kaNThajighRkSayA / thanayadAsanarajjuparigrahe bhujalatAM jalatAmabalAjanaH / / 46 / / saMjI0-anubhavanniti / navA dolA preGkhA yasmistaM navadolamRtUtsavaM vasanto. tsavamanubhavannabalAjanaH paTurapi nipuNo'pi priyakaNThasya jighRkSayA grahItumAliGgitumicchayA Asanarajjuparigrahe pITharajjugrahaNe bhujalatAM bAhulatAM jalatAM zaithilyam / DalayorabhedaH / anayat dolAkrIDAsu patanabhayanATitakena priyakaNThamAzliSyadityarthaH // 46 // ___ anvayaH-navadolam RtUtsavam anubhavan abalAjanaH paTuH api priyakaNThajighRkSayA Asanarajjuparigrahe sujalatAM jalatAm anayat / / vya khyA-dolayati, dolyate vA dolaa| navA-nUtanA dolA-preGkhA yasmin sa taM navadolam, to:- vasantasya utsavaH- kSaNaH iti taM RtUtsavam, utsuvati -prerayatIti utsavaH kSaNaH / anubhavan-upalabhamAnaH 'upalambhastvanubhavaH' ityamaraH / abalAnAM strINAM janaH-samudAyaH iti abalAjanaH paTurapi caturo'pi / grahItumicchA jighRkSA / priyasya = vallabhasya kaNThaH- galaH, tasya jighRkSAH prAligitumicchA tayA priyakaNThajighRkSayA, prAsyate-upavizyate'treti Asanam / Asanasya%
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ 285 navamaH sargaH pIThasya rajjuH guNaH tasyAH parigrahaH grahaNaM tasmin sanarajjuparigrahe bhujaH= bAhuH latA-vratatiH iveti bhujalatA tAM bhujalatAM jalasya bhAvaH jalatA tAM jalatAM DalayorabhedAt jar3atAM zaithilyam anayat = prApat / dolAkrIDAvasare patanabhayavyAjena priyasya kaNThAliMganamakarodityarthaH / hindI-nae bhUle vAle vasantotsava ko anubhava karatA huA ( bhUle parabhUlatA huA) strIsamudAya bhUlane meM catura hote huve ( arthAt bhUle kI rassI ko majabUtI se pakar3e have ) bhI apane premI kA AliMgana karane kI icchA se jhUle kI DorI ko pakar3ane meM apanI bhujalatA ko DhIlA kara diyaa| arthAt girane ke Dara kA bahAnA karake priyake gale se lipaTa gaI // 46 // tyajata mAnamalaM bata vigrahai na punareti gataM caturaM vayaH / parabhRtAbhiritIva nivedite mmaramate ramate sma vadhUjanaH // 47 // saMjI0--tyajateti / 'bata'ityAmantraNe / 'khedAnukampAsaMtoSavismayAmantraNe bata' itymrH| bata aGganA mAnaM kopaM tyajata / taduktam-'strINAmIAkRtaH kopo mAno'nyAsaGgini priye' iti / vigrahaivirodharalam / na vigraho kArya ityarthaH / gatamatItaM caturamupabhogakSama vayo yauvanaM puna: ti nAgacchati / ityevaMrUpe smaramate smarAbhiprAye / napuMsake bhAve ktaH / parabhRtAbhiH kokilAbhinivedite satIva vadhUjano ramate sma reme / kokilAkUjitoddIpitasmaraH strIjanaH kAmazAsanabhayAdivocchRGkhalamakheladityarthaH // 47 // anvayaH-bata ( aMganAH ) mAnaM tyajata vigra hai: alama gataM caturaM vayaH punaH na eti, iti smaramate parabhRtAbhiH nivedite sati iva vadhUjanaH ramate sma / __ vyAkhyA-bata-AmatraNe, arthAt bho aMganAH ! mAnaM-kopaM tyajata-ujjhata, viruddhaM vividhaM vA grahaNamiti vigrahaH / vigrahai: virodhaH alam vyartha virodho na kartavya ityarthaH / gataM vyatItaM caturaM-dakSam = upabhogasamarthamityarthaH / nayate, ajati vA vayaH yauvanaM punaH = bhUyo naiti=nAgacchati iti = evaM rUpe smarayati = utkaNThatIti smaraH, smarasya kAmasya matam abhiprAyastasmin smaramate, paraiH
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 raghuvaMzamahAkAvye kAkaH bhRtAH-puSTAstAbhiH parabhRtAbhiH kokilAbhiH nivedite kathite sati iva yathA vadhUnAM-strINAM janaH-samUha iti vadhujanaH ramate sma reme / kokilakUjitazravaNAnantaraM uddIpitasmaraH strIjanaH smarAjJApayAdivAkheladityarthaH / samAsaH-paraiH bhRtAstAbhiH parabhRtAbhiH / vadhUnAM janaH vadhUjanaH / hindI-he striyoM ! abhimAna ko chor3a do aura lar3AI jhagar3A na karo bItA huA maujabahAra ke yogya yauvana phira lauTakara nahIM aayegaa| mAno isa prakAra se kAmadeva kI AjJA koyaloM ke batA dene para sabhI striyAM apane patiyoM ke sAtha ramaNa karane lgiiN| arthAt kAmoddIpaka kokilAoM kA zabda sunakara striyAM mAno kAmadeva kI prAjJA ke bhaya se ucchRGkhalatA pUrvaka khelane lagIM // 47 // atha yathAsugvamAtavamutsavaM samanubhUya vilAsavatosavaH / narapatizcaka mRgayArati ma madhumanmadhumanmathasaMnibhaH / / 48 / / saMjI0-atheti / athAnantaraM madhumathnAtIti mdhumdvissnnuH| saMpadAditvAtvivap / madhurvasantaH / mathnAtIti mthH| pacAdyacU / manaso matho manmathaH kAmaH / teSAM saMnibhaH / sadRzo madhumanmadhumanmathasaMnibhaH sa narapatirdazaratho vilA. savatIsakhaH strIsahacaraH san / RtuH prApto'syArtavaH / tamutsavaM vasantotsavaM yathAsukhaM samanubhUya mRgayArati mRgayAvihAraM cakama AcakAGkSa // 48 // anvayaH-atha madhumanmadhumanmathasannibhaH sa narapatiH vilAsavatIsakhaH san Artavama utsavaM samanubhUya mRgayAratiM cakame / vyAkhyA-madhuM- daityaM mathnAtIti madhumat / manaso mathaH manmathaH / madhumat= viSNaH madhuH vasantaH manmathaH-kAmaH eteSAmitaretarayogaH madhumanmadhumanmathAsteSAM sannibhaH sadRzaH iti madhumanmadhumanmathasannibhaH saH pUrvoktaH narANAM manuSyANAM patiH svAmI narapatiH-rAjA dazarathaH / vilAsAH vibhramAH hAvabhAvAdiceSTA; santi yAsu tAH vilAsabatyaH striyaH sakhAyaH sahacarAH yasya sa vilAsavatIsakhaH san RtuH prApto'sya sa Artavastam prAvim-RtusaMbandhinam utsavaM vasantotsavaM samanubhUya-samyaka prakAreNa anubhavaM kRtvA, mRgyante anviSyante yatra sA mRgayA AkheTakaM tatra rati-vihAraM cakame AcakAGkSa /
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 287 samAsaH-madhu mathnAtIti madhumad / mananaM mt-cetnaa| mathatIti mathaH / mataH mathaH mnmthH| madhumat ca madhuzca manmathazceti dvandvaH / teSAM sannibhaH iti madhumanmadhumanmathasannibhaH / narANAM patiH nrptiH| vilAsavatyaH sakhAyo yasya sa vilAsavatIsakhaH / mRgayAyAM ratistAM mRgayAratim / hindI-isa ke pazcAt, viSNu ke samAna parAkramI aura vasanta ke samAna prasanna tathA kAmadeva ke samAna sundara rAjA dazaratha ne sundara striyoM ke sAtha vasantotsava kA khUba Ananda lekara ( vasantotsava manAkara ) zikAra khelane ko icchA ko // 48 // vyasanAsaGgadoSaM pariharannAhaparicayaM calalakSya nipAtane bhayaruSozca tadiGgitabodhanam / zramajayAtpaguNAM ca karotyasau tanumato'numataH sacivairyayau // 49 // saMjI0-paricayamiti / asau mRgyaa| calalakSyANi mRgagavayAdIni / teSAM nipAtane paricayamabhyAsaM karoti / bhayaruSobhayakrodhayostadiGgitabodhanaM teSAM calalakSyANAmiGgitasya ceSTitasya bhayAdiliGgabhUtasya bodhanaM jJAnaM ca karoti / tanuM zarIraM zramasya jayAnirAsAtpraguNAM prakRSTalAghavAdiguNavatIM ca karoti / ato hetoH sacivairanumato'numoditaH san / yayau / sarva caitadyuddhopayogItyatastadapekSayA mRgayApravRttiH / na tu vyasanitayeti bhAvaH // 49 // ___ anvayaH-asau calalakSyanipAtane paricayaM karoti bhayaruSozca tadiGgitabodhanaM karoti, tanuM ca zramajayAt praguNAM karoti ataH sacivaiH anumataH san yyau| vyAkhyA-asau-mRgayA, lakSyante iti lakSyANi-zaravyAni calAni caJcalAni (calanti vA) ca yAni lakSyANi lakSANi teSAM nipAtanaM avanayanam = adhonayanaM mAraNamityarthaH / tasmin cllkssynipaatne| paricayam = abhyAsa karoti vidadhAti / bhayaM bhItiH ruTa krodhazca tayoH bhayaruSoH caH samuccaye / iMganam iMgitam / teSAM calalakSyANAm iMgitaM-ceSTA, iti tadiGgitaM tasyabodhanaM= jJAnamiti tadiGgitabodhanaM karoti / bhayakrodhAdiceSTAyAH jJAnaM karotItyarthaH / tanyate, tanoti vA tanustA tanuM zarIraM ca zramasya khedasya jayaHnirAsanaM vasmAt
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 raghuvaMzamahAkAvye zramajayAt prakRSTaH guNaH lAghavAdiH yasyAM sA tAM praguNAM karoti / mRgayA zarIrasya lAghavaM sphUrtimattvaM ca karotItyarthaH / ataH asmAddhetoH sacanaM saciH, saci-samavAyaM vAntIti sacivAstaiH sacivaiH-maMtribhiH anumataH- saMmata: anumoditaH san yayau= jagAma / prAkheTe bahavaH guNAH santIti tatra dazarathasya pravRttirjAtA na tu vyasanitvAdityartha / samAsaH-calAni tAni lakSyANi, iti calalakSyANi teSAM nipAtanaM tasmin cllkssynipaatne| bhayaM ca ruTaca bhayaruSo tayoH bhayaruSoH / teSAm iMgitasya bodhanamiti tadigitabodhanam tat / zramasya jayastasmAt zramajayAt / hindI-zikAra khelane se calate huve lakSya ko bedhane mArane kA abhyAsa hotA hai| aura jIvoM ke bhaya tathA krodha Adi ceSTAoM kA jJAna hotA hai| tathA zrama ( thakAvaTa ) ko jItane se zarIra phurtilA evaM dRr3ha hotA hai| isaliye maMtriyoM se sammati lekara rAjA zikAra ke liye cale gaye // 49 / / mRgavanopagama kSamaveSabhRdvipulakaNThaniSaktazarAsanaH / gaganamazvakhuroddhatareNubhisavitA sa vitAnamivAkarot / / 50 // maMjIo-mRgeti / mRgANAM vanaM tasyopagamaH prAptiH tasya kSamamahaM veSaM bibhartIti sa tathoktaH / mRgayAvihArAnuguNaveSadhArItyarthaH / vipulakaNThe niSaktazarAsano lagnadhanvA / nA saviteva nRsavitA puruSazreSThaH / upamitasamAsaH / sa rAjA'zvakhuroddhatareNubhigaMganaM vitAnaM tucchamasadivAkarot / gaganaM nAlakSyatetyarthaH / 'vitAnaM tucchamandayoH' iti vizvaH / athavA-'savitAnam' ityekaM padam / savitAnamullocasahitamivAkarot / 'astrI vitAnamullocaH' ityamaraH // 50 // anvayaH-mRgavanopagamakSamaveSabhRt vipulakaNThaniSaktazarAsanaH nRsavitA sa azvakhuroddhatareNubhiH gaganaM vitAnam iva akarot / vyAkhyA-mRgyante vyAdhairiti mRgaaH| mRgANAM hariNAnAM vanaM kAnanamiti mRgavanaM tasya upagamaH prAptiriti mRgavanopagamaH / tasya kSama-yogyaM veSaM nepathyaM = paridhAnamityarthaH bibharti-dhArayatIti mRgavanopagamakSamaveSabhRt / zRNAti hiMsAM karoti yaste zarAH / zarAH-bANA asyante-kSipyante yena tat zarAsanam / kaNati=
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ 283 navamaH sargaH zabdaM karoti, kaNThane, iti vA kaNThaH / vipulaH vizAlaH kaNThaH galaH, vipulakaNThaH / vipulakaNThe niSaktaM saMlagnaM sthApitamityarthaH zarAsanaM dhanuryena sa vipulakaNThaniSaktazarAsanaH / nA-puruSaH savitA-sUrya iveti nRsavitA saH rAjA dazarathaH azvAnAM= turaMgamANAM khurAH zaphAni taiH uddhRtAH utthitAH reNavaH dhUlayastaiH azvakhuro. ddhatareNubhiH, gacchantyasminniti gaganam=AkAzaM vitAnaM tuccham asadityarthaH iva-yathA akarot kRtavAn / athavA savitAnamiti samastaM padam tathA ca vitAnena ullocena sahitaM savitAnam-ullocasahitamivAkarot / 'vitAnaM tucchamandayoriti vizvakoSAt / 'astrI vitAnamullocaH' ityamarAca / samAsaH-mRgANAM vanaM mRgavanaM tasya upagamaH iti mRgavanopagamastasya kSama veSaM bibhartIti mRgavanopagamakSamaveSabhRt / vipule kaNThe niSaktaM zarAsanaM yena sa vipulakaNThaniSaktazarAsanaH / nA savitA iva iti nRsvitaa| azvAnAM khuraiH uddhatAH reNavastaiH azvakhuroddhatareNubhiH / hindI-zikAra ko jAte samaya mRgoM ke vana meM jAne yogya veSabhUSA ko dhAraNa kiye hue, aura apane vizAla kandhe para dhanuSa ko rakhe hue, manuSyoM meM sUrya ke samAna rAjA dazaratha ne, apane ghor3oM ke khuroM se uThI dhUlI se AkAza ko tuccha-nahIM ke samAna banA diyaa| usa samaya gagana meM dhUlI bhara jAne se AkAza dIkha nahIM par3a rahA thaa| athavA AkAza meM dhUlI se zAmayAnA ( tambU) sA banA diyA // 50 // prathitamaulirasau vanamAlayA truplaashsvrnntnucchdH| turagavalganacaJcalakuNDalo viruruce ruruceSTitabhUmiSu // 51 // saMjI0-prathiteti / vanamAlayA vanapuSpasajA grathitamaulirbaddhadhammillaH / tarUNAM palAzaiH patraiH savarNaH samAnastanucchado varma yasya sa tathoktaH / idaM ca varmaNaH palAzasAvAbhidhAnaM mRgAdInAM vizvAsArtham / turagasya valganena gativizeSeNa caJcalakuNDalo'sau dazaratho rurubhigavizeSaizceSTitAzcaritA yA bhUmayastAsu viraruce vidiyute // 51 // anvayaH-vanamAlayA grathitamauliH tarupalAzasavarNatanucchadaH turagavalganacaJcalakuNDalaH asau ruruceSTitabhUmiSu viruruce /
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-malyate dhAryate yA sA mAlA, mAM lakSmI zriyaM lAti iti vA mAlA / vanasya-vanapuSpasya mAlA-sraka vanamAlA tayA vnmaalyaa| grathitaHbaddhaH mauliH = zISaM yasya sa grathitamauliH / tanuH chAdyate'neneti tanucchadaH / tarUNAM= vRkSANAM palAzAni-patrANi, taiH savarNa: samAnaH tanucchadaH = kavacaM yasya sa taru. palAzasavarNatanucchadaH / turagasya azvasya valganam valgitam, tena caJcale tarale kuNDale karNabhUSaNe yasya sa turagavalganacaJcalakuNDalaH / asau-rAjA dazarathaH / rurubhiH mRgavizeSaiH ceSTitAH-sevitAH, caritAH bhUmayaH mahyaH vanasthAnAnItyarthaH, iti ruruceSTitabhUmayastAsu viruruce-vizeSeNa didyute, zuzubhe ityarthaH / samAsaH-vanasya mAlA, vanamAlA tayA vnmaalyaa| grathitaH mauliH yasya sa grathitamauliH / tarUNAM palAzaiH savarNaH tanucchado yasya sa tarupalAzavarNatanucchadaH / turagasya valganena caJcale kuNDale yasya sa tathoktaH / rurubhiH ceSTitAH bhUmayastAsu raruceSTitabhUmiSu / hindo-vana ke phUloM kI mAlA se apane kezoM ko bAMdhe hae, tathA vRkSoM ke pattoM ke samAna ( hare ) raMga kA kavaca pahane hue, aura ghor3e kI cAla ( gati ) ke kAraNa jisake kuNDala hila rahe haiM aise rAjA dazaratha rurujAti ke mRgoM ke ghumane kI bhUmi meM zobhA dene lage, jahA~ hirana-mRga bahuta rahate the // 51 // tanulatAvinivezivigrahA bhramarasaMkramitekSaNavRttayaH / dadRzuradhvani taM vanadevatAH sunayanaM nayananditakosalam // 5 // saMjI-tanviti / tanuSu latAsu vinivezitavigrahAH saMkramitadehAH / bhramareSu saMkramitA IkSaNavRttayo dRgvyApArA yAsAM tA vanadevatAH sunayanaM sulocanaM nayena nItyA nanditAstoSitAH kosalA yena taM dazarathamadhvani dadRzuH / prasannapAvanatayA taM devatA api gUDhavRttyA dadRzurityarthaH // 52 // anvayaH--tanulatAvinivezitavigrahAH bhramarasaMkramitekSaNavRttayaH vanadevatAH nayananditakosalam sunayanaM tam adhvani dadRzuH / vyAkhyA--tantryazca tAH latAH tnultaaH| tanulatAsukomalavallarISu sUkSmavallarISu vA vinivezitaH saMkramitaH dehaH zarIraM yAsAM tAH tanulatAvinivezitavigrahAH / bhramantIti bhramarAH / bhramareSu-dvirepheSu saMkramitA: saMgamitAH
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21 navamaH sargaH IkSaNAnAM netrANAM vRttayaH, yAsAM tAH, dIvyantIti de vAH, devA eva devtaaH| vanasya =araNyasya devatAH surAH adhiSThAtRdevatA ityarthaH, iti vanadevatAH nayena-nItyA nItimArgeNetyarthaH nanditAH=toSitAH pAlitAH kosalAH tannAmakajanapadAH yena sa taM nayananditakosalam, sundare nayane netre yasya sa taM sunayanaM taM = rAjAnaM dazaratham adhvani = mArge dadRzuH dRSTavatyaH / prasannatayA pavitratayA ca rAjAnaM devatA api latArUpazarIreNa bhramarekSaNena gUDhavRttyA dRSTavatya ityarthaH / ___ samAsaH-tanvyazca tAH latAH tanulatAH, tanulatAsu vinivezitAH vigrahAH yAbhistAH tanulatAvinivezitavigrahAH / bhramareSu saMkramitAH IkSaNAnAM vRttayaH yAsAM tAH bhramarasaMkramitekSaNavRttayaH / vanasya devatA: vanadevatAH / nayena nanditAH kosalAH yena sa nayananditakosalastaM nayananditakosalam / suSThu nayane yasya sa taM sunayanam / hindI- komala sUkSmalatAoM meM apane zarIra ko rakhanevAle tathA bhauroM meM netra ke vyApAra ko saMkramita karanevAle, (arthAt latArUpI zarIravAle aura bhauroM ke netra se dekhane vAle ), vana ke devatAoM ne sundara netra vAle aura nIti dharma se prajA ko Anandita yA samRddhizAlI banAne vAle rAjA dazaratha ko mArga calate hue dekhA / arthAt acche rAjA ko vana devatAoM ne bhI chipakara dekhA // 52 // zvagaNivAgurikaiH prathamAsthitaM vyapagatAnaladasyu viveza saH / sthiraturaMgamabhUmi nipAnavanmRgavayogavayopacitaM vanam / / 53 // saMjI0-zvagaraNIti / sa dazarathaH / zunAM gaNaH sa eSAmastIti zvagaNinaH zvagrAhiNaH / 'taiH / vAgurA mRgabandhanarajjuH / 'vAgurA mRgabandhanI' ityamaraH / tayA carantIti vAgurikA jAlikAH / 'carati' (pA. 4 / 4 / 8 ) iti ThakpratyayaH / 'dvau vAgarikajAlikau' ityamaraH / taizca prathamamAsthitamadhiSThitam / vyapagatA analA dAvAgnayo dasyavastaskarAzca yasmAttathoktam / 'dasyutaskaramoSakAH' ityamaraH / 'kArayedvanavizodhanamAdau mAturantikamapi pravivikSuH / AptazastryanugataH pravizedvA saMkaTe ca gahane ca na tiSThat / / ' iti kAmandakaH / sthirA dRDhA paGkAdirahitA turaMgamayogyA bhUmiryasya tat / nipAnavadAhAvayuktam / 'pAhAvastu nipAnaM syAdupa
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 raghuvaMzamahAkAvye kUpajalAzaye' ityamaraH / mRgehaeNriNAdibhirvayobhiH pakSibhirgavayairgosadRzairaraNyapazuvizeSazropacitaM samRddhaM vanaM viveza praviSTavAn // 53 // anvayaH-saH zvagaNivAgurikaiH prathamAsthitam vyapagatAnaladasyu sthiraturaMgamabhUmi nipAnavanmRgavayogavayopacitaM vanaM viveza / vyAkhyA-saH rAjA dazarathaH zunA-kukkurANAM gaNaH = samUhaH eSAmastIti zvagaNinaH / avAgurate iti vAgurA ( bhAgurimate akAralopaH ) vAgurayA= mRgabandhanyA carantIti vAgurikAH / zvagaNinazca vAgurikAzca zvagaNivAgurikAstaiH zvagaNivAgurikaH prathama-pUrvam Asthitam adhiSThitamAkrAntamityarthaH, iti prathamAsthitam / vizeSeNa apagatA:-naSTAH-apasAritAH analA:-dAvAgnayaH dasyavaH-caurAzca yasmAt tat vyapagatAnaladasyu, sthirA-dRDhA-kardamAdirahitA turaMgamasya-azvasya yogyA-bhUmiH sthAnaM yatra tat sthiraturaMgamabhUmi= azvagamanayogyasthAnamityarthaH / niyataM pibanti jalaM mRgAdayo yatra tat nipAnaM, nipAnamasti yatra tat nipAnavat-AvAhayuktam kUpasamIpe jalAzayavadityarthaH / mRgAH-hariNAH vayAMsi pakSiNaH gavayAH gosadRzAH pAraNyapazavazcaiteSAM dvandvaH mRgvyogvyaaH| mRgavayogavayaiH upacitaM = samRddhaM-pUrNam iti mRgavayogavayopacitam, vanam araNyaM viveza praviSTavAn / / samAsaH-zunAM gaNaH zvagaNaH zvagaNaH asti yeSAM te zvagaNinaH zvagaNinazca vAgurikAzca zvagariNavAgurikAstaiH zvagaNivAgurikaH / vyapagatAH analAH darayavazca yasmAt tat vyapagatAnaladasyu tat / turaMgamAnAM yogyA turaMgamayogyA cAsau bhUmiH, turaMgamabhUmiH ( zAkapArthivAditvAt yogyapadasya lopaH ) sthirA turaMgamabhUmiH yasya tat sthiraturaMgamabhUmi / mRgAzca vayAMsi ca gavayAzcetyeSAM dvandvaH mRgavayogavayAstaiH upacitamiti mRgavayogavayopacitam, tat / hindI-rAjA dazaratha, mRgoM, pakSiyoM tathA jaMgalI gAyoM se paripUrNa usa vana meM praviSTa ho gaye, jisameM zikArI kutte aura jAla ko lekara calane vAle sevaka pahale hI pahu~ca gaye the, aura usa vana se agni tathA coroM kA bhaya dUra kara diyA gayA thA, tathA vahAM kI bhUmi pakkI ata eva ghor3oM ke calane yogya evaM pIne ke jala se bhare tAla vAlI thii||53||
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 212 . atha nabhasya iva tridazAyudhaM kanakapiGgataDidguNasaMyutam / dhanuradhijyamanAdhirupAdade naravaro ravaroSitakesarI / / 5 / / saMjI0 -atheti / athAnAdhirmanovyathArahito naravaro narazreSThaH / raveNa dhanuSTaGkAreNa roSitAH kesariNaH siMhA yena sa raajaa| kanakamiva piGgaH pizaGgo yastaDideva guNo maurvI tena saMyutaM tridazAyudhamindracApaM nabhasyo bhAdrapadamAsa iva / 'syunabhasyaprauSThapadabhAdrabhAdrapadAH samAH' ityamaraH / adhijyamadhigatamaurvIkaM dhanurupAdade jagrAha // 54 // anvayaH-atha anAdhiH naravaraH ravaroSitakesarI kanakapiGgataDidguNasaMyutam tridazAyudham nabhasya iva adhijyaM dhanuH upAdade / vyAkhyA-pAdhIyate duHkhamaneneti AdhiH / nAsti prAdhiH manovyathA yasya saH anAdhiH / nareSu-puruSeSu varaH zreSThaH iti naravaraH / kesarAH skandhabAlAH santyasyAsau kesarI, raveNa-dhanuSTaMkAreNa roSitAHkopitAH kesariNaH siMhAH yena sa ravaroSitakesarI, rAjA dazarathaH kanakam-suvarNamiva piMga:-pizaMgaH piMgalavarNaH yastaDit-vidyudeva guNaH maurvI iti kanakapiMgataDidguNaH, tena saMyutaM saMyuktaM baddhamityarthaH / tron tApAn dizatIti tridazaH / tridazasya-indrasya Ayudha= dhanuriti tat tridazAyudham nabhAH abhramasyAstIti nabhasyaH bhAdrapadamAsa iva-yathA jyAm=maurvIm . adhigatam Aropitamiti adhijyam = AropitamaurvIkam dhanuH= cApam upAdade-jagrAha-svIcakAretyarthaH / / samAsaH-na vidyate Aviryasya so'nAdhiH / nareSu varaH naravaraH / raveNa roSitAH kesariNaH yena sa ravaroSitakesarI / kanakamiva piGgaH yastaDideva guNastena saMyutamiti kanakapiMgataDidguraNasaMyutam, tat / tisraH dazAH yasya sa tridazaH, tridazasya AyudhaM tridazAyudham, tat / hindI-mAnasika pIr3A se rahita puruSoM meM zreSTha, tathA apane dhanuSa kI TaMkAra se siMhoM ko krodhita karane vAle, dazaratha ne DorI car3he dhanuSa ko sambhAla liyA, usa samaya rAjA aise laga rahe the, mAno sone ke raMga kI pIlI bijalI. rUpI DorI se yukta indra dhanuSa ko dhAraNa kiye bhAdrapada mAsa ho // 54 //
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 raghuvaMzamahAkAvye tamya stanapraNayibhirmuhureNazAva AhanyamAnahariNIgamanaM purastAt / AvirbabhUva kuzagarbhamukhaM mRgANAM yUthaM tadagrasaragavitakRSNasAram // 55 // saMjI0-tasyeti / stanapraNayibhiH stanapAyibhireNazAvaihariNazizubhiH / 'pRthukaH zAvakaH zizaH' ityamaraH / vyAhanyamAnaM tadvatsalatayA tadgamanAnusAreNa muhurmuhuH pratiSidhyamAnaM hariNInAM gamanaM gatiryasya tat / kuzA garbhe yeSAM tAni mukhAni yasya tat kuzagarbhamukham / tasya yuthasyAgrasaraH puraHsaro garvito dRptazca kRSNasAro yasya tat / mRgANAM yUthaM kulam / 'sajAtIyaH kulaM yUthaM tirazcAM punapuMsakam' ityamaraH, tasya dazarathasya purastAdagra AvirbabhUva / vasantatilakA vRttam // 55 // anvayaH--stanapraNayibhiH eNazAvaiH vyAhanyamAnahariNIgamanaM kuzagarbhamukhaM tadagrasaragavitakRSNasAram mRgANAM yUthaM tasya purastAt AvirbabhUva / ___ vyAkhyA-staneSu praNayaH stanapraNayaH stanAnAM praNayaH stanapraNaya iti vaa| stanapraNayo'sti yeSAM te stanapraNayinastaiH stanapraNayibhiH stanandhayaH eNAnAM= hariNAnAM zAvakAH zizavastaiH eNazAvakaH, vizeSeNa prAsamantAt hanyate / yat tat vyAhanyamAnaM bhUyo bhUyaH pratiSidhyamAnaM hariNInAM mRgINAM gamanaM gatiryasya tat vyAhanyamAnahariNIgamanam / kuzAH=darbhAH garbha madhye yeSAM tAni kuzagarbhANi, kuzagarbhANi mukhAni prAnanAni yasya tat kuzagarbhamukham / kRSNena sAraH zabalaH iti kRSNasAraH / agre saratIti agrasaraH garvaH saMjAto'syagarvitaH / tasya- yUthasya agrasara:=puraHsaraH iti tadagrasaraH, tadagrasarazvAsau garvitaH= dRptazca kRSNasAraH mRgavizeSo yasya tat tadagrasaragarvitakRSNasAram, mRgAraNAM-hariNAnAM yathaM kulam tasya- dazarathasya rAjJaH purastAt agre AvirbabhUva-prAdurbabhUva / mamasaH-stanAnAM praNayaH stanapraNayaH, stanapraNayo'sti yeSAM te stanapraNayinastaiH stanapraNayibhiH / eNAnAM zAvAstai : eNazAvaiH / vyAhanyamAnaM hariNInAM gamanaM yasya tat vyAhanyamAnahariNIgamanam / kuzAH garbhe yeSAM tAni, kuzagarbhAriNa kuzagarbhANi mukhAni yasya tat kuzagarbhamukham / tasya' agrasaraH garvitazca kRSNasAro yasya tat tadagrasaragarvitakRSNasAram /
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 265 hindI-stanoM kA pAna karane vAle ( dUdhamuhe ) mRgoM ke baccoM ke dvArA bAra-bAra hariNiyoM kA gamana roka diyA gayA hai jisameM, aura jisake mukhoM meM kuza bharI hai, tathA jisa muNDa ke Age-Age garvIlA kAlA mRga cala rahA hai, aisA mRgoM kA muNDa rAjA dazaratha ke sAmane pragaTa huaa| baccoM ke prema ke kAraNa bIca-bIca meM hariNI rukakara dUdha pilAne ke kAraNa ruka jAtI haiM ataH mRgasamUha bhI premavaza ruka jAtA hai // 55 // tatprArthitaM javanavAjigatena rAjJA tUNImukhoddhRtazareNa vizIrNapaGkti / zyAmIcakAra vanamAkuladRSTipAtai AteritotpaladalaprakarairivAH // 56 // saMjI0-taditi / javano javazIlaH 'jucaMkramya'-(pA. 3 / 2 / 150) ityAdinA yucpratyayaH / 'tarasvI tvarito vegI prajavI javano javaH' ityamaraH / taM vAjinamazvaM gatenArUDhena / tUNISudhiH / 'bahAdibhyazca' (pA. 4 / 1 / 45) iti striyAM GIS / tasyA mukhAdvivarAduddhRtazareNa rAjJA prArthitamabhiyAtam / 'yAcyAyAmabhiyAne ca prArthanA kathyate budhaiH' iti keshvH| ata eva vizIrNA paktiH saMghobhAvo yasya tat / mRgayartha kartR ArbhayAdazrusiktairAkulA bhayacakitA ye dRSTipAtAstaiH / vAteritotpaladalaprakaraiH pavanakampitendIvaradalavRndairiva / vanaM zyAmIcakAra // 56 // anvayaH-javanavAjigatena tUNImukhoddhRtazareNa rAjJA prArthitam, "ata evaM" vizIrNapaGakti tat prAH zrAkuladRSTipAtaiH vAteritotpaladalaprakaraiH iva vanaM zyAmIcakAra / vyAkhyA--avazyaM vati = gacchatIti vAjI, yadvA vAjAH-pakSAH abhUvan asyAsI vaajii| javanaM- vegavantaM vAjinaM - ghoTakam azvaM gataH = ArUDhaH iti javanavAjigatastena javanavAjigatena, tUNyAH-tUNIrasya-zarAdhArasyetyarthaH mukhaM vivaramiti tUraNImukhaM tasmAt uddhRtAH-niSkAsitAH zarAH- bANAH yena saH tena tUNImukhoddhRtazareNa rAjJA- dazarathena prArthitam abhiyAtam "yAcyAyAmabhiyAne ca
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 raghuvaMzamahAkAvye prArthanA kathyate budhairi"ti vizvakoSaH / ata eva vizIrNA=vichinnA=itastataHparigatetyarthaH paMktiH saMghIbhAvaH-samUhIbhavanaM yasya tat vizIrNapaMkti tat-mRgayUtham kartRpadamidam / pArdai:-klinnaH bhyaadityrthH| dRSTInAM netrANAM pAtA:-patanAni prakSepA ityarthaH / iti dRSTipAtAH, AkulAH cakitAH ye dRSTipAtAstaiH AkuladRSTipAtaH bhayena cakitairityarthaH utpalAnAm-indIvarANAM-nIlakamalAnAmityarthaH dalAni-patrANi iti utpaladalAni teSAM prakarA:-samUhAH, iti utpaladalaprakarAH vAtena-pavanena IritAH kampitAH ye utpaladalaprakarAstaiH vAteritotpaladalaprakaraiH, ivavyathA vanam araNyaM zyAmIcakAra-kRSNIkRtavat / samAsaH--javanazcAsau vAjI javanavAjI, javanavAjinaM gatastena javanavAjigatena / tUNyAH mukha tUNImukhaM, tUNImukhAt uddhRtaH zaro yena sa tena tUNImukhodhRtazareNa / vizIrNA paMktiH yasya tat vishiirnnpNkti| AkulAH ye dRSTipAtAstaiH AkuladRSTipAtaiH / utpalAnAM dalAni, utpaladalAni teSAM prakarAH, iti utpaladalaprakarAH, vAtena IritAH ye utpaladalaprakArAstaiH baateritotpldlprkraiH|| hindI-apane tIvragAmI ghor3e para car3he hue, tathA tarakaza se bANa ko nikAlakara rAjA ne jyoMhI usa muNDa kA pIchA kiyA, to titara-bitara hae usa mRgajhuNDa ne bhaya ke kAraNa A~suoM se bhIgI tathA ghabarAI huI apanI caMcala A~khoM se usa vana ko aisA zyAma ( kAlA ) kara diyA, mAnoM vAyu ke jhokoM se kampAye nIle kamaloM kI paMkhur3iyoM se bharA ho // 56 // lakSyIkRtasya hariNasya hariprabhAvaH prakSya sthitAM sahacarIM vyavadhAya deham / . pAkarNakRSTamapi kAmitayA sa dhanvI ____ bANaM kRpAmRdumanAH pratisaMjahAraM // 57 // saMjI0-lakSyIkRteti / haririndro viSNurvA tasyeva prabhAvaH sAmarthya yasya sa tathoktaH / dhanvI dhanuSmAn sa nRpaH / lakSyIkRtasya veddhamiSTasya hariNasya svapreyaso dehaM vyavadhAyAnurAgAdantardhAya sthitAm / saha caratIti shcrii| pacAdiSu carateSTitkaraNAnDIp / yathAha vAmanaH-'anucarIti careSTittvAt' iti / tAM sahacarI
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH hariNI prekSya kAmitayA svayaM kAmukatvAt / kRpAmRdumanAH karuNArdracittaH san / AkarNakRSTamapi / duSpratisaMharamapItyarthaH / bANaM pratisaMjahAra / naipuNyAdityarthaH / naipuNyaM tu 'dhanvI' ityanena gamyate // 57 // anvayaH-hariprabhAvaH dhanvI saH lakSyIkRtasya hariNasya dehaM vyavadhAya sthitAM sahacarI prekSya kAmitayA kRpAmRdumanAH san zrAkarNakRSTam api bANaM pratisaMjahAra / / vyAkhyA-hareH indrasya viSNorvA iva-yathA prabhAvaH sAmarthya yasya sa hariprabhAvaH dhanvI dhanuraH saH-rAjA dazarathaH na lakSyaH alakSyaH alakSyaH lakSyaH saMpadyamAnaH kRtaH lakSyIkRtaH tasya lakSyIkRtasya veddhamiSTasya hariNasya = mRgasya svapriyasya deha-zarIraM vyavadhAya-antardhAya sthitAM vartamAnAm saha caratIti sahacarI tAM sahacarI-hariNI prekSya avalokya bhUyAn kAmo'syAstIti kAmI, tasya bhAvastattA kAmitA tayA kAmitayA svayaM kAmukatvAt , kRpayA karuNayA mRdu-komalaM manaH cittaM yasya sa kRpAmRdumanAH san karNamabhivyApyeti karaNam. AkarNam AzrotraM kRSTaM saMdhAnitamiti AkarNakRSTam api duSpratisaMharamapItyarthaH bANaM-zaraM pratisaMjahAra-pratisaMhRtavAn , naipunnyaadityrthH| samAsaH-hareH iva prabhAvo yasya sa hariprabhAvaH / prAkaNaM kRSTa AkarNakRSTaH, tam / kRpayA mRdu manaH yasya saH kRpaamRdumnaaH| hindI-indra athavA viSNa ke samAna zaktizAlI dhanurdhara rAjA dazaratha ne apane mArane ke liye lakSya banAye gaye mRga ke zarIra ko bhAr3a meM karake khar3I huI, usa mRga kI priyA mRgI ko dekhakara, svayaM bhI premI hone ke kAraNa, dayA se Ardra mana hokara, ( kRpA se bharakara ) kAna taka khIMce hue bhI apane bANa ko utAra liyA / arthAt premikA ke dvArA premI kI rakSA karanA dekhakara svataH premI hone se rAjA ne usa mRga ke mArane kA vicAra chor3a diyA // 57 // tasyApareSvapi mRgeSu zarAnmumukSoH karNAntametya bibhide nibiDo'pi muSTiH / trAsAtimAtraca TulaiH smarataH sunetraiH prauDhapriyAnayanavibhramaceSTitAni // 58 //
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0-tasyeti / trAsAdbhayAdatimAtracaTulairatyantacaJcalaiH sunetraH prauDhapriyAnayanavibhramaceSTitAni pragalbhakAntAvilocanavilAsavyApArAnsAdRzyAtsmarataH / apare. dhvapi mRgeSu zarAnmumukSormoktumicchostasya nRpasya nibiDo dRDho'pi muSTiH karNAntametya prApya bibhide| svayameva bhidyate sma / bhideH karmakartari litt| kAminastasya priyAvibhramasmRtijanitakRpAtirekAnmuSTibhedaH, na tvanaipuNyAditi tAtparyArthaH // 58 // anvayaH-trAsAtimAtracaTulaiH sunetraiH prauDhapriyAnayanavibhramaceSTitAni smarataH apareSu mRgeSu zarAn mumukSoH tasya nibiDaH api muSTiH karNAntam etya bibhide| vyAkhyA-trAsAt-bhayAt atimAtram - atyantaM caTralAni caJcalAni taiH trAsAtimAtracaTulaiH, su-zobhanAni ca tAni netrANi-nayanAni taiH sunetraH / prauDhAH-pragalbhAzca tAH priyAH kAntAH, svastriya ityarthaH, iti prauddhpriyaaH| prauDhapriyANAM nayanAni-netrANi, teSAM vibhramAH = vilAsAH, prauDhapriyAnayanavibhramAsteSAM ceSTitAni-vyApArAn , iti prauDhapriyAnayanavibhramaceSTitAni / smarataH smaraNaM kurvataH hariNInAM netravilAsAnAM vyApArAn vilokya rAjJaH svapriyANAM nayanavibhramaceSTAnAM smaraNaM jAtamityarthaH / apareSu anyeSu mRgeSu= hariNeSu zarAn bANAn moktumicchati iti mumukSustasya mumukSoH moktumicchoH tasya -rAjJo dazarathasya nibiDaH-dRDhaH api muSTiH-muSTibandhaH / atati antati vA antaH karNasya-zrotrasya antaH nikaTamiti karNAntastaM karNAntam-zrotraprAntam etya prApya bibhide-bhidyate sma / svapriyAvibhramasya smaraNena dazarathasya hRdayaM karuNA saMjAtaM tena muSTibandhasya svayaM bheda ityarthaH / samAsaH-trAsAt atimAtraM caTulAnIti trAsAtimAtracaTulAni taiH traasaatimaatrcttulaiH| zobhAni netrANi sunayanAni taiH sunetraH / prauDhAzca tAH priyAH prauDhapriyAstAsAM nayanAni teSAM vibhramAsteSAM ceSTitAni, tAni prauDhapriyAnayanavibhramaceSTitAni / karNasyAntastaM karNAntam / hindI-bhaya se vyAkula ( caMcala ) hariNiyoM kI sundara A~khoM se (arthAt unheM dekhakara ) apanI pragalbha priyatamAoM ko smaraNa karane vAle, tathA dUsare mRgoM para bhI bANa chor3ane kI icchA karane vAle rAjA kI majabUta baMdhI huI muTaThI (cuTakI ) kAna taka prAkara svayaM khula gii| arthAt mRgoM kI caMcala Dare hue
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 296 netroM ko dekhakara rAjA ko apanI priyatamAoM kI tirachI citavana kA smaraNa ho pAyA, isase dayArdra hokara unhoMne mRga mAranA chor3a diyA // 5 // uttamthuSaH sapadi palvalapaGkamadhyA __namustAprarohakavalAvayavAnukANam / jagrAha sa drutavarAhakulamya mArga suvyaktamArdrapadapaGktibhirAyatAbhiH / / / / 59 / / saMjI0-uttasthuSa iti / sa nRpaH mustAprarohANAM mustAGakurANAM kavalA grAsAH teSAmavayavaH zramavivRtamukhabhraMzibhiH zakalaranukIraNaM vyAptam / AyatAbhirdIrghAbhirApadapaGktibhiH suvyaktam / sapadi palvalapaGkamadhyAduttasthuSa utthitasya drutavarAhakulasya palAyitavarAhayUthasya mArga jagrAhAnusasAra / / 59 // anvayaH--saH mustAprarohakavalAvayavAnukIrNam AyatAbhiH AdrapadapaMktibhiH suvyaktam sapadi palvalapaMkamadhyAt uttasthuSaH dutavarAhakulasya mArga jagrAha / vyAkhyA-saH rAjA dazadathaH, mustayatIti mustA, mustAyAH kuruvindasya prarohAH= aMkurA iti mustAprarohAsteSAM kavalA: grAsAH, teSAm avayavAH zakalAni =khaNDAni iti mustAprarohakavalAvayavAstaiH anukIrNaH vyAptastaM mustAprarohakavalAvayavAnukIrNam / AyatAbhiH-dIrghAbhiH, padAnA=caraNAnAM paMktayaH zreNyaH, iti padapaMktayaH / ArdrAH klinnAzca tAH padapaMktayastAbhiH ArdrapadapaMktibhiH suvyaktaM suspaSTaM sapadi = tatkSaNe palvalasya =alpajalAzayasya paMkaH = kardamastasya madhyaH = abhyantaraM tasmAt palvalapaMkamadhyAt / uttasthuSaH utthitasya-nirgatasyetyarthaH varaM zreSTham AghnantIti varAhAH / varAhANAM-sUkarANAM kulaM-samUhaH iti varAhakulam, drutaM-palAyiJca tat varAhakulamiti drutavarAhakulaM tasya drutavarAhakulasya mArga= panthAnaM jagrAha-anujagAma / samAsaH-palvalasya paMka: palvalapaMkastasya madhyastasmAt palvalapaMkamadhyAt / mustAnAM prarohAsteSAM * kavalAsteSAmavayavAstaiH anukIrNastam mustAprarohakavalAvayavAnukIrNam / varAhANAM kulamiti varAhakulam drutaM ca tat varAhakulamiti drutavarAhakulam, tasya drutavarAhakulasya / padAnAM paMktayaH padapaMktayaH pAzca tAH padapaMktayastAbhiH ArdrapadapaMktibhiH /
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 raghuvaMzamahAkAvye hindI-rAjA dazaratha ne choTe choTe talAboM se nikalakara bhAgate hue suaroM ke muNDa ke usa mArga kA anusaraNa kiyA, jo ki tAje hare mothe ke grAsoM ke muTThoM se bharA thA ( arthAt bhAgane ke kAraNa thakAvaTa se suaroM ke mukha khula gaye, aura una se AdhA khAyA mothA nikalakara rAste meM girA thA) aura lambI tathA kIcar3a meM sane pairoM kI pAMta se (padacihna se) sApha jAna par3a rahA thA // 59 // taM vAhanAdavanatottarakAyamoSa dvidhyantabhuddhRtasaTAH pratihantumISuH / nAtmAnamasya vividuH sahasA varAhA vRkSeSu viddhamiSubhirjadhanAzrayeSu // 60 // saMjI0-tamiti / varAhAH / vAhanAdazvAdISadavanatottarakAyaM kiMcidAnatapUrvakAyaM vidhyantaM taM nRpam / uddhRtasaTA UrdhvakesarAH santaH / 'saTA jaTAkesarayoH' iti kezavaH / pratihantumISuH pratihatumacchan / asya nRpasyeSubhiH sahasA jaghanAnAmAzrayeSvavaSTambheSu vRkSeSu viddhamAtmAnaM na vividuH / etena varAhANAM mana svatvaM nRpasya hastalAghavaM coktam // 60 // anvayaH-varAhAH vAhanAt ISat avanatottarakAyam vidhyantaM tam, uddhRtasaTAH santaH pratihantum ISuH, asya iSubhiH sahasA jaghanAzrayeSu vRkSeSu viddham prAtmAnaM na vividuH / vyAkhyA-varAhAH vanasUkarAH vAhanAt azvAt ISat kiMcit coyate'nAdibhiH iti kAyaH / uttarazcAsau kAyaH uttarakAyaH / avanata:=pAnataH uttarakAyaH pUrvadeho yasya sa tam avanatottarakAyam vidhyantaM praharantaM taM= dazarathaM uddhRtAH Urdhva nItAH saTAH= jaTAH yaiste uddhRtajaTAH santaH pratihantuM-pratiprahAraM kartum ISu:- aicchan , asya-rAjJaH iSubhiH=bANaiH sahasA= jhaTiti, jaghanAnAM kAyAgrabhAgAnAm prAzrayAH- avaSTambhArateSu jaghanAzrayeSu vRkSeSu-pAdapeSu vidhyate sma viddham / viddhaM vedhitaM- chidritam prAtmAnaM svaM na= nahi vividuH jAnanti sma / etena sUkarANAM dhairya dazarathasya ca hastakauzalaM ca drshitmiti|
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 301 samAsaH-uttarazca tat kAyamiti uttarakAyam, avanatam uttarakAyaM yasya sa tam avanatottarakAyam / uddhRtAH saTAH yaste uddhRtsttaaH| jaghanAnAm AzrayAsteSu jaghanAzrayeSu / hindI--ghor3e para se ( ghor3e para baiThe hue hI ) jarA garadana ko mukAe huve tathA mArane vAle rAjA ko apanI garadana ke bAloM ko jaise hI pratighAta ( ulTA mArane ) karane kI icchA kI tabhI rAjA ke bANoM se ve sahasA per3a ke avalambana bhUta vRkSoM meM bIndhe gaye, apane ko na jAna sake // 60 // tenAbhighAtarabhasasya vikRSya patrI vanyasya netravivare mahiSasya muktaH / nirbhidya vigrahamazoNitaliptapuGkha staM pAtayAM prathamamAsa papAta pazcAt // 61 // saMjI0-teneti / abhighAte rabhasa autsukyaM yasya tasya / abhihantumudyatasyetyarthaH / vanyasya vane bhavasya mahiSasya netravivare netramadhye tena nRpeNa vikRSyAkRSya muktaH patrI zaro vigrahaM mahiSadehaM nirbhidya vidArya / zoNitalipto na bhavatItyazoNitaliptaH puGkho yasya sa tathoktaH san / taM mahiSaM prathamaM pAtayAmAsa / svayaM pazcAtpapAta / 'kRJcAnuprayujyate liTi' (pA. 3 / 1 / 40 ) ityatrAnuzabdasya vyavahitaviparyastaprayoganivRttyarthatvAt 'pAtayAM prathamamAsa' ityapaprayoga iti pANinIyAH / yathAha vArtikakAraH-'viparyAsanivRttyathaM vyavahitanivRttyarthaM ca' iti // 61 // anvayaH-abhighAtarabhasasya vanyasya mahiSasya netravivare tena vikRSya muktaH patrI vigrahaM nirbhidya azoNitaliptapuMkhaH san taM prathamaM pAtayAmAsa svayaM pazcAt papAta / vyAkhyA-abhighAte-pratighAte rabhasaH utsukatA yasya sa tasya abhighAtarabhasasya abhihantuM tatparasyetyarthaH / vane bhavaH vanyastasya vanyasya AraNyakasya maMhate vardhate iti mahiSastasya mahiSasya-saribhasya netrasya= cakSuSaH vivaraM-chidraM tasmin netravivare tena rAjA dazarathena vikRSya-AkRSya
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 raghuvaMzamahAkAvye muktaH tyaktaH patrANi-pakSAH santyasyAsau patrIbANAH vividhaM sukhAdi gRhNAtIti vividhairvyAdhibhirvA gRhyate vigrahastaM vigrahaM-mahiSasya zarIraM nirbhidya-vidArya zoNitena-rudhireNa liptaH zoNitaliptaH, zoNitalipto na bhavatIti azoNitaliptaH / azoNitaliptaH-rudhireNAsaMspRSTaH puMkhaH mUlapradezaH, yasya saH azoNitaliptapuMkhaH san taM-mahiSaM prathamaM pUrva pAtayAmAsa-pAtitavAn svayaM-zaraH pazcAt bhUmau ptitH| ___ samAyaH-abhighAte rabhaso yasya sa tasya abhighAtarabhasasya / netrasya vivaraM tasmin netrvivre| zoNitena liptaH zogitaliptaH, na zoNitaliptaH azoNitaliptaH azoNitaliptaH puGakho yasya saH ashorinntliptpuNkhH| hindI-sAmane se mArane ko taiyAra ( rAjA para jhapaTane ko ) jaMgalI bhaiMse kI AMkha meM usa rAjA ne aisA bANa mArA ki vaha bANa bhaiMse ke zarIra ko vIndhakara svayaM jarA bhI khana se sane vinA pahale bhaiMse ko jamIna meM girA diyA aura pIche vaha bANa bhI jamIna meM girA / isase bANa calAne meM rAjA kI caturatA zIghratA jJAta hotI hai // 61 // prAyo viSANaparimokSalaghUttamAGgA nkhagAMzcakAra nRpatinizitaiH kSurapraiH / zRGga sa hamavinayAdhikRtaH pareSA___matyucchritaM na mamRSe na tu dIrghamAyuH // 62 // saMjI0-prAya iti / nRpatinizitaiH kSurapraiH zaravizeSaiH khaGgAn khaGgAkhyAnmRgAn / 'gaNDake khaGgakhaGginau' ityamaraH / prAyo bAhulyena viSANaparimokSaNa zaGgabhaGgena laghUnyagurUNyuttamAGgAni zirAMsi yeSAM tAMzcakAra / na tvavadhIdi. tyarthaH / kutaH ? dRptavinayAdhikRto duSTanigrahaniyuktaH sa rAjA pareSAM pratikUlAnAmatyucchritamunnataM zRGgaM viSANaM prAdhAnyaM ca / 'zRGga prAdhAnyasAnvoca' ityamaraH / na mamRSe na sehe / dorghamAyurjIvitakAlam / 'AyurjIvitakAlo nA' ityamaraH / na mamRSe iti na / kiMtu mamRSa evetyarthaH / / 62 / / anvayaH-nRpatiH nizitaiH kSurapraiH khaDgAn prAyaH viSANaparimokSalaghUttamA
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ javamaH sargaH 303 DAn cakAra, "yataH' dRptavinayAdhikRtaH saH pareSAm atyucchritaM zRMgaM na mamRSe, dIrgham AyuH na mamRSe iti n| vyAkhyA-nan janAn pAti-rakSatIti nRpatiH rAjA nizitaiH= jeMjitaH, tIkSNIkRtaiH ityarthaH, kSurANi prAntIti kSuraprAstaiH kSurapraiH bANavizeSaH khaDgAn khaGgAkhyamRgavizeSAn prAyaH- bAhulyena viSAraNAnAM = zRMgANAM parimokSaH=bhaMgaH kartanamityarthaH iti viSANaparimokSastena laghUni-aguruNi uttamAMgAni =zirAMsi yeSAM te tAn viSANaparimokSalaghUttamAMgAn cakArakRtavAn natu jaghAnetyarthaH / yataH dRptAnAM garvitAnAm uddaNDAnAmityarthaH vinayaH= zikSaNaM tasmin adhikRtaH niyuktaH iti dRptavinayAdhikRtaH saH rAjA dazarathaH pareSAM pratikUlAnAM zatrUNAmityarthaH atyucchritam-unnataM zRNAtIti zRMgam-viSANaM= prabhutvaJca na mamaSe-na sehe tu-kintu dIrgham Ayatam aAyuH - jIvitakAlaM na mamRSe iti na, kintu mamRSe eveti / ___samAsaH-viSANAnAM parimokSastena laghUni uttamAMgAni yeSAM te tAn viSANaparimokSalaghUttamAMgAn / dRptAnAM vinayaH dRptavinayastatra adhikRta iti dRptvinyaadhikRtH| hindI-rAjA ne paine (dhAradAra ) ardhacandrAkAra bANoM se gaiNDoM ko ( yA bArahasIMgoM ko ) sIMgoM ke kATane se halake ziravAle kara diyaa| arthAt sIMga kATakara zira kA bhAra dUra kara diyaa| kyoMki duSToM ko daNDa dene meM lagAyA hamA vaha rAjA, zatruoM ke unnata zira aura prabhutva ko hI sahana nahIM kara sakA, na ki unake jIvana ko, use to vaha avazya hI saha letA thA // 62 // vyAghrAnabhIrabhimukhotpatitAnguhAbhyaH phullAsanAviTapAniva vAyurugNAn / zikSAvizeSalaghuhastatayA nimeSA __ tUNIcakAra zarapUritavaktragndhrAn // 63 / / maMjI0-vyAghrAniti / abhInirbhIkaH sa dhanvI guhAbhyo'bhimukhamutpatitAn / vAyunA rugNAnbhagnAn / phullA vikasitAH / 'anupasargAtphullakSIbakRzollAghAH'
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 raghuvaMzamahAkAvye (pA. 3 / 2 / 55 ) iti niSThAtakArasya latvanipAtaH / ye'sanasya sarjavRkSasya / 'sarjakAsanabandhUkapuSpapriyakajIvakAH' ityamaraH / agraviTapAstAniva sthitAn / iSudhibhUtAnityarthaH / vyAghrANAM citrarUpatvAdupamAne 'phulla'vizeSaNam / zaraiH pUritAni vaktrarandhrANi yeSAM tAnvyAghrAn / zikSAvizeSeNAbhyAsAtizayena laghuhastatayA kSiprahastatayA nimeSAtUNIcakAra / tUNaM zaraiH pUritavAnityarthaH // 63 // anvayaH-abhIH saH guhAbhyaH abhimukhotpatitAn vAyurugNAn phullAsanApraviTapAn iva "sthitAn" zarapUritavaktrarandhrAn vyAghrAn zikSAvizeSalaghuhastatayA nimeSAt tUNIcakAra / vyAkhyA-nAsti bhIH yasya saH abhIH nirbhIkaH saH = rAjA gRhantIti guhAH kandarAstAbhyaH guhAmyaH abhimukhaM-sammukham utpatitAH AgatAstAn vAyunA pavanena rugNA: bhagnAstAn vAyurugNAn / asyati rujamiti saH asanaH= bandhUkapuSpA sarjakavRkSa ityarthaH / asanasya agraviTapA:-taruzAkhAH, iti asnaanvittpaaH| phullAH vikasitAH ye asanAnaviTapAH iti phullAsanAnaviTapAstAn phallAsanAnaviTapAn iva-yathA sthitAn / vaktrANAM randhrANi vaktrarandhrANi zaraiH= bANaiH pUritAni-bharitAni vaktrarandhrANi yeSAM te tAn zarapUritavaktrarandhrAn vizeSeNa AsamantAt jighrantIti vyAghrAstAn vyAghrAn-zArdUlAn zikSyate vidyAnayA sA shikssaa| zikSAyAH zikSaNasya vizeSaH-abhyAsAtizayaH iti zikSAvizeSastena laghuH = kSiprataraH capalaH hastaH = karo yasya saH zikSAvizeSalaghuhastastasya bhAvastattA tayA zikSAvizeSalaghuhastatayA nimeSAtkSaNAt na taNI atUNI, atUNIM tUNIM kRtavAn tUNIcakAra, vyAghrANAM mukhAni zaraiH pUritavAnityarthaH / vyAkhyA-na bhIryasya so'bhIH / abhimukhamutpatitAH abhimukhotpatitAstAn abhimukhotpatitAn / vAyunA rugNAstAn vAyurugNAn / asanasya agraviTapAH, asanAgraviTapAH phullAzca te asanAnaviTapAH iti phullAsanAnaviTapAstAn mullAsanApraviTapAn / zaraiH pUritAni vaktrANAM randhrANi yeSAM te tAn zarapUritavaktrarandhrAn / zikSAyAH vizeSaH zikSAvizeSastena laghuH hastaH yasya saH zikSAvizeSalaghuhastaH, tasya bhAvastattA tayA zikSAvizeSalaghuhastatayA / hindI-nirbhIka rAjA dazaratha ne, bANa calAne meM siddhahasta hone ke kAraNa
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sarga: apanI mAMda se nikalakara sAmane se jhapaTane vAle siMhoM ko unake mukha ke chidroM ko bANoM se bharakara kSaNabhara meM hI tarakaza banA diyA "aura ve siha aise laga rahe the" mAno vAyu ke calane se TUTe hue tathA khile sarjaka vRkSa kI zAkhAoM kI phunagiyAM haiM // 63 / / nirghAtoyauH kuJjalInAJjighAMsurvyAni?paiH kSAbhayAmAsa shiAn / nUnaM teSAmabhyasUyAparo'bhUvIryodane rAjazabdo mRgepa // 64|| saMjI0-nirghAteti / kuJjaSu lInAn / 'nikuJjakuJjau vA klobe latAdipihitodare' ityamaraH / siMhAjighAMsuhantumicchuH / nirghAto vyomotthita autpAtika: zabdavizeSaH / taduprai raudraiAnirghoSaiaurvIzabdaiH kSobhayAmAsa / atrotprekSateteSAM siMhAnAM saMbandhini vIryeNodana unnate mRgeSu viSaye yo rAjazabdastasminnabhyasUyAparo'bhUnnUnam / anyathA kathametAnanviSya nyAdityarthaH / 'mRgANAm' iti pAThe samAseguNo bhUtatvAt 'rAja'zabdena saMbandho durghaTaH / zAlinIvRttam-'zAlinyuktA matau tagau go'bdhilokaiH' iti lakSaNAt / / 64 / / anvayaH- kuJjalInAn siMhAn jighAMsuH nirghAtoda: jyAnidhoMSaiH kSobhayAmAsa teSAM vIryodane mRgeSu rAjazabde abhyasUya paraH abhUt nUnam / vyAkhyA-ko-pRthivyAm ajani, kuJjaH / kuJjaSu-nikuJjaSu lInAH= nibhRtaM sthitAstAn kuJjalInAn siJcantIti hiMsantIti vA siMhAstAn siMhAn= mRgendrAn hantumicchatIti jighAMsati, jighAMsatIti jighAMsuH = hantumicchaH "sa rAjA dazarathaH" nirghAtavat AkAzotthitotpAtikazabdavizeSavat udagrAH raudrAH taiH nirghAtodapraiH jyAyAH-mauAH-dhanurguNasya nirghoSAH = zabdAstaiH jyAni?SaiH kSobhayAmAsa paryAkulIkRtavAn / atrotprekSate teSAM siMhAnAM vIryeNa-parAkrameNa udanaH unnatastasmin vIryodane mRgepu-hariNeSu viSaye yaH rAjazabdastasmin rAjazabde-mRgarAja iti zabde, abhyasUyAyAm paraguNeSu doSAropaNe paraH= saMlagnaH ityabhyasUyAparaH abhUt-jAta iti nUnamiti utprekSayAm / anyathA cet kathaM siMhAn anviSya hanyAditi / ___ samAsaH-kuJjapu lInAH kuJjalInAstAn kuJjalInAn / nirghAtavat udagrA. staiH nirghaatodpraiH| jyAyAH nirghoSAstaiH jyAnirghoSaiH / abhyasUyAyAM paraH abhyasUyA.
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye paraH / vIryeNa udagrastasmin vIryodane / rAjA iti zabdaH rAjazabdastasmin rAjazabde / hindI-jhAr3iyoM meM chipakara baiThe hue siMhoM ko mArane ke icchuka rAjA ne bijalI kI kar3aka ke samAna bhayaMkara apane dhanuSa kI TaMkAra se unako bhar3akA diyaa| mAno siMhoM ke parAkrama se unnata ( UMcA ) magarAja-zabda meM rAjA ko IrSyA ho gaI thI // 6 // tAnhatvA gajakulabaddhatIvavairAnkAkutthaH kuTilanakhAgralagnamuktAn / AtmAnaM raNakRtakarmaNAM gajAnAmAnRNyaM gatamiva mArgaNaigmanna / / 5 / / saMjI0-tAniti / kAkutstho dazarathaH / gajakuleSu baddhaM tIvaM vairaM yastAn / kuTileSu nakhAgreSu lagnA muktA gajakumbhamauktikAni yeSAM tansihAnhatvA prAtmAnaM raNeSu kRtakarmaNAM kRtopakArANAM gajAnAmAnRNyamanRNatvaM mArgaNaiH shraiH| 'mArgaNo yAcake zare' iti vizvaH / gataM prAptavantamivAmasta mene // 65 // anvayaH-kAkutsthaH gajakulabaddhatIvavairAn kuTilanakhAgralagnamuktAn tAn hatvA, zrAtmAnaM raNakRtakarmaNAM gajAnAma AnRNyaM mArgaNaiH gatam iva amNst| vyAkhyA-kakut-vRSAMgaH / kakudi ( zreSThe ) tiSThatIti kakutsthaHkazcit raajaa| kakutsthasyApatyaM pumAn kAkutsthaH rAjA dazarathaH, gajAnAM hastinAM kulAni-samUhAsteSu bar3ha-kIlitaM tIvra gADham atizayitamityarthaH vairaM-vidvaSaH yaste tAn gajakulabaddhatIvavairAn, nakhAnA=kararuhANAm agrANi nakhA prANi, kuTilAni prAbhugnAni ca tAni nakhAgrANi iti kuTilanakhAgrANi teSu lagnAH saktAH muktAH gajakumbhamauktikAni yeSAM te tAn-kuTilanakhAnalagnamuktAn tAn-siMhAn hatvA-nihatya AtmAnaM svaM raNeSu-yuddheSu kRtAni vihitAni karmANi-upakArAH yaiste teSAM raNakRtakarmaNAM gajAnAM-hastinAM na RNaM yasyAsau anRNaH / anRraNasya bhAvaH kama vA pAnRNyaM-anRraNatvaM-RNarAhityaM mAgaNaiH zaraiH bANaiH gataM-prAptam iva-yathA amNst-mene| samAsaH- gajAnAM kulAni gajakulAni teSu baddhaM tIvaM vairaMyaiste tAn gajakUlabaddhatIvavairAn / kuTilAni ca tAni nakhAnAmagrANi iti kuTilanakhAgrANi teSu lagnAH muktA yaiste tAn kuTilanakhAgralagnamuktAn / raNeSu kRtAni karmANi yaiste teSAM raNakRtakarmaNAm /
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 307 hindI- kakutsthavaMzI dazarathane, hAthiyoM ke kulase jabaradasta vaira rakhane vAle, tathA jinake nokIle nakhoM ke agrabhAga meM gajakumbha ke motI lage haiM aise siMhoM ko mArakara mAno apane bANoM se una hAthiyoM ke RNa se apane ko mukta samajha liyA jina hAthiyoM ne yuddhasthala meM rAjA kA upakAra kiyA thA // 65 // camarAparitaH pravatitAzvaH kvacidAkarNavikRSTabhallavarSI / nRpatIniva tAnviyojya sadyaH mitacAlavyajanairjagAma zAntim // 66 // saMjI0-camarAniti / kvaciccamarAnparitaH / 'abhitaHparitaHsamayA( vA. 1442 ) ityAdinA dvitiiyaa| pravartitAzvaH pradhAvitAzvaH / AkarNavikRSTabhallAniSavizeSAnvarSatIti tathoktaH sa nRpaH / nRpatIniva tAMzcamarAnsitabAlavyajanaiH zubhracAmarairviyojya virayya sadyaH zAnti jagAma / zUrANAM parakIyamaizvaryamevAsahyam, na tu jIvitamiti bhAvaH / aupacchandasikaM vRttam // 66 // anvayaH--kvacit camarAn paritaH pravartitAzvaH aAkarNavikRSTabhallavarSI saH nRpatIn iva tAn sitabAlavyajanaiH viyojya sadyaH zAnti jagAma / vyAkhyA-kvacit-pradeze camarAn-mRgavizeSAn paritaH = sarvataH pravartitAH pradhAvitAH azvAH-turaMgAH yena sa pravartitAzvaH, AkarNa = karNamabhivyApya vikRSTAH= saMdhAnitA ityarthaH, ca te bhallAH bANavizeSA iti AkarNavikRSTabhallAstAn varSati prakSipatIti AkarNavikRSTabhallavarSI sa nRpaH, nRpatIn-bhUpAlAn iva = yathA tAn= camarAn bAlasya = camarIpucchastha vyajanAni-cAmarANi iti bAlavyajanAni, sitAni-zvetAni ca tAni bAlavyajanAni ca taiH sitabAlavyajanaiH-prakIrNakaiH viyojya-virahayya sadyaH = sapadi tatkSaNaM zAnti santoSaM jagAma = gataH / zUrAH parakIyamaizvaryaM na sahante jIvitaM tu sahyameva / / ___ samAsaH-pravartitAH azvAH yena sa pravartitAzvaH / AkarNaM vikRSTAzca te bhallAH aAkarNavikRSTabhallAstAn varSatIti AkavikRSTabhallavarSI / bAlasya vyajanAni bAlavyajanAni / bAlairvA nirmitAni vyajanAni bAlavyajandAni sitAni ca tAni bAlavyajanAni ca sitabAlavyajanAni, taiH sitabAlavyajanaiH / hindI----kisI sthAna meM camariyoM ( camarIgAyoM) ke cAroM ora ghor3e ko daur3AnevAle aura kAna taka khIMcakara bhAle kI noka vAle bANoM kI varSA karane
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 raghuvaMzamahAkAvye vAle rAjA dazaratha ne una camara-mRgoM ke zveta cAmaroM ko kATakara usI prakAra zAnti ko prApta kiyA jaise ki rAjAoM ko cavaroM se rahita karake sukha prApta kiyA hai / arthAt zUravIra rAjA dUsare ke chatra-cAmara ko hI sahana nahIM kara sakatA hai, jIvita rahane ko sahana kara sakatA hai // 66 // api turagasamIpAdutpatantaM mayUraM na sa rucirakalApaM bANalakSyIcakAra / sapadi gatamanaskazcitramAlyAnukIrNe tivigalitabandhe kezapAze priyAyAH // 67 / / saMjI.--apIti / sa nRpasturagasamIpAdutpatantamapi / suprahAramapItyarthaH / rucirakalApaM bhAsurabarham / mahyAmatizayena rautIti mayUro bhiiN| pRSodaraditvA. sAdhuH / taM citreNa mAlyenAnukINe ratau vigalitabandhe priyAyAH kezapAze sapadi gatamanaskaH prvRttcittH| 'uraHprabhRtibhyaH kapa' (pA. 114951) iti kappratyayaH / na bANalakSyokAra / na prajahAretyarthaH // 6 // anvayaH-saH turagasamIpAd utpatantam api rucirakalApam mayUra citramAlyAnukIrNe rativigalitabandhe priyAyAH kezapAze sapadi gatamanaskaH na bANalIcakAra / vyAkhyA-saH rAjA tureNa-tvarayA gacchatIti turagaH, turagasya azvasya samIpaM=sannikaTam-antikamiti turagasamIpaM tasmAt turagasamIpAt utpatantam = udgacchantam api ruciraH=bhAsuraH kalApaH = barhaH yasya sa taM rucirakalApam mayarambarhiNam citram-anekavidhaJca tanmAlyaM = mAlA, iti citramAlyaM tena anukIrNaH-vyAptastasmin citramAlyAnukINe ratau-surate vigalitaH truTitaH bandhaH= grathanaM yasya sa tasmin rativigalitabandhe priyAyAH svabhAryAyAH kezAnAM pAzaH kezapAzastasmin kezapAze-kacabandhe = zikhAyAmityarthaH sapadi-tatkSaNe mayarAvalokanasamaye ityarthaH gataM--pravRttaM manaH- cittaM yasya sa gatamanaskaH na-nahi bANAnAM lakSyaM bAraNalakSyaM, na bAraNalakSyamiti abAgalakSyam, abANa lakSyaM bAgalakSya kRtavAn iti bANalakSyIcakAra = prahAraM kRtavAn /
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH samAsaH--turagasya samIpaM tasmAt turagasamopAt / ruciraH kalApo yasya sa rucirakalApastaM rucirakalApam / citraiH mAlyaiH anukIrNaH citramAlyAnukIrNastasmin citramAlyAnukoNa / ratau vigalitaH bandho yasya sa tasmin rativigalitabandhe / kezAnAM pAzaH tasmin kezapAze / gataM manaH yasya sa gatamanaskaH / hindI-usa rAjA dazaratha ne, ghor3e ke pAsa se phar3aphar3Akara ur3ate hue bhI,, tathA camakIle sundara paMkhavAle mora ko apane bANa kA lakSya nahIM kiyA "kyoMki" nAnA raMga biraMge puSpoM kI mAlAoM se guthe hue apanI priyAoM ke jUr3e meM unakA mana turanta calA gayA thaa| arthAt priyA ke jUr3e kA smaraNa ho jAne se usa jUr3e ke samAna sundara paMkha vAle moroM ko nahIM mArA // 67 // tamya karkazavihArasaMbhavaM svedamAnanavilagnajAlakam / AcacAma satapArazIkaro bhinna pallavapuTa! vanAnilaH / / 68 / / tasyeti / karkazavihArAdativyAyAmAtsaMbhavo yasya tam / prAnane vilagnajAlakaM baddhakadambakaM tasya nRpasya svedam / satuSArazIkaraH zizirAmbukaraNasahitaH / bhinnA nirdalitAH pallavAnAM puTAH kozA yena saH / vanAnila AcacAma / jahAretyarthaH / rathoddhatAvRttametat // 18 // anvayaH-karkazavihArasambhava AnanavilagnajAlakam tasya svedam satuSArazIkaraH bhinnapallavapuTaH vanAnila AcacAma / vyAkhyA-karkazaH = kaThoraH cAso dhihAraH vyAyAmaH iti karkazavihAraH karkazavihArAt sambhavaH = utpattiryasya sa taM karkazavihArasambhavam, prAnane=mukhe vilagnaM-baddhaM jAlakaM kadambakaM yasya sa tam AnanavilagnajAlakam tasya-rAjJaH dazarathasya svidyate'nena aGgamiti svedastaM dharmam tuSArANAM himAnAM zIkarA:= ambukaNAH iti tuSArazIkarAstai: sahitaH satuSArazIkaraH pallavAnAM = patrANAM puTA:-kozAH iti pallavapuTAH / bhinnAH= nirdalitAH pallavapuTAH yena sa bhinnapallavapuTaH vanasya araNyasya anilaH vAyuH vanAnilaH AcacAma apibat / samAsaH --karkazazcAsau vihArazceti karkazavihArastaramAt karkazavihArAt sambhavo yasya sa taM karkazavihArasaMbhavam / Anane vilagnaM jAlakaM yasya sa tam
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye AnanavilagnajAlakam / tuSArANAM zIkaraiH saha vartamAnaH satuSArazIkaraH / bhinnAH pallavAnAM puTAH yena sa bhinnapallavapuTaH / vanasya anilaH vanAnilaH / hindI-kaThora parizrama se nikale hue, aura rAjA ke mukha meM chAye hue pasIne ko zItala jala kI bUndoM vAle tathA pattoM ke puToM ko vikasita karane vAle vana ke pavana ne cATa liyA / arthAt rAjA ke mukha ke pasIne ko zItala manda sugandha pavana ne sukhA diyA // 6 // iti vismRtAnyakaraNIyamAtmanaH sacivAvalambidhuraM dharAdhipam / parivRddhagagamanubandhase vayA mRgayA jahAra catureva kAminI // 6 // saMjI0-itIti / iti pUrvoktaprakAreNa / prAtmano vismRtamanyatkaraNIyaM kArya yena tam / vismRtAtmakAryAntaramityarthaH / sacivairavalambitA dhRtA dhUryasya tam / 'RkpUrabdhaHpathAmAnakSe' ( pA. 5 / 4 / 74 ) iti samAsAnto'cpratyayaH / anubandhasevayA saMtatasevayA parivRddho rAgo yasya taM dharAdhipam / mRgyante yasyAM mRgA iti mRgyaa| 'pricryaaprisryaamRgyaattaattyaadiinaamupsNkhyaanm| ( vA. 2215 ) iti zappratyayAnto nipaatH| caturA vidagdhA kAminIva / jahArAcakarSa / 'na jAtu kAmaH kAmAnAmupabhogena zAmyati / haviSA kRSNavameva bhUya evAbhivardhate / ' iti bhAvaH // 69 // anvayaH-iti AtmanaH vismRtAnyakaraNIyaM sacivAvalambitadhuraM anubandhasevayA parivRddharAgaM narAdhipaM mRgayA caturA kAminI iva jahAra / ___ vyAkhyA-iti-pUrvoktaprakAreNa AtmanaH svasya vismRtAni antargatAni= pracintitAnItyarthaH anyAni aparANi karaNIyAni kAryANi yena sa taM vismRtAnyakaraNIyam sacivaiH mantribhiH avalambitA-dhRtA dhUH rAjyabhAro yasya sa taM sacivAvalambitadhuraM, anubandha-satataM sevA-sevanaM bhajanamiti anubandhasevA tayA anubandhasevayA nirantaramRgayAkhelanenetyarthaH, parivRddhaH- vRddhi gataH rAgaH anurAgaH= tRSNetyarthaH yasya sa taM parivRddharAgam dharAyAH- pRthivyAH adhipaH- svAmI taM gharAdhipam = dazaratham caturA-vidagdhA kAminI- sundarI iva- yathA jahAra-pAcakarSa / samAsaH- vismRtam anyat karaNIyaM yena sa vismRtAnyakaraNIyaH, taM
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH vismRtAnyakaraNIyam / sacivaiH avalambitA dhUH yasya sa taM sacivAvalambitadhuram / parivRddhaH rAgaH yasya sa parivRddharAgastaM parivRddharAgam / dharAyAH adhipaH dharAdhipastaM dharAdhipam / anubandhaM sevA tayA anubndhsevyaa| hindI-isa prakAra apane dUsare kAma ko bhUle hue, aura mantriyoM para rAjyabhAra chor3e hue, tathA nirantara sevana karane se (zikAra para ) adhika AsaktivAle, pRthivIpati dazaratha ko AkheTa ( zikAra ) ne catura strI kI taraha apane vaza meM kara liyA / arthAt saba bhUlakara zikAra khelane meM hI lage rahe // 69 ma lalitakusumapravAlazayyAM jvalitamahauSadhidIpikAmanAthAm / napatirativAhayAMbabhUva kvacidasametaparicchadastriyAmAm // 70 / / saMjI0-sa iti / sa narapatiH lalitAni kusumAni pravAlAni pllvaani|| zayyA yasyAM tAm / jvalitAbhirmahauSadhibhireva dIpikAbhiH sanAthAm / tatpradhAnAmityarthaH / triyAmAM rAtri kvacidasametaparicchadaH / parihRtaparijanaH sannityarthaH / ativAhayAMbabhUva gamayAmAsa / puSpitAgrAvRttam // 70 // ____ anvayaH-sa narapatiH lalitakusumapravAlazayyAma, jvalitamahauSadhidIpikAsanAthAm triyAmAm kacit asametaparicchadaH san ativAyAMbabhUva / vyAkhyA-saH pUrvoktaH narANAM manuSyANAM patiH svAmI iti narapatiH= dazarathaH lalitAni = manoharANi komalAnItyarthaH kusumAni-puSpANi pravAlAni pallavAni eva zayyA-zayanIyaM yasyAM sA tAM lalitakusumapravAlazayyAm, jvalitAH dIptAzca tAH mahauSadhayaH saMjIvinIprabhRtaya eva dIpikAH-dIpAH iti jvalitamahauSadhidIpikAH, tAbhiH sanAthA- yuktA tAM jvalitamahauSadhidIpikAsanArthI, trayo yAmA yasyAM sA triyAmA, trIn-dharmAdIn yApayati-niravakAzIkarotIti vA triyAmA tAM triyAmAM-rAtri kvacit-pradeze kAle ca sametAH saMgatAH paricchadAH= parijanAH yasya sa sametaparicchadaH na sametaparicchada iti asametaparicchadaH-tyaktaparijanaH san ativAhayAMbabhUva-gamayAmAsa / / samAsa:-narANAM patiH narapatiH / lalitAni kusumAni pravAlAni eva zayyA yasyAM sA tAM lalitakusumapravAlazayyAm / jvalitAH mahauSadhaya eva dIpikAH; iti jvalitamahauSadhidIpikAstAbhiH sanAthA, tAM jvalitamahauSadhidIpikAsanAthAm /
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 raghuvaMzamahAkAvye trayaH yAmAH yasyAH sA tAM triyAmAm / sametAH paricchadAH yasya sa sametaparicchadaH, na sametaparicchada iti asametaparicchadaH / hindI-pAkheTa ke premI narendra dazaratha ne apane sevakoM ko chor3a makele hI kabhI-kabhI kahIM para tIna pahara vAlI usa rAtri ko bitAyA, jisameM ki komala phulapatte hI zayyA thI aura jalatI huI saMjIvanI Adi jar3I bUTI choTe-choTe dIpaka the / arthAt rAjA ko phUla-patte bichAkara saMjIvinI ke prakAza meM akele hI rAta bitAnI par3I / / 70 // upasi sa gajayUthakarNatAlaiH paTupaTahanibhivinItanidraH / aramata madhurANi tatra zRNvanvihavikUjitabandimaGgalAni / / 71 / / uSasIti / upasi prAtaH paTUnA paTahAnAmiva dhvaniryeSAM tairgajayUthAnAM karNareva tAlAdyaprabhedaivinItanidraH sa nRpastatra vane madhurANiM vihagAnAM vihaMgAnAM vikUjitAnyeva bandinAM maGgalAni aGgalagItAni zRNvannaramata // 71 // anvayaH---upasi paTupaTahana nibhiH vinItanidraH saH, tatra madhurANi vihagavikUjitabandimaMgalAni zRNvan aramata / vyAkhyA -paTa iti zabdaM jahatIti paTahAH, paTUnAM dakSANAM-prazastadhvanimatAmityarthaH paTahAnAM-dundubhInAmiva dhvaniH zabdo yeSAM te taiH paTupaTahadhvanibhiH / gajAnAM hastinAM yathAni-samUhAmleSAM karNAH- zrotrANi eva tAlAH-vAdyaprabhedAH iti gajayathakarNatAlAstaiH gajayathakarNatAlaiH / vinItA-apagataH vinaSTA nidrA svApaH yasya sa vinItanidraH saH == rAjA dazarathaH tatra-araNye madhurANi-manoharANi, bandinAM stutipAThakAnAM maMgalAni-maMgalagItAni iti bandimaMgalAni / vihagAnAM pakSiNAM vikUjitAni virutAni eva bandimaMgalAni, iti vihagavikUjitamaMgalAni zRNvan AkarNayan aramata reme| ___samAsaH-paTUnAM paTahAnAM dhvaniriva dhvaniH yeSAM te taiH paTupaTahadhvanibhiH / gajAnAM yathAni teSAM karNAH iti gajayUthakarNAste eva tAlAstaiH gajayUthakarNatAlaH / vinItA nidrA yasya sa vinItanidraH / bandinAM maMgalAni, bandimaMgalAni / vihagAnAM vikUjitAni eva bandimaMgalAnIti vihagavikUjitabandimaMgalAni, tAni / hindI-prAtaHkAla, teja nagAr3oM ke samAna zabda karane vAle, hAthiyoM ke
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sarga: 3.3 muNDoM ke kAnarUpI bAjoM ( phaTaphaTa ) se jAge hue rAjA dazaratha vana meM bhI manohara pakSiyoM ke madhura zabdarUpI cAraNa logoM ke mAMgalika gItoM ko sunakara mAnandita ( prasanna ) hote the / / 71 // atha jAtu rurogRhItavarmA vipine pArzvacarairalakSyamANaH / zramaphenamucA taparivagADhAM tamasAM prApa nadI turaMgameNa // 72 // saMjI0-atheti / atha jAtu kadAcidruroma'gasya gRhItavA svIkRtarurumArgo vipine vane paarshvcrairlkssymaannH| turagavegAdityarthaH / zrameNa phenamucA / saphenaM svidyatetyarthaH / turaMgameNa tapasvibhirgADAmavapADhAM sevitAM tamasAM nAma nadI saritaM prApa // 72 // anvayaH-atha jAtu ruroH gRhItavarmA vipine pArzvacaraiH alakSyamANaH zramaphenamucA turaMgameNa tapasvigADhAM tamasA nadI praap| ___ vyAkhyA-atha anantaram jAtu-kadAcit kAle rautIti rurustasya ruroH= mRgasya gRhItaM svIkRtaM varma mArgo yena sa gRhItavA vipine-vane pAveM bhAgadvaye carantIti pArzvacarAstaiH pArzvacaraiH-sevakaiH lakSyate'sau lakSyamANaH, na lakSyamANaH alakSyamAraNa:-azvavegAt adRzyamAnaH sa rAjA phenaM-DiNDIraM lAlAm muJcatIti phenamuka zrameNa prAyAsena phenamuk iti zramaphenamuka tena phenamucA = saphenaM svidyatA tureNa gacchatIti turaMgamastena turaMgameNa-azvena tapo'sti yeSu te tapasvinaH taiH tapasvibhiH-tApasaH gADhA avagADhA-sevitA tAM tapasvigADhAM tamasAM-tamasAnAmnI nadI-saritaM prApa-agamat / ___samAsaH-gRhItaM vartma yena sa gRhiitvaa| pArzvayoH carAH pArzvacarAstaiH pArzvacaraiH / na lakSyamANa iti alakSyamANaH / zrameNa phenaM muzcatIti zramaphenamuka tena zramaphenamucA / tapasvibhiH gADhA tAM tapasvigADhAm / hindI-isake bAda kisI dina rurunAmaka mRga kA pIchA karate hue, aura vana meM apane sevakoM se alakSya ( adRzya ) hue (arthAt bichur3e hue ) rAjA dazaratha, thakAvaTa se jhAga, pasInA bahAnevAle ghor3e para car3hakara, usa tamasA nAmakI nadI ke tIra para pahuMca gaye, jisameM tapasvijana snAna karate the, vahA~ rahate the // 72 //
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 raghuvaMzamahAkAvye kumbhapUraNabhavaH paTuruccairuccacAra ninado'mbhasi tsyaaH| tatra ma dviradabRMhitazaGko zabdapAtinamiSu visasarja // 73 // saMjo0-kumbheti / tasyAstamasAyA ambhasi kumbhapUraNena bhava utpannaH / pacAdyac / pttumdhurH| uccagambhIro ninado dhvaniruccacArodiyAya / tatra ninade sa nRpaH / dviradabRMhitaM zaGkata iti dviradabRMhitazaGkI san, zabdena zabdAnusAreNa patatIti zabdapAtinamiSaM visasarja / svAgatAvRttam // 73 // anvayaH--tasyAH ambhasi kumbhapUraNasambhavaH paTuH uccaiH ninadaH uccacAra, tatra saH dviradabRMhitazaMkI san zabdapAtinam iSu visasarja / vyAkhyA-tasyAH tamasAyAH ambhasi-jale, kaM jalam umbhatIti kumbhaH / kuMbhuvaM, kutsitaM vA umbhatIti kumbhaH kumbhasya pUraNaM kumbhapUraNaM tena kumbhapUraNena= kalazapUraNena saMbhavaH utpannaH, iti kumbhapUraNasaMbhavaH paTuH madhuraH uccaiH-gabhIraH ninadaH zabdaH uccacAra-udiyAya, utpanna ityarthaH / tatra-tasmin ninade saH rAjA dazarathaH dvau radau yasya sa dvirdH| dviradasya-gajasya bRMhitaM gajitaM zaMkate-pAzaMkate yaH sa dviradabRMhitazaMkI san zabdena-zabdAnusAreNa patati-gacchatIti zabdapAtI taM zabdapAtinam = zabdavedhinam iSu-bANaM visarja-tatyAja / hastigarjanabhrameNa kalazapUraNadhvani lakSyIkRtya zabdavedhibAraNaM prakSiptavAnityarthaH / / samAsaH-kumbhasya pUraNaM kumbhapUraNaM tena saMbhavaH kumbhapUraNasaMbhavaH / dviradasya bRMhitamiti dviradadvahitaM zaMkate, iti dvirdbRNhitshNko| zabdena patati tacchIlaH zabdapAtI taM zabdapAtinam / hindI-usa tamasA nadI ke jala meM ghar3e ke bharane se utpanna huA madhura evaM gambhIra zabda ( AvAja ) uccarita huA, aura usa zabda meM rAjA dazaratha ne hAthI kI garjanA kI AzaMkA karake zabdavedhI bANa chor3a diyaa| bhAva yaha hai ki zravaNakumAra apane andhe mAtA-pitA ke liye jala bhara rahA thA, aura rAjA ne hAthI kI garjanA ke bhrama meM use lakSya karake zabdavedhI bANa calA diyA // 73 // nRpateH pratiSiddhameva tatkRtavAnpatiratho vilaya yat / apathe padamarpayanti hi zrutavanto'pi rajonimIlitAH // 74 / /
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH saMjI0-nRpateriti / tatkarma nRpateH kSatriyasya pratiSiddhameva niSiddhameva yadetaskarma gajavadharUpaM paktiratho dazaratho vilaGghaya 'lakSmIkAmo yuddhAdanyatra karivadhaM na kuryAt' iti zAstramullaGghya kRtavAn / nanu viduSastasya kathamIdRgviceSTitamata Aha-apatha iti / zrutavanto'pi vidvAMso'pi rajonimIlitA rajoguNAvRtAH santaH / na panthA ityapatham / 'patho vibhASA' (pA. 5 / 4 / 72 ) iti vA samA. sAntaH / 'apathaM napuMsakam ' ( pA. / 2 / 430 ) iti napuMsakam / 'apanthAstvapathaM tulye' ityamaraH / tasminnapathe'mArge padamarpayanti hi nikSipanti hi / pravartanta ityarthaH / vaitAlIyaM vRttam // 74 // anvayaH-yat nRpateH pratiSiddhameva tat paMktirathaH vilaya kRtavAn hi zrutavantaH api rajonirmAlitAH santaH apathe padam arpayanti / vyAkhyA-yat-karma nRpateH rAjJaH kSatriyasyetyarthaH pratiSiddhaM niSiddha dharmazAstraviruddhatvAdityarthaH, eveti nizcaye tat-karma hastivadharUpamityarthaH paJcadvayaM pramANamasyeti paktiH dshsNkhyaa| paMktiSu-dazasu dikSu ratho yasya sa paMktiratha:rAjA dazarathaH vilaMdhya-ullaMghya 'lakSmIkAmo yuddhAdanyatra karivadhaM na kuryAditi zAstramiti zeSaH, kRtavAn vihitavAn / hi-yataH zrutaM-zAstramasti yeSAM te zrutavantaH =vidvAMsaH api rajasA-rajoguNena nimIlitAH vyAptAH iti rajonimIlitAH santaH na panthA iti apatham tasmin apathe amArge padaM-caraNam arpayanti nikSipanti / amArge pravRttA bhavantItyarthaH / samAsaH-paMktiSu gataH rathaH yasya sa paMktirathaH / rajasA nimIlitAH rajonimIlitAH / na panthAH ityapatham, tasmin apathe / nan pAtIti nRpatistasya nRpteH| hindI-jo kArya rAjA ke liye niSiddha ( varjita ) hai, vahI kArya ( rAjA ko yuddha se anyatra hAthI mAranA zAstra se varjita hai ) / rAjA dazaratha ne zAstra kA ullaMghana karake kiyaa| "isaliye ki" vidvAn loga bhI rajoguNa se prAcchAdita hokara kumArga meM pravRtta ho hI jAte haiM // 74 // hA tAteti kranditamAkaNyaM viSaNNa stasyAnviSyanveta sagUDhaM prabhavaM saH /
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye zalyaprotaM prekSya sakumbhaM muniputraM tApAdantaHzalya ivAsIkSitipo'pi // 7 // saMjI0-hA tAteti / hetyAtau / tAto janakaH / 'hA viSAdazugartiSu' iti, 'tAtastu janakaH pitA' iti cAmaraH, hA tAteti kranditaM krozanamAkarNya / viSaNNo bhagnotsAhaH sat / tasya Rnditasya vetasaigUDhaM channam / prabhavatyasmAditi prabhavaH kAraNam / tamanviSyaJchalyena zareNa protaM syUtam / 'zalyaM zaGko zare vaMze' iti vizvaH / sakumbhaM muniputraM prekSya sa kSitipo'pi tApAdukhAdantaH zalyaM yasya so'ntaHzalya ivAsIt / mattamayUraM vRttam // 75 // . anvayaH-hA tAta ! iti kranditam zrAkarNya viSaNNaH san , tasya vetasagUDhaM prabhavam anviSyan zalyaprotaM sakumbhaM muniputraM prekSya saH kSitipaH api tApAt antaHzalya iva AsIt / vyAkhyA-hA-duHkhe, tAta-janaka! iti-itthaM kranditaM-ruditam AkarNya - zrutvA viSaNNaH hatotsAhaH khinnaH san tasya-krandanasya, vetasaH vAnIraiH gUDhaH= channastaM vetasagUDham prabhavatyasmAditi prabhavastaM prabhavaM-kAraNam anviSyan anusaMdadhAnaH zalyena-bANena protaH viddhastaM zalyaprotaM kumbhena-kalazena sahitaH sakumbhastaM sakumbhaM gRhItakalazaM muneH putrastaM muniputraM-zravaNakumAraM prekSya vilokya saH prasiddhaH kSiti-bhuvaM pAti rakSatIti kSitipaH-dazarathaH tApAt santApAt= duHkhAdityarthaH antaH hRdaye zalya-zaMkuH yasya saH antaHzalya iva-yathA AsIt-jAtaH / mamAsaH-vetasaiH gUDhastaM vetasagUDham / zalyena protaH zalyaprotastaM zalyaprotam / kumbhena sahitaH sakumbhastaM sakumbham / muneH putrastaM muniputram / antaH zalyaM yasyAsI mntHshlyH| hindI-"hAya pitAjI !" isa prakAra ke karuNa krandana ( rone ) ko sunakara duHkhita hokara, beMta ke jhAr3oM se chipe hue, usa cillAne ke kAraNa ko khojate hue ( rAjA ne ) bANa se vidhA huA tathA ghar3A liye muniputra zravaNakumAra ko dekhakara vaha bhUpAla duHkha ke kAraNa aisA ho gayA mAno inako hI hRdaya meM bANa lagA ho // 75 / /
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH tenAvatIrya turagAtprathitAnvayena pRSTAnvayaH sa jalakumbhaniSaNNadehaH / tasmai dvijetara tapasthisutaM balAdbhi rAtmAnamakSara padaiH kathayAMbabhUva / / 76 / / saMjI0-teneti / prathitAnvayena prakhyAtavaMzena / etena pApabhIrutvaM sUcitam / tena rAjJA turagAdavatIrya pRSTAnvayo brahmahatyAzaGkayA pRSTakulaH / jalakumbhaniSaNNadehaH sa muniputrastasmai rAjJa skhldbhiH| azaktivazAdoccAritarityarthaH / akSaraprAyaH padairakSarapadairAtmAnaM dvijetarazcAsau tapasvisutazca taM dvijetaratapasvisutaM kathayAMbabhUva / na tAvat traivarNika evAhamasmi, kiMtu karaNaH / 'vaizyAttu karaNaH zUdrayAM' (aacaar.4|92) iti yAjJavalkyaH / kuto brahmahatyetyarthaH / tathA ca rAmAyaNe-( ayodhyA.63150 ) 'brahmahatyAkRtaM pApaM hRdayAdapanIyatAm / na dvijAtirahaM rAjan ! mA bhUtte manaso vyathA // zUdrayAmasmi vaizyena jAto janapadAdhipa ! / ' iti // 76 / / ___ anvayaH-prathitAnvayena tena turagAt avatIrya pRSTAnvayaH jalakumbhaniSapaNadehaH saH tasmai skhaladbhiH aharapadaiH zrAtmAnaM dvijetaratapasvisutaM kathayAMbabhUva / vyAkhyA-prathitaH prasiddhaH anvayaH vaMzaH yasya sa prathitAnvayaH, tena prathitAnvayena tena-rAjJA dazarathena, tureNa-tvarayA gacchatIti turagastasmAt turagAt= azvAt avatIrya-bhUmimAgatya pRSTaH- anuyuktaH anvayaH = vaMzaH yasya sa pRSTAnvayaH brAhmaNahananazakayA pRSTakula ityarthaH, jalena pUrNaH jalapUrNaH, jalapUrNaH kumbhaH jalakumbhaH ( zAkapArthivAditvAt pUrNapadasya lopaH ) jalakumbhe-jalabharitakalaze niSaNNaH = patitaH dehaH-zarIraM yasya sa jalakumbhaniSaNNadehaH saH-muniputraH tasmai= rAjJe dazarathAya skhaladbhiH zithilaiH asAmarthyAt arvoccAritarityarthaH / akSaraprAyANi padAnIti akSarapadAni taiH akSarapadaiH na tu, samagrapadaiH, prAtmAnaM -sva. dvAbhyAM janmasaMskArAbhyAM jAyante iti dvijAH dvijebhyaH-brAhmaNakSatriyavaNigbhyaH itarasya-bhinnasya tapasvinaH-muneH sutaH putraH iti taM kathayAMbabhUva-uktavAn / ahaM traivarNiko nAsmi, kintu vaizyAt zUdrAyAM samutpannaH karaNo'smIti mayi hate brahmahatyAkRtaM pApaM bhavatA nAzaMkanIyamiti /
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-prathitaH anvayo yasya sa prathitA tvayaH tena tathoktena / pRSTaH anvayo yasya sa pRssttaanvyH| jalasya kumbhaH jalakumbhaH, jalakumbhe niSaNNaH deho yasya sa jalakumbhaniSaNNadehaH / dvijebhyaH itaraH dvijetaraH, dvijetarazcAsau tapasvIti dvijetaratapasvI tasya sutastaM dvijetaratapasvisutam / akSaraprAyANi padAnIti prakSarapadAni taiH akssrpdaiH| hindI-prasiddha vaMza vAle rAjA dazaratha ne ghor3e para se utara kara "muniputra kA" kula ( jAti ) pUchA, ( brahmahatyA ke Dara se ) aura jala ke ghar3e ke Upara par3e zarIravAle usa munikumAra ne rAjA se lar3akhar3AtI TUTe-phUTe akSara vAlI vANI se apane ko brAhmaNa kSatriya aura vaizya se bhinna tapasvI kA lar3akA btaayaa| arthAt he rAjan ! meM baniyA pitA tathA zUdrA mAtA se utpanna karaNa jAti kA hUM / ataH brahmahatyA kI AzaMkA na kIjiye / / 76 / / taccoditaH sa tamanuddhRtazalyamaMva pitroH sakAzamavasannadRzorninAya / tAbhyAM tathAgatamupetya tamekaputra majJAnataH svacaritaM nRpatiH zazaMsa ||7|| saMjI.-taditi / taccoditastena putreNa coditaH 'pitRsamIpaM prApaya' ityuktaH sa nRpatiranuddhRtazalyamanutpATitazarameva taM muniputram / avasannadRzornaSTacakSuSoH / andhayorityarthaH / pitrormAtApitroH / 'pitA mAtrA' (pA. 11270 ) ityekshessH| sakAzaM samIpaM ninAya / idaM ca rAmAyaNaviruddham / tatra-'athAhamekastaM dezaM notvA tau bhRzaduHkhitau / asparzayamahaM putraM taM muni saha bhAryayA // ' ( ayodhyA. 64 / 28 ) iti nadItIra eva mRtaM putra prati pitrorAnayanAbhidhAnAt / tathAgataM vetasagUDam / ekazcAsau putrazca tamekaputram / 'eka'grahaNaM pitrorananyagatikatvasUcanArtham / taM muniputramupetya saMnikRSTaM gatvA'jJAnataH karibhrAntyA svacaritaM svakRtaM tAbhyAM mAtApitRbhyAm / kriyAgrahaNAccaturthI / zazaMsa kathitavAn / / 77 // ___ anvayaH- taccoditaH nRpatiH anuddhatazalyam eva tama avasannadRzoH pitroH sakAzaM ninAya, "ca" tathAgatam ekaputraM tam upetya ajJAnataH svacaritaM tAbhyAM zazaMsa /
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sagaH vyAkhyA-tena-muniputreNa coditaH-preritaH iti tacoditaH 'mAm pitRsamIpaM prApaya' ityukta ityarthaH sa nRpatiH rAjA dazarathaH na uddhRtam anuddhRtam anutpATitaM zalyaM-zaro yasya sa tam anuddhRtazalyam eva taM-muniputram, avasannA=naSTA dRg= cakSuH yayostau tayoH avasannadRzoH andhayorityarthaH, mAtA ca pitA ca pitarau tayoH pitroH mAtApitroH sakAza-samIpaM ninAya=ninye, tathA--taM prakAraM gataM prAptamiti tathAgataM vetasaiH gUDham, ekaH kevalazcAsau putraH sutaH iti ekaputrastam ekaputram taM zravaNakumAram upatya-samIpaM gatvA prajJAnAditi ajJAnataH gajabhrAntyA svenadazarathena caritaM kRtamiti sutavadharUpaM svacaritaM tAbhyAM mAtApitRbhyAM zaMzasa kathayAmAsa / vAlmIkirAmAyaNe tu mRtaputrasya samIpameva tatpitroH samAnayanamiti jJeyam / samAsaH tena coditastacoditaH / na uddhRtaM zalyaM yasya saH tam anuddhRtazalyam / avasannA dRga yayostau tayoH avasannadRzoH / tathA gatastaM tathAgatam / ekazcAsau putrastam ekaputram / svena caritaM svacaritam, tat / hindI-muniputra se prerita ( kahane para ) rAjA dazaratha ne, ( usake zarIra se ) bANa ko nikAle binA hI zravaNakumAra ko, andhe mAtApitA ke pAsa pahu~cA diyA, "aura" beMta kI jhAr3I se chipe hue, ikalaute putra ko ajJAnavaza hAthI kI bhrAnti se maiMne mAra diyA hai yaha bAta pAsa jAkara usake mAtApitA se kaha dI / vastutaH yaha rAmAyaNa se viruddha hai| kyoMki andhe mAtApitA ko ho tamasA nadI ke tIra para le jAkara dikhAyA aisA vahA~ varNana hai // 77 / / tau daMpanI bahu vilapya zizoH prahA zalyaM nikhAtamudahArayatAmurastaH / so'bhUtparAsuratha bhUmipati zazApa hastApitainayanavAribhireva vRddhaH // 7 // saMjI0-tAviti / tau jAyA ca patizca dNptii| rAjadantAdiSu 'jAyA'zabdasya dambhAvo jambhAvazca vikalpena nipaatitH| 'daMpatI jaMpatI jAyApatI bhAryApatI ca tau' ityamaraH / bahu vilapya bhUyiSThaM paridevya / 'vilApaH paridevanam' ityamaraH / zizorurasto vksssH| 'paJcamyAstasila' (pA. 5 / 37) / nikhAtaM zalyaM zaraM prahA
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 raghuvaMzamahAkAvye rAjJodahArayatAmuddhArayAmAsatuH / sa zizuH parAsurgataprANo'bhUt / atha vRddho hastArpitairnayanavAribhireva zApadAnasya jalapUrvakatvAttaireva bhUmipati zazApa // 7 // anvayaH-tau dampatI bahu vilapya zizoH urastaH nikhAtaM zalyaM prahartA udahArayatAm , saH parAsuH abhUt , atha vRddhaH hastArpitaiH nayanavAribhiH eva bhUmipatiM zazApa / vyAkhyA-tau-pUrvoktau, andhau jAyA ca patizceti dampatI-jampatI, bhAryApatI bahu bhUri atyadhikamityarthaH vilapya paridevya, vilApaM kRtvetyarthaH / zizoH zravaNakumArasya urasaH iti urastaH vakSasaH nikhAtaM-vuptam zalyaM bANaM praharatIti prahartA tena prahA-rAjJA dazarathena udahArayatAm-uddhArayAmAsatuH= niSkAsayAmAsaturityarthaH / saH zizuH parAgatAH naSTAH asavaH-prANAH yasmAt sa parAsuH mRtaH abhUt abhavat atha-zizoH maraNAnantaram vRddhaH = sthavirahastAbhyAM karAbhyAm arpitAni-dattAni taiH hastArpitaH nayanayoH netrayoH vArIriNa-jalAni taiH nayanavAribhiH evAnyayogavyAvartane bhUmeH-pRthivyAH patiH-svAmI, bhUmipatistaM bhUmipati-rAjAnaM zazApa = azapat vakSyamANaM zApaM dattavAnityarthaH / samAsaH-parAgatAH asavo yasmAt sa praasuH| jAyA ca patizca dmptii| hastAbhyAm arpitAni taiH hastArpitaH / nayanayoH vArIriNa taiH nayanavAribhiH / bhUmeH patistaM bhUmipatim / hindI-una donoM andhe pati patnI ne bahuta vilApa kara ke (ro pITakara) bacce kI chAtI se gar3e hue bANa ko mAranevAle rAjA se nikalavA diyA aura (bAraNa ke nikalate hI ) vaha bAlaka mara gyaa| bacce ke mara jAne para vRddhatapasvI ne apane hAtha meM liye huve aA~suoM ke jala se hI rAjA ko zApa de diyA // 78 // diSTAnta mApsyati bhavAnapi putrazokA dantye vayasyahamiveti tamuktavantam / AkrAntapUrvamiva muktaviSaM bhujagaM provAca kosalapatiH prathamApagaddhaH // 79 / / saMjI0-diSTAntamiti / he rAjan ! bhavAnapyantye vayasyahamiva putrazokAdiSTAntaM kAlAvasAnam / maraNamityarthaH / 'diSTaH kAle ca deve syAddiSTam / iti vizvaH /
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21 navamaH sargaH 321 prApsyati prApsyati / ityuktavantam / AkrAntaH pAdAhataH puurvmaakraantpuurvH| supsu. peti samAsaH / tam / prathamamapakRtamityarthaH / muktaviSamapakArAtpazcAdutsRSTaviSaM bhujaMgamiva sthitaM taM vRddhaM prati prathamAparAddhaH prthmaapraadhii| kartari ktaH / idaM ca sahane kAraNamuktam / zApadAnAtpazcAdaparAdhI kosalapatirdazarathaH provAca // 79 // anvayaH-- "he rAjan" bhavAn api antya dayAla aham iva putrazokAt diSTAntam Apsyati iti uktavantam AkrAntapUrva muktavirSa bhujaMgama iva taM "prati" prathamAparAddhaH kosalapatiH provAca / vyAkhyA-he rAjan ! bhavAn dazarathaH apiH samuccaye, ante bhavam antyaM tasmin antye caturthe vayasi = vAkye aham -mallakSaNajana iva- yathA putrasya-sutasya zokaH- santApastasmAt putrazokAt diSTasya-kAlasya antaH avasAnamiti diSTAntastaM diSTAntam mRtyumityarthaH prApsyati-prApsyati, yathAhaM putrazokAt mriye, tathA tvamapi mariSyase ityarthaH, iti - evam uktavantaM - kathitavantam AkrAntaH= pAdAhataH pUrva prathamamiti AkrAntapUrvastam aAkrAntapUrva = prathamaM kRtAparAdhamityarthaH muktaM-tyaktaM viSaM-garalaM yena sa taM muktaviSam utsRSTagaralaM bhujena-kauTilyena gacchatIti bhujaMgastaM bhujaMgam sarpam iva-yathA sthitaM taM vRddhaM muni prati prathama-pUrvam aparAddhaH-aparAdhI iti prathamAparAddhaH kosalAnAM patiH kosalapatiH= dazarathaH zApadAnAnantaraM muni provAca-proktavAn / samAsaH-diSTasya antastaM diSTAntam / putrasya zokastasmAt putrazokAt / aAkrAntaH pUrva yaH saH AkrAntapUrvastam AkrAntapUrvam / muktaM viSaM yena sa taM muktaviSam / kosalAnAM pati: koslptiH| prathamam aparAddhaH prathamAparAddhaH / ___hindI-he rAjan Apa bhI vRddhAvasthA ( bur3hApe ) meM merI taraha hI putra ke zoka santApa se mRtyu ko prApta karoge ( maroge ) isa prakAra kahane vAle tathA pahale paira se dabe huve phira jahara ko ugalanevAle sAMpa ke samAna "sthira khar3e" usa vRddha muni se pahale pahala aparAdha karane vAle rAjA bole // 79 // zApo'pyadRSTatanayAnanapadmazobhe sAnugraho bhagavatA mayi pAtito'yam / kRSyAM dahannapi khalu kSitimindhaneddho bIjaprarohajananI jvalanaH karoti // 8 //
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 raghuvaMzamahAkAvye saMjI0- zApa iti / adRSTA tanayAnanapadmazobhA yena tasminnaputrake mayi bhagavatA pAtitaH vajraprAyatvAt 'pAtita' ityuktam / ayaM 'putrazokAnmiyasva' ityevaMrUpaH zApo'pi sAnugrahaH vRddhakumArIvaranyAyeneSTAvApterantarIyakatvAtsopakAra eva / nigrAhakasyApyanugrAhakatvamarthAntaranyAsenAha--kRSyAmiti / indhanaiH kASTheriddhaH prajvalito jvalano'gniH kRSyAM karSaNArhAm / 'RdupadhAccAklUpi ghRteH' (pA. 3 / 1 / 110) iti kyap / kSitiM dahannapi bIjaprarohANAM bIjAGakurANAM jananImutpAdanakSamA karoti // 20 // anvayaH-adRSTatanayAnanapadmazobhe mayi bhagavatA pAtitaH ayaM zApaH api sAnugrahaH "eva" "indhaneddhaH jvalanaH kRSyAM citiM dahan api khalu bIjaprarohajananI karoti / vyAkhyA-na dRSTA adRSTA, tanoti kulamiti tanayaH, tanayasya-putrasya AnanaM-mukham eva paJa-kamalamiti tanayAnanapadmaM tasya zobhA kAntiH zrIH, iti tanayAnanapadmazobhA, adRSTA tanayAnanapadmazobhA yena saH adRSTatanayAnanapadmazobhastasmin adRSTatanayAnanapadmazobhe mayi-dazarathe bhagavatA tvayA tApasena pAtitaH- dattaH vajrasamAnatvAt pAtita ityuktam / ayaM-putrazokAt mariSyase-ityevaMrUpaH zApaH= apakAragIH, api anugraheNa sahitaH sAnugrahaH-sopakAra eva, sopakAratvamevArthAntaranyAsenAha=indhe agniH ebhiriti indhanAni / indhanaH kASThaiH iddhaH-pradIptaH iti indhaneddhaH jvalanaH agniH kRSyAM-karSaNayogyAM kSiti-pRthivIM dahan-jvalan api bIjasya-aMkurakAraNasya prarohAH-graMkurAsteSAM jananI utpAdanakI tAM bIjaprarohajananIm karotividadhAti / samAsaH-na dRSTA adRSTA, tanayasya aAnanam iva padmamiti tanayAnanapadmaM tasya zobhA iti tanayAnanapadmazobhA, adRSTA tanayAnanapadmazobhA yena saH adRSTatanayAnatapadmazobhastasmin adRSTatanayAnanapadmazobhe / anugraheNa sahitaH sAnugrahaH / indhanaH iddha indhaneddhaH / bojasya prarohAH bIjaprarohAH bIjaprarohANAM jananI tAM bIjaprarohajananIm / hindI-putra ke mukha kamala kI zobhA ko na dekhanevAle ( niHsaMtAna ) mere Upara Apake dvArA girAyA gayA ( diyA gayA ) yaha ( ki putrazoka meM maroge )
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH zApa bhI anugraha pUrNa ho hai| "kyoMki" lakar3I Adi indhana se prajvalita agni, jotane ke yogya bhUmi ko jalAkara bhI nizcitarUpa se bIjoM ke aMkuroM ko paidA karanevAlI banA detA hai / ataH zApa se bhI merA upakAra hI Apane kiyA hai / / 80 // itthaM gate gataghRNaH kimayaM vidhattAM vadhyastavetyabhihito vasudhAdhipena / edhAnhutAzanavataH sa muniyayAce putraM parAsumanugantumanAH sadAraH / / 81 // saMjI0-itthamiti / itthaM gate pravRtte sati / vasudhAdhipena raajnyaa| gataghRNo niSkaruNaH, hantRtvAnniSkRpa ityarthaH / ata eva tava vadhyo vadhArho'yaM janaH / 'ayam' iti rAjJo nirvedAdanAreNa svAtmanirdezaH / kiM vidhattAmityabhihita uktaH, 'mayA kiM vidheyam ?' iti vijJApita ityarthaH / sa muniH sadAraH sabhAryaH parAsuM gatAsuM putramanugantuM mano yasya so'nugantumanAH san / 'tuM kAmamanasorapi' iti makAralopaH / hutAzanavataH sAgnInedhAn kASThAni yyaace| na cAtrAtmaghAtadoSaH--'anuSThAnAsamarthasya vAnaprasthasya jIryataH / bhRgvagnijalasaMpAtaimaraNaM pravidhIyate, / / ' ityukteH / / 81 // anvayaH-itthaM gate sati vasudhAdhipena gataghRNaH "ata eva' vadhyaH ayaM janaH ki vidhattAm iti abhihitaH saH muniH sadAraH parAsuM putrama anugantumanAH san hutAzanavataH edhAn yayAce / yAkhya!- itthaM-pUrvokta prakAreNa gate pravRtte jAte sati vasUni dadhAtIti vasudhA, vasudhAyAH adhipastena vasudhAdhipena rAjJA dazarathena gatA-naSTA ghRNA karuNA yasya sa gataghRNaH hantRtvAt kRpArahita ityarthaH, ata eva vadhamahaMtIti vadhyaH hantu yogyaH vadhya iti vA vadhyaH--zIrSacchedyaH ayaM purataH sthitaH janaH mallakSaNaH ki vidhattA--ki kurutAm iti evamabhihitaH kathitaH / mayA dazarathena kiM kartavyamiti vijJApita ityarthaH, saH-muniH dArayanti bhAtRbandhUniti dArAH, dAraiH sahitaH sadAraH-sabhAryaH parAgatAH- naSTAH asavaH-prANAH yasya sa taM parAsuM-mRtaM putram, anu- pazcAt gantuM -yAtuM matumityarthaH mana:-cittaM yasya so'nugantumanAH san huta. maznAtIti hutAzanaH-vahniH asti yeSAnte hutAzanavantastAn hutAzanavataH= agnisahitAn edhAn kASThAni yayAce = yAcitavAn prArthayAmAsetyarthaH /
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-vasudhAyAH adhipaH, vasudhAdhipastena vasudhASipena / gatA ghRNA gasya sa gataghRNaH / dAraiH sahitaH sdaarH| parAgatAH asavo yasya sa taM parAsum / anugantuM manaH yasya so'nugntumnaaH| hindI-yaha saba ho jAne para pRthivI ke svAmI dazaratha ne "kahA ki" dayA se hIna, nirdayI, isIliye zira kATa dene yogya yaha vyakti (arthAt maiM dazaratha ) kyA kare, isa prakAra kahe gaye usa muni ne apanI strI sahita paralokagata putra ke pIche jAne kI icchA se agni vAle indhana kI yAcanA kii| arthAt agni va jalato lakar3I mA~gI // 81 / / prAptAnugaH sapadi zAsanamasya rAjA ____saMpAdya pAtakaviluptadhRtinivRttaH / antarniviSTapadamAtmavinAzahetuM zApaM dadhajjvalanamaurvamivAmburAziH / / 2 / / saMjI-prApneti / prAptAnugaH prAptAnucaro rAjA sapadyasya muneH zAsanaM kASThasaMbhAraNarUpaM prAgeko'pi saMprati prAptAnucaratvAtsaMpAdya pAtakena munivadharUpeNa viluptadhRtirnaSTotsAhaH san / antarniviSTapadamantalabdhasthAnamAtmavinAzahetuM zApam / amburAzirauvaM jvalanaM vaDavAnalamiva / 'pauvastu vADavo vaDavAnalaH' ityamaraH / daghad dhRtavAnsan nivRttaH / vanAditi zeSaH / / 82 // anvayaH-prAptAnugaH rAjA sapadi asya zAsanaM saMpAdya, pAtakavilupta dhRtiH san antarniviSTapadam zrAtmavinAzahernu zApam amburAziH aurvam itra dadhat nivRttaH / vyAkhyA--- anu-pazcAt gacchantIti anugAH / prAptAH prAgatAH anugAHanucarAH sevakAH yasya sa prAptAnugaH rAjA dazarathaH sapaditatkSaNameva asya-muneH zAsanam-prAjJAM agnikASThAnayanarUpamityarthaH sampAdya-kRtvA pAtayatIti pAtaka pAtakena-pApena munikumAravadharUpeNetyarthaH / viluptA=naSTA dhRtiH dharyamutsAhaH yasya sa pAtakaviluptadhRtiH san antaH hRdaye niviSTaM sthitaM labdhaM padaM sthAnaM yena sa tam antarniviSTapadam, AtmanaH svasya vinAzaH-maraNaM tasya hetuH kAraNamiti
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 325 mAtmavinAzahetustam bhAtmavinAzahetum zApam=aniSTavacanam mambUnA jalAnA rAziH samUhaH amburAziH samudraH urvasya maharSeH apatyaM pumAn aurvastam paurva vaDavAnalam iva yathA dadhat dhRtavAn san vanAt nivRttaH praavRttH| samAsaH-prAptAH anugAH yaM sa prAptAnugaH / pAtakena viluptA dhRtiH yasya sa pAtakaviluptadhRtiH / antaH niviSTaM padaM yena so'ntarniviSTapadaH tamantarniviSTapadam / prAtmanaH vinAzaH tasya hetustamAtmavinAzahetum / ambUnAM rAziH, amburaashiH| hindI-pahuMca gaye haiM sevaka jisake, aise rAjA ne turanta isa muni kI mAjJA ko pUrNa kara (arthAt citA banAkara ) evaM muni ke vadharUpa pAtaka se hatotsAha hokara rAjA, hRdaya meM baiThe hue apane nAza ke kAraNa munizApa ko usI prakAra liye hue vana se lauTa par3e, jaise ki samudra var3avAgni ko dhAraNa kiye rahatA hai // 2 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye mRgayAvarNanaM nAma navamaH sargaH //
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsa kRta zrI raghuvaMza mahAkAvya dazama sarga pRthivIM zAsatastasya pAkazAsanatejasaH / kiMcidUnamanUnaddhaiH zaradAmayutaM yayau // 1 // saMjI0- pRthivImiti / pRthivoM zAsataH pAlayataH pAkazAsanatejasa indravarcasaH / anUna.mahAsamRddhestasya dazarathasya kiMcidUnamISannyUnaM zaradAM vatsarANAm / 'syAhatau vatsare zarat' ityamaraH / ayutaM dazasahasraM yyau| 'ekadazazatasahasrANyayutaM lakSaM tathA prayutam / koTyarbudaM ca padma sthAnAtsthAnaM dazaguNaM syAt // ' ityA. yabhaTTaH / idaM ca munizApAtparaM veditavyaM, na tu jananAt / SaSTivarSasahasrANi jAtasya mama kauzika ! / duHkhenotpAditazcAyaM na rAma netumarhasi // ' (bAla. 20 / 10) iti rAmAyaNavirodhAt / nApyabhiSekAtparam, tasyApi 'samyagvinItamaya vamaharaM kumAramAdizya rakSaNavidhau vidhivatprajAnAm' ( 8.94 ) iti kaumArAnuSThitatvAbhidhAnAtsa eva virodha iti // 1 // anvayaH-pRthivIM zAsataH pAkazAsanatejasaH anUna?H tasya kiMcit unam zaradAm ayutaM yyau| vyAkhyA-prathate iti pRthivI tAM pRthivIM medinI zAsataH pAlayataH= rAjyaM kurvtH| pAkasya -daityavizeSasya = vRtrabhrAturityarthaH zAsanaH, pAkazAsanaH / pAkazAsanavat tejaH-balaM yasya sa tasya pAkazAsanatejasaH, na nUnA anUnA, anUnA mahato RddhiH samRddhiH yasya sa tasya anUnaddhaH tasya = dazarathasya kiMcit ISat Unam = nyUnaM zaradA =saMvatsarANAm ayutaM-dazasahasraM yayau-jagAma vyatItam ityarthaH / munizApAdanantaraM dazasahasravarSANi vyatItAni, natu janmArabhya 'SaSTivarSasahasrANi
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 327 jAtasya mama kauzika' iti rAmAyaNavirodhAt, nApi rAjyAbhiSekAt rAmAyaNavirodhAdeveti jJeyam / samAmaH-pAkasya zAsanaH pAkazAsanastasya tejaH iva tejo yasya saH tasya pAkazAsanatejasaH / anUnA RddhiH yasya sa tasya anUnaddhaH / / hindI- pRthivI kA pAlana karate hue indra ke samAna tejasvI apAra sampatti vAle rAjA dazaratha ke kucha kama dasa hajAra varSa bIta gaye / / 1 / / na copalebhe pUrveSAmRNanirmo kSasAdhanam / sutAbhidhAnaM sa jyotiH sadyaH zokatamopaham // 2 // saMtI-na ceti / sa dazarathaH pUrveSAM pitRRNAmRNanirmokSasAdhanam / 'eSa vA anRNo yaH putrI' iti zruteH / pitaraNAmRNanirmuktikAraNam / sadyaH zoka eva tamastadapahantIti zokatamopaham / atra 'abhayaMkara' itivadupapade'pi tadantavidhimAzritya 'ape klezatamasoH' (pA. 3 / 2 / 50 ) iti DapratyayaH / sutAbhidhAnaM sutAkhyaM jyotirnopalebhe na prApa ca // 2 // anvayaH--saH pUrveSAm RNanirmokSasAdhanam sadyaH zokatabhopaham sutAbhidhAnam jyotiH na ca uplebhe| vyAkhyA-saH- dazarathaH, pUrveSAM pUrvapuruSANAM pitRNAmityarthaH ayaMte sma iti RNam, RNAt deyAt-pitRRNAdityarthaH nirmokSaH-muktistasya sAdhanaM-kAraNamiti RNanirmokSasAdhanaM sadyaH sapadi zokaH-santApaH eva tamaH-andhakArastad apahanti= nAzayatIti zokatamopaham sutaH putraH iti abhidhAnam nAma yasya tat sutAbhidhAnaM jyotiH-prakAzam na nahi upalebhe prApa / prAyaH SaSTivarSasahasraparyantaM rAjJo dazarathasya gRhe putro na jAta ityarthaH / samAsaH-RNAt nirmokSaH, tasya sAdhanamiti RNanirmokSasAdhanam, tat / sutaH abhidhAnaM yasya tat sutAbhidhAnam, tat / zoka eva tamaH zokatamaH tat apahanti, tat zokatamopaham / hindI--"parantu" usa rAjA ne apane pUrvaja pitaroM ke RNa se mukta karAne vAle tathA turanta zokarUpI andhakAra ko naSTa karane vAle, putra nAmake
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 raghuvaMzamahAkAvye prakAza ko abhI taka prApta nahIM kiyaa| arthAt rAjA ko abhI taka putraratna kI prApti nahIM huI // 2 // aniSThatpratyayApekSa saMtatiH sa ciraM nRpaH / prAGmanthAdanabhivyaktaratnotpattirivArNavaH // 3 // saMjI-atiSThaditi / pratyayaM hetumapekSata iti pratyayApekSA saMtatiryasya sa tathoktaH / 'pratyayo'dhInazapathajJAnavizvAsahetuSu' ityamaraH, sa nRpaH / manthAtprAGmanthanAtpUrvamanabhivyaktA'dRSTA ratnotpattiryasya sorNava iva / ciramatiSThat / sAmagryabhAvAdvilambo na tu vandhyatvAditi bhAvaH // 3 // anvayaH-pratyayApekSasantatiH saH nRpaH manthAt prAka anabhivyaktaratnotpattiH arNavaH iva ciram atiSThat / vyAkhyA-pratIyate'neneti prtyyH| apekSate iti apekSA / pratyayasya hetoH putreSTirUpasyetyarthaH apekSA-AkAMkSiNI, iti pratyayApekSA / pratyayApekSA santatiH= santAnaH yasya sa pratyayApekSasantatiH saH prasiddhaH nRpaH-narendraH, manthAt-manthanAt prAka-pUrvam, na abhivyaktA anabhivyaktA, anabhivyaktA-adRSTA ratnAnAM= hIrakAdInAm utpattiH udbhavaH yasya saH'anabhivyaktaratnotpattiH, arNAsi santi asya so'rNavaH samudraH iva yathA ciraM-bahukAlam atiSThat pravasat , pratIkSitavAniti / samAsaH-pratyayayam apekSate iti / pratyayApekSA, pratyayApekSA santatiH yasya sa prtyyaapeksssNttiH| ratnAnAmutpattiH ratnotpattiH / anabhivyaktA ratnotpattiryasya so'nbhivyktrtnotpttiH| hindI-"putreSTirUpa" sAmagrI kI apekSA karane vAlI hai santati jisakI aise rAjA dazaratha usa samudra ke samAna cirakAla taka, (putrotpatti kI AzA meM ) baiThe rahe, jisake manthana se pahale ratnoM kI utpatti nahIM dekhI gayI thI // 3 // RSyazRGgAdayastasya santaH santAnakAkSiNaH / Arebhire jitAtmAnaH putrIyAmiSTimRtvijaH / / 4 / / saMjI0-RSyazRGgeti / RSyazRGgAdayaH / RSyazRGgo nAma kazcidRSiH / tadAdayaH / RtumRtau vA yajantItyatvijo yaajnyikaaH| 'RtvigdadhRk-' (pA.
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 3 / 2 / 59) ityAdinA kvibanto nipAtaH / jitAtmAno jitAntaHkaraNAH santaH saMtAnakAkSiNaH putrArthinastasya dazarathasya putrIyAM putranimittAm / 'putrAccha ca' ( pA. 5 / 1 / 40 ) iti chapratyayaH / iSTiM yAgamArebhire pracakramire // 4 // anvayaH-RSyazRMgAdayaH RtvijaH jitAtmAnaH santaH, santAnakAMkSiNaH tasya putrIyAma iSTima bhaarebhire| __ vyAkhyA-RSyasya-mRgavizeSasya zRMgamiva zRMgaM yasya sa RSyazRMgaH= vibhANDakasutaH AdiH prathamaH yeSAM te RSyazRMgAdayaH RtuM Rtau vA yajanti iti RtvijaH yAjJikAH jita:-vazIkRtaH prAtmA-antaHkaraNaM yaste jitAtmAnaH santaH= sajanAH santAnaM-putraM kAMkSate-arthate iti santAnakAMkSI tasya santAnakAMkSiNaH= sutArthinaH tasya-rAjJaH dazarathasya putrArthaM putrIyAM-putranimittAm iSTi- yajJam bhaarebhire-prckrmuH| __ mamAsaH-RSyazRMgaH AdiryeSAnte RSyazRMgAdayaH / jitaH AtmA yaiste jitAtmAnaH / santAnasya kAMkSI tasya saMtAnakAMkSiNaH / hindI-"taba" RSyazRMga Adi jitendriya tathA sajana yAjJikoM ne santAna kI icchA karane vAle dazaratha ke liye putreSTi yajJa karanA prArambha kara diyA // 4 // tasminnavasare devAH paulastyopalatA harim / abhijagmunidAghArtAzchAyAvRkSamivAdhvagAH // 5 // saMjI.-tasminniti / tasminnavasare putrakAmeSTipravRttisamaye devAH / pulastyasya gotrApatyaM pumAn paulastyo rAvaNaH / tenopaplutAH pIDitAH santaH nidAghArtA ghrmaaturaaH| adhvAnaM gacchantItyadhvagAH pAnthAH / 'antAtyantAdhvadUrapArasarvAnanteSu DaH' (pA. 3 / 2 / 48 ) iti DapratyayaH / chAyApradhAnaM vRkSaM chAyAvRkSamiva / zAkapArthivAditvAtsamAsaH / hari viSNumabhijagmuH / / 5 / / anvayaH-tasminna avasare devAH paulastyopAlutAH sannaH nidAghArtAH agAH chAyAvRkSam iva harim abhijagmuH / vyAkhyA-tasmin pUrvokte avasare-prasaGge-putreSTiprArambhasamaye ityarthaH dIvyantIti devAH amarAH, pulaM-mahattvam asate gacchatIti pulastyaH R SivizeSaH / pulastyasya gotrApatyaM pumAn paulastyaH / paulastyena-rAvaNena upaplutAH pIDitAH
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 raghuvaMzamahAkAvye iti paulastyopaplutAH santaH nitarAM dahyate'tra nidaaghH| nidAghena-tapenauSNenetyarthaH prArtAH =AturAH santaptA iti nidAghArtAH, adhvAnaM-panthAna gacchantIti adhvagAH-pathikAH chAyApradhAno vRkSaH, chAyAvRkSastaM chAyAvRkSaM-nameruvRkSam iva yathA hari viSNum abhijagmuH gatavantaH / prAtapena santaptAH pathikAH yathA vRkSacchAyAM gacchanti, evaM rAvaNena pIDitA devA api viSNuM zaraNaM gatA ityrthH| __ samAsaH-paulastyena upaplutAH paulstyopplutaaH| nidAghena prArtAH nidAghArtAH / chAyApradhAnaH vRkSaH chAyAvRkSastaM chAyAvRkSam / hindI-"jaba ki putreSTi yajJa prArambha humA" usI avasara para rAvaNa se satAye gaye devatA, usI prakAra bhagavAna viSNu kI zaraNa meM gaye jaise ki dhUpa se vyAkula rAhagIra chAyAvAle vRkSa ke pAsa jAte haiM // 5 // te ca prApurudanvantaM bubudhe cAdipuruSaH / avyAkSepo bhaviSyantyAH kAryasiddhehi lakSaNam // 6 // saMjo0-ta iti / te devAzcodanvantaM samudram / 'udanvAnudadhau ca' (pA. 8 / 2 / 13 ) iti nipAtaH / prApuH / prAdipUruSo viSNazca bubudhe| yoganidrAM jahAvityarthaH / gamanapratibodhayoravilambArthoM ckaarau| tathA hi-avyAkSepo gmysyaavyaasnggH| avilamba iti yAvat / bhaviSyantyAH kAryasiddherlakSaNaM liGgaM hi / ukta ca-'ananyaparatA cAsya kAryasiddhestu lakSaNam' iti // 6 // anvayaH-te ca udanvantaM prApuH zrAdipuruSaH ca bubudhe, hi avyAkSepaH bhaviSyantyAH kAryasiddheH lakSaNama / vyAkhyA-te ca-pUrvoktA devAH ca udakAni santi asyAsau udanvAn tam udanvantaM-samudraM prApuH jagmuH, Adi:-prathamazcAsau puruSaH- naraH iti AdipuruSaH= viSNuzca dubudhe prabuddhaH yoganidrAM tyaktavAnityarthaH / dvau cakArau gamanajAgaraNayoravilambAau~ / tathA hi vizeSeNa AkSepaH-AsaMgaH vilambaH iti vyAkSepaH na vyAkSepaH avyAkSepaH-avilambaH bhaviSyati yA sA bhaviSyantIti tasyAH bhaviSyantyAH kAryasya svAbhISTasya siddheH saphalatAyA lakSaNam-cihnaM bhavatIti zeSaH /
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 33. samAsa:-AdizvAsau puruSaH aadipurussH| vizeSeNa AkSepaH vyAkSepaH na vyAkSepaH avyAkSepaH / kAryasya siddhiH kAryasiddhiH, tasyAH kAryasiddheH / hindI-ve devatA samudra ke tIra pahu~ca gaye, aura tabhI turanta bhagavAn vaSNu jAga utthe| ( arthAt yoganidrA ko tyAga diyA ) "ThIka hI hai" kisI kArya meM dera na honA bhAvo kArya kI siddhi kA cihna hai| honevAle kArya kI siphalatA kA sUcaka hai // 6 // bhogibhogAsanAsInaM dadRzustaM divauksH| tatphaNAmaNDalodacimaNiyotitavigraham / / 7 / / paMjI0-bhogIti / dyauroko yeSAM te divaukaso devaaH| pRSodarAditvAtsAdhuH / yadvA,-'diva'zabdo'danto'pyasti / tathA ca buddhacarite-'na zobhate tena hi no vinA puraM mastvatA vRtravadhe yathA divam' iti / tatra 'divu krIDAdau' iti dhAtoH 'igupatra-(pA. 3 / 1 / 135 ) iti kaH / divamoka epAmiti vigrahaH / bhoginaH zeSasya bhogaH zarIram / 'bhogaH sukhe stryAdibhRtAvahezca phaNakAyayoH / ' ityamaraH / sa evAsanaM siMhAsanam / tatrAsInamupaviSTam / AseH zAnac / 'IdAsaH' ( pA. 7 / 2 / 83 ) itIkArAdezaH / tasya bhoginaH phaNAmaNDale ya udarciSa udrazmayo maNayastaiotitavigrahaM taM viSNuM dadRzuH // 7 // anvayaH-divaukasaH bhogibhogAsanAsInaM tatphaNAmaNDalodarmiNidyotitavigraham taM dadRzuH / / vyAkhyA-dyauH svargaH prokaH sthAnaM yeSAM te divaukasaH / divazabdaH pradanto. 'pi, tena divam prokaH yeSAM te divaukasaH devAH, bhogAH pharaNAH santi asyAsau bhogI tasya bhoginaH zeSasya bhogaH- zarIram eva prAsanaM-pIThamiti bhogibhogAsanaM, bhogibhogAsane AsInaH upaviSTastaM bhogibhogAsanAsInam, phaNAnAM = bhogAnAM maNDalaM-samUhaH iti phaNAmaNDalam / udgatA-prakaTitA arciH = bhA yeSAM te udArcaSaH, tasya bhoginaH pharaNAmaNDalaM tatphaNAmaNDalaM tasmin udarciSaH ye maNayaH= ratnAni taiH dyotita:-prakAzitaH, vigrahaH-zarIraM yasya sa taM tatphaNAmaNDalodarcimaNidyotitavigraham / taM bhagavantaM viSNuM dadRzuH = dRSTavantaH / samAsaH--dyauH prokaH yeSAnte divaukasaH / bhoginaH bhoga eva AsanaM
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 raghuvaMzamahAkAvye tasmin AsInastaM bhogibhogAsanAsInam / tasya phaNAnAM maNDalaM tatphaNAmaNDalaM, tasmin udarciSaH maNayastaiH dyotitaH vigrahaH yasya sa taM tatphaNAmaNDalodarcimaNidyotitavigraham / hindI-svarga ke devatAoM ne zeSanAga ke zarIra rUpI Asana para baiThe usa viSNu ko dekhA / zeSanAga ke phaNoM ke samUha meM camakatI huI maNiyoM se jisa kA zarIra dedIpyamAna ho rahA hai // 7 // zriyaH padmaniSaNNAyAH kSaumAntaritamekhale / aGke nikSiptacaraNamAstIrNakarapallave // 8 // saMjI0- zriya iti / kIdRzaM viSNum ? padme niSaNNAyA upaviSTAyAH zriyaH kSaumAntaritA dukUlavyavahitA mekhalA yasya tasmin / AstIrNau karapallavau pANipallavau yasmin / vizeSaNadvayenApi caraNayoH saukumAryAtkaTimekhalAsparzAsahatvaM sUcyate / tasminnake nikSiptau caraNau yena tam // 8 // anvayaH- padmaniSaNNAyAH zriyaH kSomAntarita mekhale, prAstANa karapallave, aGke nikSiptacaraNam viSNuM dadRzuriti pUrveNAnvayaH / vyAkhyA--padma = kamale niSaNNA-samupaviSTA iti padmaniSaNNA tasyAH padmaniSaNNAyAH zrayati harimiti zrIstasyAH zriyaH-lakSmyAH kSumAyAH vikAraH somam atasIvalkalavastram / kSaumeNa-vAlkalena kauzeyavastraNetyarthaH, antaritA- AcchAditA mekhalA-kAJcI yasya saH kSaumAntaritamekhalaH tasmin kSaumAntaritamekhale / AstINI- AcchAditau karau-hastau pallavI-kisalaye iva yasmin, sa AstIrNakarapallavaH aGake -kroDe nikSiptau-sthApitau caraNau pAdau yena sa taM nikSiptacaraNam / viSNuM dadRzuriti pUrveNAnvayaH / ___ samAsaH-padme niSaNNA padmaniSaNNA, tasyAH padmaniSaNNAyAH / kSaumeNa antaritA mekhalA yasya saH, tasmin kssaumaantritmekhle| karau pallavI iveti karapallavI, AstIrNo karapallavau yasmin saH, tasmin AstIrNakarapallave / nikSiptau caraNau yena sa taM nikSiptacaraNam / hindI-kamala ke Upara baiThI huI lakSmI kI usa goda meM caraNa rakhe huve viSNu ko dekhA, jisakI mekhalA ( karadhanI ) sAr3I se dabI huI hai| "aura
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 333 usa goda para" lakSmI ke kararUpI pallava rakhe haiM / ina donoM vizeSaNoM se bhagavAn ke caraNa atIva komala haiM ve mekhalA ke kaThora sparza ko sahana nahIM kara sakate haiM, yahI sUcita kiyA hai / / 8 / / prabuddhapuNDarIkAkSaM bAlAtapanibhAMzukam / divasaM zAradamiva prArambhasukhadarzanam / / 6 / / saMjI0-prabuddheti / punaH kIdRzam ? prabuddhe vikasite puNDarIke ivAkSiNo yasya tam / divase tu puNDarIkamevAkSi yasyeti vigrahaH / bAlAtapanibhamaMzukaM yasya tam / pItAmbaradharamityarthaH / anyatra, baalaatpvyaajaaNshukmityrthH| 'nibho vyAjasadRkSayoH' iti vizvaH / prakRSTa Arambho yogo yeSAM te prArambhA prakRSTodyogA yoginaH / teSAM sukhadarzanam / anyatra,-prArambha prAdau sukhadarzanaM zAradaM zaratsaMbandhinaM divasamiva sthitam / / 9 / / anvayaH-prabuddhapuNDarIkAkSam bAlAtapanibhAMzukam prArambhasukhadarzanam, zAradam, divasam, iva sthitam / vyAkhyA-prabuddhaM vikasitaM puNDarIka-zvetakamalam iva-yathA akSiNI-netre yasya sa taM prabuddhapuNDarIkAkSam / yadvA puNDarIkaM lokAtmakam akSati vyApnotIti puNDarIkAkSaH, taM puNDarIkAkSam / divasapakSe tu puNDarIkameva akSi yasya taM tathoktam / bAlaH prAtaHkAlikazcAsau AtapaH-prakAzaH, iti bAlAtapastena nibhaM-tulyaM sadRzam aMzukaM vastraM yasya sa taM bAlAtapanibhAMzukam pItAmbaramityarthaH / divasapakSe bAlAtapavyAjAMzukamiti / prArambharaNam ArambhaH, prakRSTaH ArambhaH yogaH yeSAM te prArambhAH-yoginasteSAM sukha-sukhakaraM darzanam avalokana yasya sa taM prArambhasukhadarzanam, divasapakSe tu prArambhe-AdI sukhaM darzanaM yasya sa taM tathoktam / zaradi-zaradRtau bhavaH zAradastaM zArada-zaratsaMbandhinaM divasam iva-yathA sthitaM viSNuM dadRzuriti pUrveNAnvayaH / samAsaH-prabuddhe puNDarIke iva akSiNI yasya sa taM prabuddhapuNDarIkAkSam / bAlazcAsau prAtapastena nibham aMzukaM yasya sa taM bAlAtapanibhAMzukam / prArambhANAM sukhaM darzanaM yasya taM prArambhasukhadarzanam / hindI-khile zveta kamala ke samAna netra vAle, tathA prAtaHkAlIna pIlI.
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 raghuvaMzamahAkAvye dhUpa ke samAna vastra pahane ( pItAMbara dhAraNa kire ) aura yogiyoM ke liye sukhakara darzana vAle viSNu bhagavAn ko zaradRtu ke usa dina kI taraha devatAoM ne dekhA / jo suphedakamala rUpI netravAlA tathA prAtaHkAla kA lAlapIta vastra vAlA aura zurU meM sukhadAyI dIkhane vAlA zarahatu kA dina // 9 // prabhAnuliptazrIvatsaM lakSma vibhramadarpaNam / kaustubhAkhyamapAM sAraM bibhrANaM bRhatorasA // 10 // saMjI-prabheti / punaH kiMvidham ? prabhayA'nuliptamanuraJjitaM zrIvatsaM nAma lAJchanaM yena tam / lakSmyA vibhramadarpaNaM kaustubha ityAkhyA yasya tam / apAM samudrANAM sAraM sthirAMzam / ammayamaNimityarthaH / bRhatorasA bibhrANam // 10 // anvayaH-prabhAnuliptazrIvatsam , lakSmIvibhramadarpaNam , kaustubhAkhyam, apAM sAraM bRhatA urasA bibhrANaM viSNuM dadRzuH / ThagADyA-zriyA yukto vatsaH zrIvatsaH zvetaromAvartavizeSo lAJchanam / kapitasya durvAsasaH pAdAghAtarUpo rekhAvizeSo vA / prabhayA kAntyA anuliptaH= anuraJjitaH zrIvatsaH-lAJchanaM yena sa taM prabhAnuliptazrIvatsam / lakSayati -pazyati nItijJaM yA sA lakSmIH / lakSmyAH zriyaH vibhramAH-vilAsA:-hAvabhAvAdayaH teSAM darpaNaH AdarzastaM lakSmIvibhramadarpaNam, kuM-bhuvaM stubhnAti-vyApnotIti kustubhaH= samudrastatra bhavaH kaustubhaH, kaustubha iti prAkhyA nAma yasya sa taM kaustubhAkhyam, apAM-sAgarANAM sAram =sthirAMzaMm jalIyamaNim bRhatA-vizAlena urasA-vakSasA bibhrANaM-dhArayantaM viSNuM dadRzuriti pUrveNaivAnvayaH / samAsaH-prabhayA anuliptaH zrIvatso yena sa taM prabhAnuliptazrIvatsam / kaustubhaH pAkhyA yasya sa taM kaustubhAkhyam / ___ hindI-apane" vizAla vakSasthala para usa kaustubha nAma ke mariNa ko dhAraNa kiye hue viSNu ko dekhA, jisakI kAnti se zrIvatsa camaka rahA hai| aura vaha lakSmI kI zrRMgAra ceSTAoM ko dekhane kA zIzA (AyanA ) hai / jo sAre samudroM kA sAra ratna hai / yahA~ para zrIvatsa, krodho durvAsA ke caraNa cihna kA nAma hai / tathA sapheda roma vAlI bhauMrI kA nAma bhI hai jo viSNu ke vakSa para
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 335 zveta roma kA Avarta banA huA hai / vaha cihna kaustubhamaNi ko kAnti se camaka rahA hai / / 10 // bAhubhiviTapAkAraidivyAbharaNabhUSitaH / avirbhUtamapAM madhye parijAtamivAparam / / 11 / / saMjI0-bAhubhiriti / viTapAkAraiH zAkhAkAraidivyAbharaNabhUSitarbAhubhirupalakSitam / ata eva apAM saindhavAnAM madhya AvirbhUtamaparaM dvitIyaM pArijAtamiva sthitam // 11 // anvayaH-viTapAkAraiH divyAbharaNabhUSitaiH bAhubhiH 'upalakSitam ata evaM' apAM madhye AvirbhUtam, aparaM pArijAtam iva sthitam / vyAkhyA-viTapasya-zAkhAyA iva AkAra:=prAkRtiH yeSAM te taiH viTapAkAraiH =zAkhAvaddIrghapIvarairityarthaH, divi bhavAni divyAni, divyAni-manoharANi= AbhUSaNAni iti divyAbharaNAni, divyAbharaNaiH bhUSitAH zobhitAstai: divyA. bharaNabhUSitaH bAhubhiH-bhujaiH upalakSitam, ata eva apAM-jalAnAM madhye antare AvirbhUtaM-prakaTitam aparaM-dvitIyaM pAriNaH-samudrAt jAtaH utpannaH pArijAtaH =devavRkSastaM parijAtam iva yathA sthitaM viSNuM dadRzuriti / samAsa:--viTapasya iva AkAraH yeSAM te viTapAkArAstaiH viTapAkAraiH / divyAni ca tAni bhUSitAstaH divyAbharaNabhUSitaH / pAriNo jAtaH pArijAtaH tam / pAbharaNAni ca divyAbharaNAni taiH / hindI-vRkSa kI zAkhA ke samAna lambI moTI, aura sundara AbhUSaNoM se sazobhita bhujAoM vAle bhagavAn ko dekhaa| ve aise laga rahe the mAnoM samudra ke bIca meM prakaTa huA dUsarA pArijAta kalpavRkSa ho // 11 // daityatrIgaNDale khAnAM madarAgavilopibhiH / hetibhizcetanAvadbhirudIritajayasvanam // 12 // saMjI0-daityeti / daityastrIgaNDalekhAnAmasurAGganAgaNDasthalInAM yo madarAgastaM vilumpanti harantIti madarAgavilopinaH / taizcetanAvadbhiH sajIvahatibhiH sudarzanAdibhiH shstraiH| 'raverarcizca zastraM ca vahnijvAlA ca hetayaH / ' ityamaraH /
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 raghuvaMzamahAkAvye udIritajayasvanam / jayazabdamuddhoSayantIbhimUrtimatIbhirastradevatAbhirupAsyamAnamityarthaH // 12 // anvayaH-daityastrIgaNDalekhAnAM madarAgavilopibhiH cetanAvadbhiH hetibhiH udIritajayasvanaM viSNuM dadRzuH / vyAkhyA-diteH apatyAni daityAH / daityAnAm-asurANAM striyaH-aMganAH tAsAM gaNDalekhAH-kapolasthalyastAsAM daityastrIgaNDalekhAnAm, madasya-madyasya rAgaH= raktimA, iti madarAgaH madarAgaM vilumpanti=vinAzayantIti taiH madarAgavilo. pibhiH, cetanA asti yeSu te taiH cetanAvadbhiH sajIvaH hanyate yAbhistAH hetayastAbhiH hetibhiH-sudarzanAdizastraH, udIritaH udghoSitaH jayasvanaH-jayazabdaH yasya sa tam udIritajayasvanaM viSNuM ddRshuH| sazarIrAbhiH sudarzanAdizastradevatAbhiH jayajayeti zabdam uccArya stUyamAnamityarthaH / atra hetizabdasya "striyAM ktin" iti ktinnantatvena strItvAt madarAgavilopibhiH cetanAvadbhiriti vizeSaNayoH pustvaM cintyamiti : samAsaH-gaNDAnAM lekhAH gaNDalekhAH, daityAnAM striyastAsAM gaNDalekhAstAsAM daityastrIgaNDalekhAnAm / madasya rAgastaM vilumpantIti tAbhiH madarAgavilo. pibhiH / udIritaH jayasvanaH yasya sa tam udIritajayasvanam / / hindo-daityoM kI striyoM ke gAloM kI madalAlimA ko miTAne vAle, sajIva sudarzanacakra Adi zastra jina ke jaya jaya kAra zabda ko udghoSita kara rahe haiM, aise viSNu ko dekhA // 12 // muktazeSavirodhena kulizavraNalakSmaNA / upasthitaM prAbjalinA vinItena garutmatA / / 1 / / saMjI0-mukteti / mukto bhagavatsaMnidhAnAttyaktaH zeSeNAhIzvareNa sahajamapi vairaM yena tena / kulizatraNA amRtAharaNakAla indrayuddhe ye vajraprahArAsta eva lakSmANi yasya sa tena / prabaddho'Jjaliyena tena praanyjlinaa| kRtAJjalinetyarthaH / vinItenAnuddhatena garutmatopasthitamupAsitam / purA kila mAtaliprArthitena bhagavatA taduhiturguNakezyAH patyuH kasyacitsarpasya garuDAdabhayadAne kRte svavipakSarakSaNakSabhitaM
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ razamA parNa pakSirAjaM tvadvoDhA'haM tvatto balADhyaH' iti garvitaM svavAmatarjanIbhAreNaiva bhaktvA bhagavAnvininAyeti mahAbhAratIyAM kathAM sUcayati 'vinItena' ityanena / / 13 / / anvayaH----muktazeSavirodhena kulizavaNalacamaNA prAJjali vinItena garutmatA upasthitam / vyAkhyA-zeSeNa sarparAjena vaha virodhaH = vairamiti zeSavirodhaH, mAtAparityaktaH- zeSavirodhaH yena sa tena muktazeSavirodhena viSNasAmIpyAdityarthaH / kulau hastadale zete iti kulizaH / kulinaH-parvatAn zyati, iti vA kulizaH, kulizasya vajrasya vraNAH=kSatAH eva lakSmANi cihnAni yasya sa tena kalizavaNalakSmaNAM prabaddhaH vihitaH aJjaliH--karasaMpuTaM yena sa tena prAJjalinA, vinItena vinamraNa, garutaH-pakSAH santyasya garutmAn tena garutmatA-garuDena upasthitam = upAsitaM, pakSirAjena sevitamityarthaH / samAsaH-muktaH zeSeNa saha virodho yena sa tena muktazeSavirodhena / kulizasya vraNA eva lakSmANi yasya sa tena kulishvnnlkssmnnaa| prabaddhaH aJjaliH yena sa tena praanyjlinaa| hindI-sarparAja ke sAtha vaira kA tyAga kiye hue, aura vajra kI coTa ke cihna vAle, hAtha jor3e, atyanta namra (sIdhe-sAde ) garuDa se sevita viSNu ko devoM ne dekhA / arthAt hAtha jor3akara garur3a viSNu ke sAmane namra bhAva se khar3e the // 13 // yoganidrAntavizadaiH pAvanaravalokanaiH / bhRgvAdInanugRhNantaM saukhazAyanikAnuSIn // 14 // saMjI0-yogeti / yogo manaso viSayAntaravyAvRttiH, tadrapA yA nidrA tasyA ante'vasAne vizadaH prasannai: pAvana : zodhana ravalokana: / sukhazayanaM pRcchantIti saukhazAyanikAstAn / 'pRcchatau susnAtAdibhyaH' ( vA. 2953 ) ityupasaMkhyAnATukpratyayaH / bhRgvAdInRpInanugRhNantam // 14 // anvayaH-yoganidrAntavizadaiH pAvanaiH avalokanaiH saukhazAnikAn bhRgvAdIn RSIn anugRhNantam / vyAkhyA-yogaH:cittasya viSayAntaravyAvRttiH eva nidrA-zayanamiti yoganidrA / yoganidrAyAH antaH avasAnaM tasmin vizadAni-prasannAni taiH yogani
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 raghuvaMzamahAkAvye drAntavizadaH pAvayantIti pAvanAni taiH pAvanaiH zodhanaiH, avalokyante yastAni taiH avalokana: dRSTibhiH, sukhaM yathA syAttathA zayanamiti sukhazayanaM tat pRcchantIti saukhazAyanikAH sukhena bhavatA zayitamiti pRcchakAstAn saukhazAyanikAn bhRguH= jamadagniH AdiH = yeSAM te bhRgvAdayastAn bhRgvAdIn-jamadagniprabhRtIn RSantiprApnuvanti maMtrAn iti RSayaH / RSanti = jJAnena pazyanti saMsArapAraM veti RSayastAn RSIn-jJAnasaMsArayoH pAragantan anugRhNAtIti anugRhNan tam anugRhNantaM viSNumiti / samAsaH-yoga eva nidrA yoganidrA, yoganidrAyAH antaH yoganidrAntaH tasmin vizadAni, taiH yognidraantvishdaiH| bhRguH AdiH yeSAM te tAn bhRgvAdIn / hindI-yoganidrA kI samAptipara ( yoganidrA se uThane para ) nirmala evaM pavitra karane vAlI apanI dRSTi (citavana ) se. 'bhagavan pApa sukhapUrvaka soye' aisA pUchane vAle bhRgu Adi RSiyoM ko anugRhIta ( kRtArtha ) karane vAle viSNa ko dekhA // 14 // prANapatya surAstasmai zamayitre suradviSAm / athainaM taSTuvuH stutyamavAGmanasagocaram // 15 / / saMjI0-praNipatyeti / atha darzanAnantaraM surAH suradviSAmasurANAM zamayitre vinAzakAya tasmai viSNave praNipatya stutyaM stotrAham / 'etistuzAsvadRjuSaH kyap' (pA. 3 / 1 / 109) iti kyappratyayaH / vAkca manazca vAGmanase / 'pracatura-' (pA. 5 / 4 / 77 ) ityacpratyayAnto nipAtaH / tayorgocaro viSayo na bhavatItyavAGamanasagocaraH / tamenaM viSNuM tuSTuvurastuvan // 15 // anvayaH- atha surAH suradviSAM zamayitre tasmai praNipatya stutyan avAGamanasagocaram enaM tuSTuvuH / vyAkhyA-pratha-viSNadarzanAnantaram surA-samudrotthA asti yeSAM te, suSThu rAjante iti vA surAH = devAH / surAn =devAn dviSantIti suradviSasteSAM suradviSAMdaityAnAM zamayatIti zamayitA tasmai zamayitre-vinAzakAya tasmai = viSNave praNi patya-namaskRtya-pramipAtaM kRtvetyarthaH, stAtuM yogyaM stutyaM-stavanoyaM stotrAhamityarthaH, ucyate iti vAk / manyate'neneti manaH / vAka-vANI ca manaH-mAnasaJceti vAGa.
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 339 manase, tayoH gocaraH viSayaH, iti vAGmanasagocaraH, na vAGmanasagocaraH pravAGmanasagocarastam avAGmanasagocaram enaM-viSNuM tuSTavuH = prastuvan , stuti kRtavanta ityarthaH / samAsaH-surANAM dviSaH suradviSasteSAM suradviSAm / vAk ca manazceti vAGmanase tayoH gocaraH, na vAGmanasagocarastamavAGmanasagocaram / hindI-viSNu ke darzana karane ke pazcAt devatAoM ne devadrohI asuroM kA nAza karane vAle usa viSNu bhagavAn ko praNAma karake stuti ke yogya tathA vANI aura mana kA jo viSaya nahIM hai aise isa viSNu kI stuti karane lage // 15 // namo vizvasRje pUrva vizvaM tadanu bibhrate / atha vizvasya saMhatre tubhyaM tredhAsthitAtmane / / 16 / / saMjo0-nama iti / pUrvamAdau vizvasRje vizvasrASTre tadanu sargAnantaraM vizvaM 'bibhrate puSNate / atha vizvasya sNhH| evaM tredhA sRSTi-sthiti-saMhArakartRtvena sthita AtmA svarUpaM yasya tasmai brahma-viSNu-harAtmane tubhyaM namaH // 16 // anvayaH-pUrva vizvasRje, tadanu vizvaM bibhrate, atha vizvasya saMhartre, evaM tredhAsthitAtmane tubhyaM namaH / vyAkhyA-pUrvaprathamam vizvaM bhuvanaM sRjati =utpAdayatIti vizvasRT tasmai vizvasRje tadanu-sRSTeH pazcAt vizvaMbhuvanaM bibhartIti bibhrat tasmai bibhrate poSakAya dhArakAya atha = rakSaNAnantaraM vizvasya lokasya saMharatIti saMhartA tasmai saMha-saMhArakAya-pralayakatre ityarthaH, evaM prakAreNa tredhAtriprakAreNa sRSTisthitipralayakartRtvenetyarthaH sthitaH vartamAnaH AtmA-svarUpaM yasya sa tredhAsthitAtmA tasmai vevAsthitAtmane = brahmaviNumahezvararUpAyetyarthaH tubhyaM paramAtmane namaH-praNatiH kriyate'smAbhirdevairiti zeSaH / ___ samAsaH-vizvaM sRjatIti vizvasRTa, tasmai / vA sthitaH AtmA yasya sa tredhAsthitAtmA tasmai tredhaasthitaatmne| hind|-phle tribhuvana ko paidA karanevAle, paidA karane ke bAda vizvapAlana karanevAle, ora phira saMsAra kA vinAza karanevAle isa prakAra tInarUpa (brahmA viSNu mahezvara ) se vartamAna tumako "hama" praNAma karate haiM // 16 //
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 raghuvaMzamahAkAvye nanu kUTasthasya kathaM trarUpyamityAzaGkayaupAdhikamityAharasAntarANyekarasaM yathA divyaM payo'znute / deze deze guNeSvevamavasthAmtvamavikriyaH // 17 // saMjI0-rasAntarANIti / ekarasaM madhuraikarasaM divi bhavaM divyaM payo varSodaH, deze deza USarAdideze'nyAnrasAnrasAntarANi lavaNAdIni yathA'znute prApnoti / eva mavikriyo nirvikAraH / ekarUpa ityarthaH / tvaM guNeSu sattvAdiSvavasthAH sraSTatvAdirUpA aznuSe // 17 // anvayaH-yathA ekarasaM divyaM payaH deze deze rasAntarANi aznute, evam avikriyaH tvaM guNeSu avasthAH "ashnusse"| vyAkhyA-yathA yena prakAreNa rasyate-AsvAdyate iti rasaH, ekaH rasaH yasmin tat ekarasaM-madhuraikarasaM divi bhavaM divyaM payaH varSAjalamityarthaH deze deze-sarvajana pade-USarAdipradeze anyAn rasAn rasAntarANi kalavaNAdIni aznute-prApnoti evam nAsti vikriyA-vikRti: yasmin saH avikriyaH nirvikAraH ekarasa ityarthaH tvaM viSNuH guNeSu sattvarajastamassu avasthAH sRSTipAlanapralayakartRtvarUpAH praznuSe prApnoSi / ata: kUTastho'pi san tvam aupAdhikaM trirUpaM prApnoSi iti bhaavH| samAsaH-anye rasAH rasAntarANi tAni / ekaH rasaH yasmin tat ekarasam / na vikriyA yasya saH avikriyaH / / hindI-jisa prakAra eka madhura rasa vAlA vRSTi kA jala, pRthak pRthaka sthAnoM meM ( girakara ) dusare 2 (khArA, kaDuvA Adi ) rasavAlA ho jAtA hai, usI prakAra vikAroM se rahita tuma bhI sattva raja tamoguNoM ke saMbandha se sRSTi. pAlana, saMhAra kartRtvarUpa avasthAoM ko prApta hote ho / arthAt pApa aupAdhikabheda se bhinna bhinna rUpa vAle haiM tathA svataH kUTastha hI haiM // 17 // ameyo mitalokastvamanarthI prArthanAvahaH / ajito jiSNuratyantamavyakto vyaktakAraNam / / 18 / / saMjI-ameya iti / he deva ! tvamameyo lokairiyattayA na paricchedyaH / mitalokaH paricchinnalokaH / anarthI niHspRhaH / prAvahatItyAvahaH pacAya ca /
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH prArthanAnAmAvahaH kAmadaH ajito'nyena jitH| jiSNurjayazIlaH / atyantamavyakto'tisUkSmarUpaH / vyaktasya sthUlarUpasya kAraNam // 18 // anvayaH-he deva ! svam ameyaH san mitalokaH anarthI san prArthanAvahaH ajitaH san jiSNuH atyantam anyataH man vyaktakAraNama 'asIti zeSaH' / vyAkhyA--he deva ! tvaM sarvavyApakaH viSNuH mAtuM yogyaH meyaH, na meyaH ameyaH-iyattayA paricchedyo na, mita:-paricchinnaH lokaH = bhuvanaM yena sa mitalokaH, artho'syAstIti arthI, na arthI anarthI nispRhaH san , AvahatIti prAvahaH / prArthanAyAH yAcanAyAH prAvahaH = pradAtA iti prArthanAvahaH manorathaprada ityarthaH / na jitaH ajitaH aparairna vijitaH san jayati tacchIlaH jiSNuH-vijayazIlaH, antam pratikrAntam atyantam-sarvathA na vyaktaH avyaktaH-aprakaTaH sannityarthaH / vyaktasya-sthUlarUpasya kAraNaM-nidAnamiti vyaktakAraNam tvamasIti zeSaH / / samAsaH-na meyaH ameyaH / mitaH lokaH yena sa mitalokaH / na arthate iti anarthI / prArthanAyAH prAvahaH prArthanAvahaH / na jitaH ajitH| na vykto'vyktH| vyaktasya kAraNamiti vyaktakAraNam / hindI-he deva ! Apa aparimeya (itane haiM isa prakAra se logoM se nahIM nApe jA sakate haiM ) hote hue bhI, bhuvanoM ko nApane vAle haiN| Apa nispRha hote hue bhI "sabakI" prArthanA ko pUrNa karane vAle, aura ajeya hote hue bhI "sabako" jItane vAle, tathA aprakaTarUpa hote hue bhI sthUlarUpa isa saMsAra ke kAraNa haiM // 18 // hRdayasthamanAsannamakAmaM tvAM tapasvinam / dayAlumanaghaspRSTaM purANamajaraM viduH / / 16 / / saMjI0-hRdayeti / he deva ! tvAM hRdayasthaM sarvAntaryAmitayA nityasaMnihitaM tathApyanAsannamagamyarUpatvAdviprakRSTaM ca viduH / saMnikRSTasyApi viprakRSTatvamiti virodhaH / tathA'kAmam / na kAmo'bhilASo'sya taM paripUrNatvAnniHspRhatvAcca niSkAmam / tathApi tapasvinaM tApamaM viduH / yo niSkAmaH sa kathaM tapaH kuruta iti virodhaH / parihArastu-RpirUpeNa dustaraM tpstpyte| dayAlu paraduHkhaprahANapa tathApyanaghaspRSTaM nityAnandasvarUpatvAdaduHkhinaM viduH / 'aghaM duritaduHkhayoH' iti vizvaH / dayAluraduHkhI ceti virodhH| 'II ghRNI tvasaMtuSTaH krodhano nityazaGkitaH /
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 raghuvaMzamahAkAvye parabhAgyopajIvI ca SaDete nityaduHkhitAH // ' iti mahAbhArate / purANamanAdimajaraM nirvikAratvAdakSaraM viduH / ciraMtanaM na jIryata iti virodhAlaMkAraH / uktaM ca-- 'AbhAsatve virodhasya virodhAlaMkRtirmatA' iti / virodhena cAlaukikamahimatvaM vyajyate // 19 // anvayaH- "he deva !' tvAM hRdayasthaM "tathApi" anAsannam , aAmaM 'tathApi' tapasvinam , dayAlu 'tathApi' anaghaspRSTam purANaM 'tathApi' ajaram viduH ( RSaya iti zeSaH ) / vyAkhyA--hRdaye-mAnase tiSThatIti hRdayasthaH taM hRdayastham = antaryAmitvena sarvadA saMnihitam tathApi na prAsannamiti anAsannam agamyarUpatayA asaMnikRSTam ca tvAM viduH, samIpasthasyApi viprakRSTatvamiti virodhaH / tathA na kAmaH-abhilASaH asya sa tam akAma-niSkAmam paripUrNatvAt niSkAmatvAdityarthaH tathApi tapo'syA.. stIti tapasvI taM tapasvinam = tapasyAyuktam, nispRhaH tapaH kimarthaM kurute iti virodhaH, tathApi RSirUpeNa tapastapyate / dayAsyAstIti dayAlustaM dayAlu = paraduHkhanAzanaparaM tathApi aghaM duHkhaM, aghena spRSTaH aghaspRSTaH, na aghaspRSTaH iti anaghaspRSTaH tam anaghaspRSTam nityAnandasvarUpatvena duHkharahitamityarthaH / duHkharahito duHkhavAraNakAmaH iti virodhaH / purA-pratItAnAgatau artho anati purANastaM purANam= anAdim tathApi ajaram= akSaraM nirvikAratvAt viduH jAnanti sma, RSaya iti zeSaH / samAsaH-- adhena spRSTaH aghaspRSTaH, na aghaspRSTastaM anaghaspRSTam / / hindI-he deva ! tumako hRdaya meM rahate hue bhI dUra, niSkAma hote hue bhI nara-nArAyaNa rUpa se tapasyA karane vAle, dayAvAn hote hue bhI duHkha se dUra, purAtanapuruSa hone para bhI jarA (bur3hApA ) se rahita, RSi loga jAnate haiM / isa zloka meM virodhAlaMkAra hai arthAt Upara se virodha sA hai / aura virodha se bhagavAn kI alaukika mahimA vyakta hotI hai / / 19 / / sarvajJastvamavijJAtaH sarvayonistvamAtmabhUH / sarvaprabhuranIzastvamekastvaM sarvarUpabhAk / / 20 / / saMja!-sarvajJa iti / tvaM sarva jAnAtIti sarvajJaH / 'igupadha- ( pA. 3 / 11. 135) iti kprtyyH| avijJAtaH / na kenApi vijJAta ityarthaH / tvaM sarvasya
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH yoniH kAraNam / tvamAtmana eva bhavatItyAtmabhUH / na te kiMcitkAraNamastItyarthaH / tvaM sarvasya prabhuH / tvamanIzaH / tvamekaH sarvarUpabhAk / tvameka eva sarvAtmanA vartasa ityarthaH // 20 // sambaya.--'he deva !" tvaM sarvajJaH san avijJAtaH tvaM sarvayoniH san AtmabhUH tvaM sarvaprabhuH san anIzaH, tvam ekaH san sarvarUpabhAk (asIti shessH)| vyAkhyA-he deva ! tvaM-viSNuH sarva-vizvaM jAnAti-vettIti sarvajJaH san na vijJAtaH avijJAtaH- kaizcidapi na jJAtaH / tvam sarvasya-sarvalokasya yoniH prabhavaH sarvayoniH san prAtmanaH-svasmAt bhavati-jAyate, iti prAtmabhUH-na te kimapi kAraNAntaraM vidyate svayambhUrityarthaH / tvaM sarvasya-akhilasya prabhuH IzaH, sarvaprabhuH san svayaM- svAtmanA na IzaH yasya saH anIza:-svAmirahitaH tvaM-viSNuH ekaHadvitIya eva sarvAriNaH akhilAni rUpANi-svarUpANi bhajatIti sarvarUpabhAk= akhilAtmA asi sarvAtmanA tvmevaasi| ____mamAsaH-sarvaM jAnAtIti sarvajJaH / na vijJAto'vijJAtaH / sarvasya yoniH sarvayoniH / sarvasya prabhuH sarvaprabhuH / na vidyate IzaH yasya saH anIzaH / sarva rUpaM bhajate iti sarvarUpabhAka / ___fdI--he deva ! tuma sabako jAnate ho, kintu tuma kisI se nahIM jAne gaye ho| tuma vizva ke kAraNa ho kintu tuma svayam kAraNarahita ho, aura tuma sabake prabhu svAmI ho, kintu tumhArA koI svAmI nahIM hai, tuma eka advitIya hote hue bhI saba rUpoM ko dhAraNa karate ho / arthAt Apa vizvAtmA sarvAtmA ho // 20 // saptasAmopagItaM tvAM saptANavajalezayam / saptAcimugvamAcakhyuH saptalokaikasaMzrayam / / 21 / / saMjI-sapteti / he deva ! tvAM saptabhiH sAmabhI rathaMtarAdibhirupagItam / 'taddhitArtha-' (pA. 2 / 1 / 51 ) ityuttarapadasamAsaH / saptAnAmagavAnAM jalaM saptAgavajalam / pUrvavatsamAsaH / tatra zete yaH sa saptArNavajalezayaH / tm| 'zayavAsavAsimvakAlAt' ( pA. 6 / 3 / 18 ) ityaluka / saptAcirmukhaM yasya tam / 'agnimukhA = devAH' iti zruteH, saptAnAM lokAnAM bhUrbhuvaHsvarAdInAmekasaMzrayam / evaMbhUtamAcakhyuH // 21 //
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 raghuvaMzamahAkAvye anvayaH--" he deva !" tvAM samasAmopItam , saptANavajalalezayam , saptAcimukham , saptalokaikasaMzrayama, prAcakhyuH / vyAkhyA-saptabhiH saptasaMkhyakaiH sAmabhiH rathantarAdibhiH upagIta:- zabditaH stuta iti saptasAmopagItastaM saptasAmopagItam rathAntarAdisAmabhiH kRtastavamityarthaH / arNAsi santi yeSu te arNavAH / saptAnAM RSisaMkhyakAnAm arNavAnAM= samudrANAM jalaM-- salilabhiti saptAvajalaM, tasmin zele svapiti, iti saptArNavajalezayastaM saptArNavajalezayaM saptara garajalamadhye zAyinamityarthaH, sapta = saptasaMkhyakAni arcISi yasya sa saptArci: agniH mukham AnanaM yasya sa saptArcimuMkhastaM saptacimukham lokyante iti lokAH, saptAnAM lokAnAM-bhuvanAnAm ekaH= advitIyaH saMzrayaH AdhAra iti saptalokaikasaMzrayastaM saptalokaikasaMzrayam AcakhyuH= kathayanti sma, maharSaya iti zeSaH / samAsaH-sapta ca tAni samAni ca taH upagItaH saptasAmopagItastaM saptasAmopagItam / saptAnAm arNavAnAM jalamiti saptArNavajalaM tasmin zete iti saptArNavajalezayastaM sapArNavajalezayam / sapta arcISi yasya sa saptAciM, saptAciH mukhaM yasya sa saptAcirmukhasta saptAcimukham / saptAnAM lokAnAM samAhAraH saptalokaM tasya ekaH saMzrayastaM saptalokaikasaMzrayam / hindI-he bhagavan ! sAtoM sAma rathantara, bRhadrathantara Adi se gAna kiye gaye, tathA sAtoM samudroM ke jala meM zayana karane vAle, sAta-kAlI, karAlI, manojavA, sulohitA, sudhUmravarNA, sphuliMginI, vizvadAsA nAmaka jihvA vAle agnirUpI mukhavAle tathA sAtoM lokoM ke ekamAtra AdhAra Apako hI RSiyoM ne batalAyA hai|||21|| catuvargaphalaM jJAnaM kaalaavsthaashctuyugaaH| caturvarNamayo lokastvattaH sarve caturmukhAt // 22 // saMjI0-caturiti / caturNA dharmArthakAmamokSANAM vargazcaturvargaH / 'trivargo dharmakAmArthe zcaturvargaH samokSakaH' ityamaraH / tatphalakaM yajjJAnam / catvAri yugAni kRtatretAdIni yAsu tAzcaturyugAH kAlAvasthAH kAlaparimANam / catvAro varNAH prakRtA ucyante yasminniti cturvrnnmyH| cAturvarNyapracura ityarthaH / 'tatprakRtavacane
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sagaH 345 mayaTa' ( pA. 5 / 4 / 21 ) taddhitArtha-' (pA. 211151 ) ityAdinA taddhitArtha viSaye tatpuruSasamAsaH / sa lokaH / ityevaMrUpaM sarvaM caturmukhAcaturmukharUpiraNastvattaH / jAtamiti zeSaH / 'idaM sarvamasRjata yadidaM kiMca' ( taitti0 216 ) iti zruteH / / 22 / / panvayaH-caturvargaphalaM jJAnaM cayugAH kAlAvasthAH caturvarNamayaH lokaH "iti" sarva caturnukhAta tvatta:, ( jAtamiti zeSaH ) / vyAkhyA-caturNA -dharmArthakAmamokSANAM vargaH-samUhaH iti caturvargaH, caturvargaH phalaM yasya tat caturvargaphalaM-dharmArthakAmamokSa phalakamityarthaH jJAnam-dhIH / catvAri yugAni yAsu tAH caturyugAH satyadvAparatretAkalirUpAH, kalyate = saMkhyAyate iti kAlaH / kAlasya-samayasya avasthAH-bhedAH iti kAlAvasthAH / catvAraH catuHsaMkhyakAH varNAH brAhmaNakSatriyAdayaH prakRtAH ucyante yasmin sa caturvarNamayaH / lokyate'sau lokaH janaH ityevaMrUpamakhilaM brahmANDaM catvAri-catuHsaMkhyakAni mukhAni prAnanAni yasya sa caturmukhaH, tasmAt caturmukhAt-caturAnanAt caturmukhasvarUpiNaH tvattaH= bhavataH jAtamiti shessH| samAsaH-caturNA vargaH caturvargaH, caturvargaH phalaM yasya tat caturvargaphalam / kAlasya avasthAH kAlAvasthAH / catvAri yugAni yAsu tAH caturyugAH / catvAraH varNAH prakRtA ucyante yasmin saH caturvarNamayaH / catvAri mukhAni yasya sa tasmAt caturmukhAt / ___ hindI-dharma artha kAma mokSa rUpa phala dene vAlA jJAna, aura satya tretA dvApara kali ina cAra yuga vAlI samaya kI avasthA ( samaya kA vibhAga ) tathA brAhmaNa kSatriya vaizya zUdra cAra varNa kA saMsAra, yaha saba cAra mukha vAle brahmArUpo tumase hI utpanna huA hai // 22 // abhyAsanigRhItena manasA hRdayAzrayam / jyotirmayaM vicinvanti yoginastvAM vimuktaye // 23 // saMjI0-abhyAseti / abhyAsena nigRhItaM viSayAntarebhyo nivartitam / tena manasA yogino hRdayAzrayaM hRtpadmasthaM jyotirmayaM tvAM vimuktaye mokSArthaM vicinvantyanviSyanti / dhyAyantItyarthaH // 23 //
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-yoginaH abhyAsanigRhItena manasA hRdayAzrayaM jyotirmayam tvAM vimuktaye vicinvanti / vyAkhyA-yogaH asti yeSu te yoginaH = dhyAninaH = samAdhimantaH, abhyAsaH-abhyasanam -- prAvRttiH cittasya ekasmin Abhyantare Alambane punaH puta sthApanamiti yAvat / abhyAsena-abhyasanena, nigRhItaM vazIkRtaM viSayAntarebhyaH nigRhyAbhyantare sthApitamityarthaH tena abhyAsanigRhItena manyate'neneti manastena manasA-cittena hRdayaM = hRt prAzrayaM-sthAnaM yasya tat hRdayAzrayaM = hRtkamalasthaM jyotate iti jyotiH tejaH, jyotiH prakRtamucyate yasmin tam iti jyotirmayaM - tejaHpracuraM tvAM bhagavantaM viSNuM vimuktaye -apavargAya vicinvanti- anviSyanti yogasamAdhinA dhyAyantItyarthaH / samAsaH-abhyAsena nigRhItamiti abhyAsanigRhItaM tena abhyAsanigRhItena / hRdayam AzrayaM yasya tat hRdayAzrayam / hindI-"dhyAna samAdhirUpa" abhyAsa se vaza meM kiye gaye mana se hRdaya kamala meM baiThe hue, jyoti:svarUpa ( prakAzarUpa ) ApakA hI yogijana mokSa ke liye anveSaNa karate haiM / arthAt ApakA ho dhyAna karate haiM / / 23 / / ajasya gRhNato janma nirIhasya hatadviSaH / svapato jAgarUkasya yAthAya veda kastava ? // 25 / / saMjI0-ajasyeti / na jAyata ityajaH / 'anyeSvapi dRzyate' (pA. 3 / 2 / 101 ) iti DapratyayaH / tasyAjasya janma gRhNataH matsyAdirUpeNa jAyamAnasya / nirIhasya ceSTArahitasyApi hatadviSaH zatrughAtino jAgarUkasya sarvasAkSitayA nityaprabuddhasyApi svapato yoganidrAmanubhavataH / itthaM viruddhaceSTasya tava yAthArthyaM ko veda vetti ? 'vido laTo vA' (pA. 3 / 4 / 83 ) iti NalAdezaH / / 24 / / anvayaH-ajasya "api" janma gRhNataH nirIhasya "api" hatadviSaH jAgarUkasya "api'' svapataH tava yAthAya kaH veda / vyAkhyA-na jAyate iti ajastasya ajasya janmarahitasyApi, jananaM janma= utpattiM gRhNAtIti gRhNan tasya gRhNataH svIkurvataH matsyakacchapAdirUpeNa jAyamAnasye. tyarthaH, nirgatA IhA=ceSTA yasmAt tasya nirIhasya=icchArahitasyApi, dviSantIti
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 347 dviSaH hatAH naSTAH dviSaH zatravo yena sa tasya hatadviSaH zatruvinAzakasyetyarthaH / jAgaraNazIlaH jAgarUkastasya jAgarUkasya- sarvasAkSitvena sarvadA prabuddhasyApi svapitoti svapan tasya svapataH yoganidrAmanubhavataH itthaM prakAreNa viruddhaceSTasya tava viSNoH arthamanatikrayaM yathArtha tasya bhAvaH yAthArthyam = tAttvika svarUpaM kaH janaH veda jAnAti, na ko'pIti bhAvaH / / samAsaH--nirgatA IhA yasmAt sa nirIhastasya / hatAH dviSaH yena sa hatadviTa tasya hatadviSaH / __ hindI-ajanmA hote hue bhI matsya kacchapa Adi rUpa se janma lene vAle, aura nirIha ( icchArahita ) hote hue bhI zatruoM kA saMhAra karane vAle, tathA yoganidrA meM sote hae bhI sabake sAkSirUpa se jAgarUka ( jAgane ke svabhAva vAle ) Apake yathArtha rUpa ko kauna jAna sakatA hai| arthAt ukta rUpa virodhi ceSTAvale Apako tattvarUpa se koI bhI nahIM jAna pAtA hai / / 24 / / zabdAdIviSayAnbhokta carituM duzcaraM tapaH / paryApto'si prajAH pAtamaudAsInye na vartitum / / 25 / / saMjI0-zabdeti / kiMca, kRSNAdirUpeNa zabdAdIviSayAnbhoktam / naranArAyaNAdirUpeNa duzvaraM tapazcaritum / tathA daityamardanena prajAH pAtum / audAsInyena tATasthyena vartituM ca paryAptaH samartho'si / bhoga-tapasoH pAlanaudAsInyayozca parasparaviruddhayorAcaraNe tvadanyaH kaH samartha ityarthaH // 25 // hAmra- zabdAdIn viSayAn bhoktam, duzcaraM tapaH carituma, prajAH pAtuma, audAsInyena vartituM "vaM paryAptaH asi / ___ vyAkhyA-.. zabdaH- dhvaniH prAdiH prathamaH yeSAM te zabdAdayaH, tAn zabdAdIn , visinvanti nibadhnanti indriyANi, iti viSayAstAn viSayAn padArthAn bhoktum = anubhavituM rAmakRSNAdirUpeNa viSayAn bhoktu, duHkhena caryate yat tat duzcaraM= kartRmazakyaM tapaH tapasyAM carituM kartum badarikAzrame naranArAyaNarUpeNa tapaH kartumityarthaH / prakarSeNa jAyante iti prajAstAH prajAH-janAn pAtu-rakSituM rAkSasAnAM vadhenetyarthaH / udAste iti udAsInaH, udAsInasya bhAvaH audAsInyaM tena praudAsInyena tATasthyena vartituM vyavahatuM tvaM viSNureva paryAptaH alam asi bhavasi /
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 raghuvaMzamahAkAvye samAsa:-zabdaH AdiH yeSAM te zabdAdayastAn zabdAdIn / hindI-"aura he bhagavan" kRSNAdi rUpa se zabda sparza rUpa, rasa, gandha Adi viSayoM ko bhogane ke liye, "tathA naranArAyaNa rUpa se" kaThora tapasyA karane ke liye, aura rAma rUpa se prajA kA pAlana karane ke liye, buddha rUpa se taTastha rahane ke liye tuma hI samartha ho| bhoga tapa pAlana aura udAsInatA jaisA virodhI vyavahAra karane meM tumase atirikta kauna samartha hai ? koI nahIM // 25 // bahudhApyAgamairbhinnAH panthAnaH siddhihetavaH / tvayyeva nipatantyoghA jAhnavIyA ivArNave // 26 / / saMjI0-bahudheti / prAgamaistrayIsAMkhyAdibhirdarzana bahudhA bhinnA api siddhihetavaH puruSArthasAdhakAH panthAna upaayaaH| jAhnabyA ime jAhnavIyA gaanggaaH| 'vRddhAcchaH' (pA. 4 / 2 / 114 ) iti chapratyayaH / oghAH pravAhAH / te'pyAgamairA. gatibhibahudhA bhinnAH siddhihetavazca / arNava iva tvayyeva nipatanti pravizanti / yena kenApi rUpeNa tvAmevopayAntItyarthaH / yathAhurAcAryA:--'ki bahunA kAravo. 'pi vizvakarmetyupAsate' iti / / 26 / / anvayaH-bhAgamaiH bahudhA bhinnAH api siddhihetavaH panthAnaH, jAhnavIyAH oghA: "zrAgamaiH bhinnAH api" arNave iva tvayi eva nipatanti / vyAkhyA-AgamaiH vedAdizAstraH bahudhA-bahaprakAraiH bhinnAH api siddhInAM = puruSArthAnAM hetavaH- kAraNAni, iti siddhihetavaH mokSasAdhakAH vA panthAna:-mArgAH =upAyA ityarthaH SaDdarzanoktAH, upAyA iti yAvat / jahAtIti jaGgaH / jahnoH= rAjarSivizeSasya apatyaM strI jaahnvii| tasyAH ime jAhnavIyAH- gaMgAsaMbandhinaH, moghAH jalapravAhAH ( AgamaH gatibhiH bhinnAH- pRthagbhUtAH pravAhAH ) arNave sAgare iva- yathA tvayi-bhagavati viSNau evo nizcaye nipatanti = pravizanti / sarvadevanamaskAraH kezavaM pratigacchatIti yena kenApi prakAreNa viSNumeva darzanamArgAH prApnuvantIti bhAvaH / samAsaH-- siddhInAM hetavaH siddhihetavaH / hindI-"he bhagavan" SaDdarzanoM se aneka prakAra ke bhinna-bhinna batAye gaye mokSarUpI paramapuruSArtha ke upAya usI prakAra kevala Apa meM hI praviSTa hote haiM,
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH jaise gaMgAjI kI sabhI dhArAyeM sAgara meM hI giratI haiN| arthAt mArga bhinna-bhinna hote hue bhI prAptavya eka tuma hI ho // 26 // tvayyAvezitacittAnAM tvatsamapitakamaNAm / gatistvaM vItarAgANAmabhUyaHsaMnivRttaye / / 2 / / saMjI0-tvayoti / tvayyAvezitaM nivezitaM cittaM yasteSAm / tubhyaM samarpitAni karmANi yaisteSAm / 'manmanA bhava madbhakto madyAjI mAM namaskuru / mAmevaiSyasi kaunteya ! pratijAne priyo'si me // ' (gI. 9 / 34 ) iti bhagavadvacanAt / vItarAgANAM viraktAnAmabhUyaHsaMnivRttaye'punarAvRttaye / mokSAyetyarthaH / tvameva gatiH sAdhanam / 'tameva viditvA'timRtyumeti nAnyaH panthA vidyate'yanAya' (zvetA. 6 / 15) iti zruterityarthaH // 27 // anvayaH-tvayi AvezitacittAnAM svatsamarpitakarmaNAM vIrANAm abhUyaH saMnivRttaye tvam "eva" gatiH "asi iti shessH"| vyAkhyA-tvayi bhagavati paramezvare prAsamantAt vezitaM saMnivezitaM cittaM = manaH yaiste teSAm AvezitacittAnAm, tumyaM bhagavate paramezvarAya samyagarpitAni= dattAni karmANi kriyAH yastai teSAM tvatsamarpitakarmaNAm, raJjanaM rAgaH, vItaH naSTaH rAgaH mAtsayaM viSayavAsanA yeSAM te teSAM vItarAgANAm, na bhUyaH abhUyaH-apunaH saMnivartanaM saMnivRttiH, tasya saMnivRttaye-AgamanAya prabhUyaH saMnivRttaye-apunarAgamanAya mokSAyetyarthaH / tvaM-viSNureva gamyate-prApyate'nayA gatiH abhyupAyaH sAdhanamityarthaH asi / tvadatirikto mokSopAyaH nAstIti bhaavH|| samAsaH- AvezitaM cittaM yaiste teSAm AvezitacittAnAm / tvayi samarpitAni karmANi yaiste teSAM tvatsamarpitakarmaNAm / vItaH rAgaH yebhyaH te teSAM vItarAgANAm / na bhUyaH abhUyaH / hindI-tumhAre meM citta ko lagAne vAle ( sadA bhagavAna kA dhyAna karane vAle ) aura tumhAre liye saba karmoM ko samarpaNa karane vAle, tathA viSayavAsanArAga dveSa zUnya viraktoM ke phira saMsAra meM ma lauTane ke sAdhana upAya tuma hI ho / arthAt virakta yogiyoM ko mukti denevAle tumhI ho // 27 //
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 raghuvaMzamahAkAvya pratyakSo'pyaparicchedyo mahyAdimahimA tava / apavAganumAnAbhyAM sAdhyaM tvAM prati kA kathA // 28 // saMjI0-pratyakSa iti / pratyakSaH pratyakSapramArAgamyo'pi tava mahyAdiH pRthivyAdimahimaizvaryamaparicchedyaH / iyattayA nAvadhAryaH / prAptavAgvedaH / 'yato vA imAni bhUtAni jAyante' ( taittarIya. 3 / 1 ) ityAdizruteH / anumAnaM 'kSityAdikaM sakartRka kAryAtvAt, ghaTat' ityAdikam / tAbhyAM sAdhyaM gamyaM tvAM prati kA kathA ? pratyakSamapi tvatkRtaM jagadaparicchedyam, tatkAraNamapratyakSastvamaparicchedya iti kimu vaktavyamityarthaH // 28 // anvayaH-pratyakSaH api tana mahyAdiH mahimA aparicchedyaH AptavAganumAnAbhyAM sAdhyaM tvAM prati kA kathA / vyAkhyA-akSam indriyaM prati gataH pratyakSa:-indriyajanyajJAnagamyaH api tava% bhagavataH viSNoH mahyate-pUjyate iti mahI-pRthivI AdiH yasya sa mahyAdiH mahato bhAvaH mahimA-aizvaryam paricchettum iyattayA jJAtuM yogyaH paricchedyaH, na paricchedyaH aparicchedyaH = iyattayAnavadhArya , prAptA-pratyayitA-vizvastA vAka-vAraNI yasya saH prAptavAk-vedaH anumAnam-anumitikaraNaJceti prAptavAganumAne, tAbhyAm prAptavAganumAnAbhyAM sAdhyaM gamyam 'yato vA imAni bhUtAni jAyante,' iti vedena pRthivyAdikaM sakartRkaM kAryatvAdityanumAnena ca jJeyaM tvAM viSNu prati kA kathA ki kathanIyam / yadA bhagavatA tvayA nirmitaM pratyakSaM jagadapi iyattayA na jJAyate tadA tatkAraNasyApratyakSasyAparicchedyatve kimu vaktavyamityarthaH / __samAsaH-na paricchedyo'paricchedyaH / mahI AdiH yasya sa madyAdiH / AptA ca vAka ca sA prAptavAn / prAptavAk ca anumAnaM ceti prAptavAganumAne tAbhyAm prAptavAganumAnAbhyAm / hindI-"jaba ki" indriyoM se dekhA, jAnA gayA, tumhArA aizvarya ho pariccheda ( itane parimANa vAlA hai ) ke yogya nahIM hai to phira" veda tathA anumAna se jAnane yogya tumhAre prati kyA kahanA hai| arthAt tumhAre banAye pratyakSasaMsAra kA ho jaba koI pAra na pA sakA to veda tathA anumAna ke dvArA parokSa tumako kaise koI nAna sakatA hai // 28 //
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sagaH kevalaM smaraNenaiva punAsi puruSaM ytH| anena vRttayaH zeSA niveditaphalAstvayi // 29 // maMtrI0-kevalamiti / smarona kevalaM kRtstam / 'kevalaH kRtsna eka zva' . iti zAzvataH / puruSaM smartAraM janaM punAsi / yataH yadityarthaH / anena smRtikAryaraNava tvayi tvadviSaye yAH zeSA avaziSTA vRttayo darzanasparzanAdayo vyApArAstA niveditaphalA vijJApita kAryAH / tava smaraNasyaivaitatphalaM, darzanAdInAM tu kiyaditi nAva. dhArayAma iti bhAvaH / / 29 / / anvayaH-yataH smaraNena kevalaM puruSaM punAsi, anena eva tvayi zeSAH vRttayaH niveditphlaaH| vyAkhyA-yataH yat smaraNena-prAdhyAnenaH-smRtyA kevalaM kRtamnaM sarvamiti yAvat , puruSa-naraM smaraNakartAramityarthaH punAsi-pavitrayasi pavitraM karoSi, anena= smaraNarUpeNa kAryeNa evo nizcite tvayi bhagavadviSaye yAH zeSAH = pravaziSTAH vRttayaH =vartanAni darzanasparzanasevanAdivyApArAH, tAH niveditAni-jJApitAni phalAni kAryANi yAsAM tAH niveditaphalAH santIti zeSaH / bhavatsmaraNatyaiva yadA etat phala tadA darzanasparzanAdInAM kiyat phalamiti tu na jJAyate / samAmaH-niveditaM phalaM yAsAM tAH niveditaphalAH / hindI-"he bhagavan" tuma smaraNa karane se smaraNa karane vAle saba puruSoM ko pavitra kara dete ho, "to phira" isa smaraNarUpa kArya se tumhAre viSaya meM jo zeSa tumhArA darzana sparzana sevA Adi vyApAra hai, usakA phala vijJApita ho jAtA hai / arthAt jaba tumhAre smaraga kA hI itanA phala hai to darzana sparzanAdi kA kitanA phala hogA, yaha nahIM kaha sakate // 29 // udadheriva ratnAni tejAMsIva vivsvtH| stutibhyo vyatiricyante dUrANi caritAni te // 30 / / jo0-udadheriti / udadhe ratnAnIva / vivasvatastejAMsIva / dUrANyavAGamanasagocarANi te caritAni stutibhyo vyatiricyante / niHzeSaM stotuM na zakyanta ityarthaH // 30 // anvayaH-udadheH ratnAni isa vivasvataH tejAMsi iva, dUrANi te caritAni stutibhyaH vyatiricyante /
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye vyAkhyA - udakAni =jalAni dhIyante'tra, udadhistasya udadheH sAgarasya ratnAni=maraNayaH iva-yathA, vivasvata :- sUryasya tejAMsi = dIptayaH iva - yathA dUrANi= viprakRSTAni vAGmanasayoraviSayANi te= tava viSNoH caritAni caritrANi stutibhyaH = stavebhyaH vyatiricyante = adhikAni santi / kairapi tava sarvaM caritaM stotuM na pAryate ityarthaH / zrasmin padye samastapadAbhAvAt samAso na darzyate / hindI - samudra ke ratnoM ke samAna aura sUrya kI kiraNoM ke samAna dUra ( vANI aura mana ke jo viSaya nahIM haiM ) tumhAre caritra stutiyoM se ( atirikta ) pare haiM / arthAt sAgara ke ratna tathA sUryakiraNa jaise asaMkhya hai vaise Apake adbhuta caritra bhI asaMkhya haiM ataH unakI stuti kaise ho sakatI hai ||30|| 352 anavAptamavAptavyaM na te kiMcana vidyate / lokAnugraha evaiko heturate janmakarmaNoH ||31|| " saMjI0 - zranavAptamiti / zranavAptamaprAptam / zravAptavyaM prAptavyaM te tava kicana kiMcidapi na vidyate / nityaparipUrNatvAditi bhAvaH tarhi kinibandhane janmakarmaNI tatrAha - loketi / eko lokAnugraha eva te tava janmakarmaNorhetuH / paramakAruNikasya te parArthaiva pravRttiH, na svArthetyarthaH // 31 // anvayaH - anavAptam zravAsavyaM te kicana na vidyate, ekaH lokAnugrahaH eva te janmakarmaNoH hetuH / vyAkhyA - na avAptamiti zranavAptam = aprAptam avAptuM yogyam avAptavyaM = prAptavyaM te = tava bhagavataH kiMcana = kiMcidapi na = nahi vidyate = prasti paripUrNatvAdityarthaH / tarhi kinimittaM janma karma cetyAha-lokyante iti lokAH / lokeSu janeSu anugrahaH = granukampA iti lokAnugrahaH eva te tava janma ca karma ceti janmakarmaraNo=utpattikriye tayoH janmakarmaNoH hetu: kAraNam, lokAnugrahakAM kSayaiva bhagavataH pravRttiH natu svArtheti bhAvaH / samAsaH - na avAptamiti zranavAptam / lokeSu anugraha iti lokAnugrahaH / janma ca karma ceti janmakarmaNI tayoH janmakarmaNoH / hindI - "he deva !" prApta vastu tumhAre liye prApta karane ko kucha bhI nahIM hai ( kyoMki Apa sadA paripUrNa hai ) "phira bhI " Apake janma lene tathA karma
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 353 karane kA kAraNa ekamAtra logoM para anugraha ( kRpA) karanA hI hai / arthAt paramakAruNika hone se bhagavAn kI pravRtti dUsaroM ke liye hai na ki apane liye // 31 // mahimAnaM yadutkItye tava saMhiyate vacaH / zrameNa tadazaktyA vA na guNAnAmi yattayA // 32 // saMjI0 -mahimAnamiti / tava mahimAnamutkoyaM vacaH saMhriyata iti yat tadvacaHsaMharaNaM zrameNa vaagvyaapaarshraantyaa| azaktyA kAtsnyena vaktumazakyatvAdvA / guNAnAmiyattayaitAvanmAtratayA na / teSAmAnantyAditi bhAvaH // 32 // anvayaH-tava mahimAnam utkIyaM vacaH saMhiyate "iti" yata tata zrameNa azaktyA vA guNAnAm iyattayA na / vyAkhyA-tava bhavataH viSNoH mahato bhAvaH mahimA, mahimAnaM sAmarthyama aizvaryamityarthaH, utkItya vacaH-vacanaM saMhriyateH samApyate iti yat , tat= vacaHsaMharaNaM zrameNa-zrAntyA vANIvyApArasAmarthyAbhAvenetyarthaH vaktumazakyatvAta guNAnAM-dayAdAkSiNyazauryAdInAm, idaM parimANam asyeti iyAn , iyataH bhAvaH iyattA, tayA iyattayA etAvanmAtratvena na nahi saMhriyate, tava guNAnAmaparimita. tvaadityrthH| samAsa:-na zaktiH azaktistayA azaktyA / iyato bhAvaH iyattA, tyaa| hindI-"he bhagavan" Apako mahimA ( aizvaryaM ) ko kIrtana karake jo (hama ) vacana ko roka rahai haiM (cupa ho rahe haiM ) yaha hamArA cupa honA "apanI jihvA kI" thakAvaTa aura asAmaya se hai| na ki isaliye ki Apake guNa itane hI haiN| kyoMki Apake guNa ananta haiM aura hama unakA varNana karane meM asamartha haiM // 32 // iti prasAdayAmAsuste sugastamadhokSajam / bhUtArthavyAhRtiH sA hi na stutiH parameSThinaH // 33 // saMjI0-itIti / iti te surAstamadhobhUtamakSajamindriyajaM jJAnaM yasmiMstamadhokSajaM viSNum / prasAdayAmAsuH prasannaM cakruH / hi yasmAt parameSThinaH sarvottamasya tasya devasya sA devaiH kRtA bhUtArthavyAhRtirbhUtasya satyasyArthasya vyAhRtiruktiH /
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 raghuvaMzamahAkAvye 'yukta kSamAdAvRte bhUtam' ityamaraH / na stutirna prazaMsAmAtram / mahAnto hi yathAkathaMcinna sulabhA iti bhAvaH / parame sthAne tiSThatIti parameSThI / 'parame kit' ( uNA. 450 ) ityuNAdisUtreNa tiSThateriniH / 'tatpuruSe kRti bahulam' (pA. 6 / 2 / 2) iti saptamyA aluk / 'sthAsthinsthUNAm' iti vaktavyAtpatvam / / 36 / / / anvayaH-iti te surAH adhokSajaM taM prasAdayAmAsuH hi parameSTinaH sA bhUtArthavyAhRtiH na stutiH / vyAkhyA-iti-pUrvoktena prakAreNa te pUrvoktAH prasiddhAH surA: devAH prakSAt jAtam prakSajam / adhaH kRtam akSajam indriyajanyaM jJAnaM yasmin saH adhokSajastam adhokSajam / yadvA adhokSANAM jitendriyANAM jAyate pratyakSo bhavati, adhokSajastam / taM-viSNu prasAdayAmAsuH prasannaM cakruH / hi-yasmAt parame vyomni, cidAkAze, brahmapade, vA tiSThatIti parameSThI, tasya parameSThina:-sarvottamadevasya sA-suraiH kRtA bhUtaH-satyazcAsau arthaH-abhidheyaH-vAcyazceti bhUtArthaH bhUtArthasya - satyArthasya vyAhRtiH =vyAharaNaM kathanamiti bhUtArthavyAhRtiH na stutiH=na stavanaM, prazaMsA mAtra netyarthaH / samAsaH-adhaH akSajaM yasmin saH adhokSajastam adhokSajam / bhUtazcAsau arthaH bhUtArthaH, bhUtArthasya vyAhRtiriti bhUtArtha vyaahRtiH|| hindI-isa prakAra ( stuti karake ) una devatAoM ne indriyajanya jJAna ko jJAta na hone vAle, "athavA" jitendriyoM ko darzana dene vAle, viSNu ko prasanna kara liyA, "isaliye ki" devoM meM zreSTha usa viSNu kI devatAoM se kI gaI vaha stuti, prazaMsAmAtra nahIM thI, kintu satya sartha kA kathana thA // 33 // tasmai kuzalasaMpraznavyaJjitaprItaye surAH / bhayamapralayodvelAdAcakhyunairRtodadheH // 4 / / saMjI0-tasmA iti / surA devAH kuzalasya saMpraznena vyaJjitA prakaTIkRtA protiryasya tasmai / lakSitaprasAdAyetyarthaH / anyathA anavasaravijJaptirmukharANAmiva niSphalA syAditi bhaavH| tasmai viSNave'pralaye pralayAbhAve'pyudvelAdunmaryAdAt / naiRto rAkSasaH sa evodadhiH / tasmAdbhayamAcakhyuH kathitavantaH // 34 / / anvayaH-surAH kuzalasaMpraznavyaJjitaprItaye tasmai apralayoddhelAt nairRtodadheH bhayam shraackhyuH|
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 355 vyAkhyA-surAH = devAH, kuzalasya kSemasya saMpraznaH = pRcchA, tena vyaMjitA% prakaTitA protiH prasannatA yena sa tasmai kuzalasaM praznavyajitaprItaye tasmai-viSNave prakarSaNa lIyante bhUtAni yasmin sa pralaya , na pralayaH apralayaH prayugAntaH apralaye - pralayAbhAve "api" udgatA velA yasya saH udvelastasmAt udvelAt-unmaryAdAt tyaktamaryAdAdityarthaH nirRteH apatyaM naiRtaH rAkSasa eva udadhiH samudraH iti naiRtodadhistasmAt naiRtodadheH-rAkSasasamudrAt bhayaMbhIti-sAdhvasam AcakhyuH= kathayAmAsuH / samAsaH-kuzalasya saMpraznaH kuzalasaMpraznastena vyaMjitA prItiH yena sa tasma kuzalasaMpraznavyajitaprotaye / na pralayaH apralayaH, udgatA velA udvelA, apralaye udvelA yasya sa tasmAt apralayodvelAt / naiRta eva udadhiH naiRRtodavistasmAt nairRtoddheH| hindI-kuzalamaMgala pUchane ke dvArA ( apanI ) prasannatA prakaTa karane vAle usa viSNu se devatAoM ne pralayakAla ke Aye vinA ( saMsAra kI ) maryAdA kA ullaMghana karanevAle rAkSasarUpI samudra se bhaya btaayaa| arthAt saMsAra kI maryAdA ko naSTa karane vAle rAvaNa se hameM bahuta Dara hai yaha viSNu se kaha diyA // 34 // atha velAsamAsannazailarandhrAnunAdinA / svareNovAca bhagavAn paribhUnArNavadhvaniH // 35 // saMjI0-~-atheti / atha velAyAmadhile samAsannAnAM saMnikRSTAnAM zailAnAM randhreSu gahareSvanunAdinA pratidhvanimatA svareNa paribhUtArNavadhvanistiraskRtasamudraghoSo bhagavAnuvAca // 35 // anvayaH-atha anantaram velAsamApanazai tarandhrAnunAdinA svareNa pari. bhUtArNavadhvaniH bhagavAn uvAca / vyAkhyA -anunAdaH asyAstIti anunaado| velAyAM samudraphUle samAsannAHsamorayAzva te zaitA:banAH iti vegAsanAsannarI nAtevAM rannAgi chinAgi gaharANa, ina vetanamAna narantrANi te pramAdo - pratidhvanimAn iti vetAlA masai narantrAsAdo, te| venAsa sarAsana narantrAnunAdikSA, svena rAjase iti svaratena svarega paribhUtaH =tiraskRtaH avasya = sAgarasya aniH =nirdoSaH
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 raghuvaMzamahAkAvye yena sa paribhUtArNavadhvaniH (arNAsi jalAni santi asya sorNavaH) bhagam= aizvaryamasyAstIti bhagavAn viSNuH uvAca-uktavAn / ____ samAsaH-velAyAM samAsannAH ye zailAsteSAM randhrANi, iti velAsamAsannazailarandhrANi, teSu anunAdI iti velAsamAsannazailarandhrAnunAdI tena velAsamAsannazailarandhrAnunAdinA / paribhUtaH arNavasya dhvaniH yena sa paribhUtArNavadhvaniH / ___ hindI-devatAoM kI prArthanA sunane ke pazcAt samudra ke kinAre para vartamAna ( khar3e ) parvatoM kI guphAoM meM pratidhvanita ( TakarAye ) hue svara se apanI AvAja se) samudra ke nirghoSa ko tiraskRta karane vAle viSNu bole // 35 // purANasya kavestasya varNasthAnasamoritA / babhUva kRta saMskArA caritArthava bhAratI // 36 // sajI-purANasyeti / purANasya ciraMtanasya kavestasya bhagavato varNasthAne. pUraHkaNThAdiSu samIritA smyguccaaritaa| ata eva kRtaH saMpAditaH saMskAraH sAdha. svaspaSTatAdiprayatno yasyAH sA bhAratI vANI caritArthA kRtArthA babhUvaiva / 'eva:kArastvasaMbhAvanAviparItabhAvanAvyudAsArthaH // 36 // anvayaH-purANasya kaveH tasya varNasthAnasamIritA "ata eva" kRtasaMskArA bhAratI caritArthA eva babhUva / vyAkhyA--purANasya-ciraMtanasya kavate, kauti vA kavistasya kaveH--manI. SiNaH tasya viSNoH varNAnAm akArAdInAM sthAnAni-kaNThatAlvAdIni teSa samyaka IritA-uccAritA iti varNasthAnasamoritA ata eva kRtAH= sampAditAH saMskArAH- sAzrutvAdayaH yasyAH sA kRtasaMskArA, bhAratI-vANI caritaH kRtaH arthaH -prayojanaM yasyAH sA caritArthA saphalA eva babhUva = jAtA, saphalaiva jAtA nAtra kazcana sandeha ityarthaH / samAsaH-varNAnAM sthAnAni, teSu varNasthAneSu samIritA, varNasthAnasamIritA / kRtaH saMskAro yasyAH sA kRtasaMskArA / caritaH artho yasyAH sA caritArthA / hindI-sabase purAne kavi usa viSNu bhagavAn ke kaNTha tAlu danta Adi nayoM ke sthAna se samyaga rUpa se uccAraNa kI gaI, ata eva sAdhutva spRSTatAdi prayatna rUpa saMskAra vAlI vANI kRtArtha ( saphala ) hI ho gaI // 36 //
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5 . dazamaH sargaH babhau sadazanajyotsnA sA vibhorvadanodgatA / niryAtazeSA caraNAdgaGgevovapravartinI // 30 // saMjI0-babhAviti / vibhorviSNorvadanAdudgatA niHsRtaa| sadazanajyotsnA dntkaantishitaa| idaM ca vizeSaNaM dhAvalyAtizayArtham / ata eva sA bhAratI / caraNAdabreniryAtA cAsau zeSA ca niryAtazeSA / niHsRtAvaziSTetyarthaH 'striyAH puMvat-' (pA. 6 / 3 / 34 ) ityanuvartya 'puMvatkarma -' (pA. 6 // 3 // 42 ) iti puMvadbhAvaH / 'niryAta'zabdasya yA niryAtA sAvazeSA sA gaGgeveti sAmAnAdhikaraNyanirvAhaH / niryAtAyAH zeSeti vigrahe puMvadbhAvo durghaTa eva / UrdhvapravartinyUlavAhinI gaGgeva / babhau / ityutprekSA // 37 // anvayaH-vibhoH vadanodgatA sadazanajyotsnA sA caraNAt niryAtazeSA UrdhvapravartinI gaMgA iva babhau / __ vyAkhyA-vizeSeNa bhavatIti vibhustasya vibhoH sarvatattvAvadhAraNasamarthasya Izvarasya viSNoH vadanAt-mukhAt udgatA=niHsRtA-prakaTitA, iti vadanodgatA, dazyate, ebhiriti dazanAH dantAH jyotirasti asyAM sA jyotsnA / dazanAnAM jyotsnA kAntiH, iti dazanajyotsnA, dazanajyotsnayA saha vartate sA sadazanajyotsnA sA bhAratI carantyaneneti caraNastasmAt caraNAt viSNupAdAt niryAtA niHsRtA cAsau zeSA-pravaziSTA ceti niryAtazeSA-nirgatAvaziSTA = yA niHsRtA sAvaziSTA iti sAmAnAdhikaraNyam / Urdhvam AkAze pravartate vahati tacchIlA UrdhvapravartinI-UlavAhinI gacchatIti gaGgA-bhAgIrathI iva-yathA babhau-zuzume, ityutprekssaalNkaarH| samAsaH-vadanAt udgatA vdnodgtaa| dazanAnAM jyotsnA dazanajyotsnA, tayA saha vartate iti sdshnjyotsnaa| niryAtA cAsau zeSA ca niryaatshessaa| UdhvaM pravartinI uurdhvprvrtinii| hindI-vyApaka bhagavAn viSNu ke mukha se nikalI ( uccAraNa kI gaI) tathA bhagavAn ke dAMtoM ko kAnti se camakatI huI ( atyanta dhavala ) vaha vANI, aisI suzobhita huI ki mAnoM bhagavAn ke caraNa se nikalane se bacI Upara ko bahane vAlI gaMgAjI ho // 37 //
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 yadAha bhagavAMstadAha raghuvaMza mahAkAvye jAne vo rakSasAkrAntAvanubhAvaparAkramau / aGginAM tamasevobhau guNau prathamamadhyamau ||38|| saMja- jAna iti / he devAH ! vo yuSmAkamanubhAva - parAkramau mahima- puruSakAroM rakSasA rAvaNena / zraGginAM zarIriNAM prathama- madhyamAvubhau guNau sattva- rajasI tamaseva tamoguNeneva AkrAntau jAne / vAkyArthaH karma // 38 // anvayaH - he devAH ! daH anubhAvaparAkramau rakSasA, aMginAM prathamamadhyamau guNa tamasA iva AkrAntau "ha" jAne / vyAkhyA-he devAH ! vaH = yuSmAkam anubhAvanam anubhAvaH / parAkramyate'neneti parAkramaH / zranubhAvaH=prabhAvaH parAkramaH = sAmarthyam = udyogazceti anubhAvaparAkramau tau, anubhAvaparAkramau rakSasA = nizAcareNa rAvaNenetyarthaH aMgAni zarIrANi santi yeSAM te aMginasteSAm zraMginAM = zarIriNAm prathamaH sattvaguNaH madhyamaH rajoguraNazceti prathamamadhyamau ubhau dvau guNau = sattvarajasI tAmyati zraneneti tamastena tamasA = tamoguNena iva = yathA AkrAntau = AcchAditau = parAbhUtAvityarthaH zrahaM jAne ve jAnAmItyarthaH / = samAsaH- anubhAvazca parAkramazca anubhAvaparAkramI, to anubhAvaparAkramau / prathamazca madhyamazceti prathamamadhyamau, / hindI - bhagavAn viSNu kahate haiM ki he devo ! Apake prabhAva aura udyogasAmarthya ko rAkSasa rAvaNa ne usI prakAra dabA diyA hai, jaise ki zarIradhAriyoM ( prANiyoM ) ke pahale va dUsare satvaguNa rajoguNa ( donoM guNoM ) ko tamoguNa dabA detA hai / yaha maiM jAnatA hUM ||38|| viditaM tapyamAnaM ca tena me bhuvanatrayam / akAmopanateneva sAdhorhRdayamenasA ||36|| saMjI0 - viditamiti / kica, kAmenAnicchyopanatena pramAdAdAgateneMnasA pApena sAdhoH sajjanasya hRdayamiva / tena rakSasA tapyamAnaM saMtapyamAnam / tapebhavAdikAtkarmaNi zAnac / bhuvanatrayaM ca me viditam mayA jJAyata ityartha: / ' matibuddhi - '
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 dazamaH sargaH (pA. 3 / 2 / 188 ) ityAdinA vartamAne ktaH / "ktasya ca vartamAne' (pA. 2 / 3 / 67) iti SaSThI // 39 // anvayaH- "kiMca" akAmopanatena enasA sAdhoH hRdayam iva, tena tapyamAnaM bhuvanatrayaM ca me viditam , ( astIti zeSaH ) / vyAkhyA-akAmena anicchayA upanataM = prAptam Agatamiti akAmopanataM akAmopanatena eti-gacchati prAyazcittamaneneti enastena enasA-pApena sAdhnoti dharmamiti sAdhustasya sAdhoH- sajjanasya hRdayaM-cittam iva yathA tena- rakSasA rAvaNena tapyamAnaM-saMtapyamAnaM pIDitamityarthaH, bhavanti yeSu tAni bhuvanAni / bhuvanAnAM trayamiti bhuvanatrayaM lokatrayaM ca me mama viditaM jJAtam / mayA sarvametat jJAyate ityrthH| samAsaH-na kAmaH akAmaH akAmena upanatamiti akAmopanataM tena prakAmopanatena / bhuvanAnAM trayamiti bhuvanatrayam / hindI-aura anicchApUrvaka ( anajAne ) kiye hue pApa se sajana ke mana kI taraha usa rAkSasa ke dvArA saMtapta pIDita tInoM bhuvanoM ko maiM jAnatA hUM // 39 // kAryeSu cai kAryatvAdabhyo'smi na vajriNA / svayameva hi vAto'gneH sArathyaM pratipadyate / / 4 / / saMja-kAryeSviti / kiMca, ekakAryatvAdAvayorekakAryatvAddhatoH / kAryeSu kartavyeSu viSayeSu vajriNendreNa abhyarthyaH 'idaM kuru'iti prArthanIyo nAsmi / tathA hi- vAtaH 'svayamevAgneH sArathyaM sAhAyyaM pratipadyate prApnoti / na tu vahniprArthanayA ityevakArArthaH / prekSAvatAM hi svArthe svata eva pravRttiH, na tu prpraarthnyaa| svArthazvAyaM mamApItyarthaH // 40 // anvayaH- ekakAryatvAt kAryeSu vajriNA abhyarthyaH na asmi, hiM vAtaH svayam eva agneH sArathyam pratipadyate / vyAkhyA-"kiJca" ekaM-abhinna kArya-kartavyaM yayostau ekakAryo, tayoH bhAvaH ekakAryatvaM tasmAt ekakAryatvAt heto', kAryeSu- kartavyArtheSu vajraH-kulizam asyAstIti vajI tena vajriNA--indreNa abhyarthituM yogyaH abhyarthya:-prArthanIyaH nAsmi=na bhavAmi, mama devarAjasya ca lokapAlanarUpamekameva kartavyaM vartate
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye iti hetoH anyena amareNa na prArthanIya iti / hi-tathAhi vAtaH vAyuH svayameva prAramanaiva agne:-vahnaH sArathyaM = sahAyatA pratipadyate-prApnoti / pavanaH prArthanA vinaiva agneH sAhAyyaM karotIti ahamapi tathaivetyarthaH / samAsaH--ekaM kArya yayostau ekakAryo, ekakAryayoH bhAvaH ekakAryatvaM tasmAt ekakAryatvAt / hindI-aura he devo ! "asuroM ko mArakara loka kA pAlana karanA" merA tathA devarAja kA eka kArya hone ke kAraNa, kartavya ke prati indra ko mujhase prArthanA nahIM karanI cAhiye, isaliye ki pavana deva agni kI sahAyatA ke liye svayameva A jAtA hai / arthAt binA hI prArthanA ke agni ko pavana sahAyatA karatA hai // 40 // purA kila tripurAriprINanAya svazirAMsi chindatA dazakaMdhareNa yaddazamaM ziro'. vazeSitaM tanmaccakrArthamityAha--- svAsidhArApaNDitaH kAmaM cakrasya tena me| sthApito dazamo mRrdhA labhyAMza iva rakSasA // 41 // saMjI0-sveti / svAsidhArayA svakhaDgadhArayA parihRtaH / acchinna ityarthaH / dazamo mUrdhA me mama cakrasya kAmaM paryApto labhyAMzaH prAptavyabhAga iva tena rakSasA sthApitaH / tatsarvathA tamahaM haniSyAmItyarthaH // 41 // anvayaH---svAsidhArAparihRtaH dazamaH mUrdhA me cakrasya kAmaM labhyAMzaH iva tena rakSasA sthApitaH (astIti zeSaH ) / vyAkhyA-svasya-rAvaNasya asiH svAsiH / svAse: candrahAsasya-svakhaDgasya dhArA-mukham svAsidhArayA svakhaDgatakSNyena parihRtaH acchinnaH iti svAsidhArAparihRtaH svakhar3agenAkartita ityarthaH, dazAnAM pUraNaH dazamaH dazasaMkhyApUrakaH mUrdhA mastakaH, me mama viSNoH cakrasya =sudarzanasya kAmaM yatheSTam labhyaH prAptavyazcAsau aMzaH bhAgaH iti labhyAMzaH iva-yathA tena-prasiddhena rakSasA-rAvaNena sthApitaH= surakSitaH, astIti zeSaH / tatsarvathA mayA hantavya eveti bhAvaH / samAsaH -svasya asiH svAsiH, tasya dhArA, tayA parihRtaH iti svAsidhArAparihRtaH / labhyazcAsau aMzaH, lamyAMzaH /
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH hindI-bhagavAn zaMkara ko prasanna karane ke liye rAvaNa ne, apanI talavAra se nau zira kATa kara car3hA diye the, eka raha gayA thA, isameM utprakSA hai rAvaNa kI talavAra ko dhAra se kATane se chuTA huaA rAvaNa kA dasavAM zira, mAnoM usa rAkSasa ne mere sudarzana cakra kA paryApta bhAga chor3a rakhA hai / ataH maiM avazya use kATU gA // 41 // tarhi ki prAgupekSitamata Aha sraSTurvarAtisargAttu mayA tasya durAtmanaH / atyArUDhaM ripoH soDhaM candaneneva bhoginaH // 12 // saMjI0-sraSTuriti / kiMtu sraSTubrahma go vraatisrgaadvrdaanaaddhetoH| mayA tasya durAtmano ripo rAvaNasyAtyArUhamatyArohaNam / ativRddhirityarthaH / napuMsake bhAve ktaH, bhoginaH sarpasyAtyArUr3ha candaneneva soham / candanadra masyApi tathA sahana sraSTrarniyateriti draSTavyam // 42 // anvayaH-mayA tu sraSTuH varAtisargAt tasya durAtmanaH ripoH atyArUDhaM bhoginaH 'atyArUDhaM' candanena iva soDham / vyAkhyA-tu-kintu mayA-viSNunA sRjatIti sraSTA, tasya 'sraSTuH= brahmaNaH varasya -abhilaSitasya atisargaH-pradAnamiti varAtisagastasmAt varAtisargAt kAraNAt tasya prasiddhasya duSTaH prAtmA yasya sa durAtmA, tasya durAtmanaH nIcasya ripoH-zatroH rAvaNasya atizayena prArUDhamiti, pratyArUDham atIvArohaNam-atipravRddhirityarthaH bhogaH asyAstIti bhogI tasya bhoginaH= sarpasya pratyArUDham candayati AhAdayatIti candanaH malayajastena candanena iva-yathA soDhaM-marSitam / candanavRkSasyApi sarpasya tathA rohaNasya sahanaM brahmaNo niyogAdeveti / samAsaH-varasya atisargaH varAtisargastasmAt varAtisargAt / 'duSTaH prAtmA yasya sa tasya durAtmanaH / atizayena prArUDamiti pratyArUDham / / hindI-kintu maiMne brahmAjI ke ( rAvaNa ko ) varadAna dene ke kAraNa usa duSTAtmA rAvaNa ke baDhane ( atyAcAra ) ko vaise hI sahana kiyA hai, jaise sAMpa ke lipaTane ko candana kA vRkSa sahana karatA hai| kyoMki candana bhI brahmA kI mAjJA se sahana karatA hai // 42 //
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 raghuvaMzamahAkAvye saMprati varasvarUpamAha dhAtAraM tapasA prItaM yayAce sa hi rAkSasaH / daivAtsargAdavadhyatvaM maryevAsthAparAmukhaH / / 43 // saMjI0-dhAtAramiti / sa rAkSasastapasA prItaM saMtuSTaM dhAtAraM brahmANam / maryeSu viSaya prAsthAparADa mukhaH pAdaravimukhaH san / mAnanAdRtyetyarthaH / devAdaSTaH vidhAt sargAIvasRSTe ravadhyatvaM yayAce hi // 43 // anvayaH-sA rAkSasaH tapasA prItaM dhAtAraM maryeSu zrAsthAparAGmukhaH san daivAt sargAt bhavadhyatvaM yayAce hi / vyAkhyA-saH = prasiddhaH rAkSasaH= rAvaNa: tapyate iti tapaH tena tapasA= tapasyayA prItaM prasannaM dadhAtIti dhAtA taM dhAtAraM brahmANaM mriyate iti mataH / mata eva martyaH / maryeSu manuSyeSu viSaye AsthAyAH-prAdarAt parAGamukhaH-vimukhaH iti prAsthAparAGamukhaH san manuSyA mekiMcitkarA iti vizvastaH sannityarthaH devAt mAgataM devaM tasmAt devAt aSTavidhAt sargAt bhAgyasRSTaH hantuM yogyaH vadhyaH, na vadhyo'vadhyastasya bhAvaH avadhyatvamavinAzyatvaM yayAce yAcitavAn hi / samAsaH- mAsthAyAH parADamukha iti AsthAparADa mukhaH / na vadhyatvamiti avadhyatvam / tat / hindI-usa rAkSasa rAvaNa ne apanI tapasyA se prasanna hue brahmAjI se, manuSyoM ko tuccha jAnakara ATha prakAra kI deva sRSTi ( devoM se ) se maiM na mArA jAU yahI vara mAMgA // 43 // tarhi kA gatirityAzaGkaya manuSyAvatAreNa haniSyAmItyAha so'haM dAzarathibhUtvA raNabhUmebalikSamam / kariSyAmi zaraistIkSNaistacchiraHkamaloccayam // 44 // saMjI0- so'hamiti / so'ham / dazarathasyApatyaM pumAn dAzarathiH / 'mata in ' ( pA. 8 / 1 / 15 ) itIpratyayaH / rAmo bhUtvA tIkSNaH zarairatasya rAvaNasya zirAMsyeva kamalAni teSAmuccayaM rAzi raNabhUmebalikSamaM pUjAhaM kariSyAmi / puSpavizadA hi pUjeti bhAvaH // 44 //
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 363 anvayaH-saH aham dAzarathiH bhUtvA tacchiraHkamaloccayaM tIcaNaiH zaraiH raNabhUmeH balikSamaM kariSyAmi / / vyAkhyA-saH asurasaMhAre prasiddhaH ahaM-viSNuH dazarathasya rAjJo'patyaM pumAn dAzarathiH dazarathaputraH rAmaH bhUtvA avatIrya tIkSNaH nizitaiH zaraiH- bANaH zrIyate uSNISAdinA iti ziraH / tasya-rAvaraNasya zirAMsi-mastakAni eva kamalAni padmAni, iti tacchiraHkamalAni, teSAm uccayaH- rAziH taM tacchiraHkamaloccayaM raNasya-yuddhasya bhUmiH sthalamiti raNabhUmistasyAH raNabhUmeH baleH upahArasya kSamaH yogyaH iti balikSamastaM balikSamaM kariSyAmi-vidhAsyAmi, yuddhasthale rAvaNamastakAni krtyissyaamiityrthH| samAsaH-tasya zirAMsi, tacchirAMsi tacchirAMsi eva kamalAnIti, tacchiraHkamalAni, teSAm uccayastaM tacchiraHkamaloccayam / raNasya bhUmistasyAH raNabhUmeH / baleH kSamastaM balikSamam / hindI-asuroM kA saMhAra karane meM prasiddha maiM rAjA dazaratha kA putra (rAma) hokara ( rAmajanma lekara ) rAvaNa ke zirarUpI kamaloM ke samUha ko apane tIkhe bANoM se raNabhUmi kI bheMTa pUjA ke yogya kara dUMgA, arthAt rAvaNa ke ziroM ko kATakara raNabhUmi ko bheMTa karUMgA // 44 // acirAdyajvabhirbhAgaM kalpitaM vidhivatpunaH / mAyAvibhiranAlIDhamAdAsyadhve nizAcaraiH // 45 / / saMjI0-acirAditi / he devAH ! yajvabhiryAjJikavidhivat kalpitamupahRtaM bhAgaM havirbhAgaM mAyAvibhirmAyAvadbhiH / 'asmAyAmedhAsrajo viniH' (pA. 5 / 2 / 121) iti vinipratyayaH / nizAcarai rakSobhiranAlIDhamanAsvAditaM yathA tathA'cirAt punarAdAsyadhve grahISyadhve // 45 // ___ anvayaH- "he devAH ! yUyam" yajvabhiH vidhivat kalpitaM mAgaM mAyAvibhiH nizAcaraiH anAlIDhaM 'yathA syAttathA" acirAt punaH zrAdAsyadhve / vyAkhyA-he devAH ! yUyam yajvabhiH yAjJikaiH vidhAnaM vidhiH, vidhinA tulyaM vidhivat yathAzAstram kalpitaM-dattam-upahRtaM bhAga-havirbhAgaM mAyA asti yeSu te mAyAvinastaiH mAyAvibhi: mAyAvadbhiH nizAyAM carantIti nizAcarAstaiH
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ 365 raghuvaMzamahAkAvye nizAcaraiH-rAkSasaH, na AlITham, anAlIDham - anAsvAditam yathA syAttathA, acirAt zIghra punaH AdAsyadhye prApsyatha / samAsaH-mAyA asti yeSu te mAyAvinastaiH mAyAvibhiH / na prAlIDhaM yasmin karmaNi tat anAlIDham / hindI-he devo ! yAjJikoM ke dvArA vidhipUrvaka diye hue, "Apake" havi bhAga ko, mAyAvI rAkSasoM se binA cakhe hI Apaloga phira zIghra hI prApta kreNge| arthAt aba Apake yajJabhAga ko rAkSasa nahIM chIna sakeMge, Apa loga hI usako grahaNa kareMge // 45 // vaimAnikAH puNyakRtastyajantu marutAM pathi / puSpakAlokasaMkSobhaM meghAvaraNatatparAH // 46 / / saMjI0-vaimAnikA iti / marutAM devAnAM pathi vyomni vaimAnikA vimAnazcarantaH / 'carati' ( pA. 4 / 4 / 8) iti ThakpratyayaH / meghAvaraNatatparA rAvaNabhayAnmegheSvantardhAnatatparAH / puNyakRtaH sukRtinaH puSpakAlokena yadRcchayA rAvaNavimAnadarzanena yaH saMkSobho bhayacakitaM taM tyajantu / 'saMkSobho bhayacakitam' iti zabdArNavaH / / 46 / / anvayaH-marutAM pathi vaimAnikAH meghAvaraNatatparAH puNyakRtaH "bhavantaH" puSpakAlokasaMkSobhaM tyajantu / vyAkhyA-mriyante yaH pravRddhaH, vinA vA te marutasteSAM marutAM devAnAM, vAyUnAM vA pathi-mArga AkAze vimAnaH vyomayAnaH carantIti vaimAnikAH devAH meghAH =ghanAH eva AvaraNAni AcchAdanAni, iti meghAvaraNAni, teSu tatparAH= saktAH lInA ityarthaH, iti meghAvaraNa tatparAH rAvaNabhayena megheSu antarhitAH ityarthaH, puNyaM kurvantoti puNyakRtaH sukRtino bhavantaH puSpamiva puSpakam puSpakasya = pRSpakavimAnasya pAlokaH darzanamiti puSpakAlokaH, puSpakAlokena-yadRcchayA rAvaNavimAnadarzanenetyarthaH saMkSobhaH bhayacakitamiti taM puSpakAlokasaMkSobhaM tyajantu : jahatu-muJcantvityarthaH / samAsaH-puNyasya kRtaH punnykRtH| puSpakasya pAlokaH puSpakAlokastena
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 365 saMkSobhastaM puSpakAlokasaMkSobham / meghAH eva AvaraNAni meghAvaraNAni, teSu tatparAH iti meghaavrnnttpraaH| hindI---AkAza meM vimAnoM para car3hakara calane vAle, tathA meghoM kI Ar3a meM chipane meM lage, puNyAtmA Apaloga, aba acAnaka rAvaNa ke vimAna ke dIkha jAne para utpanna bhaya ko tyAga deN| arthAt Apaloga aba svacchanda AkAza meM vicaraNa kareM, rAvaNa se Darane kI jarUrata nahIM hai / / 46 / / mokSyadhve svargabandInAM veNIbandhAnadUSitAn / zApayantritapaulastyabalAtkArakacagrahaiH / / 4 / / saMjI0-mokSyadhva iti / he devAH ! yUyaM zApena nalakUbarazApena yantritAH pratibaddhAH paulastyasya rAvaNasya balAtkAreNa ye kacagrahAH kezAkarSAstaradUSitAnanupahatAn svargavandInAM hRtasvargAGganAnAM veNIbandhAna mokSyadhve / purA kila nalakUbareNAtmAnamabhisarantyA rambhAyA balAtkAreNa saMbhogAtkruddhena durAtmA rAvaNaH zaptaH'strINAM balAdgrahaNe mUrdhA te zatadhA bhaviSyati'-iti bhAratIyA kathAnusaMdheyA // 47 // anvayaH-he devAH ! yUyam zApayantritapaulastyabalAtkArakacagrahaH zradaSitAn svargabandInAM veNIbandhAna mocayadhve / . vyAkhyA-"bho devAH ! yUyam" pulastyasyApatyaM pumAn paulastyaH, paulastyasya = rAvaNasya balAtkAraH prasabhamiti paulastyabalAtkAraH / zApena- nalakUbarasyAkrozena yantritA:-pratibaddhAH, paularatyabalAtkAreNa-rAvaNabalAtkAreNa ye kacagrahAHkezAkarSAH, tai: zApayantritapaulastyabalAtkArakacAhaiH na dUSitAH pradUSitAratAn , pradUSitAn-aspRSTAn ( rambhayA saha prasahya sambhogAt kruddhena kuberaputreNa, strINAM balAtsaMbhogena te mastakaM zatadhA bhinnaM bhaviSyatIti rAvaNaH zaptaH, ataH bandIkRtAH svargAganA pradUSitAH Asanniti bhAvaH ) svargasya vandyaH svargavanyastAsAM svargavandInAm-svargastrINAM, veNInAM praveNInAM= kacabandhAnAM bandhAH= granthayastAn veNIbandhAn mokSyadhve-zithilayiSyatha / samAsaH-paulastyasya balAtkAraH paulastyabalAtkAraH, paulastyabalAtkAreNa ye kacAnAM grahAH, iti paulastyabalAtkArakacagrahAH, zApena yantritAH ca te paulastyabalAtkArakacagrahAstaH zApayantritapaulastyabalAtkArakacAhaiH / na dUSitAH pradUSitA
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 raghuvaMzamahAkAvye stAn adUSitAn / svargasya bandyaH svargabandyastAsAM svargabandInAm / veNInAM bandhAstAn veNIbandhAn : hindI-he devatAoM ! "rAvaNa dvArA" svarga kI bandI banAI huI striyoM ke jUr3oM kI una granthioM ko tumaloga apane hAthoM se khologe, jo ki nalakUbara ke zApa ke kAraNa, rAvaNa ke balAtkAra pUrvaka kezoM ke pakar3ane se duSita nahIM huI haiN| vizeSaH- rambhA nAma kI svargAganA abhisAra ke liye kuberaputra nalakUbara ke pAsa jA rahI thI, bIca hI meM rAvaNa ne pakar3akara balAt sambhoga kiyA, isase nalakUbara ne rAvaNa ko zApa diyA ki yadi kisI bhI strI se isa prakAra balAtkAra karoge to tumhAre zira ke saikar3oM Tukar3e ho jaayeNge| isI Dara se rAvaNa kisI strI se balAtkAra nahIM karatA thaa| aisI kathA mahAbhArata meM hai // 47 // rAvaNAvagrahalAntamiti vAgamRtena saH / abhivRSya marutsasyaM kRSNameghastirodadhe / / 8 / / saMjI-rAvaNeti / sa kRSNo viSNuH sa eva megho nIlameghazca / vizravaso'patyaM pumAniti vigrahe rAvaNaH 'vizravaH'zabdasya vRttiviSaye ravaNAdeze rAvaNa iti siddham / sa evAvagraho varSapratibandhaH, tena klAntaM mlAnaM maruto devA eva sasyaM tat / ityevaMrUpeNa vAgamRtena / 'amRtaM yajJazeSa syAtpIyUSe salile'mRtam' iti vizvaH / abhivRSyAbhiSicya tirodadhe'ntardadhe // 48 // anvayaH--saH kRSNameghaH rAvaNAvagrahaklAntam marutsasyam, iti vAgamRtena abhivRSya tirodadhe / vyAkhyA-saH bhagavAn kRSNaH-viSNureva meghaH=nIlaghanaH iti kRSNameghaH (vizravasaH apatyaM pumAn iti vigrahe 'zivAdibhyo'Na' iti aNapratyaye vizravazabdasya ravaNAdeze rAvaNaH ) rAvayati-vibhISayati sarvAniti rAvaNaH-rAkSasaH eva avagrahaH varSaNapratibanvaH, iti rAvaNAvagrahastena klAntaM mlAnamiti rAvaNAva. grahaklAntaM marutaH=devAH eva sasya-dhAnyaM tat marutsasyam, iti evaM rUpeNa vAga= vANI eva amRtaM-jalamiti vAgamRtaM tena vAgamRtena abhivRSya-abhiSicya tirodadhe antardadhe tirobabhUva, adRzyo jAta ityarthaH / samAsaH-kRSNa eva mevaH iti kRssnnmeghH| rAvaNa eva avagrahastena klAntaM
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 367 tat rAvaNAvagrahaklAntam / vAk eva amRtamiti vAgamRtaM tena vAgamRtena / marutaH eva sasyaM tat marutsasyam / hindI-vaha bhagavAn viSNurUpI megha ( nIlamegha ) rAvaNarUpI varSA ke pratibandhaka se duHkhI devatArUpI dhAna ko, isa prakAra vANIrUpI jala se sIMcakara adRzya ho gaye / arthAt jaise kAlA bAdala sUkhI khetI ko sIMcakara nikala jAtA hai vaise ho rAvaNa se pIr3ita devoM ko apanI vANI se tRpta kara viSNu bhagavAn adRzya ho gaye // 48 // puruhUtaprabhRtayaH surakAryodyataM surAH / aMzairanuyayurviSNuM puSpairvAyumiva dramAH // 49 // saMjI0-puruhUteti / puruhUtaprabhRtaya indrAdyAH surAH surakArye rAvaNavadharUpa udyataM viSNumaMzermAtrAbhiH / drumAH puSpaiH svAMzairvAyumiva / anuyayuH / sugrIvAdirUpeNa vAnarayoniSu jAtA ityabhiprAyaH // 49 // anvayaH-puruhUtaprabhRtayaH surAH surakAryodyataM viSNum aMzaH, drumAH puSpaiH vAyum iva anuyayuH / vyAkhyA-puru-pracuram hUtam AhvAnaM yajJeSu asya sa puruhuutH| purUNi hUtAni nAmAnyasya sa puruhUtaH / puruhUtaH indraH prabhRtiH AdiH yeSAM te puruhUtaprabhRtayaH surAH=devAH surANAM-devAnAM kArya-rAvaNavadharUpamiti surakArya, surakArye udyataH= saMnaddhaH taM surakAryodyataM veveSTi -vyApnoti sarvamiti viSNustaM viSNu-nArAyaNam, aMzaH-mAtrAbhiH dravati Urdhvamiti druH zAkhA asti yeSAM te drumAH= vRkSAH puSpaiH= svAMzakusumaiH vAyum=pavanam iva-yathA anuyayuH = anujgmuH| surAH sugrIvAdirUpeNa vAnarayoniSu jaataaH| ___ samAsaH-puru hUtaM yajJeSu yasya sa puruhUtaH, puruhUtaH prabhRtiyeSAM te puruhUtaprabhRtayaH / surANAM kAryamiti surakArya surakArye udyatastaM surakAryodyatam / hindI-indra Adi devoM ne, rAvaNa kA saMhArarUpa kArya karane ke liye taiyAra hue, viSNu bhagavAn kA, apane apane aMzoM se usI prakAra anugamana kiyA, jaise ki vRkSa apane-apane aMza puSpoM se vAyu kA anugamana karate haiM / arthAt sabhI deva sugrIva Adi rUpa se vAnarAdi yoni meM janma liye // 49 //
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye atha tasya vizAM patyurante kAmyasya karmaNaH / puruSaH pravabhUvAgnevismayena saha svijAm // 50 // . saMjI0-atheti / atha tasya vizAMpatyurdazarathasya saMbandhinaH kAmyasya karmaNaH putrakAmeSTerante'vasAne'gneH pAvakAt puruSaH kazciddivyaH pumAn / RtvijAM vismayena saha prababhUva prAdurbabhUva / tadAvirbhAvAtteSAmapi vismayo'bhUdityarthaH // 50 // anvayaH-atha tasya vizAMpatyuH kAmyasya karmaNaH ante, agneH puruSaH RtvijAM vismayena saha prababhUva / vyAkhyA-atha-anantaraM devAnAM viSNoranugamanAnantaramityarthaH tasya rAjJo dazarathasya vizAM manujAnAM patyuH= svAminaH kAmayituM yogyaM kAmyaM tasya kAmyasya= putrArthamabhilaSitasya karmaNaH-putrakAmeSTeH, ante samAptau, agneH= vahnaH sakAzAt puruSaH-divyaH kazcitpumAn Rtau yajantIti RtvijasteSAm, RtvijAM-yAjJikAnAM vismayena-AzcaryeNa saha-sAkaM prababhUva-prAdurAsa, divyapuruSasya AvirbhAvAt yAjJikAnAmapi Azcarya jAtamityarthaH / hindI-devatAoM ke viSNu kA anugamana karane ke pazcAt usa manuSyoM ke svAmI dazaratha ke putreSTi yajJa kI pUrNAhuti ( samApti ) hote hI agni se eka divyapuruSa yAjJika RSiyoM ke Azcarya ke sAtha prakaTa huaa| arthAt divyapuruSa ke usa kSaNa prakaTa hone se RSiyoM ko bar3A Azcarya huA // 50 // tameva puruSaM vizinaSTi hemapAtragataM doAmAdadhAnaH payazcaruma / anupravezAdAdyasya puMsastenApi durvaham / / 5 / / saMjI0-hemapAzeti / prAdyasya puMso viSNoranupravezAdadhiSThAnAddhetostena divyapuruSeNApi durvaham caturdazabhuvanodarasya bhagavato hareratigarIyastvAdvoDhumazakyam / hemapAtragataM payasi pakvaM caruM payazcaruM pAyasAnnaM doAmAdadhAno vahan / 'analpAgnibhirUSmapakva prodanazcaruH' iti yAjJikAH // 51 // anvayaH-zrAdyasya puMsaH anupravezAt "hetoH" tena bhapi durvahaM hemapAtragataM payazcaruM doyam AdadhAnaH puruSaH prababhUveti pUrveNAnvayaH /
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 dazamaH sargaH 366 vyAkhyA-Adau bhavaH prAdyastasya Adyasya-prathamasya puMsaH-puruSasya viSNoH anupravezAt-adhiSThAnAt kAraNAt, tenadivyapuruSeNa api duHkhena voDhuM zakyaH durvahastaM durvaham-voDhumazakyaM hemnA-suvarNasya pAtraM-bhAjanamiti hemapAtraM vatra gataM sthitaM taM hemapAtragatam / payasi-dugdhe pakvaH payaHpakvaH, payaHpakvazcAsau caruH= haviSyAnnamiti payazcarustaM payazcarum (zakapArthivAditvAtpakvapadasya lopaH) pAyasAnnam dobhyA-hastAbhyAm AdadhAnaH bibhrANaH dhArayannityarthaH divyaH puruSaH prababhUveti puurvshlokenaanvyH| samAsaH-payasi pakvaH caraH payazcarustaM payazcarum / hemnaH pAtraM hemapAtraM hemapAtre gatastaM hemapAtragatam / hindI-prathama puruSa bhagavAn viSNu ke ( usa caru meM ) praviSTa hone ke kAraNa usa divya puruSa se bhI duHkha se uThAye hue ( caudaha bhuvanoM ke bhAra vAle bhagavAn ke praveza se atyanta bhArI hone se ) tathA sone ke pAtra ( kaTore) meM rakhe hue, dUdha meM pake caru ko, donoM hAthoM se liye hue divya puruSa prakaTa huA // 51 // prAjApatyopanItaM tadannaM pratyagrahInapaH / vRSeva payasAM sAramAviSkRtamudanvatA // 52 // saMjI0-prAjApatyeti / nRpo dazarathaH prAjApatyena prajApatisaMbandhinA puruSeNopanItaM, na tu vasiSThena / 'prAjapatyaM naraM viddhi mAmihAbhyAgataM nRpa ! ( bAla. 16 / 16 ) iti rAmAyaNAt / tadannaM pAyasAnnam / udanvatodadhinA'viSkRtaM prakAzitaM payasAM sAramamRtaM vRSA vAsava iva / 'vAsavo vRtrahA vRSA' ityamaraH / pratyagrahIt svIcakAra // 52 // anvayaH-nRpaH prAjApatyopanItaM tat annam , udanvatA AviSkRtaM payasAM sAraM vRSA iva pratyagrahIt / vyAkhyA-nRpaH rAjA dazarathaH prajAyante iti prajAH / prajAnAM lokAnAM patiH= svAmI prajApatiH = brahmA prajApateH ayaM prAjApatyastena prAjApatyena= prajApatipuruSeNa upanItam prApitaM tat prAjApatyopanItaM tat-annaM tadannaM paya zrum udakAni santi prasyAsau udanvAn , tena udanvatA-samudreNa AviSkRtaM=
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 raghuvaMzamahAkAvye prakAzitaM prakaTIkRtamityarthaH payasAM =jalAnAM sAram = amRtaM varSatIti vRSAvAsavaH-indra iti yAvat / iva-yathA pratyagrahIt-svIkRtavAn / samAsaH- prajAnAM patiH prajApatiH, prajApaterayaM prAjApatyaH, prAjApatyena upanItamiti prAjApatyopanItam tat / hindI-rAjA dazaratha ne, prajApati ( brahmA ) ke puruSa dvArA lAye gaye usa anna (khIra ) ko, usI prakAra grahaNa kiyA, jaise ki samudra se prApta hue amRta ( pAtra ) ko indra ne liyA thA // 52 // anena kathitA rAjJo guNAstasyAnyadurlabhAH / prasUtiM cakame tasmiMstrailokyaprabhavo'pi yat // 53 // saMjI0-aneneti / tasya rAjJo dazarathasyAnyadurlabhA asAdhAraNA guNA anena kathitA vyAkhyAtAH / yadyasmAt trayo lokAstrailokyam / cAturvarNAditvAsvArthe Syan / tasya prabhavaH kAraNaM viSNurapi tasmin rAjJi prasUtimutpatti cakame kAmitavAn / tribhuvanakAraNasyApi kAraNamiti paramAvadhirguNasamAzraya ityrthH||53|| anvayaH-tasya anyadurlabhAH guNAH anena kathitAH, yat trailokyaprabhavaH api tasmin prasUtiM ckme| vyAkhyA-tasya dazarathasya rAjJaH bhUpAlasya anyeSu itarajaneSu durlabhAH= duSprApAH iti anyadurlabhAH asAdhAraNA ityarthaH guNyante iti guNAH dayAdAkSiNyAdayaH zauryAdayazca anena dRSTAntena kathitA:-prakaTitA: vyaakhyaataaH| yat-yasmAt trayANAM lokAnAM samAhAraH trilokaM, trilokameva trailokyaM, trailokyasya bhuvanatrayasya prabhavaH kAraNamiti trailokyaprabhavaH viSNuH apiH samuccaye, tasmin dazarathe prasavanaM prasUtistAM prasUtim-utpatti cakame akAmayata / trilokanAtho'pi yasya gRhe putrarUpeNa prAkaTyamabhyalaSat tasya guNakathane kimu vaktavyamiti bhAvaH / samAsaH-anyeSu durlabhAH anyadurlabhAH / trailokyasya prabhavaH, iti blokyprbhvH| hindI-usa rAjA dazaratha ke dUsaroM meM durlabha (asAdhAraNa) guNa, isase kaha diye haiM (prakaTa ho gaye haiM ) jo ki, triloko kA kAraNa hokara bhI viSNu usa
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 371 rAjA kA putra hone kI kAmanA karatA thaa| arthAt jagat kA kAraNa viSNu bhI jisakA putra honA cAhe vaha rAjA paramaguNoM kA Azraya hai // 53 / / sa tejo vaiSNavaM patnyovibheje carusaMjJitam / dyAvApRthivyoH pratyagramaharpatirivAtapam / / 54 / / saMjI0-sa iti / nRpaH carusaMjJA'sya saMjAtA carusaMjJitam / vaiSNavaM tejaH patnyoH kausalyA-kaikeyyoH dyozca pRthivI ca dyaavaapRthivyo| 'divasazca pRthivyaam| iti cakArAt 'diva'zabdasya dyAvAdezaH / tayoryAvApRthivyoH prahnaH patirahapatiH / 'aharAdInAM patyAdiSu vA rephaH' ( vA. 4815) ityupasaMkhyAnAdvaikalpiko rephasya rephAdezo visargApavAdaH / pratyagramAtapaM bAlotapamiva vibheje / vibhajya dadAvityarthaH // 54 // anvayaH-saH carusaMjJitama vaiSNavaM tejaH patnyoH dyAvApRthivyoH aharpatiH pratyagraM bAlAtapam iva vibheje / vyAkhyA-rAjA dazarathaH caruH havyAnamiti saMjJA saMjAtA, asya tat cahasaMjJitam =carunAmaka viSNoH idaM vaiSNavaM viSNusaMbandhi tejaH dhAma patyuH yajJe saMyogo yAbhyAmiti patnyau tayoH patnyoH bhAryayoH kausalyAkaikeyyorityarthaH / dyauH= prAkAzaM ca pRthivI bhUmizceti dyAvApRthivyo tayoH dyAvApRthivyoH ahnaH patiH, prahapa'tiH - sUryaH pratyagraM-nUtanam aAtapaM bAlAtapam iva-yathA vibheje= vibhaktavAn / dvau bhAgau kRtvA dadau, ityarthaH / samAsaH-vAzca pRthivI ceti dyAvApRthiyo, tayoH dyAvApRthivyoH / ahnaH patiH prhp'tiH| hindo -rAjA dazaratha ne caha nAma vAle, viSNu ke leja ( khIra ) ko apanI kausalyA, kaikeyo patniyoM meM vaise hI vibhAga kara diyA, jaise ki prakAza aura pRthivI meM sUrya bhagavAn naI dhUpa ko bA~Ta dete haiM // 54 // patnItraye sati dvayoreva vibhAge kAraNamAha arcitA tasya kausalyA priyA kekayavaMzajA / ataH saMbhAvitAM tAbhyAM sumitrAmaicchadIzvaraH // 15 //
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 raghuvaMzamahAkAvye ___ saMjI0-aciMteti / tasya raajnyH| kau pRthivyAM salati gacchatIti kosalaH / 'sala gatau' pacAdyac / kuzabdasya pRSodarAditvAdguNaH / kosalasya rAjJo'patyaM strI kausalyA / 'vRddhatkosalAjAdALyaGa' (pA. 4 / 1 / 171 ) iti vyaGa, 'yaDazcApa' (pA. 4 / 1 / 74 ) iti cApa / ata eva sUtre nirdezAt 'kosala'zabdo dntyskaarmdhymH| arcitA jyeSThA maanyaa| kekayavaMzajA kaikeyI priyeSTA / ato hetoH, Izvaro bhartA nRpaH sumitrAM tAbhyAM kausalyAkaikeyIbhyAM saMbhAvitAM bhAgadAnena mAnitAmaicchadicchati sma / evaM ca sAmAnyaM tisRNAM ca 'bhAgaprApaNamiti rAjyucitajJatA kauzalaM ca labhyate // 55 // anvayaH- tasya kausalyA arcitA, "AsIt" kekayavaMzajA priyA "AsIt" ataH IzvaraH sumitrAM tAbhyAM sambhAvitAm aicchat / . vyAkhyA-tasya rAjJo dazarathasya kau-pRthivyAM salati-gacchatIti kosalaH, kosalasya rAjJaH apatyaM strI kauslyaa| kausalyA etannAmnI rAjJaH prathamAM patnI, aya'te sma iti arcitA-zreSThA-pUjitA jyeSThetyarthaH AsIt / kekayasya rAjJaH vaMze-kule jAyate iti kekayavaMzajA kekayarAjaputrI priyA iSTA, AsIt , ata:= hetoH IzituM zIlamasyeti IzvaraH-svAmI rAjA sumitrAM-sumitrAnAmnI tRtIyapatnI tAbhyAM = kausalyAkaikeyIbhyAM saMmbhAvitAM = saMmAnitAM = svakIyabhAgAt bhAgadAnena mAnitAmityarthaH aicchat-abhilaSitavAn / samAsaH-kekayasya vaMze jAtA, kekayavaMzajA / samyak bhAvitA sambhAvitA, tAm / hindI-rAjA dazaratha kI kausalyA mAnya bar3I rAnI thI, aura kekaya rAjA ke kula meM paidA huI kaikeyI pyArI thI, isaliye sAmarthyavAn rAjA ne sumitrA ko una donoM rAniyoM se ( apane-apane aMza meM se use bhAga dene se ) saMmAnita karAne kI icchA kI thI, arthAt donoM bar3I rAniyAM apane bhAga meM se isako caru deN| yaha sammAna karAkara rAjA ne aucitya evaM cAturya kA paricaya diyA hai / / 55 / / te bahujJasya cittajJe palyau ptyumhiikssitH| carorardhArdhabhAgAbhyAM tAmayojayatAmubhe // 56 // saMjI0-te iti / bahujJasya sarvajJasya / ucitajJasyetyarthaH / patyurmahIkSitaH
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 373 kSitIzvarasya / vizeSaNatrayeNa rAjJo'nusaraNIyatAmAha-cittajJa abhiprAyajJe te ubhe patnyau kauslyaa-kkeyyau| caroryAvardhabhAgau samabhAgau tayoryAvarSI tau ca tau bhAgau cetyrdhbhaagaavekdeshau| tAbhyAmardhArdhabhAgAbhyAm / 'pusyo'dhU sameM'zake' ityamaraH / tAM sumitrAmayojayatAM yuktAM ckrtuH| ayaM ca vibhAgo na rAmAyaNasaMvAdI; tatra caroradhaM kausalyAyA avaziSTAdha kaikeyyai ziSTaM punaH sumitrAyA ityabhidhAnAt / kiMtu purANAntarasaMvAdI draSTavyaH / uktaM ca nArasiMhe-'te piNDaprAzane kAle sumitrAyai mahIpateH / piNDAbhyAmalpamalpaM tu svabhaginya prycchtH||' iti / evamanyatrApi virodhe purANAntarAtsamAdhAtavyam // 56 // alayaH-- vahujJasya patyuH mahIkSitaH cittajJe te ubhe patnyau, caroH ardhArdhabhAgAbhyAM tAm ayojayatAm / nayAkhya! - bahu jAnAtIti bahujJastasya bahujJasya - analpavidaH, ucitajJasyetyarthaH, pAti-rakSatIti patiH, tasya patyuH bhartuH mahIM mahyAM vA kSiyati iti mahIkSit tasya mahIkSita. pRthivIzvarasya cittaM-mAnasaM jAnItaH vittaH iti te cittaje= abhiprAyajJe te pUrvokte ubhe- dve patnyau-kausalyAkaikayyau caroH-pAyasasya, adhoM ca tau bhAgau ardhabhAgo-samabhAgau, tayoH yo adhauM tau ca tau bhAgau, iti ardhAbhAgau, tAbhyAm ardhAbhAgAbhyAm tAM-sumitrAm ayojayatAm saMyuktAM cakratuH, sumitrAyai svIkRtAdardhabhAgAt kiMcit kiMcit bhAgaM dadaturityarthaH / samAsaH-- bahu jAnAtIti bahujJastasya, bahujJasya / citaM jAnItaH iti cittjnye| adhoM ca tau bhAgau, ardhabhAgau, tayoH yo ardhI tau bhAgau iti ardhAbhAgau, tAbhyAm adhibhAgAbhyAm / / hindI--bahuta saba jAnane vAle svAmI rAjA dazaratha ke citta ( manobhAva) ko jAnane vAlI una donoM ( kausalyA kaikeyI) rAniyoM ne khIra ke Adhe Adhe. bhAga se AdhA AdhA bhAga usa sumitrA ko de diyaa| vizeSaH-yadyapi isa prakAra caru kA denA rAmAyaNa ke viruddha hai, kyoMki rAmAyaNa meM rAjA ne hI tInoM rAniyoM ko bA~TA hai| phira bhI nArasiMha purANa ke anusAra mahAkavi kA yaha varNana hai // 56 / / sA hi praNayaktyAsotsapatnyorubhayorapi / bhramarI vAraNasyeva madanisyandarekhayoH // 57 / /
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye saMjI0 - seti / sA sumitrA / ubhayorapi / samAna ekaH patiryayostayoH sapatnyoH / 'nityaM sapatnyAdipu ' ( pA. 4 / 9 / 35 ) iti GIp / nakArAdezazca / bhramarI bhRGgAGganA vAraNasya gajasya madanisyandarekhayoriva gaNDadvayagatayoriti bhAvaH / praNayavatI premavatyAsIt / ' sapatnyoH' ityatra samAsAntargatasya patyurUpamAnaM 'vAraNasya' iti // 57 // anvayaH -- hi sA ubhayoH api sapatnyoH bhramarI vAraNasya madanisyandarekhayo: : iva praNayavatI AsIt / " na vyAkhyA - " evaM satyapi IrSyA na" hi yataH sA = sumitrA ubhayoH dvayoH prapi samAnaH ekaH patiH = bhartA yayoste tayoH sapatnyoH = kausalyA kaikayyoH bhramati = ekatra tiSThatIti bhramarI - bhRGgI bhramarasya strI vArayati zatrubalaM vAraNasya mataGgajasya madasya madajalasya nisyandaH - nisyandanaM sravaNamityarthaH, iti madanisyandaH, madanisyandasya rekhe - lekhe - paGktI tayoH madanasyandarekhayoH iva=yathA praraNayaH sneho'syAH astIti praNayavatI- premavatI zrAsIt = abhavat zrataH sapatnItve'pi IrSyA nAbhavadityarthaH / sa vAraNastasya " samAsaH -- samAnaH patiH yayoste sapatnyau tayoH sapatnyoH / nisyandate iti nisyandaH, madasya nisyandaH madanisyandaH, madanisyandasya rekhe, iti madanisyandarekhe, tayoH madanisyandarekhayo: / hindI -- " tInoM pakSiyoM meM ISyAM nahIM thI" sautoM meM usI prakAra prema rakhatI thI, jaise ( gaNDasthala se ) bahate hue madajala kI donoM rekhAnoM meM prema karatI hai / arthAt jaise bhauMrI hAthoM ke donoM gAloM meM bahatI mada kI rekhA para samAna prema karatI haiN| vaise hI sumitrA donoM rAniyoM meM samAna prema karatI thI ||17|| tAbhirgarbhaH prajAbhUtyai dadhe devAMza saMbhavaH / saurIbhiriva nADIbhiramRtAkhyAbhirammayaH // 58 // saMjI0 - tAbhiriti / tAbhiH kausalyAdibhiH prajAnAM bhUtyA abhyudayAya / devasya viSNoraMzaH saMbhavaH kAraNaM yasya sa garbhaH / sUryasyemAH sauryaH, tAbhiH saurIbhiH / ' sUryatiSya - ' ( 6 |4| 149 ) ityupadhAyakArasya lopaH / amRtA 374 isaliye ki vaha sumitrA donoM ki bhramarI ( bhauMrI ) hAthI ke
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 375 ityAkhyA yAsAM tAbhiH / jalavahanasAmyAnADobhiriva nADIbhirvRSTivisarjanIbhirdIdhitibhiH / apAM vikAro'mmayo jalamayo garbha iva / dadhe dhRtaH jAtAvekavacanam / garbhA dadhira ityarthaH / atra yAdavaH-'tAsAM zatAni catvAri razmInAM vRSTisarjane / zatatrayaM himotsarga tAvadgarbhasya sarjane // AnandAzca hi medhyAzca nUtanAH pUtanA iti / catuHzataM vRSTivAhAstAH sarvA amRtAH striyaH // ' iti // 58 // __anvayaH-tAbhiH prajAbhUtyai devAMzasambhavaH garbhaH, saurIbhiH amRtAkhyAbhiH nADIbhiH ammayaH "garbhaH" iva ddhe| vyAkhyA-tAbhiH- kosalyAkaikayIsumitrAbhiH prajAyante iti prajAstAsAM prajAnAM lokAnAM bhUtyai kalyANAya-abhyudayAyetyarthaH, dIvyatIti devaH / devasya-viSNoH aMzaH= mAtrA saMbhavaH kAraNaM yasya sa devAMzasambhavaH, garbhaH bhrUNaH, sarati-suvati lokAn karmaNi prerayatIti sUryaH, sUryasya imAH sauryastAbhiH saurIbhiH= sUryasambandhinIbhiH na mriyante'nayA amRtaaH| amRtA prAkhyA nAma yAsAM tAH amRtAkhyAH tAbhiH amRtAkhyAbhiH nADyanti, nADyante vA nADyaH / tAbhiH nADIbhiH dIdhitibhiH, jaladhAraNasAmyena nADInAma / apAM-jalAnAM vikAraH ammayaH jalamaya: ivaH yathA dadhe-dhRtaH, sarvA api tAH garbha dhRtavatyaH ityarthaH / samAsaH-devasya aMzaH, devAMzaH / devAMzaH sambhavaH yasya sa devAMzasambhavaH / prajAnAM bhUtiH prajAbhUtistasyai prajAbhUtyai / amRtA AkhyA yAsAM tAH amRtAkhyAstAbhiH, amRtAkhyAbhiH / hindI-kausalyA, kaikeyI, sumitrA ne loka kalyANa ke liye viSNu ke aMza vAle garbha ko usI prakAra dhAraNa kiyA, jisa prakAra sUrya kI amRta nAma ko jala barasAne vAlI kiraNeM, loka kalyANa ke liye jalarUpa garbha ko dhAraNa karatI haiM / arthAt sUrya kiraNa grISma Rtu meM jala ko le letI haiM aura varSA Rtu meM barasatI hai ye ki raNe amRtA kahI jAtI haiM // 58 / / samamApanasattvAtA rejumapANDura tviSaH / antargataphalArambhAH sasthAnamiva saMpadaH / / 56 / / saMjI0--samamiti / samaM yugapadApanA gRhItAH sattvAH prANino yAbhistA mApannasattvA garbhiNyaH / 'pApannasattvA syAdgurviNyantarvatnI ca garbhiNI' ityamaraH /
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 raghuvaMzamahAkAvye ata eva prApANDuratviSa ISatpANDuravarNAstAH rAjapatnyaH phalArambhAH phalaprAdurbhAvA yAsAM tAH sasyAnAM saMpada iva / rejurbabhuH ||59|| | antargatA guptAH anvayaH - samam ApannasattvA: "ata eva " ApANDuratviSaH tAH antargata phalArambhAH sasyAnAM sampadaH iva rejuH / vyAkhyA-samam - yugapat - eka kAlamityarthaH ApannasatvAH=garbhiNyaH, zrutaeva prA- ISat kiMcit pANDurA pItA tviT= kAntiH yAsAM tAH ApANDuratviSaH tAH=dazarathapatnyaH, antargatA:= antalIMnA: phalAnAM saMsthAnAm prArambhAH prAdurbhAvAH yAsAM tAH antargata phalArambhAH sasyAnAM dhAnyAnAM sampadaH = sampattayaH iva = yathA rejuH = zuzubhire / samAsaH -- bhApannAH sattvAH yAsu tAH zrapannasattvAH / zrA pANDurA tviT yAsAM tAH prApANDuratviSaH / phalAnAm zrArambhAH iti phalArambhAH, zrantargatAH phalArambhAH yAsAM tAH antargataphalArambhAH / hindI - eka sAtha hI jina ke ( peTa ) meM prANI A gaye ( garbharaNI huI ) aura isI kAraNa kucha kucha polI kAnti vAlI ve dazarathakI rAniyAM vaisI hI sundara lagatI thIM, jaisI ki jina ke andara dAne par3ane lage hoM, aisI dhAna kI pIlI pIlI bAle sundara lagatI haiM ||59 || saMprati tAsAM svapnadarzanAnyAha - guptaM dadRzurAtmAnaM sarvAH svapneSu vAmanaiH / jalajAsigadAzAGgacakrAntamUrtibhiH // 60 // saMjI0 - guptamiti / sarvAstAH svapneSu jalajaH zaGkhaH / jalajAsigadAzArGgacakairlAJchitA mUrtayo yeSAM tavaminerhasvaiH puruSairguptaM rakSitamAtmAnaM svarUpaM dadRzuH ||60|| anvayaH - sarvAH "tA: " svapneSu jalajA sigadAzAGga cakralAnchitamUrtibhiH vAmanaiH guptam zrAtmAnaM dadRzuH / vyAkhyA--sarvAstAH kausalyAkaikeyIsumitrAH svapneSu = svApeSu, jale jAtaH=utpannaH jalajaH = zaGkhaH / prasati - dyotate iti asiH kaukSeyakaH / gadA = Er kaumodakI / zRMgasya vikAraH zAGga - dhanuH / zaMkhazca zrasizca gadA ca zArGga ca
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH cakra-sudarzanazcetyeteSAm dvandhaH jalajAsigadAzAGgacakrANi, taiH lAJchitA yuktA zobhitetyarthaH mUrtiH prAkRtiH svarUpaM yeSAM te jalajAsigadAzArGgacakralAJchitamUrtayastaiH, jalajAsigadAzArGgacakralAJchitamUrtibhiH vAmanaH hrasvaH puruSaH guptaMsurakSitam prAtmAnaM - svaM dadRzuH avalokayAJcakruH, dRSTavatya ityarthaH / ___sAmaH---jalajazca asizca gadA ca zAGgazca cakraM ca jalajAsigadAzArGgacakrAriNa, taiH lAJchitA mUrtiH yeSAM te taiH janajAsigadAzArGgacakralAJchitamUrtibhiH / hindI-una tInoM rAniyoM ne svapna meM, zaMkha talavAra gadA zAGga dhanusudarzanacakra dhAraNa kiye hue choTe 2 puruSoM se apane ko surakSita dekhA // 60 / / hemapakSaprabhAjAle gagane ca vitnvtaa| uhyante sma suparNena vega kRSTapayomucA // 61 // saMjI0-hemeti / kiMceti cArthaH / hamnaH suvarNasya pakSANAM prabhAjAlaM kAntipuJja vitanvatA vistaarytaa| vegenAkRSTAH payomutro meghA yena tena / suparNena garutmatA garaDena gagane tA udyante smohAH // 61 / / anvayaH ca hemapakSaprabhAjala vitanyatA vegAkRSTapayomucA suparNana gagane tA: uhyante sma / vyAkhyA-ca kica hemnaH- suvarNasya pakSA: garutaH iti hemapakSAH, hemapakSANAM prabhA kAntiH, iti hemapakSaprabhA, tasyAH jAla-samUhaH tat hemapakSaprabhAjAlaM vitanvatA-vistArayatA, vegena javena AkRSTAH- prAvajitAH payomucaH meghAH yena sa tena vegAkRSTapayomucA, (payAMsi jalAni muJcanti- tyajantIti payomucaH ) kanakamayatvAt suvarNavarNatvAdvA su-zobhane parNe-pakSI yasya sa tena suparNena-garuDena gacchanti anena, asmin vA gaganaM tasmin gagane-pAkAze tAH kausalyAkaikeyIsumitrAH udyante sma-prApyante sma / ___ samAsa:-hemnaH pakSAH, hemapakSAH hemapakSANAM prabhA hemapakSaprabhA, tasyAH jAlaM tat hemapakSaprabhAjAlam / su parNe yasya saH tena suparNena / payAMsi muJcantIti payomucaH / vegena AkRSTAH payomucaH yena sa tena vegAkRSTapayomucA / hindI---aura "yaha bhI dekhA ki sone ke paMkhoM kI kAnti (prakAza) ko bakherane ( phailAne ) vAlA "aura apane" vega se meghoM ko "apane sAtha"
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 raghuvaMzamahAkAvye khIMcane ( ur3Ane ) vAlA sundara paMkha vAlA garur3a una rAniyoM ko AkAza meM ur3Aye le jA rahA hai| arthAt garur3a para car3hakara AkAza meM apane ko ur3ate bhI dekhA // 6 // bibhratyA kaustubhanyAsaM stanAntaravilambinam / paryupAsyanta ladamyA ca padmavyajanahastayA // 6 // saMjI-bibhratyeti / kiMca, stanayorantare madhye vilambinaM lambamAnam / nyasyata iti nyAsaH / kaustubha eva nyAsastam / patyA kautukAnyastam / kaustubhamityarthaH / bibhratyA padmameva vyajanaM haste yasyAstayA lakSmyA paryupAsyanto. pAsitAH // 62 // anvayaH- ca stanAntaravilambina kaustubhanyAsaM bibhratyA padmavyajanahastayA lakSmyA paryupAsyanta / vyAkhyA-ca-kizca stanataH kathayata: yauvanodayamiti stanau / stanayoH= kucayoH antaraM madhyaH iti stanAntaraM, stanAntare vilambI-lambamAnastaM stanAntaravilambinam / nyasyate iti nyAsaH / ku-bhuvaM stumnAtivyApnoti iti kustubhaH= viSNuH, tasyAyaM kaustubhaH maNiH / kaustubhaH eva nyAsaH-upanidhiH, iti kaustubhanyAsastaM kaustubhanyAsaM bibhratyA-dhArayantyA, padma kamalam eva vyajanaM-tAlavRntakamiti padmavyajanam padmavyajanaM haste-kare yasyAH sA tayA padmavyajanahastayA lakSayati pazyati nItijJamiti lakSmostayA lakSmyA zriyA tAH paryupAsyanta upAsitAH sevitA ityarthaH / samAsaH-stanayoH antaramiti stanAntaram, stanAntare vilambI stanAntaravilambI, taM stanAntaravilambinam / kaustubhaH eva nyAsastaM kaustubhanyAsam / padmam eva vyajanamiti padmavyajanaM, padmavyajanaM haste yasyAH sA tayA pdmvyjnhstyaa| hindI-donoM stanoM ke bIca meM laTakane vAlI kaustubha maNi rUpI thAtI (dharohara ) ko dhAraNa kiye hue, tathA kamala ke paMkhe ko hAtha meM liye lakSmIjI unakI sevA kara rahI haiN| yaha bhI svapna meM dekhaa| arthAt viSNu kI dharohara kaustubha ko pahane, aura kamala ke paMkhe se tInoM rAniyoM kI sevA karatI huI lakSmI ko svapna meM sabane dekhA // 62 / /
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sarga: kRtAbhiSekairdivyAyAM trisrotasi ca saptabhiH / brahmarSibhiH paraM brahma gRNadbhipatasthire / / 63 / / saMjI. ---kRteti / kiMca, divi bhavAyAM divyAyAM trisrotasyAkAzagaGgAyAM kRtAbhiSekaiH kRtAvagAhaiH / paraM brahma vedarahasyaM gRNadbhiH saptabhirbrahmarSibhiH kazyapaprabhRtibhirupata sthira upAsAMcakrire // 63 // __ anvayaH-ca divyAyAM visrotasi kRtAbhiSekaiH paraM brahma gRNadbhiH saptabhiH brahmarSibhiH "tA" uptsthire| __ vyAkhyA-ca-kiJca divi-svarge bhavA divyA tasyAM divyAyAM-svargIyAyAM trINi srotAMsi yasyAH sA trisrotAH, tasyAM trisrotasi AkAzagaMgAyAM kRtaH= vihitaH abhiSeka: snAnaM yaiste taiH kRtAbhiSekaH param zreSThaM bRMhati-vardhate iti brahma-vedaM vedaharasyamityarthaH gRhadbhiH = japadbhiH = paThadbhiriti yAvat saptabhiH= saptasaMkhyAkaH brahma-vedaM, parabrahma vA RSanti-vidantIti brahmarSayastaiH brahmarSibhiH= kazyapavasiSThAdibhiH "tAH" upatasthire -upAsAJcakrire / samAsaH kRtaH abhiSekaH yaste kRtAbhiSekAstaiH kRtAbhiSekaiH / trINi srotAMsi yasyAH sA trisrotAH tasyAM trisrotasi / hindI-svargIya, tIna srota vAlI gaMgAjI meM snAna kiye hue sAta kazyapAdi brahmarSi, veda kA pATha karate hue una rAniyoM kI stuti kara rahe the / yaha bhI svapna meM dekhA / / 3 / / tAbhyastathAvidhAnsvapnAn zrutvA prIto hi paarthivH| mene parAya'mAtmAnaM gurutvena jagadguroH // 64 // saMjI0-tAbhya iti / pArthivo dazarathastAbhyaH patnIbhyaH / 'pAkhyAto. payoge' (pA. 1 / 4 / 29) ityapAdAnatvAtpaJcamI / tathAvidhAnuktaprakArAnsvapnAJchrutvA prItaH san / prAtmAnaM jagadguroviSNorapi gurutvena hetunA parAdhyaM sarvokRSTaM mene hi // 6 // anvayaH--pArthivaH tAbhyaH tathAvidhAn svapnAn zrutvA prItaH san jagadguroH gurutvena AtmAnaM parAyam mene / vyAkhyA-pRthivyAH IzvaraH pArthivaH rAjA dazarathaH tAbhyaH kausalyAkaikeyI..
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye sumitrAbhyaH patnIbhyaH tathA tena prakAreNa vidhA-prakAraH yeSAM te tAn tathAvidhAn= pUrvokta prakArAn svapnAn svApAn zrutvA-AkarNya prIta:-prasannaH san prAtmAnaM= svaM gacchatIti jagat tasya jagataH-saMsArasya guruH, iti jagadgurustasya jagadguroH= viSNoH gRNAti dharmAdi, girati ajJAnaM vA guruH gurorbhAvaH gurutvaM tena gurutvena= pitRtvena kAraNena parasminnardhe bhavaH parAya'staM parAdhyaM sarvottamaM mene amaMsta hi nizcayena / samApaH-tathA vidhA yeSAM te tAn , tathAvidhAn / jagataH guruH jagadguru. stasya jagadguroH / parasmin ardhe bhavaH parAyastaM parAya'm / hindI-rAjA dazaratha jI, apanI tInoM rAniyoM se, uma prakAra ke svapnoM ko sunakara tathA prasanna hokara saMsAra ke guru viSNu bhagavAn kA bhI guru ( pitA) hone ke kAraNa apane ko sabase utkRSTa maanaa| arthAt saMsAra meM sabase uttama paura bar3A apane ko mAna liyA // 64 // vibhaktAtmA vibhustAsAmekaH kukssissvnekdhaa| uvAsa pratimAcandraH prasannAnAmapAmiva // 65 / / saMjI0-vibhakteti / eka ekarUpo vibhurviSNustAsAM rAjapatnInAM kukSiSu garbheSu / prasannAnAM nirmalAnAmAM kukSiSu pratimAcandraH pratibimbacandra iva / anekadhA vibhaktAtmA san uvAsa // 65 // bAnvayaH- eka: vibhuH tAsAM kukSiSu, prasannAnAm apAM "kukSiSu" pratimAcandraH iva anekadhA vibhaktAtmA san uvAsa / __vyAkhyA-eka:-ekarUpaH advitIyaH vibhuH-vyApakaH prabhuH viSNurityarthaH tAsAM kausalyAkaikayIsumitrANAM kuSyate niSkAsyate-malo yebhyaH te kukSayasteSu kukSiSu = udareSu = garbheSu, iti yAvat , prasannAnAM - svacchAnAM nirmalAnAmityarthaH prApnuvanti, prApyante vA ApaH, tAsAm apAM-jalAnAM kukSiSu pratimA pratibimbazcAsau candraH- induriti pratimAcandraH iva-pathA anekadhA-anekaprakAreNa vibhaktaH vibhinnaH prAptavibhAgaH prAtmA-svarUpaM yasya sa vibhaktAtmA san uvAsa-vasati sm| samAsaH-pratimA cAsau candraH prtimaacndrH| vibhaktaH AtmA yasya sa vibhaktAtmA /
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH hindI-vyApaka viSNu eka hI hai| phira bhI una tInoM rAniyoM ke garbha meM nirmala jala meM candramA ke pratibimboM ko taraha aneka prakAra se vibhinna svarUpa vAlA hokara ( pRthak 2 ) nivAsa karane lagA // 65 / / athA'yamahiSI rAjJaH prasUtisamaye stii| putraM tamopahaM lebhe naktaM jyotirivauSadhiH // 66 // saMjI0- pratheti / atha rAjJo dazarathasya satI pativratA / agrayA cAsau mahiSo cAgrayamahiSo kauslyaa| prasUtisamaye prsuutikaale| proSadhirnaktaM rAtrisamaye tamo'pahantIti tamopaham / 'ape klezatamasoH' ( pA. 3 / 2 / 50 ) iti DapratyayaH / jyotiriva / tamopahaM tamonAzakaraM putraM lebhe prApa // 66 / / anvayaH-atha rAjJaH satI agryamahiSI prasUtisamaye zroSadhiH naktaM tamopahaM jyotiH iva tamopahaM putraM lebhe / vyAkhyA-pratha-anantaram rAjJaH dazarathasya satI-sAdhvI-prativratA agre bhavA agryaa| agrayA-prathamA cAsau mahiSI-paTTAbhiSiktA iti agrayamahiSI mahyate pUjyate iti mahiSI ( kRtAbhiSekA) kausalyA prasUteH-prasavasya samayaH= kAlaH, tasmin prasUtisamaye dazame mAsi proSaH= ploSaH dIptirvA dhIyate yasyAM sA proSadhiH-vanaspatiH naktam- rAtrau tamaH- andhakAram apahanti-nAzayatIti tat tamopahaM jyotiH-prakAzam iva yathA tamopahaM = tamovinAzaka m = ajJAnanAzakaraM punAti pUyate vA putraH / punnAmanarakAt trAyate iti putrastaM putraM- sutaM lebhe =prApa, putravatI jAtA, ityarthaH / samAsaH- agrayA cAsau mahiSI agrymhissii| prasUteH samayaH prasUtisamayastasmin prasUtisamaye / tamaH apahantIti tamopaham tat / ( putrapakSe ) tamaH apahantIti tamopahaH, tam / hindI- isake pazcAt, rAjA dazaratha kI pativratA paTarAnI kausalyA ne dasaveM mAsa meM ajJAna kA nAza karane vAle putra ko usI prakAra prApta kiyA, jisa prakAra rAtri meM "jalane vAlI" vanaspati andhakAra ko miTAne vAle prakAza ko prApta kara letI hai // 66 //
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye rAma ityabhirAmeNa vapuSA tasya coditH| nAmadheyaM guruzcakre jagatprathamamaGgalam // 67 / / saMjI0-rAma iti / abhiramante'tretyabhirAmaM manoharam / adhikaraNArthe ghaJpra. tyayaH / tena vapuSA coditaH prerito guruH pitA dazarathastasya putrasya jagatAM prathama maGgalaM sulakSaNaM rAma iti nAmadheyaM cakre / abhirAmatvameva rAmazabdapravRttinimitamityarthaH // 67 / anvayaH-abhirAmeNa vapuSA coditaH guruH, tasya jagatprathamamaMgalaM rAma iti nAmadheyaM ckre| vyAkhyA-abhiramante janAH yasmin tat abhirAma manoharaM sundaraM tena abhirAmeNa vapuSA-zarIreNa coditaH-preritaH guruH pitA rAjA dazarathaH tasya= navajAta zizoH putrasyetyarthaH jagatAM-lokAnAM prathama-pUrva pradhAna maMgalaM kalyANaM zubhamiti tat jagatprathamamaMgalaM ramante yogino yasmin sa rAmaH iti nAma eveti nAmadheyaM cakre-kRtavAn / samAsaH-prathamaM ca tanmaMgalamiti prathamamaMgalam, jagatAM prathamamaMgalamiti jagatprathamamaMgalam, tat / hindI-sundara manohara zarIra se prerita, pitA dazarathane, usa bAlaka kA saMsAra meM pahalA evaM pradhAna rUpa se maMgalakArI nAma rAma kiyaa| arthAt bAlaka ke sundara zarIra se prabhAvita hokara rAma yaha sundara nAma rakhA thaa| aura rAma nAma kA abhirAmatva ( manoharatva ) hI pravRttinimitta hai| yaha kavi kA abhiprAya hai // 67 // raghuvaMzapradIpena tenApratimatejasA / rakSAgRhagatA dIpAH pratyAdiSTA ivAbhavan // 68 // saMjI-raviti / raghuvaMzasya pradIpena prakAzakena / apratimatejasA tena rAmeNa rakSAgRhagatAH sUtikAgRhagatA dIpAH pratyAdiSTAH pratibaddhA ivAbhavan / mahAdIpasamIpe nAlpAH sphurantIti bhAvaH // 6 // anvayaH-raghuvaMzapradIpena apratimatejasA tena rakSAgRhagatAH dIpA: pratyAdiSTAH iva abhavan /
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH , vyAkhyA - prakaraNa dopyate, pradIpayati vA pradIpaH raghoH vaMzaH raghuvaMzaH, raghuvaMzasya = raghukulasya pradIpaH = dIpaH - prakAzakaH iti raghuvaMzapradIpastena raghuvaMzapradIpena na pratimA = sAdRzyaM yasya tat prapratimam | apratimaM = sarvAdhikaM tejaH= prabhAvaH yasya sa tena apratimatejasA tena rAmeNa rakSAyAH sUtikAyAH gRhaM bhavanamiti rakSAgRhaM tatra gatAH = prAptAH sthitA ityarthaH iti rakSAgRhagatAH dIpAH = pradIpAH pratyAdiSTAH = pratiSiddhAH iva yathA zrabhavan - jAtAH / rAmasya tejasA te dIpAH parAbhUtAH nistejasa iva jAtA ityarthaH / mahApradIpasya samIpe laghudIpo na sphuratItyarthaH / 383 = samAsaH - raghoH vaMzaH raghuvaMzaH, tasya pradIpastena raghuvaMzapradIpena / zrapratimaM tejo yasya saH apratimatejAH tena zrapratimatejasA / rakSAyAH gRhaM rakSAgRhaM, vatra gatAH iti rakSAgRhagatAH / hindI - raghu ke kula ko prakAzita karane vAle, sabase tejasvI rAma se prasUti ( saur3I ) ghara meM rakhe hue dIpaka ( dIye ) mAno kSINakAnti ( phIke ) ho gaye / arthAt mahAdIpa ke sAmane choTA sA juganU kyA camakegA ||68 || zayyAgatena rAmeNa mAtA zAtodarI babhau / saikatAmbhojabalinA jAhnavIva zaratkRzA || 69 // saMtrI - zayyeti / zAtodarI garbhamocanAtkRzodarI mAtA zayyAgatena rAmeNa / saMkate puline yo'mbhojabaliH padmopahArastena zaradi kRzA jAhnavI gaGgeva / babhau ||39|| anvayaH - zAtodarI mAtA zayyAgatena rAmeNa saikatAmbhojavalinA zarakRzA jAhnavI iva babhau / kRzodarI mAnyate = pUjyate iti mAtA kausalyA zayyAgatena rAmega - navajAta zizunAsikatAnAM vAlukAmaye taTe yaH ambhojAnAM = kamalAnAM zIryante pAkeoSatrayo yasyAM sA zarat / iti zaratkRzA jahnoH kanyA jAhnavI bhAgIrathI gaGgA iva yathA babhau = zuzubhe / vyAkhyA - zAtaM = kRzaM prasavAdityarthaH, udaraM = jaTharaM yasyAH sA zAtodarI = zayyAyAM paryaGke gataH = prAptaH, tena vikAraH saikataM tasmin saikate = baliH = upahAraH tena zrambhojabalinA zaradi = zarahRtau kRzA sUkSmA tanvI,
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 raghuvaMzamahAkAvye samAsaH-zayyAyAM gataH zayyAgatastena zayyAgatena / zAtamudaraM yasyAH sA zAtodarI / ambhojAnAM baliH ambhojabaliH, sakate yaH ambhojabaliH sakatA. mbhojabalistena saikatAmbhojabalinA / zaradi kRzA shrtkRshaa| hindI-baccA paidA hone ke kAraNa kRzodarI ( patale peTa vAlI ) mAtA kausalyA palaMga para leTe huve rAma se aisI suzobhita ho rahI thI ( sundara laga rahI thI ) jaise bAlu ke taTa para "pUjA meM" caDhAye gaye nIlakamala se zarada Rtu meM patalI dhArA vAlI gaMgAjI sundara lagatI haiM // 69 // kaikeyyAstanayo jajJe bharato nAma zIlavAn / janayitrImalaM cakre yaH prazraya iva zriyam // 70 // saMjI0-kaikeyyA iti / kekayasya rAjJo'patyaM strI kaikeyI / 'tasyApatyam' (pA. 4 / 1 / 92 ) ityaNi kRte 'kekayamitrayupralayAnA yAdeyiH' (pA. 3 / 2 / 50) itIyAdezaH / tasyA bharato nAma zIlavAMstanayo jajJe jAtaH / yastanayaH prazrayo vinayaH zriyamiva / janayitrI mAtaramalaMcakre // 70 // anvayaH-kaikeyyAH bharataH nAma zIlavAn tanayaH jajJe, yaH prazrayaH zriyam iva janayitrIm alaMcakra / vyAkhyA-kekayasya rAjJaH apatyaM strI kaikeyI tasyAH kaikeyyAH sakAzAta bibharti lokAniti bharataH nAma zIlaM-caritamarayAstIti zIlavAn caritravAn tanayaH putraH jajJe-jAtaH utpannaH / ya:-tanayaH prazrayaH-vinayaH zriyaM-lakSmIma iva-yathA janayatIti janayitrI tAM janayitrIm jananIm, alaMcakre zobhitavAn / hindI-kaikeyI se bharata nAma kA satsvabhAva caritravAn putra utpanna humA, jisa putra ne apanI mAtA ko usI prakAra suzobhita kiyA, jisa prakAra vinaya ( namratA ) lakSmI ko suzobhita karatA hai // 70 // sutau lakSmaNazatrughnau sumitrA suSuve yamau / samyagArAdhitA vidyA prabodhavinayAviva // 71 / / saMjI0-sutAviti / sumitrA lakSmaNazatrudhnau nAma yamau yugmajAtau sutau putrau / samyagArAdhitA svabhyastA vidyA prabodha-vinayau tattvajJAnendriyajayAviva / suSuve // 71 // gA
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ 385 25 dazamaH sarga: anvayaH-sumitrA lakSmaNazatrughnau yamau sutau samyagArAdhitA vidyA prabodhavinayau iva suSuve / ___ vyAkhyA-sumitrA-dazaratharAjasya kaniSThA bhAryA, lakSmIrasyAstIti lakSmaNaH zatrun hanti-nAzayatIti zatrughnaH / lakSmaNazca zatrughnazceti lakSmaNazatrughnau yamau= yugmajAtau sutau-putrau samyagArAdhitA-suSTha prakAreNa, abhyastA vidyate'sau vidyA = jJAna-zAstraM tattvajJAnarUpA ca prabudhyate iti prabodha: tattvajJAnam vinayA indri. yajayazceti prabodhanayau iva-yathA suSuve-jajJe-janayAmAsa / samAsaH-lakSmaNazca zatrughnazceti lakSmaNazatrughnau / samyak pArAdhitA smygaaraadhitaa| prabodhazca vinayazceti prabovinayau, tau| hindI-sumitrA ne lakSmaNa aura zatrughna nAma ke do putroM ko eka sAtha, usI prakAra paidA kiyA jaise acchI prakAra se abhyAsa kI gaI vidyA tattva ( samyakjJAna ) aura vinaya ( namratA ) ko utpanna karatI hai // 71 / / nirdoSamabhavatsarvamAviSkRtaguNaM jagat / anvagAdiva hi svargo gAM gataM puruSottamam // 72 / / saMjI-nirdoSamiti / sarva jagaGgaloko nirdoSaM durbhikSAdidoSarahitam / prAviSkRtaguNaM prakaTIkRtArogyAdiguNaM cAbhavat / atrotprekSate-gAM bhuvaM puruSottamaM viSNuM svargo'pyanvagAdiva / svargo hi guNavAnirdoSazcetyAgamaH / svargatulyamabhUdityarthaH / / 2 / / anvayaH-sarvaM jagat nirdopama prAviSkRtaguNaM ca abhavat , hi gAM gataM puruSottamaM svargaH "api' annagAt iva / vyAkhyA-sarvam- samastaM jagat lokaH mRtyuloka ityarthaH nirgataH niSkrAntaH doSaH dUSaNaM yasmAt tat nirdoSam-rogadurbhikSAdidoSarahitam AviSkRtAH= prakaTitAH guNAH subhikSArogyAdayo yasmin tat mAviSkRtaguNam, caH samuccayArthakaH, abhavat-prabhUt jAtamityarthaH / atrotprekSyate-hi-yataH gacchatIti gA to gAm= pRthivIM gatam avatIrNa puruSeSu-nareSu uttamaH zreSThastaM puruSottama-viSNuM suSTha prayate iti svargaH devalokaH "api" anvagAt anvavrajat iva ityutprekSAyAm, rAme bhuvamavatINe sati sarva jagat svargatulyaM jaatmityrthH| .
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 raghuvaMza mahAkAvye samAsaH - nirgataH doSo yasmAt tat nirdoSam / zrAviSkRtAH guNAH yasmin tat zrAviSkRtagRraNam / puruSeSu uttamastaM puruSottamam / hindI - "cAroM bhAiyoM ke avatAra lene para " sArA saMsAra durbhikSa roga Adi doSoM se zUnya, tathA Arogya subhikSa Adi guNa vAlA ho gayA / " usa samaya aisA lagatA thA ki" mAnoM pRthivo para zrAye puruSottama viSNu ke pIche pIche svarga bhI pRthivI para A gayA ho / arthAt jagat bhI svargasamAna ho gayA || 72 || tasyodaye caturmUrteH paulastyaca kitezvarAH / virajaskairnabhavaddhirdiza ucchasitA iva // 73 // -1 saMjI0 - tasyeti caturmurta rAmAdirUpeNa catUrUpasya satastasya harerudaye sati / paulastyAdrAvaraNAccakitA bhItA IzvarA nAthA indrAdayo yAsAM tA dizazcatasro virajaskera padhUlibhirnabhasvadbhirvAyubhiH / miSeNa / ucchvasitA iva ityutprekSA / zvaseH kartari ktaH / svanAthazaraNalAbhasaMtuSTAnAM dizAmucchvAsavAtA iva vAtA vavurityarthaH / caturdigIzarakSaNaM mUrticatuSTayaprayojanamiti bhAvaH // 73|| anvayaH -- caturmUrteH tasya udaye sati paulastyacakitezvarAH dizaH virajaskaiH nabhasvadbhiH ucchvasitAH iva ( jAtAH iti zeSaH ) / s vyAkhyA--catasraH mUrtayaH = svarUpANi yasya sa tasya caturmUrteH - rAmAdirUpeNa catuHsvarUpasya tasya=viSNoH udaye = prAvirbhAve sati, pulastyasya gotrApatyaM pumAn paulastyaH / paulastyAt rAvaNAt cakitAH bhItAH IzvarAH = indrAdayaH rakSakAH yAsAM tAH paulastya cakitezvarAH dizantyavakAzamiti dizaH catasraH kASThAH vigatAni rajAMsi dhUlayaH yeSAM te taiH virajaska:- zAntadhUlibhiH nabhaH asti zrAzrayatvena yeSAM te nabhasvantastaiH nabhasvadbhiH pavanaiH "vyAjena" ucchvasitAH = udgataprANAH iva - yathA jAtA iti zeSaH / samAsaH - catasraH mUrtayo yasya sa tasya caturmUrteH / paulastyAt cakitAH IzvarAH yAsAM tAH paulastya cakitezvarAH / vigatAni rajAMsi yeSAM te taiH virajaskaiH 1 hindI - rAma bharata lakSmaNa zatrughna, ina cAra svarUpa vAle viSNu bhagavAn ke avirbhAva (avatAra) hone para rAvaNa se dizAe~ mAnoM dhUlI se rahita nirmala Dare hue indrAdi nAtha vAlI cAroM vAyu ke calane bahAne jI uThIM / svA~sa ke
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH: 387 lene lagIM / zrarthAt rAmAvatAra hone se indrAdi dikapAla nirbhaya ho gaye tathA dizAnoM ne santoSa kI sA~sa lI ||73 // kRzAnurapadhUmatvAtprasannatvAtprabhAkaraH rakSoviprakRtAvAstAmapaviddhazucAviva // 74 // saMjI0 - kRzAnuriti / rakSasA rAvaNena viprakRtAvapakRtau / pIDitAvityarthaH / kRzAnuragniH prabhAkaraH sUryaMzca yathAsaMkhyamapaghUmatvAtprasannatvAJcApaviddhazucau nirastaduHkhAviva / zrAstAmabhavatAm ||74 || anvayaH - rakSoviprakRtau kRzAnuH prabhAkarazca " yathAsaMkhyam" apadhUmatvAt prasannatvAt "ca" apaviddhazucau iva zrAstAm / , vyAkhyA-rakSasA=rAvaNena viprakRtau iti rakSoviprakRtau = rAvaNenApamAnitau pIDitAvityarthaH / kRzAnuH - zragniH / prakarSeNa bhAtIti prabhA, karotIti karaH, prabhAyAH karaH prabhAkaraH=sUryaMzca yathAsaMkhyam zrapagataH dhUmaH yasya saH prapadhUmastasya bhAvaH zrapadhUmatvaM tasmAt prapadhUmatvAt = nirdhUmatvAt prasannasya bhAvaH prasannatvaM tasmAt prasannatvAt=svacchatvAt apaviddhA = naSTA nirastA zuk= zokaH yayostau zrapaviddhazucau iva =yathA AstAm=prabhUtAm / naSTaduHkhAviva jAto, ityarthaH / samAsaH - rakSasA viprakRtAviti rakSoviprakRtau / prabhAyAH karaH prabhAkaraH / zrapagataH dhUmaH yasya saH apadhUmastasya bhAvaH zrapadhUmatvam tasmAt / zrapaviddhA zuk yasto paviddhacau / 1 hindI - rAvaNa se apamAnita evaM pIDita, zragni aura sUrya, ( krama se agni ne nirdhUma hokara aura sUrya ne nirmala prakAza hokara ) dhuA~ se rahita tathA prasanna prakAza hokara mAnoM duHkharahita ho gaye / arthAt rAvaNa se ye donoM bhI pIDita the, aba rAmajanma hote hI ye bhI zokarahita prasanna ho gaye ||74 || dazAnanakirITebhyastatkSaNaM rAkSasazriyaH / maNivyAjena pazyatAH pRthivyAmabindavaH ||35|| saMjI0 --- dazAnaneti / tatkSaNaM tasminkSaNai rAmotpattisamaye rAkSasazriyo'zrubi - dazAnanakirITebhyo maNInAM vyAjena miSeNa pRthivyAM paryastAH ndavo
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye patitAH / rAmodaye sati tadvadhyasya rAvaNasya kirITamaNibhraMzalakSaNaM dunimittamabhUdityarthaH // 75 // anvayaH--tatkSaNa rAkSasazriyaH azrubindavaH dazAnanakirITebhyaH maNivyAjena pRthivyAM prystaaH| vyAkhyA-sa cAsau kSaNazca tatkSaNaH, taM tatkSaNaM-tasmin kSaNe-rAmajanmakAle rAkSasasya-rAvaNasya zrI: lakSmIstasyAH rAkSasazriyaH, asyati praznute vA kaNThamiti azru-netrAmbu tasya bindavaH kaNAH iti azrubindavaH, daza prAnanAni yasya sa dazAnanaH, tasya dazAnanasya-dazagrIvasya-rAvaNasyetyarthaH kirITAni-mukuTAni, iti dazAnanakirITAni, tebhyaH dazAnanakirITebhyaH maNInAM-muktAmaNInAM vyAjaH-miSaH tena maNivyAjena pRthivyAM bhUmau paryastAH patitAH / rAmAvatAre jAte sati rAmeNa vadhyasya rAvaNasya mukuTaratnabhraMzalakSaNamazubhazakunaM jAtamityarthaH / samAsa:--sa cAsau kSaraNastaM tatkSaNam / rAkSasasya zrIH, tasyAH rAkSasazriyaH / prazruNaH bindavaH, azrubindavaH / daza AnanAni yasya sa dazAnanaH, dazAnanasya kirITAstebhyaH, dazAnanakirITebhyaH / maNInAM vyAjastena mariNavyAjena / hindI-"ayodhyA meM rAmajanma huA, aura laMkA meM" usI kSaNa rAkSasa. rAja rAvaNa kI rAjyalakSmI ke A~sU kI bUnda, dasa mukha vAle rAvaNa ke mukuToM se maNiyoM ke bahAne pRthivI meM gira pdd'iiN| arthAt rAmAvatAra hote hI rAvaNa kI mukuTamaNi gira par3I mAnoM maNi ke rUpa meM, ye rAvaNa kI lakSmI ke prA~sU gira par3e // 7 // putrajanmapravezyAnAM tUryANAM tamya putrinnH| prArambhaM prathamaM cakradevadundubhayo divi / / 76 // saMjI0- putreti / putriNo jAtaputrasya tasya dazarathasya putrajanmani pravezyAnAM pravezayitavyAnAm / vAdanIyAnAmityarthaH / tUryANAM vAdyAnAmArambhara pakrama prathamaM divi devadundubhayazcakuH / sAkSAtpiturdazarathAdapi devA adhikaM prahRSTA ityarthaH // 7 // anvayaH-putriNaH tasya putrajanmapravezyAnAM tUryANAma ArambhaM prathamaM divi. devadundubhayaH ckruH|
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 386 " vyAkhyA - punnAma narakAt trAyate iti putraH / putro jAto'syeti putrI, tasya putriNaH - putravataH tasya rAjJo dazarathasya praveSTuM yogyAH pravezyAH putrasya janma putrajanma, putrajanmani-sutotpattisamaye pravezyA:- pravezayitavyAH = vAdanIyAH iti putrajanmapravezyAsteSAM putrajanmapravezyAnAM tUryante tADyante iti tUryAsteSAM tUryANAM=vAdyAnAm, Arambham upamam prathamam = Adau divi svarge dundu iti zabdena bhAntIti dundubhayaH, bheryyaH cakruH kRtavantaH / sAkSAtpitrapekSayA devA evAdhikaM prasannAH santuSTAzca jAtA ityarthaH / samAsa:- -- putrasya janma putrajanma, putrajanmani pravezyAH iti putrajanmapravezya - steSAM putrajanmapravezyAnAm / devAnAM dandubhayaH devadundubhayaH / putrA asya santIti putrI, tasya / hindI - putravAn rAjA dazaratha ke, putrajanma ke samaya ( putra ke janma ke upalakSa meM ) meM bajAne yogya bAjoM ke bajane kA Arambha pahale-pahala svargadundubhi ( nagAr3A Dhola ) ne kiyA / arthAt rAjA ke ghara pIche bAje baje, lekina svargaM meM pahale hI nagAr3e baja uThe / yAne devatA sabase adhika prasanna hue rAmajanma hone para // 76 // saMtAnakamayo vRSTirbhavane cAsya petuSI / sanmaGgalopacArANAM saivAdiracanA'bhavat // 774/4/ saMjI0 - saMtAnaketi / asya rAjJo bhavane saMtAnakAnAM kalpavRkSakusumAnAM vikAraH saMtAnakamayI vRSTizca petuSI papAta / 'kvasuzca' (pA. 3 | 3107 ) iti kvasupratyayaH / ' ugitazca' ( pA. 4 / 16 ) iti GIp / sA vRSTireva santaH putrajanmanyAvazyakA ye maGgalopacArAsteSAmAdiracanA prathamakriyA'bhavat // 77 // anvayaH :- zrasya bhavane santAnakamayI vRSTiH peturSA, sA eva sammaMgalopacArANAm AdiracanA abhavat / vyAkhyA - asya rAjJA dazarathasya bhavane - prAsAde = gRhe samyak tanoti = puSNAtIti santAnaH samyak tanyante puSpANi yasmin iti santAnaH santAna eva saMtAnakaH-kalpavRkSaH / santAnakAnAM kalpavRkSapuSpANAM vikAraH santAnakamayI = kalpavRkSapuSpamayI vRSTiH- varSaNaM petuSI papAta, sA - vRSTiH eva, maMgalAH mAMgalya =
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 raghuvaMzamahAkAvye pradAzca te upacArAH=kRtyAH iti maMgalopacArAH santaH - putrotpattau zrAvazyakAH ye maMgalopacArAH iti sanmaMgalopacArAsteSAM sanmaMgalopacArANAm zrAdiH = prathamA cAsau racanA = kriyA ceti prAdiracanA abhUt = zrAsIt / samAsaH - maMgalAzca te upacArAH maMgalopacArAH, santazca te maMgalopacArAzca sanmaMgalopacArAsteSAM sanmaMgalopacArANAm 1 zAdiH cAsau racanA ca zrAdiracanA | hindI - rAjA dazaratha ke rAjabhavana meM " prakAza se" kalpavRkSa ke svargIya phUloM kI "jo" varSA huI vaha varSA hI putrajanma ke samaya Avazyaka mAMgalika kAryoM kA zubhArambha huA thA // 77 // kumArAH kRtasaMskArAste dhAtrI stanyapAyinaH / mAnandenAprajeneva samaM vavRdhire pituH ||8|| saMjI0 - kumArA iti / kRtAH saMskArA jAtakarmAdayo yeSAM te / dhAtrINAmupamAtRNAM stanyAni payAMsi pibantIti tathoktAH / te kumArA agre jAtenAgrajena jyeSTheneva sthitena piturAnandena samaM vavRdhire / kumAravRddhayA pitA mahAntamAnandamavApetyarthaH / kumArajanmanaH prAgeva jAtatvAdagrajatvoktirAnandasya ||78 || anvayaH - kRtasaMskArAH dhAtrIstanyapAyinaH te kumArAH agrajena iva pituH Anandena samaM vavRdhire / vyAkhyA 6. kRtAH - vihitAH saMskArAH saMskriyante ye te saMskArAH - jAtakarmAdayaH yeSAM te kRtasaMskArAH, stane bhavAni stanyAni, dhAtrINAm - upamAtRNAM stanyAni - dugdhAni pibanti tacchIlA:, iti dhAtrIstanyapAyinaH, te pUrvoktAH kau= pRthivyAM mArayanti duSTAn iti kumArAH = zizavaH zragre - prathamaM jAtaH praprajastena = jyeSThena iva - yathA sthitena pituH - janakasya dazarathasya zrAnandastena zrAnandena - harSeNa samaM = sAkaM vavRdhire-vardhante sma / samAsaH - kRtAH saMskArAH yeSAM te kRtasaMskArAH / dhAtrINAM stanyAni dhAtrIstanyAni tAni pibantIti dhAtrIstanyapAyinaH / agre jAtaH, agrajastena zragrajena / hindI - jAtasaMskAra zrAdi se saMskRta tathA dhAya kA dUdha pIne vAle, ve kumAra bar3e bhAI ke samAna vartamAna, pitA ke mAnanda ke sAtha 2 bar3hane lage / kumAroM kI -
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 361 utpatti se pahale hI rAjA kA bhAnanda ho gayA thA, ataH kavi ne prAnanda ko jyeSTha kahA hai // 78 // svAbhAvikaM vinItatvaM teSAM vinayakarmaNA / mumUrccha sahajaM tejo haviSeva havirbhujAm ||79|| saMjI0 - svAbhAvikamiti / teSAM kumArANAM saMbandhi svAbhAvikaM sahajaM vinItatvaM vinayakarmaNA zikSayA / havirbhujAmagnInAM sahajaM tejo haviSA''jyAdikeneva / mumUrccha vavRdhe / nisargasaMskArAbhyAM vinItA ityarthaH // 79 // - anvayaH- - teSAM svabhAvikaM vinotatvaM vinayakarmaNA havirbhujAM sahajaM tejaH haviSA iva mumUrcha / " vyAkhyA - teSAM = rAmAdikumArANAM svo bhAvaH svabhAvena jAtaM svAbhAvikaM = naisargikaM sahajamityarthaH vyanAyi iti vinItaH, vinItasya = suzikSitasya bhAvaH vinItatvaM = suzikSitatvaM vinayasya karma vinayakarma tena vinayakarmaNo - zikSaNena haviH bhuJjate iti havirbhujasteSAM havirbhujAm agnInAM saha jAtamiti sahajaM - svAbhAvikaM tejaH dIptiH hUyate iti haviH tena haviSA = hotavyena zrAjyAdinA iba = yathA mumUrcha - vavRdhe prajajvAla, ityarthaH / te svAbhAvika saMskArAbhyAM binItAH / samAsaH- vinayasya karma vinayakarma, tena vinayakarmaNA / hindI - una cAroM kumAroM ko svAbhAvika namratA, vinaya Adi kI acchI zikSA se usI prakAra " aura adhika bar3ha gaI, jisa prakAra zragmi kA svAbhAvika ghI kI Ahuti se bar3ha jAtA hai / / 79 / / parasparAvirudvAste tadradhoranaghaM kulam / alamuddayotayAmAsurde vAraNyamivartavaH // 80 // saMjI0 -- paraspareti / parasparAviruddhA avidviSTAH / saubhrAtraguraNavanta ityarthaH / kumArAH / tatprasiddhamanaghaM niSpApaM raghoH kulam / Rtavo vasantAdayo devAraNyaM nandanamiva / sahajavirodhAnAmapyutUnAM sahAvasthAna saMbhAvanArthaM devavizeSaNam / alamatyantam 1 uddyotayamAsuH prakAzayAmAsuH 1 saubhrAtravantaH kulabhUSaNAyanta iti bhAvaH ||80||
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye anvayaH-parasparAviruddhAH te tat anaghaM raghoH kulam , RtavaH devA. raNyam iva alam uddyotayAmAsuH / vyAkhyA-parasparam anyonyam na viruddhAH, aviruddhA: avirodhinaH, te= kumArAH tat jagatprasiddham na aghaM yasmin tat anaghaM niSpApaM ragho:-dilIpasUnoH kulambaM zam RtavaH vasantAdayaH devAnAm = surANAm araNyaM = vanamiti tat devAraNyaM-nandanam iva-yathA alam-pratyartha-bhRzam uddyotayAmAsuH prakAzayAzcakruH, bhrAtRsauhArdavantaH kulabhUSaNAH bhavantItyarthaH / samAsaH-parasparaM na viruddhAH, parasparAviruddhAH / na aghaM yasmin tat anagham, tat / devAnAm araNyamiti devAraNyam tat / hindI-pApasa meM virodha na rakhane vAle (prema se rahane vAle ) una cAroM bhAiyoM ne lokaprasiddha pAparahita raghu ke kula * ko usI prakAra ujvala kara diyA jisa prakAra paraspara saba RtuyeM milakara nandana vana ko zobhita karatI haiN| chahoM Rtu milakara sadA sarva Rtu ke puSpoM se nandana vana ko vikasita kara detI haiM / / 80 // samAne'pi hi saubhrAtre yathobhau rAmalakSmaNau / tathA bharatazatrughnau prItyA dvandva babhUvatuH / / 81 // saMjI0- samAna iti / zobhanAH snigdhabhrAtaro yeSAM te subhrAtaraH / 'navRtazca' (pA. 5 / 4 / 153 ) iti kabna bhavati / 'vandite bhrAtuH' iti niSedhAt / teSAM bhAvaH saubhrAtram / yavAditvAdaNa / tasminsamAne caturNA tulye'pi yathobhau rAma-lakSmaNau prItyA dvandvaM babhUvatuH / tathA bharatazaghnau prItyA dvandvaM dvau dvau sAhacaryeNAbhivyaktI babhUvatuH / dvandvaM rahasyamaryAdAvacanavyutkrama yajJapAtraprayogAbhivyaktiSu' ( paa.8|1|15 ) ityabhivyaktArthe nipAtaH / kvacitkasyacitsneho nAtiricyata iti bhAvaH / / 81 // anvayaH-saubhrAtre samAne api hi yathA ubhI rAmalakSmaNau prItyA dvandvaM babhUvatuH tathA bharata zatrudhnau prItyA dvandvaM babhUvatuH / vyAkhyA-bhrAjante iti bhrAtaraH / sa = zobhanAH bhrAtaraH= sahodarAH subhrAtaraH, subhrAtRNAM bhAvaH saubhrAtraM tasmin saubhrAtre subhrAtRtve samAne caturNA
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 363 tulye, api hi-nizcaye yathA yena prakAreNa ubhau-dvau rAmazca lakSmaNazceti rAmalakSmaNI protyA premNA snehena dvau dvau, * iti dvandvaM babhUvatuH=jAtau tathA tenaiva prakAreNa bharatazca zatrughnazca iti bharatazatrughnau prItyA sauhArdaina dvandvaMdvau dau sAhacayeNa prakaTitau babhUvatuH-jAtau / .. samAsa:-rAmazca lakSmaNazca rAmalakSmaNau / bharatazca zatrughnazca bharatazatrughnau / hindI-cAroM bhAiyoM kA zobhana bhAipanA barAbara hone para bhI ( cAroM kA paraspara samAna prema hone para bhI) jisa prakAra rAma lakSmaNa kA prema se jor3A huA, usI prakAra bharata aura zatrughna kA bhI prema se jor3A huaa| arthAt do do kA jor3A prasiddha huA, kintu kahIM bhI kisI kA prema kama na humA // 1 // teSAM dvayoyoraikyaM vibhide na kadAcana / yathA vAyuvibhAvasvoryathA candrasamudrayoH // 2 // saMjI0-teSAmiti / teSAM caturNA madhye dvayordvayoH / rAma-lakSmaNayobhairatazatrughnayozcetyarthaH / yathA vAyu-vibhAvasvotivahnayoriva / candra-samudrayoriva ca / aikyamaikamatyaM kadAcana na bibhide / ekakAryatvaM samAnasukhaduHkhatvaM ca kramAbupamADhayAllamyate / sahajaH sahakArI hi vahnAyuH / candravRddhau hi vardhate sindhuH tatkSaye ca kSIyata iti // 2 // anvayaH-teSAM "madhye" dvayoH dvayoH vAyuvibhAvasvoH yathA, candrasamudrayoH yathA aikyaM kadAcana na bibhide| __ vyAkhyA-teSAM caturNA madhye dvayoH rAmalakSmaNayoH dvayoH bharatazatrughnayozca vAtIti vaayuH-pvnH| vibhA prabhA vasu-dhanaM yasya sa vibhAvasuH vahniH / vAyuzca vibhAvasuzceti vAyuvibhAvasU tayoH vAyuvibhAvasvoH yathA-iva, candati AhAdayatIti candraH / samIcInAH udrA jalacaravizeSAH yasmin sa samudraH, saha mudrayA-samaryAdayA vartate iti vA samudraH / candra: candramAH samudraH sAgarazceti candrasamudrau tayoH candrasamudrayoH yathA=iva ekasya bhAvaH karma vA aikyam=aikamatyam kasmin kAle kadA manirdhArite kAle kadAcana, na bibhide-na bhidyate sma, kasmiMzcidapi samaye teSAmaikamatyaM bhedaM na gatamityarthaH /
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvye samAsaH - vibhA vasu yasya sa vibhAvasuH / vAyuzca vibhAvasuzceti vAyuvibhAvasU, tayoH vAyuvibhAvasvoH / candrazca samudrazceti candrasamudrau, tayoH candrasamudrayoH hindI- - una cAroM bhAiyoM ke bIca do do kA aikamatya ( ekabuddhi se kArya karanA, samAna sukhaduHkha hokara rahanA ) vAyu aura agni kI taraha tathA candra zraura samudra kI taraha kabhI bhI arthAt svabhAva se hI vAyu agni kA sAthI hai aura candra kI vRddhi tathA candra ke kSa para samudra kA kSaya zAnta honA svAbhAvika hai / isI prakAra ina cAroM meM do-do kA saba kAryoM meM sAtha thA || 82|| bhinna na huA / vRddhi se samudra kI 349 prajAnAM prajAnAthAstejasA prazrayeNa ca / mano aharnidAghAnte zyAmA bhrA divasA iva // 83 // 01 saMjI0- ta iti / prajAnAthAste kumArAstejasA prabhAveNa prazrayeNa vinayena ca nidAghAnte grISmAnte zyAmAnyabhrANi meghA yeSAM te zyAmAbhrAH / nAtizItoSNA ityarthaH / divasA iva prajAnAM mano jahuH // 83 // anvayaH - prajAnAthAH te tejasA prazrayeNa ca nidAghAnte zyAmAbhrAH divasAH iva prajAnAM manaH jahuH / vyAkhyA - prajAnAM lokAnAM nAthAH = svAminaH iti prajAnAthAH te catvAro bhrAtaraH tejasA = svaprabhAveNa prazrayaNaM prazrayastena prazrayeNa = vinayena ca nitarAM dante janAH atreti nidAgha: nidAghasya = grISmasya zrantaH = zravasAnamiti nidAghAntastasmin nidAghAnte zyAmA bhrAH zyAmAni = kRSNAni prabhrANi = meghAH yeSu te divasA : - :- vAsarAH iva = yathA prajAnAM janAnAM manaH = mAnasaM = cittaM jahnuH = haranti sma / samAsaH - prajAnAM nAthAH prajAnAthAH / nidAghasya antaH nidAghAntastasmin nidAghAnte / zyAmAni zrabhrANi yeSu te zyAmAbhrAH / hindI - prajA ke svAmI una cAroM rAjakumAroM ne, apane prabhAva, evaM namra svabhAva se prajAnoM ke mana ko usI prakAra hara liyA, jisa prakAra grISma garmI) kI Rtu ke anta meM kAle 2 meghoM vAle dina logoM ke mana ko hara lete haiM ||3||
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH sa caturdhA babhau vyastaH prasavaH pRthiviipteH| dharmArthakAmamokSANAmavatAra ivAGgavAn ||84 // saMjI0-sa iti / sa cturdhaa| 'saMkhyAyA vidhArthe dhA' (pA. 5 / 3 / 42 ) dhApratyayaH / vyasto vibhaktaH pRthivIpatedazarathasya prasavaH saMtAnaH / caturdhA'GgavAn mUrtimAn dharmArthakAmamokSaNAmavatAra iva babhau / / 84 // anvayaH- saH caturdhA vyastaH pRthivIpateH prasavaH "caturdhA' aGgavAn dharmArthakAmamokSaNAm avatAraH iva bbhau|| vyAkhyA-saH- pUrvoktaH caturbhiH prakAraiH caturdhA vyastaH kRtavibhAgaH pRthivyAH =bhUmeH patiH-svAmI, iti pRthivIpatistasya pRthivIpateH-dazarathasya prasava: prasUtiH, aMgAni asyAstIti aMgavAn caturdhA mUrtimAn dharmazca arthazca kAmazca mokSazcetyeteSAmitaretarayogaH dharmArthakAmamokSAsteSAM dharmArthakAmamokSANAM-puruSArthAnAm viSNoH mUrtyantareNa pRthivyAmavataraNam avatAraH prAvirbhAvaH iva-yathA babhau-zuzubhe / / ___samAsaH-pRthivyAH patiH, pRthivIpatistasya pRthivIpateH / dharmazca arthazca kAmazca mokSazca dhrmaarthkaammokssaaH| hindI-rAmalakSmaNa bharatazatrughna ina rUpoM meM baTI huI rAjA dazaratha kI saMtAna aisI sundara laga rahI thI, mAno zarIra dhAraNa kiye (mUrtimat ) hue dharma artha kAma mokSa ke avatAra hoN| arthAt cAroM puruSArtha sazarIra avatarita ho gaye haiM, aisA pratIta ho rahA thA // 4 // guNairArAdhayAmAsuste guruM guruvatsalAH / tameva caturantezaM ratnairiva mahArNavAH // 85 / / saMjI0- guNairiti / gusvatsalAH pitRbhaktAste kumArA guNavinayAdibhirguruM pitaram / caturNAmantAnAM digantAnAmIzaM caturantezam / taddhitArtha-' (pA. 2 / 1 / 51 ) ityAdinottarapadasamAsaH / taM dazarathameva mahArNavAzcatvAro ratneriva / ArAdhayAmAsurAnandayAmAsuH // 5 // anvayaH-guruvatsalAH te guNaiH guruM caturantezaM tam eva mahANavAH ratnaiH iva bhaaraadhyaamaasuH|
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvye vyAkhyA-vatse-putrAdau, abhilASaH asyAstIti vtslH| gurau-pitarivatsalaH snehaH-prItiH yeSAM te guruvatsalAH pitRbhaktAH te-kumArAH guNaiH-namratvAdibhiH guruMpitaram caturNAm antAH caturantAH / caturantAnAM-digantAnAm Iza:svAmI taM caturantezaM taM-dazaratham eva mahAnti-adhikAni asi-jalAni sAnta yeSu te mahAgavA: catvAraH samudrAH, ramante yeSu "janAH" iti ratnAni taiH ratneHmaNyAdibhiH iva-yathA ArAdhayAmAsuH sevitavantaH, AnanditaM ckruH| samAsaH- guruSu vatsalAH guruvatsalAH / caturNAm antAnAm IzaH, caturantezastaM caturaMtezam / mahAntazca te agavAH mhaasNvaaH| hindI-pitRbhakta una cAroM rAjakumAroM ne apanI bhakti vinaya se apane pitA ko usI prakAra ArAdhanA (sevA) kI, jisa prakAra cAroM dizAmoM ke svAmI uso dazaratha ko mahAsamudroM ne ranoM se sevA karake prasanna kiyA hai / arthAt putroM ne apanI namratA tathA saralatA se pitA ko Ananda diyA, aura usI dazaratha kI samudroM ne khUba ratna dekara sevA kI / / 5 / / suragaja iva dantairbhagnadaityAsidhArai naya iva pnnbndhvyktyogairupaayaiH| haririva yugadIdhairdobhiraMzaistadIyaiH patiravanipatInAM taizvakAze cturbhiH||86|| saMjI--suragaja iti / bhagnA daityAnAmasidhArA yastaizcaturbhirdantaiH suragaja airAvata iva / paNabandhena phalasiddhayA vyaktayogairanumitaprayogairupAyaizcaturbhiH sAmAdibhirnayo nItiriva / yugapaddoghe zcaturbhirdobhi jaiha~riviSNuriva / tadIyaharisaMbandhibhiraMzabhUtezcaturbhistaiH putraravanipatInAM patI rAjarAjo dazarathaH / cakAze vididyute / / 6 / / anvayaH--bhagnadaityAsidhAraiH dantaiH suragaja iva, paNabandhavyaktayogaiH upAyaiH nayaH iva, yugadIdhaiH dobhiH hariH iva, tadIyaiH aMzaiH caturbhiH taiH avanipatInAM pati: cakAze / vyAkhyA- aseH-khaDgasya dhArA=tIkSNAgram, iti asidhaaraa| bhagnA
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH khaNDitA daityAnAm asurANAm asivArA yaiste taiH bhagnadaityAsivAraH dantaH dazanaiH surANAM-devAnAM gajaH-nAgaH iti suragajaH-airAvataH iva-yathA paNasya bandhaH, tena paNabandhena-phalasiddhayA vyaktaH = anumitaH = jJAtaH yogaH = prayogaH yeSAM te taiH paNabandhavyaktayogaiH, upAyante ebhiste upAyAstaiH upAyaiHsAmadAmAdibhiH, caturbhiH nayaH nIti: iva-yathA, yugaH yAnAdyaMgaH dAruvizeSaH iva dIrghAH prAyatAH lambAyamAnA ityarthaH, iti yugadIrghAstaiH yugadIrghaH dobhiH-bAhubhiH bhujaH hariH viSNuH iva-yathA tasya ime tadIyAstaiH tadIyaH visaMbandhibhiH aMza:-aMzabhUtaH, caturbhiH catuHsaMkhyAkaiH rAmalakSmaNabharatazatrughnarityarthaH taiH-putraiH pravati-rakSati, avyate vA avaniH pRthivI tasyAH patayaH-svAminaH iti avanipatayasteSAm avanipatInAM =bhUpAlAnAM patiH-svAmI rAjarAjaH dazarathaH ckaashe-didiipe| ____samAsa:-aseH dhArA prasidhArA, daityAnAm asidhArA, daityAsidhArA, bhagnA daityAsidhArA yeste taiH bhagnadaityAsidhAraiH / paNasya bandhaH, paNabandhaH paNabandhena vyaktaH yogaH yeSAM te, taiH pnnbndhvyktyogH| yugavat dIrghAH, taiH yugadIdhaiH / pravaneH patayaH, avanipatayasteSAm avanipatInAm / / hindI-daityoM kI talavAra kI dhAra ko tor3ane vAle cAra dAMtoM se jaise airAvata suzobhita hotA hai, aura phala kI prApti se jAnA gayA hai prayoga jinakA aise sAma, dAna, daNDa, bheda, ina cAra upAyoM se jaise rAjanIti zobhA pAtI hai, evaM ratha ke jue ke samAna lambI lambI cAra bhujAmoM se jaise viSNu suzobhita hotA hai, usI prakAra viSNu ke aMzabhUta una cAra suputroM se rAjAmoM ke rAjA dazarathajI suzobhita hue // 86 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimiviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye rAmAvatAro nAma dazamaH sargaH /
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkavikAlidAsapraNIta raghuvaMza-mahAkAvya ekAdazasarga-ekonaviMzatisarga
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazasarga kA kathAsAra RSi vizvAmitra ne apane yajJa meM vighna karanevAle rAkSasoM kA vinAza karane ke liye rAjA dazaratha se rAma-lakSmaNa ko maaNgaa| yadyapi rAma abhI bacce hI the para tejasviyoM kI avasthA nahIM dekhI jaatii| rAjA ne bar3I kaThinAI se prApta putra rAma ko RSi ko, icchA na rahate bhI, de diyA kyoMki raghuvaMzI mAMganevAle ko apane prANa taka dene ke lie taiyAra rahate the| rAjA jaba taka donoM kI mAMgalika yAtrA kA prabandha karate taba taka bAdaloM ne sugandhita jala barasAkara rAste sApha kara diye / donoM rAjakumAroM ne pitA ko praNAma kiyA aura rAjA ne snehAzru se sIMcate hue unheM AzIrvAda diyaa| dhanaSadhArI una donoM ko jAte dekha sArI ayodhyA RSi ke pIche-pIche jAne lagI, parantu RSi kevala rAma-lakSmaNa ko hI le jAnA cAhate the, senA ko nahIM, kyoMki rAjA kA AzIrvAda hI una donoM kI rakSA karane ke liye paryApta thaa| mAtAoM ko praNAma kara ve donoM (rAma-lakSmaNa) vizvAmitra ke sAtha aise cale jaise sUrya ke sAtha madhu aura mAdhava (caitra-vaizAkha) calate haiN| mArga meM RSi dvArA dI huI balA aura atibalA nAmaka vidyAoM ke prabhAva se maNimaya pharzoM para calanevAle una rAjakumAroM ko jaMgala ke kaMTIle mArga bhI sugama lagane lge| RSi se purAnI kathAoM ko sunate hue unheM thakAna kA kucha bhI anubhava nahIM huA / Azrama meM pahuMcane para unheM dekhakara RSiyoM ko itanA Ananda huA jitanA ki kamaloM se suzobhita sarovaroM yA chAyAdAra vRkSoM ko dekhakara kisI thake vyakti ko hotA hai| vizvAmitra kA vaha Azrama, jahA~ zivajI ne kAmadeva ko dagdha kara diyA thA, kAmadeva se bhI sundara zarIravAle una rAjakumAroM se suzobhita ho gyaa| usa vana meM agastya RSi ke zApa se dAruNa rUpavAlI tAr3akA RSiyoM ko trAsa detI thii| ataH donoM bhAI vahA~ pahu~cakara caukanne ho gaye aura unhoMne apane-apane dhanuSoM para pratyaJcA car3hA lii| pratyaJcA kA zabda sunakara andhakAra-jaisI kAlI, narakapAloM ke kuNDala pahinI huI, bhayAnaka rUpavAlI rAkSasI tAr3akA prakaTa ho gii| usake vega se vRkSa kAMpane lage / murdo ke qaphana ke cithar3e laTakAI huI aura ciMghAr3atI huI zmazAna se AtI huI durgandha-yukta AMdhI kI taraha use dekhakara pahile to rAma
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza mahAkAvya ghabarA-se gaye, kintu jaba usane unheM mArane ko hAtha uThAyA aura manuSyoM kI prAMtoM se aft usakI bhISaNa karadhanI ko rAma ne dekhA to "strI para prahAra karanA ucita nahIM" yaha ghRNA kI bhAvanA unakI jAtI rahI aura unhoMne dhanuSa para bANa car3hAkara pUre vega se chor3a diyA jo usakI chAtI meM lagA / usa bANa se usake vakSasthala para jo cheda ho gayA vaha mAno rAkSasoM ke abhedya durga meM praveza karane kA yamarAja ke liye mArga bana gayA / kAmabANa se pIr3ita abhisArikA jaise apane prANanAtha ke pAsa pahu~catI hai aise hI rAmabANa se pIr3ita tAr3akA yamaloka meM pahu~ca gii| marakara giratI huI tAr3akA se kevala bhUmi hI nahIM kAMpane lagI balki tribhuvana ko jItane se sthira huI rAvaNa kI rAjalakSmI bhI mAno hila gaI / tAr3akA vadha se prasanna hue vizvAmitra ne rAma ko maMtrayukta astroM kA jJAna karAyA / vizvAmitra ke sAtha vAmanAzrama meM pahu~cane para unheM apane pUrvajanma (vAmanAvatAra) ke kRtyoM kA smaraNa ho gayA / vizvAmitra ke Azrama meM ziSyoM ne yajJa kI sAmagrI taiyAra kI thii| RSi ne dIkSA lI aura yajJa prArambha huA / rAma-lakSmaNa donoM usa yajJa kI isa prakAra rakSA karate the jaise sUrya aura candramA saMsAra kI andhakAra se rakSA karate haiM / isI samaya yajJa kI vedI meM AkAza se grar3ahura ke phUla-sI lAla-lAla rakta kI bUMdeM girane lagIM aura yajJakartA RSiyoM meM har3abar3I maca gii| lakSmaNAgraja rAma ne tatkAla tarakaza se bANa nikAlakara dhanuSa para car3hAyA aura dekhA ki rAkSasoM kI senA car3hI grA rahI hai / unhoMne prauroM ko chor3akara usa senA ke do nAyakoM (mArIca subAhu ) ko hI apane bANoM kA lakSya banAyA, jaise saphala parAkramavAlA garur3a bar3e-bar3e viSadharoM ko hI apanA lakSya banAtA hai, nirviSa, pAnI meM rahanevAle sAMpoM ko nahIM / unhoMne parvatAkAra mArIca ko apane vAyavyAstra se dUra pheMka diyA aura subAhu ko khurapI jaise bANa se Tukar3e-Tukar3e kara cIla-kaunoM ke khAne ko chor3a diyA / zeSa rAkSasa bhAga gaye aura vizvAmitra kI yajJaprakriyA nirvighna sampanna huii| yajJa ke anta meM donoM bhAiyoM ne RSi ke caraNoM meM mastaka rakhakara praNAma kiyA aura RSi ne unheM AzIrvAda diyA / 4 tabhI mithilA ke rAjA janaka ne apanI putrI ke svayaMvara meM Ane ke liye vizvAmitra ko Amantrita kiyaa| zivadhanuSa ko dekhane kI utkaNThA se donoM rAjakumAra bhI unake sAtha ho lie| mArga meM apane pati gautama ke zApa se patthara banI huI ahalyA ko rAma ne apane caraNasparza se divya rUpa pradAna kiyA /
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazasarga kA kathAsAra donoM rAjakumAroM-sahita Aye hue vizvAmitra kA janaka ne svAgata kiyaa| mithilAvAsI nara-nArI rAma-lakSmaNa ke divya rUpa ko ekaTaka dekhate raha ge| dhanuSayajJa kI taiyArI pUrI hone para RSi ne rAma kI dhanuSa dekhane kI icchA janaka se prakaTa kii| vikhyAta kula meM utpanna rAma ke komala aura divya rUpa ko dekhakara zivajI ke kaThora dhanuSa tor3ane sambandhI sItA-vivAha ke apane praNa para janaka ko atyanta kSobha huA aura ve bole___ rAta-dina dhanuSa kI DorI khIMcate jinake hAthoM meM gar3he par3a gae aise bar3ebar3e parAkramI rAjA ise na uThA sake aura apanI bhujAoM ko dhikkArate cale gye| usa kaThora dhanuSa ko chUne kI ina komala baccoM ko maiM kaise anumati dUM? taba RSi ne kahA-vajra meM kitanI zakti hai yaha to tabhI jJAta hotA hai jaba usase pahAr3a TUTa jAtA hai| aise hI rAma kI zakti kA bhI dhanuSa ko chUte hI Apako patA cala jAyegA / jugana-jaisI choTI cinagArI meM bhI bhISaNa dAha karane kI zakti ho sakatI hai-yaha socakara satyavaktA RSi ke vacana para vizvAsa karake janaka ne apane yoddhAoM ko dhanuSa lAne kA Adeza diyaa| soye hue ajagara-jaise usa bhISaNa dhanuSa ko, jisapara bANa car3hAkara bhagavAn zaMkara ne mRgarUpI yajJa kA pIchA kiyA thA, dazarathanandana rAma ne dekhate hI uThA liyA aura usapara aise pratyaJcA car3hA dI jaise kAmadeva phUloM ke dhanuSa ko car3hA rahA ho| use khIMcate hI bhISaNa dhvani karatA huA dhanuSa TUTa gyaa| usake TUTane kI dhvani itanI tIna thI ki dUra kahIM tapasyA karate hue krodhI muni parazurAma ke kAnoM taka jA pahuMcI, mAno yaha samAcAra denA cAhatI ho ki kSatriyajAti phira jI uThI hai| __zaMkara jI ke dhanuSa ko tor3ane se rAma ke parAkrama para prasanna hue janaka ne apanI ayonijA kanyA sItA ko agni-jaise pavitra RSi ko sAkSI karake rAma ko arpaNa karane kI icchA kI aura rAjA dazaratha ke pAsa apane kula-purohita ko bhejA ki ve sItA ko apanI putravadhU-rUpa meM svIkAra kreN| ve rAma ke lie upayukta vadhU kI khoja meM hI the| isa samAcAra se jaise unheM abhISTa phala mila gayA, kyoMki sajjanoM ke saMkalpa kalpavRkSa se prApta phaloM kI taraha zIghra hI pUrNa hote haiN| rAjA dazaratha purohita evaM caturaMgiNI senA ke sAtha mithilA ko cala pdd'e| senA ke saMmada se uThI dhUla se AkAza bhara gyaa| mithilA pahuMcane para indra aura varuNa-jaise donoM rAjA (dazaratha aura janaka) paraspara mile aura vivAha kI prakriyA prArambha huii|
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya rAma kA sItA se, lakSmaNa kA sItA kI choTI bahina urmilA se tathA bharata aura zatrughna kA janaka ke choTe bhAI kuzadhvaja kI kanyAoM (mANDavI aura zrutakIrti) se dhUmadhAma ke sAtha vivAha huaa| ve cAroM bhAI anurUpa kanyAoM kA pANigrahaNa karake aise lagate the jaise sAma, dAma, daNDa, bheda ye cAroM upAya apanI siddhiyoM-sahita rAjA kI zobhA bar3hA rahe hoM / jaise prakRti (dhAtu) aura pratyaya ke yoga se pada' sArthaka hotA hai, aise hI cAroM rAjakumAroM se ve kanyAeM aura una kanyAoM se rAjakumAra sArthaka ho gye| ___ cAroM putroM kA vivAha karake rAjA dazaratha apanI senA-sahita ayodhyA ko cle| tIna par3Ava taka unheM pahuMcAkara mithilA-nareza vApasa ho gye| isI samaya sahasA aneka azubha lakSaNa prakaTa hone lge| jaise tIvra bAr3ha kinAre ke vRkSoM ko DhahA detI hai aise hI bhayaMkara AMdhI se sainikoM ke pAMva ukhar3ane lge| sUryamaMDala ke cAroM ora dhAriyAM dIkhane lagIM, dizAeM malina ho giiN| jidhara sUrya dIkhe usI dizA meM siyAra huaA-huMA karane lge| ina azubhoM se ghabarAkara rAjA ne guru vasiSTha se prazna kiyA to unhoMne 'pariNAma acchA hogA' kahakara rAjA kI vyathA ko halkA kara diyaa| tabhI senA ke sammukha eka tejaHpuJja prakaTa huA jo thor3I dera meM eka tejasvI puruSa-mUrti-sA dIkha pdd'aa| ve muni parazurAma the jo pitA ke aMzarUpa meM janeU aura mAtA ke aMzarUpa meM dhanuSa dhAraNa kiye aise laga rahe the mAno saumya candramA ke sAtha tIvra sUrya ho yA zItala candana vRkSa se viSadhara sarpa lipaTA ho| unhoMne RSi-maryAdA kA ullaMghana karake pitA kI AjJA se mAtA kA sira kATakara pahile karuNA ko jItA phira pRthvI ko vijita kiyaa| unake dAhine kAna meM kuNDala-rUpa meM rudrAkSa ke dAne aise laga rahe the mAno ikkIsa bAra kSatriyoM kA anta karane kI saMkhyA batA rahe hoN| usa samaya rAjA kI dRSTi do rAmoM-eka pitA kI hatyA se ruSTa hokara kSatriyajAti kA saMhAra karane ko dRr3hapratijJa parazurAma aura dUsare apane bAlaputra rAma-para ekasAtha par3I to ve ghabarA gye| eka (rAma) zatru thA dUsarA (rAma) putra / eka sAMpa ke phana para kI maNi-jaisA bhayaMkara thA, dUsarA mAlA kI maNi-jaisA zItala / rAjA ke "pUjA kI sAmagrI le Ayo" isa vacana kI upekSA karate hue ve jalA denevAlI-sI krUra dRSTi se dekhate hue rAma kI ora mur3e aura rAma ko nirbhIka dekhakara eka hAtha meM dhanuSa tathA dUsare meM bANa lie unhoMne krodhapUrvaka kahA
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazasarga kA kathAsAra mere pitA kI hatyA karane ke kAraNa kSatriyoM se merA baira hai| ikkIsa bAra unakA nAza karake maiM zAnta ho gayA thA / Aja isa dhanuSa ko tor3akara tumane mujhe cunautI dI hai mAno soye sAMpa ko lAThI mArakara jagAyA hai| Ajataka 'rAma' isa zabda se kevala loga mujhe jAnate the aba isa ghaTanA se 'rAma' kahane se tumheM jAneMge, jo mere lie lajjA kI bAta hai| krauMcaparvata para prahAra se bhI kuMThita na honevAle parazu ko dhAraNa karate hue mere lie do samAna aparAdhI haiM mere pitA kI gAya ko haranevAlA haihaya (sahasrArjuna) aura merI kIrti ko haranevAle tuma / ikkIsa bAra kSatriyoM ko jItane kA parAkrama aba mujhe saMtuSTa nahIM kara sakatA jaba taka tumheM na jIta lUM, kyoMki agni kI yahI sArthaka tejasvitA hai ki vaha jaise jaMgala ko jalAtI hai vaise hI samudra ko bhii| jIrNa aura purAne ziva-dhanuSa ko tor3akara tU apane ko balazAlI mata samajha baiThanA kyoMki kinAre ke khokhale vRkSa ko to sAdhAraNa havA bhI girA detI hai| maiM yuddha nahIM caahtaa| kevala mere isa dhanuSa ko lekara isapara bANa car3hA do to maiM tumase hAra jAUMgA aura yadi mere isa kaThora parazu kI dhAra se Dara gaye ho to hAtha jor3akara abhayadAna mAMgo, maiM kSamA kara duuNgaa| __ bhayaMkara parazurAma kI usa vANI kA kucha bhI uttara diye binA rAma ne muskarAkara unake hAtha se dhanuSa le liyaa| apane pUrvajanma (nArAyaNAvatAra) ke usa dhanuSa ko lekara rAma atyanta sundara lagane lge| kyoMki bAdala vaise hI sundara hotA hai, usapara jaba indradhanuSa dIkhe to usakI zobhA kA kyA khnaa| rAma ne dhanuSa kA eka kinArA pRthvI para Tekakara usakI jyoMhI pratyaJcA khIMcI aura usapara bANa car3hAyA tyoMhI parazurAma kA teja kSINa ho gayA, mAno agni bujha gayI ho aura dhuvAM mAtra raha gayA ho| usa samaya janatA ne, eka-dUsare ke sammukha khar3e bar3hate aura kSINa hote teja-vAle rAma aura parazurAma ko sAyaMkAla ke udaya hote candramA aura kSINa hote sUrya-jaisA dekhaa| muni ko udAsa aura nisteja dekhakara rAma ko dayA A gaI / ve bole___ Apa brAhmaNa haiN| Apase apamAnita hone para bhI maiM Apa para prahAra nahIM kara sktaa| parantu merA car3hAyA huA bANa vyartha nahIM jAyegA; boliye, isase ApakI gati ko naSTa karUM yA Apake dvArA yajJAdi se ajita puNyoM ke phala ko ? taba zAnta hokara RSi ne kahA-bhagavan, Apa purANapuruSa haiM, yaha mujhe vizvAsa ho gyaa| Apake vaiSNava teja ko dekhane ke lie hI maiMne Apako uttejita kiyaa| maiMne apane pitA
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya ke zavoM ko parAsta kara diyA; sampUrNa pRthvI brAhmaNoM ko dAna meM de dI; anta meM paramapuruSa Apase hAra jAnA bhI mere lie kalyANakAraka hI hai| merI gati ko naSTa na kareM tAki maiM puNyatIrthoM kA bhramaNa kara sakU; mere yajJAdi se ajita puNya-phaloM ko hI naSTa kara deM kyoMki unakA phala svarga hogA jahAM ke sukha-bhogoM kI aba mujhe AkAMkSA nahIM rhii| ____rAma ne muni kI AjJAnusAra bANa ko pUrva kI ora chor3akara unakA svargadvAra banda kara diyA aura dhanuSa ko eka ora rakhakara kSamA kareM' kahate hue muni ke caraNoM meM gira pdd'e| zatru ko jItakara namra ho jAnA hI vIroM kA yaza bar3AtA hai| taba parazurAma rAma-lakSmaNa se bole-mAtA se prApta rAjasatva kI avahelanA kara pitA se prApta sAttvikatA kA mujhe bodha ho gayA hai; tumhArA yaha daNDa denA bhI merelie anugraha ke samAna hai; tumhArA kalyANa ho; aba maiM jA rahA hUM; ataH tuma bhI apane devakArya (jisake lie avatAra liye ho) meM lgo| itanA kahakara muni antardhAna ho gye| unake cale jAne para vijayI rAma ko gale lagAte hue dazaratha ko aisA pratIta huA jaise rAma kA punarjanma huA ho| kucha dinoM kI sukhamaya yAtrA ke bAda ve sajI huI ayodhyA meM praviSTa hue /
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazasarga kA kathAsAra prAtaHkAla tela samApta ho jAne para bujhate dIye kI lau kI taraha rAjA dazaratha bhI jIvana kI antima avasthA ko pahuMca cuke the| vRddhAvasthA ne kaikeyI ke Dara se sapheda bAloM ke bahAne jaise unake kAna meM kaha diyA thA ki aba rAjya rAma ko de ddaalo| rAma ke abhiSeka ke samAcAra se nAgarika harSa se khila uThe / yauvarAjyAbhiSeka kI sAmagrI dekhakara kruddha huI kaikeyI ne rAjA dvArA pratizruta do varadAnoM kI bAta aise ugala dI jaise barasAta meM bila se do sAMpa nikale hoN| usane eka varadAna meM rAma ko caudaha varSa kA vanavAsa aura dUsare meM bharata ko rAjyAbhiSeka caahaa| rAma ko jaba rAjyAbhiSeka kA samAcAra milA, mujhe rAjya dekara pitA vana ko cale jAyeMge, yaha socakara ve ro diye aura jaba vanavAsa kA samAcAra milA to, pitA kI AjJA-pAlana karane kA avasara milA to, yaha jAnakara prasanna hue| rAjyAbhiSeka ke lie rezamI vasra aura vanavAsa ke lie valkala pahanate hue unakI mukhAkRti meM koI antara nahIM aayaa| pitA ke vacana kI rakSA ke lie ve sItA aura lakSmaNa ko sAtha lekara vana ko cala diye| rAma ke viyoga meM rAjA ne apane zApa kA (jo zravaNakumAra ke andhe mAtA-pitA ne diyA thA) smaraNa karate hue prANa tyAgakara prAyazcitta kara liyaa| rAjA kA dehAvasAna ho gayA, do rAjakumAra vana ko cale gaye aura do nanihAla meM haiM; binA rAjA ke rAjya ko ghAta lagAye zatru cATa jAyeMge, yaha socakara mantriyoM ne bharata ko bulAne ke lie dUta bheje / ayodhyA meM Akara jaba bharata ko sArI sthiti kA jJAna huA to ve mAtA (kaikeyI) se hI nahIM rAjalakSmI se bhI vimukha ho gye| senA aura nAgarikoM ko sAtha lekara bharata rAma kI khoja meM nikle| jahA~ rAma ne lakSmaNa aura sItA ke sAtha DerA DAlA thA una sthAnoM ko dekhakara AMsU bahAte hue muniyoM se rAma kA mArga pUcha-pUchakara ve citrakUTa phuNce| vahAM unhoMne rAma ko pitA kI mRtyu kA samAcAra sunAyA aura apanI rAjalakSmI ko vApasa lene kA Agraha kiyA, kyoMki jyeSTha bhrAtA rAma ke rahate hue rAjya lene se bharata apane ko doSI samajha rahe the| bahuta Agraha karane para bhI jaba rAma ne pitA kI AjJA kA
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 raghuvaMzamahAkAvya ullaMghana karane meM apanI asamarthatA prakaTa kI to bharata ne unase unakI khar3AU~ maaNgii| rAma ne usakI icchA pUrI kara dii| bharata khar3AUM lekara calA aura ayodhyA se bAhara hI nandigrAma meM unheM siMhAsana para rakhakara rAma kI dharohara kI taraha rAjya kA pAlana karane lagA mAno vaha bar3e bhAI ke prati apanI dRr3ha bhakti darzAtA huA mAtA ke pApa kA prAyazcitta kara rahA thA / udhara sItA aura lakSmaNa ke sAtha rAma usa kaThora vrata vAnaprastha kA yuvAvasthA meM hI pAlana kara rahe the, jisakA ikSvAkuvaMzI rAjA vRddhAvasthA meM kiyA karate the| eka dina thake hue rAma eka vRkSa kI chAyA meM sItA kI goda meM sira rakhakara soye the; tabhI indra ke putra jayanta ne kauvA banakara sItA ke stanoM meM coMca mAra dii| rAma ke jaga jAne ke Dara se sItA hilI nhiiN| nIMda khulane para rAma ne eka sarakaMDe se usa duSTa kI AMkha phor3a dii| citrakUTa ayodhyA ke samIpa hI par3atA thA / rAma ko AzaMkA huI ki bharata nAgarikoM ke sAtha punaH yahAM na A jAya, ataH jaise varSAkAla meM sUrya dakSiNa dizA kI ora calA jAtA hai, vaise hI eka ke bAda dUsare RSi ke Azrama kA Atithya svIkAra karate hue ve dakSiNa dizA kI ora cala diye| yadyapi kaikeyI ne sItA kA vanavAsa nahIM cAhA thA, phira bhI rAjalakSmI kI taraha ve unake pIche-pIche cliiN| atriRSi ke Azrama meM anasUyA ne sItA ko divya aGgarAga pradAna kiyaa| sAyaMkAlIna megha-jaise bhISaNa rAkSasa kabandha ne unakA mArga aise roka liyA jaise rAhu candramA kA mArga roka letA hai| usane sItA ko hara lene kI ceSTA kii| rAma-lakSmaNa ne use mAra DAlA aura usakI durgandha se Azrama kI vAyu dUSita na ho--isalie use bhUmi meM gAr3a diyaa| usake bAda agastya kI AjJA se ve paJcavaTI meM aise basa gaye jaise vindhyaparvata prakRtistha ho gayA thaa| yahIM para eka dina rAvaNa kI bahina zUrpaNakhA kAmAtura hokara rAma ke pAsa aise pahuMcI jaise ghAma se satAI nAgina candana ke pAsa pahuMcatI hai| vaha sItA ke sAmane hI apanA paricaya detI huI rAma se bolI-mere sAtha vivAha kara lo, maiM ati sundarI huuN| kAmI vyakti avasara-anavasara nahIM dekhtaa| saMyamI rAma ne use samajhAyA ki maiM to vivAhita hUM, tuma mere choTe bhAI lakSmaNa ke pAsa jAyo / lakSmaNa ne use lauTAkara phira rAma ke pAsa bheja diyaa| use isa prakAra chaTapaTAtI dekha sItA ko haMsI A gayI / jaise candrodaya se samudra meM jvAra A jAtA hai aise hI sItA ko haMsatI dekha vaha bhI baukhalA gaI aura bolI-mRgI dvArA
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazasarga kA kathAsAra . . zaranI ke apamAna kA jo phala hotA hai vahI mere isa apamAna se tuma bhogogii| usake isa kathana se DaratI huI sItA rAma kI goda meM chipa gaI aura rAkSasI ne apanA vAstavika vikarAla rUpa dhAraNa kara liyaa| pahale koyala-jaisI madhurakaMThI aura bAda meM bhayAnaka rUpavAlI usa rAkSasI ko mAyAvinI samajhakara lakSmaNa ne usake nAkakAna kATakara virUpa kara diyaa| taba lambe nakhoM-vAlI, bAMsa ke pora-jaisI gAMThoMvAlI aMkuzAkAra aMgulI se rAma-lakSmaNa ko dhamakAtI huI vaha AkAza meM ur3a gii| zIghra hI janasthAna pahuMcakara usane kharadUSaNAdi ko rAma dvArA rAkSasoM ke parAbhava kI yaha naI kahAnI sunaaii| usa virUpA ko Age karake rAma para car3hAI karanA hI jaise una rAkSasoM ke lie amaMgalasUcaka huA / astra-zastra lekara Ate rAkSasoM ko dekha rAma ne sItA kI rakSA kA bhAra lakSmaNa ko sauMpA aura akele hI dhanuSa lekara una hajAroM rAkSasoM se jUjha pdd'e| rAma yadyapi akele the aura rAkSasa hajAroM kI saMkhyA meM the, kintu rAma kI bhISaNa yuddhakalA se DarA huA pratyeka rAkSasa apane sAmane eka-eka rAma ko dekha rahA thaa| rAma ne pahale dUSaNa ko mArA, phira khara aura trizirA ko apane bANa kA lakSya bnaayaa| rAma ke bANa rAkSasoM ke zarIra meM itane vega aura zIghratA se ghusa rahe the, lagatA thA agale bhAga se rAkSasoM kA prANa lekara pichale bhAga se unakA khUna pI jA rahe haiN| rAma ke dvArA sAre rAkSasoM ke mAre jAne para vahAM kabandha hI kabandha dIkhane lage aura vaha asuroM kI senA-jaise sadA ke lie so gii| una rAkSasoM kA vaha duHkhada samAcAra rAvaNa ko sunAne ke lie ekamAtra zUrpaNakhA hI bacI raha gii| bahina kI virUpatA aura AtmIyoM ke vadha kA samAcAra sunakara rAvaNa ko aisA lagA jase rAma ne usake dasoM mastakoM para paira rakha diyA ho| mArIca rAkSasa dvArA sunahare maga kA rUpa dharakara rAma-lakSmaNa ko sItA se dUra karake usane sItA kA haraNa kara liyaa| jaTAyu dvArA roke jAne para use ghAyala kara diyaa| sItA ko khojate hue rAma-lakSmaNa ne ghAyala jaTAyu ko dekhA aura usane sArA vRttAnta unheM sunAkara prANa tyAga diye| apane pitA ke mitra jaTAyu kI mRtyu se unakA pitRzoka nayAsA ho AyA aura unhoMne pitA kI bhAMti hI usakI dAhakriyA kii| jaba rAma ne kabandha ko mArakara zApamukta kiyA thA to usane unheM sugrIva kA paricaya diyA thA ki vaha bhI strI ke viraha aura bhAI ke parAkrama se trasta hai ! ataH samAna duHkhavAle sugrIva se unheM sahAnubhUti ho AI jo mitratA meM pariNata ho gii|
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya rAma ne bAlI ko mArakara usake sthAna para sugrIva ko aise baiThA diyA jaise dhAtu ke sthAna meM Adeza A jAtA hai| sugrIva ke bheje hue vAnara-dUta pRthvI meM cAroM ora sItA kI khoja karane lge| sampAti nAmaka gRdhra ke yaha batAne para ki rAvaNa sItA ko samudra pAra laMkA meM le gayA hai, hanumAn ne samudra ko aise lAMgha diyA jaise yogI saMsAra ko pAra kara jAtA hai| laMkA pahuMcane para unhoMne sItA kI khoja kI to viSalatAoM se ghirI saMjIvanI auSadhi kI taraha rAkSasiyoM se ghirI huI unheM azokavATikA meM dekhaa| sItA ke sAmane prakaTa hokara hanumAna ne rAma kI dI huI aMgUThI pahacAna ke rUpa meM sItA ko dI jise dekhakara sItA ko apAra harSa huaa| priyatama (rAma) ke sandezoM se sItA ko sAntvanA dekara akSayakumAra (rAvaNaputra) kA vadha karake, kucha kSaNoM ke lie zatru (meghanAda) ke bandhana ko sahate hue hanumAn ne rAvaNa kI laMkA ko jalA ddaalaa| phira sItA kI dI huI cUr3AmaNi ko lekara rAma ke pAsa A phuNce| sItA kA samAcAra pAkara aura unake bheje paricaya-cihna ko dekhakara rAma ko aisA lagA jaise sItA kA hRdaya hI unake pAsa A gayA ho| priyAmilana ke lie atyanta utsuka rAma ko samudra eka sAdhAraNa khAI-jaisA lagane lagA aura sugrIva kI vizAla vAnarasenA lekara ve samudra ke kinAre A gye| vahA unheM sumati kI preraNA se AyA huA rAvaNa kA bhAI vibhISaNa aise milA mAno laGkA ne apanI rakSA ke lie use rAma kI zaraNa meM bhejA ho| rAma ne rAvaNa ko mArakara laMkA kA rAjya use dene kA AzvAsana diyaa| vAnara-senA ne usa kSAra-samudra meM vizAla pula bAMdha diyA jo aisA lagatA thA jaise bhagavAn ke zayana ke lie zeSanAga samudra ke Upara A gayA ho| usa pula se samudra pArakara vaha vizAla senA laGkA meM pahuMcI aura vAnaroM evaM rAkSasoM meM bhISaNa yuddha chir3a gyaa| donoM pakSoM ke apane-apane svAmI (rAma aura rAvaNa) kI jaya-jayakAra se dizAeM gUMjane lgiiN| rAkSasoM dvArA pheMke gaye parigha asroM ko vAnaroM ne per3oM dvArA, mudgaroM ko pattharoM kI caTTAnoM dvArA cUra kara DAlA aura unake anya astradhAriyoM ko nAkhUnoM se hI noca ddaalaa| jaba rAvaNa ne apanI hAra hote dekhI to mAyA se rAma kA kaTA huA sira sItA ke sAmane rakhakara use vaza meM karanA caahaa| pahale to sItA ko rAma kI mRtyu se apanA jIvana vyartha pratIta huA para jaba trijaTA ne use vAstavikatA batAI to vaha rAma kI vijaya kI pratIkSA karane lgii| meghanAda ne nAgapAza se rAma-lakSmaNa ko bAMdhanA cAhA, para rAma ne garur3Astra
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazasarga kA kathAsAra 13 ke prayoga se use naSTa kara diyaa| phira usane lakSmaNa para zakti kA prahAra kiyA jisase lakSmaNa to mUchita hue hI, unake zoka se rAma bhI vyAkula ho gye| taba hanumAn ne saMjIvanI auSadhi lAkara unakI mUrchA dUra kI aura ve punaH rAkSasoM kA saMhAra karane lge| jaise zarada Rtu indradhanuSa ko samApta kara detI hai, aise hI lakSmaNa ne meghanAtha ko mArakara usakI garjanA aura dhanuSa ko samApta kara diyaa| taba rAvaNa kA bhAI kumbhakarNa lar3ane aayaa| sugrIva ne usake kAna aura nAka kATakara sUrpaNakhA kI-sI gati kara dI to vaha rAma para TUTa par3A aura rAma ne use sadA ke lie sulA diyA / apanI sArI senA ko isa prakAra vilIna hote dekha aba yA to rAma hI rahegA yA rAvaNa hI, yaha socakara rAvaNa svayaM yuddha ke lie aayaa| jaba indra ne dekhA ki mahAbalI rAvaNa ratha para baiThakara yuddhasthala meM AyA hai aura rAma paidala haiM, to usane apanA kapilavarNa ke ghor3oMvAlA ratha rAma ke lie bheja diyA / indra ke sArathi mAtali kA sahArA lekara rAma rathapara ArUr3ha hue aura usane unheM indra kA kavaca pahinA diyA / bahuta dinoM bAda apane-apane parAkrama kA pradarzana karanevAlA rAma-rAvaNa kA yuddha mAno saMsAra meM eka Adarza sthApita karanevAlA huA, kyoMki donoM kI pratispardhA kA Aja nirNaya honevAlA thaa| yadyapi rAkSasoM ke mAre jAne para rAvaNa akelA thA, phira bhI 10 mukha, 20 bhujA aura 20 pairoM se usakA rAkSasapanA spaSTa ho rahA thA / jisane saba lokapAloM ko jIta liyA thA, jisane apane mastakoM kI bali dekara zivajI ko prasanna kara vara prApta kiye the aise rAvaNa ko sAmane dekhakara rAma' ke hRdaya meM usake prati Adara kA bhAva udaya huaa| sItA-prApti kI sUcanA detI huI rAma kI phar3akatI dakSiNa bhujA meM rAvaNa ne bANa kA prahAra kiyA aura rAma ne bhI rAvaNa para nAgAstra kA prahAra kiyaa| jaise vAdI-prativAdI zAstrArtha meM eka-dUsare ke vAkyoM ko kATate haiM aise hI rAma-rAvaNa eka-dUsare ke zasroM ke prahAra ko rokate the| matta hAthiyoM kI bhAMti apanI-apanI vijaya cAhate hue una donoM kA jora bArI-bArI se ghaTatAbar3hatA thA aura donoM kI vijayazrI DAMvADola pratIta ho rahI thI / anta meM rAvaNa ne rAma para zakti kA prahAra kiyA aura rAma ne use bIca meM hI kATa DAlA tathA rAvaNa para brahmAstra kA prahAra kiyaa| yaha amogha astra thA jo vyartha nahIM jaataa| maMtra ke prayoga se prahRta yaha brahmAsra AkAza meM hajAroM phaNoMvAle zeSanAga
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya jaisA dIkhA aura usane kSaNabhara meM rAvaNa ke mastakoM ko kATa ddaalaa| rAvaNa ke ve kaTe hue aura rakta meM sane hue zira prAtaHkAlIna sUrya-jaise camaka rahe the jinheM dekhakara devatAoM ko yaha vizvAsa hI nahIM hotA thA ki rAvaNa mara gyaa| phira devatAoM ne rAma ke Upara AkAza se phUloM kI varSA kii| indra kA sArathi mAtali rAma kI AjJA se apanA ratha vApasa le gyaa| rAma ne agniparIkSA dvArA sItA kI vizuddhi kI ghoSaNA kI aura sItA, lakSmaNa, sugrIva Adi ke sAtha puSpakavimAna para baiThakara ayodhyA ko prasthAna kiyaa| prasthAna karane se pUrva laMkA kA rAjya vibhISaNa ko sauMpa diyA /
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazasarga kA kathAsAra laGkA se calane ke bAda bhagavAna rAma ne puSpakavimAna se AkAza meM jAte hue nIce samudra ko dekhakara ekAnta meM sItA se kahA-he vaidehi ! dekho mere banAye hue pula se yaha samudra do bhAgoM meM aise vibhakta ho gayA hai jaise AkAzagaGgA se zaradkAlIna svaccha aakaash| apane pitA sagara ke azvamedhIyAzva ko khojate hue hamAre pUrvajoM ne khodakara ise bar3A bnaayaa| isase jala lekara sUrya-kiraNeM apane meM dhAraNa karatI haiM; isameM ratna bar3hate haiM; jalabhakSI bar3avAnala ko yaha dhAraNa karatA hai| viSNu kI taraha isake rUpa ko bhI, aisA hI hai yA itanA hI hai, nahIM kahA jA sktaa| pralaya-kAla meM sAre saMsAra ko udarastha karake AdipuruSa isI para sote haiN| indra dvArA paMkha kATe jAne ke Dara se parvata isI kI zaraNa Ate haiN| AdivArAha pRthvI ko lekara jaba isase bAhara nikale to isakA uchalatA jala pRthvI kA cUMghaTa-sA dIkhatA thaa| catura nAgarika dvArA patnI ke adharapAna kI bhAMti yaha kitanI hI nadiyoM kA jalapAna karatA hai| bar3e-bar3e timimatsya choTI machaliyoM-sahita isake jala ko mukha meM bharakara jaba mukha banda karate haiM to unake sira ke cheda se phuhAra sI nikalatI hai| jalagajoM ke kapoloM para lagA phena ca~vara-sA dIkhatA hai| havA lene ke liye kinAre para Aye hue bhISaNa sarpa laharoM se bhinna taba pahicAne jAte haiM jaba sUrya kiraNoM se unakI maNiyA~ adhika camakatI haiN| vidrumoM ke Upara laharoM se pheMke hue zaMkha par3a jA rahe haiM jisase ve tumhAre adharoM kI barAbarI kara nahIM pA rahe haiN| jala lene ke lie AyA huA megha jaba isake bhauMra meM phaMsa jA rahA hai to pratIta hotA hai maMdarAcala ise punaH matha rahA hai / dUra setamAla aura tAla vRkSoM se nIlI kinAre kI bhUmi ghUmate hue cakra ke bIca lage dhabbe kI rekhA-sI dikhAI de rahI hai| yaha ketakI-parAga se yukta taTa kI vAyu tumhAre mukha ko sammAnita karane lagI hai| aba hama zIghra hI kinAre para A gae haiM jahA~ bAlU para sIpiyoM ke phUTane se motI bikhare par3e haiM aura cAroM ora supArI ke per3a phaloM se lade haiN| he mRganayanI! pIche kI ora thor3A dekho| vega se vimAna jyoM-jyoM Age bar3ha rahA hai tyoMtyoM pIche kI bhUmi samudra se nikalatI-sI pratIta ho rahI hai| merI icchA ke anukUla hamArA vimAna kabhI svarga meM, kabhI antarikSa meM aura kabhI bhU para cala rahA hai| yaha
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya airAvata ke madagandha se yukta aura svargaGgA kI laharoM se zItala vAyu tumhAre mukha ke pasIne ko dUra kara rahA hai / tumhAre khir3akI se bAhara kie hue hAtha se chuaA gayA bAdala jaise bijalIrUpa dUsarA kaGkaNa pahina rahA hai| ___ maiMne rAkSasoM ko mAra ddaalaa| ataH ye tapasvIjana janasthAna ke cirakAla se chor3e hue AzramoM ko punaH prAbAda kara rahe haiN| yaha vahI sthAna hai jahA~ tumheM khojate hue maiMne bhUmi para girA huA eka nUpura pAyA thA jo ki tumhAre caraNa kA viyoga hone ke duHkha se mauna par3A thaa| rAvaNa tumheM jisa mArga se le gayA thA usa ora ye latAe~ zAkhAoM ko hilA-hilAkara mujhe usa dizA kA nirdeza karatI thiiN| hariNiyA~ ghAsa chor3akara bAra-bAra dakSiNa kI ora dekhatI thiiN| yaha mAlyavAn kA vaha U~cA zikhara hai jahA~ barasAta prArambha hote hI bAdala ne pahalA pAnI aura maiMne tumhAre viyoga meM A~sU ekasAtha chor3e the| yahAM pokharoM kI soMdhI gandha, adhakhile kadamba ke puSpa tathA moroM kI dhvani tumhAre binA mujhe asahya hotI thii| tumhAre AliMgana kA smaraNa karatA huA maiM bAdaloM kI garjanA bar3I kaThinatA se sahatA thaa| bhApa ke bIca lAlalAla kandalI ke phUloM ko dekhakara vivAha ke samaya dhue~ se lAla-lAla tumhArI A~khoM kA smaraNa ho AtA thaa| dUra se utarane para thake hue kI bhA~ti merI A~kheM isa pampA sarovara ke jaloM ko pI jAnA cAhatI haiN| yahIM cakravAkoM ke jor3oM ko maiM bar3e cAva se dekhA karatA thA / stanoM-jaise gucchoM ke bhAra se jhukI isa latA ko sItA samajhakara maiM AliGgana karanA hI cAhatA thA ki lakSmaNa ne mujhe roka diyaa| ye vimAna ke bIca laTakAI huI choTI ghaMTiyoM ke zabda ko sunakara godAvarI ke sArasoM kI paMktiyA~ AkAza ko ur3atI huI tumhArA svAgata-sA kara rahI haiM / tumane durbala hote hue bhI ghar3oM se sIMca-sIMca kara jahA~ ke choTe-choTe grAma ke paudhoM ko bar3A kiyA vaha paMcavaTI mere mana ko hara rahI hai| isa godAvarI ke kinAre zikAra se lauTA huaA maiM beMta kI jhAr3iyoM meM tumhArI goda meM sira rakhakara leTa jAtA thaa| taba tumhArA so gae kyA?' kahanA yAda AtA hai| yaha unhIM agastya RSi kA bhUlokastha Azrama aa gayA jinake bhauMha Ter3hI karate hI nahuSa indrapada se bhraSTa ho gayA thA aura jo (agastyanakSatra) barasAta ke gande jala ko svaccha kara dete haiN| isa Azrama se nikale hue homa ke dhue~ ko sUghakara merA citta halakA ho rahA hai| yaha zAtakaNi muni kA paJcApsaras nAmaka krIr3Asarovara, vanoM se ghirA, megha se ghire candramaNDala-sA dIkha rahA hai| kevala dUba carate muni ko indra ne apsarAoM ke jAla meM phaMsA diyaa| jala ke bhItara bane mahala se saMgIta meM bajate
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazasarga kA kathAsAra 17 mRdaGga kI dhvani isa vimAna ke UparI maMjila ke kamaroM meM gUMja rahI hai| ye paJcAgni tApate hue muni nAma se sutIkSNa hone para bhI caritra se saumya haiN| indra dvArA bhejI gaI apsarAoM kI kAmuka ceSTAe~ inako vaza meM na kara paaiiN| inakA eka hAtha to sadA Upara uThA rahatA hai, dUsare ko bhI mere sammAna ke lie Upara uThA rahe haiN| maunI hone se mere praNAma ko thor3A sira hilAkara svIkAra kara le rahe haiM aura vimAna ke Age bar3hane para punaH sUrya kI ora dRSTi kara liye haiN| yaha zarabhaGga muni kA prAzrama hai jisane dIrghakAla taka agnihotra karake apanI deha ko bhI usI meM havana kara diyaa| yaha uddhata sAMDa-jaisA citrakUTa yA gyaa| yaha dUra se patalI-sI dIkhatI huI svaccha jalavAlI mandAkinI hai| yaha pahAr3a ke pAsa kA vaha tamAla hai jisake pallava maiM tumhAre kAnoM meM khosA karatA thaa| yaha atrimuni kA prAzrama A gayA jahA~ anasUyA ne apane prabhAva se RSiyoM ke snAna ke nimitta gaMgA pravAhita kara dI thii| cabUtaroM para khar3e yahA~ ke vRkSa vIrAsana meM samAdhistha yogiyoM-jaise dIkha rahe haiN| yaha vaTavRkSa yA gayA jisase tumane akhaNDa saubhAgya kI yAcanA kI thii| he sIte ! dekho yamunA kI nIlI taraGgoM se mizrita pravAhavAlI yaha gaGgA kahIM para nIlamoM ke sAtha guthe motiyoM ke hAra-sI, kahIM indIvaroM se guthe zveta kamaloM kI mAlA-sI, kahIM nIle ha~soM se yukta sapheda haMsoM kI paMkti-sI, kahIM para kAle aguru se diye alpanAvAle bhUmi ke bhAga-jaisI, kahIM chAyArUpa meM lIna andhakAra se mizrita cA~danIjaisI, aura kahIM kAle sarpa se lipaTI bhasmaccharita ziva kI deha-jaisI laga rahI hai| gaMgA-yamunA ke isa saMgama para maranevAloM kI tattvajJAna ke binA bhI mukti ho jAtI hai| yaha niSAdarAja kA zRMgaverapura pA gayA jahA~ mere rAjasI veza utArakara jaTA dhAraNa karane para sumanta ro par3A thaa| buddhi se avyakta kI taraha mAnasasarovara se nikalatI haI jo ayodhyA ke samIpa bahatI hai, jisake kinAre saiMkar3oM yajJa-stUpa hamAre pUrvajoM ne gAr3e haiM, jisane ikSvAkuvaMzI rAjAoM ko dhAya kI taraha pAlA hai vahI sarayU nadI mahArAja dazaratha se viyukta huI merI mAtA kI taraha taraGgarUpa hAthoM se mujhe bulA rahI hai| yaha sAyaMkAla kI lAlimA ko dhUsara karatI huI-sI pRthvI kI dhUla ur3a rahI hai| mAlUma par3atA hai hanumAn se sUcanA pAkara senA-sahita bharata merI agavAnI karane A rahA hai| nizcaya hI jaise rAkSasoM ko mArakara lakSmaNa ne tumako mujhe sauMpa diyA, aise hI Aja taka pAlana kI huI rAjalakSmI ko yaha mujhe lauTA degaa| Age-Age muru ko aura pIche senA ko karake vRddha mantriyoM ke sAtha valkala-vastradhArI bharata pUjA
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 raghuvaMzamahAkAvya sAmagrI lekara mere pAsa A rahA hai| pitA kI dI haI rAjalakSmI na svIkAra kara itane varSoM taka yaha kaThora vrata kA pAlana karatA rhaa| rAma ke itanA kahate hI inakI icchA jAnakara vimAna AkAza se bhUmi para utarA jise sArI prajA ne Azcarya se dekhaa| taba usa vimAna se sugrIva kA sahArA lekara vibhISaNa ke dikhAye mArga se sphaTika-sIr3hiyoM se rAma bhUmi para Aye / pahile kulaguru vasiSTha ko praNAma kara unhoMne bharata kI pUjA svIkAra kI aura usake mAthe ko sUghA / isake bAda praNAma karate hue vRddha mantriyoM ko kRpApUrvaka dekhakara unase kuzala puuchii| phira sugrIva aura vibhISaNa kA paricaya bharata ko karAyA aura bharata ne unako praNAma kiyaa| isake bAda bharata lakSmaNa se mile aura unako bhujAoM meM kasa liyaa| rAma kI AjJA se sabhI vAnaroM ne manuSyarUpa dhAraNa kiyA aura hAthiyoM para car3hakara pahAr3oM para car3hane kA Ananda lene lge| anucaroM-sahita rAkSasarAja bhI rAma kI AjJA se ratha para baiTha gye| rAma bhAiyoM-sahita punaH vimAna para car3ha gaye / bharata aura lakSmaNa se yukta vimAna para ve aise pratIta hote the jaise budha aura bRhaspati se yukta candramA megha para ArUr3ha ho| usa vimAna meM car3hane para bharata ne sItA ko praNAma kiyaa| rAvaNa kI prArthanAoM ko ThukarAkara akhaNDa pAtivrata ko prakaTa karate hue sItA ke caraNa aura bar3e bhAI kA anusaraNa karane se jaTAoM-vAlA bharata kA mastaka, ye donoM jaise eka-dUsare ko pavitra kara rahe the| isake bAda prajAe~ jisake Age cala rahI haiM aise vimAna se dhIre-dhIre Adhe kosa calate hue rAma ne zatrughna dvArA sajAe huye sAketa ke bagIcoM meM DerA ddaalaa|
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazasarga kA kathAsAra rAma kA prayodhyA - zrAgamana bagIce meM jAne para rAma-lakSmaNa ne dazarathaM ke marane se mAtAoM ( kauzalyAsumitrA) ko Azraya-vRkSa ke kaTa jAne para murajhAI huI latAoM jaisI dekhA / donoM ne krama se mAtAoM ko praNAma kiyA / putroM ko dekhakara unake bharta zokajanya garama A~sU putradarzanajanya prAnandAzrutroM meM badala gaye / unhoMne putroM ke zarIra meM rAkSasoM ke zastroM dvArA hue ghAvoM ko chUte hue socA ki vIramAtA honA bar3A kaSTakara hai / sItA ne bhI unako praNAma kiyA / " he vatse ! uTho, tumhAre hI zuddha caritra ke kAraNa tumhAre pati ne itanI bar3I vipatti ko pAra kiyA", yaha kahakara mAtAoM ne use apane caraNoM para se uThAyA / rAjyAbhiSeka isake bAda rAmajI kA abhiSeka huA jisameM rAkSasa aura vAnaroM ne nadiyoM, samudroM aura pavitra sarovaroM kA jala ekatra kiyA thA / jo rAma tapasvI - veza meM bhI sundara lagate the rAjaveza meM to unakA kahanA hI kyA thA ? taba rAma ne rAkSasoM va vAnaroM-sahita ayodhyA meM praveza kiyaa| nagara sajA huA thA, vividha bAje baja rahe the, loga phUloM aura phaloM kI varSA kara rahe the, lakSmaNa aura zatrughna ca~vara DulA rahe the, bharata ne chatra pakar3A thA, dhUpa kA dhuA~ sampUrNa nagara kI khir3akiyoM se veNI kI taraha nikala rahA thA / sAsoM dvArA sajAI huI, pAlakI para baiThI sItA ko striyA~ khir3akiyoM se hAtha jor3a rahI thIM / anasUyA ke diye aMgarAga se sItA aisI camaka rahI thI jaise apanI agniparIkSA kA dRzya prayodhyAvAsiyoM ko bhI dikhA rahI hoM / saba logoM ko suvidhAjanaka mahaloM meM vizrAma karAkara rAma pitA ke usa bhavana meM gaye jahA~ ve kevala citrarUpa meM zeSa the / vahA~ unhoMne kaikeyI ko praNAma kiyA / sugrIva Adi kA aisA satkAra huA jisakI ve kalpanA bhI nahIM kara sakate the / abhinandana ke lie Aye hue devarSiyoM se rAvaNa kA caritra sunakara rAma ko use mArane ke garva kA anubhava hotA thA / devarSiyoM ko vidA kara rAma ne sugrIva, vibhISaNa Adi sabhIko vidA kiyA / puSpaka vimAna ko bhI kubera ke pAsa vApasa bheja diyA /
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya rAjyacaryA ___ isa prakAra pitA kI AjJA se vanavAsa kA kaSTa pArakara rAma bhAiyoM meM samAna AsthA rakhate the aura tInoM mAtAoM ko samAna AdarabhAva se dekhate the| unakI udAratAse prajA dhanI ho gaI, unakI rakSakatA meM saba niHzaMka hokara kAma karane lage, unake niyantraNa meM rahakara saba apane ko pitRmAn aura zokanivAraka rAma se saba apane ko putravAn samajhate the| ve yathAsamaya nAgarika kAryoM ko dekhakara sItA ke sAtha vihAra karate the| icchAnukUla padArthoM kA bhoga karate hue donoM vanavAsa ke citroM ko dekhakara duHkha ke dRzyoM se bhI sukha kA anubhava karate the| sItA ke snigdha netroM-vAle pANDuvarNa mukha ko dekhakara rAma ne samajha liyA ki yaha garbhavatI hai| lajAtI huI sItA ko goda meM lekara unhoMne usakA dohada (garbhAbhilASa) pUchA aura usane punaH vana ke AzramoM ko dekhane kI icchA prakaTa kii| usa icchA ko pUrNa karane kI pratijJA kara rAma ayodhyA kA nirIkSaNa karane ke liye U~ce mahala para cddh'e| sajI huI dukAnoM-vAle rAjamArga, nAvoM se viloDita sarayU tathA vilAsI nAgarikoM se adhiSThita bagIcoM ko dekhakara ve bar3e prasanna hue| sItAparityAga taba unhoMne apane viSaya kI janazruti ko guptacara se pUchA / bAra-bAra pUchane para usane kahA ki sItA ke rAkSasagRhanivAsa ko chor3akara zeSa Apake sAre caritra kI loga prazaMsA karate haiN| patnI ke nindArUpa isa apayaza se rAma kA hRdaya atyanta khinna ho gyaa| ve sandeha meM par3a gae ki apane isa apavAda kI upekSA kara dUM yA sItA kA parityAga karU~ ? bahuta socakara unhoMne sItA-parityAga kA hI nizcaya kiyaa| choTe bhAiyoM ko bulAkara unhoMne apanA vaha apavAda sunAyA aura kahA--sUrya se jo utpanna huA aura bar3e-bar3e rAjarSi jisameM ho gae, usa pavitra vaMza meM mujhase kalaGka laga gyaa| aba nAgarikoM meM phailate hue isa apavAda ko maiM nahIM saha sktaa| isake parihAra ke liye maiM sItA kA tyAga kara dUMgA, jaise ki maiMne pitA ke Adeza se pRthvI ko tyAga diyaa| maiM jAnatA hU~ sItA nirdoSa hai, phira bhI lokApavAda balavAna hai| maiMne jo rAkSasoM se yuddha kiyA vaha to vairazodhana ke lie huaa| yadi Apa loga mujhe jIvita dekhanA cAhate haiM to isa nizcaya se na rokeN| unake isa rukha ko dekhakara na to koI unako roka pAyA aura na samarthana kara paayaa| taba unhoMne lakSmaNa ko pRthak Adeza diyA ki tumhArI
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazasarga kA kathAsAra 21 bhAbhI garbhavatI hai aura use zrAzramoM ko dekhane kI icchA hai, isI bahAne ratha meM baiThAkara use vAlmIki ke Azrama meM chor3a Ao / lakSmaNa ne rAma kI AjJA svIkAra kI aura sumanta ko sArathi banAkara sukhada ratha meM sItA ko baiThAkara le cle| ratha meM baiThakara jAtI huI sItA socatI thI ki mere pati mujhe kitanA acchA mAnate haiM, unhoMne merI icchA pUrI kara dI / kintu vAstavika rahasya use jJAta na thA / yadyapi lakSmaNa ne rAste bhara bAta chipAI parantu phar3akatI huI dAhinI A~kha se sItA ko aniSTa kI AzaMkA ho gaI vaha hRdaya se bhAiyoM sahita rAma ke kalyANa kI kAmanA karane lagI / ratha se gaMgAtaTa taka pahu~cakara lakSmaNa ne nAva se unheM gaMgA pAra karAI / taba kisI prakAra sAhasa karake ru~dhe kaNTha se rAma kI AjJA sItA ko sunAI / sunate hI sItA mUrcchita ho gaIM / lakSmaNa dvArA mUrcchA se jagAne kI ceSTA se hoza meM AnA sItA ke liye aura bhI kaSTakara ho gayA kyoMki acetana avasthA meM to use duHkha kA koI jJAna na thA / itanA hone para bhI usane rAma ko doSa nahIM diyA, pratyuta apane hI bhAgya ko kosatI rahI / lakSmaNa ne AzvAsana dekara vAlmIki ke Azrama kA mArga batAyA aura kahA - svAmI kI AjJA se isa kaThora karma ko karate hue mujhe kSamA kareM ! sItA kA sandeza sItA use uThAkara bolI -- he vatsa ! tuma dIrghAyu ho / maiM tumapara ruSTa nahIM hU~, kyoMki tuma parAdhIna ho / merI sabhI sAsa logoM ko merA praNAma pahu~cA denA / aura kahanA ki mere garbha se honevAlI santAna ke liye zubha kAmanA kareM / merI ora se usa rAjA se kahanA ki agniparIkSA hone para bhI tumane mere sAtha yaha jo vyavahAra kiyA vaha kyA tumhAre vikhyAta kula ke anurUpa hai ? sabakA kalyANa cAhanevAle Apa manamAnI kaise kareMge ? mere hI pUrvajanmoM ke duSkRtoM kA yaha pariNAma hai / pahile rAjalakSmI ko chor3akara mere sAtha vana ko cala diye the -- isIliye aba tumhAre bhavana meM merA rahanA vaha rAjalakSmI saha na sakI / tumhArI kRpA se maiM una tapasviniyoM ko zaraNa detI thI jinake pati rAkSasoM se satAye jAte the / aba Apake rahate hue maiM kisakI zaraNa jaauuN| tumhAre viyoga meM maiM AtmahatyA kara letI yadi tumhArA teja garbharUpa mere udara meM na hotA / prasava hone ke bAda maiM sUrya kI ora dekhakara aisI tapasyA karU~gI jisameM janmAntara meM bhI tumhIM mere pati ho kintu hamArA viyoga na ho / varNoM aura AzramoM kA pAlana karanA rAjA kA dharma manu ne batAyA hai / ataH niSkAsita karane para
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya bhI jaGgala ke sAdhAraNa tapasvI kI bhA~ti to merI dekharekha avazya krnaa| 'acchA' kahakara lakSmaNa ke A~khoM se projhala ho jAne para vaha bichur3I mRgI kI taraha galA phAr3akara rone lgii| aisA pratIta hotA thA ki use dekhakara jaise sArA bana ro rahA ho| vAlmIki ke pAzrama meM kuza-samidhA lene ko nikale hue ve Adikavi vAlmIki rone kI dhvani sunakara vahA~ pahu~ce, jinakA zoka niSAda dvArA krauMca pakSI kA vadha dekhakara zlokarUpa meM pariNata ho gayA thaa| unheM dekha sItA ne praNAma kiyaa| unhoMne garbhavatI ke lakSaNa dekhakara putravatI hone kA AzIrvAda diyA aura kahA--maiM samAdhi se jAna gayA hU~ ki mithyAapavAda se kSubdha rAma ne tumheM tyAga diyaa| parantu ghabar3Ayo mata, samajho pitA ke ghara pahu~ca gaI ho / yadyapi rAma satyapratijJa, vinamra aura triloka ke kaNTaka rAvaNa ko naSTa karanevAlA hai, phira bhI tumhAre prati aise vyavahAra se maiM kSubdha huuN| tumhAre zvasura mere mitra the, tumhAre pitA jJAniyoM meM zreSTha haiM, tuma pativratAoM meM agraNI ho, phira kyoM na maiM tumapara dayA kruuN| aba niHzaMka hokara isa tapovana meM rho| yahIM tumhArI santAna ke saMskAra sampanna hoNge| AzramoM se bhare isa tamasA-tIra meM tumhArA citta prasanna rhegaa| tumhArI abhISTa sAmagrI dekara munikanyAe~ tumhArA mana bahalAyeMgI / santAna hone se pUrva apanI zaktibhara ina Azrama-vakSoM ko sIMcakara baccoM ke sneha ko abhivyakta krogii| isa prakAra dayAlu RSi vAlmIki use apane Azrama meM le gaye aura surakSA ke lie tApasiyoM ko sauMpa diyaa| tApasiyoM ne hiMgoTa ke tela se jalate dIpakavAlI, mRgacarma kI zayyA-vAlI kuTiyA use rahane ko dii| usameM nitya snAna-pUjA, atithisatkAra karatI huI valkaladhAriNI sItA pati kI vaMza-vRddhi ke lie apane zarIra ko dhAraNa kiye thii| "kyA sItA ke isa sandeza ko sunakara bhI rAma kA hRdaya pasIjegA ?" isa utsukatA se lakSmaNa ne sArA sandeza rAma ko sunAyA jise sunakara A~sU barasAte hue rAma jar3avat ho gaye / apavAda ke bhaya se unhoMne sItA ko ghara se to nikAlA para citta se nhiiN| kisI prakAra isa zoka ko sahakara buddhimAn rAma rAjya kA pAlana karane lge| "sItA ko chor3akara rAma ne dUsarA vivAha nahIM kiyA aura usakI suvarNa-pratimA ke sAtha baiThakara yajJAdi karate rahe"--isa samAcAra ko sunakara sItA kisI prakAra pati-parityAga ke dukhaH ko saha rahI thii|
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazasarga kA kathAsAra sItA kA parityAga karane ke bAda rAjA rAma ne kevala samudramekhalA pRthvI kA hI upabhoga kiyA / eka bAra lavaNAsura se satAye hue yamunAtaTavAsI tapasvI munigaNa rakSA ke lie rAma ke pAsa prAye / rAma-jaise rakSaka ke rahate muniyoM ne asura ko zApa se naSTa nahIM kiyA kyoMki usase unakA tapobala kSINa hotA / rAma ne unheM AzvAsana diyA / RSiyoM ne rAma ko batAyA ki jaba taka usake hAtha meM trizUla rahegA taba taka use koI mAra nahIM sakatA, zUlarahita huA hI lavaNAsura mArA jA sakegA / rAma ne zatrughna ko lavaNAsura kA vadha karane kA Adeza diyA / bar3e bhAI kA Adeza pAkara ve sugandhita vanasthaliyoM ko dekhate hue rathArUr3ha hokara cala diye aura unakI sahAyatA ke lie senA bhI cala pdd'ii| jaise ratha meM Age baiThe vAlakhilya RSi sUrya ko mArga dikhAte haiM aise hI ye munigaNa bhI zatrughna ko mArga dikhA rahe the / mArga meM unhoMne eka rAtri vAlmIki ke Azrama meM vizrAma kiyaa| muni ne apane tapaHprabhAva se unakA paryApta satkAra kiyA / jisa rAta zatrughna vAlmIki ke zrAzrama meM Tike the usI rAta usa Azrama meM sItA jI ne do yamala putroM ko janma diyA / agraja rAma kI putrotpatti ke samAcAra se zatrughna atyanta prasanna hue aura prAta:kAlamuni se AjJA lekara unhoMne Age prasthAna kiyA / jisa samaya ve rAvaNa kI bahina kumbhInasI ke garbha se utpanna usa lavaNAsura ke madhupaghna nAmaka nagara meM pahu~ce usI samaya vaha jaMgaloM se apane prahAra ke lie prANiyoM kA vadha karake A rahA thaa| dhuMejaise kAle, carbI kI gandhavAlI Aga kI lau-jaise bhUre bAloM vAle aura kaccA mAMsa cabAte hue use trizUla se rahita dekhakara zatrughna kI senA ne ghera liyA, kyoMki jo zatru ke chidroM ko dekhakara samaya para prahAra karate haiM unheM avazya vijaya prApta hotI hai / rAkSasa ne zatrughna ko dekhA / "Aja mere lie peTabhara bhojana na dekhakara vidhAtA ne tumheM mere pAsa bheja diyA" - yaha kahate hue eka vizAla vRkSa ko AsAnI se ukhAr3akara una para pheMkA / zatrughna ne bANoM se usa vRkSa ko prakAza meM hI Tukar3e-Tukar3e kara diyA / taba rAkSasa ne bhISaNAkAra patthara pheNkaa| unhoMne aindra astra se use bhI cUra-cUra kara diyA / taba vaha apanA dAhinA hAtha uThAkara pahAr3a kI taraha zatrughna para TUTa par3A
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya aura zatrughna ne vaiSNava bANa usakI chAtI meM mArA jisase marakara pRthvI ko kaMpAtA huaA vaha gira pdd'aa| usa mare hue rAkSasa para giddha-kauve jhapaTa par3e aura zatrughna para phUloM kI varSA hone lgii| lavaNAsura ko mArakara zatrughna ne indrajit ko mAranevAle lakSmaNa kA sahodara bhAI honA siddha kara diyaa| kRtArtha hue muniyoM ne usakI prazaMsA kii| usane yamunA ke kinAre madhurA nagarI kA nirmANa kraayaa| sukhakArI rAjya ke AkarSaNa se khice hae nAgarikoM ke aizvarya se vaha nagarI svarga-jaisI pratIta hotI thii| mahala kI aTTAlikA para car3he hue zatrughna ko cakravAtoM se yukta yamunA pRthvI kI veNI-jaisI lagatI thii| rAjA dazaratha aura janaka donoM ke mitra maharSi vAlmIki ne maithilI sItA ke yamala putroM kA vidhivat jAtakarmAdi saMskAra kiyaa| sItA kI garbhavedanA ko dUra karane ke lie kuza aura lava (camarI gAya kI pUMcha se banA caMvara) kA prayoga huA thA, ataH RSi ne una donoM kA nAma kuza aura lava rkhaa| jaba ve kucha bar3e ho gaye to unheM veda-vedAGga kA adhyayana karAkara apane banAye hue AdikAvya (rAmAyaNa) ko gAnA sikhaayaa| ve donoM putra rAma ke madhura caritra ko gAkara mAtA (sItA) ke rAma-viyoga kI vyathA ko kucha kama karate the| rAma ke zeSa tInoM bhAiyoM ke bhI do-do putra hue| zatrughna ne apane putra zatrughAtI ko madhurA kA aura subAhu ko vidizA kA zAsaka niyukta kiyA aura apane agrajoM se milane ayodhyA cale aaye| lauTate samaya tapasyA meM vighna na ho isalie ve vAlmIki ke Azrama meM nahIM gaye / ayodhyA Ane para unhoMne apanI vijaya kA sArA vRttAnta rAma ko sunAyA, kintu sItA ke putrajanma kI bAta nahIM kahI, kyoMki vAlmIki ne manA kiyA thA aura kahA thA ki ucita samaya para maiM svayaM rAma ko btaauuNgaa| isake bAda eka dina nagara meM kisI brAhmaNa ke bAlaka kI akAla mRtyu ho gii| vaha putra ke zava ko rAma ke dvAra para rakhakara vilApa karane lagA ki he pRthvI! ikSvAkuvaMziyoM ke rAjya meM kabhI kisI kI akAla mRtyu nahIM huii| dazaratha ke hAtha se rAma ke hAtha meM Ane para tuma isa dIna dazA ko prApta ho gaI ki aba bAlakoM kI bhI mRtyu ho rahI hai| usake rudana se cintita hue rAma ne brAhmaNa se kucha dera rukane ko kahakara puSpaka vimAna kA smaraNa kiyA aura zastra lekara usameM ArUr3ha ho gaye jaise mRtyu (yamarAja) ko jItane jA rahe hoN| isI samaya AkAzavANI huI ki "he rAjan ! tumhAre rAjya meM koI apacAra (bhraSTa AcaraNa)kara rahA hai, use dUra karo, taba kRtArtha
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazasarga kA kathAsAra 25 hooge"| cAroM ora usa apacArI ko khojate hue rAma ne kisI zambUka nAma ke zUdra ko svarga prApti ke lie ghora tapa karate dekhA / ve samajha gaye ki isakI anadhikAra ceSTA se hI yaha anartha huA hai / ataH unhoMne binA kisI saMkoca ke usakA sira kATa DAlA / rAma ke hAtha se mRtyu pAkara zUdra zambUka sadgati ko prApta ho gayA aura ve ayodhyA ko lauTe / mArga meM agastya ne rAma kA satkAra kiyA aura samudra se prApta divya prabhUSaNa unheM diyA jise sItA- viyoga se duHkhI rAma ne dhAraNa to nahIM kiyA para muni kA prasAda samajhakara grahaNa kara liyaa| unake ayodhyA pahu~cane se pUrva hI brAhmaNa kA marA huA bAlaka jIvita ho gayA aura vaha brAhmaNa, jo rAma kI nindA kara rahA thA, putra ko rAmakRpA se jIvita dekhakara unakI stuti karane lagA / rAma ne azvamedha yajJa karane kI socI / ghor3A chor3A gayA / cAroM ora se rAkSasoM,vAnaroM aura rAjAoM ne upahAroM kI aisI varSA kI jaise bAdala dhAna para pAnI barasAte haiN| sabhI dizAoM se tejasvI RSigaNa ikaTThe hue / ardhAGginI ke rUpa meM suvarNa kI sItA banAI gii| yajJa meM bAdhA pahu~cAnevAle rAkSasa bhI isa yajJa meM rakSaka bane the / usI samaya vAlmIki dvArA prerita sItAputra lava - kuza jahA~-tahA~ rAmAyaNa kA gAna karane lge| rAma kA caritra, vAlmIki kI racanA, kinnaroM- jaisA madhura svara aura gAnevAle bAlakoM kA divya rUpa, isa sabase zrotA mohita hone lage / unakI khyAti phailane lagI aura sabhA meM unheM bulAkara bhAiyoM sahita rAma ne bhI unakA gAnA sunA / una bAlakoM ke rUpa kI rAma se samAnatA dekhakara janatA stabdha raha gaI / unakI kuzalatA se bhI adhika Azcarya logoM ko taba huA jaba prasannatApUrvaka diyA huA rAma kA pAritoSika niHspRha bAlakoM ne lauTA diyaa| rAma ne pUchA yaha racanA kisakI hai ? aura tumheM yaha gAnA kisane sikhAyA ? to unhoMne vAlmIki kA nAma batAyA / rAma maharSi vAlmIki ke Azrama meM gaye aura apanA sArA rAjya unheM arpaNa kara diyA / prasanna hue RSi ne rAma ko batAyA ki ye donoM tumhAre putra haiM aura tuma putroM sahita sItA ko grahaNa karo / rAma ne kahA- he maharSi ! yadyapi sItA kI agniparIkSA ho cukI hai, maiM jAnatA hU~ vaha nirdoSa hai, parantu rAkSasa ke ghara meM rahane ke kAraNa janatA usakI saccaritratA para vizvAsa nahIM krtii| yadi vaha janatA ko vizvAsa dilA sake to maiM use svIkAra kara lUMgA / rAma ke isa kathana para maharSi ne sItA ko bulAyA / geruve vastra dhAraNa kI huI aura dRSTi jhukAkara sItA sabake samakSa rAma ke sammukha upasthita huI / muni
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya ne sItA ko AjJA dI--vatse ! apane pati ke sAmane apane AcaraNa ke saMbaMdha meM logoM kA sandeha dUra kro| taba sItA ne pavitra jala kA Acamana kara kahA "he vizva kA bharaNa karanevAlI pRthvI! yadi mana,vacana aura karma se maiMne apane pati ke atirikta kisI anya se samparka na kiyA ho to mujhe apanI goda meM le lo|" sItA ke itanA kahate hI pRthvI phaTI, usase eka tejaHpuJja nikalA jisameM zeSanAga ke phaNoM para Tike siMhAsana para samudra-mekhalA pRthvI prakaTa huI aura rAma ke dekhate-dekhate usane sItA ko apanI goda meM liyA aura pAtAla meM praviSTa ho gii| rAma ko pRthvI para bar3A krodha aayaa| ve use daNDa dene ke lie dhanuSa uThAne lage para RSi ne unheM zAnta kara diyaa| rAma ne azvamedha yajJa pUrA kiyaa| RSiyoM ko dakSiNA se aura rAjAoM ko upahAroM se santuSTa kara vidA kiyaa| sItA para unakA jo prema thA use usake putroM, kuza-lava para uMDela diyaa| yudhAjita (bharata ke mAmA) ke sandeza para rAma ne sindhu deza kA rAjya bharata ko sauMpa diyaa| bharata ne vahA~ ke gandhoM ko jItakara unake astra-zastra rakhavA lie aura unheM vINA bajAkara gAnevAlA banA diyaa| apane putra takSa aura puSkala ko takSazilA evaM puSkalAvatI meM abhiSikta kara bharata rAma ke pAsa lauTa aaye| rAma ke AdezAnusAra lakSmaNa ne bhI apane putra aMgada aura candraketu ko kArApatha deza kA svAmI banA diyaa| isI bIca rAma kI mAtAoM kA dehAnta ho gayA aura unhoMne unakA kriyAkarma kiyaa| ____eka dina munivezadhArI yamarAja ne rAma se ekAnta meM bAta karanI cAhI aura zarta yaha rakhI ki hama donoM ke bAta karate samaya jo bhItara AyegA use Apa sadA ke lie chor3a deNge| rAma ne zarta svIkAra kI aura lakSmaNa ko dvAra para niyukta kara diyA ki ve kisI ko bhItara na Ane deN| bhItara yamarAja ne apanA vAstavika rUpa prakaTakara rAma ko brahmA kA sandeza sunAyA ki Apane pRthvI kA bhAra halakA kara diyA, aba Apa svarga ko lauTa jAya / isI samaya dvAra para durvAsA RSi Aye aura unhoMne rAma ke darzana karane caahe| saba kucha jAnate hue bhI lakSmaNa durvAsA ke krodhI svabhAva ke kAraNa Dara gaye aura donoM ke bAta karate samaya bhItara cale gye| zarta ke anusAra rAma ke lie lakSmaNa kA parityAga Avazyaka ho gyaa| bhAI ke isa saMkaTa ko dekha lakSmaNa ne svayaM sarayU taTa para jAkara yogamArga dvArA zarIra tyAga diyaa| lakSmaNa ke
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazasarga kA kathAsAra 27 na rahane se apane ko adhUrA-sA samajhakara rAma ne kuza ko kuzAvatI kA aura lava ko zarAvatI kA rAjya dekara bhAiyoM ke sAtha uttarAbhimukha hokara ayodhyA se prasthAna kiyaa| unheM jAte dekha sArI prajA aura vAnara, rAkSasa Adi unake pIche-pIche cala pdd'e| una sabake sAtha puSpaka vimAna se rAma sarayU meM pahu~ce / vaha sArI bhIr3a sarayU meM aise ghusI jaise gAyoM kA jhuNDa ghusatA hai| usa dina se vaha sthAna gopratara tIrtha ho gyaa| aura usameM snAna karate hue saba manuSya,rAkSasa, vAnara Adi devatva ko prApta ho gye| isa prakAra AtatAyI rAvaNa kA vadha,tapasviyoM kI rakSA, dharma aura maryAdA kI sthApanA karake uttara meM hanumAna aura dakSiNa meM vibhISaNa ko apanA kIrtistambha chor3a rAma svarga ko sidhAra gye|
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazasarga kA kathAsAra rAma ke svargArohaNa ke bAda una sAtoM raghuvaMziyoM (lava, takSa, puSkala, aMgada, citraketu, subAhu, bahuzruta ) ne kuza ko apanI paramparAnusAra bar3A mAnakara usakI adhInatA svIkAra kara lI / ve prajA ke kalyANa ke lie milakara saba kArya karate hue bhI eka-dUsare kI sImA kA ullaMghana nahIM karate the / isa prakAra ATha bhAiyoM dvArA dazaratha kI vaMzabela bar3ha rahI thI / 1 eka dina AdhI rAta ko jabaki dIye bujhe the aura saba loga ghora nidrA meM the kuza ne apane zayanAgAra meM eka strI ko dekhA jo virahiNI-jaisI dIkha rahI thI / usa strI ne pahale kuza kI jaya-jayakAra kI, phira hAtha jodd'e| use dekhakara kuza har3abar3Akara uThe aura bistara para baiThakara usase bole -- he kalyANi ! jisa ghara ke dvAra banda haiM aura cAroM ora paharA hai usake tuma andara kaise A gaIM ? koI yogamAyA jAnanevAlI-sI to nahIM lagatI ho, murajhAI kamalinI-sI duHkhinI pratIta hotI ho, tuma kauna ho ? kisakI patnI ho aura yahA~ kisa uddezya se AI ho ? spaSTa uttara do| hama raghuvaMziyoM kA mana kabhI parastrI kI ora nahIM jhukatA / usa strI ne kahA- he rAjan ! maiM usa ayodhyApurI kI adhiSThAtrI devatA hU~ jisake puravAsiyoM ko tumhAre pitA rAma apane sAtha vaikuNThadhAma ko lete gaye / rAma ke rAjya meM apane aizvarya se maiM kubera kI alakApurI ko mAta karatI thI / prAja tuma jaise sazakta sUryavaMzI rAjA ke hote hue merI yaha durdazA hai / svAmI - vihIna hone se merI vaha nagarI khaMDahara ho rahI hai / AkAza ko chUtI huI aTTAlikAeM dhvasta ho rahI haiM / saMgItazAlAe~ TUTa rahI haiM / jina rAjamArgoM para abhisArikAoM ke nUpura bajate the vahA~ Aja gIdar3a bola rahe haiM / jina bAvar3iyoM para nAgarika striyoM ke pAnI bharate samaya mRdaMga kI jaisI dhvani hotI thI vahA~ jaMgalI bhaiMsoM ke sIMga TUTa rahe haiN| ve krIr3AmayUra jo mere udyAnoM kI zobhA the Aja per3oM para so rahe haiM kyoMki unake lie bane AvAsa naSTa ho gaye haiM / mRdaMgoM kA zabda na hone se ve nAca nahIM pAte / vanAgni se unake paMkha aura kalagiyA~ jhulasa gaI haiN| jina sIr3hiyoM para sundarI bahutroM ke pairoM ke mahAvara ke cihna laga jAte the, vahA~ Aja hariNoM ke rakta se sane bAghoM ke paira ke cihna
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazasarga kA kathAsAra 26 bana rahe haiM / kamalavanoM meM bane citramaya hAthiyoM ke mastaka, vAstavika hAthI samajhakara zeroM ne phAr3a DAle haiM / lakar3I ke khambhoM para banI sundariyoM ke citroM se raMga ur3a gaye haiN| unheM candanavRkSa samajhakara sAMpoM ne lapeTa liyA hai aura unapara apanI kaiMcula chor3a dI hai, jo cipakakara pror3hanI jaisI lagatI hai / mahaloM meM cUne kI putAI kAlI par3a gaI hai / unapara ghAsa uga AI hai jisase cAMdanI mahaloM ke andara nahIM jA pAtI / jina udyAna - latAoM ke TUTane ke Dara se vilAsiniyA~ dhIre se jhukAkara phUla tor3A karatI thIM unheM jaMgalI kola, bhIla, kirAtoM aura bandaroM ne chinna-bhinna kara DAlA hai / jina jharokhoM se rAta meM dIpaka kA prakAza aura dina meM vilAsiniyoM kI mukhakAnti bAhara AtI thI unapara aba makar3I ke jAle lage haiM / sarayU nadI prAja santapta ho rahI hai kyoMki usake kinAre koI dhyAna pUjA nahIM karatA, jala meM snAna nahIM karatA aura vihAra karane kI veta kI jhAr3iyA~ vahA~ nahIM raha gaI haiM / ataH he rAjan ! jaise tumhAre pitA (rAma) kAryavaza dhAraNa kiye mAnava zarIra ko chor3a paramAtmA meM avasthita ho gaye aise hI tumabhI isa kuzAvatI ko chor3akara apane pUrvajoM kI rAjadhAnI ayodhyA meM cale Ao / kuza ne prasannatApUrvaka prayodhyA kI adhidevatA kI prArthanA svIkAra kara lI to vaha bhI santuSTa ho antardhAna ho gii| prAtaH rAjA ne apane sabhAsadoM ko rAta kI ghaTanA sunAI to unhoMne prazaMsA karate hue kahA -- rAjan ! Apako rAjadhAnI ne svayaM varaNa kara liyA hai, ataH avazya jAiye / taba rAjA ne kuzAvatI zrotriya brAhmaNoM ko sauMpa dI aura granukUla samaya meM parijanoM sahita ayodhyA ko prasthAna kiyA / jaise barasAtI vAyu ke pIche bAdala umar3ate haiM vaise hI kuza ke pIche senA bhI umar3a par3I / senA ke zivira hI kuza kI rAjadhAnI - jaise lagane lage jinameM dhvajAnoM kI katAreM upavana-jaisI, hAthiyoM ke jhuNDa krIr3A phUloM- jaise, ratha bhavanoM jaise laga rahe the / Age-Age calatI rAjapatAkA ke pIche senA kA aisA kolAhala ho rahA thA jaise candramA ke udaya hone para samudra meM jvAra-bhATA A gayA ho / cAroM ora senA hI senA dIkha rahI thI / mArga kI jo dhUli usake hAthiyoM ke madajala se kIcar3a jaisI ho gaI thI vahI usake ghor3oM ke khuroM se cUra cUra hokara puna: prakAza meM ur3ane lagI / vindhya kI ghATiyoM meM revA nadI ke samAna usa senA ke kolAhala kI pratidhvani guphA meM gUMjane lagI / mArga ke raMgIna pattharoM se ragar3a khAkara rathoM ke pahiye raMgIna ho gaye the / senA kI kalakala dhvani meM milA huA prayANa kAla ke bAjoM kA zabda
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 raghuvaMzamahAkAvya AkAza ko guMjA rahA thA / sthAna-sthAna para vanavAsI kirAta Adi vividha upahAra lekara upasthita ho rahe the aura rAjA kuza AdarapUrvaka use grahaNa karatA thaa| triveNI para antima par3Ava karane ke bAda senA-sahita kuza sarayUtaTa para pahuMcA jahA~ use apane pUrvajoM dvArA kiye gaye yajJoM ke pratIka-rUpa saikar3oM stambha dikhAI diye| rAjadhAnI ayodhyA meM praviSTa hote hI sarayU kI zItala, manda aura puSpoM kI gandha se yukta vAyu jaise usa para paMkhA jhala rahI thii| kuzala kArIgaroM ne thor3e hI samaya meM ayodhyA ko naI nagarI kA rUpa de diyaa| kuza ne nagarI meM praveza karake pahile devAlayoM meM devatAoM kI pUjA kI, phira amAtyoM tathA anujIviyoM ke rahane kI vyavasthA kii| ghur3asAloM meM ghor3e hinahinAne lage, pAlAna stambhoM para hAthI jhUlane lage, dukAneM bahumUlya sAmagrI se bhara giiN| vahA~ rahate hue rAjA kuza se svarga ke rAjA indra aura alakApati kubera bhI spardhA karane lge| eka bAra jaba sUrya uttarAyaNa meM the, pracaNDa grISma Rtu aaii| tAlAboM kA pAnI sevAravAlI sIr3hiyoM ko chor3akara nIce utarane lgaa| dhanI loga zItala' gRhoM meM candanamizrita jaloM ke phuhAroM kA Ananda lene lge| rAjA kuza kI bhI icchA huI ki parivAra sahita tApahAriNI sarayU ke jala meM vihAra kare / snAna ke upayukta ghATa taiyAra kiye gye| jAla DAlakara tairAkoM ne hiMsaka makara Adi ko nikAla ddaalaa| cirakAla taka rAjA ne naukA-vihAra kiyA aura phira bahumUlya hAroM se zobhita huA rAniyoM-sahita jala meM praviSTa ho gyaa| bahuta dera taka jala-vihAra karane ke bAda jaba rAjA bAhara AyA to usake hAtha kA vaha suvarNa kaGkaNa jala meM gira gayA thA jise agastya muni ne prasAdarUpa meM rAma ko diyA thA aura jo uttarAdhikAra ke rUpa meM kuza ko milA thaa| yadyapi use kaGkaNa kA lobha nahIM thA kintu vaha kaGkaNa usake pitA kI vijaya kA pratIka thA, isalie usane gotAkhoroM ko Adeza diyA ki use khojeM / unhoMne bahuta prayatna kiyA para kaGkaNa nahIM milA to gotAkhoroM ne vizvAsapUrvaka kahA ki bahuta DhUMDhane para bhI kaGkaNa nahIM milA, lagatA hai use koI nAga nigala gayA hai| yaha sunate hI rAjA ko krodha AyA aura usane nAgoM kA sarvanAza karane ke lie garur3Astra ko hAtha meM le liyaa| usake hAtha meM garur3Astra dekhate hI bhayabhIta huA nAgarAja apanI kanyA-sahita jala se nikalakara Upara A gyaa| usake hAtha meM kaGkaNa aura vinIta mudrA dekhakara kuza ko usapara dayA A gaI aura usane astra kA prayoga nahIM kiyaa|
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazasarga kA kathAsAra 31 nAgarAja kumuda ne tribhuvanapati zrI rAma ke putra kuza ko mastaka jhukAkara praNAma kiyA aura kaMkaNa use dete hue kahA -- kSamA kareM, geMda khelatI huI merI kanyA ne Apake hAtha se gire hue isa kaMkaNa ko AkAza se girI huI kisI jyoti kI taraha camakatA khilaunA samajhakara le liyA thA; aba punaH yaha ApakI, ghuTanoM taka lambI, nirantara dhanuSa kI pratyaJca khIMcanevAlI, bhUmi ke bhAra ko saphalatApUrvaka dhAraNa karanevAlI ko zobhita karegA aura isa aparAdha ke pratIkArasvarUpa maiM apanI isa kumudvatI nAma kI kanyA ko bhI Apako arpaNa karatA hUM, ise svIkAra kareM / rAjA ne prasannatApUrvaka usakI prArthanA svIkAra kara lI aura nAgarAja ne sabake samakSa kumudvatI kA usase vivAha kara diyA / digpAloM ne divya bAje bajAe aura AkAza se puSpoM kI varSA huii| raghuvaMza aura nAgavaMza ke isa divya sambandha se sabhI prasanna hue / nAgarAja viSNu ke vAhana garur3a ke vAsa se niHzaMka ho gayA aura kuza nAgoM ke utpAta kI cintA se mukta hokara sukhapUrvaka prayodhyA meM rAjya karane lagA /
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazasarga kA kathAsAra rAjA kuza ko kumudvatI se atithi nAma kA putra huaa| sUrya jaise uttarAyaNadakSiNAyaNa dvArA donoM dizAoM ko pavitra karatA hai aise hI atithi ne mAtRvaMza aura pitRvaMza donoM ko kRtArtha kiyA thaa| yogya pitA kuza ne putra ko AnvIkSikI, trayI, vArtA aura daNDanIti meM pAraMgata karAkara usakA vivAha kara diyaa| tabhI apane pUrvajoM kI bhAMti kuza indra kI sahAyatA ke liye gaye jahA~ unhoMne durjaya daitya ko mArA aura usIke dvArA svayaM bhI mAre gye| pati ke viyoga meM kUmadvatI ne prANa tyAga diye| rAjA kI antima icchA ke anusAra mantriyoM ne atithi ke abhiSeka kI taiyArI kii| U~cI vedIvAlA cAra khambhoM para sthita maNDapa banAyA gyaa| usameM bhadrapITha para baiThAkara sone ke kalazoM meM aneka tIrthoM se lAye jala se use snAna karAyA gyaa| bAje bajane lge| kula ke vRddhajanoM ne dUrvA, yavAMkura Adi se usakI maMgalakAmanA karate hue AratI utArI, parachana kiyaa| purohitoM ne atharvamantroM se usapara abhiSeka kiyaa| cAraNa loga virudAvalI par3hane lge| isa abhiSeka ke anta meM atithi ne vidvAnoM ko itanA dhana diyA ki unake apane yajJAdi sAnanda sampanna ho sakeM aura vidvAnoM ne use muktakaNTha se AzIrvAda diyaa| abhiSeka kI prasannatA meM rAjya meM kaidiyoM ko mukta kara diyA gyaa| mRtyudaNDa pAye logoM ko kSamAdAna mila gyaa| bhAra DhonevAle pazuoM para adhika bhAra na lAdane kI ghoSaNA ho gii| gautroM kA sArA dUdha unake bachar3oM ko pIne dene kA Adeza ho gyaa| piMjaroM meM banda pakSI mukta kara diye gye| ___ taba atithi rAjasI alaMkaraNa ke liye bhavana ke dUsare bhAga meM gaye jahA~ hAthIdAMta ke bane siMhAsana para bhavya cAdara bichI thii| usapara usake baiThane para prasAdhakoM ne hAtha dhokara dhUpa se usake kezoM ko sugandhita kiyaa| motiyoM kI lar3oM se, jinapara padmarAgamaNi jar3I thI use sjaayaa| kasturImizrita candanalepa se aMgarAga lgaayaa| usapara gorocana se patraracanA kii| haMsa ke cihnavAle rezamI vastra ko dhAraNa karake vaha rAjyazrIrUpa bahU kA sundara vara pratIta hotA thaa| isa prakAra susajjita hone para chatra, cAmara Adi rAjacihnoM ko liye hue jayajayakAra karate sevakoM-sahita
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ 33 saptadazasarga kA kathAsAra vaha usa rAjasabhA meM praviSTa huaA jo indra kI sudharmA nAmaka devasabhA ko mAta kara rahI thii| deza-deza ke narezoM ke rAjamukuTa usake caraNoM para jhuka rahe the / yadyapi vaha kizora hI thA kintu yuvarAja na hokara vaha sIdhe samrATa-pada ko prApta ho gayA thaa| isa prakAra vaha ayodhyA ke rAjasiMhAsana para virAjamAna huaa| rAjA atithi sadA prasanna rahatA thaa| lagatA thA vaha prajAtroM ke vizvAsa kI sAkSAt mUrti hai / airAvata-jaise bhavya hAthI para car3hakara usane sArI ayodhyA kA bhramaNa kiyaa| rUpa, guNa, vIratA aura dUradarzitA meM vaha apane pUrvajoM-jaisA hI thaa| thor3e hI samaya meM usakA pratApa samudrataTa taka pahu~ca gyaa| guru vasiSTha kI mantrazakti aura rAjA atithi kI dhanuHzakti, ina donoM zaktiyoM ke sammilana se usa samaya ayodhyA meM kucha bhI asAdhya nahIM thaa| vaha daNDanIti ke vizeSajJoM kI sahAyatA se zatruoM ke abhiyogoM kA nirNaya karatA thaa| uttama kArya karanevAle bhRtyoM ko ucita pAritoSika detA thaa| sampUrNa prajA meM usakI vatsalatA kI jaise bAr3ha A gaI thii| vaha jhUThe AzvAsana nahIM detA thA / jo kahatA thA use karatA bhI thaa| zatruoM ko parAsta kara unheM punaH unake dezoM meM apane adhIna basA detA thaa| ___rUpa, yauvana aura aizvarya ina tInoM meM eka bhI kisI ko mile to vaha madamatta ho jAtA hai, parantu usake pAsa tInoM the phira bhI use abhimAna chU taka nahIM gayA thaa| bahiHzatruoM ko jItane se pUrva usane kAma, krodhAdi antaHzatruoM ko jIta liyA thaa| sadA se caMcalA kahalAnevAlI lakSmI usake pAsa Akara sthira ho gaI thii| usakA siddhAnta thA ki kevala nIti ke bharose rahanA kAyaratA hai aura kevala zUratA para nirbhara karanA pazutA hai| ataH vaha kAryasiddhi ke liye donoM kA samucita upayoga karatA thaa| jaise svaccha AkAza meM sUrya kiraNoM se saba kucha dikhAI detA hai, aise hI usake guptacaroM se rAjya kI koI ghaTanA chipI nahIM rahatI thii| vaha zAstroM ke AdezAnusAra rAta aura dina ke liye apane kAryoM ko niyata kara letA thA / pratidina apane maMtriyoM ke sAtha mantraNA karatA thA / aura usakA koI bhI bheda bAhara nahIM jAne pAtA thaa| mitroM aura zatruoM ke bIca usake guptacara aise phaile rahate the ki ve eka-dUsare ko bhI nahIM pahacAna pAte the| vaha zatrudezoM ko AsAnI se jIta letA thA kintu apane durgoM ko nirbala nahIM hone detA thaa| jaise dhAna kI bAloM meM rahakara hI dAne paripakva hote haiM aise hI usakI prajA ke liye kalyANakara yojanAe~ tabhI prakaTa hotI thIM jaba saphala ho jaayN| samudra kI
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya taraha vaha kabhI maryAdA kA ullaMghana nahIM karatA thaa| prajA ke asantoSa ko dabAne kI yadyapi vaha paryApta zakti rakhatA thA parantu phira bhI vaha koI aisA kArya nahIM karatA thA jisase prajA meM asantoSa vyApta ho| dharma, artha aura kAma kA paraspara sAmaMjasya rakhatA huA vaha niSkAma bhAva se unakA prayoga karatA thaa| vaha mitroM ko madhyama dazA meM rakhatA thA kyoMki jAnatA thA yadi mitra nirbala raheM to koI sahAyatA nahIM kara sakeMge aura yadi prabala ho jAyeMge to virodha karane lgeNge| usake rAjya meM striyA~ aura vyApArIvarga surakSita thaa| sabhI loga AtatAyiyoM se nizcinta hokara sarvatra aise vicaraNa karate the jaise ghara meM ghUma rahe hoN| vaha pRthvI kI hara prakAra se rakSA karatA thA jisake badale meM pRthvI use pracura mAtrA meM khAnoM se ratna, khetoM se anna aura jaMgaloM se hAthI Adi detI thii| candramA bhI pUrNa hone ke bAda kSINa hone lagatA hai, samudra bhI jvAra Ane ke bAda utarane lagatA hai, parantu rAjA atithi kI dina-para-dina vRddhi hI hotI gii| jaise samudra se pAnI lekara bAdala pRthvI para barasA dete haiM, aise hI usase pAye hae dhana se daridra bhI dAnI bana gaye the| usane apane azvamedhayajJa kI pUrti ke liye digvijaya kiyA thaa| zAstrIya vidhi se azvamedhayajJa karake vaha devarAja indra kI taraha rAjAdhirAja kahalAne lgaa| pRthvI ke samasta rAjAoM ne usake AjJApatroM ko zirodhArya kiyaa| rAjA atithi ne isa yajJa meM brAhmaNoM ko itanI dakSiNA dI ki loga use kubera samajhane lge|
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazasarga kA kathAsAra atithi kA niSadhadeza ke rAjA kI kanyA se vivAha huaa| usase jo putra utpanna huA usakA bhI niSadha hI nAma rakhA gyaa| jaise varSA ho jAne para acchI phasala kI AzA se kRSaka prasanna ho jAte haiM, aise hI baliSTha uttarAdhikArI se prajA ke kalyANa kI AzA hone para rAjA atiprasanna ho gyaa| cirakAla taka rAjya kA upabhoga karake yuvA putra niSadha ko rAjya sauMpakara vaha svarga sidhAra gyaa| kamala-jaisI aAMkhoMvAle vIra niSadha ne bhI bahuta kAla taka samudramekhalA pRthvI para sundara zAsana kiyaa| isake bAda usakA putra nala rAjA huaa| usane zatruoM ko aise masala DAlA jaise hAthI jhAr3iyoM ko masala detA hai| usake bAda nIle AkAza ke raMgavAlA usakA putra nabha rAjA huaaa| use rAjya kA bhAra sauMpakara nala ne tapasyA ke liye vana ko prasthAna kiyA / nabha ke anantara usakA putra puNDarIka rAjA huA / puNDarIka kA putra kSemadhanvA thA jisane apane zaurya se devatAoM kA bhI senApati banane kI kSamatA arjita kara lI thii| kSemadhanvA kA putra devAnIka huA jo apane pitA-jaisA hI vIra thaa| apanI kulaparamparA ke anusAra putra ko rAjya dekara kSemadhanvA bhI mukta ho gyaa| devAnIka kA putra ahInagu huA jo pRthvI kA ekacchatra rAjA thaa| yaha atyanta komala prakRti kA thaa| zatru bhI usase prema karate the| kisI prakAra kA vyasana use chU taka nahIM gayA thaa| apane pUrvaja rAma kI taraha hI prajAraJjaka zAsaka banakara usane cirakAla taka sAma, dAma, daNDa, bheda ina cAroM upAyoM ke saphala prayogoM dvArA pRthvI kA zAsana kiyaa| ahInagu kI mRtyu ke bAda usakA putra pAriyAna rAjA huA / usake bAda usakA putra shil| zila ko rAjya sauMpakara pAriyAna sAMsArika viSayopabhoga meM lipta ho gayA, phalataH use zIghra hI bur3hApe ne A gheraa| zila kA putra nAbhi huaa| yaha vAstava meM sampUrNa pRthvI kI nAbhi (dhurI)kI taraha thaa| nAbhi kA putra vajranAbha huA jo indra ke samAna tejasvI thA aura saMgrAma meM vajra ke samAna usakI lalakAra gUMjatI thii| vajranAbha kI mRtyu ke bAda usakA putra zaMkhaNa rAjA huA aura usake bAda usakA putra haridazva / haridazva kA putra vizvasaha huaa| vizvasaha ne vRddhAvasthA Ane para apane putra hiraNyanAbha ko rAjya de diyA aura svayaM vana ko calA gyaa|
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzamahAkAvya hiraNyanAbha se atyanta zAnta prakRtivAlA kausalya utpanna huA jisakA yaza pUre brahmANDa meM phailA thaa| kausalya se brahmiSTha nAma kA putra huA jisake rAjya meM prajA atyanta Anandita huii| isa brahmiSTha ne apane prAtmaja kA nAma hI putra rakhA jo viSNusadRza tejasvI aura gurujanoM kA atyanta bhakta thaa| putranAmaka putra ko rAjya dekara rAjA brahmiSTha svarga sidhAra gyaa| putra ko pauSa kI paurNamAsI ko putra utpanna huA, ataH usakA nAma puSya rakhA gyaa| puSya jaba zAsanayogya ho gayA to putra jaimini se dIkSA lekara yogasAdhanA meM lIna ho gyaa| puSya kA putra dhruvasandhi huaa| dhruvasandhi kA putra sudarzana abhI bAlaka hI thA ki dhruvasandhi ko zikAra khelate samaya zera ne mAra ddaalaa| prajA ne chaH varSa ke bAlaka sudarzana kohI rAjagaddI para baiThA diyA aura dhruvasandhi ke samAna hI usakA Adara karane lgii| usake tejomaNDala se siMhAsana bharA-sAlagatA thaa| yadyapi vaha siMhAsana para car3ha nahIM pAtA thA kintu usakI AjJA kA pAlana samudraparyanta hotA thA aura bar3e-bar3e nareza raghuvaMza ke isa aMkura ke sAmane natamastaka hote the| vaha yadyapi abhI acchI prakAra likhanA-par3hanA bhI nahIM sIkha pAyA thA parantu vidvAn gurupoM kI kRpA se samagra daNDanIti kA prayoga jAna gayA thaa| pUrvajoM ke pratApa evaM apanI vilakSaNa tejasvitA se vaha samyaktayA pRthvI kA zAsana karane lagA thaa| dhIre-dhIre usakA zarIra hI nahIM raghuvaMziyoM ke sAre guNa bhI usameM vRddhi ko prApta ho rahe the| apane pUrva saMskAroM se usane dharma, artha aura kAma ke upayukta prAnvIkSikI, trayI aura vArtA kA pUrNa jJAna prApta kara prajAtroM ko vaza meM kara liyA thaa| isa prakAra lakSmI, sarasvatI aura pRthvI tInoM sapatnIbhAva se usakI bharapUra sevA karane lagI thiiN|
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzasarga kA kathAsAra vRddhAvasthA Ane para rAjA sudarzana apane putra agnivarNa ko rAjya sauMpakara tapasyA karane maithilAraNya calA gayA, jahA~ tIrthajaloM meM snAna, kuTiyA meM kuza kI zayyA para vizrAma karate hue usane mahaloM ke pArAma ko bhulA diyA aura niSkAma bhAva se tapa karane lgaa| agnivarNa ko rAjya-saMcAlana meM koI kaThinAI nahIM huI, kyoMki usake zatrujayI pitA ne usake bhaviSya kI dRSTi se hI rAjya kI aisI vyavasthA banA dI thii| ataH rAjya kI ora se nizcinta huaA agnivarNa bhogavilAsa meM pravRtta ho gayA aura sArA bhAra maMtriyoM para chor3a diyaa| kAminiyoM ke sAtha mahaloM meM agnivarNa ke eka-se-eka bar3hakara utsava hone lge| prajAjana usake darzanoM ke liye tarasate the aura vaha eka kSaNa ke liye bhI viSayopabhogoM ko na chor3atA huaA rAtadina antaHpura meM hI bitAne lgaa| kabhI mantriyoM ke kahane para prajA ke sAmane gayA bhI to kevala jharokhoM se usake caraNa dekhakara hI prajA ko santoSa karanA pdd'taa| vaha kAminiyoM ke sAtha bAvar3iyoM meM jalavihAra karatA huA unakI vibhinna kAmakrIr3AoM meM magna rhtaa| kabhI unake sAtha madyapAna karane lgtaa| madhura jhaMkAra karatI vINA aura sundariyoM se usakI goda kabhI khAlI nahIM rhtii| unake sAtha rahakara vaha svayaM bhI kaI vAdyoM meM nipuNa ho gayA thA jisase ve aura bhI usapara nyauchAvara hotI thiiN| vaha binA kisI lajjA ke unakA mukha cUmane lagatA thaa| kAminiyA~ use adhika lubhAne ke liye kabhI-kabhI Adhe hI upabhoga meM rUThane kA abhinaya karatIM aura vaha unheM manAne lgtaa| kabhI unakI aMguliyoM, bhauMhoM aura mekhalAoM se unakI phaTakAra sahatA, phira bhI dUtiyoM dvArA unase apanI vAsanAtRpti kI yAcanA karatA thaa| vaha vezyAoM aura nartakiyoM ke itanA vazIbhUta ho gayA thA ki rAniyoM ko kisI utsava ke bahAne use apane antaHpura meM prayatna se bulAnA par3atA thaa| rAtabhara anyatra rahakara jaba prAtaH rAniyoM ke pAsa AtA thA to ve khaNDitAe~ usase atRpta huI AMsU bahAtI thiiN| kabhI-kabhI to rAniyoM ke pAsa jAne meM lajjA karatA huA parijanoM kI aGganAmoM se ekAnta meM apanI pyAsa bujhAtA thA aura sundariyoM ke vyaGgabANa sahatA thaa| isa prakAra kaI DhaMga se anavarata kAma
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 raghuvaMzamahAkAvya vAsanAoM meM lIna hue agnivarNa ne indriyasukhoM ke pIche rAjya ko jaise bilkula hI vismRta kara diyaa| ___raghuvaMziyoM kA itanA AtaMka vyApta thA ki agnivarNa ke isa prakAra viSayabhogoM meM lipta rahakara rAjya kI upekSA karane para bhI kisI bAhya zatru ko ayodhyA kI ora aAMkha uThAne kI himmata nahIM huI, kintu andara hI andara use kSayaroga ne daboca liyA / vaidyoM ke manA karane para bhI vaha surA aura sundariyoM ko chor3a nahIM pAtA thaa| dhIre-dhIre usakA mukha pIlA par3ane lagA, AbhUSaNa bhI bhArI lagane lage, calane meM kisI sahAre kI AvazyakatA hone lagI, kaNThasvara kSINa hone lgaa| rAjayakSmA (kSayaroga) se ghire usa agnivarNa ke kAraNa raghu kA tejasvI vaMza DUbate candramA vAle AkAza yA garmI se sUkhate tAlAba athavA bujhate hue dIpaka-jaisA ho gayA thaa| kaI dinoM taka rAjA kA darzana na hone se AzaMkita prajA ko maMtrIgaNa yaha kahakara AzvAsana dete rahe ki rAjA putralAbha ke liye anuSThAna kara rahe haiN| eka ora roga kA prakopa dUsarI ora putra na hone se vaMzaccheda kI cintA se ghirA agnivarNa cikitsakoM ke athaka prayatna karane para bhI baca na skaa| deza meM hAhAkAra maca gyaa| paurajanoM ne maMtriyoM ke parAmarza se garbha ke zubhacihnoM se yukta rAnI ko rAjagaddI para biThA diyA aura rAnI ne pativiyoga meM garma-garma pAsumoM se hI jaise usa garbha kA abhiSeka kiyaa| jaise boye hue bIjoM ko pRthvI taba taka surakSita rakhatI hai jaba taka usase aMkura na nikala jAMya, aise hI usa svarNasiMhAsana para virAjamAna vaha garbhavatI rAnI bhI rAjya ke uttarAdhikArI garbha kI rakSA karatI huI maMtriyoM ke sahayoga se acche prakAra rAjya kA saMcAlana karane lgii|
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH rAmacandracaraNAravindayorantaraGga cara bhRGgalIlayA / tatra santi hi rasAzcaturvidhAstAnyathAruci sadaiva nirviza // kauzikena sa kila kSitIzvaro rAmamadhvaravighAtazAntaye / kAkapakSadharametya yAcitastejasAM hi na vayaH samIkSyate // 1 // kauzikena kuzikApatyena vizvAmitreNaityAbhyAgatya sa kSitIzvaro dshrthH| adhvaravivAtazAntaye yjnyvighnvidhvNsaay| kAkapakSadharaM bAlakocitazikhAdharam / 'bAlAnAM tu zikhA proktA kAkapakSaH zikhaNDakaH' iti hlaayudhH| rAmaM yAcitaH kila prArthitaH khanu / yAcedikarmakAdapradhAne karmaNi ktaH / 'apradhAne duhAdInAm' iti vacanAt / nAyaM bAlAdhikAra ityAzaGkayAhatejasAM tejasvinAM vayo bAlyAdi na samIkSyate hi / aprayojakamityarthaH / atra sageM rathoddhatAvRttam / uktaM ca-'rAnnarAviha rathoddhatA lagau' iti // praNamya paramAtmAnaM zrIdhArAdattazAstriNA / kriyate rudrasargasya vyAkhyA chAtropayoginI // anvayaH-kauzikena etya saH kSitIzvaraH adhvaravivAtazAntaye kAkapakSavaraM rAmaM yAcitaH kil| hi tejasAM vayaH na smiikssyte| __vyAkhyA-kuzikasya RSeH apatyaM pumAn kauzikastena kauzikena = vizvAmitreNa etya =dazarathasamIpamAgatya saH=prasiddhaH kSiteH pRthivyAH IzvaraH =svAmI dazasu =dikSa gato ratho yasya sa dazarathaH =ayodhyAdhipatiH adhvarasya = yajJasya vidhAtaH = vighnastasya zAntiH = zamanaM nAza ityarthaH tsyai| kAkAnAM pakSa iveti kAkapakSaH =vAlAnAM zikhA, kAkapakSasya = zikhAyAH dharastaM kAkapakSadharaM rAmaM yAcitaH =prArthitaH kila = khalu / yajJarakSaNe samarthAnAM balazAlinAmevAdhikAro na tu bAlAnAmityAzaMsyAha-hi = yataH tejasA =tejasvinAM prabhAvazAlinAmityarthaH vayaH = avasthA na = nahi samIkSyate = dRzyate, aprayojakatvAt / yAcita ityatra yAc-dhAtordikarmakatvena apradhAne karmaNi kSitIzvare (ktaH pratyayaH / samAsaH-kSiteH IzvaraH kssitiishvrH| adhvarasya vidhAtastasya zAntiH tasyai / dharatIti dharaH, kAkAnAM pakSa iveti kAkapakSastasya dhrH| hindI-kuzika RSi ke putra vizvAmitra ne ayodhyA meM Akara prasiddha rAjA dazaratha se apane yajJa ke vighna kI zAnti ke liye, arthAt yajJa meM vighna karane vAle rAkSasoM kA nAza karane ke liye kAkapakSa ( kanapaTiyoM meM lambe-lambe bAla kAkula ) ko dhAraNa karane vAle bAlaka rAma ko mA~gA / isa liye ki tejastriyoM kI avasthA nahIM dekhI-vicAro jAtI hai| arthAt unakA to prabhAva parAkrama hI dekhA jAtA hai // 1 //
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze kRcchralabdhamapi labdhavarNabhAktaM dideza munaye salakSmaNam / apyasupraNayinAM raghoH kule na vyahanyata kadAcidarthitA // 2 // labdhA varNAH prasiddhayo yaiste labdhavarNA vicakSaNAH / 'labdhavarNo vicakSaNaH' itymrH| tAnbhajata iti labdhavarNabhAk / vidvatsevItyarthaH / sa rAjA kRcchalabdhamapi salakSmaNaM taM rAmaM munaye didezAtisRSTavAn / tathAhi / asuprAyanAM prANArthinAmapyarthitA yAcyA raghoH kula kadAcidapi na vyahanyata na vihatA / na viphalIkRtetyarthaH / yerarthibhyaH prANA api samayante teSAM putrAdityAgo na vismayAvaha iti bhAvaH // anvayaH-labdhavarNabhAk "saH" kRcchralabdham api salakSmaNaM taM munaye dideza / asupraNayinAm "api" arthitA raghoH kule kadAcidapi na vyhnyt| vyAkhyA- labdhAH = prAptAH varNAH = khyAtayaH, kIrtayaH yaiste-labdhavarNAH = vidvAMsaratAn bhajate = sevate, iti labdhavarNabhAk sa rAjA, kRntatIti kRcchaM tena = kaSTena labdhaH = prAptastaM, vRddhAvasthAyAM yAgAdyanuSThAnena praaptmityrthH| lakSmaNena sahitamiti salakSmaNaM = sAnujaM taM =rAmaM munaye = vizvAmitrAya dideza = dattavAn / yajJarakSArtha samarpitavAnityarthaH / kaSTalabdhaM sukumAraM bAlakaM kathaM dattavAnityAha-asUn = prANAn praNayanti = prArthayantIti asupraNayinasteSAm-asupraNayinAM =prANArthinAmapi janAnAm arthitA = yAcJA raghoH kule - raghuvaMze kadAcidapi = jAtu, kasmiMzcidapi kAle ityarthaH na vyahanyata =na viphalIkRtA / 'kadAcijjAtu' ityamaraH / yaiH yAcakebhyaH prANAH api dAtuM zakyante teSAM putrAdidAnaM--na vismayakArakamiti bhaavH| samAsaH-labdhAH varNAH yaiste labdhavarNAstAn bhajate-iti labdhavarNabhAk / kRcchreNa labdhastam / lakSmaNena-sahitastam / asUnAM praNayinasteSAm / kadA ca cit cetyanayoH samAhAraH kadAcit / hindI-vidvAnoM kI sevA karane vAle rAjA dazaratha ne, bar3I tapasyA se prApta huve, rAma aura lakSmaNa ko, vizvAmitra muni ke liye de diyaa| arthAt muni ke sAtha yazarakSArtha bheja diyaa| kyoMki prANoM ke mA~gane vAloM ko bhI yAcanA raghukula meM kabhI bhI vyartha nahIM huI thI // 2 // yAvadAdizati pArthivastayornirgamAya puramArgasaMskriyAm / tAvadAzu vidadhe marutsakhaiH sA sapuSpajalavarSibhirghanaiH // 3 // pArthivaH pRthivIzvarastayo rAmalakSmaNayornirgamAya niSkramaNAya puramArgasaMskriyAM dhUlisaMmArjanagandhodakasecanapuSpopahArarUpasaMskAraM yAvadAdizatyAjJApayati tAvanmarutsakhairvAyusakhaiH / anena dhUlisaMmArjanaM gamyate / sapuSpajalavarSibhiH puSpasahitajalavarSibhirghanaiH sA mArgasaMskriyAzu vidadhe vihitaa| etena devakAryapravRttayordaivAnukUlyaM sUcitam // anvayaH-pArthivaH tayoH nirgamAya puramArgasaMskriyAM yAvat Adizati, tAvat marutsakhaiH sapuSpajalavarSibhiH panaiH sA Azu vidadhe /
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ m ekAdazaH sargaH vyAkhyA-pRthivyAH IzvaraH pArthivaH =rAjA dazarathaH tayoH =rAmalakSmaNayoH nirgamAya = niSkramaNAya, ayodhyAto bahirgamanAyetyarthaH / purasya = nagarasya mArgaH = panthAH tasya saMskriyA = saMmArjanAdikA tAm tathoktAm , rAjamArga dhUlisaMkarasaMmArjanam surabhijalasecanaM puSpamAlAdibhiralaMkaraNamevamAdisaMskaraNamityarthaH / yAvat Adizati = AjJApayati tAvat marut = vAyuH sakhA = mitraM yeSAM te taiH| puSpaiH sahitAni sapuSpANi = sakusumAni-jalAni varSanti tacchIlAstaiH / dhanaiH = meghaiH sA = maargsNmaarjnaadisNskriyaa| Azu =zIghraM vidadhe = kRtaa| pavanena dhUlisaMkarasaMmArjanaM kRtam / medhaistu puSpasahitajalavarSaNaM kRtamiti gmyte| anena devAnAM kAryakaraNe pravRttayoH devanAmAnukUlyaM darzitamiti bhaavH| ___ samAsaH-purasya mArgastasya saMskriyA tAm / marut sakhA yeSAM te taiH / puSpaiH sahitAni, sapuSpANi / sapuSpANi jalAni varSanti tacchIlAstaiH tathoktaiH / hindI-jaba taka rAjA dazaratha ne rAma lakSmaNa ke bAhara jAne ke liye, nagara ko sar3aka kI saphAI tathA pAnI chir3akAva kI AjJA dI, taba taka ( itane hI meM ) pavana ke sAtha meghoM ne jala tathA puSpa vRSTi kara dii| arthAt vAyu ne dhUla garadA ur3Akara phUla varSAye aura meghoM ne pAnI varSA kara chir3akAva kara diyA // 3 // tau nidezakaraNodyatau piturdhanvinau caraNayonipetatuH / bhUpaterapi tayoH pravatsyatornamrayorupari bASpabindavaH // 4 // nidezakaraNodyatau pitrAjJAkaraNodyuktau dhanvinau dhanuSmantau tau kumArau pituzcaraNayonipetatuH / praNatAvityarthaH / bhUpaterapi bASpabindavaH pravatsyatoH pravAsaM kariSyatoH / ata eva namrayoH praNatayoH / 'namikampi-' iti rapratyayaH / tayorupari nipetuH patitAH // anvayaH-nidezakaraNodyatau dhanvinau tau pituH caraNayoH nipetatuH, bhUpateH api bASpavindavaH pravatsyatoH "ata eva" namrayoH tayoH upari nipetuH| vyAkhyA-nidezasya = AjJAyAH karaNaM = pAlanaM tatra udyatau = udyuktau tau / dhanuSi = cApe staH yayostau dhanvinau = cApadhAriNau tau rAmalakSmaNau pituH= janakasya dazarathasya caraNayoH pAdayoH nipetatuH= nipatitau praNatAvityarthaH / bhUpateH =rAjJo dazarathasyApi bASpANAm = azrUNAM bindavaH =kaNAH, iti bASpabindavaH pravatsyatoH =pravAsaM krissytoH| pravatsyataH iti pravatsyantau tayoH / ata eva namrayoH = vinItayoH praNatayorityarthaH / tayoH = kumArayoH upari = Urdhvam nipetuH = patitAH / samAsaH-nidezasya karaNe udyatau tau| bhuvaH patistasya bhUpateH / bASpANAM bindavaH, baasspbindvH| hindI-pitA kI AjJA pAlana karane ko prastuta ( taiyAra ) dhanurdhArI rAma lakSmaNa donoM apane pitA ke caraNoM meM praNAma karane ko jhuke hI the "ki" mahArAja dazaratha kI "A~khoM se" bhI yAtrA karane ko taiyAra ataeva namra hue una donoM ke Upara A~sU Tapaka par3e // 4 //
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze tau piturnayanajena vAriNA kiMcidukSitazikhaNDakAvubhau / dhanvinau tamRSimanvagacchatAM pauradRSTikRtamArgatoraNau // 5 // piturnayanajena vAriNA kiMcidukSitazikhaNDakAvIpatsiktacUDau / 'zikhA cUDA zikhaNDaH syAt' ityamaraH / 'zeSAdvibhASA' iti kapratyayaH / dhanvinau tAvubhau / pauradRSTibhiH kRtAni mArgatoraNAni saMpAdyAni kuvalayAni yayostau tathoktau / saMghazo nirIkSyamANAvityarthaH / tamRSimanvagacchatAm // anvayaH-pituH nayanajena vAriNA kiMcit ukSitazikhaNDako dhanvinau tau ubhau pauradRSTikRtamArgatoraNau tam RSim anvagacchatAm / / vyAkhyA-pituH = dazarathasya nayanAbhyAM = netrAbhyAM jAtamiti, tena nayanajena vAriNA = azrujalena kiMcit = ISat ukSitaH siktaH zikhaNDaH = zikhA yayostau, tathoktau / "zikhA cUDA zikhaNDaH syAdi"tyamaraH, dhanvinau = dhanuSmantau tau = rAmalakSmaNau ubhau =dvau paurANAM = nAgarikANAM dRSTayaH = netrANi, pauradRSTayastAbhiH kRtAni mArgasya = pathaH toraNAni = zobhAdvArANi ( sampAdyAni nIlakamalAnItyarthaH) yayostau paurdRssttikRtmaargtornnau| tam = kauzikaSim anvagacchatAm = anvavrajatAm / sarvaiH AdareNa nirIkSyamANau kauzikamanujagmaturityarthaH / samAsaH--kiMcit ukSitaH zikhaNDaH yayostau kiMcidakSitazikhaNDako "atra samAsAntaH kapratyayaH" / paurANAM dRSTayastAbhiH kRtAni mArgasya toraNAni yayostau tathoktau / hindI-pitA ke netroM se gire jala ( A~sU ) se kucha bhIMgI zikhA vAle dhanuSadhArI ve donoM rAjakumAra vizvAmitra RSi ke pIche cale jA rahe the| usa samaya aisA laga rahA thA, mAno nAgarika janoM ke netra kamaloM kI bandanavAroM se mArga sajAye gaye ho| arthAt saba ke saba sAtha ekaTaka dekhane se aisA laga rahA thA mAno nIla kamaloM kA bandanavAra sajAyA gayA kAkA || lakSmaNAnucarameva rAghavaM netumaicchadRSirityasau nRpaH / AziSaM prayuyuje na vAhinIM sA hi rakSaNavidhau tayoH kSamA // 6 // RSilakSmaNAnucarameva lakSmaNamAtrAnucaraM taM rAghavaM netumaicchaditi hetorasau nRpa AziSa prayuyuje prayuktavAn / vAhinIM senAM na prayuyuje na preSitavAn / hi yasmAtsAzIreva tayoH kumArayo rakSaNavidhau kSamA zaktA // anvayaH-RSiH lakSmaNAnucaram eva rAvavaM netum aicchat , iti asau nRpaH AziSaM prayuyuje, vahinIM na prayuyuje, hi sA tayoH rakSaNavidhau kssmaa| ___ vyAkhyA-RSati =jAnAtIti RSiH = vizvAmitraH anucaratIti anucaraH, lakSmIrasyAstIti lakSmaNaH =saumitriH anucaraH =anugAmI yasya sa taM rAghavaM =rAmam eva kevalaM netuM =prAptum aicchat = icchitavAn iti = hetoH, asau nRpaH = rAjA dazarathaH AziSa = zubhAzaMsanaM prayuyuje = prayuktavAn / vAhAH =azvAH santi, asyAM sA vAhinI tAM vAhinIM = senAM na prayuyuje =na preSitavAn / rAmalakSmaNAbhyAmAzIrvacanamAtraM dattavAn rAjA senAntu na preSitavAn tadrakSaNAya, hi = yataH sA=AzIH tayoH =rAmalakSmaNayoH rakSaNasya = rakSAyAH vidhiH = vidhAnaM tasmin rakSaNavidhau, tayoH rakSAkaraNe, ityrthH| kSamA = yogyA =samarthA /
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH samAsaH-lakSmaNaH anucaro yasya sa taM lakSmaNAnucaram / rakSaNasya vidhistasmin rakSaNavidhau / hindI-maharSi vizvAmitra ne kevala rAma lakSmaNa ko hI le jAne kI icchA kI thI, ataH rAjA dazaratha ne AzIrvAda hI diyA ( rAma lakSmaNa ko ) senA "unake sAtha" nahIM bhejii| kyoMki rAjA kA AzIrvAda hI una donoM kI rakSA karane meM samartha thA // 6 // mAtRvargacaraNaspRzau munestau prapadya padavIM mahaujasaH / / rejaturgativazAtpravartinI bhAskarasya madhumAdhavAviva // 7 // mAtRvargasya caraNAnspRzata iti mAtRvargacaraNaspRzau / kRtamAtRvarganamaskArAvityarthaH / 'spRzo'nudake kvin' iti kvinpratyayaH / tau mahaujaso muneH padavIM prpdy| mahaujaso bhAskarasya gtivshaanmessaadiraashisNkraantynusaaraatprvrtinau| madhumAdhavAviva caitravaizAkhAviva rejtuH| 'phaNAM ca saptAnAm' iti vaiklpikaavetvaabhyaaslopau| 'syAccaitre caitriko madhuH' iti 'vaizAkhe mAdhavo rAdhaH' iti cAmaraH // anvayaH-mAtRvargacaraNaspRzau tau mahaujasaH muneH padavIM prapadya, mahaujasaH bhAskarasya gativazAt pravartinau madhumAdhavau iva rejatuH / ___vyAkhyA-mAtRNAM = jananInAM vargaH =samUhastasya caraNAH =pAdAH tAn spRzataH iti tau mAtRvargacaraNaspRzau = kRtajananIsamUhapraNAmau tau =rAmalakSmaNau mahat = prabhUtam oja: tejo yasya sa tasya mahaujasaH muneH = vizvAmitrasya padyate = gamyate anayA sA padavI tAM padavIM = mArga prapadya = gatvA prApyetyarthaH mahaujasaH = mahAprakAzasya bhAsaM = prabhAM karotIti bhAskarastasya bhAskarasya = sUryasya gatInAM = meSAdirAzisaMkrAntInAM vazaH = anusArastasmAt , pravartinau = gatau madhuH = caitraH ca mAdhavaH = vaizAkhaH, ceti tau madhumAdhavau, iva = yathA rejatuH = zuzubhAte, zobhAM prApaturityarthaH / madhuH = makarandaH= puSparaso'syAstIti maadhvH| "syAccaitre caitriko madhuriti, vaizAkhe mAdhavo rAdhaH" iti cAmaraH / samAsaH-mAtRNAM vargastasya caraNAstAn spRzataH, iti tau mAtRvargacaraNaspRzau / mahat ojo yasya sa tasya mahaujasaH / gateH vazastasmAt gativazAt / madhuzca mAdhavazcetimadhumAdhavau / hindI-tInoM mAtAoM ke caraNa chUkara ( caraNoM meM praNAma kara ke ) ve donoM rAma lakSmaNa, mahA tejasvI muni vizvAmitra ke rAste para jAkara ( unake pIche-pIche calate huve ) aise suzobhita ho rahe the, mAnoM mahAprakAza vAle sUrya kI gati ( meSa vRSa kI saMkrAnti ke anusAra ) ke kAraNa caitra tathA vaizAkha cala rahe hoM // 7 // vIcilolabhujayostayorgataM zaizavAccapalamapyazobhata / toyadAgama ivoddhayabhidyayornAmadheyasadRzaM viceSTitam // 8 // ___ vIcilolabhujayostaraGgacaJcalabAhvoH idaM vizeSaNaM nadopamAnasiddhayarthaM veditavyam / tayozcapalaM caJcalamapi gataM gatiH zaizavAddhetorazobhata / kimiva / toyadAgame varSAsamaye ujjhtyudkmityuddhyH|
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze bhinatti kUlamiti bhidyaH / 'bhidyoddhayau nade' iti kyabantau nipaatitau| uddhyabhidyayornadavizeSayo rnAmadheyasadRzaM nAmAnurUpaM viceSTitamiva / udakojjhanakUlabhedanarUpavyApAra iva / samayotpannaM cApalamapi zobhata iti bhaavH|| anvayaH-vIcilolabhujayoH tayoH, toyadAgame uddhayabhidyayoH nAmadheyasadRzaM viceSTitam itra capalam api gataM zaizavAt azobhata / vyAkhyA-vayati, Uyate vA viiciH| vIciH =taraMga iva lolAH = caMcalAH bhujAH = bAhavo yayostau, tayoH, vocilolabhujayoH taraMgavaccapalayorityarthaH / tayoH =rAmalakSmaNayoH capalaM = caJcalamapi gataM = gamanam 'bhaMgastaraMga UrmirvA striyAM vIciri'tyamaraH / zizorbhAvaH zaizavaM tasmAt zaizavAt = bAlyAt , toyadAnAM = meghAnAm AgamaH, tasmin toyadAgame = varSAkAle, ujjhati udakamiti uddhayaH / bhinatti vidArayati kUlamiti bhidyaH / uddhayazca bhidyazceti uddhayabhidyau = nadavizeSau, tayoH / nAmadheyasya = nAmnaH sadRzaM = tulyaM, uddhaya bhidyeti nAmno'nurUpamityarthaH / viceSTitaM = jalotsargarUpaM taTabhedanarUpaM ca, itra = yathA azobhata = zuzubhe, rarAja / bAlyakAlAnurUpaM kumArayoH cApalamapi zobhate, iti / __ samAsaH-vIcayaH iva lolAH bhujAH yayosto, tyoH| toyadAnAm , Agamastasmin toyadAgame / uddhayazca bhidyazcetyanayoH dvandvastayoH uddhybhidyyoH| nAmadheyena sadRzamiti tat nAmadheyasadRzam / hindI-laharoM ke samAna caJcala bhujAoM vAle una donoM rAjakumAroM kA phurtIlA capala ( culabulA ) gamana bacapana ke kAraNa aisA manohara laga rahA thA, mAno varSA Rtu ke Ane para ( varSA ke samaya ) uddhaya aura bhidya nAma ke do nada uchalate kUdate aura kinAroM ko tor3ate huve jA rahe hoM / arthAt samaya tathA avasthA ke anusAra capalatA evaM uchala kUda bho sundara lagate haiM // 8 // tau balAtibalayoH prabhAvato vidyayoH pathi munipradiSTayoH / mamlaturna maNikuTTimocitau mAtRpArzvaparivartinAviva // 9 // maNikuTTimocitau maNibaddhabhUmisaMcArocitau tau munipradiSTayoH kauzikenopadiSTayorbalAtibalayorvidyayorbalAtibalAkhyayormantrayoH prabhAvataH sAmarthyAnmAtRpArzvaparivartinau mAtRsamIpavartinAviva pathi na mamlatuH / na mlAnAvityarthaH / atra rAmAyaNazlokaH-'kSutpipAse na te rAma bhaviSyete narottama / balAmatibalAM caiva paThataH pathi rAghava' // anvayaH-maNikuTTimocitau tau munipradiSTayoH balAtibalayoH vidyayoH prabhAvataH mAtRpArzvaparivartinau iva pathi na mamlatuH / ___ vyAkhyA-kuTTanaM kuTTaH / kuTTena nirvRttaM kuTTimam / "kuTTimo'strI nibaddhA bhUH" iti koSaH / maNInAM =ratnAnAM kuTTimAH = nibaddhabhUmayastatra ucitau = abhyastau, iti maNikuTTimocitau, ratnajaDitabhUmipradeze saMcarituM yogyau, ityarthaH tau =rAmalakSmaNau muninA = kauzikena pradiSTe = upadiSTe tayoH / vizvAmitradattayorityarthaH / balA = etannAmakamantraH, atibalA = zakti
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH zAlinI vidyA maMtro vaa| balA ca atibalA ceti balAtibale, tayoH, balAtibalayoH vidyayoH = maMtrayoH, kSutpipAdivinAzakamaMtrayorityarthaH prabhAvataH =sAmarthyAt , mAtRNAM pArthe = samIpe parivartinau = saJcaraNazIlau, iva = yathA pathi = mAgeM na parimamlatuH =na parijaglatuH, kSutpipAsAdinA na mlAnau, ityrthH| samAsa.-maNonAM kuTTimAstatra ucitau tau| muninA pradiSTe, munipradiSTe, tayoH / balA ca atibalA ca te balAtibale, tyoH| mAtRNAM pAvaM mAtRpArzva, tatra pravatete, tacchIlo, tau maatRpaarshvprvrtinau| hindI-maNiyoM se jar3e huve pharza para calane ke abhyAsI rAma lakSmaNa, vizvAmitra muni kI sikhAI huI balA aura atibalA nAmaka vidyA ( maMtra ) ke prabhAva se ( jaMgala ke rAste meM ) murajhAe nhiiN| "ve aise prasanna the" mAnoM apanI mAtAoM ke AsapAsa apane bhavana meM dhUma rahe ho| donoM rAjakumAra kabhI ghara se bAhara nahIM nikale the, isaliye mArga meM hI muni ne valA aura atibalA kA upadeza kara diyA thaa| isake prabhAva se bhUkha, pyAsa, thakAvaTa kucha bhI nahIM hotI hai // 9 // pUrvavRttakathitaiH purAvidaH sAnujaH pitRsakhasya rAghavaH / uhyamAna iva vAhanocitaH pAdacAramapi na vyabhAvayat // 10 // vAhanocitaH sAnujo rAghavaH / purAvidaH pUrvavRttAbhijJasya pitRsakhasya muneH pUrvavRttakathitaiH purAvRttakathAbhiruhyamAna iva vAhanena prApyamANa iva / vaherdhAtoH karmaNi zAnac / 'uhyamAnaH' ityatra dIrghAdirapapAThaH / dIrghaprAptyabhAvAt / pAdacAramapi na vyabhAvayanna jJAtavAn // anvayaH-vAhanocitaH sAnujaH rAbavaH, purAvidaH pitRsakhasya "muneH" pUrvavRttakathitaiH uhyamAnaH iva pAdacAram api na vyabhAvayat / ___ vyAkhyA vAhayantIti vAhanAni / vAhanaiH = hastituraMgamAdibhiH ucitaH = abhyastaH, saMcaritumiti yAvat, sa vAhanocitaH, anujena saha sAnujaH = lakSmaNasahitaH, rAghavaH =rAmacandraH purA = pUrvakAlInaM vetti = jAnAtIti purAvid , tasya purAvidaH = purANetihAsazasya pituH = janakasya dazarathasyetyarthaH sakhA = suhRt , tasya pitRsakhasya muneH pUrva = purA vRttAni =jAtAni teSAM kathitAni = kathAH taiH pUrvavRttakathitaiH prAcInakathAkathanenetyarthaH / uhyata iti uhyamAnaH = prApyamANaH iva = yathA, pAdAbhyAM = caraNAbhyAM cAraH = gamanaM taM pAdacAramapi na vyabhAvayat = na jJAtavAn / tena purANetihAsAkhyAyikAdizravaNakautUhalena pAdAbhyAM gamanamapi na jJAtamityarthaH / samAsaH-vAhanaiH 'saMcaritum' ucitaH, vAhanocitaH / anujena sahitaH sAnujaH / purA vettIti purAvit tasya puraavidH| pituH sakhA, tasya pitRsakhasya / pUrva vRttAni teSAM kathitAni taiH pUrvavRttakathitaiH / pAdAbhyAM cArastaM pAdacAram / hindI--"divya" rathoM para calanevAle rAma lakSmaNa, purAnI kathAoM ke jJAtA ( jAnakAra ) apane pitA ke mitra vizvAmitra kI prAcIna itihAsa kI kathAoM se le jAe jAte huve se, paidala calanA bhI nahIM jAna pAe / arthAt muni ke mukha se sundara manohara kathA mugdha hokara sunate huve cala rahe the| ataH unheM paidala calanA bilakula bhI na khaTaka rahA thA // 10 //
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze tau sarAMsi rasavadbhirambumiH kUjitaiH zrutisukhaiH patattriNaH / vAyavaH surabhipuSpareNubhizchAyayA ca jaladAH siSevire // 11 // tau rAghavau karmabhUtau sarAMsi kartaNi rasavadbhirmadhurairambubhiH sissevire| patattriNaH pakSiNaH / mukhyantIti sukhaani| pacAdyac / zrutInAM sukhaani| taiH kuujitaiH| vAyavaH surabhipuSpareNubhiH / jaladAzchAyayA ca siSevire iti sarvatra sNbdhyte|| anvayaH-tau sarAMsi rasavadbhiH ambubhiH, patatriNaH zrutisukhaiH kUjitaiH, vAyavaH surabhipuSpareNubhiH, jaladAH chAyayA ca sissevire| ___ vyAkhyA-tau =rAmalakSmaNau "karmabhUtau" sriyante, iti sarAMsi = taDAgAH "idaM kartRpadam", rasaH =khAdaH asti yeSu tAni rasavanti, taiH rasavadbhiH madhuraiH ambubhiH = jalaH sissevire| patatrANi = patrANi santi yeSAnte patattriNaH = pakSiNaH zrutInAM = karNAnAM sukhAni = sukhkarANi taiH, kUjitaiH = avyaktadhvanibhiH sissevire| vAyavaH = marutaH surabhINi = sugandhIni yAni puSpANi = vusumAni teSAM reNavaH = pararAgAH taiH| 'surbhirghaanntrpnnH| iSTagandhaH sugandhiH rayAdi'tyamaraH / 'reNaIyoH rUi.yAM dhUliH parAgaH sumanorajaH' itymrH| jalAni dadatIti jaladAH =meghAzca chAyayA = anAtapena siSevire = sevitvntH| mArge gacchatoH rAmalakSmaNayoH sarobhiH, pakSibhiH, pavanaiH, medhaizca sevA vRtA iti bhaavH| samAsa:-zrutInAM sukhAni zrutisukhAni taiH zrutisukhaiH / surabhINi yAni puSpANi teSAM reNavastaiH surabhipuSpareNubhiH / hindI-sarovaroM ne madhura svAda vAlA jala pilAkara aura pakSiyoM ne kAnoM ko sukhakara kalarava se ( madhura aspaSTa dhvani se ) tathA vAyu ne sugandhita parAga se, aura bAdaloM ne zItala chAyA se "mArga meM" una donoM rAjakumAroM kI sevA kI // 11 // nAmbhasAM kamalazobhinAM tathA zAkhinAM ca na parizramacchidAm / darzanena laghunA yathA tayoH prItimApurubhayostapasvinaH // 12 // ___ tapa eSAmaratIti tapasvinaH / 'tapaHsahasrAbhyAM vinInI' iti vinipratyayaH / laghuneSTena / 'triviSTe'tpe laghuH' ityamaraH / tayorubhayoH krmbhuutyoH| darzanena yathA prItimApuH tathA kamalazobhinAmambhasAM darzanena nApuH / parizramacchidAM zAkhinAM darzanena ca nApuH // anvayaH-tapasvinaH lahunA tayoH darzanena yathA prItim ApuH tathA kamalazobhinAm ambhasAM, parizramacchidAM zAkhinAM ca, darzanena prIti na aapuH|| vyAkhyA-tapaH arita yeSAM te tapasvinaH =tApasAH "tapasvI tApasaH pArikAMkSI" itymrH| laghunA = iSTena "triviSTe'lpe laghuH" itymrH| tayoH = ubhayoH = dvayoH ( rAmalakSmaNayoH ) darzanena = avalokanena yathA =yAdRzIM prItiM = prasannatAM santoSamityarthaH ApuH = prAptavantaH / tathA = tAdRzIM kaM = jalaM, alanti = bhUSayantIti, taiH / kamaleH = pauH vA zobhante = zAlante, iti kamalazobhina steSAM kamalazobhinAm , "tathA" ambhasA = jalAnAM, sarovarANAmiti yAvat / darzanena, "tathA" parizramaM = khedaM chindanti = dUrIkurvantIti parizramacchidasteSAM
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH parizramacchidAm zAkhAH = latAH santi, eSonte zAkhinasteSAM zAkhinAM = vRkSANAM ca darzanena proti na ApuH, "same zAkhAlate' ityamaraH / samAsaH-kamalaiH zobhinasteSAM kamalazobhinAm / parizramasya chidasteSAM parizramacchidAm / hindI-kamaloM se suzobhita jalabhare sarovaroM ke, tathA thakAvaTa ko haranevAle harebhare vRkSoM ke dekhane se 'bhI' tapasvijanoM ne vaisI prasannatA nahIM prApta kI thI, jaisI ki una donoM rAma lakSmaNa ke darzana se prasannatA tathA santuSTi prApta kI thI // 12 // sthANudagdhavapuSastapovanaM prApya dAzarathirAttakArmukaH / vigraheNa madanasya cAruNA so'bhavatpratinidhirna karmaNA // 13 // sa aattkaarmukH| dazarathasyApatyaM pumAndAzarathI rAmaH / 'ata iJ' itI pratyayaH / sthaannuhrH| 'sthANuH kIle hare sthire' iti vizvaH / tena dagdhavapupo madanasya tapovanaM prApya cAruNA vigraheNa kAyena / 'vigrahaH samare kAye' iti vishvH| pratinidhiH pratikRtiH sadRzo'bhavatkarmaNA na punaH dehena madanasundara iti bhAvaH / / anvayaH-saH AttakArmukaH dAzarathiH sthANudagdhavapuSaH madanasya tapovanaM prApya, cAruNA vigraheNa pratinidhiH abhavat karmaNA na abhavat / vyAkhyA-AttaM = gRhItaM kArmukaM = dhanuryena saH, AttakArmukaH saH= pUrvoktaH dazarathasyApatyaM pumAn dAzarathiH =rAmaH / tiSThatIti sthaannuH| sthANunA = zivena dagdhaM = bhasmIkRtaM vapuH = zarIraM yasya sa tasya yathoktasya "sthANuH kIle hare pumAn / astrI dhruve" iti vizvakoSaH / madanasya = kandarpasya tapasaH vanaM tapovanaM prApya = gatvA carati citte tat cAru / tena cAruNA = sundareNa vigraheNa = zarIreNa pratinidhIyate =sadRzIkriyate, pratinidhiH = pratikRtiH abhavat =jAtaH kintu karmaNA = kAryeNa na sdRshH| zarIreNaiva mdnsundrH| na tu tatkAyekArIti bhaavH| samAsaH-sthANunA dagdhaM vapuryasya sa tasya sthANudagdhavapuSaH / tapasaH vanamiti tat tapovanam / AttaM kArmukaM yena sH| hindI-dhanuSa ko liye huve dazaratha ke putra rAma tapovana meM pahu~cakara usa kAmadeva ke sundara zarIra se to pratinidhi = sadRza ho gaye, kintu usake kArya ke pratinidhi nahIM huve / jisake zarIra ko bhagavAn ziva ne jalA diyA ( bhasma kara diyA ) thaa| arthAt cApadhArI zrIrAma saundarya meM to, kAmadeva dIkha rahe the kintu madana ke kArya se nahIM // 13 // tau suketusutayA khilIkRte kauzikAdviditazApayA pathi / ninyatuH sthalanivezitATanI lIlayaiva dhanuSI adhijyatAm // 14 // atra rAmAyaNavacanam -'agastyaH paramakruddhastADakAmabhizaptavAn / puruSAdI mahAyakSI vikRtA vikRtAnanA / idaM rUpamapohAya dAruNaM rUpamastu te // ' iti / tadetadAha --viditshaapyeti| kau
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze zikAdAkhyAtuH / 'AkhyAtopayoge' itypaadaanaatpnycmii| viditazApayA suketusutayA tADakayA khilIkRte pathi / 'khilamaprahataM sthAnam' iti halAyudhaH / tau raamlkssmnnau| sthale nivezite aTanI dhanuHkoTI yAbhyAM tau tathoktau / 'koTirasyATanI' ityamaraH / lIlayaiva dhnussii| adhikRte jye mauvyau~ yayoste adhijye / 'jyA mau-mAtRbhUmiSu' iti vizvaH / tayorbhAvastattAmadhijyatAM ninyaturnItavantau / nayatirdvikarmakaH // anvayaH--kauzikAt viditazApayA suketusutayA khilIkRte pathi tau sthalanivezitATanI lIlayA eva dhanuSI adhijyatAM ninytuH| vyAkhyA--kuzikasyApatyaM pumAn kauzikaH kauzikAt = vizvAmitrAt , ( paramakruddhana agastyamuninA, tvaM puruSAdI ghorarUpA vikRtaannaa| vikRtA satI dAruNaM rUpaM dAruNaM karma cAsthAyAtra vane vicara, iti tADakA abhizaptA ) iti AkhyAturityarthaH viditaH = jJAtaH zApaH= AkrozaH yasyAH sA tyaa| suketoH sutA= putrI tayA suketusutayA =tADakayA, na khilaH akhilaH / akhilaH khilaH saMpadyamAnaH kRtaH khilIkRtastasmin khilIkRte = avaruddha janasaMcArazUnye kRte ityarthaH, pathi = mAgeM tau rAmalakSmaNau sthale =bhUmau nivezite = sthApite aTanI =dhanu:koTI yAbhyAM tau sthalanivezitATanI rAmalakSmaNayoH vizeSaNamidam / "koTirasyATanI" ityamaraH / lIlayaiva = anAyAsenaiva dhanuSI = cApe adhikRte = Aropite jye = "mauvyauM dhanurguNau", ityarthaH yayoste adhijye, adhijyayorbhAvaH adhijytaa| tAm adhijyatAM "maurvo jyA ziJjinI guNaH" itymrH| ninyatuH = nItavantau / samAsaH-viditaH zApo yasyAH sA, tayA viditazApayA / suketoH sutA tayA, suketusutayA / sthale nivezite aTanI yAbhyAM tau sthlniveshitaattnii| hindI-vizvAmitrajI se jAna liyA zApa jisakA, aisI suketu kI kanyA tAr3akA se ujAr3e tathA roke ( avaruddha ) huve, mArga meM jamIna meM dhanuSa ke mur3e ziroM ko rakhakara una donoM rAjakumAroM ne anAyAsa hI dhanuSa kI pratyaJcA ( DorI ) ko car3hA liyA thaa| vizeSa-agastyamuni ne suketu kI kanyA ko zApa de diyA thA ki tuma apane isa sundara rUpako tyAga kara vikRta mukhavAlI tathA manuSyoM ko khAnevAlI ghorarUpA rAkSasI ho jAo / isa zApa ko muni vizvAmitra ne mArga meM hI calate-calate zrIrAmalakSmaNa ko batA diyA thA / isaliye usake sthAna para pahu~cate hI unhoMne eka hI hAtha se dhanuSa ke kinAre ko jamIna meM Teka kara pratyaJcA DorI ko car3hA liyA thA, aura isase bar3e jora kI TaMkAra huii| ise sunakara tAr3akA daur3a kara A gaI thI // 14 // jyAninAdamatha gRhNatI tayoH prAdurAsa bahulakSapAchaviH / tADakA calakapAlakuNDalA kAlikeva nibiDA balAkinI // 15 // atha tayoAninAdaM gRhNatI jaantii| zRNvatItyarthaH / bahulakSapAchaviH kRSNapakSarAtrivarNA / 'bahulaH kRSNapakSe ca' iti vizvaH / cale kapAle eva kuNDale yasyAH sA tathoktA tADakA / nibiDA sAndrA balAkinI blaakaavtii| 'vrIhyAdibhyazca' itiiniH| kAlikeva dhanAvalIva / 'kAlikA yoginIbhede kASNye gauryAM ghanAvalau' iti vizvaH / prAdurAsa prAdurbabhUva //
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH anvayaH-atha tayoH jyAninAdaM gRhNatI bahulakSapAchaviH calakapAlakuNDalA tADakA nibiDA balAkinI kAlikA iva prAdurasi / ___ vyAkhyA-atha = anantaram tayoH = kumArayoH jyAyAH = dhanuguNasya ninAdaH = dhvanistaM gRhNatI = jAnatI zRNvatI bahulasya = kRSNapakSasya kSapA=rAtriH tasyAH chaviH = kAntiriva chaviH yasyA sA bahulakSapAchaviH / bahUn lAtIti "bahulaH kRSNapakSe ce"ti koSaH / kaM pAlayatIti kapAlaH = zirosthikhaNDaH / kuNDaM = kuNDAkAraM lAtIti kuNDalam / cale = caJcale kapAle = kapare eva kuNDale = karNabhUSaNe yasyAH sA calakapAlakuNDalA / "syAt karparaH kapAlo'strI" "kuNDalaM karNaveSTanam" iti cAmaraH / tADakA = etannAmarAkSasI nibiDA = sAndrA ghanA, ityarthaH balAkA = bakapaMktiH astyasyAH sA balAkinI = balAkAvatI, kAlo varNo'styasyAH sA kAlikA = meghAvaliH iva = yathA prAdurAsa = prAdurbabhUva / "meghajAle ca kAlikA" itymrH| samAsaH-jyAyAH ninAdastam / bahulasya kSapA, tasyAH chaviriva chaviH yasyAH sA / cale kapAle, eva kuNDale yasyAH sA / hindI-isake pazcAt dhanuSa kI DorI kI TaMkara ko sunate hI, kRSNa pakSa kI ( amAvasyA ) rAtri ke samAna ghora kAlI, aura hilate huve naramuNDa ke kuNDala "kAnoM meM" pahane huI, tAr3akA rAmalakSmaNa ke sAmane aisI pragaTa huI mAnoM baguloM, sArasoM kI paMktivAlI ghanaghora kAlI ghaTA ( mevapaMkti ) ho // 15 // tIvravegadhutamArgavRkSayA pretacIvaravasA svnogryaa| abhyabhAvi bharatAgrajastayA vAtyayeva pitRkAnanotthayA // 16 // tIvravegena dhutAH kampitA mArgavRkSA yayA tathoktayA / pretacIvarANi vasta iti pretacIvaravAH / tayA pretacIvaravasA / vasaterAcchAdanArthAtkvip / svanena siMhanAdenograyA tayA taaddkyaa| pitRkAnane zmazAna utthotpannA / 'AtazcopasageM' ityutpUrvAttiSThateH kartari ktapratyayaH / tayA vAtyayeva vAtasamUheneva / 'pAzAdibhyo yaH' iti yaH / bharatAgrajo raamo'bhybhaavybhibhuutH| karmaNi luG / tIvravegetyAdivizeSaNAni vAtyAyAmapi yojyAni / / anvayaH-tIvravegadhutamArgavRkSayA pretacIvaravasA svanograyA tayA pitRkAnanotthayA vAtyayA iva bharatAgrajaH abhybhaavi| vyAkhyA-tIvraH = atizayaH yaH vegaH = javaH, tena dhutAH = kampitAH mArgasya = adhvanaH vRkSAH = pAdapAH yayA sA tayA, tathoktayA, ''vegaH pravAhajavayorapi" ityamaraH / pretAnAM = mRtAnAM cIvarANi = jIrNazIrNavastrANi vaste = AcchAdayati, ( paridadhAti ) iti pretacIvaravAH, tayA pretacIvaravasA, svanena = siMhanAdena ugrA = utkaTA=raudrA, iti yAvat tayA svanenograyA, tayA = tADakayA, pitRNAM kAnanaM = vanamiti pitRkAnanaM = zmazAnaM, zavadAhasthAnamityarthaH, tasmin utthA = utpannA, tayA pitRkAnanotthayA, vAtAnAM = vAyUnAM samUhaH vAtyA tayA vAtyayA iva = yathA bharatasya agre pUrva jAtaH = utpannaH, bharatAgrajaH =rAmaH abhyabhAvi =
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ - raghuvaMze abhibhuutH| atra vAtyApi tIvravegadhutamArgavRkSA, pretacIvaravAH, svanogrA bhavatIti bodhyam / zabdArthastu pakSadvaye'pi samAna eveti // samAsaH-tIvrazcAsau vegastena dhutAH mArgasya vRkSA yayA sA, tayA, tiivrvegdhutmaargvRkssyaa| pretAnAM cIvarANi vaste yA pretacIvaravAH, tayA pretciivrvsaa| svanena ugrA, tyaa| bharatasya agrajaH, bharatAgrajaH / pitRNAM kAnanaM tatra utthitayA pitRkaannotthyaa| hindI-prabala vega se mArga ke vRkSoM ko kaMpAtI huI, murdo ke phaTe purAne kaphana ko pahane huI, "aura apanI" dhora siMhagarjanA karatI huI tAr3akA rAkSasI ne, zmazAna se uThe vavaNDara ke samAna bharatajI ke bar3e bhAI rAma ko abhibhUta kara diyaa| arthAt murdo ke araNya ( zmazAna ) se uThI A~dhI ke bhayaMkara rUpa vAlI tAr3akA ne zrIrAma ko Akara ghera ( liyA ) // 16 // udyataikabhujayaSTimAyatI zroNilambipuruSAntramekhalAm / tAM vilokya banitAvadhe ghRNAM patriNA saha mumoca rAghavaH // 17 // udyatonnamitaiko bhuja eva yaSTiryasyAstAm / AyatImAyAntIm / iNo dhAtoH zatari 'ugitazca' iti GIp / zroNilambinI puruSANAmantrANyeva mekhalA yasyAratAm / iti vizeSaNadvayenApyAtatAyitvaM sUcitam / ata eva tAM vilokya rAghavo vanitAvadhe strIvanimitte ghRNAM jugupsAM karuNAM vA / 'jugupsAkaraNe ghRNe' itymrH| patriNeSuNA saha / 'patrI ropa iSayoH' itymrH| mumoca muktavAn / AtatAyivadhe manu:-'AtatAyinamAyAntaM hanyAdevAvicArayan / jivAMsantaM jighAMsoyAnna tena brahmahA bhavet / / nAtatAyivadhe doSo hanturbhavati kazcana // ' iti / / anvayaH-udyataikabhujayaSTim AyatI zroNilambipuruSAntramekhalAm tA vilokya rAghavaH vanitAvadhe ghRNAM patriNA saha mumoca / ___ vyAkhyA-udyatA = unnamitA, Urca kRtA, ekaH bhujaH = bAhuH eva yaSTiH yaSTikA = laguDaH yasyAH sA tAm , udyataikabhujayaSTim / AyatIm = AgacchantIm / puSANAM =manuSyANAm antrANi = purAtanti, iti puruSAntrANi / "antraM purItat" ityamaraH / zroNau = kaTyAM lambate, iti zroNilambinI / zroNilambinI = kaTipradezAvAsanI puruSAntrANi eva mekhalA = razanA yasyAH sA tAM zroNilambipuruSAntramekhalAm / "mekhalA kAJcI saptakI razanA" itymrH| etena vizeSaNadvayena tAr3akAyAH AtatAyitvaM prakaTitam / ata eva tAM = tADakAM vilokya = dRSTvA rAghavaH rAmacandraH vanitAyAH = striyaH vadhaH =mAraNaM, tasmin vanitAvadhe ghRNAM jugupsAM = dayAM vA patramasyAstIti patrI tena patriNA = bANena saha mumoca = ttyaaj| "jugupsA karuNe ghRNe", "pattriNau zarapakSiNI" iti caamrH| tADakAyAH strItve'pi AtatAyitvena tasyAH vadhe na doSaH, "nAtatAyivadhe doSo hanturbhavati kazcana" manuvacanAditi bhAvaH // __ samAsaH-udyatA ekaH bhujaH eva yaSTiH yasyAH sA tAm udyataikabhujayaSTim / zroNau lambinI puruSANAm aMtrANi eva mekhalA yasyAH sA tAM zroNilambipuruSAntramekhalAm / vanitAyAH vadhaH, tasmin vanitAvadhe /
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH hindI-apanI eka bA~harUpI lAThI ko Upara uThAe huI aura kamara meM manuSyoM kI aMtar3iyoM ( A~toM) kI tagar3I laTakAe huI, "tathA apanI ora" AtI huI tAr3akA ko dekha kara rAmane, strI ke mArane meM ghRNA va dayA ko bANa ke sAtha hI chor3a diyaa| arthAt ghRNA va dayA ko tyAgakara eka bANa tAr3akA ke Upara chor3a diyaa| vizeSa-strI ko mAranA dharmazAstra ke viruddha hai| tathA manuSya strI ko mArane meM ghRNA strI ke prati dayA bhAva rakhatA hai phira bhI zrIrAma ne tAr3akA ko mAra diyA, ghRNA dayA nahIM kI, kyoMki tAr3akA AtatAyI thI, aura AtatAyI ko mAranA zAstra saMmata hai| manu kA vacana hai ki AtatAyI ko sAmane Ate hI mAra DAlanA cAhiye, isameM koI doSa nahIM hai| ataH rAmane bhI ghRNA va dayA chor3a kara tAr3akA ko mArA thA / 'AtatAyinamAyAntaM hanyAdevAvicArayan' iti smRtiH / / 17 // yaccakAra vivaraM zilAghane tADakorasi sa rAmasAyakaH / apraviSTaviSayasya rakSasAM dvAratAmagamadantakasya tat // 18 // sa rAmasAyakaH zilAvadghane sAndre tADakorasi yadvivaraM randhaM cakAra tadvivaraM rakSasAmapraviSTaviSayasya / apraviSTarakSodezasyetyarthaH / sApekSatve'pi gmktvaatsmaasH| 'viSayaH syAdindriyArthe deze janapade'pi ca' iti vishvH| antakasya yamasya dvAratAmagamat / iyaM prathamA rakSomRtiriti bhAvaH / / anvayaH-saH rAmasAyakaH zilAghane tADakorasi yat vivaraM cakAra, tat rakSasAm apraviSTaviSayasya antakasya dvAratAm agamat / vyAkhyA-saH = pUrvoktaH syati = antaM karotIti sAyakaH / rAmasya sAyakaH =zaraH, iti rAmasAyakaH "zare khaDge ca sAyakaH" itymrH| zilAvat = pASANavat ghanaM sAndraM, dRDhamiti yAvat , iti zilAghanaM tasmin zilAvane / "ghanaH sAndra dRDhe" iti haimaH / tADakAyA uraH = vakSasthalaM, tasmin tADakorasi yat vivaraM = chidraM bilamityarthaH cakAra = kRtavAn / tad = vivaraM rakSantyebhyo rakSAMsi teSAM rakSasAM =rAkSasAnAm na praviSTaH viSayaH=dezaH yena so'praviSTaviSayastasya apraviSTaviSayasya, rAkSasadeze'praviSTasyetyarthaH, antaM karoti, antayatIti antakastasya antakasya = yamarAjasya dvArasya bhAvaH dvAratA tAM dvAratAM = pratihAratAm agamat = avrajat / idaM prathamaM rAkSasamaraNamiti bhAvaH / samAsaH-rAmasya sAyakaH, rAmasAyakaH / zi lAvat ghanamiti zilAghanaM tasmin shilaadhne| tADakAyAH uraH, tasmin tADakorasi / na praviSTaH apraviSTaH, apraviSTaH viSayo yena sa tasya apraviSTaviSayasya, atra sApekSatve'pi gamakatvAt smaasH|| hindI rAma ke usa bANa ne patthara kI caTTAna ke sadRza kaThora tAr3akA kI chAtI meM jo bila ( cheda ) kiyA, vahI cheda, rAkSasoM ke deza meM praveza na pAne vAle yamarAja ke liye dvAra bana gyaa| arthAt abhI taka yamarAja rAkSasoM ko nahIM mAra sakate the, aba rAmacandrajI ne mArga khola diyaa| aura yaha prathama rAkSasa mRtyu hai // 18 //
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze bANaminahRdayA nipetuSI sA svakAnanabhuvaM na kevalAm / viSTapatrayaparAjayasthirAM rAvaNazriyamapi vyakampayat // 19 // bANabhinnahRdayA nipetuSI nipatitA stii| 'kvasuzca' iti kvsuprtyyH| 'ugitazca' iti GIS / sA kevalAmekAm / 'nirNAte kevalamiti triliGgaM tvekakRtranayoH' ityamaraH / svakAnanabhuvaM na vyakampayat / kiMtu viSTapatrayasya lokatrayasya parAjayena sthirAM rAvaNazriyamapi vyakampayat / tADakAvadhazravaNena rAvaNasyApi bhayamutpannamiti bhAvaH // anvayaH-bANabhinnahRdayA nipetuSI satI sA, kevalAM svakAnanabhuvaM na vyakampayat / "kintu" viSTapatrayaparAjayasthirAM rAvaNazriyam api vyakampayat / vyAkhyA-bANena = zareNa bhinnaM = vidIrNa hRdayaM = vakSasthalaM yasyAH sA baannbhinnhRdyaa| nipetuSI = nipatitA satI, mRtvA nipatantI satItyarthaH / sA=tADakA kevalAm = ekAm / kAnayati =dIpayati smarAdi tat kAnanam / svasya = tADakAyAH kAnanaM = vanaM tasya bhUH =bhUmistAM svakAnanabhuvaM na vyakampayat =na kampayAmAsa, cAlayAmAsetyatyarthaH / kintu vizantyasmin sukRtinaH, tat viSTapaM / viSTapAnAM = lokAnAM trayamiti viSTapatrayaM, tasya parAjayaH = parAbhavaH, raNe bhaMga ityarthaH tena sthirA = dRDhA tAM viSTapatrayaparAjayasthirAm / "loko viSTapaM bhuvanaM jagat" "raNe bhaMgaH parAjayaH" iti cAmaraH / rAvaNasya = dazAnanasya zrIH rAjyalakSmIstAM rAvaNazriyamapi vyakampayat = kampitavatI / tADakAvadhaM zrutvA rAvaNo'pi bhayAkrAnto babhUveti bhAvaH / samAsaH-bANena bhinnaM hRdayaM yasyAH sA baannbhinnhRdyaa| svasya kAnanaM tasya bhUstAM svakAnanabhuvam / viSTapAnAM trayaM viSTapatrayaM, tasya parAjayastena sthirA, tAM viSTapatrayaparAjayasthirAm / rAvaNasya zrIstAM rAvaNazriyam / / hindI-"rAma ke" bANa se Tukar3e-Tukar3e huve hRdaya (chAtI) vAlI, "ataeva" giratI huI tAr3akA ne, apane jaMgala ( tAr3akAvana ) kI jamIna ko hI nahIM hilA diyA thA, apitu tInoM lokoM ko jItane se jamI huI ( aTala huI ) rAvaNa kI rAjyalakSmI ko bhI hilA diyaa| arthAt tAr3akA ke marane se rAvaNa bhI bhayabhIta ho uThA thA // 19 // atra tADakAyA abhisArikAyAH samAdhirabhidhIyate rAmamanmathazareNa tADitA duHsahena hRdaye nizAcarI / gandhavadrudhiracandanokSitA jIvitezavasatiM jagAma sA // 20 // sA nizAsu caratIti nizAcarI rAkSasI / abhisArikA ca / duHsahena soDhumazakyena rAma eva mnmthH| anyatra rAmo'bhirAmo mnmthH| tasya zareNa hRdaya urasi manasi ca / 'hRdayaM manaurasoH' iti vizvaH / tADitA viddhAGgI gandhavadurgandhi yadrudhiramasRktadeva candanaM tenokSitA liptaa| aparatra gandhavatI sugandhinI ye rudhiracandane kuGkumacandane tAbhyAmukSitA / 'rudhiraM kuGkumAsRjoH' ityubhayatrApi vizvaH / jIvitezasyAntakasya prANezvarasya ca vasatiM jagAma / /
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15 ekAdazaH sargaH anvayaH-sA nizAcarI duHsahena rAmamanmathazareNa hRdaye tADitA, gandhavadrudhiracandanokSitA jIvitezavasatiM jagAma / vyAkhyA-sA nitarAM zyanti = tanU kurvanti vyApArAn , iti nizAH / nizAsu = rAtriSu carati, iti nizAcarI = rAkSasI tADakA, abhisArikA ca, abhisArikApi rAtrau abhisArAya gacchatIti prasiddhameva / duHkhena sahyate, iti duHsahastena duHsahena = soDhumazakyena rAmaH eva manmathaH = kAmaH, saundyennetyrthH| rAmamanmathasya zaraH = bANastena / anyatra rAmaH = abhirAmaH yo manmathastasya zareNa = kusumabANena, hRdaye, vakSasthale, anyatra manasi ca tADitA = viddhA / gandho'syAstIti gandhavat = durgandhi yat rudhiraM = raktam , eva candanaM =raktacandanaM tena ukSitA = liptA / abhisArikApakSe tu-rudhiraM = kuMkumaM ca candanaM ceti rudhiracandane / gandhavatI =sugandhinI ca te rudhiracandane iti, "rudhiro'GgArake puMsi klIbaM tu kuMkumAsRjoH" iti medinI / jIvitAnAM jovanAnAm IzaH = svAmI tasya = yamasya vasatiH = sthAnaM tAM jIvitezavasatiM = yamalokam / abhisArikApakSe-jIvitezasya = prANezvarasya vasati = gRhaM jagAma = gatA, tADakA mRtvA yamalokaM gtaa| nAyikA ca prANezvarasamIpaM praaptetyrthH| samAsaH-rAma eva manmathaH rAmamanmathastasya zarastena rAmamanmathazareNa / rAmazcAsau manmathastasya zarasteneti dvitiiypksse| gandhavat yat rudhiraM, gandhavadrudhiraM, tadeva candanaM tena ukSitA iti gndhvdrudhircndnokssitaa| pakSe-rudhiraJca candanaM ceti rudhiracandane / gandhavatI ye rudhiracandane, gandhavadrudhiracandane, tAbhyAmukSitA, tthoktaa| jIvitezasya vasatistAM jIvitezavasatim / hindI-asahya kaThora rAma ke bANa se chAtI meM bindhane se marI huI rAkSasI, durgandha bhare khUna se sanI ( bhIMgI ) huI isa prakAra yamaloka ko calI gaI, jaise abhirAma kAma ke puSpabANa se ghAyala huI abhisArikA apane prANapriya prANezvara ke pAsa jA rahI ho // 20 // nairRtaghnamatha mantravanmuneH prApadastramavadAnatoSitAt / jyotirindhananipAti bhAskarAtsUryakAnta iva tADakAntakaH // 21 // ___ athAnantaraM tADakAntako raamH| avadAnaM praakrmH| 'parAkramo'vadAnaM syAt' iti bhaaguriH| tena toSitAnmuneH nairRtAnrAkSasAnhantIti nairRtaghnam / 'amanuSyakartRke ca' iti Thak / mantravanmatrayuktamastram / sUryakAnto maNivizeSo bhAskarAdindhanAni nipAtayatItIndhananipAti kASThadAhakaM jyotiriva / prApatprAptavAn // anvayaH-atha tADakAntakaH avadAnatoSitAt muneH nairRtaghnaM maMtravat astram sUryakAntaH bhAskarAt indhananipAti jyotiH iva prApat / vyAkhyA-atha = tADakAvadhAnantaram tADakAyAH antakaH = vinAzakaH iti tADakAntakaH = rAmaH avadAnena = parAkrameNa, prazastakarmaNA =toSitastasmAt avadAnatoSitAt = prazastaparAkramasaMtuSTAt / muneH = vizvAmitrAt nirgatA RteH = zubhAt , nirRtiH / nirRteH
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze apatyAni naitAstAn = rAkSasAn hantIti, tat nairRtaghnam = rAkSasAnAM vinAzakamityarthaH / maMtravat = samaMtrakam astram = zastram "AyudhaM tu praharaNaM zastramastrami"tyamaraH / sUryakAntaH = ( sphaTikaH ) maNivizeSaH bhAH karotIti bhAskarastasmAt bhAskarAt = sUryAt , indhe'gnirebhiH, indhanAni = kASThAni nipAtayatIti, indhananipAti = kASThadAhakaM jyotiH = agnim iva = yathA prApat =praaptvaan| __ samAsaH-tADakAyAH antakaH, taaddkaantkH| avadAnena toSitastasmAt , avadAnatoSitAt / indhanAnAM nipAti, iti indhananipAti tat / hindI-isake pazcAt tAr3akA ko mArane vAle rAma ne "rAma ke" zreSTha parAkrama se prasanna huve maharSi vizvAmitra se rAkSasoM ke saMhAraka astra ko maMtra sahita usI prakAra prApta kiyA, jisa prakAra sUryakAntamaNi ( sphaTikamaNi ), (AtazI zIzA ) sUrya se lakar3iyoM ko jalAne vAlI Aga ko prApta kara letI hai| __vizeSa-sUryakAntamaNi, AtazI zIzA sUrya kI kiraNoM ke sparza se Aga ugalane lagatI hai aura pAsa meM rakhI ghAsa pha~sa jalAne lagatI hai / / 21 // vAmanAzramapadaM tataH paraM pAvanaM zrutamRrupeyivAn / unmanAH prathamajanmaceSTitAnyasmarannapi babhUva rAghavaH // 22 // tataH paraM rAghavaH / RSeH kauzikAdAkhyAtuH zrutaM pAvanaM zodhanaM vAmanasya svapUrvAvatAravizeSasyAzramapadamupeyivAnupagataH san / 'upeyivAnanAzvAnanUcAnazca' iti nipaatH| prathamajanmaceSTitAni rAmavAmanayoraikyAtsmRtiyogyAnyapi rAmasyAjJAnAvatAratvena saMskAradaurbalyAdasmarannapi unmanA utsuko babhUva // __ anvayaH-tataH paraM rAvavaH RSeH zrutaM pAvanaM vAmanAzramapadam upeyivAn san prathamajanmaceSTitAni asmaran api unmanAH babhUva / vyAkhyA-tataH paraM = vizvAmitrAt zastraprAptyanantaram rAghavaH =rAmacandraH RSeH = vizvAmitrasakAzAt zrutam = AkarNitaM jJAtamityarthaH pAvayatIti pAvanaM tat = zuddhikaraM pApanAzakamityarthaH / AzrAmyanti atra, anena vA AzramaH tasya padamiti Azramapadam / vAmanasya = trivikramasya, bhagavato'vatAravizeSasya AzramapadaM = vanasthAnam "Azramo brahmacaryAdau vAnaprasthe vane maThe / astriyAmiti medinii| upeyivAn = upagataH san prathame = pUrvasmin janmani = vAmanAvatAre yAni ceSTitAni = karmANi tAni, lIlAH ityrthH| asmaran = ajAnan api, udgataM mano'sya, iti unmanAH = utkaNThitamanAH babhUva =jaatH| yadyapi rAmavAmanayorekatvAt tattat janmaceSTitaM smartu yogyaM tathApi zrIrAmasyAjJAnAvatAratvAt pUrvajanmasaMskArasya durbalatvAt smRtirna jAteti asmarannapItyuktamiti bhAvaH / / samAsaH-vAmanasya AzramaH vAmanAzramastasya padaM, tat vAmanAzramapadam / prathame janmani yAni ceSTitAni, tAni prathamajanmaceSTitAni / udgataM mano'syeti unmnaaH|
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH hindI-vizvAmitra muni se astra prApta kara lene para, muni ke batAe huve tathA pavitra, vAmana bhagavAn ke Azrama meM pahu~cakara zrIrAmacandra apane pUrvajanma kI lIlAoM kA "ThIkaThIka" smaraNa na hote huve bhI utkaNThita, udAsa se ho gye| vizeSa-vAmanAvatAra aura rAmavatAra donoM viSNu ke hI avatAra haiN| ataH donoM ke eka hI hone ke kAraNa pUrvajanma kI smRti honI cAhiye thI, kintu zrIrAma ko apane pUrvAvatAra kA jJAna na hone se janmAntara kA saMskAra durbala thA, isaliye pUrva ceSTAoM kA acchI prakAra smaraNa na hote huve bhI kucha AbhAsa ho gayA thA, ataH manameM udAsI sI chA gayI thI // 22 // AsasAda munirAtmanastataH ziSyavargaparikalpitAhaNam / baddhapallavapuTAJjalidrumaM darzanonmukhamRgaM tapovanam // 23 // tato muniH| ziSyavargeNa parikalpitA sajjitArhaNA pUjAsAmagrI yasmiMstattathoktam / baddhAH pallavapuTA evAJjalayo yaiste tathAbhUtA drumA yasmiMstattathoktam / darzanena munidarzanenonmukhA mRgA yasmiMstat / AtmanastapovanamAsasAda / etena vizeSaNatrayeNAtithisatkAratAcchIlyavinayazAntayaH sUcitAH // anvayaH-tataH muniH ziSyavargaparikalpitAhaNam baddhapallavapuTAalidrumaM darzanonmukhamRgam AtmanaH tapovanam AsasAda / vyAkhyA-tataH = anantaram mantA = vedazAstratatvAvagantA, iti muniH = kauzikaH ziSyante iti shissyaaH| ziSyANAM = chAtrANAM vargaH =samUhaH tena parikalpitA =sajjIkRtA arhaNA = pUjAsAmagrI yasmin tat ziSyavargaparikalpitAhaNam / "chAtrAntevAsinau ziSye" ityamaraH / pallavAnAM = kisalayAnAM puTAH =sampuTAH, iti pllvputtaaH| baddhAH saMzliSTAH pallavapuTAH eva aJjalayaH = hastasaMpuTAH yaiste baddhapallavapuTAJjalayaH / tathAbhUtAH drumAH yasmin-tattathoktam / "aJjalistu pumAn hastasampuTe" iti medinI / ut = UrdhvaM mukhaM yeSAnte unmukhAH / darzanena =avalokanena, munidarzanArthamityarthaH unmukhAH = UrdhvAnanAH mRgAH = hariNA yasmistattathoktam / evaMbhUtaM AtmanaH = svasya tapasaH = tapasyAyAH vanamiti tat / nijAzramam AsasAda = praap| samAsaH-ziSyANAM vargastena parikalpitA ahaNA yasmiMstat , tathoktam pallavAnAM puTAH pallavapuTAH / baddhAH pallavapuTA eva aJjalayaH yaiste bddhpllvputtaanyjlyH| baddhapallavapuTAJjalayaH drumAH yatra tattathoktam / darzanena unmukhAH mRgAH yatra tattathoktam / tapasaH vanamiti tapovanam , tat / hindI-vAmanAzrama se calakara vizvAmitrajI apane usa tapovana ( Azrama ) meM pahu~ca gye| "jahA~ para ki" ziSyoM ne pUjA kI sAmagrI taiyAra kara rakkhI thii| aura jahA~ para vRkSa, pattoM ke puTa (mile huve patte ) rUpI aJjali bAndhe "khar3e" the / aura jahA~ para muni ke darzana ke liye mRga bhI Upara ko mu~ha kiye huve the|
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze 18 vizeSa-Azrama ke ukta tIna vizeSaNoM se mahAkavi ne yaha darzAyA hai ki atithiyoM ke satkAra kI bhAvanA, aura vinayazIlatA tathA zAnti, isa tapovana meM sarvadA rahatI thii|| 23 // tatra dIkSitamRSi rarakSaturvighnato dazarathAtmajau zaraiH / lokamandhatamasAtkramoditau razmibhiH zazidivAkarAviva // 24 // tatra tapovane dazarathAtmajau dIkSitaM dIkSAsaMskRtamRSiM zarairvighnato vighnebhyaH / krameNa paryAyeNa rAtridivasayoruditau zazidivAkarau razmibhirandhatamasAgADhadhvAntAt / 'dhvAnte gADhe'ndhatamasam' ityamaraH / 'avasamandhebhyastamasaH' iti samAsAnto'pratyayaH / lokamiva rrksstuH| rakSaNapravRttAvabhUtAmityarthaH / / anvayaH-tatra dazarathAtmajau dIkSitaM RSiM zaraiH vighnataH, kramoditau zazidivAkarau razmibhiH andhatamasAt lokam iva rarakSatuH / __ vyAkhyA-tatra =Azrame AtmanaH = dehAt jAtau = utpannau Atmajau / dazarathasya Atmajau = putrau, iti dazarathAtmajau = rAmalakSmaNau dIkSA = prArambhikasaMskAravizeSaH, saMjAtA asyAsau dIkSitastaM dIkSitaM = yaziyasaMskArasaMskArita mityarthaH RSi = vizvAmitraM zaraiH = bANaiH vighnebhyaH, iti vighnataH = antarAyebhyaH "vighno'ntarAyaH pratyUhaH" ityamaraH / krameNa = paryAyeNa rAtridivasayoH uditau = udayaM gatau, iti kramoditau, divA = dinaM karotIti divAkaraH / zazI ca divAkarazceti zazidivAkarau= candrasUyau~ razmibhiH = mayUkhaiH, kiraNairityarthaH / andhayatIti andham , andhaM ca tattamazceti, andhatamasaM tasmAt , andhatamasAt = ghanAndhakArAt 'dhvAnte gADhe'ndhatamasami'tyamaraH / loka = bhuvanam iva = yathA rarakSatuH = rakSataH sma, lokarakSaNe pravRttI, abhUtAmiti yAvat / samAsaH-dazarathasya Atmajau, iti dshrthaatmjau| andhaM ca tattamaH, andhatamastasmAt andhatamasAt / zazI ca divAkarazceti shshidivaakrau| krameNa uditau, kramoditau / hindI-usa tapovana meM dazaratha jI ke kumAra rAma lakSmaNa ne pArI-pArI se, yajJa kI dIkSA meM baiThe RSi vizvAmitra kI apane bANoM se usI prakAra vinoM se ( rAkSasoM ke upadravoM se ) rakSA kI, jaise ki pArI-pArI se ( rAta meM candra, dina meM sUrya ) udita hokara candra sUrya apanI kiraNoM ke dvArA ghora andhakAra se saMsAra kI rakSA karate haiM / / 24 / / vIkSya vedimatha raktabindubhirbandhujIvapRthubhiH pradUSitAm / saMbhramo'bhavadapoDhakarmaNAmRtvijAM cyutavikaGkatasrucAm // 25 // atha bndhujiivpRthubhirbndhujiivkusumsthuulaiH| 'raktakastu bandhUko bandhujIvakaH' ityamaraH / raktabindubhiH / pradUSitAmupahatAM vediM vIkSya / apoDhakarmaNAM tyaktavyApArANAm / cyutA vikatanuco yebhyasteSAmRtvijAM yAjakAnAM saMbhramo'bhavat / vikaGkatagrahaNaM khadirAdyupalakSaNam / srugAdInAM khadirAdiprakRtikatvAt / nuvAdipAtrasyaiva vikakRtaprakRtikatvAt / 'vikataH sruvAvRkSaH' ityamaraH /
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ 19 ekAdazaH sargaH yadvA sruGmAtrasya vikaGkataprakRtikatvamastu / ubhayatrApi zAstrasaMbhavAt / yathAha bhagavAnApastambaH'khAdiraH sruvaH parNamayIrjuhUrvaikaGkatIH sruco vA' iti // anvayaH-atha bandhujIvapRthubhiH raktabindubhiH pradUSitAM vediM vIkSya apoDhakarmaNAM cyutavikaGkatasrucAM RtvijAM saMbhramaH abhavat / vyAkhyA--bandhuriva jIvaM jalamasya sa bandhujIvaH = bandhUkapuSpamiva pRthavaH =sthUlAstaiH bndhujiivpRthubhiH| raktasya = rudhirasya bindavaH = pRSatAH taiH raktabindubhiH / "pRSanti bindupRSatAH pumAMsaH" itymrH| pradUSitAm = upahatAm , apavitritAmityarthaH / vidyate zodhanena jJAyate, vicAryate, prApyate vA, vediH = pariSkRtabhUmistAM vedi = yjnyaaryshodhitsthaanmityrthH| "vediH pariSkRtA bhUmiH' itymrH| vIkSya = dRSTvA apoDhaM = parityaktaM karma = yazakriyA yaiste teSAmapoDhakarmaNAM, vikaGkatasya = svAdukaNTakasya srucaH = sruvAH, iti vikaGkatasrucaH / cyutAH = patitAH parityaktA ityrthH| srucaH = yebhyaH teSAM cyutavikaMkatanucAm / "vikataH sruvAvRkSaH" "sruvo bhedAH srucaH striyaH" iti caamrH| Rtau yajantIti RtvijaH = yAjakAsteSAM RtvijAM sambhramaH =AvegaH, bhayaM vA abhavat = jAtaH / "sambhramastu sAdhvase'pi syAditi koSaH / samAsaH-raktasya bindavastaiH rktbindubhiH| bandhujIva iva pRthavastaiH bandhujIvapRthubhiH / apoDhaM karma yaiste apoDhakarmANasteSAm apoDhakarmaNAm / cyutAH vikaGkatasya srucaH yebhyaste, teSAM cyutavikaGkatasrucAm / hindI-aura tabhI bandhujIva dupahariyA, (lAla phUla vAlA choTA paudhA ) ke phUla ke samAna bar3I-bar3I khUna kI bUndoM se dUSita bhraSTa huI yajJa kI vedi ko dekhakara yajJa karanA chor3a dene vAle, tathA jinake khaira ke bane sruve ( yajJa meM ghI chor3ane kA pAtra ) bhI hAtha se chUTa gaye, aise una yajJa karane vAloM ko bhaya ho gyaa| arthAt vedi para khUna dekhakara Azcarya se bhare RSiyoM ne yajJa banda kara diyA, aura Dara ke mAre sruvA bhI hAtha se chUTa gayA thA // 25 // unmukhaH sapadi lakSmaNAgrajo bANamAzrayamukhAtsamuddharan / rakSasAM balamapazyadambare gRdhrapakSapavaneritadhvajam // 26 // sapadi lakSmaNAgrajo rAmo bANamAzrayamukhAttUNIramukhAtsamuddharan / unmukha Urdhvamukho'mbare / gRdhrapakSapavanairIritAH kampitA dhvajA yasya tattathoktam / rakSasAM dunimittasUcanametat / taduktaM zakunArNave-'AsannamRtyornikaTe caranti gRdhrAdayo mUrdhni gRhorzvabhAge' iti / rakSasAM balamapazyat // anvayaH-sapadi lakSmaNAgrajaH bANam AzrayamukhAt samuddharan unmukhaH ambare gRdhrapakSapavaneritadhvajam rakSasAM balam apazyat / vyAkhyA-sapadi = jhaTiti, tatkSaNamityarthaH / agre= prathamaM jAta iti agrajaH / lakSmaNasya agrajaH, lakSmaNAgrajaH =rAmaH, bANaM = zaram Azrayasya mukhamiti AzrayamukhaM tasmAt AzrayamukhAt = tUNIrAt samuddharan = niSkAsayan ut = Urdhva mukhaM yasya saH unmukhaH = UrdhvAnanaH san , ambaM = zabdaM rAtIti ambaraM tasmin , ambare =AkAze gRdhrANAM =dAkSA
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 raghuvaMze yyANAM pakSAH = garutasteSAM pavanaH = vAyustena IritAH = kampitAH dhvajAH = patAkAH yasya tat , tathoktam / "dAkSAyyagRdhrau" "garutpakSacchadAH patra" miti cAmaraH / rakSasAM = rAkSasAnAM balaM = senAm apazyat = ddrsh|| samAsaH-lakSmaNasya agrajaH, lakSmaNAgrajaH / Azrayasya mukhaM tasmAt , AzrayamukhAt / gRdhrANAM pakSArateSAM pavanastena IritAH dhajA yasya tat gRdhrapakSapavaneritadhvajam , tat / hindI-usI samaya lakSmaNa ke bar3e bhrAtA rAma ne tarakasa se bANa ko nikAlate huye, Upara mu~ha karake AkAza meM rAkSasoM kI usa senA ko dekha liyA, giddha ke paMkhoM ke vAyu se jisakI dhvajAe~ hila rahI thiiN| vizeSa-giddha ke paMkhoM ko vizeSaNa dekara kavi ne azubha zakuna batAyA hai ki aba rAkSasoM kA vinAza nikaTa hai| zIghra maranevAle ke zira para yA ghara ke UparI bhAga meM giddha rahate haiM / aisA zakunArNava kA vacana hai // 26 // tatra yAvadhipatI makhadviSAM tau zaravyamakarotsa netarAn / kiM mahoragavisarpivikramo rAjileSu garuDaH pravartate // 27 // sa rAmastatra rakSasAM bale yau makhadviSAmadhipatI tau subAhumArIcau zaravyaM lakSyamakarot / 'vedhyaM lakSyaM zaravyaM ca' iti halAyudhaH / itarAnnAkarot / tathAhi / mahoragavisarpivikramo garuDo garutmAnrAjileSu jalavyAleSu pravartate kim / na pravartate ityarthaH / 'alagadoM jalavyAlaH samau rAjilaDuNDabhau' ityamaraH / / anvayaH-saH tatra yau makhadviSAm adhipatI, tau zaravyam akarot , itarAn na akarot , tathA hi-mahoragavisarpivikramaH garuDaH rAjilapu pravartate kim / vyAkhyA-saH rAmaH, tatra =rAkSasasenAyAm yau = prasiddhau, makhanti = gacchanti devAH yatra sa makhaH / makhaM = yajJaM dviSantIti te, teSAM makhadviSAm , adhipatI = svAminau, mukhyau senAnAyakau tau = subAhumArIcau zarave = hiMsrAya hitaM zaravyaM, zarAn vyayatIti vA zaravyaM = lakSam akarot = kRtavAn / itarAn = aparAn na kRtavAn / "lakSaM lakSyaM zaravyam" ityamaraH / tathAhi urasA gacchantIti urgaaH| mahAntazca te uragAH, mhorgaaH| mahorageSu = mahAsaSu visI =saMcaraNazIlaH vikramaH = parAkramaH yasya sa tthoktH| garudbhiH = pakSaiH Dayate =AkAze gacchatIti garuDaH =dainateyaH "garutmAn garuDastAkSyoM vainateyaH" itymrH| rAjiH = rekhA asti, eSAM te rAjilAH = nirviSadvimukhAH sarpAste, teSu rAjileSu pravartate kim = naiva pravRtto bhavatItyarthaH / "samau rAjilaDuNDubhau" ityamaraH / pakSirAT garuDaH kadApi nirviSadvimukhasapeMSu jalavyAleSu ca na praharati / evameva rAmo'pi senAnAyakau hatavAniti bhAvaH / samAsaH- mahAntazca te uragAH mahoragAH, mahorageSu visapI vikramaH yasya sa tathoktaH / makhAnAM dviSaH, makhadviSasteSAM makhadviSAm / / hindI-zrIrAma ne rAkSasoM kI senA meM jo yajJa ke vighAtaka, prasiddha senApati the, unhIM donoM subAhu aura mArIca ko apane bANoM kA nizAna banAyA ( unhIM para bANa chor3e ) / kim /
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 21 dUsare rAkSasoM para nahIM chodd'e| kyoMki bar3e-bar3e bhayaMkara sA~poM ke Upara AkramaNa karane vAlA garur3a kyA kabhI nirviSa dumuhe sAMpoM para, yA jala ke sAMpoM para AkramaNa karatA hai / arthAt kabhI nahIM karatA hai // 27 // so'stramugrajavamastrakovidaH saMdadhe dhanuSi vAyudaivatam / tena zailagurumapyapAtayatpANDupatramiva tADakAsutam // 28 // astrakovido'strazaH sa rAma ugrajavamutkaTajavaM vAyudaivataM vAyudevatA yasya tadrAyavyamastraM dhanuSi saMdadhe saMhitavAn / kartari liT / tenAstreNa zailabadgurumapi tADakAsutaM mArocam / pANDupatramiva / pariNataparNamivetyarthaH / apAtayatpAtitavAn / / anvayaH-astrakovidaH saH ugrajavaM vAyudaivatam astraM dhanuSi saMdave, tena zailagurum api tADakAsutaM pANDupatram iva apAtayat / vyAkhyA-kauti, kavate vA dharmAdi, iti kovidaH / koH = vedasya vidaH =jJAtA, kovidH| athavA kavi = vede vidA = jJAnamasyeti kovidH| astreSu = zastreSu kovidaH = paNDitaH, iti astrakovidaH / saH =rAmaH ugraH = utkaTaH javaH = rayaH yasya tat , ugrajavam = prabalavegam / vAyuH devatA amya tat vAyudaivataM = vAyavyam astram =AyudhaM, dhanuSi = cApe saMdadhe = saMhitavAn , AropayAmAsa / tena = astreNa, zailabat = parvata itra guruH = durbharastaM zailagurum api tADakAyAH sutaH = putrastaM tADakAsutam = mArIcam pANDu = pariNataM ca tat patraM = parNamiti tat , pANDupatram , pripkvprnnmityrthH| iva = yathA apAtayat = pAtayAmAsa / samAsaH-astreSu kovidaH, astrakovidaH / ugraH jabo yasya tat tathoktam , tat / zailavat gurustaM zailagurum / tADakAyAH sutaH, tADakAsutastaM tADakAsutam / pANDu ca tat patramiti tat pANDupatram / hindI--astrazastroM ke paNDita rAmane prabala vega vAle vAyavya ( vAyudevatAsaMbandhI ) ( vAyu ke samAna vegavAle ) bANa ko dhanuSa para car3hA liyaa| aura usI bANa se, parvata ke samAna bhArI tAr3akA ke putra mArIca ko mArakara sUkhe patte kI taraha girA diyA // 28 // yaH subAhuriti rAkSaso'parastatra tatra visasarpa mAyayA / taM kSuraprazakalIkRtaM kRtI patriNAM vyamajadAzramAvahiH // 29 // subAhuriti yo'paro rAkSasastatra tatra mAyayA zambaravidyayA visasarpa saJcacAra / kSurapraiH zakalIkRtaM taM subAhuM kRtI kuzalo rAmaH / 'kRtI ca kuzalaH samau' itymrH| AzramAhiH patriNAM pakSiNAm / 'patriNau zarapakSiNI' ityamaraH / vyabhajat / vibhajya dttvaanityrthH|| anvayaH-subAhuH iti yaH aparaH rAkSasaH tatra tatra mAyayA visarga kSuraprazakalIkRtaM taM kRtI AzramAt bahiH patriNAM vyabhajat / vyAkhyA-suSTha dIvauM bAhU yasya sa subAhuH, iti = subAhunAmA yaH = prasi dvaH aparaH = dvitIyasenApatiH rAkSasaH = rkssH| vizvaM mAti yasyAM sA mAyA, mAM yAtIti vA mAyA tayA
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 raghuvaMze mAyayA = zambaravidyayA "syAnmAyA zAmbarI" ityamaraH / tatra tatra = itastataH visasarpa = saJcacAra, kSurati = vilikhatIti kSura iva prAtIti kSurapraH =bANabhedaH / kSurapraiH =bANavizeSaiH zakalIkRtaH = khaNDazaH kRtaH iti kSuraprazakalIkRtastaM tathoktaM, tIkSNabANaiH khaNDaM khaNDaM kRtamityarthaH taM = subAhuM / kRtamaneneti kRtI = kuzalaH zrIrAmacandraH "kRtI kuzalaH" ityamaraH / AzramAt = tapovanAt bahiH = bAhyam patriNAM = pakSiNAM vyabhajat = vyabhAkSIt , khaNDaM khaNDaM vibhajya pakSizyaH dttvaanityrthH| na zakalaH ashklH| azakalaH zakalaH saMpadyamAnaH kRtaH shkliikRtH| samAsaH-kSurapraiH zakalIkRtaH kSuraprazakalIkRtastaM kSuraprazakalIkRtam / hindI-aura subAhu nAmakA dUsarA rAkSasa, jo apanI mAyA ( jAdugarI ) se idhara udhara phira rahA thA, uchala kUda macA rahA thA, chUre ke samAna teja bANoM se Tukar3e-Tukar3e karake usa rAkSasa ko "yuddha karane meM" pravINa rAma ne RSi Azrama ke bAhara pakSiyoM meM bA~Ta diyaa| arthAt bANa lagate hI vaha Tukar3e-Tukar3e hokara Azrama se dUra jA girA, aura use turanta pakSI khA gaye // 29 // ityapAstamakhavighnayostayoH sAMyugInamabhinandya vikramam / RtvijaH kulapateryathAkramaM vAgyatasya niravartayankriyAH // 30 // ityapAstamakhavighnayostayo raaghvyoH| saMyuge raNe sAdhuH saaNyugiinstm| 'pratijanAdibhyaH khaJ' iti khaJpratyayaH / 'sAMyugIno raNe sAdhuH' ityamaraH / vikramamabhinandya / Rtvijo yAzikAH / vAci yato vAgyato maunI tasya kulapatermunikulezvarasya kriyaaH| RtukriyA yathAkramaM niravartayanniSpAditavantaH // anvayaH-iti apAstamakhavighnayoH tayoH sAMyugInaM vikramam abhinandya, RtvijaH vAgyatasya kulapateH kriyAH yathAkramaM niravartayan / vyAkhyA-iti = pUrvoktaprakAreNa apAstaH = dUrIkRtaH makhasya = yajJasya vighnaH = pratyUhaH yAbhyAM tau apAstamakhavighnau, tayoH apAstamakhavighnayoH tayoH =rAmalakSmaNayoH saMyuge yuddha sAdhuH sAMyugInastaM sAMyugInam / "sAMyugIno raNe sAdhuH" ityamaraH / vikrama = parAkramam abhinandha =saMstutya, RtvijaH = yAjakAH vAci yataH vAgyatastasya vAgyatasya = vAcaMyamasya kulasya = munigaNasya patiH kulapatistasya kulapateH = vizvAmitrasya kriyAH = yajJakriyAH yathAkrama = kramamanatikramya niravartayan = sampAditavantaH / samAsaH-apAstaH makharaya vighnaH yAbhyAM tau apaastmkhvighnau| tayoH, apAstamakhavighnayoH / vAci yataH, vAgyataratasya vAgyatasya / kulasya patistasya kulapateH / kramamanatikramya yathAkramam / hindI-isa prakAra yajJa ke vighna ko dUra ( samApta ) karane vAle una donoM bhAI rAmalakSmaNa ke yuddha meM pradarzita apUrva parAkrama kI prazaMsA karake yajJa karane vAle vaidikoM ne, mauna dhAraNa kiye kulapati vizvAmitrajI kI sArI yajJa kriyAoM ko vidhipUrvaka sampanna kara diyA // 30 //
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH to praNAmacalakAkapakSako bhrAtarAvavabhRthApluto muniH| AziSAmanupadaM samaspRzadarbhapATitatalena pANinA // 31 // avabhRthe dIkSAnta Amuta: snAto muniH| 'dIkSAnto'vabhRtho yajJe' itymrH| praNAmena calakAkapakSako caJcalacUDau tau bhrAtarAvAziSAmanupadamanvagdarbhapATitatalena kuzakSatAntaHpradezena / pavitraNetyarthaH / pANinA samaspRzatsaMspRSTavAn / saMtopAditi bhAvaH // __ anvayaH-avabhRthAplutaH muniH praNAmacalakAkapakSako tau bhrAtarau AziSAmanupadaM darbhapATitatalena pANinA samaspRzat / vyAkhyA-avabhriyate'nena so'vabhRthaH / avabhRthe = dIkSAnte AplutaH = ranAtaH, iti avabhRthAplutaH muniH = kaushikH| praNAmena = abhivAdanena calau caJcalau kAkapakSakau = zikhaNDako yayostau praNAmacalakAkapakSako, tau| "vAlAnAM tu zikhA proktA kAkapakSaH zikhaNDakaH" iti halAyudhaH / "kAkapakSaH zikhaNDakaH" itymrH| tau ubhau bhrAtarau AziSAm = zubhAzIrvAdAnAm , padasya pazcAt anupadam anvak darbhaNa = kuzena pATitaM =kSataM talaM = karatalaM yasya sa tena darbhapATitatalena pvitrnnetyrthH| "talazcapeTe" iti medinii| pANinA = kareNa samaspRzat = pasparza, saMspRSTavAn santopAdityarthaH / __ samAsaH-avabhRthe AplutaH, avabhRthAplutaH / praNAmena calau kAkapakSako yayorato praNAmacalakAkapakSako, tau| dabheNa pATitaH talaH yasya sa darbhapATitatalastena darbhapATitatalena / padasya pazcAt anupadam / hindI-yajJa kI samApti para snAna kiye huye muni vizvAmitra ne praNAma karane se jinakI zikhA ( laTeM ) hila rahI thI, aise una donoM bhAI rAmalakSmaNa ko zubhAzIrvAda dene ke sAtha hI kuzA se kaTI chilI hathelI vAle apane hAtha se sparza kiyaa| arthAt prasanna hokara pavitra hAtha rAmalakSmaNa ke zirapara rkhaa| vizeSa pradhAna bar3e yajJa kI samApti para zuddhi ke liye kiyA jAne vAlA snAna avabhRtha kahalAtA hai| isa snAna ke karane para hI yajJa sAMgopAMga sampanna hotA hai| isa snAna ke karane vAle yajamAna aura saba bhaktagaNa bhI snAna karake puNya ke bhAgI hote haiN| yaha zAstra kA kathana hai // 31 // taM nyamantrayata saMbhRtakratumaithilaH sa mithilAM vrjnvshii| rAghavAvapi ninAya bibhratI taddhanuHzravaNa kutUhalam // 32 // saMbhRtakratuH saGkalpitasaMbhAro mithilAyAM bhavo maithilo janakastaM vizvAmitraM nyamantrayatAhUtavAn / vazI sa munirmithilAM janakanagarI vrajastasya janakasya yaddhanustacchravaNa kutUhalaM bibhratau rAghavAvapi ninAya nItavAn // anvayaH-saMbhRtakratuH maithilaH taM nyamaMtrayata, vazI saH mithilAM vrajan taddhanuHzravaNa kutUhalaM bibhratau rAvavau api ninAya / / vyAkhyA-saMbhRtaH =saMkalpitaH kratuH =yAgaH, svayaMvarArthadhanuryajJo yena sH| mithilAyAM bhavaH maithilaH = janakaH taM = vizvAmitraM nyamantrayata =AmaMtritavAn vazI = jitendriyaH
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 raghuvaMze saH=muniH mithilAM =janakapurI vrajan = gacchan, tasya = janakaraya yat dhanuH = zivacApaM tasya zravaNam =AkarNanaM tena jAtamiti taddhanuHzravaNa kutUhalaM =kautukam autsukyamityarthaH / bibhratau = dhArayantau rAghavau =rAmalakSmaNau api ninAya = ninye, sahaiva nItavAn / samAsaH--sambhRtaH kratuH yena sa smbhRtkrtuH| tasya dhanu : taddhanuH, taddhanuSaH zravaNaM tena jAtamiti taddhanuHzravaNajam , tat / hindI-"sItA jI ke svayaMvara ke liye" dhanuSa yajJa kI taiyArI kara mithilA ke rAjA janaka ne, maharSi vizvAmitra ko nimaMtrita kiyaa| arthAt vizvAmitra jI ko bulaayaa| aura mithilA nagarI ko jAte huye, jitendriya vizvAmitra jI rAjA janaka ke dhanuSa ke sunane se utpanna huye kutUhala ( utsukatA ) se bhare (yukta) una donoM rAjakumAroM ko bhI sAtha le gye| vizeSa-rAjA janaka ne dhanuSayajJa meM muni ko bulAyA thaa| tabhI vizvAmitra jI ne rAmalakSmaNa ko dhanuSa kI kathA sunAI ki yaha ziva jI kA dhanuSa hai| ise koI uThA yA jhukA nahIM sakA hai| jo ise tor3egA, yA car3hA degA, usIse sItA kA vivAha hogaa| yaha sunakara ise dekhane ko donoM bhAiyoM ko bar3I utkaNThA huI / ataH maharSi ina donoM ko sAtha lekara janakapurI gaye the // 32 // taiH ziveSu vasatirgatAdhvabhiH sAyamAzramataruSvagRhyata / yeSu dIrghatapasaH parigraho vAsavakSaNakalatratAM yayau // 33 // gatAdhvabhistaistribhiH sAyaM ziveSu ramyeSvAzramatarupu vasatiH sthAnamagRhyata / yeSvAzramataruSu dIrghatapaso gautamasya parigrahaH pnii| 'patnIparijanAdAnamUlazApAH parigrahAH' ityamaraH / ahalyeti yAvat / vAsavasyendrasya kSaNakalatratAM yayau // ____anvayaH-gatAdhvabhiH taiH sAyaM ziveSu AzramataruSu vasatiH agRhyata, yeSu dIrghatapasaH parigrahaH vAsavakSaNakalatratAM yayau / ___ vyAkhyA-atti pathikAnAM balaM yaH so'dhvA = maargH| gataH = atikrAntaH adhvA = mArgaH yaiste gatAdhvAnastaiH gatAdhvabhiH taiH = tribhiH, kauzikarAmalakSmaNaiH sAyaM = pradoSe rAtrAvityarthaH, zivepu = ramyeSu Azramasya = tapovanasya, mtthsyetyrthH| taravaH = vRkSAsteSu Azramatarupu, vasanti janAH asyAM sA vasatiH = vAsaH agRhyata = gRhItA, yeSu = AzramavRkSeSu dIrgham = AyataM, mahadityarthaH tapaH = tapasyA yasya sa dIrghatapAratasya dIrghatapasaH = gautamasya parigRhyate, parigRhNAti vA parigrahaH = patnI = ahalyA "patnI parijanAdAna-bhUlazApAH" itymrH| vAsavasya = indrasya kSaNaM = kiMcitkAlaM kalatraM = strI iti vAsavakSaNakalatraM, tasya bhAvastattA, tAM vAsavakSaNakalatratAM yayau = gtaa| ___ samAsaH-gataH adhvA yaiste, taiH gatAdhvabhiH / Azramasya taravasteSu AzramataruSu / dIrgha tapo yasya sa dIrghatapAH, tasya diirvtpsH| kalatrasya bhAvaH kalatratA / vAsavasya kSaNaM kalatratA vAsavakSaNakalatratA, tAM tathoktAm / hindI-"kucha" mArga ( dUra ) calanepara una tInoM ne sAyaMkAla sundara Azrama ke una vRkSoM ke tale nivAsa kiyA, par3Ava DAla diyaa| jina sundara vRkSoM ke tale mahAn tapasvI
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 ekAdazaH sargaH gautama ko patnI ahalyA indra kI kSaNabhara ke liye patnI bana gaI thI / strIpane ko prApta ho gaI thI // 33 // pratyapadyata cirAya yatpunazcAru gautamavadhUH zilAmayI / svaM vapuH sa kila kilbiSacchidAM rAmapAdarajasAmanugrahaH // 34 // zilAmayI bhartRzApAcchilAtvaM prAptA gautamavadhUrahalyA cAru vaM vapuzcirAya punaH pratyapadyata prAptavatI yat / sa kilbiSacchidAM pApahAriNAm / 'pApaM kilbiSakalmaSam' ityamaraH / rAmapAdarajasAmanugrahaH kila prasAdaH kileti zrUyate // anvayaH-zilAmayI gautamavadhUH cAru svaM vapuH cirAya punaH pratyapadyata, saH kilbiSacchidAM rAmapAdarajasAm anugrahaH kil| ___ vyAkhyA-zilAyAH vikAraH, zilAmayI = pASANamayI svabhartRgautamazApAcchilAtvaM prAptA gautamasya =maharSeH vadhUH = palI, gautamavadhUH ahalyA cAru = atisundaraM svaM = nijaM vapuH = zarIraM cirAya = bahukAlaM punaH = bhUyaH zrIrAmapAdasparzAnantaramityarthaH, pratyapadyata =prAptavatI, "iti yat" saH, kelayati = krIDayati viSayeSu yat tat kilbiSam / kilbiSaM = pApaM chindanti = nAzayantIti kilbiSacchidasteSAM kilbiSacchidAM = pApApahAriNAm "pApaM kilbiSakalmaSam" ityamaraH / rAmasya = dazarathaputrasya, viSNoravatAravizeSasyetyarthaH, pAdau = caraNau tayoH rajAMsi =dhUlayasteSAM rAmapAdarajasAm anugrahaH = prasAdaH kileti zrUyate / "prasAdo'nugrahasvAsthyaprasattiSu / kAvyaguNe" iti haimaH / samAsaH--gautamasya vadhUH, gautmvdhuuH| kilbiSANi chindantIti kilbiSacchidasteSAM kilbicchidaam| rAmasya pAdau rAmapAdau tayoH rajAMsi iti rAmapAdarajAMsi teSAM rAmapAdarajasAm / hindI-"apane pati" maharSi gautama ke zApa se patthara kI gaI huI ahalyA ne apane sundara zarIra ko bahuta samaya ke pazcAt jo phira se prApta kara liyA thA, yaha saba, pApoM ko haranevAle zrIrAmajI kI caraNa dhUlI kA hI prasAda ( kRpA ) thaa| vizeSa-ahalyA maharSi gautama kI patnI thii| rAmAyaNa ke anusAra ahalyA sabase pahalI mahilA thI, jise brahmA ne paidA kiyA thA, aura gautama RSi ko de diyA, devarAja indra ne gautama kA rUpadhAraNa karake use satpatha se phusalAyA, isa prakAra use dhokhA diyaa| dUsarI kathA ke anusAra ahalyA indra ko jAnatI thI, kintu indra prema tathA namratA ke vazIbhUta hokara vaha indra kI cATukAritA kA zikAra bana gaI thii| isake atirikta eka aura kathAnusAra-indra ne ahalyA ke rUpa meM mohita hokara candramA kI sahAyatA prApta kii| candra ne murgA banakara AdhI rAtri meM hI vA~ga de dii| isa bA~ga se maharSi snAna dhyAna ke liye nadI para cale gaye, idhara indra gautama ke rUpa meM unake sthAna meM praviSTa ho gye| jaba maharSi ko jJAta huA to unhoMne ahalyA ko Azrama se nikAla diyA aura zApa de diyA ki patthara kI bana jaao| isa dazA meM taba taka par3I raho jaba taka dazaratha ke putra rAma ke caraNa kA sparza
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze na ho jAya / indra ko bhI zApa diyA thA tumhAre sAre zarIra meM bhaga ho jaayeN| isI ahalyA kA bhagavAna ne uddhAra kiyA thA, aura vaha punaH apane pUrva rUpa meM A gaI thii| aura usakA pati se milana huA / ahalyA una prAtaH smaraNIya pA~ca mahAsatiyoM meM eka hai jinakA prAtaH nAma lene se mahApAtaka naSTa ho jAte haiM / / 34 // rAghavAnvitamupasthitaM muniM taM nizamya janako jneshvrH| arthakAmasahitaM saparyayA dehabaddhamiva dharmamabhyagAt // 35 // rAvavAbhyAmanvitaM yuktamupasthitamAgataM taM muni unako janezvaro nishmy| arthakAmAbhyAM sahitaM dehabaddhaM baddhadeham / muurtimntmityrthH| vaahitaagnyaaditvaatsaadhuH| dhrmmiv| saparyayAbhyagAtpratyudgatavAn // anvayaH-janezvaraH janakaH rAvavAnvitam upasthitaM taM muniM nizamya, arthakAmasahitaM dehabaddhaM dharmam iva saparyayA abhyagAt / vyAkhyA-janAnAM = lokAnAm IzvaraH = svAmI, janezvaraH =rAjA janayatIti janakaH = videhaH "janakaH pitRbhUpayoH" iti haimaH / rAghavazca rAghavazceti rAghavau / rAghavAbhyAM =rAmalakSmaNAbhyAm anvitaH =yuktaH, taM rAvavAnvitaM taM muni = vizvAmitram , upasthitaM =samAgataM nizamya = zrutvA, arthazca kAmazceti, arthakAmau =dvau puruSArthau / tAbhyAM sahitaM = yuktamiti, arthakAmasahitaM baddhaH deho yena sa dehabaddhaH, taM dehabaddhaM = zarIradhAriNaM dharma = tRtIyaM puruSArtham iva = yathA samarpaNaM saparyA, tayA saparyayA = pUjayA abhyagAt = abhijagAma pratyudgagatavAnityarthaH / samAsaH-rAghavazca rAghavazceti rAvavau / ekazeSaH / tAbhyAm anvitastaM rAghavAnvitam / janAnAmIzvaraH jneshvrH| arthazca kAmazceti, arthkaamau| arthakAmAbhyAM sahitastam arthakAmasahitam / baddhaH deho yena dehabaddhastaM dehabaddham / hindI-rAjA janaka, rAmalakSmaNa ke sAtha Aye huve muni vizvAmitra ko sunakara, pUjA sAmagrI ke sAtha ( sAmagrI lekara ) unakI agavAnI karane ke liye gye| "usa samaya janaka jI ko aisA pratIta ho rahA thA", ki-mAno artha aura kAma ( do puruSArthoM ) ke sAtha sAkSAt mUrtimAn dharma A rahA ho| vizeSa-artha, kAma, dharma, ye tIna puruSArtha haiM mokSa cauthA antima, paramapuruSArtha hai| ina cAroM meM se jisake pAsa eka bhI nahIM hai usakA saMsAra meM AnA vyartha hai| aisA zAstrakAroM kA kathana hai / / 35 // tau videhanagarInivAsinAM gAM gatAviva divaH punarvasU / manyate sma pibatAM vilocanaiH pakSamapAtamapi vaJcanAM manaH // 36 // divaH suravarmana AkAzAt / 'dyauH svargasuravartmanoH' iti vishvH| gAM bhuvaM gatau 'svageMghupazuvAgvajradiGnevaghRNibhUjale / lakSyadRSTayA striyAM puMsi gauH' ityamaraH / punarvasU iva tannAmakana
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 27 kSatrAdhidevate iva sthitau / tau rAghavau vilocanaiH pibatAm / atyAsthayA pazyatAmityarthaH / videhanagarI mithilA tannivAsinAM manaH kartR pakSmapAtaM nimeSamapi tadarzanapratibandhakatvAdvaJcanAM viDambanAM manyate sma mene / 'laTa sme' iti bhUtArthe laT // anvayaH-divaH gAM gatau punarvasU iva sthitau tau locanaiH pibatAM videhanagarInivAsinAM manaH ( kartR ) pakSmapAtamapi vaJcanAM manyate sma / __vyAkhyA-dIvyanti, asyAM sA dyauH / tasyAH divaH =AkAzAt gAM = pRthivoM gatau = prAptau, avatIrNAvityarthaH punarvasU = etannAmanakSatrayoH adhidevate, iva = yathA tau rAvavau= rAmalakSmaNau ( karmabhUtau ) vizeSeNa locyante padArthAH yaistAni, taiH vilocanaiH = netraiH pibatAm = atitRSNayA pazyatAM vigataH dehaH = dehasaMbandho yasyAsau videhH| videhasya = janakasya nagarI = mithilA tatra nivAsinaH teSAM videhanagarInivAsinAM janAnAM manaH = cittaM ( kartRpadam ) pakSmaNAM = netralomnAM pAtaH = patanaM, taM pakSamapAtam = nimeSamapi "pakSmAkSilomni" ityamaraH / vaJcanAM = viDambanAM manyate sma = amaMsta / zrIrAmalakSmaNayoH darzanaM prati nimeSasya pratibandhakatvAt tatpAtaM viDambanaM mene / samAsa:-videhasya nagarI, videhanagarI, tasyAM nivAsinasteSAM videhanagarInivAsinAm / pakSmaNAM pAtaH pakSmapAtastam / __hindI-AkAza se pRthivI para utare huve, do punarvasu nakSatroM ke samAna suzobhita, una rAma lakSmaNa ko apane netroM se po rahe ( bar3I hI zraddhA evaM anurAga se magana ho dekhane vAle ) janakapura ke nivAsiyoM, ke mana ne A~khoM kI palakoM ke girane ko bhI pratAraNA (dhokhA ) smjhaa-maanaa| vizeSa-vahA~ ke nara nArI zrIrAma lakSmaNa ko aise premavihvala hokara dekha rahe the| ki bIca meM palakoM kA giranA bhI bhagavAn ke darzana meM bAdhaka hone ke kAraNa unheM burI taraha khaTaka rahA thaa| rAjA janaka jI bar3e hI AtmajJAnI jIvan mukta the, isaliye unheM videha ( jisakA zarIra ke sAtha sambandha chUTa gayA ho ) kahate the / / 36 // yUpavatyavasite kriyAvidhau kAlavitkuzikavaMzavardhanaH / rAmamiSvasanadarzanotsukaM maithilAya kathayAMbabhUva saH // 37 // yUpavati kriyAvidhau krmaanusstthaane| krtaavityrthH| avasite samApte sati kAlavidavasarazaH kuzikavaMzavardhanaH sa munI rAmam / asyate'nenetyasanam / iSUNAmasanamiSvasanaM cApam / tasya darzana utsukaM maithilAya janakAya kathayAMvabhUva kathitavAn // anvayaH-yUpavati kriyAvidhau avasite sati, kAlavit kuzikavaMzavardhanaH saH rAmam iSvasanadarzanotsukaM maithilAya kathayAmbabhUva / / vyAkhyA-yUpaH = sthUNA asyAstIti yUpavAn , tasmin yUpavati = sthUNAvati kriyAyAH = karmaNaH vidhiH = anuSThAnaM tasmin kriyAvidhau avasite = samApte sati kAlaM vettIti
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 raghuvaMze kAlavit = samayajJa : kuzikaraya =rAjJaH vaMzaH = kulaM tasya vardhanaH = vardhayitA, kuzikavaMzavardhanaH saH = munivizvAmitraH, rAmam , iSUNAM = bANAnAm asanamiti iSvasanaM = dhanuH tasya darzanam = avalokanam tatra utsukaH = utkaNThitaratam , iSvasanadarzanotsukaM mithilAyAH ayamiti maithilastaramai maithilAya = janakAya kathayAmbabhUva = kathitavAn / samAsaH-kriyAyAH vidhistasmin kriyAvidhau / kuzikasya vaMzastasya vardhanaH, kushikvNshvrdhnH| iSUNAm asanamiti, iSvasanaM tasya darzanamiti iSvasanadarzanaM tasmin utsukastam , iSvasanadarzanotsukam / hindI-yUpa ( yUMTA ) vAle yaza ke anuSThAna ke pUrNa ho jAne para ( yajJa ke samApta hone para ) avasara ke jAnane vAle tathA kuzika rAjA ke vaMza kI vRddhi karane vAle muni vizvAmitra ne rAjA janaka se kahA ki rAmacandra dhanuSa ko dekhane liye utsuka haiN| vizeSa--yUpa yajJa kI sthUNA cU~Te kA nAma hai| yaha bA~sa yA khadira ( khaira ) kI lakar3I kA banAyA jAtA hai| aura bali diyA jAne vAlA pazu, medha ke samaya isI yUpa se bA~dhA jAtA hai / / 37 // tasya vIkSya lalitaM vapuH zizoH pArthivaH prathitavaMzajanmanaH / svaM vicintya ca dhanurdurAnamaM pIDito duhitRzulkasaMsthayA // 38 // pArthivo jnkH| prathitavaMze janma yasya tthoktsy| etena vrsNpttiruktaa| zizostasya rAmasya lalitaM komalaM vpurviikssy| svaM svakIyaM durAnamamAnamayitumazakyam / nameya'ntAtkhal / dhanurvicintya ca duhitRzulkaM kanyAmUlyaM jAmAtRdeyam / 'zulkaM ghaTTAdideye syAjjAmaturvandhake'pi ca' iti vishvH| tasya dhanurbhaGgarUpasya saMsthayA sthityA / 'saMsthA sthitau zare nAze' iti vizvaH / pIDito bAdhitaH zizunA rAmeNa duSkaramiti duHkhita iti bhAvaH // anvayaH-pArthivaH prathitavaMzajanmanaH zizoH tasya lalitaM vapuH vIkSya, svaM durAnamaM dhanuzca vIkSya duhitRzulkasaMsthayA pIDitaH / vyAkhyA-pRthivyAH IzvaraH pArthivaH= rAjA janakaH prathitaH = vikhyAtaH vaMzaH = kulamiti prathitavaMzaH / prathitavaMze = prasiddhakule janma = utpattiH yasya sa tasya prathitavaMzajanmanaH zizoH =zAvakaraya bAlakasyetyarthaH / tasya = rAmasya lalitaM = sukomalaM vapuH= zarIraM vIkSya = dRSTvA durAnamaM =namayitumazakyam svaM = svakIyaM dhanuH= cApaM ca vIkSya duhituH = kanyAyAH zulkaM = mUlyaM, jAmAtRdeyaM dhanubhaMgarUpamityarthaH, iti duhitRzulkaM tasya saMsthA = sthitistayA duhitRzulkasaMsthayA / "zulkaM ghaTTA dideye syAjjAmAturbandhake'pi ca" iti vizvaH / "saMsthA sthitI zare nAze' iti vizvaH / pIDitaH = duHkhitaH abhUditi shessH| samAsaH-prathite vaMze janma yasya tasya prathitavaMzajanmanaH / duHkhena Anamamiti durAnamam , tat / duhituH zulkaM, tasya saMsthA, tayA duhitRzulkasaMsthayA / hindI-rAjA janaka ne eka ora to prasiddha sUrya vaMza meM janma lene vAle bAlaka zrIrAma ke manohara komala zarIra ko dekhA, aura dUsarI ora bar3e-bar3e zUravIroM se bhI na namane
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29 ekAdazaH sargaH ( jhukane ) vAle apane kaThora dhanuSa ko vicAra kara kanyA ke mUlya kI sthiti maryAdA se duHkhI huve| vizeSa--eka dina zivajI ke dhanuSa ko jo ki janakajo ke ghara meM rakhA thA, sItA jo ne uThAkara dUsare sthAna para rakha diyA thA, kyoMki use koI uThA nahIM sakatA thA, ataH janaka jI ko bar3A Azcarya huA, aura tabhI janakajI ne pratijJA kI thI ki jo isa dhanuSa ko uThAkara isakI Doro ko car3hA degA, usI ke sAtha sItAjI kA vivAha kruuNgaa| isa pratijJA ke kAraNa unheM pachatAvA ho rahA thaa| kyoMki aise kaThora dhanuSa ko ye bAlaka kyA todd'egaa| aura lar3akA saba taraha se sItAjI ke yogya hai| yahI pazcAttApa kA kAraNa hai // 38 // abravIca bhagavanmataGgajairyabRhadbhirapi karma duSkaram / tatra nAhamanumantumutsahe moghavRtti kalabhasya ceSTitam // 39 // abrviicc| munimiti shessH| kimiti / he bhagavanmune, bRha dbhirmataGgajairmahAgajairapi duSkara yatkarma tatra karmaNi kalabhasya baalgjsy| 'kalabhaH karizAvakaH' itymrH| moghavRtti vyarthavyApAraM ceSTitaM sAhasamanumantumahaM notsahe // anvayaH-he bhagavan ! bRhadbhiH mataMgajaiH api duSkaraM yatkarma tatra kalabhasya moghavRtti ceSTitam anumantum ahaM na utsahe, iti janakaH munim abravIt c| vyAkhyA--bhagaM = mahAtmyamasyAstIti bhagavAn tatsaMbuddhau he bhagavan ! he mune ! bRhadbhiH = vizAlaiH "bRhad vizAlaM pRthulaM mahat" itymrH| mataMgAt = RSeH jAtAH mataMgajAstaiH mataMgajaiH = gajaiH "mataMgajo gajo nAgaH kuJjaro vAraNaH karI" ityamaraH / api duSkaraM = kartumazakyam yat karma = kAryam , tatra=karmaNi kalabhasya = karizAvakasya "kalabhaH karizAvakaH" ityamaraH / muhyantyasyAM sA moghA = nirarthakA vRttiH = vyApAro yasya tat moghavRtti, "moghaM nirarthakam" ityamaraH / ceSTitaM =sAhasam anumantum = anujJAtuM notsahe / iti = itthaM janakaH munim abravIt = akathayat / samAsaH-mataMgAt jAtAH mataMgajAstaiH mataMgajaiH / moghA vRttiH yasya tat moghavRtti, tat / hindI-aura taba rAjA janaka ne vizvAmitrajI se kahA ki he bhagavan bar3e-bar3e unmatta hAthI bhI jo kAma nahIM kara sakate, usa kArya meM hAthI ke bacce kI vyartha vyApAra vAlI ceSTA ( utsAha ) kA maiM samarthana nahIM kara sakatA huuN| vizeSa-priyadarzana nAmaka gandhoM ke rAjA ke lar3ake priyaMvada ne abhimAna meM Akara mataMga nAmaka RSi kA apamAna kara diyA thA, tabhI RSi ne use zApa diyA ki tuma hAthI ho jAo, ataH mataMga se utpanna mataMgaja huA // 39 // hRpitA hi bahavo narezvarAstena tAta dhanuSA dhanubhRtaH / jyAnighAtakaThinatvaco bhujAnsvAnvidhUya dhigiti pratasthire // 40 // he tAta, tena dhanuSA bahavo dhanu to narezvarA hepitA hiyaM prApitA hi / jihaterdhAtorya
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 raghuvaMze ntAtkarmaNi ktaH / 'artihrI - ' ityAdinA pugAgamaH / te narezvarA jyAnighAtaiH kaThinatvacaH svAnbhujAndhigiti vidhUyAvamatya pratasthire prasthitAH // anvayaH - he tAta! tena dhanuSA bahavaH dhanurbhUtaH narezvarAH hepitAH, hi "te" jyAnighAtakaThinatvacaH svAn bhujAn dhik iti vidhUya pratasthire / vyAkhyA--tanoti = vistArayati gotramiti tAtaH, tatsaMbuddhau he tAta = he pUjya ! tena = prasiddhena zaivena dhanuSA = cApena bahavaH = bhUrizaH dhanUMSi vibhratIti dhanurbhRtaH = cApadhAriNaH, narANAM = manuSyANAm IzvarAH = IzAH rAjAnaH, iti narezvarAH hepitAH = lajjAM prApitAH / "te narezvarAH" jyAyAH = maurvyAH nighAtAH = abhighAtAH prahArA ityarthaH / taiH kaThinA = kaThorA tvak = carmaM yeSAM te jyAnivAtakaThinatvacaH / "maurvI jyA ziJjinIguNaH" itymrH| "tvak strI carmaNi" iti medinI / svAn = nijAn bhujAn = bAhUn dhikkayatIti dhik dhikkAraH iti =evaM vidhUya = tiraskRtya pratasthire prasthitAH = itaH gatA ityarthaH / samAsaH--narANAmIzvarAH narezvarAH / dhanuSAM bhRtaH dhanurbhRtaH / jyAyAH nighAtAH, jyAnighAtAstaiH kaThinA tvak yeSAM te jyAnighAtakaThinatvacaH / hindI - " aura " he tAta isa dhanuSa ne bahuta se dhanurdhArI rAjA mahArAjAoM ko lajjita, apamAnita kara diyA hai| aura ve rAjA dhanuSa kI DorI kI ragar3a ( AghAta ) se jinameM ghaTTe par3a gaye, aisI apanI bhujAoM ko dhikkArate huye cale gaye haiM // 40 // pratyuvAca tamRSirnizamyatAM sArato'yamathavA girA kRtam / cApa eva bhavato bhaviSyati vyaktazaktirazanirgirAviva // 41 // RSistaM pratyuvAca / kimiti / ayaM rAmaH sArato balena nizamyatAM zrUyatAm / athavA girA sAravarNanayA kRtamalam / gIrna vaktavyetyarthaH / ' yugaparyAptayoH kRtam' ityamaraH / avyayaM caitat / 'kRtaM nivAraNaniSedhayoH' iti gaNavyAkhyAne / gireti karaNe tRtIyA / niSedhakriyAM prati karaNatvAt / kiMtvazanirvajro girAviva / cApe dhanuSyeva bhavatastava vyaktazaktirdRSTasAro bhaviSyati // anvayaH - RSiH taM prati uvAca, ayaM sArataH nizamyatAm athavA girA kRtam, "kintu " azaniH girau iva cApe eva bhavataH vyaktazaktiH bhaviSyati / vyAkhyA - RSiH = vizvAmitraH taM = janakaM prati uvAca = pratyuktavAn / "yat" ayaM =rAmaH sAreNa iti sArataH = balena nizamyatAm = zrUyatAm / "sAro bale sthirAMze ca " ityamaraH / athavA = yadvA girA = vANyA, rAmabalavarNanenetyarthaH / kRtam = alaM vyarthamityarthaH "kRtaM yuge'lamarthe syadvihite hiMsite triSu " iti medinI / kathanaM vyarthaM pratyakSamavalokyatAmityarthaH / "kintu" aznAti, azyate'nena vA azaniH = vajraH girau = parvate iva = yathA dhanuSi = cApe eva bhavataH = tatra janakasya vyaktA = sphuTA zaktiH = sAraH yasya sa vyaktazaktiH "vyaktaH sphuTamanISiNoH" iti medinI / dRSTabalaH rAmaH bhaviSyati / samAsaH - vyaktA zaktiH yasya sa vyaktazaktiH /
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 31 hindI- " yaha suna " muni vizvAmitrajI, rAjA janaka se bole ki "he rAjan ! " isa rAma ko bala se suniye " arthAt rAma kA bala mujha se sune maiM kahatA hU~ / " athavA vANI se kahane kI AvazyakatA nahIM haiM / vyartha hai / kyoMki jisa prakAra vajra kI zakti parvata para prakaTa hotI hai usI prakAra dhanuSa para hI rAma kA bala Apako jJAta ho jAyagA / arthAt- vajra girate hI jaise parvata cUra-cUra ho jAtA hai, vaise hI rAma ke dhanuSa ko uThAte ho yaha ApakA dhanuSa Tukar3e-Tukar3e ho jAyagA, abhI dekhiye // 41 // evamAptavacanAtsa pauruSaM kAkapakSakadhare'pi rAghave / zradhe tridazagopamAtrake dAhazaktimiva kRSNavartmani // 42 // evamAptasya munervacanAtsa janakaH kAkapakSadhare vAle'pi rAghave puruSasya karma pauruSaM parAkramam / 'hAyanAntayuvAdibhyo'N' iti yuvAditvAdaN / 'pauruSaM puruSasyoktaM bhAve karmaNi tejasi' iti vizvaH / tridazagopa indragopakITaH pramANamasya tridazagopamAtraH / ' pramANe dvayasac-' ityAdinA mAtracpratyayaH / tataH svAyeM kapratyayaH / tasmin kRSNavartmani vahnau dAhazaktimiva / zraddadhe vizvastatrAn // anvayaH - evam AptavacanAt saH kAkapakSakadhare api rAvave tridazagopamAtra ke kRSNavartmani dAhazaktim iva zraddave / " vyAkhyA -- evam = ittham Aptasya = yathArthavakturmuneH vacanaM kathanaM tasmAt vacanAt saH = janakaH, dharatIti dharaH, kAkapakSasya = zikhAyAH dharaH, iti kAkapakSadharastasmin kAkapakSakadhare'pi zizau, api rAvave = rAmacandre puruSasya karma pauruSaM tat parAkramaM tridazasya gopaH, tridazagopaH, indragopakITaH pramANamasyeti tridazagopamAtraH, tridazagopamAtra eveti tridazagopamAtrakastasmin tridazagopamAtrake, kRSNo dhUmo vatmasya sa tasmin kRSNavartmani = pAtrake dAhasya = dahanasya zaktiH = sAmarthyaM tAm dAhazaktim iva = yathA zraddadhe = vizazvAsa, vizvAsaM kRtavAn iti yAvat / " samAsaH - Aptasya vacanam, AptavacanaM tasmAt AptavacanAt / kAkasya pakSa iva kAkapakSaH, kAkapakSakasya dharastasmin kAkapakSakadhare / tridazasya gopaH, tridazagopaH / tridazagopaH pramANamasya, tridazagopamAtraH / tridazagopamAtra eveti tasmin tridazagopamAtrake / kRSNaM vartma yasya saH, tasmin kRSNavartmani / dAhasya zaktistAM dAhazaktim / Apta hindI - yathArthavAdI ( vizvasanIya ) vizvAmitra ke kahane se kAkapakSa ( zikhA ) dhArI bacce rAma meM bhI janakajI ne parAkrama ( dhanuSa uThAne kI zakti ), kA vizvAsa usI prakAra kara liyA, jisa prakAra ki -- indragopa kIr3e ( bIrabahUTI) ke barAbara agni meM zakti kA vizvAsa karate haiM / arthAt jarAsI cinagArI meM jaise phU~ka dene kI sAmarthya kA vizvAsa hai vaise hI isa bAlaka meM bhI dhanuSa tor3ane kI zakti kA vizvAsa janaka ko ho gayA // 42 // vyAdideza gaNazo'tha pArzvagAnkArmukAbhiharaNAya maithilaH / taijasasya dhanuSaH pravRttaye toyadAniva sahasralocanaH // 43 //
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze atha maithilaH pArzvagAnpuruSAnkArmukAbhiharaNAya kArmukamAnetum / 'tumarthAcca-' iti caturthI / sahasralocana indrastaijasasya tejomayasya dhanuSaH pravRttaya AvirbhAvAya toyadAnmeghAniva gaNAngaNazaH / 'saMkhyaikavacanAcca vIpsAyAm' iti zaspratyayaH / vyAdideza prajighAya // anvayaH-atha maithila: pArzvagAn kArmukAbhiharaNAya sahasralocanaH taijasasya dhanuSaH pravRttaye toyadAn iva gaNazaH vyAdideza / vyAkhyA-mithilAyAM bhavaH rAjA, maithilaH = janakaH pAveM = samIpe gacchanti = pracalantIti pArzvagAstAn pArzvagAn puruSAn karmaNe prabhavatIti kArmukaM, kArmukasya = dhanuSaH abhiharaNaM = sammukhAnayanam , tasmai kArmukAbhiharaNAya, kArmukamAnetumityarthaH / sahasra locanAni = netrANi yasya sa sahasralocanaH = indraH, tejasaH vikAraH, taijasaH tasya = tejomayasya dhanuSaH = indracApasya pravRttaye = AvirbhAvAya toyAni jalAni dadatIti toyadAstAn toyadAn = mevAn iva = yathA gaNAn iti gaNazaH = samUhAn vyAdideza = AdiSTavAn , anekAn puruSAn cApamAnetuM preSitavAnityarthaH / samAsaH-kArmukasya abhiharaNamiti, kArmukAbhiharaNaM tasmai kaarmukaabhihrnnaay| sahasraM locanAni yasya sa sahasralocanaH / hindI-muni kA uttara sunakara, mithileza janaka ne pArzvavatA aneka puruSoM ko dhanupa le Ane kA Adeza usI prakAra diyA, jisa prakAra ki hajAra netra vAle indra, apane camakadAra dhanuSa ko prakaTa karane ke liye meghoM ke jhuNDa ko AjJA detA hai // 43 // tatprasuptabhujagendrabhISaNaM vIkSya dAzarathirAdade dhanuH / vidrutakratumRgAnusAriNaM yena bANamasRjad vRSadhvajaH // 44 // dAzarathI rAmaH prasuptabhujagendra iva bhISaNaM bhayaMkaraM taddhanuvIkSyAdade jagrAha / vRSo dhvajazcihna yasya sa zivo yena dhanuSA / kratureva mRgH| vidrutaM palAyitaM kratumRgamanusarati / tAcchIlye NiniH / taM vidrutakratumRgAnusAriNaM bANamasRjanmumoca // anvayaH-dAzarathiH prasuptabhujagendrabhISaNaM tat dhanu: vIkSya Adade, vRSadhvajaH yena vidrutakratumRgAnusAriNaM bANam asRjat / vyAkhyA-dazarathasyApatyaM pumAn dAzarathiH = rAmaH, prasuptaH =zayitaH, yaH bhujagAnAM = sarpANAm indraH = svAmI mahAsarpa ityrthH| iti prsuptbhujgendrH| prasuptabhujagendra iva bhISaNaM = bhayaMkaramiti prasuptabhujagendrabhISaNam tat = dhanuH vIkSya = dRSTvA Adade = jagrAha vRSaH = vRSabhaH dhvajaH =cihnam , asya sa vRSadhvajaH = zivaH, yena = dhanuSA Rtureva mRgaH = hariNaH, iti kratumRgaH / vidrutaH = palAyitaH yaH kratumRgastam anusarati = anugacchatIti vidrutaRtumRgAnusArI taM tathoktam / bANaM = zaram , asRjat = amucat = tyktvaanityrthH| samAsaH-bhujagAnAmindraH bhujagendraH prasupto yaH bhujagendra iti prasuptabhujagendraH, prasuptabhujagendra iva bhISaNaM tat , prasuptabhujagendrabhISaNam / vRSaH dhvajaH yasya sa vRssdhvjH| kratu
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 33 reva mRgaH, RtumRgaH / vidrutazcAsau kratumRgaH, vidrutakratumRgastasya anusArI taM vidrutakratumRgAnusAriNam / hindI-dazaratha jI ke putra rAma ne, soye hue ajagara ke samAna bhayaMkara ( dIkhane vAle ) usa dhanuSa ko dekhakara uThA liyaa| jisa dhanuSa se zivajI ne, mRga rUpadhArI Age-Age bhAgate huye yajJa ( prajApati ) devatA kA pIchA karane vAle bANa ko chor3A thaa| vizeSa-eka samaya brahmAjI ( daza prajApatiyoM meM eka ) saMdhyA nAma kI ati suMdarI apanI kanyA ko dekha kara, usapara mohita ho gaye the| taba yaha pitA hokara bhI mujha se ramaNa karanA cAhatA hai| isa kAraNa zarama ke mAre sandhyA ne hariNI kA rUpa dhAraNa kara liyaa| yaha dekha brahmA bhI mRga banakara ramaNa karane ko taiyAra ho gaye the| yaha saba dekhakara bhagavAn zaMkara ne apane pinAka nAmaka dhanuSa ko tAnakara eka bANa chor3a diyaa| isase brahmA ne lajjita evaM pIr3ita hokara mRgazirA nAmaka nakSatra kA rUpa dhAraNa kara liyA, aura turanta zivajI kA bANa bhI ArdrA nakSatra banakara mRgazirA ke pIche AkAza meM khar3A ho gyaa| tabhI se ArdrA aura mRgazirA nakSatra kA sadA sAnnidhya rahatA hai| arthAt mRgazirA kA pIchA Aja bhI ArdrA ( zivabANa ) nahIM chor3a rahA hai| aisI purANa ko kathA prasiddha hai // 44 // Atatajyamakarotsa saMsadA vismayastimitanetramIkSitaH / zailasAramapi nAtiyatnataH puSpacApamiva pezalaM smaraH // 45 // sa rAmaH saMsadA sabhayA vismayena stimite netre yasminkarmaNi tadyathA syAttathekSitaH san / zailasyeva sAro yasya tacchailasAramapi dhnuH| smaraH pezalaM komalaM puSpacApamiva nAtiyatnato nAtiyatnAt / naJarthasya nazabdasya supsupeti smaasH| Atatajyamadhijyamakarot / / ___ anvayaH-saH saMsadA vismayastismitanetraM yathA syAttathA IkSitaH san zailasAram api "dhanu:" ramaraH pezalaM puSpacApam iva nAtiyatnataH Atatajyam akarot / / vyAkhyA-saH =rAmaH saMsIdanti janAH asyAM sA saMsad tayA saMsadA= sabhayA "sabhAsamitisaMsadaH" ityamaraH, vismayena =AzcaryeNa stimite = nizcale netre = nayane yasmin karmaNi tat yathA syAttathA IkSitaH = dRSTaH san , pracurAH zilAH santyatra saH, zailaH / zailasya = parvatasya iva sAraH = balaM dADhayamityarthaH / yasya sa taM zailasAram api taddhanuH, smaraH= kandarpaH pezalaM = komalaM puSpaM cApamiti puSpacApaM = kusumadhanu : iva = yathA nAtiyatnataH = nAtiprayAsena AtatA = vistAritA, AropitA jyA = mauryo yasya tat Atatajyam = AropitamaurvIkamityarthaH / akarot = kRtavAn / ___ samAsaH-vismayena stimite netre yasmin karmaNi tat vismayastimitanetram , zailasya iva sAro yasya tat , zailasAram / puSpaM ca tat cApamiti puSpacApam / AtatA jyA yasmin tat Atatajyam / hindI-sabhA meM baiThe sabhI logoM se Azcarya cakita hokara vinA A~kha jhapakAe ( ekaTaka se ) dekhe gaye usa zizu rAma ne, parvata ke samAna bhArI evaM kaThora bhI usa ziva
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 raghuvaMze dhanuSa ko usI prakAra saralatA se tAna diyA, dhanuSa para pratyaMcA car3hA dI, jisa prakAra, kAmadeva apane komala puSpoM ke dhanuSa para saralatApUrvaka pratyaMcA ( DorI) car3hA letA hai // 45 // bhajyamAnamatimAtrakarSaNAttena vajraparuSasvanaM dhanuH / mArgavAya dRDhamanyave punaH kSattramudyatamiva nyavedayat // 46 // tena rAmeNAtimAtrakarSaNAdbhajyamAnamata eva vajraparuSasvanam / vajramiva paruSaH svano yasya tat / dhanuH kartR / dRDhamanyave dRDhakrodhAya / 'manyuH krodhe Rtau dainye' iti vishv:| bhArgavAya kSatraM kSatrakulaM punarudyataM nyavedayadiva zApayAmAseva / / anvayaH-tena ati mAtrakarSaNAt bhajyamAnam "ata eva" vajraparuSaravanam dhanuH dRDhamanyave bhArgavAya kSatraM punaH udyataM nyavedayat iv| vyAkhyA-tena = rAmeNa mAtrA = ratokam = alpaM tAmatikrAntamiti atimAtram / atimAtram = dRDhaM karSaNam = taramAt atimAtrakarSaNAt bhajyate iti tat bhajyamAnaM = troTramAnaM ( nyuTyat ) ataeva vajram = kulizam iva paruSaH = kaThoraH svanaH = zabdaH yasya tat vajraparuSasvanam dhanuH = cApaM dRDhaH = atyadhikaH manyuH =krodhaH yasya sa dRDhamanyuH tasmai dRDhamanyave = parazurAmAya "manyudainye Rtau krudhi" ityamaraH / kSatAt = nAzAt trAyate yattat kSavaM kSatriyakulam punaH = bhUyaH udyatam = udgUrNam ujjRmbhitamityarthaH nyavedayat = kathitavat iva utprekSAyAm / samAsa-mAtrAmatikrAntam atimAtram / atimAtraM ca tat karSaNaM tasmAt atimAtrakarSaNAt / vajramiva paruSaH rakhanaH yasya tat vajraparuSatvanam / dRDhaH manyuH yasya sa tasmai dRddhmnyve| hindI-rAmacandra jI ke khUba jora se khIMcane ( jhukAne ) ke kAraNa TUTate hue, ataeva vajra ke samAna ghora garjana karane vAle usa dhanuSa ne bar3e krodhI parazurAmajI se mAno nivedana kara diyA ki kSatriya kula phira se zira uThAne lagA hai| arthAt dhanuSa ne garjanA kyA kI, mAnoM bhArgava se kahA ki phira kSatrI prabala ho rahe haiM // 46 / / dRSTasAramatha rudrakArmuke vIrya zulkamabhinandya maithilaH / rAghavAya tanayAmayonijAM rUpiNIM zriyamiva nyavedayat // 47 // atha maithilo janako rudrakAmuke dRDhaH sAraH sthirAMzo yasya tadRSTasAram / 'sAro bale sthirAMze ca' iti vizvaH / vIryameva zulkam / dhanurbhaGgarUpamityarthaH / abhinandya rAghavAya rAmAyAyonijAM devayajanasaMbhavAM tanayAM sItAM rUpiNIM zriyamiva sAkSAlakSmImiva nyavedayadarpitavAn / vAceti zeSaH / / anvayaH-atha maithilaH rudrakArmuke dRSTasAraM vIryazulkam abhinandha rAghavAya ayonijAM tanayAM rUpiNIM zriyam iva nyavedayat / vyAkhyA-atha = anantaraM cApabhaGgAnantaramityarthaH / maithilaH = rAjA janakaH, rodayatIti rudrH| rudrasya = zivasya kArmukaM = dhanuH, tasmin rudrakAmuke dRSTaH = avalokitaH sAraH =
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ 35 ekAdazaH sargaH balaM yasya tat , dRSTasAram vIre = aklIve sAdhu vIryam , vIrayati, vIryate vA vIrya = prabhAvaH = teja eva zulkaM = mUlyaM, cApabhaMgarUpamityarthaH / abhinandya = prazasya rAghavAya = zrIrAmacandrAya yonyAH jAtA yonijaa| na yonijA, iti ayonijA, tAmayonijAM = devayajanasambhavAM tanoti kulaM yA sA tanayA tAM tanayAM = sutAM sItAmityarthaH rUpamasyA astIti rUpiNI tAM rUpiNI = rUpavatIM zriyaM = lakSmIm iva = yathA sAkSAlakSmImivetyarthaH nyavedayat = vANyArpitavAn / samAsa.-rudrasya kArmukamiti rudrakArmukaM tasmin rudrakArmuke / dRSTaH sAraH yasya tat dRSTasAram / vIryameva zulkamiti tat vIryazulkam / na yonijA iti ayonijA taamyonijaam| ___ hindI-dhanuSa ke TUTane para rAjA janaka ne zivajI ke dhanuSa ( tor3ane ) meM dekha liye gaye parAkrama rUpI mUlya kI prazaMsA karake ( arthAt rAmake parAkrama kI prazaMsA karake ) pRthivI se utpanna huI apanI putrI sItAjI ko rAmacandra ke liye vaise hI sauMpa diyA, mAno sAkSAt lakSmI hI de dI ho| vizeSa-rAjA janaka ne santAnaprApti kI abhilASA se eka yajJa kA Arambha kiyA thaa| usa yajJa kI taiyArI ke samaya rAjA ko hala calAnA par3A thaa| aura usI samaya hala calAte hue sItA khUda meM se prApta huI thii| hala kI phAla se khude bane khUda ( gaharI rekhA) se prApta hone ke kAraNa usakA sItA nAma par3A thA / isI kAraNa sItA jI "ayonijA" pRthivIputrI devayajanasaMbhavA kahAtI hai / / 47 / / uktamevArtha sopaskAramAha maithilaH sapadi satyasaGgaro rAghavAya tanayAmayonijAm / saMnidhau dyutimatastaponidheragnisAkSika ivAtisRSTavAn // 48 // satyasaGgaraH styprtishH| 'atha pratizAjisaMvidApatsu saGgaraH' itymrH| maithilo rAghabAyAyonijAM tanayAM dyutimatastejasvinastaponidheH kauzikasya sNnidhau| agniH sAkSI yasya so'gnisAkSikaH / 'zeSAdvibhASA' iti kapprayaH / sa iva / sapadyatisRSTavAndattavAn // anvayaH-satyasaMgara: maithilaH rAvavAya ayonijAM tanayAM dyutimataH taponidheH sannidhau agnisAkSikaH iva sapadi atisRSTavAn / vyAkhyA-satyaH = tathyaH saMgaraH = pratijJA yasya sa satyasaMgaraH / "satyaM kRte ca zapathe tathye ca triSu tadvati" iti medinii| saMgaraNaM saMgaraH, saMgIryate vA sNgrH| maithilaH = mithilAnarezaH rAghavAya = rAmAya ayonijAM = devayajanasambhavAM sotAM tanayAM = putrIM dyotate'nayA iti dyatiH = zobhA asyAstIti dyutimAn tasya dyutimataH = tejasvinaH ityarthaH "zobhA kAntitizchaviH" itymrH| tapasAM nidhistaponidhiratasya taponidheH = vizvAmitrasya saMnidhAnaM saMnidhistasmin saMnidhau = samIpe-aMgati =UrdhvaM gacchatIti agniH = vahniH sAkSI = sAkSAt draSTA yasya so agnisAkSikaH itra = yathA sampadyate asmin sapadi = tatkSaNe atisRSTavAn = dattavAn / yathAhi loke
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 raghuvaMze janA agniM sAkSIkRtya varAya kanyAM dadati tathaiva maharSivizvAmitramagniM matvA tatsamIpe tatkSaNameva sItAM paramayogyavarAya zrIrAmacandrAya dadau janaka iti bhAvaH / samAsaH-satyaH saMgaraH yasya sa satyasaMgaraH / na yonijA-ayonijA tAm ayonijAm / tapasAM nidhiH taponidhiH tasya taponidheH / agniH sAkSI yasya saH agnisAkSikaH / hindI-satya pratijJA karane vAle rAjA janaka ne, ( hala kI phAla se khudI ( khUda se ) pRthvI se nikalI huI apanI putrI sItAjI ko tejasvI evaM bar3e tapasvI vizvAmitra jI ke sAmane usI samaya ( dhanuSa tor3ate hI ) mAnoM agni ko sAkSI mAnakara rAmacandra ke liye de diyaa| vizeSa - janaka jI ke pUjAsthAna meM ziva jI kA "pinAka" dhanuSa rakhA thA jo ki kisI ke uThAe na uThatA thaa| eka dina sItAjI ne usa sthAna meM saphAI karate samaya bAe~ hAtha se dhanuSa ko uThAkara vahA~ saphAI kara punaH rakha diyaa| janaka jI ne Akara dekhA to pUchane para jJAta huA ki sItAjI ne uThAkara sApha kiyA aura phira yahA~ rakha diyA hai| taba janakajI ne pratijJA kI thI ki jo isa dhanuSako tAnakara tor3egA usI ke sAtha sItAjI kA vivAha hogaa| yahI satyasaMgara kA tAtparya hai // 48 // prAhiNocca mahitaM mahAdyutiH kosalAdhipataye purodhasam / bhRtyabhAvi duhituH parigrahAddizyatAM kulamidaM nimeriti // 49 // mahAyu tirjanako mahitaM pUjitaM purodhasaM purohitaM kosalAdhipataye dazarathAya prAhiNotpahitavAMzca / kimiti / nimirnAma janakAnAM pUrvajaH kazcit / idaM nimeH kulaM duhituH sItAyAH parigrahAtsnuSAtvena sviikaaraaddhetoH| bhRtyasya bhAvo bhRtyatvam so'syAstIti bhRtyabhAvi dizyatAmanumanyatAmiti // anvayaH-mahAdyutiH mahitaM purodhasaM kosalAdhipataye prAhiNot ca, nimaH idaM kulaM duhituH parigrahAt bhRtyabhAvi dizyatAm iti / vyAkhyA-mahatI = adhikA dyutiH = kAntiH yasya sa mahAdyutiH / "zobhA kAntidyutizchaviH" itymrH| janakaH mahitaM = pUjitaM puraH = agre dhIyate iti-purodhAsta purodhasaM = purohitaM "purodhAstu purohitaH" ityamaraH, kosalasya = dezavizeSasya adhipatiH = svAmI, rAjA, iti-kosalAdhipatistasmai kosalAdhipataye =rAze dazarathAyetyarthaH, prAhiNot = prahitavAn , ca, pressitvaanityrthH| kimarthamityAha-nimaH = janakAnAM pUrva purupatya idaM kulaM = vaMzaH duhituH = kanyAyAH parigrahAt = putravadhUtvena svIkArAt bhriyate iti bhRtyH| bhRtyasya bhAvaH, bhRtyatvam / dizyatAm = anumanyatAm / sItAyA mama putryAH snupAtvena svIkArAt nimikulmnugRhytaamityrthH| hindI-mahAtejasvI rAjA janaka ne, "apane" pUjya purohitako ayodhyAnareza dazaratha ke pAsa yaha kahalAkara bhejA ki nimike isa kulako sItAjI ko svIkAra kara ( putravadhU banAra apanA sevaka banA liijie|
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 37 vizeSa -- ikSvAku rAjA kA putra nimi eka samaya apanI striyoM ke sAtha chUtakrIr3A kara rahe the / usI samaya vaziSThajI A gaye, rAjAne una kA satkAra nahIM kiyA, ataH vaziSThajIne rAjAko zApa de diyA, ki tumhArA zarIra prANahIna ho jaaye| tabhI rAjA ne bhI vaziSThajI ko niSprANa hone kA zApa de diyaa| donoM zApa chur3Ane brahmAjI ke pAsa gaye / brahmAjI ne nimi se kahA ki tuma logoM ke netroM meM nivAsa kro| taba logoM ke vizrAma ke nimeSa ( palakoM kA jhapakanA ) ho gyaa| pahale palaka nahIM girate the / yahI nimikA tAtparya hai / nimi ke zarIra ko mathane se mithi rAjA utpanna huye / jisane mithilA basAI / janane se janaka kahalAye / ye vinA zarIrake the ataH videha kahAte the - yaha matsyapurANa kI kathA hai // 49 // anviyeSa sadRzIM sa ca snuSAM prApa cainamanukUlavAdvijaH / sadya eva sukRtAM hi pacyate kalpavRkSaphaladharmi kAGkSitam // 50 // sa dazarathazca sadRzImanurUpAM snuSAmantriyeSa / rAmavivAhamAcakAGkSatyarthaH / anukUlavAksnupAsiddhirUpAnukUlArthavAdI dvijo janakapurodhAzcainaM dazarathaM prApa / tathAhi / kalpavRkSa - phalasya yo dharmaH sadyaH pAkarUpaH so'syAstIti kalpavRkSaphaladharmi / ataH sukRtAM puNyakAriNAM kAGkSitaM manorathaH sadya eva pacyate hi / karmakartari laT / svayameva pakkaM bhavatItyarthaH / 'karmavatkarmaNA tulyakriyaH' iti karmavadbhAvAt 'bhAvakarmaNoH' ityAtmanepadam // zranvayaH--saH ca sadRzIM snuSAm anviyeSa, anukUlavAk dvijaH - ca enaM prApa, hi kalpavRkSaphaladharmi " ata eva " sukRtAM kAMkSitaM sadyaH eva pacyate / vyAkhyA - saH = rAjA dazarathaH samAnA iva pazyatIti sadRzI tAM sadRzIM = sadRkSIm, anurUpAmityarthaH / snautIti snuSA tAM snuSAM = vadhUm "samAH snuSAjanIvadhvaH" ityamaraH / putrabhAryAmityarthaH / antriyeSa = abhilalASa / anukUlA = putravivAhAnurUpA vAk = vANI yasya saH anukUlatrAk_ dvAbhyAM = janmasaMskArAbhyAM jAyate iti dvijaH = brAhmaNaH, janakasya purohita ityarthaH / "dvijaH syAt brAhmaNakSatravaizyadantANDa jepu nA" iti medinI / enaM = rAjAnaM dazarathaM prApa = avAptaH / hi = tathAhi kalpasya = saMkalpitArthasya vRkSastasya phalaM tasya dharmaH = tatkSaNapAkarUpaH, iti kalpavRkSaphalavarmaH, so'syAstIti tat kalpavRkSaphaladharmi sukRtAM = puNyavatAM kAMkSitam = abhilapitaM, manorathaH ityarthaH sadyaH = tatkSaNameva pacyate = svayameva pakaM jAyate / atra karmakartari pratyayaH / samAsaH --- anukUlA vAk yasya saH anukUlatrAk / kalpasya vRkSaH kalpavRkSaH, kalpavRkSasya phalamiti kalpavRkSaphalaM tasya dharmaH kalpavRcaphaladharmaH, so'syAstIti kalpavRkSaphaladharmi / hindI- - rAjA dazaratha apane kulajAti ke yogya kI prApti ke anurUpa sandeza le Ane vAle janaka jI ke A gye| ThIka hI hai puNyavAnoM kA manoratha kalpavRkSa ke svayaM pakatA hai / arthAt kalpavRkSa ke samAna turanta phala vizeSa - svarga meM eka kalpavRkSa hai / vaha vRkSa putrabadhU - khoja hI rahe the ki putrabadhU purohita zatAnanda dazaratha ke pa phala ke samAnadharma vAlA turanta ho dene vAlA hotA hai / devatAoM ke sabhI manorathoM ko icchA
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 raghuvaMze hote hI pUrNa kara detA hai| saMkalpita manoratha ko turanta jo pUrNa kare vaha kalpavRkSa kahAtA hai // 50 // tasya kalpitapuraskriyAvidheH zuzruvAnvacanamagrajanmanaH / uccacAla balabhitsakho vazI sainyareNumuSitArkadIdhitiH // 51 // balabhitsakha indrasahacaro vazI svAdhInatAvAn / 'vaza AyattatAyAM ca' iti vizvaH / kalpitapuraskriyAvidheH kRtapUjAvidhestasyAgrajanmano dvijasya vacanaM janakena saMdiSTaM zuzruvAJchratavAn / zRNoteH kasuH / sainyareNumuSitArkadIdhitiH sannuccacAla pratasthe // anvayaH-balabhitsakhaH vazI kalpitapuraskriyAvidheH agrajanmanaH vacanaM zuzruvAn sainyareNumuSitArkadIdhitiH san ucccaal| vyAkhyA-balam = asuraM bhinatti, iti balabhit = indraH, tasya sakhA = mitramiti valabhitsakhaH vazaH = asyAratIti vazI=svataMtratAvAn jitendriyaH dazarathaH "vaza AyattatAyAM ce" ti vizvaH / kalpitaH = vihitaH puraskriyAyAH= pUjAyAH vidhiH = vidhAnaM yasya sa tasya kalpitapuraskriyAvidheH / agre janma yasya saH agrajanmA taraya agnajanmanaH = brAhmaNaraya, janakapurohitaraya zatAnandasya vacanaM = janakasandezarUpaM zuzruvAn = AkarNitavAn , sainyAnAM = sainikAnAM reNavaH = dhUlayaH, iti--sainyareNavaH senApracalanenotthitA ityarthaH taiH muSitAH = AcchAditAH arkasya = sUryasya dIdhitayaH = karAH yena saH sainyareNumupitAkadIdhitiH san uccacAla = pratasthe rAmavivAhArthaM mithilAM pratasthe ityarthaH / samAsaH-balabhidaH sakhA, iti blbhitskhH| agre janma yasya sa tasya agrajanmanaH / puraskriyAyAH vidhiriti purskriyaavidhiH| kalpitaH puraskriyAvidhiH yasya sa tasya klpitpurskriyaavidheH| sainyAnAM reNavastaiH muSitAH arkasya dIdhitayaH yena sa sainyrennumupitaarkdiidhitiH| hindI-indra ke mitra, jitendriya, rAjA dazaratha ne janakajI ke purohita zatAnanda nAma ke brAhmaNa kA pUjA-satkAra kiyA, aura unakA bacana ( rAma ke vivAha ke liye janakajI kA sandeza ) sunakara apanI senA ke calane se uThI dhUla se sUrya kI kiraNoM ko Dhakate ( chipAte ) huye mithilA ko cala par3e // 51 // AsasAda mithilAM sa veSTayanpIDitopavanapAdapAM balaiH / prItirodhamasahiSTa sA purI strIva kAntaparibhogamAyatam // 52 // sa dazaratho balaiH sainyaiH pIDitopavanapAdapAM mithilAM veSTayanparidhIkurvan AsasAda / sA purii| strI yuvatirAyatamatiprasaktaM kAntaparibhogaM priyasaMbhogamiva / prItyA rodhaM prItirodhamasahiSTa soDhavatI / dveSarodhaM tu na sahata iti bhAvaH // anvayaH-saH balaiH pIDitopavanapAdapAM mithilAM veSTayan AsasAda, sA purI strI AyataM kAntaparibhogam iva prItirodham asahiSTa /
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH vyAkhyA--saH rAjA dazarathaH balaiH =sainyaiH upavanAnAm = ArAmANAM pAdapAH = vRkSAH, iti upvnpaadpaaH| "ArAmaH syAdupavanaM kRtrimaM vanameva yat" itymrH| pIDitAH = dalitAH bhagnA ityrthH| upavanapAdapAH yasyAH sA tAM pIDitopavanapAdapAM mithilAM = mithinAmarAjena nirmitAM janakapurImityarthaH / AsasAda = prApa, sA purI= janakanagarI strI = yuvatiH Ayatam = atiprasaktam kAntasya = priyasya paribhogaM = sambhogam iva = yathA prItyA = premNA rodhaH-pratirodhaH taM prItirodhaM pIDAmityarthaH asahiSTa = sahanaM kRtvtii| samAsa-pIDitAH upavanAnAM pAdapAH yasyAH sA tAM pIDitopanapAdapAm / prItyA rodhastaM protirodham / kAntasya paribhogastaM kAntaparibhogam / hindI-ve rAjA dazaratha, apanI senA se mithilA nagarI ke bagIcoM ke vRkSoM ko rauMdate aura cAroM ora se nagarI ko gherate huye janakapurI meM pahu~ca gye| mithilA nagarI ne isa prema ke ghara ko usI prakAra sahana kara liyA, jisa prakAra yuvatI strI apane priyatama ke kaThora sambhoga ko sahana kara letI hai // 52 // tau sametya samaye sthitAvubhau bhUpatI varuNavAsavopamo / kanyakAtanayakautukakriyAM svaprabhAvasadRzIM vitenatuH // 53 // samaye sthitAvAcAraniSThau / 'samayAH zapathAcArakAlasiddhAntasaMvidaH' ityamaraH / varuNavAsavAvupamApamAnaM yayostau tthoktau| tAvubhau bhUpatI janakadazarathau sametya svaprabhAvasadRzImAtmamahimAnurUpAM kanyakAnAM sItAdInAM tanayAnAM rAmAdInAM ca kautukakriyAM vivAhotsavaM vitenaturvistRtavantau / tanoteliT // anvayaH-samaye sthitau varuNavAsavopamau tau ubhau bhUpatI straprabhAvasadRzIM kanyakAtanayakautukakriyAM vitentuH| vyAkhyA-samaye = AcAre sthitau = vartamAnau, AcAraniSThI, iti bhAvaH / viyate, vRNoti vA varuNaH= pracetAH / vasavaH== devAH, vasUni = dhanAni vA santyasya sa vAsavaH / vasorapatyaM vA vAsavaH = indraH / varuNazca vAsavazca varuNavAsavau, to upamA = upamAnaM yayostau varuNavAsavopamau tau = janakadazarathau ubhau= dvau bhUpatI = pArthivau sametya = militvA, saMbandhinau bhUtvetyarthaH / svasya = AtmanaH prabhAvaH = mahimA tasya sadRzI = anurUpA tAM svaprabhAvasadRzIM kanyakAnAM= sItAdInAM tanaNanAM = putrANAM rAmAdInAM kautukasya = vivAhasya kriyA tAM kanyakAtanayakautukakriyAM = vivAhotsavamityarthaH / vitenatuH= vistRtvntau| svasvamahimAnusAraM vistArapUrvakaM vivAhotsavaM kRtvntaavityrthH| "kautukaM narmaNIcchAyAmutsave kutuke mudi| pAramparyAgatakhyAtamaMgalodvAhasUtrayorirau" ti koSaH / / samAsaH-varuNazca vAsavazceti varuNavAsavau, tau upamA yayostau vrunnvaasvopmau| svasya prabhAvaH svprbhaavH| svaprabhAvasya sadRzI tAM svaprabhAvasadRzIm / kanyakAzca tanayAzceti kanyakAtanayAsteSAM kautukaM tasya kriyA tAM kanyakAtanayakautukakriyAm /
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI - apane AcAra-vicAra ke pakke, varuNa aura indra ke samAna una pratApI donoM rAjAoM ne milakara, apane - apane vaibhava ke anurUpa kanyAoM tathA putroM kA vivAha saMskAra vistAra pUrvaka ( bar3e ThATa-bATa se ) kara diyA // 53 // 40 pArthivImudavadvadvaho lakSmaNastadanujAmathormilAm / yau tayoravara varaujasau tau kuzadhvajasute sumadhyame // 54 // udvahatItyudvahaH pacAdyac / raghUNAmudvaho rAmaH / pRthIvyA apatyaM strI pArthivI / 'tasyApatyam' ityaNi 'TiDhA -' iti GIp / tAM sItAmudavahatpariNItavAn / atha lakSmaNaratasyAH sItAyA anujAM janakasyaurasImUrmilAmudavahat / yau varaujasau tayo rAmalakSmaNayoravarajAvanujAtau bharatazatrughnau tau sumadhyame kuzadhvajasya janakAnujasya sute kanyake mANDavIM zrutakIrtiM codatAm / nAtra vyutkramavivAha doSo bhinnodaratvAt / taduktam -- 'pitRvyaputre sApatye paranArIsuteSu ca / vivAhAdhAnayajJAdau parivettAdyadUSaNam // ' iti // anvayaH - raghUdvahaH pArthivIm udavahat, atha lakSmaNaH tadanujAm UrmilAm udavahat yau varaujasau tayoH avarajau tau sumadhyame kuzadhvajasute ca udavahatAm / vyAkhyA - udvahatIti udvahaH / raghUNAm udvahaH = zrIrAmacandraH pRthivyAH apatyaM strI pArthivI tAM pArthivIM = pRthivIputrIM sItAm udavahat = pariNItavAn / atha = anantaram lakSmaNaH= saumitriH tasyAH = sItAyAH anujA = kaniSThA tAM tadanujAM = janakasyaurasI putrImityarthaH UrmilAm = etannAmnIm udavahat = pariNItavAn / yau = prasiddhau varaM = zreSTham ojaH = balaM yayoratau varau - jasau tayoH=rAmalakSmaNayoH avarasmin kAle jAtau = utpannau avarajau, bharatazatrughnau tau sumadhyame = manorame kuzadhvajasya = janakAvarajasya sute = putryau, iti kuzadhvajasute, mANDavIM sukItiJca udavahatAm = pariNItavantau / samAsaH - raghUNAm udvaha iti raghUdvahaH / tasyAH anujA tAM tadanujAm / avarasmin jAtau, avarajau / varam ojaH yayoratau varaujasau / hindI - raghukula zreSTha rAmane pRthivI se utpanna, janakaputrI sItA se vivAha kiyA / aura isake pazcAt lakSmaNa ne sItA kI choTI bahana ( janaka kI aurasI kanyA ) UrmilA se, tathA jo acche balazAlI, unake choTe bhAI bharata zatrughna the, unakA vivAha manorama ( sundarI ) janakajI ke choTe bhAI ku. zadhvaja kI kanyA mANDavI tathA sukIrti se huA / vizeSa- - bharata jI lakSmaNa se bar3e the ataH bharatajI kA vivAha pahale na karake lakSmaNajI ke bAda meM kiyA gayA hai / ata: isameM parivettA doSa hone ke kaha sakate kyoMki yahA~ kanyA bhinna-bhinna mAtA se janmI thI, mANDavI kuzadhvaja kI putrI thI isaliye parivettA doSa nahIM hai // 54 // kAraNa anucita hai aisA nahIM UrmilA janakajI kI putrI aura te caturthasahitAstrayo babhuH sUnavo navavadhU parigrahAH / sAmadAnavidhibhedavigrahAH siddhimanta iva tasya bhUpateH // 55 //
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 41 te caturthasahitAstrayaH catvAra ityrthH| vRttAnusArAdevamuktam / sUnavo navavadhUparigrahAH / siddhimantaH phalasiddhiyuktAstaraya bhUpaterdazaratharaya sAmadAnavidhibhedavigrahAzcatvAra upAyA iva vbhuH| vidhIyata iti vidhiH / dAnameva vidhiH / vigraho daNDaH / sUnUnAmupAyairvadhUnAM siddhibhizcaupamyamityanusaMdheyam // anvayaH-te caturthasahitAH trayaH sUnavaH navavidhUparigrahAH siddhimantaH tasya bhUpateH sAmadAnavidhibhedavigrahAH ( catvAraH upAyAH ) iva bbhuH| vyAkhyA-te = zrIrAmalakSmaNAdayaH caturNA pUraNaH= caturthatvapUrako'vayavaH caturthaH / catuthena sahitAH=yuktAH trayaH, rAmalakSmaNabharatazatrughnAH, catvAraH, ityarthaH sUnavaH= putrAH navAH= nUtanAzca tA vadhvaH = striyaH tAH parigrahAH= patnyaH yeSAM te nvvdhuuprigrhaaH| parigRhyante, iti parigrahAH "patnIparijanAdAnamUlazApAH parigrahAH" itymrH| siddhiH= phalasiddhiH, asti yeSAM te siddhimantaH= phalaniSpattisahitAH tasya = dazarathasya bhuvaH patiH bhUpatistasya bhUpateH= rAjJaH vidhIyate iti vidhiH| dAnaM = tyAgaH eva vidhiH-vidhAnam iti daanvidhiH| "vidhirnA niyatau kAle nidhAne parameSThini" iti medinii| sAma= sAntvaprayogaH dAnavidhiH bhedaH= upajApaH vigrahaH= daNDaH, eSAmitaretarayogaH sAmadAnavidhibhedavigrahAH sAmAdicatvAraH upAyA iva yathA babhuH = shushubhire| caturNAM putrANAmupAyaiH, vadhUnAM ca siddhibhiH, aupamyamityanusaMdheyam / samAsaH-caturthena sahitAH caturthasahitAH / navAzca tAH vadhvaH navavadhvaH / navavadhvaH parigrahAH yeSAM te nvvdhuuprigrhaaH| sAma ca dAnavidhizca bhedazca vigrahazcetyeSAM dvandvaH sAmadAnavidhibhedavigrahAH / bhuvaH patiH bhUpatistasya bhUpateH / hindI-ve cauthe ke sAtha tona arthAt ve cAroM rAjA ke putra naI vadhUvAle hokara aise suzobhita ho rahe the, mAno usa rAjA dazaratha ke phalasiddhi se yukta sAma-dAna bheda-daNDa nAmaka cAra upAya hoN| yahA~ cAra putroM kA cAra upAya se aura cAra patniyoM kA siddhiyoM se sAdRzya hai| tathA sIdhe cAra na kahakara "caturthasahitAstrayaH" isa prakAra chanda ke anurodha se kahA gayA hai // 55 // tA narAdhipasutA nRpAtmajaiste ca tAbhiragamankRtArthatAm / so'bhavadvaravadhUsamAgamaH pratyayaprakRtiyogasaMnibhaH // 56 // tA narAdhipasutA janakakanyakA nRpAtmajairdazarathaputraiH kRtArthatAM kulazIlavayorUpAdisAphalyamagaman / te ca tAbhiratathA / kiMca / sa varANAM vadhUnAM ca smaagmH| pratyayAnAM prakRtInAM ca yoga iva saMnibhAtIti saMnibhaH abhavat / pacAdyac / pratyayAH sanAdayo yebhyo vidhIyante tAH prakRtayaH / yathA prakRtipratyayayoH sahaikArthasAdhanatvaM tadvadatrApIti bhAvaH // anvayaH-tAH narAdhipasutAH nRpAtmajaiH kRtArthatAm agaman , te ca tAbhiH "kRtArthatAm agaman" saH varavadhUsamAgamaH pratyayaprakRtiyogasaMnibhaH abhavat / vyAkhyA-tAH=sItAdyAH narANAM = manuSyANAm adhipaH = pAlakaH rAjA janakaH tasya sutAH= kanyAH, iti narAdhipasutAH nRpasya rAzo dazarathasya AtmanaH = dehAt jAtAH= utpa
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 raghuvaMze nAstaiH nRpAtmajaiH= rAmacandrAdibhiH, kRto'thoM yAbhistAH kRtArthAnAM saphalAnAM bhAvaH kRtArthatA tAM kRtAryatAM = kulazIlarUpAdisAphalyam agaman = prApuH / te ca=rAmalakSmaNabharatazatrughnAzca tAbhiH sItomilAmANDavIzrutakIrtibhiH janakaputrIbhiH tathA = kRtArthatAm agaman , itisaMbandhaH saH- prasiddhaH varANAM == jAmAtRNAM vadhUnAM = navapariNItAnAM ca samAgamaH = saMyogaH, iti varavadhUsamAgamaH / "varo jAmAtari" iti medinii| samyak nibhAtIti saMnibhaH / pratyeti = arthaviSayakaM bodhaM janayatIti prtyyH| prakaraNaM prakRtiH / pratyayAnAM =sanAdInAM prakRtInAM = dhAtUnAM ca yogaH = saMbandha iti pratyayaprakRtiyogastena saMnibhaH = sadRzaH abhavat = jAtaH / yathA dhAtupratyayayoH sahaikArthasAdhanatvaM tathaivAtrApi varavadhUsaMyogaH jagatkalyANarUpaikArthasAdhakaH iti bhaavH| samAsaH-narANAmadhipasnaraya sutAH, nraadhipsutaaH| nRpasya AtmajAstaiH, nRpAtmajaiH / kRtaH arthaH yaiste kRtArthAsteSAM bhAvaH kRtArthatA tAM kRtArthatAm / varANAM vadhUnAM ca samAgamaH, vrvdhuusmaagmH| pratyayazca prakRtizca pratyayaprakRtI tayoH yogaratena saMnibhaH, iti prtyyprkRtiyogsNnibhH| yadvA pratyayaprakRtiyoga iva samyak nitarAM bhAti = zobhate, iti prtyyprkRtiyogsNnibhH| hindI-ve rAjA janaka ko putriyA~ rAjA dazarathajI ke putroM se ( milakara ) aura ve rAjakumAra una rAjakumAriyA~ se ( milakara ) kRtakRtya ho gaye, arthAt apane-apane kula, svabhAva, tathA avasthA evaM saundarya Adi kI saphalatA ko pA gaye / aura una kumAra tathA kumAriyoM kA milana ( vivAha ) aisA sArthaka huA jaise dhAtu ( zabda kA mUlarUpa, 'bhU , paTh' ) pratyaya ( artha jJAna karAnevAlA san , ghaJ , ac ) kA yoga sArthaka hotA hai| vizeSa--pac paTha Adi prakRti, Nvula, ak Adi pratyaya, pRthak rahate hue, kisI artha ko prakaTa karane meM asamartha hone se nirarthaka se rahate haiN| aura vehI donoM milakara pAcakaH pAThakaH zabda banakara pakAne vAlA, paDhAne vAlA, rUpa artha ke vAcaka hone se sArthaka bana jAte haiN| vaise hI vara vadhU kA milana bhI sArthaka ho gayA // 56 // evamAttaratirAtmasaMbhavAMstAnnivezya caturo'pi tatra saH / adhvasu triSu visRSTamaithila: svAM purI dazaratho nyavartata // 57 / / evamAttaratiranurAgavAnsa dazarathastAMzcaturo'pyAtmasaMbhavAnputrAMstatra mithilAyAM nivezya vivAhya / 'nivezaH zibirodvAhavinyAseSu prakIrtitaH' iti vizvaH / viSvadhvasu prayANeSu satsu visRSTamaithilaH san / khAM purI nyavartata / uddezakriyApekSayA karmatvaM puryAH // anvayaH-evam AttaratiH saH dazarathaH tAn caturaH api AtmasambhavA tatra nivezya triyu adhvasu satsu visRSTamaithilaH san svAM purI nyavartata / vyAkhyA evam = uktaprakAreNa vivAhasampAdanena AttA prAptA, ratiH = anurAgaH santoSaH yena saH AttaratiH saH= prasiddhaH dazarathaH rAjA tAn caturaH catuHsaMkhyakAn rAmAdIn api AtmanaH = dehAt sambhavanti = jAyante iti AtmasambhavAstAn AtmasambhavAn = sutAn
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH tatra = mithilAyAM nivezya = vivAhya "nivezaH sainyavinyAse nyAse raMgavivAhayoH" iti haimaH / triSu adhvasu = trisaMkhyakaprayANeSu satsu trivizrAmasthaleSu vyatIteSu satsvityarthaH visRSTaH = preSitaH parAvartita ityarthaH maithilaH = janakaH yena sa visRSTamaithilaH san / svAM = strIyAM purIm = ayodhyAm nyavartata = pratyAvartata / ayodhyAmprati cacAletyarthaH / samAsaH-AttA ratiyena saH AttaratiH / AtmanaH sambhavAstAn aatmsmbhvaan| visRSTaH maithilaH yena sa visRSTamaithilaH / hindI-isa prakAra prema tathA santoSa pUrNa rAjA dazaratha jI, apane cAroM putroM ko janakapura meM vivAhakara, aura tIna paDAvoM ke bIta jAne para rAjA janaka ko vidA karake apanI nagarI ayodhyA ko lauTa cale / arthAt janaka jI apane priya samadhIko bidA karane ke samaya tIna rAta taka mArga meM sAtha-sAtha Aye the, taba dazarathajI ne unhe tIsare paDAva se lauTA diyA, aura svayaM ayodhyA kI ora cala diye // 57 // tasya jAtu marutaH pratIpagA varmasu dhvajatarupramAthinaH / ciklizubhRzatayA varUthinImuttaTA iva nadIrayAH sthalIm // 58 // jAtu kadAcidvamasu dhvajA eva taravastAnpramathnanti ye te dhvajatarupramAthinaH pratIpagAH pratikRlagAmino mrutH| uttaTA nadIrayAH sthalImakRtrimabhUmimiva / 'jAnapadakuNDa-'ityAdinA GIp / taraya varUthinI senAM bhRzatayA bhRzaM ciklizuH klizyanti sma // anvayaH-jAtu vartmasu dhvajatarupramAthinaH pratIpagAH marutaH, uttaTAH nadIrayAH sthalIm iva, taraya varUthinIM bhRzatayA ciklizuH / ___ vyAkhyA-jAtu = kasmiMzcitkAla varmasu = mAgepu dhvajAH= patAkA eva taravaH = vRkSAratAn pramathnanti = viloDayanti ye te dhvajatarupramAthinaH = mArgasthavRkSabhaJjakA ityrthH| pratIpaM = pratikUlaM gacchantIti pratIpagAH = sammukhAgAminaH mriyante ebhirvinA pravRddhairvA te marutaH= vAyavaH uddhatAH taTAH yaiste uttaTAH / utkrAntAH taTamiti vA uttaTAH= tIramatikrAntAH nadInAM = saritAM rayAH- vegAH sthalIm = akRtrimabhUmim iva = yathA ra.raya = rAzo dazaratharaya / viyate = AcchAdyate ratho'neneti vasthaH / "varUtho rathaguptau rayAt" iti medinii| varUthAH santyasyAM sA tAM varUthinIM = senAM bhRzatathA = bhRzam = atyantaM ciklizuH= pIDayanti sma / samAsaH-dhvajA eva taravaH, iti dhvajataravaH, dhvajatarUNAM pramAthinaH, tAn dhvajatarupramAthinaH / taTAni utkrAntAH uttaTAH / hindI-kisI eka dina mArga meM patAkA rUpI vRkSoM ko ( phAr3ane tor3ane vAle ) jhakajhorane vAle tathA viparIta ( ulaTA ) calane vAle vAyuoM ne rAjA dazaratha kI senA ko usI prakAra atyanta vyAkula kara diyA, jaise ki taTa ( kinAre ) ko tor3akara Upara bahane vAlI nadI kI dhArA AsapAsa kI jamIna ko Dubo detI hai, chinna-bhinna kara detI hai // 58 //
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 raghuvaMze lakSyate sma tadanantaraM ravirbaddhabhImapariveSamaNDalaH / vainateyazamitasya bhogino bhogaveSTita iva cyuto maNiH // 59 // tadanantaraM pratIpapavanAnantaraM baddhaM bhImaM pariveSasya paridharmaNDalaM yasya sH| 'pariveSastu paridhirupasUryakamaNDale' itymrH| raviH vainateyazamitasya garuDahatasya bhoginaH sarpasya bhogena kAyena / 'bhogaH sukhe stryAdibhRtAvahezca phaNakAyayoH' ityamaraH / veSTitazcyutaH zirobhraSTo maNiriva / lakSyate sma // anvayaH-tadanantaraM baddhabhImapariveSamaNDalaH raviH vainateyazamitaraya bhoginaH bhogaveSTitaH cyutaH maNiH iva lakSyate sma / vyAkhyA-tasya = pratIpapavanasya anantaraM = pazcAt va = mUtaM bhImaM = bhayaMkaraM parivepasya = paridheH maNDalaM = vimbaM = parivezaH yasya sa baddhabhImapariveSamaNDalaH / "maNDalaM dezabimbayoriti / maNDalaM parivezazce" ti ca kopaH / rUyate= stUyate iti raviH = sUryaH vinatAyAH apatyaM pumAn vainteyH| vainateyena = garuDena zamitaH = hataH vainateyazamitastasya vainateyazamitasya bhogaH = phaNaH asyAstIti bhogI tasya bhoginaH sarpasya bhogena= kAyena veSTitaH = valayitaH, bhogaveSTitaH "bhogaH phaNakAyayoH" itymrH| cyutaH = mastakAt paribhraSTaH maNiH= ratnam iva = yathA lakSyate sma = dadRze, tatratyajanairiti shessH| samAsaH-tasya anantaraM tadanantaram / pariveSasya maNDalamiti pariveSamaNDalam / baddhaM bhIma pariveSamaNDalaM yasya sa tathoktaH / bhogena veSTitaH bhogvessttitH| vainateyena zamitaH vainateyazamitastasya vainateyazamitasya / hindI-ulaTI havA calane ke pazcAt bhayaMkara maNDala ( cAroM ora ke ghere ) se dhirA sUrya, garur3a se mAre hue sA~pa ke mastaka se gire usa maNi ke samAna ( choTAsA ) dIkhane lagA, jo sA~pa ke zarIra ke ghere meM par3A ho| arthAt sarpa ke marane para maNi gira par3A, aura vaha marA huA sApa maNi ke cAroM ora maNDalAkAra par3A ho| vizeSaH-pariveSa paridhi ko kahate haiM jo kabhI-kabhI sUryacandra ke cAroM ora maNDala sA (gherA ) bana jAtA hai yaha utyAta kA sUcaka bhI hotA hai| aura isase sUryacandra kI kAnti kSINa ho jAtI hai / aura sUrya-candra choTe se dIkhane lagate haiM // 59 // zyenapakSaparidhUsarAlakAH sAMdhyamegharudhirAvAsasaH / aGganA iva rajasvalA dizo no babhUvuravalokanakSamAH // 60 // zyenapakSA eva paridhUsarA alakA yAsAM taastthoktaaH| sAMdhyamevA eva rudhirArdrANi vAsAMsi yAsAM tAstathoktAH / rajo dhUlirAsAmaratIti rajaravalAH / 'rajaHkRpayAsutipariSado valac' iti vlcprtyyH| dizaH rajasvalA Rtumatyo'GganA iva / 'rayAdrajaH puSpamArtavam' ityamaraH / avalokanakSamA darzanArhA no bbhuuvuH| ekatrAdRSTadoSAdaparatra zAstradoSAditi vijJeyam / atra rajovRSTirutpAta uktaH //
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 45 anvayaH-zyenapakSaparidhUsarAlakAH sAndhyamevarudhirAvAsasaH rajasvalAH dizaH rajasvalAH aGganA itra avalokanakSamAH no babhUvuH / ___vyAkhyA-zyenasya = zazAdanasya patriNa ityarthaH pakSAH= garutaH iti zyenapakSAH / "zazAdanaH patrI zyenaH" ityamaraH paritaH dhUnoti cetaH, iti paridhUsaraH, paritaH dhUsaM rAtIti paridhUsaraH, "ISatpANDustu dhUsaraH" itymrH| zyenapakSA eva paridhUsarAH= dhUsaravarNAH alakAH= cUrNakuntalAH yAsAM tAH zyenapakSaparidhUsarAlakAH "alakAzcUrNakuntalAH' itymrH| sandhyAyAM bhavAH sAndhyAH, sAMdhyAH sAyaMkAlikAzca te meghAH= vArivAhAH, iti saandhymevaaH| sAMdhyameghA eva rudhireNa = zoNitena ArdrANi = klinnAni vAsAMsi = vastrANi yAsAM tAH saandhymevrudhiraavaassH| rajaH=dhUlirasti, AsAM tAH rajasvalAH dizaH = kaasstthaaH| rajaH= strIpuSpamasti yAsAM tAH rajasvalAH= RtumatyaH sundarANi aMgAni santi yAsAM tAH aMganAH = striyaH iva - yathA avalokane = darzane kSamAH = yogyAH no= nahi babhUvuH = jaataaH| yathA zAstroktadoSAt rajasvalAH striyaH na darzanayogyAH evameva vAtyAdhUlivarSaNAt dizaH na darzanakSamA iti bhAvaH / 'syAdrajaH pusspmaartvmi'tymrH| samAsaH-zyenasya pakSA eva paridhUsarA alakA yAsAM tAH zyenapakSa pridhuusraalkaaH| sAMdhyAH meghA eva rudhireNa ArdrANi vAsAMsi yAsAM tAH saaNdhymevrudhiraavaassH| avalokanekSamAH avloknkssmaaH| hindI-bAja pakSI ke paMkha rUpI maTamaile dhuMvarAle keza vAlI, aura sAyaMkAla ke mevarUpI khUna se bhIMge vastravAlI dhUlI se bharI cAroM dizAe~ una striyoM ke samAna dekhane yogya nahIM rahIM, jo ki rUkhe tathA maTamaile keza vAlI, aura rakta se lAla raMga ke kapar3oM vAlI mAsikadharma ke samaya dekhane yogya nahIM rahatI haiM / vizeSa-AMdhI calane se dhUlI dizAoM meM bhara gaI thIM aura usameM bAja pakSiyoM ke paMkha ur3a rahe the, tathA kucha lAla megha bhI AkAza meM bhara gaye the, isaliye saba dizAe~ dekhane lAyaka na raha gaI thiiN| aura mAsikadharma ke samaya striyA~ zRMgAra na karane se rUkhe bAloM tathA rakta se lAla vastravAlI ho jAtI haiM aisI sthiti meM striyoM ko dekhanA bhI zAstravarjita hai // 60 // bhAskarazca dizamadhyuvAsa yAM tAM zritAH pratibhayaM vavAsire / kSatrazoNitapitRkriyocitaM codayantya iva bhArgavaM zivaH // 6 // bhAskaro yAM dizamadhyuvAsa ca yasyAM dizyuSitaH, 'upAnvadhyAvasaH' iti karmatvam / tAM dizaM zritAH zivA gomAyavaH / 'striyAM zivA bhUrimAyagomAyumRgadhUrtakAH' ityamaraH / kSatrazoNitena yA pitRkriyA pitRtarpaNaM tatrocitaM paricitaM bhArgavaM codayantya iva pratibhayaM bhayaMkara vavAsire ruruvuH / 'vAsa zabde' iti dhAtoliT / 'tirazcAM vAsitaM rutam' ityamaraH // anvayaH-bhAskaraH ca yAM dizam adhyuvAsa tAM zritAH zivAH kSatrazoNitapitRkriyocitaM bhArgavaM codayantya iva pratibhayaM vavAsire /
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze vyAkhyA-bhAH karotIti bhAskaraH= sUryaH yAM dizaM = yarayAM dizi adhyuvAsa = uSitavAn tAM dizaM= tasyAM dizi zritAH= vartamAnAH zivAH= sRgAlAH kSatrANAM =rAzAM zoNitaM = rudhiraM tena pitRNAM = svargatAnAM kriyA = tarpaNaM tatra ucitaH = abhyastastaM kSatrazoNitapitRkriyocitaM bhRgoH apatyaM pumAn bhArgavastaM bhArgavaM = parazurAmaM codayantyaH= prerayantyaH prArthayantya ityarthaH iva = yathA pratigataM bhayena pratibhayaM pratigataM bhayamasminniti vA pratibhayaM = bhISaNaM kriyAvizeSaNamidam "bhISaNaM bhISmaM ghoraM.. bhayaMkaraM pratibhayami" tymrH| vavAsire = ruruvuH, aniSTamavyaktaJca zabda carityarthaH / samAsaH-kSatrANAM zoNitamiti kSattrazoNitaM tena pitRNAM kriyA, iti kSatrazoNitapitRkriyA tasyAmucitarataM kSattrazoNitapitRkriyocitam / pratigataM bhayena, iti pratibhayam / hindI-aura jisa dizA meM sUrya nivAsa kara rahe the, usa dizA meM rahanevAle zRgAla aura zRgAliniyA~ bhayaMkara aniSTa rUpa se rone lagIM, mAno ve kSatriyoM ke khUna se apane pitA kA tarpaNa karane vAle bhagavAn parazurAma ko pukAra rahI ho| vizeSa-parazurAma jI jamadagni ke putra yoddhA brAhmaNa, aura viSNu kA chaThA avatAra the| maharSi jamadagni ke Azrama se rAjA kArtavIrya unakI gau ko jabarana le gayA thaa| isa aparAdha ke kAraNa parazurAma ne rAjA kA badha kiyA thaa| kArtavIrya ke putroM ne parazurAma kI anupasthiti meM jamadagni kA zira kATa diyA thaa| jaba parazurAma ne sunA to ve bar3e kruddha huye, usI samaya sArI kSatrI jAti ke vinAza kI pratijJA kara kArtavIrya ke putroM ko mArA aura 21 bAra kSattrI jAti se pRthivI ko zUnya kara diyA thaa| yahI khUna se pitRtarpaNa kA tAtparya hai / rAmAvatAra hone para rAmajI se hAra kara parazurAmajI mahendra parvata para cale gaye the, so aba bhI vahA~ haiM // 61 // tatpratIpapavanAdi vaikRtaM prekSya zAntimadhikRtya kRtyavit / anvayukta gurumIzvaraH kSiteH svantamityalaghayatsa tadvyathAm // 62 // tatpratIpapavanAdi vaikRtaM dunimittaM prekSya kRtyavitkAryazaH kSiterIzvaraH zAntimanarthanivRttimadhikRtyoddizya guru vasiSThamanvayuGktApRcchat / 'prazno'nuyogaH pRcchA ca' ityamaraH / sa guruH svantaM zubhodaka bhAvIti tasya rAjJo vyathAmalaghayallaghUkRtavAn // anvayaH-tatpratIpapavanAdi vaikRtaM prekSya kRtyavit kSiteH IzvaraH zAntimadhikRtya gurum anvayukta, saH svantaM bhAvIti tadvyathAm alavayat / ___ vyAkhyA-saH = pUrvoktaH pratIpaH = pratikUla: pavanaH = vAyuH AdiH yatra tat tatpratIpapavanAdi vaikRtam = azubhasUcakam , aniSTam prekSya = avalokya kRtyaM = kArya vetti = jAnAtIti kRtyavit kSiteH = pRthivyAH IzvaraH- svAmI, rAjA dazarathaH, zAntim = aniSTazamanam adhikRtya = uddizya gRNAti upadizatIti guruH| giratyajJAnamiti vA gurustaM guruM = vaziSTham anvayukta= pRSTavAn "prazno'nuyogaH pRcchA ca" itymrH| saH=gururvasiSThaH suzobhanam antaH= udarkaH yasya tat svantaM bhaviSyatIti tasya = dazarathasya vyathA = pIDA tAM tadvyathAm alaghayat = laghUkRtavAn /
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH samAsaH-saH pratIpaH pavanaH AdiH yatra tat, tatpratIpapavanAdi / kRtyasya vit kRtyavit / su antaH yasya tat svantam / tasya vyathA tAM tadvyathAm / hindI-usa viparIta ( ulaTo ) havA ke calanA Adi azubha zakuna hote dekhakara kArya ke jJAtA rAjA dazaratha jI ne zAnti ke liye apane guru vasiSTha jI se pUchA ki ( isase bacane kA upAya batAiye ) usa guruvasiSTha ne, isakA pariNAma acchA hI hogA yaha kara rAjA kI pIr3A ko kama kara diyA, arthAt Apa cintA na kareM kyoMki isakA phala acchA hI hogA, isa prakAra rAjA ko dhairya dharAyA // 62 // tejasaH sapadi rAzirutthitaH prAdurAsa kila vAhinImukhe / yaH pramRjya nayanAni sainikairlakSaNIyapuruSAkRtizcirAt // 63 // sapayu tthitastejaso rAziAhinImukhe senAgre prAdurAsa kila khalu / yaH sainikairnayanAni pramRjya cirAllakSaNIyA bhAvanIyA puruSAkRtiryasya sa tathoktaH / abhUditi zeSaH // anvayaH-sapadi utthitaH tejasaH rAziH vAhinImukhe prAdurAsa kila, yaH sainikaiH nayanAni pramRjya cirAt lakSaNIyapuruSAkRtiH "abhUt" / vyAkhyA-saMpadyate'smin sapadi = tatkSaNe "sadyaH sapadi tatkSaNe" ityamaraH / utthitaH= utpannaH tejasaH = dIpteH "tejaH prabhAve dIptau ca" ityamaraH / rAziH= puJjaH, vAhAH= azvAH santi yasyAM sA vaahinii| vAhinyAH = senAyAH mukhe =agre prAdurAsa = prAdurbabhUva prakaTo jAta ityarthaH kila = khalu / yaH = tejaHpuJjaH senAyAM samavetAH sainikAH taiH sainikaiH = sainyaiH nayanAni = netrANi pramRjya = prakSAlya cirAt = cireNa = bahukAlenetyarthaH / lakSaNIyA = darzanIyA puruSasya = narasya AkRtiH = svarUpaM yasya sa lakSaNIyapuruSAkRtiH / abhUditi zeSaH / samAsaH-vAhinyAH mukhamiti vAhinImukhaM tasmin vaahiniimukhe| puruSaraya AkRtiriti puruSAkRtiH / lakSaNIyA puruSAkRtiH yasya sa lakSaNIyapuruSAkRtiH / hindI-"aura" usI samaya eka tejapuJja ( teja samUha Dhera ) senA ke sAmane dikhAI par3A / ( isase unakI A~khe caundhiyA~ gaI ) jo teja kA samUha, sainikoM ne A~khe malakara yA dhokara dekhA taba bahuta dera bAda puruSa ke rUpa meM dekhA gayA // 63 // pitryamaMzamupavItalakSaNaM mAtRkaM ca dhanurUrjitaM dadhat / yaH sasoma iva dharmadIdhitiH sadvijihva iva candanadrumaH // 64 // upavItaM lakSaNaM cihna yasya tam / piturayaM pitryaH / 'vAyvatupitruSaso yat' iti yatpratyayaH / tamaMzam / dhanuSorjitam dhanurUjitaM / mAturayaM mAtRkaH / 'RtaSTha' iti ThanpratyayaH / tamaMzaM ca dadhadyo bhArgavaH / sasomazcandrayukto dharmadIdhitiH sUrya iva / sadvijihvaH sasarpazcandanadruma iva sthitaH // anvayaH-upabItalakSaNaM pitryam aMzaM dhanurUrjitaM mAtRkaM ca aMzaM dadhat yaH sasomaH dharmadIdhitiH iva, sadvijihvaH candanadrumaH iva sthitH|
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze vyAkhyA-upavIyate sma, upavItaM = yajJasUtraM lakSaNaM = cihna yasya sa tam upavItalakSaNaM piturayaM pitryastaM pitryaM = pitRsaMbandhinam aMzaM = bhAgam, dhanuSA = cApena UrjitaH = balavAn dRDhaH taM dhanurUjitaM mAtuH= jananyA ayaM mAtRkastaM mAtRkam ca aMzaM dadhat = dhArayan yaH= parazurAmaH somena sahitaH sasomaH- sacandraH, dharmAH = nidAghAH uSNA ityarthaH dIdhitayaH = kiraNAH yasya sa dharmadIdhitiH = sUryaH iva = yathA "vamoM nidAghaH svedaH" ityamaraH / dve jihve = rasane yasya sa dvijihvaH / dvijihvena = sapeNa saha vartate yaH sa sadvijihvaH = sarpayuktaH "dvijihvau sarpasUcakau" "rasajJA rasanA jihvA" iti cAmaraH / candayati = AhnAdayatIti candanaH / candanasya = malayajasya drumaH = vRkSaH iva = yathA sthita iti zeSaH / samAsaH-upavItaM lakSaNaM yasya sa tam upavItalakSaNam / dhanuSA UrjitastaM dhanurUjitam / somena sahitaH sasomaH dharmAH dIdhitayo yasya sa dhrmdiidhitiH| dvijihvena sahitaH sadvijihvaH / candanasya druma iti candranadrumaH / hindI-yajJopavIta ( janeU ) cihnavAle pitA ( brAhmaNa ) ke aMza ko tathA dhanuSa se zaktizAlI majabUta mAtApakSake aMza ko dhAraNa kiye huye parazurAma jI aise laga rahe the mAno, candramA ke sAtha sUrya khar3e ho aura saoNpa se yukta candana kA vRkSa khar3A ho / vizeSa-maharSi jamadagni brAhmaNa the, aura unakI dharmapatnI reNukA vidarbharAja kI putrI kSatriyA thii| ataH parazurAma jI meM mAtApitA donoM ke aMza kA mahAkavi ne varNana kiyA hai| kandhe para suzobhita yajJasUtra pitA ke aMza brAhmaNatva ko aura dhanuSa dhAraNa se zaktizAlitva, evaM dRr3hatA, mAtA ke aMza kSAtratva ko prakaTa kara rahA hai| isako kavi ne upamAdvaya se darzAyA hai // 64 // yena roSaparuSAtmanaH pituH zAsane sthitibhido'pi tasthuSA / vepamAnajananIzirazchidA prAgajIyata ghRNA tato mahI // 65 // roSaparuSa AtmA buddhiryasya sH| 'AtmA jIvo dhRtirbuddhiH' itymrH| tasya ropaparupAtmanaH sthitibhido'pi maryAdAlavino'pi pituH zAsane tasthuSA sthitena vepamAnajananIzirazchidA yena prAgghRNA'jIyata / tato'nantaraM mahyajIyata / mAtRhantuH kSatravadhAtkuto jugupseti bhAvaH // anvayaH-roSaparuSAtmanaH sthitibhidaH api pituH zAsane tasthuSA vepamAnajananIzirazchadA yena prAk ghRNA ajIyata tataH mahI ajIyata / ___ vyAkhyA roSeNa = krodhena paruSaH = rUkSaH, kaThoraH AtmA = buddhiH hRdayamityarthaH yasya sa taraya roSaparuSAtmanaH / "AtmA yatno dhRtirbuddhiH svabhAvaH" ityamaraH / sthiti maryAdAM bhinatti = laMghayatIti sthitibhit tasya sthitibhidaH api = samuccaye pituH = janakasya maharSijamadagnerityarthaH zAsane = AjJAyAM tasthuSA= sthitena vepate asau vepamAnA = kampamAnA cAsau jananI = mAtA, iti vepamAnajananI tasyAH ziraH= mastakaM chinatti = karta yatoti vepamAnajananIzirazchit tena tathoktena yena = parazurAmeNa prAk = pUrva ghRNA = karuNA, jugupsA ca ajIyata= jitA tataH= anantaraM mahI = pRthivI ajIyata = jitA, parityaktetyarthaH / mAtuH mastakacchedinaH kSatriyANAM vadhe kuto jugupsetyarthaH /
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 49 samAsaH-roSeNa paruSaH roSaparuSaH, roSaparuSaH AtmA yasya sa tasya roSaparuSAtmanaH / sthiti bhinattIti sthitibhid tasya sthitibhidaH / vepamAnA cAsau jananI, vepamAnajananI, tasyAH zirasaH chit, tena vepmaanjnniishirshchidaa| ____ hindI-krodha se kaThora hRdayavAle, ataeva maryAdA kA ullaMghana karanevAle apane pitA jI kI AjJA pAlana karane meM sthira ( AjJA mAnakara ) kA~patI huI mAtA ke zira ko kATane vAle parazurAma ne pahale to ghRNA ( karuNA aura nindA ) kA parityAga kiyA, anantara pRthivI kA tyAga kara diyA thaa| arthAt mA~ kA zira kATane meM dayA evaM nindA ko jIta liyA thA, pazcAt rAjAoM ko mAra kara ikkIsa bAra pRthivI ko jItA thaa| vizeSa--maharSi jamadagni kI patnI reNukA jI eka dina snAna karane nadI para gaI to vahA~ gandharvarAja citraratha ko apanI patnI ke sAtha jalakrIr3A karate dekhaa| usa ramaNIya dRzya ko dekhakara usake mana meM IrSyA jAgI aura vaha dUSita vicAroM se kaluSita ho gaI / gaMgAsnAna karane para bhI manaH zuddhi nahIM huI, Azrama meM vApisa AI to satItva kI kAnti se hIna patnI ko dekhakara krodha se apane putroM se inakA zira kATane ko kahA, cAra putroM ne to mA~ kA zira kATane meM AnA kAnI kI, kintu kaniSTha putra parazurAma ne apane pharase se zira kATa diyaa| taba pitA ne prasanna hokara parazurAma se vara mA~gane ko kahA, taba dayAlu parazurAma ne apanI mAtA ko punaH jIvita karane ko kahA to pitA ne turanta unheM jIvita kara diyA, aura isa ghaTanA ko bhUla jAne kA varadAna de diyA thA // 65 // akSabIjavalayena nirbabhau dakSiNazravaNasaMsthitena yaH / kSatriyAntakaraNekaviMzateAjapUrvagaNanAmivodvahan // 66 // yo bhArgavo dakSiNazravaNe sNsthitenaakssbiijvlyenaakssmaalyaa| kSatriyAntakaraNAnAM kSatriyavadhAnAmekaviMzaterekaviMzatisaMkhyAyA vyAjo'kSamAlArUpaH pUrvo yasyAstAM gaNanAmudvahanniva nirbabhau / anvayaH-yaH dakSiNazravaNasaMsthitena akSabIjavalayena kSatriyAntakaraNaikaviMzateH vyAjapUrvagaNanAm udvahan iva nirbabhau / vyAkhyA-yaH =bhArgavaH zrUyate'nena tat zravaNam / dakSiNaM = vAmetaracca tat, zravaNaM = zrotraM, tasmin saMsthitaM = dhAritaM tena dakSiNazravaNasaMsthitena / akSavIjAnAM = rudrAkSANAM valayaM = kuNDalaM tena akSabIjavalayena = rudrAkSanirmitakuNDalenetyarthaH kSatriyANAM = rAjanyAnAm antakaraNAni =mAraNAni teSAm ekaviMzatiH = ekaviMzatisaMkhyA tasyAH kSatriyAntakaraNakaviMzataH, vyajanti = kSiyantyaneneti vyaajH| vyAjaH = rudrAkSabIjamAlArUpaH pUrvaH yasyAH sA / sA cAsau gaNanA = saMkhyA tAm udvahan = dhArayan iva = yathA nirbabhau= shushubhe| __ samAlaH-dakSiNaJca tat zravaNamiti dakSiNazravaNaM, tatra saMsthitaM tena dakSiNazravaNasaMsthitena / akSANAM bojAni akSabIjAni, teSAM valayaM tena akSabIjavalayena / kSatAt trAyate, iti kSattraM, kSattrasya apatyAni kSatriyAH / kSatriyANAm antakaraNAni, teSAm ekaviMzatiH, tasyAH kSatriyAntakaraNaikaviMzateH / vyAjaH pUrvo yasyAH sA vyAjapUrvA sA cAsau gaNanA tAM vyAjapUrvagaNanAm /
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI-parazurAma jI dAhine kAna meM pahinI huI, ( ikkIsa ) rudrAkSa ke dAnoM kI mAlA ( kuNDala ) se suzobhita ho rahe the| mAno vaha mAlA, kSatriyoM kA ikIsa bAra nAza karane kI gaNanA karane ke liye, ikkIsa dAne kI mAlA pahane ho // 66 // taM piturvadhabhavena manyunA rAjavaMzanidhanAya dIkSitam / vAlasUnuravalokya bhArgavaM svAM dazAM ca viSasAda pArthivaH // 67 // piturjamadagnervadhabhavena kSatriyakartRkavadhodbhavena manyunA kopena rAjavaMzAnAM nidhanAya nAzArtham / 'nidhanaM syAtvule nAze' iti vizvaH / dIkSitam / pravRttamityarthaH, taM bhArgavaM svAM dazAM cAvalokya bAlAH sUnavo yasya sa pArthivo viSasAda / svasyAtidaurbalyAcchatrozcAtikrodhAtkAMdizIko'bhavadityarthaH // anvayaH-pituH vadhabhavena manyunA rAjavaMzanidhanAya dIkSitaM taM, svAM dazAM ca avalokya bAlasUnuH pArthivaH visssaad| vyAkhyA-pAtIti pitA, tasya pituH janakasya jamadagnerityarthaH, vadhAt = mAraNAt bhavatIti vadhabhavastena vadhabhavena manyunA = krodhena rAjJAM = kSatriyANAM vaMzaH = kulaM tasya nidhanaM = nAzaH, tasmai rAjavaMzanidhanAya dIkSA saMjAtA asyAsau dIkSitastaM dIkSitaM = kRtapratizamityarthaH taM = bhArgavaM = parazurAma, svAM = nijAM dazAM = nirbalatAM ca avalokya = vIkSya vicAryetyarthaH bAlAH= zizavaH sUnavaH = putrAH yasya sa bAlasUnuH pArthivaH= rAjA dazarathaH viSasAda - viSAdaM prAptavAn / Atmano'tidurbalatvAt kSatriyakulanAzakaparazurAmarayAtikrodhAt dazarathaH kiMkartavyavimUDho jAta ityrthH| tamAsaH--vadhAt bhavaH vadhabhavastena vadhabhavena / rAjJAM vaMzaH tasya nidhanaM tasmai rAjavaMzanidhanAya / bAlAH sUnavo yasya sa bAlasUnuH / hindI--apane pitA ke eka kSatriya rAjA dvArA mAre jAne se utpanna krodha se kSatriya kala ke nAza kI pratijJA karanevAle bhagavAn bhArgava ko dekhakara aura apanI kamajora dazA ko dekhakara choTe-choTe baccoM ke pitA rAjA viSAda, cintA ko prApta ho gye| arthAt kiMkartavyamUDha ho gaye // 67 // nAma rAma iti tulyamAtmaje vartamAnamahite ca dAruNe / hRdyamasya bhayadAyi cAbhavadratnajAtamiva hArasarpayoH // 68 // Atmaje putra dAruNe ghore'hite zatrau ca tulyamavizeSeNa vartamAnaM rAma iti nAma / hArasarpayorvartamAnaM ratnajAtaM ratnajAtiriva / asya dazarathasya hRdyaM hRdayaMgamaM bhayadAyi bhayaMkara cAbhavat // anvayaH-Atmaje dAruNe ahite ca tulyaM vartamAnaM rAma iti nAma hArasarpayoH "vartamAnaM" ratnajAtam iva asya hRdyaM bhayadAyi ca abhavat / vyAkhyA-AtmanaH = dehAt jAtaH Atmajastasmin Atmaje = putre dArayati cittamiti dAruNaM tasmin dAruNe = bhayaMkare na hitamiti ahitaM tasmin ahite = zatrau ca tulyaM = samAnam
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH avizeSeNetyarthaH vartamAna = vidyamAnaM ramante yogino'sminniti rAmaH / rAma iti nAma dazarathaputrasyApi bhArgavasyApi rAmanAma, hAraH=muktAhAraH sarpaH = bhujaMgaH ceti hArasapauM tayoH hArasarpayoH vartamAnaM ratnAnAM = maNInAM jAtaM = jAtiH, iti ratnajAtam iva = yathA"jAtirjAtaM ca sAmAnyami" tymrH| asya = dazarathasya hRdayasya priyaM hRdyam = abhIpsitaM bhayaM dadAtIti bhayadAyi bhayaMkaraM ca abhavat = jAtam / svaputrasya rAmanAma priyaM jAtaM bhArgavasya ca rAmanAma bhayapradaM jAtamityarthaH / samAsaH-AtmanaH jAtaH Atmajastasmin aatmje| na hitaH ahitastasmin ahite| hArazca sarpazca hArasau tayoH hArasarpayoH / ratnAnAM jAtamiti ratnajAtam / bhayasya dAyi bhayadAyi / hindI-apane putra meM, tathA ghora zatra meM samAna rUpa se donoM kA rAmanAma, dazarathajI ko usI prakAra priya bhI lagA aura duHkhadAyI bhii| jaise ki gale meM pahane huve hAra meM aura sAMpa meM eka sI maNi gale ke hAra meM AnandadAyI tathA sarpa ke mastaka meM vartamAna maNi bhayadAyI hotI hai // 68 // arghyamaya'miti vAdinaM nRpaM so'navekSya bharatAgrajo yataH / kSatrakopadahanArciSaM tataH saMdadhe dRzamudagratArakAm / / 69 // sa bhaargvH| ayamaya'miti vAdinaM nRpamanavekSya / yato yatra bharatAgrajastatastatra / 'itarAbhyo'pi dRzyante' iti saarvvibhktikstsiH| kSattre kSattrakule viSaye yaH kopadahano roSAgnistasyArciSaM jvAlAmiva sthitAm / 'jvAlAbhAsonapuMsyaciH' itymrH| udagrA tArakA kanInikA yasyAstAm / 'tArakAkSNaH kanInikA' ityamaraH / dRzaM saMdadhe // anvayaH-saH aya'm aya'm iti vAdinaM nRpam anavekSya yataH bharatAgrajaH tataH kSatrakopadahanArciSam udagratArakAM dRzaM saMdadhe / vyAkhyA--saH =bhArgavaH adyate = pUjyate'neneti argham = puujaavidhiH| aryAya idamaya'm aya'm iti vAdinam = ardhAya jalamaryAya jalamityevaM bruvantaM nRpaM = rAjAnaM dazaratham anavekSya = anabalokya yataH = yatra bharatasya agrajaH jyeSThaH rAmaH iti bharatAgrajaH tatraH = tatra tasmin sthAne ityarthaH / kSatre kSatriyakule yaH kopaH= krodhaH sa eva dahanaH= vahnistasya arciH iva arci jvAlA yasyAH sA tAM kSatrakopadahanArciSam iva sthitAm udagrA= udgatAmA tArakA = kanInikA yasyAH sA tAM tathoktAm / dRzaM = dRSTiM saMdadhe, kRtavAnityarthaH / dazarathAdIn sarvAn janAnupekSya rAmampratyeva dRSTavAn ityrthH| ___samAsaH-arghAya idamaya'm / bharatasya agrajaH bharatAgrajaH / kSattre yaH kopaH sa eva dahanaH, iti ksstrkopdhnH| tasya aciriva arciH yasyAH sA tAm / udagrA tArakA yasyAH sA tAm udagratArakAm / hindI-'maharSi kI pUjA ( svAgata ) karane ke liye jaldI arthya lAo arya lAo' Apake liye yaha ayaM ( pUjA kI sAmagrI hai ) isa prakAra kahane vAle rAjA dazaratha jI
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze ko na dekhakara ( upekSA kara ) ke, parazurAma jI ne kSatriyakula ke prati krodharUpI agnijvAlA ke samAna, Ter3hI najara udhara hI ghumAI jidhara zrIrAma the| arthAt rAjA ko ora dhyAna na dekara krodha se jalatI huI dRSTi se rAma ko dekhA // 69 // tena kArmukaniSaktamuSTinA rAghavo vigatabhIH purogataH / aGgalIvivaracAriNaM zaraM kurvatA nijagade yuyutsunA // 70 // kArmukaniSaktamuSTinA / zaramagulIvivaracAriNaM kurvatA yuyutsunA yoddhmicchtaa| tena bhArgaveNa kA / vigatabhIrnibhIkaH san / purogato'gragato rAghavo nijagada uktaH / karmaNi liT // anvaya-kArmukanipaktamuSTinA zaram aMgulivivaracAriNaM kurvatA yuyutsunA tena vigatabhIH san purogataH rAghavaH nijagade / vyAkhyA--kAmuke = dhanuSi niSaktaH =saMlagnaH muSTiH yasya sa tena kArmukaniSaktamuSTinA zRNAti = mArayatyanena iti zarastaM zaraM = bANam aMgulInAM = karazAkhAnAM divarANi = chidrANi teSu carati -- saMcaratIti tam aMgulIvivaracAriNaM kurvatA = vidadhatA yoddhumicchatIti yuyutsati / yuyutsatIti yuyutsuratena yuyutsunA= yoddhamicchunA tena = parazurAmeNa "kartA'--vigatA= naSTA bhIH bhotiryasya sa vigatabhIH bhayarahitaH san purogataH = saMmukhagataH rAvavaH= rAmacandraH nijagade uktaH kathitaH ityarthaH / karmaNi pratyayaH / samAsaH-kArmake niSaktaH muSTiyana sa tena kArmukanipaktamuSTinA vigatA bhIryasya sa vigtbhiiH| puraH gataH purogtH| aMgulInAM vivarANi, aMgulIvivarANi tepu cArI tam aMgulIvivaracAriNam / hindI-dhanuSa ko muTThI meM pakar3e huye tathA yuddha karane kI icchA se aGguliyoM ke bIca meM bANa phirAte huye parazurAmajI ne niDara sAmane khar3e zrIrAma se kahA // 70 // kSatnajAtamapakAravairi me tannihatya bahuzaH zamaM gataH / suptasarpa iva daNDaghaTTanAdroSito'smi tava vikramavAt // 71 // kSattrajAtaM kSattrajAtipakAreNa pitRvadharUpeNa vairi dveSi / tatkSattrajAtaM bahuza ekaviMzativArAnnihatya zamaM gto'smi| tathApi suptasoM daNDaghaTanAdiva tava vikramasya zravAdAkarNanAdroSito roSa prApito'smi // anvayaH-kSattrajAtaM apakAravairi "AsIt" tat bahuzaH nihatya zamaM gataH "asmi, tathApi" suptasarpaH daNDaghaTTanAt iva tava vikramazravAt roSitaH asmi / vyAkhyA-kSatAt = nAzAt trAyate kSatraM, kSatrANAM = kSatriyANAM jAtaM = samUhaH = jAtirityarthaH me = mama bhArgavasya apakAreNa = pitRvadharUpeNa vairi = dveSi zatruH ityrthH| AsIt / tat = kSatrajAtaM bahUn iti bahuzaH = ekaviMzativArAn nihatya =mArayitvA zamaM = zAnti gataH = prAptaH arima ahaM parazurAmaH / tathApi suptaH = zayitazcAsau sarpaH =bhujaMgamaH iti saptasapaH
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH daNDena = laguDena ghaTTanaM cAlanamiti daNDavaTTanaM tasmAt daNDavaTTanAt daNDena tADanAdityarthaH / iva = yathA tava =bhavataH rAmacandrasya vikramasya = parAkramasya zravaH = AkarNanaM tasmAt vikramazravAt roSito'smi kopaM prApito'smi / ekaviMzativAraM kSatriyajAtiM vinAzya pitRvadhakarajo meM krodhaH zAntaH kintvidAnIM tava parAkramaM zratvAhaM punaH roSaM gata ityarthaH / samAsaH-kSatrANAM jAtamiti kSatrajAtam / apakAreNa vairi apkaarvairi| suptazcAsau sarpa iti suptasarpaH / daNDena ghaTTanaM daNDavadRnam , tasmAt / vikramasya zravaH vikramazravaH tasmAt vikramazravAt / hindImere pitA kA vadha karane ke kAraNa kSatriya jAti merI zatru hai / usa kSatriya jAti ko ikkIsa bAra mAra kara maiM zAnta ho gayA thA, kintu jaise DaNDe se mArane (cher3ane ) para sotA huA sA~pa phuphakAra uThatA hai vaisI hI tumhArA parAkrama sunane se maiM punaH krodhita ho gayA hU~ // 71 // maithilasya dhanuranyapArthivaistvaM kilAnamitapUrvamakSaNoH / tannizamya bhavatA samarthaye vIryazRGgamiva bhagnamAtmanaH // 72 // anyaiH pArthivaiH / anamitapUrva pUrvamanamitam / supsupeti smaasH| asya maithilasya dhanustvamakSaNoH kSatavAn / kileti vArtAyAm / 'vAtasaMbhAvyayoH kila' itymrH| taddhanurbhagnaM nizamyAkArya bhavatA Atmano mama vImeva zRGga bhagnamitra samarthaye manye // __ anvayaH-anyapArthivaiH anamitapUrva maithilasya dhanuH tvam akSaNoH kila, tat nizamya bhavatA AtmanaH vIryazRMgaM bhagnam iva smrthye| vyAkhyA anye = itare ca te pArthivAH =rAjAnastaiH anypaarthivaiH| na namitamiti anamitaM pUrva = prathamam anamitam = nAbhugnam maithilasya = janakasya dhanuH = cApam tvaM =rAmaH akSaNoH = abhaJjaH =troTitavAnityarthaH kila = iti vArtAyAm "vArtAsaMbhAvyayoH kila" iTa.maraH / tat = bhagnaM cApaM nizamya = zrutvA bhavatA = tvayA rAghavena AtmanaH = svasya mametyarthaH / vIryameva = teja eva zRMgaM = zikharaM = prbhutvmityrthH| iti vIryazRMgaM bhagnaM = truTitaM, naSTam iva = yathA samarthaye = manye ahaM parazurAma iti shessH| 'vIrya tejaHprabhAvayoH / zuke zaktau ce' ti haimH| samAsaH-anye ca te pArthivAstaiH anyapArthivaiH / na namitamiti anamitam, pUrvam anamitamiti anabhitapUrvam / vIryameva zRMgamiti vIryazRMgaM tat vIryazRMgam / hindI-dUsare rAjA jisa dhanuSa ko pahale kabhI jhukA bhI na sake the, rAjA janaka ke usa dhanuSa ko tumane tor3a diyaa| yaha sunakara maiM yaha mAnatA hU~ ki tumane merA parAkrama rUpI sIMga hI tor3a diyaa| arthAt Aja taka maiM sabase bar3hakara balazAlI mAnA jAtA thA, yaha merA yaza tumane isa dhanuSa ko tor3akara naSTa kara diyA // 72 // anyadA jagati rAma ityayaM zabda uccarita eva mAmagAt / vrIDamAvahati me sa saMprati vyastavRttirudayonmukhe tvayi // 73 //
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 raghuvaMze ___ anydaa'nysminkaale| jagati rAma ityayaM zabda uccaritaH sanmAmevAgAt / saMprati tvayyudayonmukhe sati vystvRttivipriitvRttiH| anyagAmIti yAvat / sa zabdo me vrIDamAvahati lajjAM karoti // anvayaH-anyadA jagati rAmaH iti ayaM zabdaH uccaritaH san mAm eva agAt samprati tvayi udayonmukhe sati vyastavRttiH saH me vrIDam Avahati / vyAkhyA-anyasmin kAle anyadA = itaH pUrvaM gacchatIti jagat tasmin jagati = saMsAre ramante'sminniti raamH| ityayaM zabdaH= rAmazabdaH uccaritaH = uccAraNaviSayIbhUtaH san mAM = bhArgavam eva agAt = agacchat / samprati = idAnIM tvayi = rAghave udayAya = unnatya unmukhaH = udyataH tasmin udayonmukhe sati-unnatitatpare satItyarthaH "udayaH parvatonnatyoH" iti haimaH / vyastA = viparItA vRttiH =vartanaM yasya sa vyastavRttiH = anyavAcaka ityarthaH / sa zabdaH =rAmazabdaH me =mahyaM bhArgavAya vIDaM = lajjAm Avahati = karoti / "mandAkSaM hrIstrapA vrIDA lajjA" ityamaraH / ghaJipratyaye tu vrIDaH, ityapi bhavati "vrIDo'klIbe trapA lajjA" iti ca koSaH / samAsa -udayAya unmukharatasmin udayonmukhe vyaratA / vRttiryasya sa vyastavRttiH / hindI--pahale saMsAra meM rAma zabda kahane para merA hI jJAna hotA thaa| arthAt mujhe hI loga rAma samajhate the| kintu aba tumhAre bar3hane para dUsare ko bhI kahane vAlA ( dazaratha ke putra kA bhI vAcaka ) rAma zabda mujhe lajjA kara rahA hai| arthAt aba rAma kahAne meM zarama laga rahI hai // 73 // bibhrato'stramacale'pyakuNThitaM dvau ripU mama mato samAgasau / dhenuvatsaharaNAcca haihayastvaM ca kIrtimapahartumudyataH // 74 // acale krauJcAdAvapyakuNThitamastraM bibhrato mama dvau samAgasau tulyAparAdhau ripU mtau| dhenoH pitRhomadhenovatsasya haraNAddhetohahayaH kaartviiryshc| kIrtimapahartumudyata udyattastvaM c| vatsaharaNe bhAratazlokaH--'pramattazcAzramAttasya homadhenvAstato vanAt / jahAra vatsaM krozantyA babhaJja ca mahAdrumAn // ' iti / / anvaya--acale api akuNThitam , astraM vibhrataH mama dvau samAgasau ripU mtau| dhenuvatsaharaNAt haihayaH ca kIrtim apahartum udyataH tvaM ca / vyAkhyA-na calati =na kampate iti acalastasmin acale = parvate api kuNThA saMjAtAsyeti kuNThitaM, na kuNThitamiti akuNThitam = apratihatam astraM = zastraM bibhrataH = dhArayataH, mama = bhArgavasya dvau = dvisaMkhyAko same =samAne AgasI = aparAdhau yayostau samAgasau ripU = zatrU mtau| dhenoH = homadhenvAH vatsaH = zakRtkaristasya haraNam = apaharaNaM tasmAt dhenuvatsaharaNAt kAraNAt "zakRtkaristu vatsaH syAdi" tyamaraH / he bhakta he bhakta iti vadan gacchatoti hehayaH = viSNuH / tasyAyaM haihayaH = kaartviiryH| haihayAH = dezavizeSAH, tadvAsI rAjA ca haihyH| sahasrArjuna ityrthH| ca samuccaye, kIrtim = yazaH apahatum = nAzayitum udyataH = saMlagnaH tvaM =dAzarathizca mama zatrU matau iti saMbandhaH /
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH samAsaH-na calaH acalastasmin acle| na kuNThitamiti akuNThitam tat / samam AgaH yayostau samAgasau / dhenuzca vatsazca dhenuvatsau, tayoH haraNaM tasmAt dhenuvatsaharaNAt / hindI-krauMca nAmaka parvata meM TakarAkara bhI kuNThita ( aTUTa ) na hone vAle parazu ( kuThAra ) ko dhAraNa karane vAle mujha parazurAmake, eka samAna aparAdha karanevAle do zatru haiM, ( arthAt Ajataka mere do hI zatru paidA huye haiM ) mere pitAkI homadhenu aura vatsa ( bacchaDA ) ko balAt chInanese haihaya sahasrArjuna, aura merI kIrti ko haraNa karaneke liye taiyAra tum| _ vizeSa--eka samaya mAhiSmatI kA rAjA kArtavIrya maharSi jamadagni ke Azrama meM AyA, aura maharSi kI dhenuko chInakara ( le gayA ) jaba parazurAmajI bAhara se Ae, aura yaha sunA to turanta mAhiSmatI meM jAkara kArtavIryako mAra DAlA aura apane pitA kI yajJadhenu le aae| taba parazurAmajI kI anupasthiti meM kArtavIrya ke putroM ne maharSi jamadagni kA vadha kara diyA thA, parazurAmajI ne Akara yaha dekhA to parama kruddha hue| aura kArtavIrya ke saba putroM ko mAra DAlA / taba ina kSatriyoM se baira ho gayA, jo ki rAmAvatAra honepara zAnta huA // 74 // kSatriyAntakaraNo'pi vikramastena mAmavati nAjite tvayi / pAvakasya mahimA sa gaNyate kakSavajjvalati sAgare'pi yaH // 75 // tena kaarnnen| kriyate yenAsau krnnH| kSatriyAntasya karaNo'pi vikrmH| tvayyajite / mAM nAvati na prINAti / tathAhi / pAvakasyAgnemahimA sa gaNyate yaH kakSavatkakSa iva / 'tatra tasyeva' iti saptamyarthe vatiH / sAgare'pi jvalati // __ anvayaH tena kSatriyAntakaraH api vikramaH tvayi ajite mAM na avati, "tathAhi" pAvakasya mahimA sa gaNyate yaH kakSavat sAgare api jvalati / vyAkhyA= tena pUrvoktena kAraNena kriyate yena asau karaNaH / kSatriyANAM =rAjanyAnAm antaH = vinAzastasya karaNaH = sAdhanamiti kSatriyAntakaraNaH api vikramaH = mama parAkramaH tvayi = rAbave na jitaH ajitastasmin ajite = aparAbhUte mAM = parazurAmaM na avati na prINAti / tathAhi darzayati-punAtIti pAvakaH, tasya pAvakasya = vahna: mahimA = mahattvaM sAmarthyamityarthaH / saH gaNyate = kathyate yaH = mahimA kakSe iva iti kakSavat = tRNavat sAgare = samudre api jvalati = dahati / "kakSau tu tRNavIrudhau" ityamaraH / samAsaH-kSatriyANAm antasya karaNa iti ksstriyaantkrnnH| na jitaH ajitastasmin ajite / kakSe iva kakSavat / hindI-isa liye kSatriyoM kA 21 bAra vinAza karane vAlA bhI merA parAkrama, tumako binA jIte mujhe acchA nahIM laga rahA hai| kyoMki agni kA pratApa ( teja ) vahI kahalAtA hai jo ki ghAsaphUsa ke samAna samudra meM bhI jalatA hai / arthAt jaise phUsa meM bhar3akatA hai vaise hI samudra meM bhar3akara jalanevAlA teja hI agni kA teja hai / ataH tuma ko jItanA hI merA parAkrama hogA // 75 //
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze viddhi cAttabalamojasA harairaizvaraM dhanurabhAji yatvayA / khAtamUlamanilo nadIrayaiH pAtayatyapi mRdustaTadrumam // 76 // kiNc| aizvaraM dhanurhareviSNorojasA balenAttabalaM hRtasAraM ca viddhi| yaddhanustvayA'bhAjyabhaJji / 'bhajezca ciNi' iti vibhASayA nlopH| tathAhi nadIrayaiH khAtamUlamavadAritapAdaM taTadrumaM mRdurapyanilaH pAtayati / tataH zizurapi raudraM dhanurabhAsamiti mA garvIriti bhAvaH / / anvayaH-"kiJca" aizvaraM dhanuH hareH ojasA AttabalaM viddhi yat tvayA abhAji / tathAhi-nadIrayaiH khAtamUlaM taTadrumaM mRduH api anilaH pAtayati / vyAkhyA-Izvararaya idam aizvaraM =zaivaM dhanuH=cApaM harati pApAni iti haristasya hareH= viSNoH ojasA = balena AttaM = hRtaM balaM = sAro yasya tat AttabalaM ca viddhi =jAnIhi / yat = dhanuH tvayA =rAmacandreNa bAlenetyarthaH abhAji = bhagnam = khnndditmityrthH| tathAhinadInAM = taTinInAm / "atha nadI sarit / taraMgiNI zaivalinI taTinI" ityamaraH / rayAH = vegAstaiH nadIrayaiH khAtam = avadAritaM mUlaM = pAdaH yasya sa taM khAtamUlam taTasya = tIrasya drumaH = vRkSastaM taTadrumaM mRduH = mandaH api anilaH = vAyuH "mRdU cAtIkSNakomalau" ityamaraH / pAtayati = prabhraMzayati / ataH bAlenApi mayA zivadhanuH = abhaJji, iti mA garvoriti bhAvaH / samAsaH-AttaM balaM yaraya tat Attabalam / khAtaM mUlaM yasya sa taM khAtamUlam / nadInAM rayAstaiH nadIrayaiH / taTasya drumastaM taTadrumam / hindI-aura zivajI ke jisa dhanuSa ko tumane tor3A hai usa dhanuSake sAra ( kaThoratA) ko to, viSNu kI sAmarthya ne pahale hI haraNa kara liyA hai, arthAt khokhalA kara diyA hai / ataH use tor3akara tuma ghamaNDa na kro| kyoMki-nadI ke prabalavega se jisakI jar3eM ukhAr3a dI gaI hoM aise nadI kinAreke vRkSako to manda ( halkA ) vAyu bhI girA detA hai // 76 // tanmadIyamidamAyudhaM jyayA saGgamathya sazaraM vikRSyatAm / tiSTatu pradhanamevamapyahaM tulyabAhutarasA jitastvayA // 77 // tattasmAnmadIyamidamAyudhaM kArmukaM jyayA saGgamayya saMyojya / 'lyapi laghupUrvAt' iti rayAdezaH, sazaraM yathA tathA tvayA vikRSyatAm / pradhanaM rnnstisstthtu| pradhanaM tAvadAstAmityarthaH / 'pradhanaM mAraNe raNe' iti vizvaH / evamapi maddhanuSkarSaNe'pyahaM tulyabAhutarasA samabAhubalena / 'tarasI balaraMhaso' ityamaraH / tvayA jitaH / / anvayaH-tat madIyam idam Ayudham jyayA saMgamayya sazaraM "yathAsyAttathA" vikRSyatAm / pradhanaM tiSThatu evam api ahaM tulyabAhutarasA tvayA jitH|| vyAkhyA-tat = tasmAt mama idaM madIyaM = matsambandhi idaM = puro dRzyamAnam Ayudhyanteneneti Ayudham = zastram = kArmukamityarthaH 'AyudhaM tu praharaNaM zastramastramityamaraH / jyayA dhanurguNena saMgamayya =saMmelya saMyojyeti yAvat / zareNa sahitaM sazaraM = bANayuktaM yathA tathA tvayA = rAghaveNa vikRSyatAm = AkRSyatAm = sndhiiytaamityrthH| pradhanaM = yuddhaM tiSThatu = AstAm / yuddhaM tAvadAratAm , prathamaM bhavAn mama dhanu:-guNena melayitvA bANasahitaM saMtanotu ityarthaH /
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH "pradhanaM yudhi dAraNe" iti haimH| evamapi = mama dhanuSkarSaNe'pi-ahaM = parazurAmaH, taratyanena iti taraH / "taro jave bale" iti haimH| tulyaM = samAnaM bAhvoH = bhujayoH taraH = balaM yasya sa tena tulyabAhutarasA tvayA =rAmacandreNa jitaH = parAjitaH / samAsaH-zareNa sahitaM sazaram / tulyaM bAhvoH taraH yasya sa tena tulybaahutrsaa| hindI-isa liye "he rAma !" mere isa dhanuSa para DorI caDhAkara, bANasahita khiico| arthAt tAna do| yuddha abhI rhe| kyoMki isa prakAra mere dhanuSa ke tAnane para bhI, mere samAna bAhubalavAle tuma se maiM hAra gayA, aisA mAnalUgA / / 77 / / kAtaro'si yadi vodgatArciSA tarjitaH parazudhArayA mama / jyAnighAtakaThinAGgalivRthA badhyatAmabhayayAcanAJjaliH // 78 // yadi vodgatAciSodgatatviSA mama parazudhArayA tarjitaH kAtaro'si bhIto'si / vRthA jyAnighAtena kaThinA aGgulayo yasya sa tathokto'bhayayAcanAJjalirabhayaprArthanAalirbadhyatAm / 'tau yutAvaJjaliH pumAn' itymrH|| anvayaH-yadi vA udgatArciSA mama parazudhArayA tarjitaH kAtaraH asi vRthA jyAnighAtakaThinAMguliH abhayayAcanAJjaliH badhyatAm / vyAkhyA-yadi vA = athavA udgatA = nirgatA arciH = tviT yasyAH sA tayA udgatArciSA prAdurbhUtakiraNayA, ityarthaH / mama =jAmadagnyasya = parazurAmasya paraM = zatru zRNAti = hinaratIti parazuH = kuThArastasya dhArA = tIkSNAgram , tayA parazudhArayA tarjitaH =bhItaH san kAtaro'si = adhIro'si vyAkulacitto'sItyarthaH / "kuThAraH svadhitiH parazastu parazvadhaH" 'adhIre kAtaraH' iticaamrH| vRthA = vyartham jyAyAH = dhanurguNaraya nighAtaH = abhighAtaratena kaThinAH = kaThorAH aMgulayaH = kara zAkhAH yasya sa jyAnighAtakaThinAMguliH / abhayasya = nirbhayasya yAcanA=prArthanA tasyai aJjaliH = hastasampuTamiti abhayayAcanAMjaliH badhyatAM = grathyatAm / "aJjalistu pumAn hastasampuTe" iti medinii| samAsaH--udgatA aciH yasyAH sA tayA udgatAciSA / parazoH dhArA parazudhArA tayA parazudhArayA / jyAyAH nighAtaH jyAnighAtastena kaThinAH aMgulayo yasya sa jyAnighAtakaThinAMguliH / abhayasya yAcanAthai aJjaliriti abhayayAcanAJjaliH / hindI-athavA yadi tuma mere pharase kI camakatI teja dhAra se Dara kara ghabarA gaye ho, to apane una hAthoM ko jor3akara abhaya kI bhikSA mA~go, jina hAthoM kI aMguliyA~ dhanuSakI DorI ko ragar3a se vyartha ho kaThora ho gayI haiM / arthAt jinameM ghaTTe par3a gaye haiM // 78 // evamuktavati bhImadarzane bhArgave smitavikampitAdharaH / taddhanurgrahaNameva rAghavaH pratyapadyata samarthamuttaram // 79 // bhImadarzane bhArgava evamuktavati rAghavaH smitena hAsena vikampitAdharaH san / taddhanu haNameva samarthamucitamuttaraM pratyapadyatAGgIcakAra /
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 raghuvaMze anvayaH-bhImadarzane bhArgave evam uktavati rAghavaH smitavikampitAdharaH san , taddhanugrahaNam eva samartham uttaraM pratyapadyata / vyAkhyA-bibhetyasmAditi bhImaM = bhayaMkara darzanam = avalokanaM yasya sa tasmin bhiimdrshne| "ghoraM bhImaM bhayAnakam / bhayaMkaraM pratibhayam' itymrH| bhRgorapatyaM pumAn bhArgavastasmin bhArgave = parazurAme, evaM = pUrvoktaprakAreNa uktavati = kathitavati sati / rAghavaH = zrIrAmacandraH smitena = ISaddhAsena vikampitau = vepathuyuktau = kiMciccalitAvityarthaH / adharau= oSThau yasya sa vikampitAdharaH san tasya = prakhyAtasya dhanuSaH = cApasya grahaNaM = hstenaadaanmityrthH| iti tat taddhanurgrahaNam eva = kevalam samartham = ucitam uttaraM = prativacanaM pratyapadyata = svIcakAra / na tu mukhena kiMcidapi uktavAnityarthaH / smitalakSaNaM yathA = 'ISadvikampitaidantaiH kaTAkSaiH sauSThavAnvitaiH / alakSitadvijadvAramuttamAnAM smitaM bhavet" iti / samAsaH-bhImaM darzanaM yasya saH tasmin bhiimdrshne| smitena vikampitau adharau yasya sa tathoktaH / tasya dhanuSaH grahaNamiti tat taddhanurgrahaNam / hindI-bhayaMkara dIkhane vAle parazurAmajI ke isa prakAra kahane para rAmacandra jI ne parazurAma ke dhanuSa ko le lenA hI acchA yogya uttara maanaa| muskurAne se rAma jo ke oTha jarAjarA hila rahe the| arthAt ha~sate-ha~sate rAma ne vANI se kucha na kahakara dhanuSa ko hAtha meM le liyA // 79 // pUrvajanmadhanuSA samAgataH so'timAtralaghudarzano'bhavat / kevalo'pi subhago navAmbudaH kiM punastridazacApalAnchitaH // 8 // pUrvajanmani nArAyaNAvatAre yaddhanustena sa mAgataH saMgataH sa rAmo'timAtramatyantaM laghudarzanaH priyadarzano'bhavat / tathAhi / navAmbudaH ke valo rikto'pi subhagaH tridazacApenendradhanuSA lAJchitazcihnitaH kiM punaH / subhaga eveti bhAvaH / / ___ anvayaH-pUrvajanmadhanuSA samAgataH saH atimAtrala ghudarzanaH abhavat / "tathAhi" navAmbudaH kevalaH api subhagaH, tridazacApalAJchitaH kiM punH| ___ vyAkhyA--pUrvaJca tat janma pUrvajanma, tasmin pUrvajanmani = nArAyaNAvatAre yat dhanuH = cApaM tena pUrvajanmadhanuSA samAgataH=saMgata : saH= dAzarathiH rAmaH mAtrA = stokaM tAmatikrAntamiti atimAtram = atyadhikaM laghu = manojJaM priyamityarthaH darzanam == avalokanaM yasya saH atimAtralaghudarzanaH abhavat = jAtaH / "la ghuragurau ca manojJe niHsAre vAcyavat klIbam / " iti medinii| tathAhi yuktametat--ambU ni = jalAni dadAti iti ambudH| navaH= nUtanazcAsau ambudaH= meghaH navAmbudaH kevalaH = riktaH = jalarahito'pi ityarthaH subhagaH = sundaraH bhavati / titraH janmasattAvinAzAkhyAH dazAH = avasthAH yasya sa tridazaH = indraH tasya cApaM = dhanuH tena lAJchitaH= cihnitaH = yukta ityarthaH / kim punaH= kiM kathanam arthAt paramasundara eva bhavatIti bhAvaH / capasya = vazavizeSaraya vikAraH cApamiti vyutpattiH / samAsaH--pUrvaJca tajjanma pUrvajanma / pUrvajanmani yat dhanuH, tena pUrvajanmadhanuSA / mAtrAmatikrAntamiti atimAtram / atimAtraM laghu darzanaM yasya saH atimAtralaghudarzanaH / navazcAsau
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 59 ambudaH nvaambudH| tisraH dazA yasya sa tridazastasya cApaM tena lAJchitaH iti tridshcaaplaanychitH| hindI--apane pichale janma ke dhanuSa se mile huye, ( dhanuSa ko hAtha meM lekara ) zrIrAmacandra jI atIva sundara lagane lge| "ThIka hI hai--kyoMki" nayA-nayA bAdala akelA bhI sundara lagatA hai aura phira indradhanuSa se suzobhita ho to usakI sundaratA kA kyA kahanA hai // 80 // tena bhUminihitaikakoTi tatkArmukaM ca balinAdhiropitam / niSprabhazca ripurAsa bhUbhRtAM dhUmazeSa iva dhUmaketanaH // 81 // balinA tena rAmeNa bhUminihitaikA koTiryasya tat karmaNe prabhavatIti kArmukaM dhanuzca / 'karmaNa ukaJ' ityuknyprtyyH| adhiropitam / bhUbhRtAM ripurbhArgavazca / dhUmazeSo dhUmaketano'gniriva / niSprabho nistejaska Asa babhUva / Aseti tiGantapratirUpakamavyayaM dIptyarthakasyAste rUpaM vA / anvayaH-balinA tena bhUminihitaikakoTi tat kAmukam adhiropitam , bhUbhRtAM ripuH ca dhUmazeSaH dhUmaketana iva niSprabhaH Asa / ___ vyAkhyA-balamasyAratIti balI tena balinA = zauryavatA tena = rAmeNa koTayate anayA sA kottiH| bhUmau = pRthivyAM nihatA = sthApitA ekA = kevalA koTi: =aTanI yasya tat bhUminihitaikakoTi / "koTirasyATanI" itymrH| karmaNe prabhavati yat tat tat = prasiddhaM, tasya = bhArgavasya vA kArmukaM = dhanuzca parazurAmasya cApamityarthaH / adhiropitam = adhijyIkRtam / bhuvaM bibhrati = pAlayanti iti bhUbhRtasteSAM bhUbhRtAM = nRpANAM ripuH = zatruH prshuraamH| "bhUbhRdbha - midhare nRpe" itymrH| ca, dhUnoti, dhUyate vA sa dhUmaH = zikhidhvajaH-zeSaH = avaziSTaH yasmin sa dhUmazeSaH aanendhnprbhvmaatrH dhUmaH = khatamAlaH ketanaM = cihnaM yasya sa dhUmaketanaH = agniH iva = yathA nirgatA prabhA = kAntiH = tejaH yasya sa niSprabhaH Asa = babhUva-jAta ityrthH| dhUmaparyAyAH "bhAbho marudvAhaH khatamAlaH zikhidhvajaH, agnivAhastarI" iti trikANDazeSaH / - samAsaH-bhUmau nihitA ekA koTiH yasya tat bhuuminihitaikkotti| nirgatA prabhA yasya sa tathoktaH / prabhAyAH niSkrAntaH iti vA nissprbhH| dhUmaH zeSaH yasmin sa dhuumshessH| dhUmaH ketanaM yasya sa dhuumketnH| hindI-parAkramI rAma ne, jamIna meM rakhe eka sire ( eka chora ) vAle usa dhanuSapara DorI-caDhA dI aura rAjAoM (kSatriyoM ) ke zatru parazurAmajI usa-agni ke samAna prabhAhIna ho gaye, jisameM kevala dhUvAM bhara raha gayA ho| arthAt dhanuSake sire ko pRthvI meM rakhakara jaise hI rAmane DorI khIMcakara caDhAI vaise hI parazurAmajI nisteja ho gye| bhagavAn ke dUsare avatArahone para pahale avatAra kI kalA kSINa ho jAtI hai // 81 // tAvubhAvapi parasparasthitau vardhamAnaparihInatejasau / pazyati sma janatA dinAtyaye pArvaNau zazidivAkarAviva // 82 //
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze paraspara sthitAvanyonyAbhiyuktau / vardhamAnaM ca parihInaM ceti dvandvaH / vardhamAnapari hIne tejasI yayostAvubhau rAghavabhArgavAvapi / dinAtyaye sAyaMkAle parvaNi bhavau pArvaNau zazidivAkarAviva / janatA janasamUhaH / 'grAmajanabandhusahAyebhyastal' iti tatpratyayaH / pazyati smApazyat / atra rAghavasya zazinA bhArgavasya bhAnunaupamyaM draSTavyam / : anvayaH - parasparasthitau vardhamAnapari honatejasau tau ubhau api dinAtyaye pArvaNau zazidivAkarau iva janatA pazyati sma / I vyAkhyaH--parasparam = anyonyam sthitau = abhiyuktau = abhiyoktuM saMnaddhau ityarthaH / vardhate iti vardhamAnam / parito hIyate sma iti parihInam / vardhamAnaM = vardhiSNu ca parihInaM = parikSINaM ceti vardhamAnaparihane / vardhamAnaparihIne tejasI = prabhe yayostau vardhamAnaparihInatejasau tau = prasiddhau ubhau = dvau zrIrAmabhArgavAvityarthaH / api dinasya atyayaH = nAzastasmin dinAtyaye = sAyaMkAle parvaNi = pUrNimAyAM bhavau pArvaNau zazI = candraH divAkaraH sUryazceti zazidivAkarau iva = yathA janAnAM = lokAnAM samUhaH janatA = narasamUhaH pazyati sma = apazyat / sAyaM pUrNimAyAM candrasUryasamau rAmabhArgavau janatA dadarzetyarthaH / samAsaH - parasparaM sthitau iti parasparasthitau / vardhamAnaM ca parihInaJceti vardhamAnaparihIne, vardhamAna parihIne tejasI yayostau vardhamAnaparihInatejasau tau / dinasya atyayastasmin dinAtyaye / zazI ca divAkarazca, zazidivAkarau tau / hindI - Amane sAmane taiyAra khar3e huye, tathA baDha rahe tejavAle ( rAma ) naSTa tejavAle ( parazurAma ) ina donoM rAma bhArgava ko " vahA~ para sthita " janatA ne usI prakAra dekhA jaise pUrNimA ke dina sAyaMkAla meM bar3hate candra tathA Dhalate huye sUrya hoM / yahAM para zrIrAma kA candramA ke sAtha tathA parazurAmajI kA sUrya ke sAtha sAmya hai // 82 // taM kRpAmRduravekSya bhArgavaM rAghavaH skhalitavIryamAtmani / svaM ca saMhitamamoghamAzugaM vyAjahAra harasRnusaMnibhaH // 83 // harasUnusaMnibhaH skandasamaH / kRpAmRdU rAghavaH / Atmani viSaye skhalitavIryaM kuNThitazakti taM bhArgavaM svaM svakIyaM saMhitamamotramAzugaM bANaM cAvekSya / vyAjahAra babhASe / / anvayaH - harasUnusaMnibhaH kRpAmRduH rAtravaH, Atmani skhalitavIryaM bhArgavaM svaM saMhitam amogham AzugaM ca avekSya vyAjahAra / vyAkhyA - harati pApaM bhaktAnAmiti haraH / harati nAzayati vizvaM vA pralaye iti haraH = zivaratasya - sUnuH = putraH kIrtikeyastena sadRzaH = tulyaH, iti harasUnusaMnibhaH / kRpayA = karuNayA mRduH = komalaH iti kRpAmRduH rAghavaH = rAmacandraH Atmani = svasmin viSaye skhalitaM = kuNThitaM = vyarthIbhUtaM vIrya = tejaH yasya sa taM skhalitavIryam taM = parazurAmaM, svaM svakIyaM saMhitaM : Aropitam, na motra : amoghaH tam amogham = avyarthamityarthaH / "amoghaM saphale vAcyavat " iti medinI / Azu = zIghraM gacchatIti Azugastam AzugaM : | = bANazca avekSya = vilokya vicArya, ityarthaH / vyAjahAra = uktavAn / bhArgavaM prati / - 1
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 61 samAsaH-harasya sUnuH harasUnu stena saMnibhaH, iti harapUnusaMnibhaH / kRpayA mRduH kRpA duH skhalitaM vIrya yasya saH, skhalitavIryastaM skhalitavIryam / na moghaH amogharatam amogham / hindI-zivajI ke putra kArtikeya ke samAna parAkramI evaM dayAlu hone ke kAraNa ati komala zrIrAma apane viSaya meM ( rAma ke prati ) sAmarthyahIna parazurAmajI ko aura dhanuSa para caDhe apane acUka bANa ko dekhakara bole // 83 // na prahartumalamasmi nirdayaM vipra ityabhibhavatyapi tvayi / zaMsa kiM gatimanena patriNA hanmi lokamuta te makhArjitam // 84 // abhibhavatyapi tvayi / vipra iti hetoH| niIyaM prahartumalaM zakto nAsmi kiMtvanena patriNA zareNa te gatiM gamanaM hanmi / uta makhArjitaM lokaM svarga hanmi zaMsa brUhi // anvayaH-abhibhavati api tvayi vipraH iti nirdayaM prahartum alaM na asmi / kintu anena pattriNA te gati hanmi, uta makhArjitaM lokaM hanmi zaMsa / / ___ vyAkhyA-abhibhavati = tiraskarotIti abhibhavan tasmin abhibhavati = tiskArapare apiH = nizcaye, tvayi =bhavati bhArgave viprAtIti vipraH, upyate'treti vA vipraH = brAhmaNa iti = hetoH nirdayaM = kRpArahitaM prahartu = prahAraM kartuM mArayitumityarthaH alaM = samarthaH nAsmi = na bhavAmi / kintu anena = Aropitena amoghena patriNA= bANena te = tava bhArgavasya gati = gamanaM hanmi = nAzayAmi uta = athavA makhaiH = yajJaiH arjitaH = saMcitaH prApta ityarthaH, iti makhArjitastaM makhArjitaM lokaM = svarga hanmi, iti tvaM zaMsa = kathaya / samAsa:-nirgatA dayA yasmin tat nirdayam / makhaiH arjitaH makhArjitastaM makhArjitam / hindI-merA apakAra karane vAle tuma ko, brAhmaNa hone kAraNa maiM nirdayatA pUrvaka mArane meM asamartha huuN| arthAt brAhmaNako nahIM maaruuNgaa| kintu yaha batalAiye ki dhanuSa para caDhe isa saphala bANa se tumhArI gati ko naSTa karUM athavA yajJoM ke dvArA arjana kiye huye svarga ko naSTa kruuN| arthAt Apa kA calanA phiranA roka dUM yA svarga jAnA roka dUM so batAiye // 84 // pratyuvAca tamRSirna tattvatastvAM na veni puruSaM purAtanam / gAM gatasya tava dhAma vaiSNavaM kopito hyasi mayA dikSuNA // 45 // RSirbhArgavastaM rAmaM pratyuvAca / kimiti / tatvataH svarUpatastvAM purAtanaM puruSaM na vedmIti n| katu veddyevetyrthH| kiMtu gAM gatasya bhuvamavatIrNasya tava vaiSNavaM dhAma tejo didRkSaNA draSTumicchunA mayA kopito hyasi // anvayaH-RSiH taM pratyuvAca, tattvataH tvAM purAtanaM puruSaM na vedmi, iti n| kintu gAM gatasya tava vaiSNavaM dhAma didRkSuNA mayA kopitaH hi asi / __vyAkhyA--RSati = jAnAtIti RSiH = satyavAk bhArgavaH "RSayaH satyavacasaH" itymrH| taM =rAghavaM rAmam pratyuvAca = pratyuktavAn / kimityAha = tattveneti tattvataH =svarUpataH "tattvaM
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze paramAtmani vAdyabhede svarUpe ca" iti haimaH / tvAM =rAghavaM purA bhavaH purAtanastaM purAtanaM = purANa puruSam = paramAtmAnaM na vedmi = na jAnAmi, iti na kintujAnAmyeva / kintu gAM = bhuvaMgatasya = prAptasya avatIrNasyetyarthaH tava =bhavataH rAmacandrasya viSNoH idaM vaiSNavaM = viSNusaMbandhi dhAma = tejaH draSTumicchati didRkSati didRkSate, tena = draSTumicchanA mayA =bhArgaveNa kopitaH = krodhitaH hyasi = nizcayena vartase / ahaM tvAM viSNuM jAnAmi, kintu atrAvatIrNasya te prabhAvaM jJAtumevaM mayA bhAn kopita ityarthaH / hindI-"yaha sunakara" RSi parazurAma jI, rAma se bole ki sAkSAt purANa puruSa Apako maiM nahI jAnatA huuN| aisI bAta nahIM hai arthAt samyak rUpa se jAnatA huuN| kintu bhUloka meM avatAra lekara Ae huye tumhAre viSNu saMbandhI teja ko dekhane kI icchA se maiMne tumheM krodhita kiyA hai| arthAt kitanA teja yA aMza lekara avatAra liye ho // 85 // bhasmasAtkRtavataH pitRdviSaH pAtrasAcca vasudhAM sasAgarAm / Ahito jayaviparyayo'pi me zlAghya eva parameSThinA tvayA // 86 // pitRdviSaH pitRvairiNo bhasmasAtkRtavataH kopena bhasmIkurvataH / 'vibhASA sAtikAlanye' iti sAtipratyayaH / sasAgarAM vasudhAM ca pAtrasAtpAtrAdhInaM deyaM kRtvtH| 'deye trA ca' iti ckaaraatsaatiH| kRtakRtyasya me parameSThinA paramapuruSeNa tvayA AhitaH kRto jayaviparyayaH parAjayo'pi zlAghya AzAsya eva // anvayaH-pitRdviSaH bhasmasAt kRtavataH sasAgarAM vasudhAM ca pAtrasAt kRtavataH me parameSThinA tvayA AhitaH jayaviparyayaH api zlAghya eva 'asti' / vyAkhyA-pitaraM = janakaM, jamadagniM dviSantIti te, tAn pitRdviSaH mama pitR vairiNaH bhasmasAt kRtavataH = kAtsnyena sarvAn zatrUn bhasmIkRtavataH krodhenetyarthaH / sAgaraiH = samudraiH sahitA sasAgarA tAM sasAgarAM vasUni = ratnAni dhArayatIti tAM vasundharAM = pRthivIM pAtrasya adhInaM deyaM akArIti tasya pAtrasAt kRtavataH =pAtrAdhInaM vihitavataH / ekaviMzativAraM brahmaNebhyo dattavataH ataeva kRtakRtyasya me bhArgavasya parame vyomani cidAkAze tiSThatIti parameSThI / tena parameSThinA= paramapuruSeNa tvayA =zrIrAmacandreNa AhitaH kRtaH jayasya = vijayasya viparyayaH = vaiparItyaM, parAjayaH api zlAdhituM yogyaH zlAvyaH = prazaMsanIya aiveti nizcayena / ___ samAsaH-pituH dviSaH pitRdviSaH tAn pitRdvissH| sAgaraiH sahitA sasAgarA tAM sasAgarAm / jayasya viparyaya iti jyvipryyH| hindI-apane pitA ke zatruoM ko bhasma karane vAle ( vinAza karane vAle ) aura samudraparyanta sAro pRthivI, brAhmaNoM ko dAna dene vAle, mujha parazurAma ko parama puruSa tumhAre se kI gaI hAra bhI prazaMsanIya hI hai| arthAt ikkIsa bAra kSatriyoM ko mAra kara sArI pRthivI dAna dene se kRtakRtya hU~ ataH aba parama puruSa tumase hAranA bhI gaurava kI bAta hai // 86 // tadgati matimatAM varepsitAM puNyatIrthagamanAya rakSa me / pIDayiSyati na mAM khilIkRtA svargapaddhatirabhogalolupam // 87 //
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ 63 ekAdazaH sargaH tattasmAtkAraNAt he matimatAM vara, puNyatIrthagamanAyAptumiSTAmIpsitAM me gatiM rakSa pAlaya / kiMtu khilIkRtA durgamIkRtApi svargapaddhatirabhogalolupaM bhoganiHspRhaM mAM na pIDayiSyati / atastAmeva jahItyarthaH / / anvaya-tat he mati matAM vara, puNyatIrthagamanAya IpsitAM me gati rakSa / "kintu" khilIkRtA "api" svargapaddhatiH abhogalolupaM mAM na pIDayiSyati / vyAkhyA-tat = tasmAt kAraNAt matiH = buddhiH asti yeSAM te matimantasteSAM he matimatAM = buddhimatAM vara = zreSTha ! puNyAni = puNyajanakAni yAni tIrthAni = prayAgAdIni, iti puNyatIrthAni teSu gamanaM tasmai puNyatIrthagamanAya IpsitAm = iSTAM me = mama gati = gamanaM gamanazaktimityarthaH / rakSa = paaly| kintu na khilA akhilA khilA saMpadyamAnA, iti khilIkRtA = avaruddhA api pAdAbhyAM hanyate yA sA pddhtiH| svargasya = devalokasya paddhatiH =mArgaH bhoge = svargAdisukhe lolupaH iti bhogalolupaH na bhogalolupaH = sukhalolupaH iti abhogalolupastam abhogalolupaM mAM =bhArgavaM, bhogatRSNAniSpRhaM parazurAmamityarthaH na pIDayiSyati =na khedayiSyati ataH me svargapaddhatiM vinAzaya, gatiJca paaly| garhitaM lumpatIti lolupH| "samau lolupalolubhau" ityamaraH / samAsaH-puNyAni yAni tIrthAni puNya tIrthAni, teSu gamanaM tasmai puNyatIrtha gamanAya / svargasya paddhatiH svrgpddhtiH| bhoge lolupaH bhogalolupaH, na bhogalolupaH abhogalolupastam abhoglolupm| hindI-isaliye he buddhimAnoM meM zreSTha rAmajI ! pavitra tIrthoM kI yAtrA karane ke liye abhilaSita merI gati kI rakSA kro| bhogasukha kI icchA ( lobha ) na karane vAle mujha tyAgIkA svarga jAnA roka diyA jAne se kucha bhI kaSTa mujhe na hogaa| ataH mere svarga ko naSTa kara gati kI rakSA karo // 87 // pratyapadyata tatheti rAghavaH prAGmukhazca visasarja sAyakam / bhArgavasya sukRto'pi so'bhavatsvargamArgaparigho duratyayaH // 88 // rAghavastatheti pratyapadyatAGgIkRtavAn / prAGmukha indradiGmukhaH sAyakaM visasarja c| sa sAyakaH sukRto'pi sAdhukAriNo'pi / karoteH vip / bhArgavaraya duratyayo duratikramaH svargamArgasya parighaH pratibandho'bhavat // anvayaH-rAghavaH tathA iti pratyapadyata, prAGmukhaH san sAyakaM visasarja, saH sukRtaH api bhArgavasya duratyayaH svargamArgaparigha abhavat / vyAkhyA-rAghavaH rAmaH tathAstu iti = evaM pratyapadyata= svIkRtavAn prAk = pUrvadizi mukham = AnanaM yasya saH prAGmukhaH san pUrvAbhimukho bhuutvetyrthH| syati nAzayatIti sAyakastaM sAyakaM = bANaM visasarja = mumoca / saH sAyakaH suSThu karotIti sukRt tasya sukRtaH = yazAdizubhakarmakAriNaH bhArgavasya = parazurAmasya duHkhena atyetuM zakyaH duratyayaH=duratikramaH svargasya = vaikuNThasya mArgaH = panthAH tasya paridhaH = argalA pratibandha ityrthH| iti svarga
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 raghuvaMze maargprighH| parito hanyate'neneti pridhH| "parigho'stre yogabhede parighAte'rgale'pi ca" iti haimaH / abhavat =jAtaH / ___ samAsaH-prAk mukhaM yasya sa praangmukhH| svargasya mArgaH svrgmaargH| svargamArgasya pariSaH iti svargamArgaparivaH / __ hindI-rAmacandra ne parazurAmajI kI bAta mAna lI, aura pUrvAbhimukha hokara bANa ko chor3a diyaa| vaha bANa zubha karma karane vAle bhI parazurAma ke svarga jAne ke mArga kA alaMghanIya ( na ha~Tane vAlA ) lohe kA kIla ( pratibandhaka ) bana gayA // 88 // rAghavo'pi caraNau taponidheH kSamyatAmiti vadansamaspRzat / nirjiteSu tarasA tarasvinAM zatruSu praNatireva kIrtaye // 89 // rAbavo'pi kSamyatAmiti vadaMstaponidherbhArgavasya caraNau samaspRzatpraNanAma / tathAhi, tarasvinAM calavatAM tarasA balena nirjiteSu zatruSu praNatireva kIrtaye / bhavatIti zeSaH // anvayaH-rAvavaH api kSamyatAm iti vadan taponidheH caraNI aspRzat / tarasvinAM tarasA nijiteSu zatruSu praNatiH eva kIrtaye "bhavati" / vyAkhyA-rAvavaH =rAmaH api kSamyatAM = mRSyatAm iti = evaM vadan = kathayan tapasAM = tapasyAnAM nidhiH = zevadhistasya taponidheH = bhArgavasya / nitarAM dhIyate iti nitarAM dadhAti =poSati anena vA nidhiH / "nidhirnA zevadhiH" ityamaraH / caraNau = pAdau samaspRzat = praNatavAn , pAdau spRthvA praNAmaM kRtvaanityrthH| tathAhi-taratyaneneti taraH "taro bale jave" iti haimaH / taraH = balamasti yeSAM te tarasvinaH teSAM tarasvinAM zatruSu = ripuSu praNatiH = praNAmaH kIrtaye = yazase bhavatIti zeSaH / samAsaH-tapasAM nidhiH taponidhistasya taponidheH / nitarAM jitAH nirjitAsteSu nirjiteSu / hindI-"aura" rAma ne bhI "bhagavan" kSamA kareM yaha kahate huye, dharma-prANa parazurAma jI ke caraNoM ko sparza kiyaa| arthAt caraNa chUkara praNAma kiyaa| yaha ThIka hI haikyoMki-parAkramiyoM ke "apane" bala se jIte gaye zatruoM ke prati praNAma karanA evaM namratA baratanA apanI kIrti ke liye hI hai| arthAt zatru ko bala se jItakara bhI punaH zatrukA Adara karanA mahAnatA kA lakSaNa hai // 89 // rAjasattvamavadhUya mAtRkaM pitryamasmi gamitaH zamaM yadA / nanvaninditaphalo mama tvayA nigraho'pyayamanugrahIkRtaH // 90 // mAturAgataM mAtRkaM rAjasatvaM rajoguNapradhAnatvamavadhUya piturAgataM pitryaM zamaM yadA gamito'smi tadA tvayA mamApekSitatvAdaninditamagarhitaM phalaM svargahAnilakSaNaM yasya so'yaM nigraho'pakAro'pyanugrahIkRto nanUpakArIkRtaH khalu // anvayaH-mAtRkaM rAjasatvam avadhUya pitryaM zamaM yadA gamitaH asmi, tadA tvayA aninditaphalaH ayaM nigrahaH api anugrahIkRtaH nanu /
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH vyAkhyA--mAnyate iti mAtA / mAti garbho'syAM vA mAtA =jnnii| mAturAgataM mAtRkaM = reNukAsaMbandhi, rajasA =rajoguNena nirmitaM rAjasaM tasya bhAvaH karma vA rAjasatvaM = rajoguNapradhAnatvaM, parazurAmasya mAtuH reNukAdevyAH kSatriyatvAt iti bhAvaH / avadhUya = tiraskRtya pituH AgataM pitryaM = maharSijamadagnisaMbandhinaM zamaM = zAnti yadA=yasminkAle gamitaH =prApitaH asmi = bhavAmi tadA = tasminkAle tvayA = rAmacandreNa aninditam = agarhitaM bhArgaveNApekSitatvAt abhISTameveti bhAvaH phalaM svargahAnirUpaM yasya saH aninditaphala: ayaM = tvatkRtaH nigrahaH= nirodhaH apakAraH ityarthaH 'nigrahastu nirodhaH syAdi'tyamaraH / api anugrhnnmnugrhH| na anugrahaH ananugrahaH, ananugrahaH anugrahaH saMpadyamAnaH kRtaH anugrahIkRtaH = upakArIkRtaH nanu khalu, nishcyenetyrthH| samAsaH-na ninditamiti, aninditam , aninditaM phalaM yasya saH aninditaphalaH / hindI-kSatriya mAtA se prApta hue mere rajoguNa ko dUra karake pitA ke sattvaguNa se prApta zAnti ko prApta karA diyA arthAt kSAtra dharma se haTA kara satoguNI mAtra kara diyaa| yaha Apa ne mujhe daNDa dekara bhI upakRta hI kiyA hai / kyoMki isa daNDa kA pariNAma uttama hai| arthAt svarga meM na jAkara yahoM tapasyA karanA mujhe abhilaSita hai // 9 // sAdhayAmyahamavighnamastu te devakAryamupapAdayiSyataH / UcivAniti vacaH salakSmaNaM lakSmaNAgrajamRSistirodadhe // 91 // ahaM sAdhayAmi gcchaami| devakAryamupapAdayiSyataH saMpAdayiSyataste'vighnamastu vinAbhAvo'stu / 'avyayaM vibhakti-' ityaadinaarthaabhaave'vyyiibhaavH| saha lakSmaNena salakSmaNastam / 'tena saheti tulyayoge' iti bhuvriihiH| lakSmaNAgraja rAmamiti vaca UcivAnuktavAn / baJaH kasuH / Rssistiroddhe'ntrddhe|| ___ anvayaH-ahaM sAdhayAmi devakAryam upapAdayiSyataH te avighnam astu / salakSmaNaM lakSmaNAgrajam iti vacaH UcivAn RSiH tirodadhe / vyAkhyA-ahaM =parazurAmaH sAdhayAmi gacchAmi devAnAM = surANAM kArya = bhUbhAraharaNaM, devakAryam upapAdayiSyatIti upapAdayiSyan tasya upapAdayiSyataH = sAdhayiSyataH te = tava rAmasya vighnAnAm abhAvaH avighnam =antarAyANAmabhAvaH. astu =bhavata. ityAzIrvacanaM rAmamprati bhArgasyeti yAvat / lakSmaNena saha salakSmaNaH taM salakSmaNaM, lakSmaNasya agrajaH lakSmaNAgrajastaM lakSmaNAgraja =rAmam iti pUrvoktaM vacaH = vacanam UcivAn = uktavAn RSiH = parazurAmaH tirodadhe = antardadhe, tirohita ityrthH| samAsaH-devAnAM kAryamiti devakAryam tt| vighnAnAm abhAvaH avighnam / lakSmaNena saha iti salakSmaNastaM salakSmaNam / lakSmaNasya agraja iti lakSmaNAgra jastaM lakSmaNAgrajam / _ hindI-"aba" maiM jAtA huuN| devatAoM kA jo kArya siddha karanA Apa cAhate haiM vaha binA vighna ke pUrNa ho / rAma aura lakSmaNa se isa prakAra kahakara parazurAma jI antardhAna ho gye| tasmingate vijayinaM parirabhya rAma snehAdamanyata pitA punareva jAtam /
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze tasyAmavatkSaNazucaH paritoSalAmaH kakSAgnilacitataroriva vRSTipAtaH // 92 // tasminbhArgave gate sti| vijayinaM rAmaM pitA snehAtparirabhyAliGgaya punarjAtamevAmanyata / kSaNaM zugyasyeti vigrahaH, kSaNazucastasya dazarathasya paritoSalAbhaH saMtoSaprAptiH kakSAgninA daavaanlen| 'kakSaH zuSkakAnanavIrudhoH' iti vizvaH / lacitasyAbhihatasya tarovRSTipAta iva abhavat // anvayaH-tasmin gate sati, pitA snehAt vijayinaM rAmaM parirabhya punaH jAtam eva amanyata, kSaNazucaH tasya paritoSalAbhaH kakSAgnilaMdhitataroH vRSTipAtaH iva abhavat / vyAkhyA--tasmin = parazurAme gate = antahite sati pitA=janako dazarathaH snehAt = putrapremNaH vijayo'syAstIti vijayI taM vijayinaM = jayazolaM rAmaM rAghavaM parirabhya =AliMgya punaH = bhUyaH jAtam = utpannam eva amanyata = manyate sma / kSaNaM = muhUrta zuk = zokaH yasya sa tasya kSaNazucaH tasya rAjJo dazarathasya paritoSasya = santoSasya lAbhaH = prAptiH iti paritoSalAbhaH kakSa sya = zuSkAraNyasya agniH= vahniriti kakSAgnistena laMdhitaH=abhihataH jvalita ityarthaH yaH taruH = vRkSaH tasya kakSAgnilaMdhitataroH vRSTe: varSaNasya pAtaH = patanam iva = yathA abhavat = abhUt / yathAhi varSaNena dAvAgniH zAmyati evameva bhArgave'ntarbhUte sati dazarathasya zoko'pi zAnta iti bhaavH| samAsaH-kSaNaM zuga yasya sa kSaNazuk tasya kssnnshucH| vRSTeH pAtaH vRssttipaatH| paritoSasya lAbhaH pritosslaabhH| kakSasya agniH kakSAgniH tena lavitaH yaH taruH iti kakSAgnilacitataruH tasya kakSAgnilaMdhitataroH / hindI-"AzIrvAda dekara" parazurAma jI ke cale jAne para dazaratha jI ne prema se vijayo rAma kA AliMgana karake yahI anubhava kiyA ki rAma kA dUsarA hI janma huA hai| thor3I sI dera ke duHkhI dazaratha jI ko vaise hI santoSa milA jaise ki jaMgala kI Aga se jale vRkSa ko varSA kA jala mila jAya / / 92 / / atha pathi gamayitvA kluptaramyopakAyeM katicidavanipAlaH zarvarIH zarvakalpaH / puramavizadayodhyAM maithilIdarzanInAM kuvalayitagavAkSA locanairaGganAnAm // 93 // ath| ISadasamAptaH zarvaH shrvklpH| 'ISadasamAptau-' iti kalpappratyayaH / avanipAlaH klRptA ramya navA upakAryA yasminsa tasminpathi katicicchavarI rAtrIgamayitvA maithilIdarzanInAmaGganAnAM locanaiH kuvalayAni yeSAM saMjAtAni kuvalayitAH 'tadasya saMjAtaM tArakAdibhya itac' itItacpratyayaH / kuvalayitA gavAkSA yasyAstAM puramayodhyAmavizatpraviSTavAn //
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH Ce iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA vyAkhyayA sameto mahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye sItAvivAhavarNano nAmaikAdazaH srgH| anvayaH-atha zarvakalpaH avanipAlaH klRptaramyopakArye pathi katicit zarvarIH gamayitvA maithilIdarzanInAm aGganAnAM locanaiH kuvalayitagavAkSAM puram ayodhyAm avizat / vyAkhyA-atha = anantaram ISadasamAptaH zarvaH zarvakalpaH = zivakalpaH avani = pRthivIM pAlayatirakSatIti avanipAla:=rAjA dazarathaH upakriyate iti upkaaryaa| klRptAH racitAH ramyAH=manoharAH navA upakAryAH = paTagRhANi yasmin sa tasmin klRptaramyopakAyeM pathi = mAge katicit = kiyatIH zRNAti ceSTAH zarvarI |taaH zarvarI: rAtrIH gamayitvA = vyatItya maithilyAH = sItAyAH darzanyaH =avalokayitryaH tAsAM maithilIdarzanInAM sItAdarzanotsukAnAmityarthaH / prazastAni aGgAni yAsAM tAH tAsAm aGganAnAM =sAketasundarINAM locanaiH=netraiH koH= pRthivyAH valayamiva kuvalayam / zobhAkaratvAt / "syAdutpalaM kuvalayam" ityamaraH / kuvalayAni saMjAtAni yeSAM te kavalayitAH / kuvalayitAH = utpalayitAH gavAkSAH =vAtAyanAni yasyAH sA tAM kuvalayitagavAkSAm / gavAm akSIva gavAkSaH / gAvaH= jalAni, kiraNAH vA akSanti = vyApnuvanti, enamanena vA gavAkSaH / "vAtAyanaM gavAkSaH" ityamaraH / evaMbhUtAM puram = nagaram yoddham azakyA, tAm ayodhyAm = sAketam = rAmanagarImityarthaH avizat = viveza praviSTa ityrthH| samAsa:-klRptAH ramyAH upakAryAH yasmin tasmin klRptrmyopkaayeN| avaneH pAla: avanipAlaH / maithilyAH darzanyastAsAM maithilIdarzanInAm / kuvalayitAH gavAkSAH yasyAH sA tAM kuvalayitagavAkSAm / hindI-anantara ziva ke samAna pRthivI rakSaka rAjA dazaratha banAye gaye haiM naye naye rAjazAhI khemeM jisameM aise mArga meM kuchaeka rAta bitAkara usa ayodhyA nagarI meM pahu~ca gaye, jahA~ sItAjI ko dekhane meM utkaNThita nagara ko sundarI striyoM ke locanoM ( A~kheM ) se jharokhe (khir3akiyA~ ) kamaloM vAle dIkha rahe the arthAt jharokhe khile kamaloM se bhare hue jAna par3a rahe the // 93 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayogino" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye sItAvivAhavarNano nAmaikAdazaH sargaH // 11 //
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH vandAmahe sahoddaNDadordaNDau rghunndnau| tejonirjitamArtaNDamaNDalau lokanandanau // nirviSTaviSayasnehaH sa dazAntamupeyivAn / AsIdAsannanirvANaH pradIparcirivoSasi // 1 // snehayati prINayanti puruSamiti snehAH pacAdyac snihyanti puruSA yeSviti vA snehAH adhikaraNAtheM gha / viSayAH zabdAdayasta eva snehAH niviSTA bhuktA viSayasnehA yena sa tthoktH| 'nirvezo bhRtibhogayoH' iti vizvaH / dazA jIvanAvasthA tasyA antaM vArdhakamupeyivAnsa dazarathaH / upasi pradIpAciriva dIpajvAleva / Asanna nirvANaM mokSo yasya sa tathokta AsIt / aciHpakSe tu viSayo deza AzrayaH / bhAjanamiti yAvat / 'viSayaH syAdindriyArthe deze janapade'pi ca' iti vizvaH / snehastailAdiH / 'snehastailAdikarase drave syAtsauhRde'pi ca' iti vizvaH / dazA vrtikaa| 'dazA vartAvavasthAyAm' iti vizvaH / nirvANaM vinaashH| 'nirvANaM nirvRtau mokSe vinAze gajamajjane' iti yAdavaH // anvayaH--niviSTaviSayasnehaH dazAntam upeyivAn saH uSasi pradIpAciMH iva Asanna. nirvANaH AsIt / vyAkhyA-snehayanti = puruSaM prINayantIti snehaaH| snihyanti puruSAH yeSu te snehAH / visinvanti = nibadhnanti viSayiNaM ye te vissyaaH| niviSTAH =samupabhuktAH viSayAH =zabdAdaya eva snehAH premANaH yena sa niviSTaviSayasnehaH / dazati, dazyate, iti vA dazA = jIvanAvasthA tasyAH antaM = vArdhakam upeyivAn = prAptaH saH= dazarathaH "dazA vAmavasthAyAM vastrAnte bhUmni puMstriyoH" iti rabhasaH / oSatyandhakAramiti uSaH / tasmin upasi=prabhAte pradIpasya =dopasya aciH = jvAlA iva=yathA AsannaM =samIpaM nirvANaM = mokSaH yasya saH AsannanirvANaH / AsIt =jAtaH / aciMHpakSe tu-niviSTaH viSayaH = svAzrayaH, bhAjanaM snehaH = tailaM yayA sA dazA. yAH=vAH antastam upeyuSI / Asanna nirvANaM = vinAzaH yasyAH sA evaMbhUtA arciriveti aciHzabdasya strIliMgatvAt / napuMsakaliMgamapIti / samAsaH-nirviSTAH viSayA eva snehA yena sa nirviSTaviSayasnehaH / dazAyAH antastaM dazAntam / Asanna nirvANaM yasya sa AsannanirvANaH / pradIpasya aciriti pradIpAciH / hindI-saMsAra ke saba viSayasukhoM kA bhoga kara cukane vAle tathA jIvana kI antima avasthA ko prApta huye rAjA dazaratha vaise hI ho gaye, jaisI ki prAtaH kAla meM usa dIpaka kI jvAlA ( lau ) ho jAtI, jisakA tela samApta ho gayA hai aura jisakI battI bhI samApta ho gaI hai ataH bujhane hI vAlI ho // 1 //
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH taM karNamUlamAgatya rAme zrIya'syatAmiti / kaikeyIzaGkayevAha palitacchadmanA jarA // 2 // jarA kaikeyIzaGkayeva palitasya kezAdizauklyasya chadmanA miSeNa / 'palitaM jarasA zauklyaM kezAdau' itymrH| karNamUlaM karNopakaNThamAgatya rAma zrI rAjyalakSmIryasyatA nidhIyatAmiti tamAha / dazaratho vRddho'hamiti vicArya rAmasya yauvarAjyAbhiSekaM cakAGketyarthaH // __anvayaH-jarA kaikeyIzaMkayA iva palitacchadmanA karNamUlam Agatya rAme zrIH nyasyatAm iti tam Aha / vyAkhyA-jIryate'nayA jarA = visrasA "visrasA jarA" ityamaraH kaikayasyApatyaM strI kaikeyI tasyAH zaMkA bhayamityarthaH / tayA kaikeyIzaMkayA iva=yathA palitasya = kezazauklyasya chadma = kapaTastena palitacchadmanA=kezAnAM zauklyavyAjenetyarthaH "palitaM jarasA zauklyaM kezAdau" ityamaraH / karNayoH =zrotrayoH mUlam = antikamiti karNamUlam Agatya rAme = rAmacandre zrIH= rAjyalakSmIH nyasyatAM = nidhIyatAm zrIrAmaM yauvarAjye abhissinycetyrthH| iti = itthaM taM = rAjAnaM dazaratham Aha = kthitvtii| ahaM vRddho'smi saMvRttaH iti vicArya rAjA dazarathaH svajyeSThaputrasya rAmasya rAjyAbhiSekaM kartumicchitavAn iti bhAvaH / samAsaH-kaikeyyAH zaMkA tayA kaikeyiishNkyaa| palitasya chadma palitacchadma tena palitacchamanA / karNayoH mUlamiti tat karNamUlam / hindI-bur3hApA mAnoM, kaikeyI se zaMkita hokara ( Darakara ) sapheda bAloM ke bahAne "rAjA" ke kAna ke pAsa Akara yaha kaha rahA ho ki rAma ko rAjyalakSmI saupa do| arthAt rAjA ne vicArA ki aba maiM bUr3hA ho gayA huuN| ataH rAma ko yuvarAja banA dUM // 2 // sA paurAnpaurakAntasya rAmasyAbhyudayazrutiH / pratyekaM hlAdayAMcakre kulyevodyAnapAdapAn // 3 // sA paurakAntasya rAmasyAbhyudayazrutirabhiSekavArtA / kulyA kRtrimA sarit / 'kulyAlpA kRtrimA sarit' ityamaraH / udyAnapAdapAniva paurAna pratyekaM hnAdayAMcakre // anvayaH-sA paurakAntasya rAmasya abhyudayazrutiH kulyA udyAnapAdapAn iva paurAn pratyekaM hraadyaanycke| ___ vyAkhyA-sA =abhiSekavArtA pure bhavAH paurAH / paurANAM = nAgarikANAM kAntaH = manoramaH, priya ityarthaH / iti paurakAntastasya paurakAntasya rAmasya = rAghavasya abhyudayasya = abhiSekarUpasya zrutiH vArtA, ityabhiSekazrutiH / zrUyate yA sA zrutiH / "zrutiH zrotre tathAmnAye vArtAyAM zrotrakarmaNi" iti vizvaH / kule prANigaNe, kuTumbe, dAmpatye vA sAdhuH kulyA = jalapraNAlikA "kulyA nadI kulyamasthi kulyA vAripraNAlikA" iti koSaH / udyAnasya = ArAmasya rAjavATikAyA ityarthaH / pAdapAH= vRkSAH tAn udyAnapAdapAn iva = yathA paurAna =nAgarikAn pratyekam = ekaikaM prati hrAdayAJcakre = AhlAdayAmAsa /
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH-paurANAM kAntaH paurakAntastasya paurakAntasya / abhyudayasya zrutiH abhyudayazrutiH / udyAnasya pAdapAH udyAnapAdapAstAn udyAnapAdapAn / ekam ekaM prati pratyekam / ___ hindo-nagara ke nivAsiyoM ke priya zrIrAma ke rAjyAbhiSeka ke samAcAra ne ( carcAne ) pratyeka ( haraeka.) nAgarika ko usI prakAra Anandita prasanna kara diyA, jisa prakAra jalakI nAlI ( choTI sI nahara ) bagIce ke haraeka paudhe ko Anandita kara detI hai| arthAt nAlI jala se saba vRkSoM ko sIMcakara harA-bharA kara detI hai // 3 // tasyAbhiSekasamAraM kalpitaM RranizcayA / dUSayAmAsa kaikeyI zokoSNaiH pArthivAzramiH // 4 // krUranizcayA kaikeyI tasya rAmasya kalpitaM saMbhRtamabhiSekasya saMbhAramupakaraNaM zokoSNaH pArthivAzrubhirdUSayAmAsa / svaduHkhamUlana rAjazokena pratibabandhetyarthaH / / anvayaH--krUranizcayA kaikeyo tasya kalpitam abhiSekasambhAraM zokoSNaiH pArthivAzrubhiH duussyaamaas| vyAkhyA--krUraH=ghoraH = nRzaMsaH nizcayaH = nirNayaH yasyAH sA krUranizcayA "nRzaMso ghAtukaH krUraH" ityamaraH / "samau nirNayanizcayo" iti caamrH| kaikeyo bharatamAtA tasya = rAmasya kalpitaM saMbhRtam abhiSekasya = rAjatilakasya sambhAraH =sAmagrI upakaraNaM tam abhiSekasambhAraM zokena= zucA uSNAni = dharmANi taiH zokoSNaH pArthivasya = rAzo dazarathasya aNi = netrajalAni taiH pArthivAzrubhiH dshrthrodnairityrthH| dUSayAmAsa dUSitavatI svakIyaduHkhamUlakena dazarathazokena pratibabandhetyarthaH / samAsaH-krUraH nizcayo yasyAH sA phrnishcyaa| abhiSekasya sambhAraH abhiSekasambhAraH tam abhiSekasambhAram / zokena uSNAni taiH zokoSNaiH / pArthivasya azrUNi taiH pArthivAzrubhiH / hindI-kaThora bhayaMkara, nizcayavAlI kaikeyI ne, taiyAra kiye huye rAmacandra jI ke rAjyAbhiSeka ( rAjyatilaka ) ke utsava kI sAmagrI ko zoka se garama garama rAjA ke AMsuoM se dUSita kara diyA / arthAt abhiSeka ke sthAnapara ronA dhonA maca gayA // 4 // sA kilAzvAsitA caNDI mA tatsaMzrutau varau / udvavAmendrasiktA bhUbilamagnAvivoragau // 5 // cnnddytikopnaa| 'caNDastvatyantakopanaH' itymrH| sA kila bharnA''zvAsitA'nunItA satI tena bharcA saMzrutau pratizAtau vrau| indreNa siktAbhivRSTA bhUbile valmIkAdau magnAvuragAviva udvavAmojagAra // anvayaH-caNDI sA kila bharnA AzvAsitA satI tatsaMzrutau varau indrasiktA bhUH bilamagnau uragau iva udvvaam| vyAkhyA-caNDate yA sA caNDI =atikopanA sA=prasiddhA kaikeyI kila= aitihye bimatIti bhartA tena bharnA = dazarathena AzvAsitA= anunItA satI tena = bharnA saMzrutau = prati
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH jJAtau svIkRtAvityarthaH / varau " tapobhiriSyate yastu devebhyaH sa varo mataH" iti / abhIpsitAvityarthaH, indreNa = devendreNa siktA = abhivRSTA bhUH = pRthivI bile = randhre, valmIkAdAvityarthaH magnau = sthitau, iti bilamagnau "bilaM randhre guhAyAM ce" ti haimaH / urasA gacchata iti uragau= bhujaMgau iva = yathA udvavAma = ujjagAra / kadAcit pUrvakAle pratizrutau dvau varau kaikeyI idAnIM dazarathaM yAcitavatItyarthaH / samAsaH -- tena saMzrutau tatsaMzrutau tau / indreNa siktA, iti indrasiktA / bile magnau vilamagnau tau / 71 to hindI -- atyanta kaThora evaM krodhIsvabhAva vAlI usa kaikeyI ko rAjA manAyA, rAnI ne pahale kisI samaya rAjA dazaratha ke diye hue ve do vara mAMge, " ve do vara aise the " mAno indra ke dvArA varSA se bhIMgI pRthivI ne bila meM chipe do sAMpoM ko ugala diyA ho // 5 // tayozcaturdazaikaina rAmaM prAvAjayatsamAH / dvitIyena sutasyaicchadvaidhavyaikaphalAM zriyam // 6 // sAtayorvarayormadhya ekena vareNa rAmaM caturdaza samAH saMvatsarAn atyantasaMyoge dvitIyA / mAtrAjayatmAvAsayat / dvitIyena vareNa sutasya bharatasya vaidhavyaikaphalAM svavaidhavyamAtraphalAm / na tUpabhogaphalAmiti bhAvaH / zriyamaicchadiyeSa // anvayaH --sA tayoH ekena rAmaM caturdaza samAH prAvrAjayat / dvitIyena sutasya vaidhavyaikaphalAM zriyam aicchat / vyAkhyA - sA = kaikeyI tayoH = pUrvapratijJAtavarayoH madhye ekena = vareNa rAmaM = rAmacandraM catvAraH daza ceti caturdaza samAH = vatsarAn caturdazavarSaparyantamityarthaH / prAvrAjayat = prAvAsayat vanagamanamakArayat ityarthaH / dvitIyena = apareNa, vareNa sutasya = bharatasya, svaputrasyeti yAvat / vigataH = naSTaH dhavaH = patiryasyAH sA vidhavA / tasyAH bhAvaH karma vA vaidhavyam / vaidhavyaM = svavaidhavyam ekaM = kevalaM phalaM = prayojanaM yasyAH sA tAM vaidhavyaikaphalAM zriyaM = rAjyalakSmIM natu samupabhogaphalAmiti bhAvaH / aicchat = abhilaSati sma / samAsaH - vaidhavyam ekaM phalaM yasyAH sA tAM vaidhavyaikaphalAm / hindI - kaikeyI ne una do varoM meM diyA aura dUsare se apane putra bharata ke honA hI eka mAtra phala huA / eka vara se rAma ko caudaha varSa taka banavAsa karA liye vaha rAjya mA~gA jisakA ki kaikeyI kA vidhavA vizeSa - zrIrAma bana meM gaye, aura isa duHkha se rAjA kA svargavAsa ho gayA / tathA bharata jI ne rAjya nahIM liyA, mAtra rAniyAM vidhavA ho gaIM // 6 // pitrA dattAM rudan rAmaH prAGmahIM pratyapadyata / pazcAdvanAya gaccheti tadAjJAM mudito'grahIt // 7 //
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze . rAmaH prAk pitrA dattAM mahIM rudan pratyapadyatAGgIcakAra / svatyAgaduHkhAditi bhAvaH / pazcAdvanAya gacchetyevaMrUpAM tadAzAM pitrAzAM mudito'grahIt / pitrAzAkaraNalAbhAditi bhAvaH // anvayaH-rAmaH prAk pitrA dattAM mahIM rudan pratyapadyata, pazcAt vanAya gaccha iti tadA muditaH agrhiit| vyAkhyA-rAmaH =rAghavaH prAk = prathamam pAti rakSatIti pitA=janakastena pitrA "tAtastu janakaH pitA" itymrH| dattAM =arpitAM mahIM = pRthivIM rudan =azrUNi muJcan pratyapadyata = svIcakAra / pazcAt =anantaram vanAya = daNDakAraNyAya gaccha vraja iti = evaMrUpAM tasya = pituH AzA = anuzAsanaM tAM tadAjJAM muditaH= prasannaH san agrahIt = svIkRtavAn / pituranuzAsanasya pAlanarUpalAbhAdvanagamane prasannatA / samAsaH-tasya AjJA tadAjJA, tAM tadAjJAm / hindI-rAmacandra jI ne pahale pitAjI se dI huI pRthivI ko ( rAjagaddI ko ) AMsU bahAte hue svIkAra kiyA thaa| aura thor3I dera bAda vanako cale jAo, isa prakAra pitA kI AzA ko prasannacitta hokara svIkAra kiyA thA / / 7 / / dadhato maGgalakSaume vasAnasya ca valkale / dadRzurvismitAstasya mukharAgaM samaM janaH // 8 // maGgalakSaume dadhato valkale vasAnasyAcchAdayatazca tasya rAmasya samamekavidha mukharAgaM mukhavarNa janA vismitA dadRzuH / sukhaduHkhayora vikRta iti bhAvaH / / anvayaH-maMgalakSaume dadhataH valkale ca vasAnasya tasya samaM mukharAgaM janAH vismitAH ddRshuH| ___ vyAkhyA-zauti, jhUyate, vA kSaumam / kSumAyAH vikAraH kSaumam / maMgale = mAMgalike ca te kSaume= duvUle, iti maMgalakSaume, kalyANArthamutsave paridhAtuM yogye, kauzeyavastre ityarthaH, dadhataH =dhArayataH "kSaumaM dukUlaM syAdi" tymrH| valati = saMvRNotIti balkaM tat lAtIti valkalam / valkale vRkSatvagvastre ca vasAnasya = AcchAdayataH tasya = rAmasya samaM = tulyam, ekvidhmityrthH| mukhasya = Ananasya rAgaH= varNaH iti mukharAgastaM janAH=ayodhyAsthanAgarikAH vismitAH=AzcaryAnvitAH santaH dadRzuH = avlokyaamaasuH| rAjyatilakasukhasaMvAdazravaNe tathA caturdazavarSa yAvat vanavAsazravaNasamaye rAmasya mukhe prasannatA vivarNatA vA kiMcidapi na dRSTA tatratyajanairiti bhAvaH / ___ samAsaH--maMgale ca te kSaume maMgalArtha vA kSaume maMgalakSaume, te / mukhasya rAgaH mukharAgastaM mukharAgam / hindI-rAjyAbhiSeka ke rezamI vastra pahanate samaya aura vana jAne ke liye valkala ( vRkSa kI chAla ke vastra ) ko dhAraNa karate huye rAma ke mukha ke baNe ( mu~ha kA bhAva ) ko eka samAna, Azcaryacakita hokara logoM ne dekhaa| arthAt sukha yA duHkha meM rAma ke mukha para prasannatA athavA vikAra jarA bhI parilakSita nahIM hotA thA // 8 //
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ 73 dvAdazaH sargaH sa sItAlakSmaNasakhaH satyAd gurumalopayan / viveza daNDakAraNyaM pratyekaM ca satAM manaH // 9 // sa rAmo guruM pitaraM satyAdvaradAnarUpAdalopayannabhraMzayan / sItAlakSmaNayoH sakheti vigrahaH / tAbhyAM sahitaH san daNDakAraNyaM viveza / satAM manazca pratyekaM viveza / pitRbhaktyA sarve santaH saMtuSTA iti bhAvaH // zravayaH --- saH satyAt gurum, alopayan sItAlakSmaNasakhaH daNDakAraNyaM viveza, satAM manazca pratyekaM viveza / vyAkhyA - saH = rAmaH satsu sAdhu satyaM tasmAt satyAt = tathyAt guruM = pitaraM dazaratham alopayan = abhraMzayan pituH satyaM rakSayannityarthaH / sotA ca lakSmaNazceti sItAlakSmaNau, tayoH sakhA, iti sItAlakSmaNasakhaH sItayA lakSmaNena ca sahitaH san daNDakasya = - rAjavizeSasya araNyaM = vanamiti daNDakAraNyaM daNDakaM ca tadaraNyamiti daNDakAraNyaM tat = janasthAnam viveza avizat / satAM = sajjanAnAM manaH = cittaM ca pratyekaM viveza / samAsaH-sItA ca lakSmaNazceti sItAlakSmaNau, sItAlakSmaNayoH sakhA iti sItAlakSmaNasakhaH / daNDakaM ca tadaraNyaM, tat daNDakAraNyam / na lopayan iti alopayan / hindI - apane pitA ko satya vacana se na haTAte hue ( arthAt pitA ke vacana kI rakSA karate hue ) rAma ne sItA aura lakSmaNa ke sAtha kevala daNDaka vana meM hI praveza nahIM kiyA " apitu isa satya vyavahAra se" hara eka sajjana ke mana meM bhI praveza kara liyaa| sabake mana meM rAma ne ghara kara liyA / / 9 / / rAjA'pi tadviyogArtaH smRtvA zApaM svakarmajam / zarIratyAgamAtreNa zuddhilAbhamamanyata // 10 // tadviyogArtaH putraviyogaduHkhito rAjA'pi svakarmaNA muniputravadharUpeNa jAtaH svakarmajastaM zApaM putrazokajaM maraNAtmakaM smRtvA zarIratyAgamAtreNa dehatyAgenaiva zuddhilAbhaM prAyazcittamamanyata / mRta ityarthaH // anvayaH--tadviyogArtaH rAjA api svakarmajaM pApaM smRtvA, zarIratyAgamAtreNa zuddhilAbham amanyata / vyAkhyA - tasya = rAmasya, priyaputrasya viyoga: = virahastena ArtaH = pIDitaH iti tadviyogArtaH / rAjA = dazarathaH api svasya = AtmanaH karma = muniputrazravaNakumAravadharUpaM tena jAtaH utpannastaM svakarmajaM zApam = AkrozaM smRtvA = smaraNaviSayIkRtya zarIrasya = svadehasya tyAgaH = pAtaH iti zarIratyAgaH zarIratyAga eva iti zarIratyAgamAtraM tena zarIratyAgamAtreNa = dehapAtenaiva zuddhaH = pApAt mukteH lAbhaH = prAptistaM zuddhilAbhaM = prAyazcittam amanyata = mRta ityarthaH / = mene
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 raghuvaMze samAsa:-tasya viyogastadviyogastena ArtaH, iti tdviyogaatH| svasya karma svakarma, svakarmaNaH jAtastaM svakarmajam / zarIrasya tyAgaH zarIratyAgaH, zarIratyAga eveti zarIratyAgamAtram tena / zuddheH lAbhastaM zuddhilAbham / hindI-rAma ke viyoga ( vichoha ) se pIr3ita hue rAjA dazaratha ne apanI karanI se prApta huye, ( zravaNa kumAra ke mArane se usake andhe pitA muni se diye hue ) zApa ko smaraNa karake dehatyAga se hI merA prAyazcitta hogA, yaha maanaa| arthAt putra viyoga meM rAjA ne zarIra tyAga diyA // 10 // viproSitakumAraM tadrAjyamastamitezvaram / randhrAnveSaNadakSANAM dviSAmAmiSatAM yayau // 11 // viproSitA gatAH kumArA yasmiMstattathoktam / astamito mRta Izvaro rAjA yasya tattathoktaM tadrAjyaM randhAnveSaNadakSANAM dviSAmAmiSatAM bhogyavastutAM yyau| 'AmiSa bhogyavastuni' iti keshvH|| anvayaH--viproSitakumAram astamitezvaraM tadrAjyaM randhrAnveSaNadakSANAM dviSAm AmiSatAM yyau| ___vyAkhyA-vizeSeNa proSitaH = pravAsaM gataH kumAraH = yuvarAjaH yasmin tat tathoktam / astaM = nAzam itaH= gataH IzvaraH rAjA yasmin tat tathoktam rAjJo bhAvaH karma vA rAjyam tasya = dazarathasya rAjyaM = sAmrAjyaM, prabhusattetyarthaH iti tat tadrAjyam / randhayatIti randhram "randhaM tu dUSaNe cchidre" iti medinii| randhrasya - chidrasya anveSaNaM = gaveSaNamiti randhrAnveSaNaM tasmin dakSAH = caturAH iti randhrAnveSaNadakSAsteSAM randhrAnveSaNadakSANAm dviSatAM = zatrUNAm AmiSyate = bhujyate, iti AmiSam / AmiSasya bhAvaH AmiSatA tAm AmiSatAM-mAMsatAM, bhogyavastutAmityarthaH. yayau = jagAma / "mAMsaM palalaM kravyamAmiSam" itymrH| AmiSaM punapuMsaka, "bhogyavastuni saMbhoge'pyutkoce palale'pi ca" iti medinii| samAsaH-vizeSeNa proSitAH kumArAH yasmin tattathoktam / astamitaH IzvaraH yasya tattathoktam / tasya rAjyaM tadrAjyam / randhrasya anveSaNe dakSAsteSAM randhrAnveSaNadakSANAm / hindI-"dazarathajI ke marane para" jisake rAjakumAra bAhara vana meM cale gaye, aura rAjA svargavAsI ho gaye, aisA vaha dazaratha kA rAjya, chidrAnveSI ( doSa truTi dekhane vAle ) zatruoM ke bhoga kI vastu bana gayA / arthAt mauke kI tAka meM baiThe zatru rAjAoM ne AkramaNa karane ko taiyArI kara dI / / 11 // athAnAthAH prakRtayo mAtRbandhunivAsinam / maularAnAyayAmAsubharataM stammitAzrumiH // 12 // athAnAthAH prakRtayo'mAtyAH 'prakRtiH sahaje yonAvamAtye paramAtmani' iti vizvaH / mAtRbandhuSu nivAsinaM bharataM stambhitAzrubhiH pitRmaraNaguptyarthamiti bhaavH| maularAptaiH sacivairAnAyayAmAsurAgamayAJcakruH / /
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH anvayaH-anAthAH prakRtayaH mAtRbandhunivAsinaM bharataM stambhitAzrubhiH maulaiH aanaayyaamaasuH| vyAkhyA-na vidyate nAthaH = svAmI rAjA yAsAM tAH anAthAH prakRtayaH = amAtyAH maMtriNa ityarthaH mAtuH = jananyAH bandhavaH = svajanAH, sagotrA iti yAvat / teSu nivasati tacchIlarataM mAtRbandhunivAsinaM = mAtulakule vartamAnam vibhIti bharataH taM bharataM = kaikeyItanayaM stambhitAni = avaruddhAni aNi = netrajalAni yastaiH stambhitAzrubhiH, pitRmRtyugopanArthamiti bhAvaH / mUlam = Adi vidanti mUlAt AgatA vA maulAstaiH maulaH = kulakramAdAgataiH sacivaiH AnAyayAmAsuH = AgamayAJcakruH / samAsaH-na vidyamAnaH avidyamAnaH nAthaH yAsAM tAH anaathaaH| mAtuH bandhavaH mAtR. bandhavasteSu nivAsI taM maatRbndhunivaasinm| stambhitAni ca tAni azrUNi taiH stambhitAzrubhiH / hindI-anAtha hue maMtriyoM tathA prajAjanoM ne nAnA ke pAsa ( nanihAla ) meM rahanevAle bharata jI ko, una, kulaparamparA se A rahe vizvAsI mantriyoM ko bhejakara bulavA liyA, jinhoMne rAjA kI mRtyu ko chipAne ke liye apane A~sU roka rakhe the // 12 // zrutvA tathAvidhaM mRtyu kaikeyItanayaH pituH / mAtuna kevalaM svasyAH zriyo'pyAsItparAGmukhaH // 13 // kaikeyItanayo bharataH pitustathAvidhaM svamAtRmUlaM mRtyuM maraNaM zrutvA svasyA mAtuH kevalaM mAtureva parAGmukho na kiMtu zriyo'pi parAGmukha Asot / anvayaH-kaikeyItanayaH pituH tathAvidhaM mRtyuM zrutvA svasyAH mAtuH kevalaM parAGmukhaH na "kintu" zriyaH api parAGmukhaH AsIt / vyAkhyA-tanoti = vistArayati kulamiti tnyH| kaikeyyAH tanayaH = putraH iti kaikeyItanayaH =bharataH pituH = janakasya tena prakAreNa tathA / tathA vidhA = prakAro yasya sa tathAvidhastaM tathAvidhaM = tatprakAraM mRtyu = maraNaM zrutvA = AkarNya svasyAH mAnyate = pUjyate iti mAtA / mAti garbho'syAM vA sA mAtA tasyAH mAtuH=jananyAH kevalam = eva parAJcati = anabhimukhaM bhavati, iti parAk / parAk mukhaM yasya sa parAGmukhaH = vimukhaH na AsIt / api tu zriyaH = rAjyalakSmyAH api parAGmukhaH AsIt = abhavat , mAtrA saha rAjyamapi bharatena parityaktamityarthaH / samAsaH-kaikeyyAH tanayaH kaikeyiitnyH| tathA vidhA yasya sa taM tathAvidham / parAk mukhaM yasya sa praangmukhH| hindI -kaikeyI ke putra bharata jI, apane pitA ke isa prakAra ke maraNa ko ( mAtA ke durAgraha ke kAraNa ) sunakara apanI mAtA se ho nahIM api tu rAjyalakSmI se bhI vimukha ho gaye arthAt mA~ ke sAtha hI rAjya kA bhI parityAga kara diyA // 13 // sasainyazcAnvagAdAmaM darzitAnAzramAlayaH / tasya pazyansasaumitrerudazrurvasatidrumAn // 14 //
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze ___ sasainyo bharato rAmamanvagAcca / kiM kurvan / AzramAlayairvanavAsibhirdarzitAnete rAmanivAsA iti kathitAn sasaumitrelakSmaNasahitasya tasya rAmasya vasatidrumAnnivAsavRkSAn pazyannudazrU rudan / anvayaH-sasainyaH "bharata" AzramAlayaH darzitAn , sasaumitreH tasya vasatidrumAn , pazyan udazruH san , rAmam anvagAt / / vyAkhyA--senAyAM bhavAH sainyAH / sainyaiH = sainikaiH sahitaH = yutaH sasainyaH bharataH, AzrAmyantyatra, anena vA AzramaH, A samantAt zramo'tra svadharmasAdhanaklezAt, iti vA AzramaH / "Azramo brahmacaryAdau vAnaprasthe vane maThe" iti medinii| AzramaH = vanam eva AlayaH = gRhaM yeSAM te AzramAlayAstaiH AzramAlayaiH = araNyavAsibhiH darzitAn = nirdiSTAn, ete zrIrAmanivAsAH iti kathitAn , sumitrAyAH apatyaM saumitriH saumitriNA lakSmaNena sahitaH sasaumitriH tasya sasaumitraH tasya = rAmasya vasantyasyAM sA vasatiH = nivAsasthAnaM tasyAH drumAH = vRkSAstAn vasatidrumAn pazyan = avalokayan udgatAni azrUNi = netrajalAni yasya sa udazruH = rudan san rAma = rAmacandram anvagAt = pazcAdagacchat / svajyeSThabhrAtaraM zrIrAmamAnetuM tatpRSThato gatavAnityarthaH / samAsaH- sainyaiH sahitaH sasainyaH / Azrama eva AlayaH yeSAnte taiH aashrmaalyaiH| saumitriNA sahitaH sasaumitriratasya sasaumitraH / udgatAni azrUNi yasya saH udshruH| vasateH drumAH vasatidrumAstAn vasatidrumAn / hindI-senA ke sAtha bharatajI, AzramoM meM rahane vAle vanavAsiyoM se dikhAye huye, rAmalakSmaNa ke nivAsa ke vRkSoM ko dekhate huye, A~khoM meM jala bhare hue ( bharata ) bhagavAn rAma ke pIche gaye / arthAt rAma kA banagamana sunakara bharatajI unheM lauTAne ko cala par3e / mArga meM banavAsiyoM ne batAyA ki ina vRkSoM ke nIce rAma ne vizrAma kiyA thA to usa sthAna ko dekhakara bharatajI ke A~sU bahane lagate the // 14 // citrakUTavanasthaM ca kathitasvargatirguroH / lakSmyA nimantrayAMcakre tamanucchiSTasaMpadA // 15 // citrakUTavanasthaM taM rAmaM ca guroH pituH kthitsvrgtiH| kathitapitRmaraNaH sannityarthaH / anucchiSTAnanubhUtaziSTA saMpadguNotkarSoM yasyAH sA / 'saMpadbhUtau guNotkarSa' iti keshvH| tayA lakSmyA karaNena nimantrayAMcaka AhUtavAn / / __anvayaH--citrakUTavanasthaM taM ca guroH kathitasvargatiH san anucchiSTasampadA lakSmyA nimntryaaNcve| vyAkhyA--citrANi = nAnAvarNAni kUTAni = zRMgANi yasya sa citrkuuttH| citrakUTasya = rAmagireH, vanam = araNyaM tatra tiSThatIti citrakUTavanasthastaM citrakUTavanasthaM taJca = rAmaM ca guroH= piturdazarathasya svaH= svargastatra gatiH = gamanamiti svargatiH / kathitA = prakaTitA svargatiH yena sa kathitasvargatiH san prakaTitapitRmaraNa ityarthaH / na ucchiSTA, anu
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH cchiSTA = anupabhuktA sampad guNotkarSaH yasyAH sA tayA anucchiSTasampadA "sampad bhUtau guNotkarSe" iti keshvH| lakSmyA =rAjyazriyA karaNena nimaMtrayAJcakre = AhvayAJcakAra gRhagamanAya AhUtavAn / samAsaH-citrANi kUTAni yasya saH, citrakUTastasya vanamiti citrakUTavanaM tatra tiSThatIti citrakUTavanasthastaM tathoktam / kathitA svargatiH yena sa kthitsvrgtiH| na ucchiSTA anucchiSTA, anucchiSTA sampad yasyAH sA tayA anucchiSTasampadA / / hindI-citrakUTa nAmaka parvata ke bana meM rahane vAle rAma se pitA ke svargavAsa ko kahakara bharata jI ne "ayodhyA" kI usa rAjya lakSmI ke liye AmaMtrita kiyA jisako bharata jI ne chuA bhI nahIM thaa| arthAt bharatajI ne rAma ko kahA ki pitA jI mara gaye haiN| ataH Apa hI rAjya ko sambhAliye / / 15 / / sa hi prathamaje tsminntshriiprigrhe| parivettAramAtmAna mene svIkaraNAdbhuvaH // 16 // sa hi bharataH prathamaje'graje tasmin rAme'kRtazrIparigrahe sati svayaM bhuvaH svIkaraNAdAtmAnaM parivettAraM mene| 'parivettAnujo'nUDhe jyeSThe dAraparigrahAt' ityamaraH / bhUparigraho'pi dAraparigrahasama iti bhaavH|| anvayaH-saH hi prathamaje tasmin akRtazrIparigrahe sati "svayaM" bhuvaH svIkaraNAt AtmAnaM parivettAraM mene| vyAkhyA-saH=bharataH hi = nizcayena prathamaM = pUrva jAtaH prathamajastasmin prathamaje = vyeSThe tasmin =rAme zriyAH=lakSmyAH parigrahaH iti zrIparigrahaH, akRtaH=na vihitaH zrIparigrahaH yena sa tasmin akRtazrIparigrahe asvIkRtarAjyalakSmIke sati / svayam = AtmanA bharatenetyarthaH bhuvaH = pRthivyAH svIkaraNAt-rAjyasvIkArAt AtmAnaM = svaM bharataM parivindati = jyeSThaM parityajya bhAyAM labhate yaH sa parivettA taM parivettAraM mene = amaMsta / "parivettAnuje'nUDhe jyeSThe dAraparigrahAt" itymrH| atra rAjyalakSmIparigraho'pi patnIparigrahasamAna iti bhAvaH / samAsaH--prathamaM jAtaH prathamajastasmin prthmje| na kRtaH iti akRtaH, akRtaH zriyaH parigraho yena sa tasmin akRtazrIparigrahe / hindI-bharatajI ne bar3e bhAI rAmacandrajI ke rAjyalakSmI ko asvIkAra karane para apane Apa pahale pRthivI ko svIkAra karane se apane ko 'parivettA' hI mAnA / vizeSa-dharmazAstra meM jyeSTha bhAI ke avivAhita rahane para, pahale vivAha karane vAle choTe bhAI ko parivettA mAnA hai| yaha niSiddha evaM nindita hai aura strIparigraha ke samAna hI pRthivI kA prarigraha hai| ataH bar3e bhAI ke rahate choTA bhAI rAjya ko svIkAra nahIM karatA hai karane se parivettA nindita hotA hai / / 16 // tamazakyamapAkraSTuM nidezAtsvargiNaH pituH / yayAce pAduke pazcAtkartuM rAjyAdhidevate // 17 //
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- raghuvaMze svargiNaH pituniMdezAdapAkraSTuM nivartayitumazakyaM taM rAmaM pazcAdrAjyAdhidevate svAminyau kartu pAduke yayAce // anvayaH--svargiNaH pituH nidezAt apAkraSTum azakyaM tam , pazcAt rAjyAdhidevate kartu pAduke yyaace| __ vyAkhyA--svargaH asyAsti bhogyatvena sa svargau tasya svargiNaH = brahmalokaM gatasya pituH = janakasya nidezAt = zAsanAt AzayA ityarthaH "nidezaH zAsanaM ca sH| ziSTizcAjJA ca" ityamaraH / apAkraSTuM =nivartayitum azakyaM taM rAmaM = jyeSThabhrAtaraM pazcAt = tadanu rAjyasya = ayodhyArAjyasya adhidevate = pradhAnasvAminyau katu = vidhAtuM pAduke = upAnahI yayAce =prArthayAmAsa / "atha pAdukA / pAdUrupAnatstrI" itymrH| samAsaH-na zakyaH azakyastam azakyam / rAjyasya adhidevate rAjyAdhidevate te / hindI--apane svargIya pitA kI AzA se jarA bhI na haTane vAle ( Tasa se masa na huye ) rAma se taba bharatajI ne ayodhyA ke rAjya kI pradhAnadevatA banAne ke liye khar3AU~ maaNgii| arthAt Apa kI caraNapAdukA ko rAjagaddI para rakhakara maiM rAjya kA kAma claauuNgaa| ataH pAdukA de dojiye / aisA bharatajI ne rAma se kahA / / 17 // sa visRSTastathetyuktvA bhrAtrA naivAvizatpurIm / nandigrAmagatastasya rAjyaM nyAsamivAbhunak // 18 // sa bharato bhrAtrA rAmeNa tathetyuktvA visRSTaH san purImayodhyAM nAvizadeva / kiMtu nandiAmagataH saMstasya rAmasya rAjyaM nyAsamiva nikSepamivAbhunagapAlayat / na tUpabhuktavAnityarthaH / anyathA 'bhujo'navane' ityAtmanepadaprasaGgAt bhujerlaG / / __ anvayaH--saH bhrAtA tathA iti uktvA visRSTaH san , purI na eva avizat / "kintu" nandigrAmagataH san tasya rAjyaM nyAsam iva abhunak / vyAkhyA-saH bharataH bhrAjate iti bhrAtA tena bhrAtrA =rAmeNa tathA = evamastu iti = evam uktvA = kathayitvA visRSTaH = parAvartitaH sn| purom =ayodhyAnagarI nAvizat = naiva praviSTaH kintu nandanaM nandiH cAsau grAmaH iti nandigrAmastatra gataH = prAptaH san , tasya = jyeSThabhrAtuH nyAsaM = nikSepam iva = yathA abhunak = rakSitavAn na tu svayamupabhuktavAn / bhrAtuH nikSepatvAt tasya rakSaNameva varaM na tUpabhoga iti bhaavH| samAsaH--nandizcAsau grAmaH nandigrAmaH / nandigrAme gataH nandigrAmagataH / hindI--acchA aisA hI sahI ( khar3AU~ dekara ) yaha kahakara bar3e bhAI zrIrAma se lauTA diye jAne para bharatajI, ayodhyA nagarI meM nahIM hI gye| kintu nandigrAma meM rahakara bhAI ke rAjya kI usI prakAra rakSA kI. jaise ki dharohara kI rakSA kI jAtI hai| vizeSa-mahAkavi ne bhujadhAtu se parasmaipada kiyA hai ataH pAlana karanA na ki bhoga karanA, bharatajI kA dharma dikhAyA hai| yadi rAjya bhoga karanA hotA to Atmanepada kA prayoga hotA // 18 //
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 79 dRDhabhaktiriti jyeSThe rAjyatRSNAparAGmukhaH / mAtuH pApasya bharataH prAyazcittamivAkarot // 19 // jyeSThe dRDhabhaktI rAjyatRSNAparAGmukho bharata iti pUrvoktAnuSThAnena mAtuH pApasya prAyazcittaM tadapanodakaM karmAkarodiva ityutprekssaa| dRDhabhaktirityatra dRDhazabdasya 'striyAH puMvat'--ityAdinA puMvadbhAvo durghttH| 'apriyAdiSu' iti niSedhAt / bhaktizabdasya priyAdiSu pAThAt / ato dRDhaM bhaktirasyeti napuMsakapUrvapado bahuvrIhiriti gaNavyAkhyAne dRDhabhaktirityevamAdiSu pUrvapadasya napuMsakasya vivakSitatvAtsiddhamiti samAdheyam / vRttikArazca doghanivRttimAtraparo dRDhabhaktizabdo liGgavizeSasyAnupakArakatvAt strItvamavivakSitameva, tasmAdastroliGgatvAdRDhabhaktizabdasyAyaM prayoga itybhipraayH| nyAsakAro'pyevam / bhojarAjastu--karmasAdhanasyaiva bhaktizabdasya priyAdipAThAdbhavAnIbhaktirityAdau karmasAdhanatvAt puMvadbhAvapratiSedhaH, dRDhabhaktirityAdau bhAvasAdhanatvAt puMvadbhAvasiddhiH pUrvapadasyetyAha / / anvayaH-jyeSThe dRDhabhaktiH rAjyatRSNAparAGmukhaH bharataH iti mAtuH pApasya prAyazcittam akarot iva / vyAkhyA-atizayena prazasta iti jyeSThastasmin jyeSThe = agraje rAme dRDhaM = sthirA= prabalA bhaktiH= prema yasya sa dRDhabhaktiH rAjyasya tRSNA = spRhA, iti rAjyatRSNA / tarayAH parAGmukhaH = vimukhaH, iti rAjyatRSNAparAGmukhaH bharataH iti=itthaM pUrvoktakAraNena mAtuH = kaikeyyAH pApasya=kilviSasya, duSkRtasyetyarthaH prAyasya pApasya cittaM = vizodhanaM yasmAt sa taM 'prAyaH pApaM samuddiSTaM cittaM tasya vizodhanamiti smaraNAt prAyazcittam = pApaniSkRtimityarthaH akarodiva = kRtavAn ivetyutprekSAyAm / samAsaH-dRDhaM bhaktiryasya sa dRddhbhktiH| rAjyasya tRSNA rAjyatRSNA, rAjyatRSNAyAH parAGmukha iti rAjyatRSNAparAGmukhaH / prAyasya cittaM yasmAt sa prAyazcittastaM prAyazcittam / / hindI-bar3e bhAI meM atizaya bhakti anurAga vAle aura isIliye rAjya karane kI icchA ko ThukarAne vAle bharata jI ne mAno apanI mAtA ke pApa kA prAyazcitta kara DAlA ho| vizeSa--vyAkaraNa ke anusAra bhakti zabda kA priyAdigaNa meM pATha hai| ataH puMvadbhAva na hokara dRDhAbhakti prApta hai| kintu padasaMskAra pakSa meM dRr3ha zabda ko sAmAnyaparaka rakhakara napuMsaka liMga mAnakara dRDhaM bhaktiH yasya samAsa ho jaaygaa| bhakti zabda ke sAtha anvaya karane para bhI napuMsakatva rahegA // 19 // rAmo'pi saha vaidehyA vane vanyena vartayan / cacAra sAnujaH zAnto vRdekSvAkuvrataM yuvA // 20 // sAnujaH zAnto rAmo'pi vaidehyA saha vane vanyena vanabhavena kandamUlAdinA vartayan vRtti kurvajIvanvRddhakSvAkUNAM vrataM vanavAsAtmakaM yuvA yauvanastha eva cacAra //
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH-sAnujaH zAntaH rAmaH api vaidehyA saha vane vanyena vartayan, vRddhakSvAkuvrataM yuvA "eva" ccaar| vyAkhyA-anujena = kaniSThabhrAtrA sahitaH sAnujaH =salakSmaNaH zAntaH=zamAnvitaH rAmaH=dAzarathiH videhasya apatyaM strI tayA vaidehyA = sItayA saha -sAkam vane = araNye bhavaM vanyaM tena vanyena = vanodbhavena, kandamUlaphalAdinA vartayan = vRtti sampAdayan / ikSum Akaroti ikSuriti zabdam akati vA ikSvAkuH / vRddhAH = sthavirAzca te ikSvAkavaH = vaivasvatamanuputrAH, sUryavaMzodbhavA ityathaH / iti vRddhakSvAkavasteSAM vrataM = tapovanavAsarUpaM tat vRddhakSvAkuvratam / yuvA = taruNaH, tAruNyastha eva cacAra = AcaritavAn / samAsaH-anujena sahitaH saanujH| vRddhAzca te ikSvAkavaH vRddhkssvaakvH| vRddhakSvAkUNAM vrataM tat vRddhakSvAkuvratam / hindI-"aura idhara" choTe bhAI lakSmaNa tathA sItAjI ke sAtha prasanna svabhAva rAmane bhI, vana meM utpanna kanda-mUla phala se jIvana nirvAha karate hue, yuvAvasthA ( javAnI ) meM hI usa vrata kA pAlana kiyA, jisa vrata ko sUryavaMzI rAjA vRddhAvasthA meM karate the // 20 // prabhAvastambhitacchAyamAzritaH sa vanaspatim / kadAcidaGke sItAyAH zizye kiMcidiva zramAt // 21 // sa rAmaH kadAcit prabhAveNa svamahimnA stambhitA sthirIkRtA chAyA yasya taM vanaspatimAzritaH san / kiMcidISacchramAdiva sotAyA aGka zizye suSvApa // anvayaH-saH kadAcit prabhAvastambhitacchAyaM vanaspatim AzritaH san kiMcit zramAt ika sItAyAH aMke shishye| vyAkhyA-saH rAmaH kadAcit = kasmiMzcitsamaye prakRSTo bhAvaH prabhAvaH prabhAveNa = svamahimnA stambhitA=sthirIkRtA chAyA= anAtapo yasya sa taM prabhAvastambhitacchAyaM vanasya patiH vanaspatistaM vanaspatim = AmrAdivRkSam AzritaH samupaviSTaH san kiMcit = ISat zramAt = AyAsAt , prishraanterityrthH| iva = yathA sItAyAH =jAnakyAH aMke = utsaMge "utsaMga. cihnayoraGka" ityamaraH / kroDe ityarthaH / zizye =azayiSTa suSvApa ityarthaH / samAsaH-prakRSTo bhAvaH prabhAvaH / prabhAveNa stambhitA chAyA yasya sa taM prabhAvastambhitachAyam / vanasya patiH vanaspatiH, tm| hindI-eka samaya rAmajI, apane prabhAva se sthira kI gaI chAyA vAle vRkSa ke nIce baiThakara, mAnoM kucha thakAvaTa se sItA jI ko godI meM zira rakhakara so gaye / / 21 // aindriH kila nakhaistasyA vidadAra stanau dvijH| priyopabhogacihnaSu paurobhAgyamivAcaran // 22 // aindririndrasya putro dvijaH pakSI kAkastasyAH sItAyAH stnau| priyasya rAmasyopabhogacihneSu / tatkRtanakhakSateSvityarthaH / purobhAgino doSaikadarzinaH karma paurobhAgyam / 'doSeka
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ 81 dvAdazaH sargaH dRk purobhAgI' ityamaraH / duHzliSTadoSavAtamAcaran = kurvanniva nakhairvidadAra = vililekha / kiletyaitiye // anvayaH-aindriH dvijaH tasyAH stanau, priyopabhogacihneSu paurobhAgyam iva Acaran nakhaiH viddaar| vyAkhyA-indrasya apatyam aindriH = indraputraH dvirjAyate iti dvijaH = pakSI, kAkaH tasyAH = vaidehyAH stanau = kucau priyasya = rAmacandrasya upabhogaH = nivezaH, nakhakSatarUpa ityarthaH iti priyopabhogastasya cihnAni =kSatAni teSu priyopabhogacihneSu rAmeNa kRtakSateSvityarthaH / puraH = pUrva bhajate iti purobhAgI = doSaikagrAhakaH, tasya karma paurobhAgyam = doSaikadarzitvam iva = yathA Acaran = kurvan nakhaiH =kararuhai: vidadAra = vililekha vidaaritvaanityrthH| kila = iti aitihye / "nivezo bhRtibhogayoH" 'doSaikadRk purobhAgI' ityamaraH / samAsaH-priyasya upabhogaH priyopabhogaH, priyopabhogasya cihnAni teSu priyopabhogacihnaSu / purobhAgasya karma paurobhAgyam, tat / hindI-"isI samaya" indra kA putra jayanta, kAka pakSI banakara, sItA ke stanoM ko, rAmacandra jI ke bhogane se bane nakhoM ke ghAvoM meM, doSa meM hI dRSTi ( chidrAnveSIpanA ) dikhAtA huA-sA kuredane lgaa| arthAt sItA ke stanoM para kAka coMca kyA mArane lagA, mAno apane ko chidrAnveSI 'dUsaroM ke doSa DhUMr3hane vAlA' prakaTa kara rahA hai // 22 // tasminnAsthadiSIkAstraM rAmo rAmAvabodhitaH / AtmAnaM mumuce tasmAdekanetravyayena saH // 23 // rAmayA sItayA'vabodhito rAmastasmin kAka iSIkAstraM kAzAstram / 'iSIkA kAzamucyate' iti halAyudhaH / Asthadasyati sma / 'asu kSepaNe' iti dhAtorluG / 'asyativaktikhyAtibhyo'G' ityaGpratyayaH / 'asyatesthuk' iti thugaagmH| sa kAka ekanetrasya vyayena dAnena tasmAdastrAdAsmAnaM mumuce muktavAn / muceH kartari liT / 'dhenuM mumoca' (2 / 1 ) itivatprayogaH // __ anvayaH-rAmAvabodhitaH rAmaH tasmin iSIkAstram Asthat / saH ekanetravyayena tasmAt AtmAnam mumuce| vyAkhyA-rAmayA = sItayA avabodhitaH = vijJApitaH iti rAmAvabodhitaH, sItayA utthApita ityarthaH / rAmaH= rAmacandraH tasmin = kAkarUpiNi jayante, iSIkayA = kAzena nirmitamastraM = bANaH iti tat iSIkAstraM = kAzabANam "iSIkA kAzamucyate" iti halAyudhaH / iSIkA kAzatRNamiti hemcndrH| Asthat = praakssipt| saH= kAkaH ekaM ca tannetraM = cakSuriti eknetrm| ekanetrasya vyayaH =dAnaM, nAza ityrthH| iti ekanetravyayastena ekanetravyayena = ekAkSipradAnena tasmAt iSIkAstrAt AtmAnaM = svaM mumuce= muktavAn / samAsaH-ighIkayA nirmitamastramiti tat iSIkAstram / rAmayA avabodhitaH raamaavbodhitH| ekaJca tannetramiti ekanetram , ekanetrasya vyayaH ekanetravyayastena eknetrvyyen|
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ - raghuvaMze ____ hindI-"turanta" sItAjI ne rAma ko jagAyA ( nInda se uThAyA ) aura rAma ne kAkarUpo indraputra para ( kAza ) sarakaNDe kA bANa chor3a diyaa| taba usa kauve ne apanI eka A~kha dekara, usa bANa se apane ko chudd'aayaa| arthAt rAmane apane bANa se kauve kI eka A~kha phor3a dI, tabhI se kAka ekAkSa kahalAne lagA // 23 // rAmastvAsannadezatvAdbharatAgamanaM punaH / AzaGkayotsukasAraGgAM citrakUTasthalI jahau // 24 // . rAmastvAsannadezatvAddhatoH punarbharatAgamanamAzaGkayotsukasAraGgAmutkaNThitahariNAM citrakUTasthalI jahau ttyaaj| AsannazcAsau dezazceti vigrahaH // anvayaH-rAmaH tu AsannadezatvAt punaH bharatAgamanam AzaMkya, utsukasAraMgAM citrakUTasthalI jhau| vyAkhyA-rAmaH= rAghavaH tu= ca AsannaH= samIpaH cAsau dezaH= sthAnamiti Asannadezastasya bhAvaH AsannadezatvaM tasmAt AsannadezatvAt, ayodhyAyAH pArzvasthatvAt ityarthaH / punaH= bhUyaH bharatasya Agamanamiti bharatAgamanam AzaMkya = AlakSya sAramaMga yeSAM te sAraMgAH / sAraMgacchantIti vA sAraMgAH utsukAH= utkaNThitAH sAraGgAH mRgAH yasyAM sA tAm utsukasAraMgAm / citrANi kUTAni yasya sa citrakUTaratasya sthalI = akRtrimA bhUmiH tAM citrakUTasthalI jahau= tyaktavAn / samAsaH-AsannazcAsau dezaH Asannadezastasya bhAvaH AsannadezatvaM tasmAt AsannadezatvAt / bharataraya Agamanamiti bharatAgamanam , tat / utsukAH sAraGgAH yasyAM sA tAm utsukasAraMgAm / citrANi kUTAni yasya sa tasya sthalI, tAM citrakUTasthalIm / hindI-ayodhyA ke pAsa meM hI hone ke kAraNa bharatajI phira yahA~ A jAyegeM, aisI AzaMkA ( Dara ) karake rAmane usa ramaNIya citrakUTa nAmaka parvata kI bhUmi ko chor3a diyA, jisake mRga rAmajI ke darzanoM ke liye utkaNThita ( lAlAyita ) rahate the // 24 // prayayAvAtitheyeSu vasannRSikuleSu saH / dakSiNAM dizamRkSeSu vArSikeSviva bhAskaraH // 25 // sa rAmaH atithiSu sAdhUnyAtitheyAni / 'pathyatithivasatisvapateDhaJ' iti DhapratyayaH / tessvRssikulessvRssyaashrmessu| 'kulaM kulye gaNe dehe gehe janapade'nvaye' iti haimH| varSAsu bhavAni vArSikANi / 'varSAgyaSThak' iti tthkprtyyH| teSvRkSeSu nakSatreSu rAziSu vA bhAskara iva vasan dakSiNAM dizaM prayayau // anvayaH-saH AtitheyeSu RSikuleSu vArSikeSu RkSeSu bhAskara iva vasan dakSiNAM dizaM pryyau|
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 83 vyAkhyA--saH rAmaH atithiSu =AgantukeSu sAdhUni AtitheyAni teSu AtitheyeSu = AgantukahitakareSvityarthaH / RSINAM = munInAM kulAni = AzramAsteSu RSikuleSu, varSAsu bhavAni vArSikANi teSu vArSikeSu =prAvRTkAlikeSu RkSeSu = nakSatreSu "RkSastu syAnnakSatrAcchabhallayoH" iti haimaH / RSati = gacchatIti RkSaH / nakSatre napuMsakamiti / rAziSu va bhAskaraH = sUryaH iva = yathA vasan = tiSThannityarthaH dakSiNAm = agastyasevitAM dizaM = kASThAM prayayau =jagAma / / samAsaH-RSINAM kulAni teSu RSikuleSu / hindI-atithiyoM kA satkAra karane vAle RSiyoM ke AzramoM meM Thaharate hue rAmacandrajI, usI prakAra dakSiNa dizA kI ora cale gaye jaise varSA Rtu ke nakSatroM meM ThaharatA huA sUrya dakSiNa meM ghUma jAtA hai / arthAt dakSiNAyana meM ho jAtA hai // 26 // babhau tamanugacchantI videhAdhipateH sutA / pratiSiddhApi kaikeyyA lakSmIriva guNonmukhI // 26 // taM rAmamanugacchantI videhAdhipateH sutA sItA kaikeyyA pratiSiddhA nivAritApi guNonmukhI guNotsukA lakSmI rAjalakSmIriva babhau // ___ anvayaH-tam anugacchantI videhAdhipateH sutA kaikeyyA pratiSiddhA api guNonmukhI lakSmIH iva bbhau| vyAkhyA-tarAmam anugacchantI = pazcAt vrajantI, yAntI vigataH dehaH = dehasaMbandho yeSAM te videhaaH| videhAnAM =janapadavizeSANAm adhipatiH =rAjA, iti videhAdhipatistasya videhAdhipateH = janakasya sutA = putrI sItA kaikeyyA = bharatamAtrA pratiSiddhA = vinivAritA api guNeSu = dayAdAkSiNyazauryAdiSu unmukhI = utkaNThitA, iti guNonmukhI = guNaikapakSapAtinItyarthaH lakSmIH rAjyalakSmIH iva = yathA babhau = zuzubhe / samAsaH-videhAnAm adhipatiH videhAdhipatistasya videhAdhipateH / guNeSu unmukhI gunnonmukhii| hindI-rAma ke poche-pIche jAtI huI, mahArAjA janaka kI putrI sItA jI aiso suzobhitaho rahI thI, mAno kaikeyI ke rokane para bhI rAma ke zaurya dayAdi guNoM se utkaNThita huI rAjyalakSmI, pIche-pIche jA rahI ho // 26 // __ anasUyAtisRSTena puNyagandhena kAnanam / sA cakArAGgarAgeNa puSpoccalitaSaTpadam // 27 // ___sA sItA'nasUyayA'tribhAryayA'tisRSTena dattena puNyagandhenAGgarAgeNa kAnanaM vanaM puSpebhya uccalitA nirgatAH SaTpadA yasmiMstattathAbhUtaM cakAra // anvayaH-sA anasUyAtisRSTena puNyagandhena aMgarAgeNa kAnanaM puSpoccalitaSaTpadaM cakAra / vyAkhyA-sA=sItA na asUyA yatra anasUyA = kardamamunikanyA, atrimunibhAryA ca / anasUyayA atisRSTaH = dattaH, tena anasUyAtisRSTena, puNe sAdhuH puNyaH =manojJaH gandhaH =saurabhaM
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze yasya sa tena puNyagandhena "puNyastriSu manoze syAt sukRtadharmayoH" iti vizvaH / rajyate'GgamalaMkriyate'neneti aNgraagH| aMgasya = zarIrasya rAgaH = vilepanaM vA aMgarAgastena aMgarAgeNa = sindUrAdilepanadravyeNa kAnanaM = vanam, atrraashrmmityrthH| SaT padAni yeSAM te SaTpadAH / puSpebhyaH = kusumebhyaH uccalitAH = nirgatAH SaTpadAH = bhramarAH yasmin tat puSpoccalitaSaTpadam cakAra = kRtavatI / AzramapuSpANi parityajya aMgarAgAkRSTAH bhramarAH jAtAH ityrthH| samAsaH-anasUyayA atisRSTastena anasUyAtisRSTena / puNyaH gandhaH yasya sa tena punnygndhen| aMgasya rAgaH aMgarAgastena aMgarAgeNa / puSpebhyaH uccalitAH SaTpadAH yasmin tat pusspocclitssttpdm| hindI-mahAsatI anasUyA ke diye hue tathA pavitra manohara gandha vAle aMgarAga se sItA jI ne usa vana ko aisA kara diyA ki usa vana ke phUloM se ur3akara bhaureM sItA ko ora TUTa pdd'e| arthAt vaha aMgarAga itanA pavitra aura sugandhita thA ki bhaureM phUloM ko chor3akara usI para TUTa pdd'e| aura vana ke phUla bhauroM se zUnya ho gaye // 27 // sadhyAbhrakapizastasya virAdho nAma rAkSasaH / atiSThanmArgamAvRtya rAmasyendoriva grahaH // 28 // saMdhyAbhrakapizo virAdho nAma raaksssH| graho raahurindoriv| tasya rAmasya mArgamadhvAnamAvRtyAvarudhyAtiSThat // anvayaH-sandhyAbhrakapizaH virAdho nAma rAkSasaH grahaH indoriva tasya mArgam AvRtya atissttht| vyAkhyA-apaH =jalAni bibhratIti, abhrANi / na bhrazyanti ApaH yebhyastAni abhrANi, iti vaa| kapiH = varNavizeSo'syAstIti kapizaH =zyAvaH, kRSNapItavarNa ityrthH| "zyAvaH syAtkapizaH" itymrH| sandhyAyAM = sAyaMkAle yAni abhrANi = meghAstadvat kapizaH iti sandhyAbhrakapizaH virAdho nAma = virAdhanAmA rAkSasaH =rAtricaraH grahaH rAhuH indoH = candrasya iva = yathA tasya rAmasya = rAmacandrasya mArgam = panthAnam AvRtya = avarudhya atiSThat = sthitaH / samAsaH-sandhyAyAm abhramiti sandhyAbhram , tadvat kapizaH iti sandhyAbhrakapizaH / hindI-sAyaMkAla ke bAdaloM ke samAna bhUre raMga vAlA virAdhanAma kA rAkSasa vaise hI rAma ke mArga ko roka kara khar3A ho gayA, jaise rAhu candramA ke mArga ko roka letA hai arthAt candragrahaNa ke samaya // 28 // sa jahAra tayormadhye maithilI lokazoSaNaH / nabhonabhasyayovRSTimavagraha ivAntare // 29 // lokasya zoSaNaH zoSakaH sa rAkSasastayo rAmalakSmaNayormadhye maithilom / nabhonabhasyayoH zrAvaNabhAdrapadayorantare madhye vRSTimavagraho varSapratibandha iva jahAra / 'vRSTivarSaM tadvidhAte'vagrAhAvagrahau samau' itymrH||
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH anvayaH-lokazoSaNaH saH tayoH madhye maithilI nabhonabhasyayoH antare vRSTim avagrahaH iva jhaar| vyAkhyA-zoSayatIti zoSaNaH lokasya =saMsArasya zoSaNaH = zoSakaH iti lokazoSaNaH saH= virAdhanAmA rAkSasaH tayoH = rAmalakSmaNayoH madhye = antarA mithilAyAM bhavA maithilI tAM maithilI = sItAm virahiNo nabhyati, nabhnAti, nabhate vA nabhAH / hiMsArthakaNabhadhAtoH asunpratyaya auNAdikaH / nabhasi = abhre sAdhuH nbhsyH| nabhAH = zrAvaNaH nabhasyaH = bhAdrapadaH anayoH dvandvaH nabhonabhasyau tayoH nabhonabhasyayoH antare =madhye vRSTim = varSaNam avagrahaH= varSAvighAtakaH iva = yathA jahAra = apahRtavAn / yathA zrAvaNe bhAdrapade vA mAse kazcit duSTagrahaH vRSTiM mapaharati tathaiva virAdhena sItA apahRtA rAmalakSmaNayomadhyAt iti bhaavH|| samAsaH-lokasya zoSaNaH lokshossnnH| nabhAzca nabhasyazceti nabhonabhasyau tayoH nbhonbhsyyoH| ___ hindI-saMsAra ko duHkha dene vAle usa virAdha rAkSasa ne rAma aura lakSmaNa ke bIca se sItA jI ko usI prakAra hara liyA jisa prakAra zrAvaNa aura bhAdrapada mahInoM ke bIca se koI duSTa graha varSA ko le bItatA hai / arthAt avagrAha aura avagraha nAma ke ye donoM graha zrAvaNa bhAdrapada ke bIca meM kabhI kabhI Akara varSA ko roka dete haiM // 29 // taM viniSpiSya kAkutsthau purA dUSayati sthalIm / gandhenAzucinA ceti vasudhAyAM nicakhnatuH // 30 // kakutsthasya gotrApatye pumAMsau kAkutsthau rAmalakSmaNau taM virAdhaM viniSpiSya htvaa| azucinA'pavitreNa gandhena sthalImAzramabhuvaM purA dUSayati 'dUSayiSyatIti hetoH / 'yAvatpurAnipAtayorlaT' iti bhaviSyadarthe laT / vasudhAyAM nicakhnaturbhUmau khanitvA nikSiptavantau ca // anvayaH-kAkutsthau taM viniSpiSya azucinA gandhena sthalI purA dUSayati iti vasudhAyAM nickhntuH| ___ vyAkhyA-kaM sukhaM kAvayati = gRhastharaya aunnatyaM prApayatIti kakut "kakudvat kakudaM zreSThe vRSAGga rAjalakSmaNi" iti vizvaH / kakudi = vRSAMge ( vRSarUpadharasya devendrasyAMge, ityarthaH) tiSThatIti kkutsthH| kakutsthasya = puraJjayanAmnaH apatye kAkutsthau = rAmalakSmaNau taM = virAdhaM viniSpiSya = nihatya na zuciH azucistena azucinA=apavitraNa gandhena =sthalIm =AzramabhuvaM purA dUSayati, dUSitamapavitraM kariSyati = hetoH vasudhAyAM = bhUmau nicakhnatuH pRthivyAM khanitvA nikssiptvntau| samAsaH-na zuciH azucistena azucinA / atra purAyoge bhaviSyadarthe laTlakAraH / hindI-kakutstha upAdhi vAle puraJjaya nAmaka rAjA ke vaMza meM utpanna rAma lakSmaNa ne virAdha ko mArakara isaliye bhUmi meM gAr3a diyA, ki isakI apavitra gandha se Azrama kI mi dUSita ho jAyagI // 30 //
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze paJcavaTyAM tato rAmaH zAsanAtkumbhajanmanaH / anapoDhasthitistasthau vindhyAdriH prakRtAviva // 31 // tato rAmaH kumbhajanmano'gastyasya zAsanAt / paJcAnAM vaTAnAM samAhAraH pnycvttii| 'taddhitArtha'-iti ttpurussH| 'saMkhyApUrvI dviguH' iti dvigusaMjJAyAm 'dvigoH' iti GIp / 'dvigurekavacanam' ityekavacanam / tasyAM paJcavaTyAm / vindhyAdriH prakRtau vRddhaH pUrvAvasthAyAmiva / anapoDhasthitiranatikrAntamaryAdastasthau // anvayaH-tataH rAmaH kumbhajanmanaH zAsanAt paJcavaTyAM vindhyAdriH prakRtau iva anapoDhasthitiH tsthau| vyAkhyA-tataH = anantaram rAmaH = dAzarathiH kaM =jalam umbhati = pUrayatoti kumbhaH / kuM= bhuvaM vA umbhatIti kumbhaH / kumbhAt = ghaTAt janma = utpattiryasyAsau tasya kumbhajanmanaH = agastyasya maharSeH zAsanAt =AdezAt paJcAnAM = vaTAnAM samAhAraH paJcavaTI tasyAM paJcavaTyAm viruddhaM dhyAyati vi idhyate vA vindhyaH vindhyazcAsau adrizceti vindhyAdriH = vindhyAcalaH prakRtau = pUrvAvasthAyAm iva = yathA na apoDhA anapoDhA = aparityaktA sthitiH = maryAdA yena saHanapoDhasthitiH tasthau = sthitaH nivAsaM kRtavAnityarthaH / samAsaH-paJcAnAM vaTAnAM samAhAraH paJcavaTI tasyAM paJcavaTyAm / kumbhAt janma yasya sa kumbhajanmA tasya kumbhajanmanaH / na apoDhA anapoDhA, sthitiH yasya saH anapoDhasthitiH / vindhyazvAsau adriH vindhyaadriH| hindI-"citrakUTa se calakara" rAmacandrajI agastyamuni kI AjJA se paJcavaTI meM maryAdApUrvaka usI prakAra rahane lage, jaise vindhyaparvata RSi kI AjJA se apanI pUrvAvasthA meM rahatA hai / arthAt khar3A na rahakara leTA hI rahatA hai| vizeSa-pAca baToM kA samAhAra meM taddhitArtha tatpuruSa samAsa hai| saMkhyA paJcan pUrvaka hone se dvigu saMjJA hai| dvigoH sUtra se DIpa tathA dvigu samAsa meM eka vacana hI rahatA hai| paMcavaTI meM azvattha ( pIpala ) pUrva meM, bilva uttara meM the, bar3a pazcima meM, AMvalA dakSiNa meM aura azoka agnikoNa meM rahatA hai tathA madhya meM vedI hotI hai| yaha paMcavaTI kA svarUpa hai // 31 // rAvaNAvarajA tatra rAghavaM madanAturA / amipede nidAghArtA vyAlIva malayadrumam // 32 // tatra paJcavaTyAM madanAturA rAvaNAvarajA shuurpnnkhaa| 'pUrvapadAtsaMjJAyAmagaH' iti Natvam / rAghavam / nidAghArtA dharmataptA vyAkulA vyAlI bhujaMgI malayadrumaM candanadrumamiva / abhipede prApa // anvayaH-madanAturA rAvaNAvarajA rAghavam nidAghArtA vyAlI malayadrumam iva abhipede / vyAkhyA-tatra = paJcavaTyAM madanena = kAmena AturA = poDitA, iti madanAturA avarasmin kAle jAtA avarajA, rAvaNasya avarajA = anujA, iti rAvaNAvarajA = zUrpaNakhA,
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH ityrthH| rAvavaM = rAmaM nidAghena =grISmakAlena ArtA = taptA, iti nidAvArtA = uSNena vyAkulA viruddhamAsamantAt alati, yA sA vyAlo = bhujaMgI "vyAlo duSTagaje sapeM zaThe zvApadasiMhayoH" iti haimaH, candanasya =malayajasya drumaH = vRkSastaM candanadumam itra = yathA abhipede =praap| samAsaH-rAvaNasya avarajA raavnnaavrjaa| madanena AturA mdnaaturaa| nidAghena ArtA nidAghArtA / malayasya drumastaM malayadrumam / hindo-vahA~ paJcavaTI meM, kAma se pIr3ita rAvaNa kI choTI bahana zUrpanakhA usI prakAra rAma ke pAsa jA pahu~cI, jaise ki dhUpa se pIr3ita ghabarAI huI nAgina ( sarpiNI) candana ke vRkSa ke pAsa pahu~catI hai // 32 // sA sItAsaMnidhAveva taM vavra kathitAnvayA / atyArUDho hi nArINAmakAlajJo manobhavaH // 33 // sA zUrpaNakhA sItAsaMnidhAveva kathitAnvayA kathitastravaMzA satI taM rAmaM vatre vRtvtii| tathAhi. atyArUDho'tipravRddho nArINAM manobhavaH kAmaH kAlajJo'vasarazo na bhavatItyakAlazo hi // anvayaH-sA sotAsaMnidhau eva kathitAnvayA satI taM va hi atyArUDhaH nArINAM manobhavaH akAlajJaH / bhavati iti zeSaH / ___ vyAkhyA sA= zUrpaNakhA saMnidhAnaM sNnidhiH| sItAyAH saMnidhiH sAmIpyamiti sItAsaMnidhistasmin siitaasNnidhau| eva kathitaH = varNitaH anvayaH =svavaMzaH yayA sA kathitAnvayA satI taM =rAmacandraM vane = avRNot patirUpeNa vRtavatItyarthaH / "tathAhi" hi =nizcayena ati ArUDhaH = atIva pravRddhaH nArINAM strINAM, manasi bhavatIti manobhavaH= kAmaH kAlaM =samaya jAnAtIti kAlazaH na kAlaza iti akAlazaH / bhavatIti shessH| strINAM kAmaH avasarazAtA na bhvtiityrthH| samAsaH-sItAyAH saMnidhiH sItAsaMnidhistasmin sItAsaMnidhau / kathitaH anvayo yayA sA kathitAnvayA / kAlasya jJaH kAlajJaH / na kAlazaH akaaljnyH| hindI-apane kula kA paricaya dekara usa zUrpaNakhA ne sItAjI ke sAmane hI rAmacandrajI ko ( patirUpase ) varaNa kara liyaa| arthAt zUrpaNakhA ne kahA ki Apa mere pati ho| ThIka hI hai kyoMki-atyanta bar3hI huI striyoM ko kAmavAsanA samaya ko nahIM jaantii| arthAt ucita anucita kA vicAra nahIM karatI hai // 33 // kalatravAnahaM bAle kanIyAMsaM bhajasva me / iti rAmo vRSasyantoM vRSaskandhaH zazAsa tAm // 34 // vRSaH pumAn / 'vRSaH syAdvAsave dhameM saurameye ca shukrle| purAzibhedayoH zRGgayAM mUSakazreSThayorapi' iti vishvH| vRSaM puruSamAtmArthamicchatIti vRSasyantI kaamuko| 'vRSasyantI tu
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze kAmukI' ityamaraH / 'supa AtmanaH kyac' iti kyacpratyayaH / 'azvakSIra vRSalavaNAnAmAtmaprItau kyaci' ityasugAgamaH tato laTaH zatrAdezaH / 'ugitazca' iti GIp / zlokArthastu -- vRSaskandho rAmo vRSayantIM tAM rAkSasIm 'he bAle, ahaM kalatravAn me kanIyAMsaM kaniSThaM bhajasva' iti zazAsAjJApitavAn // " 88 2 anvayaH - vRSarakandhaH rAmaH vRSarayantIM tAM he bAle ! ahaM kalatravAn me kanIyAMsaM bhajasva iti zazAsa / vyAkhyA - vRSaraya = vRSabhasya skandhaH iva rakandhaH = aMsaH yasya saH vRSaskandhaH "aMsaH skandhe vibhAge syAt" iti haimaH / saH = rAmaH vRSaM = puruSamAtmanaH icchatIti vRSasyantI 'vRSo dharme balIvarde zRMgyAM puMrAzibhedayoH / zreSThe' medinI / tAM vRSasyantIM = kAmukIM tAM = zUrpaNakhAM he bAle = he vAsu ! " atha bAlA syAdvAsUH" ityamaraH / ahaM = = rAmaH kalatraM = bhAryA arita anya sa klatravAn = sapatnIko'smItyarthaH / me mama atizayito yuvA alpo vA kanIyAn taM kanIyAMsaM = kaniSThabhrAtaraM bhajakha = sevasva, prArthaya ityarthaH iti = evaM zazAsa = = AjJApayAmAsa / samAsaH - vRSaraya skandha iva skandho yasya sa dRSaskandhaH / hindI - sA~Da ke samAna U~ce kandhoM vAle rAma ne, kAmAtura ( pati cAhane vAlI ) usa zUrpaNakhA se kahA ki he kumArI ! maiM to patnI vAlA hU~ / "ataH " tU mere choTe bhAI se jAkara prArthanA kara / arthAt merA vivAha ho cukA hai| bhAI kuMvArA hai / usake pAsa jAo // 34 // jyeSThAbhigamanAtpUrvaM tenApyanabhinanditA / sAbhUdrAmAzrayA bhUyo nadIvobhayakUlabhAk // 35 // pUrvaM jyeSThAbhigamanAttena lakSmaNenApyanabhinanditA nAGgIvRtA bhUyo rAmAzrayA sA rAkSasI ubhe vUle bhajatItyubhayavU bhAk nadIvAbhUt / sA hi yAtAyAtAbhyAM paryAyeNa kUladvayagAminI nadIsadRzyabhUdityarthaH // zranvayaH- - pUrvaM jyeSThAbhigamanAt tena api anabhinanditA bhUyaH rAmAzrayA sA ubhayakulabhAkU nadI va abhUt / vyAkhyA- - pUrva = prathamaM jyeSThe = zreSThe bhrAtari abhigamanaM = vivAhArthaM prArthanA iti jyeSThAbhigamanam tasmAt jyeSThAbhigamanAt tena lakSmaNena api na abhinanditA anabhinanditA = asvIvRtA bhUyaH = punaH rAmaH AzrayaH = patitvenAvalambaH yasyAH sA rAmAzrayA sA = rAkSasI ubhe = dve kU.le = taTe bharjAta = sevate yA sA ubhayavUlabhAk nadI = sarit iva = yathA abhUt = jAtA / sA rAkSasI gamanAgamAnAbhyAM paryAyeNa tIradvayagAminI nadIsadRzI jAtA, ityarthaH / samAsaH - jyeSThe abhigamana miti jyeSThAbhigamanaM tasmAt jyeSThAbhigamanAt / na abhinanditA, anabhinanditA / rAmaH Azrayo yasyAH sA rAmAzrayA / ubhe kUle bhajatIti ubhayakUlabhAk /
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH hindI-pahale bar3e bhAI ke pAsa ( vivAha kI icchA se ) jAne se lakSmaNa ne bhI use asvIkAra kara diyaa| taba vaha phira rAma jI ke pAsa gii| "isa prakAra" rAma aura lakSmaNa ke pAsa Ate jAte usakI dazA, bArI-bArI se donoM kinAroM se TakarAkara bahane vAlI nadI ke samAna ho gaI thii| arthAt kAmAndhA vaha moha meM par3akara donoM ke pAsa idhara se udhara bhaTaka rahI thii|| 35 // saMrambha maithilIhAsaH kSaNasaumyAM ninAya tAm / nivAtaritamitAM velAM candrodaya ivodadheH // 36 // maithilIhAsaH kSaNaM saumyAM saumyAkArAM tAM rAkSasIm / nivAtena stimitAM nizcalAmudadhelAmambuvikRtim / ambupUramityarthaH / 'abdhyambuvikRtau velA' ityamaraH / candrodaya iva / saMrambha saMkSobhaM ninAya // anvayaH-maithilIhAsaH kSaNasaumyAM tAM, nivAtastimitAm udadheH velAM candrodayaH iva saMrambhaM ninaay| ___ vyAkhyA-maithilyAH= jAnakyAH hAsaH = hAsyamiti maithilIhAsaH, kSaNaM = kiMcitkAla saumyA = sundarAkRtiriti kSaNasaumyA tAM kSaNasaumyAM, na tu sarvadA svabhAvasundarImityarthaH tAM = zUrpaNakhAm nivAtena gatAnilena stimitA = nizcalA, tAM nivAtastimitAm udadheHsAgarasya velAm = taTam jalavikRtimityarthaH "abdhyambuvikRtau velA" itymrH| "nivAto gatAnile" iti cAmaraH / candrasya udayaH candrodayaH iva = yathA saMrambhaM - vikSobhaM pracaNDatAmityarthaH ninAya = anayat = nItavAn / samAsaH-maithilyAH hAsaH maithiliihaasH| kSaNaM saumyA kSaNasaumyA tAM kSaNasaumyAm / nigataH vAto yasmin sa nivAtaH / nivAtena stimitA nivAtastimitA tAM nivAtastimitAm / candrasya udayaH cndrodyH| hindI-jaise vAyu ke na rahane se zAnta sthira samudra kA taTa, candramA ke nikalane para umar3a par3atA hai, ugra rUpa dhAraNa kara letA hai, vaise hI mithileza putrI sItA ke hAsya ne, kSaNabhara ke liye sundara AkRti vAlI, usa ghora rAkSasI zUrpaNakhA ko krodhita kara diyaa| arthAt sItA ko ha~satI huI dekhakara bigar3a par3I // 36 // phalamasyopahAsasya sadyaH prApsyasi pazya mAm / mRgyAH parimavo vyAdhyAmityavehi tvayA kRtam // 37 // zlokadvayenAnvayaH / asyopahAsasya phalaM sadyaH saMpratyeva praapsysi| mAM pazya / tvayA kA kRtamupahAsarUpaM karaNaM vyAghyAM viSaye mRgyAH karSyAH paribhava ityavehi // anvayaH-asya upahAsasya phalaM sadyaH prApsyasi, mAM pazya, tvayAkRtaM vyAghyAM mRgyAH paribhavaH iti avehi|
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 raghuvaMze vyAkhyA-asya = tvatkRtasya upahAsasya = parihAsasya phalaM = pariNAmaM sadyaH sapadi prApsyasi = avaapsysi| mAM = rAkSasI pazya =avalokaya, tvayA = sItayA kA kRtam = upahAsakaraNaM vizeSeNa AsamantAt jighratIti vyAghI tasyAM vyAdhyAM = zArdUlyAM viSaye mRgyAH = hariNyAH kAH paribhavaH = anAdaraH iti = evaM tvamavehi = viddhi / mRgIrUpayA tvayA vyAghrIrUpAyAH mama paribhavaH kRto'sya phalaM nacirAdeva drkssysiityrthH| hindI-"bigar3akara zUrpaNakhA bolI" isa haMsI kA phala zIghra hI paaegii| arthAt bhogegii| mujhe dekha ! tere dvArA kiyA gayA yaha upahAsa vaisA hIM jAna rakha, jaisA koI hariNI bAghina kA apamAna kreN| arthAt tUne mujha bAghina kA apamAna kiyA hai| isakA majA cakhA dUMgI // 37 // ityuktvA maithilI bharturaGka nivizatI bhayAt / rUpaM zUrpaNakhA nAmnaH sadRzaM pratyapadyata // 38 // bhayAdbharturaGke nivizatImAliGgantI maithilImityuktvA zUrpaNakhA nAmnaH sadRzam / zUrpAkAranakhayuktamityarthaH / rUpamAkAraM pratyapadyata svIcakAra / adarzayadityarthaH / / anvayaH-bhayAt bhartuH aMke nivizatIM maithilIm , iti uktvA zUrpaNakhA nAmnaH sadRzaM rUpaM prtypdyt| vyAkhyA-vibhetyasmAditi bhayaM tasmAt bhayAt = bhIteH =sAdhvasAdityarthaH / bhartuH = patyuH =rAmacandrasya aMke utsaGge kroDe ityarthaH / nivizatIm = pravizatIm , AliMgantImityarthaH / maithilI =sItAm iti = pUrvazlokoktam uktvA = kathayitvA zaryate'neneti zUrpaH, zUrpayati dhAnyAdIni, iti vA shuurpH| zUrpAH prasphoTanAnIva nakhAH =kararuhAH yasyAH sA zUrpaNakhA =rAvaNabhaginI "prasphoTanaM zUrpamastriyAmi"tyamaraH / saMjJAyAM Natvamiti / nAmnaH=abhidhAnasya sadRzam = anurUpaM rUpam = AkAram sUrpAkAravat ghorAmAkRtimityarthaH pratyapadyata = prApa, svIcakAra / svakIyaM rAkSasIrUpa madarzayadityarthaH / samAsa.-zUrpA iva nakhAH yasyAH sA zUrpaNakhA / "pUrvapadAtsaMjJAyAmaga' iti Natvam / hindI--Dara ke mAre apane pati rAma kI godI meM chipatI huI sItA ko ( haMsI kA phala dekha ) kahakara zUrpaNakhA ne chAja ke samAna nakha vAlA, apane nAma ke samAna bhayaMkara rUpa dikhAyA / arthAt banAvaTI rUpa chor3akara apane asalI rAkSasI rUpa meM A gaI / / 38 // lakSmaNaH prathama zrutvA kokilAma vAdinIm / zivAghorasvanAM pazcA jhubudhe vikRteti tAm / / 39 // lakSmaNaH prathamaM kokilAvanmaJjavAdinI pazcAcchivAvadghorasvanAM tAM zUrpaNakhAM zrutvA / tasyAH svanaM shrutvetyrthH| susvanaH zaGkhaH zrUyata itivatprayogaH / vikRtA mAyAvinIti bubudhe buddhavAn / kartari liT //
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ 91 dvAdazaH sargaH anvayaH--lakSmaNaH prathamaM kokilAmajuvAdinI, pazcAt zivAghorasvanAM tAM zrutvA vikRtA iti bubudhe| __ vyAkhyA--lakSmaNaH prathamaM = prAk kokate iti kokilaH / maJjyate mnyjH| maJja manozaM vaktuM zIlamasyAH sA mnyjuvaadinii| kokilA = vanapriyA iva maJjuvAdinIM tAM kokilAma - vAdinI, pazcAt = anantaram zivaH zivA vA devatA yasyAH sA zivA= zRgAlI / zivAvat = zRgAlIvat ghoraH = bhayaMkaraH svanaH = zabdaH yasyAH sA tAM zivAghorasvanAM tAM = zUrpaNakhAM zrutvA = AkarNya zUrpaNakhAyAH zabdaM zrutvetyarthaH / vikRtA = bIbhatsA, mAyAvinItyarthaH iti bubudhe = jJAtavAn / samAsaH-kokilAvat majuvAdinI, tAM kokilAma vAdinIm / zivAvat ghoraH svanaH yasyAH sA zivAvorasvanA tAM zivAghorasvanAm / ____ hindI-koyala ke samAna madhura bolane vAlI aura phira siyArina kI taraha bhayaMkara kaThora bolane vAlI usa zUrpaNakhA ko sunakara ( arthAt usakA svara sunakara ) lakSmaNa ne yaha mAyAvinI rAkSasI hai / yaha jAna liyA / / 39 // parNazAlAmatha kSipraM vikRSTAsiH pravizya sa. / vairUpyapaunaruktyena bhISaNAM tAmayojayat // 40 // atha sa lakSmaNo vikRSTAsiH kozodbhutakhaDgaH sankSipraM parNazAlAM prvishy| bhISayatIti bhISaNAm / nandyAditvAlyuTa kartari / tAM rakSasIM vairUpyasya paunaruktyaM dvaiguNyaM lkssnnyaa| tenAyojayadyojitavAn / svabhAvata eva vikRtAM tAM karNAdicchedena punarativikRtAmakarodityarthaH // anvayaH-atha sa vikRSTAsiH san kSipraM parNazAlAM pravizya, bhISaNAM tAM vairUpyapaunaruktyena ayojyt| ___ vyAkhyA-atha = anantaram saH = lakSmaNaH vikRSTA= kozAniSkAsitA asiH= khaDgaH yena sa vikRSTAsiH san kSipati = prerayatIti kSipraM = zIghram parNAnAM = patrANAM zAlA = kuTI paNaiH = nirmitA zAlA parNazAlA tAM parNazAlAm zAkapArthivAditvAt samAsaH, uTajaM pravizya = gatvA "parNazAloTajo'striyAm" ityamaraH / bhISayatIti bhoSaNA tAM bhISaNAm = ghorAkRtim tAM rAkSasIm virUpasya bhAvaH vairUpyam / punaruktaH bhAvaH paunaruktyam vairUpyasya = virUpatAyAH paunaruktyam = dviguNatA, iti vairUpyapaunaruktyaM tena vairUpyapaunaruktyena ayojayat = yojitavAn / karNanAsikAcchedena bhUyo'tivikRtAmakarodityarthaH / samAsaH-paNaH nirmitA zAlA parNazAlA tAM parNazAlAm / vikRSTA asiu~na sa vikRSTAsiH / vairUpyasya paunaruktyamiti vairUpyapaunaruktyaM tena vairuupypaunruktyen| hindI--isake bAda lakSmaNajI ne talavAra nikAlakara aura turanta "rAma kI" parNakuTI meM ghusakara DarAvanI usa rAkSasI ko kurUpapane ko dviguNatA se yukta kara do| arthAt pahale se hI bhayaMkara zUrpaNakhA ke nAka kAna kATakara dUnI kurUpA banA dI / / 40 / / sA vakranakhadhAriNyA veNukarkazaparvayA / aGkuzAkArayAGgulyA tAvatarjayadambare / / 41 //
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze ___ sA vakranakhaM dhArayatIti vkrnkhdhaarinnii| tayA vennuvtkrkshprvyaa| ata evAGkazasyAkAra ivAkAro yasyAH sAH tayA aGgulyA / tau rAghavAvambare vyomni sthitA / 'ambaraM vyomni vAsasi' ityamaraH / atarjayadabhartsayat / 'tarja bhartsane' iti dhAtozcaurAdikAdanudAttettvAdAtmanepadena bhaavym| tathApi cakSiGo GitkaraNAjjJApakAdanudAttattvanimittasyAtmanepadasyAnityatvAtparasmaipadamUhyamityuktamAkhyAtacandrikAyAm-'tarjayate bharsayate tarjayatItyapi ca dRzyate kaviSu' iti // anvayaH-sA vakranakhadhAriNyA veNukarkazaparvayA aMkuzAkArayA aMgulyA tau ambare sthitA satI atarjayat / vyAkhyA-sA=rAkSasI vakrAn = kuTilAn nakhAn = kararuhAn dhArayatIti vakranakhadhAriNI tayA vakranakhadhAriNyA veNuvat = vaMzavat karkazAni = kaThorANi, parvANi =granthayaH yasyAH sA veNukarkazaparvA tayA veNukarkazaparvayA ata eva aMkuzasya = sRNeH AkAraH iva AkAro yasyAH sA aMkuzAkArA tayA aMkuzArayA "aMkuzo'strI sRNiH striyAm" ityamaraH / evaM bhUtayA aMgulyA = karazAkhayA tau = rAmalakSmaNau ambare = AkAze sthitA satI atarjayat = abhayit trjitvtiityrthH| ____samAsaH-vakrAzca te nakhAH vakranakhAH vakranakhAnAM dhAriNI tayA vkrnkhdhaarinnyaa| veNuvat karkazAni parvANi yasyAH sA tayA vennukrkshprvyaa| aMkuzasya AkAra iva AkAraH yasyAH sA tayA aMkuzAkArayA / sa ca sa ceti tau, tau ityekshessH| ___ hindI-"nAka, kAna kATanepara" vaha zUrpaNakhA ur3akara AkAza meM khar3I hokara apanI usa aMgulI se rAma lakSamaNa ko dhamakAne lagI, jisa aMgulI ke nakha Ter3he-mer3he the, aura bAMsa kI taraha kaThora rUkhe pora ( jor3a ) the, tathA jo aMkuza ke AkAra vAlI Ter3hI mer3hI thI // 41 // prApya cAzu janasthAnaM kharAdibhyastathAvidham / rAmopakramamAcakhyau rakSaHparibhavaM navam // 42 // sA''zu janasthAnaM prApya kharAdibhyo rAkSasebhyastathAvidhaM svAGgacchedAtmakam / upakramyata ityupakramaH karmaNi ghaJpratyayaH / rAmasya krturupkrmH| rAmopakramam / rAmeNAdAvupakrAntamityarthaH / 'upajJopakramaM tadAdyAcikhyAsAyAm' iti klIbatvam / tannavaM rakSasAM karmabhUtAnAM paribhavamAcakhyau ca // anvayaH-sA Azu janasthAnaM prApya kharAdibhyaH tathAvidhaM rAmopakramaM navaM rakSaHparibhavam Acakhyau ca / vyAkhyA-sA = rAkSasI Azu = zIghram "Azustu vrIhizIghrayoH" iti haimcndrH| janasya sthAnaM =bhUbhAgaH iti janasthAnaM = daNDakAraNyam prApya = gatvA khaM = mukhaM, bilamatizayenAsyAstIti kharaH =rAkSasavizeSaH rAvaNabhrAtA vaimaatrH| saH AMda ye.' te kharAdayastebhyaH kharAdibhyaH=kharaprabhRtirAkSasebhyaH tathA vidhA= prakAro yasya sa taM tathAvidhaM = svakIyakarNanAsikAcchedarUpam upa = prathama kramaNam upkrmH| rAmasya kartuH upakramaH = ArambhaH iti
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ 93 dvAdazaH sargaH rAmopakramastaM rAmopakrama =rAmakartRkaprArambhamityarthaH / navaM = nUtanaM rakSasAM=rAkSasAnAM paribhavaH = anAdaraH, tiraskArastaM rakSaHparibhavam Acakhyau = kathayAmAsa, sarva kthitvtiityrthH| samAsaH-janasya sthAnamiti tat janasthAnam / kharaH AdiH yeSAM te kharAdayaH tebhyaH khraadibhyH| tathA vidhA yasya sa taM tathAvidham / rAmasya upakramastaM rAmopakramam / rakSasAM paribhavastaM rakSaHparibhavam / ___ hindI--usa rAkSasI ne janasthAna ( daNDakAraNya ) meM jA kara khara Adi rAkSasoM se, usa prakAra kA apanA nAka-kAna kATanA, saba kaha diyA, aura "yaha bhI" kahA ki rAma ke dvArA, kiyA gayA yaha rAkSasoM kA pahalA tiraskAra hai // 42 // mukhAvayavalUnAM tAM nairRtA yatpuro dadhuH / rAmAbhiyAyinAM teSAM tadevAbhUdamaGgalam // 43 / / nairRtA raaksssaaH| 'nairRto yAturakSasI' itymrH| mukhAvayaveSu karNAdiSu lUnAM chinnAM tAM puro dadhuragre cakruriti yattadeva rAmAbhiyAyinAM rAmamabhidravatAM teSAmamaGgalamabhUt // anvayaH-nairRtAH mukhAvayavalUnAM tAM puraH dadhuH iti yat, tad eva rAmAbhiyAyinAM teSAm amaMgalam abhuut| vyAkhyA--niyatA RtiH= ghRNA yasyAH sA nirRtiH = alkssmiiH| nirRteH apatyAni naiRtAH =rAkSasAH "naiRto yAturakSasI" ityamaraH / mukhasya avayavA mukhAvayavAsteSu mukhAvayaveSu = karNAdiSu lUnA = chinnA, iti mukhAvayavalUnA tAM mukhAvayavalUnAM tAM= zUrpaNakhAM puraH= agre dadhuH =cakruH, iti yat =tat puraHkaraNam, eva= nizcaye rAma = rAghavam abhiyAnti =sammukhaM dravantIti rAmAbhiyAyinasteSAM rAmAbhiyAyinAM =rAmaM yoddhumabhidravatAM teSAM =rAkSasAnAm amaMgalam = azubham abhUt = jAtam / aMgabhaMgasya puraH saraNaM darzanaM vA azubhasUcakaM bhavatIti sarvaprasiddhameva / samAsaH-mukhasya avayavA mukhAvayavAH, teSu lUnA iti mukhAvayavalUnA tAM mukhAvayavalUnAm / rAmasya abhiyAyinaH iti rAmAbhiyAyinasteSAM rAmAbhiyAyinAm / na maMgalamiti amaMgalam / hindI-rAkSasoM ne nAka-kAna kaTI usa zUrpaNakhA ko jo apane Age-Age kiyA, yahI ( nakaTI bUcI ko Age karanA hI ) rAma ke Upara car3hAI karane vAle, rAkSasoM kA apazakuna ho gyaa| kisI aMgabhaMga vyakti ko kisI kArya meM Age karanA yA usakA darzana honA bahuta amaMgala mAnA gayA hai // 43 // udAyudhAnApatatastAndRptAnprekSya rAghavaH / nidadhe vijayAzaMsAM cApe sItAM ca lakSmaNe // 44 // udAyudhAnudyatAyudhAnApatata Agacchato dRptAMstAnkharAdInprekSya rAghavazcApe vijayasyAzaMsAmAzAM lakSmaNe sotAM ca nidadhe / sotArakSaNe lakSmaNaM niyujya svayaM yuddhAya saMnaddha iti bhAvaH //
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 raghuvaMze anvayaH-udAyudhAn ApatataH dRptAn tAn prekSya, rAvavaH cApe vijayAzaMsAM lakSmaNe sItAM ca niddhe| vyAkhyA-ud = udyataM, gRhItamityarthaH AyudhaM = zastraM yaiste, tAn udAyudhAn , Ayudhyante'neneti Ayudham / ApatantIti ApatantamtAn ApatataH = AgacchataH dRptAn = garvitAn tAn = kharAdIn rAkSasAn prekSya = avalokya rAghavaH rAmaH capasya = vaMzavizeSaraya vikArazcApaM tasmin cApe = dhanuSi vijayasya = jayasya AzaMsA =AzA tAM vijayAzaMsAM nidadhe lakSmaNe anuje sItAM = vaidehIM ca nidadhe = nihitavAn / sItAsaMrakSaNArtha lakSmaNaM niyujya rAmaH svayaM yoddhaM snnddho'bhuudityrthH| samAsaH-udyatam AyudhaM yaiste udAyudhAstAn udAyudhAn / vijayasya AzaMsA vijayAzaMsA tAM vijayAzaMsAm / hindI-astra-zastra hAtha meM uThAe sAmane se Ate hue, ghamaNDI kharAdi rAkSasoM ko dekha kara rAma ne apane dhanuSa para vijaya kI AzA rakhI aura lakSmaNa ke pAsa sItA jI ko rakha diyA arthAt lakSmaNa ko sItA kI rakSA ke liye kuTI para rakhakara svayaM dhanuSa mAtra lekara yuddha ke liye taiyAra ho gae // 44 // __eko dAzarathiH kAmaM yAtudhAnAH sahasrazaH / te tu yAvanta evAjI tAvAMzcadadRze sa taiH // 45 // dAzarathI rAma eko'dvitIyaH / yAtudhAnAH kAmaM sahasrazaH santoti shessH| tairyAtudhAnaistu sa rAma Ajau te yAtudhAnA yAvanto yAvatsaMkhyAkA eva tAvAMstAvatsaMkhyAkazca dadRze // anvayaH-dAzarathiH ekaH yAtudhAnAH kAmaM sahasrazaH "santi' / tu taiH saH Ajau te yAvantaH eva tAvAn ca ddRshe| vyAkhyA-dazarathasya apatyaM pumAn dAzarathiH = rAmaH ekaH = kevalaH, advitIyaH / yAtUni =rakSAMsi dadhAti = puSNanti, svajAtipoSakatvAt, iti yAtudhAnAH =rAkSasAH kAmaM = yatheSTaM, sahasrazaH =asaMkhyAH santIti shessH| tu = kintu taiH =rAkSasaH saH rAmaH Ajau= yuddhe te = yAtudhAnAH, kharAdyAH yAvantaH = yAvatsaMkhyakA eva Asan tAvAn = tAvatsaMkhyakaH dadRze = dRSTaH / hindI-dazaratha putra rAma akele the aura rAkSasa hajAroM the| kintu yuddha meM rAkSasoM ko jitane hI rAkSasa the utane hI rAma dIkha rahe the| arthAt rAmajI aise kauzala se lar3a rahe the ki pratyeka rAkSasa yaha anubhava kara rahA thA ki mujhase hI lar3a rahe haiM // 45 // asajjanena kAkutsthaH prayuktamatha dUSaNam / na cakSame zubhAcAraH sa dUSaNamivAtmanaH // 46 // atha zubhAcAro raNe sAdhucArI sadRvRttazca sa kAkutstho'sajjanena durjanena rakSojanena ca prayuktaM preSitamuccAritaM ca dUSaNaM dUSaNAkhyaM rAkSasamAtmano dUSaNaM doSamiva na cakSame na sehe| pratikartuM pravRtta ityrthH||
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 95 anvayaH-atha zubhAcAraH saH kAkutsthaH asajjanena prayuktaM dUSaNam AtmanaH dUSaNam iva na ckssme| vyAkhyA-atha =anantaram zubhaH =sAdhuH AcAraH=AcaraNaM yasya sa zubhAcAraH= yuddhe samyakcArI, sadvRttazca saH prasiddhaH kakutstharaya gotrApatyaM pumAn kAkutrathaH rAmaH asaMzcasau janaH asajjanastena asajjanena =duSTajanena, rAkSasakharajanena ca prayuktaM = preSitam , uccAritaJca dUSayatIti dUSaNastaM dUSaNaM = kharasya senApatiM dUSaNanAmakam AtmanaH = svasya dUSaNaM = doSaM, pApam iva = yathA na cakSame =na marSitavAn / samAsaH-na san asan , asan cAsau janaH asajjanastena asjjnen| zubhaH AcAraH yasya sa shubhaacaarH| hindI-jisa prakAra sadAcArI puruSa, kisI durjana vyakti ke dvArA apane Upara lagAe gae kalaMka ko nahIM sahana karate, usI prakAra raNa meM kuzala kakutsthavaMzI rAma ne bhI duSTa khara ke dvArA bheje gaye senApati dUSaNa ko sahana nahIM kiyaa| arthAt use samApta karane meM tatpara ho gye| rAvaNa ke bhAI khara kI senA kA, dUSaNa nAmaka rAkSasa senApati thA // 46 // taM zaraiH pratijagrAha kharatrizirasau ca saH / kramazaste punastasya cApAtsamamivodyayuH // 47 // sa rAmastaM dUSaNaM kharatrizirasau ca zaraiH pratijagrAha prtijhaaretyrthH| kramazo yathAkramam / prayuktA apIti shessH| tasya te zarAH punazcApAtsamaM yugpdivodyyuH| atilaghuhasta iti bhAvaH // anvayaH-saH taM kharatrizirasau ca zaraiH pratijagrAha / kramazaH "prayuktAH api" tasya te punaH cApAt samam iva udyayuH / ____ vyAkhyA-saH rAmaH taM = dUSaNanAmaka rAkSasaM, trINi zirAMsi = mastakAni yasya sa trishiraaH| kharazca trizirAzceti kharatrizirasau = etannAmAnau ca zaraiH = bANaiH pratijagrAha = pratigRhItavAn , prtijhaaretyrthH| kramazaH = krameNa "prayuktA api" iti shessH| tasya =rAmasya te = zarAH, teSu dUSaNAdiSu prakSiptA ityrthH| punaH cApAt = dhanuSaH samaM = yugapat iva = yathA udyayuH = udgtaaH| samAsaH-trINi zirAMsi yasya sa trizirAH / kharazca trizirAzca kharatrizirasau, tau| hindI-rAmane dUSaNa khara aura trizirA nAma ke rAkSasoM ko apane bANoM se svIkAra kiyA, arthAt unapara bANa chodd'e| yadyapi rAma ne bANa eka-eka karake mAre the, kintu zIghratA se chor3e gae ve bANa aise pratIta ho rahe the mAno dhanuSa se eka sAtha hI nikale hoN| tAtparya yaha hai ki rAma bahuta hI phuratI se bANa calAte the // 47 // taistrayANAM zitairbANairyathApUrvavizuddhibhiH / AyurdehAtigaiH pItaM rudhiraM tu patattribhiH // 40 //
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ 96 raghuvaMze dehamatItya bhittvA gacchantIti dehaatigaaH| tairyathAsthitA pUrvavizuddhiryeSAM taiH| ativegatvena dehabhedAtmAgiva rudhirleprhitairityrthH| zitaistIkSNaistairbANaistrayANAM kharAdInAmAyuH pItam / rudhiraM tu patatribhiH pItam // anvayaH-dehAtigaiH yathApUrvavizuddhibhiH zitaiH taiH bANaiH trayANAm AyuH pItaM, rudhiraM tu patatribhiH pItam / vyAkhyA-dehaM = zarIram atItya, vidArya gacchanti =yAntIti dehAtigAstaiH dehAtigaiH yathAsthitA pUrvA = prathamA vizuddhiH = rudhiraleparAhityaM yeSAM te taiH yathApUrvavizuddhibhiH, rAkSasAnAM zarIravidAraNAt pUrvamiva rudhiralepazUnyaiH prblvegvttvaadityrthH| zitaiH = tIkSNaiH taiH = rAmapreritaiH bANaH zabdo'sti yeSAM te bANAstaiH bANaiH = zaraiH "pRSatkabANavizikhAH" ityamaraH / trayANAM = kharadUSaNAdInAm AyuH =jIvitakAlaH pItaM = vinAzitamityarthaH, ruNaddhi, rudhyate vA rudhiraM = zoNitaM tu patantaM trAyate iti patantram / patatrANi santi yeSAM te patatriNaH taiH patatribhiH = pakSibhiH pItaM = pAnaM kRtam / samAsaH yathAsthitA pUrvA vizuddhiH yeSAM te taiH ythaapuurvvishuddhibhiH| dehAn atigaccha. ntIti dehAtigAstaiH tathoktaiH / hindI-zarIroM ko chedakara bAhara nikale, tathA pahale ke samAna zuddha ( arthAt prabala vega ke kAraNa jina meM khUna nahIM laga sakA ) aise paine bANoM ne una tInoM khara dUSaNa trizirA kI Ayu ko pI liyA / pazcAt pakSiyoM ne khUna piyaa| bhAva yaha hai ki bANa to prabala vega se zarIra ko chedakara prANa lekara sApha nikala gaye, pIche khUna pakSiyoM ne piyA thA // 48 // tasminrAmazarotkRtte bale mahati rakSasAm / utthitaM dadRze'nyacca kabandhebhyo na kiMcana // 49 // __tasminrAmazarairutkRtte chinne mahati rakSasAM bala utthitamutthAnakriyAviziSTaM prANinAM kabandhebhyaH shirohiinshriirebhyH| 'kabandho'strI kriyAyuktamapamUrdhakalevaram' ityamaraH / anyaccAnyatkiMcana na dadRze / kabandhebhya ityatra 'anyArAt-' iti paJcamI / niHzeSa hatamityarthaH // anvayaH tasmin rAmazarotkRtte mahati rakSasAM bale, utthitaM kabandhebhyaH anyat kiMcana na ddRshe| vyAkhyA-tasmin = pUrvokte rAmasya zarAH- bANAstaiH utkRttaM = chinnaM = vinAzitamityarthaH, iti rAmazarotkRttaM tasmin rAmazarotkRtte mahati = atyadhike rakSasAM = kharAdInAM bale= sainye utthitam = utthAnakriyAyuktaM kaM = sukhaM badhyate = chidyate'smAt asau kabandhaH, kena = vAyunA badhyate iti vA kbndhH| kabandhebhyaH = zirohInadehebhyaH rAkSasAnAmiti zeSaH anyat = atiriktaM kiMcana na dadRze = nahi dRSTam / sarvaM vinaSTamityarthaH / samAsaH-rAmasya zarAH rAmazarAH, rAmazaraiH utkRttaM tasmin rAmazarotkRtte /
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 97 hindI-rAmacandra jI ke bANoM se kATI gaI ( kATakara samApta kara dI gaI ) rAkSasoM kI bar3I bhArI usa senA meM nAcate-kUdate hue dhar3oM ke sivAya aura kucha bhI dikhAI nahIM par3a rahA thaa| arthAt sampUrNa senA mAra dI gii| kevala zirakaTe dhar3a hI dhar3a dIkha rahe the // 49 // sA bANavarSiNaM rAmaM yodhayitvA suradviSAm / aprabodhAya suSvApa gRdhracchAye varUthinI // 50 // ___ sA suradviSAM varUthino senA vANavarSiNaM rAmaM yodhayitvA yuddhaM kaaryitvaa| gRdhrANAM chAyA gRdhracchAyam / 'chAyA bAhulye' iti klIbatvam / tasminnaprabodhAyApunaryodhAya suSvApa / mamAretyarthaH / atra suratazrAntakAntAsamAdhiva'nyate // anvayaH-sA suradviSAM varUthinI bANavarSiNaM rAmaM yodhayitvA gRdhracchAye aprabodhAya suSvApa / vyAkhyA-sA = pUrvoktA surAn = devAn dviSanti = druhyanti iti suradvipasteSAM suradviSAm = rakSasAM varUthAH = rathaguptayaH santi yasyAM sA varUthinI =senA "varUtho rathaguptau syAt" iti medinI / bANAn = zarAn varSati tacchIlaH iti bANavarSoM taM bANavarSiNaM = zaravarSiNaM rAmaM =rAvavaM yodhayitvA = yuddha kArayitvA gRdhrANAM = dAkSAyyANAM chAyA = kAntiriti gRdhracchAyaM tasmin gRdhracchAye "dAkSAyyagRdhrau" ityamaraH / na prabodhaH = jAgaraNamiti aprabodhastasmai aprabodhAya apunarjAgaraNAya suSvApa = zete sma / samAsaH-surANAM dviSaH suradviSasteSAM suradviSAm / na prabodhaH aprabodhastasmai aprabodhAya / gRdhrANAM chAyA gRdhracchAyaM tasmin gRdhrcchaaye| hindI-vaha rAkSasoM kI senA bANabarasAne vAle rAma se yuddha karake giddhoM ke paMkhoM ko chAyA meM phira kabhI na uThane ke liye so gaI / arthAt sadA ke liye so gaI // 50 // rAghavAstravidIrNAnAM rAvaNaM prati rakSasAm / teSAM zUrpaNakhaivaikA duSpravRttiharA'bhavat // 51 // ekA zUrpavannakhAni yasyAH sA zUrpaNakhA / 'pUrvapadAtsaMjJAyAm' iti Natvam / 'nakhamukhAtsaM. jJAyAm' iti GIppatiSedhaH / saiva rAvaNaM prati rAvavAstravidIrNAnAM hatAnAM teSAM rakSasAM kharAdInAM duSpravRttiM vArtA harati prApayatIti duSpravRttiharA'bhavat / 'harateranudyamane'c' ityacpratyayaH // anvayaH-ekA zUrpaNakhA eva rAvaNaM prati rAghavAstravidIrNAnAM teSAM rakSasAm duSpravRttiharA abhavat / vyAkhyA-ekA = advitIyA zUrpavat nakhAni = kararuhANi yasyAH sA zUrpaNakhA = rAvaNabhaginI eva = mAtram rAvaNaM = dazAnanaM prati rAghavasya = rAmasya astrANi = bANAstaiH vidIrNAni = hatAni, iti rAghavAstravidIrNAni teSAM rAghavAstravidIrNAnAM teSAM rakSasAM = kharadUSaNAdirAkSasAnAM duSpravRtti = durvAtA = du:samAcAramityarthaH harati = prApayatIti duSpravRttiharA = azubhasamAcArasUcikA abhavat = jAtA / nAnyaH ko'pi rAkSasastatra jIvito'bhavadityarthaH /
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 raghuvaMze samAsaH-rAghavasya astrANi rAghavastrANi taiH vidIrNAni teSAM rAghavAstravidIrNAnAm / zUrpavat nakhAni yasyAH sA zUrpaNakhA / duSTA pravRttiH duSpravRttiH, duSpravRtteH harA iti dussprvRttihraa| hindI-rAmacandra jI ke astroM se mAre gae una kharadUSaNAdi rAkSasoM kI mRtyu ke azubha samAcAra ko rAvaNa ke pAsa pahu~cAne vAlI ekamAtra zUrpaNakhA hI raha gaI thii| arthAt aura sArI senA rAmAstra se mara gaI thii|| 51 // nigrahAtsvasurAptAnAM vadhAca dhanadAnujaH / rAmeNa nihitaM mene padaM dazasu mUrdhasu // 52 // svasuH zUrpaNakhAyA nigrahAdaGgacchedAdAptAnAM bandhUnAM kharAdInAM vadhAcca kAraNAddhanadAnujo rAvaNo rAmeNa dazasu mUrdhasu padaM pAdaM nihitaM mene // anvayaH-svasuH nigrahAt AptAnAM vadhAt ca dhanadAnujaH rAmeNa dazasu mUrdhasu padaM nihitaM mene| vyAkhyA-suSTu asyati, asyate vA svasA tasyAH svasuH =bhaginyAH zUrpaNakhAyAH nigrahAt = nirodhAt , karNanAsikAcchedAdityarthaH / AptAnAM = hitaiSiNAM kharAdibandhUnAM vadhAt = mAraNAt ca kAraNAt dhanaM dayate = pAlayatIti dhanadaH = kuberaH / dhanadasya anuja: dhanadAnujaH = kuberakaniSThabhrAtA rAvaNa ityarthaH rAmeNa =rAghaveNa dazasu = dazasaMkhyakeSu mUrdhasu = mastakeSu padaM = caraNaM nihitaM = sthApitaM mene =amaMsta / samAsaH-dhanadasya anujaH dhanadAnujaH / hindI-bahana zUrpaNakhA ke nAka kAna kATane se tathA apane hitaiSI khara-dUSaNa Adi bandhuoM kA vadha karane ke kAraNa, kubera ke choTe bhAI rAvaNa ne aisA mAna liyA, mAno rAma ne rAvaNa ke dazoM ziroM para paira rakha diyA ho // 52 // rakSasA mRgarUpeNa vaJcayitvA sa raaghvau| jahAra sItAM pakSIndraprayAsakSaNavighnitaH // 53 // sa rAvaNo mRgarUpeNa rakSasA mArIcena rAghavau vaJcayitvA pratArya pakSIndrasya jaTAyuSaH prayAsena yuddharUpeNa kSaNaM vignitaH saMjAtavighnaH sansItAM jahAra // anvayaH--saH mRgarUpeNa rakSasA rAghavau vaJcayitvA pakSIndraprayAsakSaNavinitaH san sItAM jahAra / vyAkhyA-saH=rAvaNaH mRgasya = kAJcanahariNasya rUpam iva rUpaM yasya sa tena rakSasA= mArIcena rAghavazca rAvavazceti tau rAghavau =rAmalakSmaNau vaJcayitvA = pratArya pakSiNAM = khagAnAm indraH = svAmI, iti pakSIndraH =jaTAyuH, tasya prayAsaH = yuddharUpeNa parAkramastena kSaNaM = kiMcitkAlaM vinitaH = sAtabAdhaH, iti pakSIndraprayAsakSaNavipnitaH san sItAM = jAnakI jahAra = hRtavAn / vighnaH saMjAto'syAso vinitaH / /
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH samAsaH-mRgasya rUpam iva rUpamasyAsau mRgarUpastena mRgruupenn| pakSiNAm indraH pakSIndraH / pIndrasya prayAsaH pakSIndraprayAsaH / tena kSaNaM vinitaH iti pakSIndraprayAsakSaNavinitaH / hindI-svarNamRga kA rUpa dhAraNa karane vAle ( rAvaNa kI mAyA ) mArIca ke dvArA rAma lakSmaNa ko dhokhA dekara pakSirAja jaTAyu ke prayatna (yA parAkrama ) se kucha dera vighnabAdhA karane para bhI ( yuddha karake ) rAvaNa ne sItA ko hara liyaa| curAkara laMkA meM le gayA // 53 // tau sItAnveSiNau gRdhra lUnapakSamapazyatAm / prANairdazarathaprIteranRNaM kaNThavartibhiH // 54 / / sItAnveSiNau tau rAghavau lUnapakSaM rAvaNena chinapakSaM kaNThavartibhiH prAgairdazarathaprIterdazarathasakhyasyAnaNamRNavimuktaM gRdhaM jaTAyuSamapazyatAM dRSTavantau / dRzelaGi rUpam // anvayaH-sItAnveSiNau tau lUnaparza kaNThavatibhiH prANaiH dazarathaprIte: anRNaM gRdhram apazyatAm / vyAkhyA-sItAm anveSTuM zolaM yayostau sotAnveSiNo =jAnakIgaveSaNatatparau tau = rAmalakSmaNau lUnAH = chinnAH pakSAH= patatrANi yasya sa lUnapakSastaM lUnapakSam rAvaNeneti zeSaH / kaNThe vartante iti kaNThavartinastaiH kaNThavartibhiH = kaNThasthitaiH prANanti ebhiriti prANAstaiH prANaiH = asubhiH dazarathasya = rAjJaH prItiH = snehastasyAH dazarathaprIteH = dazaratha mitratAyAH avidyamAnaM RNaM = deyaM yasya sa tam anRNam = RNarahitaM gRvaM = jaTAyuSam apazyatAm = avalokitavantau / rAmalakSmaNAbhyAM rAvaNena chinnapakSaH kaNThagataprANaH jaTAyuddeSTa ityarthaH / samAsaH-lUnAH pakSAH yasya sa taM lUnapakSam / dazarathasya prItiH, tasyAH dazarathaprIteH / avidyamAnaM RNaM yasya sa tam anRNam / hindI-sItA ko DhUMDhane meM lage hue, rAma-lakSmaNa ne mArga meM usa jaTAyu ko dekhA, jisake paMkha kaTe hue the tathA jisane kaNTha meM Ae apane prANoM se ( sItA ko curAkara le jAne vAle rAvaNa se lar3akara ) dazarathajI kI mitratA kA RNa cukA diyA thaa| vizeSa-zyenI aura aruNa kA putra jaTAyu rAjA dazaratha kA ghaniSTha mitra thaa| apaharaNa kara sItA jI ko le jAte samaya sItA kA ronA sunakara jaTAyu ne rAvaNa se khUba ghamAsAna yuddha kiyaa| ghAyala hokara gira pdd'aa| rAvaNa sItA ko lekara bhAga gyaa| vaha prANAntaka pIr3A se tar3aphate hue rAma lakSmaNa ko sItA kA samAcAra sunAkara mara gayA thA aura usako antyeSTi vidhipUrvaka rAmajI ne kI thI // 54 // sa rAvaNahRtAM tAbhyAM vacasAcaSTa maithilIm / AtmanaH sumahatkarma vraNairAvedya saMsthitaH // 55 // sa jaTAyU rAvaNahRtAM maithilI tAbhyAM rAmalakSmaNAbhyAm / 'kriyAgrahaNamapi kartavyam' iti pradAnavAccaturthI / vacasA vAgvRttyAcaSTa / AtmanaH sumahatkarma yuddharUpaM vraNairAvedya saMsthito mRtH||
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze zranvayaH--saH rAvaNahRtAM maithilIM tAbhyAM vacasA AcaSTa, AtmanaH sumahatkarma vraNaiH Avedya saMsthitaH / 9.00 vyAkhyA - saH = jaTAyuH rAvaNena = rAkSasarAjena hRtA = coritA iti rAvaNahRtA tAM rAvaNahRtAM maithilIM = jAnakIM tAbhyAM = rAmalakSmaNAbhyAM ( caturthI vibhaktiH ) vacasA = vANyA AcaSTa = kathayAmAsa / AtmanaH = svaraya suSThu mahacca tatkarma iti sumahatkarma tat prazaMsanIyaM yogyaM kAryaM yuddharUpam vraNaiH = ImaiM: Avedya nivedya = kathayatvA saMsthitaH =mRtH| samAsaH - rAvaNena hRtA rAvaNahRtA tAM rAvaNahRtAm / suSThu ca mahacca tat sumahat / hindI - jaTAyu ne apanI vANI se rAmalakSmaNa ko batAyA ki sItAjI kA apaharaNa rAvaNa ne kiyA aura apane yuddharUpI accha kAma ko apane ghAvoM se ho prakaTa karake mara gayA / / 55 // tayostasminnavIbhUtapitRvyApattizokayoH / pitarIvAgnisaMskArAtparA vavRtire kriyAH / / 56 / / vyApattirmaraNam / navIbhUtaH pitRvyApattizoko yayostau tayo rAghavayostasmingRdhe pitarIvAgnasaMskAramArabhya parA uttarAH kriyA vavRtire'vartanta / tasya pitRvadaurdhvadehikaM cakraturityarthaH // anvayaH - navIbhUtapitRvyApattizokayoH tayoH tasmin pitari iva agnisaMskArAt "Arabhya" parAH kriyAH vavRtire / = vyAkhyA - vizeSeNa A samantAt padyate'nayeti vyApattiH / pituH = dazarathasya vyApatti: : mRtyuH iti pitRvyApattiH / tasyAH zokaH = zuk, iti pitRvyApattizokaH / na navaH anavaH, anavaH navaH saMpadyamAnaH iti navIbhUtaH / navIbhUtaH = nUtanaH saMpadyamAnaH pitRvyApattizokaH yayostau natrIbhUtapitRvyApattizokau tayoH navIbhUtapitRvyApattizokayoH tayoH = rAmalakSmaNayoH tasmin = jaTAyuSi gRdhre pirtAra = janake dazarathe iva = yathA agnau = vahnau saMskAraH = zavadAhaH, tasmAt agnisaMskArAt Arabhya parAH = uttarAH kriyAH = aurdhvadehikakarmANi vavRtire = avartanta / svapitRtulyameva jaTAyuSa aurdhvadehikaM kRtavantau, ityarthaH / samAsaH - piturvyApattiH pitRvyApattiH, tasyAH zokaH pitRvyApattizokaH / navIbhUtaH pitRvyApattizokaH yayostau tathoktau : tayoH navIbhUtapitRvyApattizokayoH / agnau saMskAraH iti agnisaMskAraH, tasmAt agnisaMskArAt / hindI - " apane pitA ke mitra gRdhrarAja ke marane para " phira se nayA ho gayA hai pitAjI kI mRtyu kA zoka jina ko, aise rAma-lakSmaNa ne jaTAyu ko zavadAha se lekara sArI kriyAe~ zrAddhAdi apane pitA ke samAna kara dI thiiN| arthAt jisa prakAra vidhi - pUrvaka apane pitAjI kA zrAddhAdi kiyA thA usI prakAra pitRtulya jaTAyu kA bhI kiyA // 56 // vanirdhUtazApasya kabandhasyopadezataH / mumUrccha sakhyaM rAmasya samAnavyasane harau / / 57 / /
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 101 vana rAmakRtena nirdhUtazApasya devabhuvaM gatasya kabandhasya rakSovizeSasyopadezato rAmasya samAnavyasane samAnApadi / sakhyArthinotyarthaH / harau kapau sugrIve / 'zukAhikapibhekeSu harirnA kapile triSu' ityamaraH / sakhyaM mumUrccha vavRdhe // anvayaH - vadhanirdhUtazApasya kavandhasya upadezataH rAmasya samAnavyasane harau sakhyaM mumUrccha / = vyAkhyA- vadhena = rAmakRtamAraNena nirdhUtaH = naSTaH zApaH = AkrozaH / yasya sa vadhanirdhUtazApastasya vadhanidhUrtazApasya, rAmahastena maraNAt zApanirmuktasya ata eva divyadehadhAriNaH gandharvasyetyarthaH | kabandhasya = etannAmarAkSasya upadezanam upadezaH upadezAditi upadezata: : kathanAt / rAmasya = rAmacandrasya samAnaM = tulyaM vyasanaM = vipattiH yasya sa tasmin samAnatryasane vAnare, sugrIve "harizcandrArka vAtAzvazukamekaya mAhiSu / kapa siMhe" iti medinI / samAnaH khyAyate janairiti sakhA / sakhyuH bhAvaH karma vA sakhyaM = maitrI mumUrccha = vavRdhe pravRddhamityarthaH / samAsaH - vadhena nirdhUtaH zApaH yasya sa vadhanidhUrtazApaH tasya vadhanidhUrtazApasya / samAnaM vyasanaM yasya sa samAnavyasanastasmin samAnavyasane / hindI- - rAma ke hAtha se marane ke kAraNa zApa se mukta hue, kabandha ke kahane se eksI vipatti vAle, sugrIva meM rAma kI mitratA ghaniSTha ho gaI / vizeSa - kabandha nAmaka rAkSasa ne brahmAjI ko prasanna karake dIrghAyu kA vara prApta kiyA thaa| isI garva se usane indra para car3hAI kI, indra ke vajra se kabandha kI mRtyu to na huI / kintu usakA sira gardana peTa meM calA gayA / prArthanA karane para indra ne use yojana taka phailane vAlI bhujA tathA peTa meM painI jor3a dedI thii| vaha apane ghere meM Ae prANiyoM ko khAtA thA / rAmalakSmaNa bho isakI capeTa meM A gae the| tabhI rAmabANa se marakara zApa se chUTa gayA aura divya gandharva ho gayA thA / isI ne sugrIva kA patA batAkara mitratA karane ko bhI kahA thA / mahAbhArata ke anusAra kisI RSi ke zApa se vizvAvasu nAmaka gandharva rAkSasa bana gayA thaa| rAma darzana se zApa chUTa gayA thA // 57 // sa hatvA vAlinaM vIrastatpade cirakAMkSite / dhAtoH sthAna ivAdezaM sugrIvaM saMnyavezayat // 58 // vIraH sa rAmo vAlinaM sugrIvAgrajaM hatvA cirakAGkSite tatpade vAlisthAne / dhAtoH sthAna aadeshmiv| AdezabhUtaM dhAtvantaramivetyarthaH / sugrIvaM saMnyavezayatsthApitavAn / yathA 'asterbhUH ' ityastidhAtoH sthAna Adezo bhUdhAturastikAryamazeSaM samabhidhatte tadvaditi bhAvaH / Adezo nAma zabdAntarasya sthAne vidhIyamAnaM zabdAntaramabhidhIyate // anvayaH - vIraH saH vAlinaM hatvA cirakAMkSite tatpade dhAtoH sthAne Adezam iva sugrIvaM saMnyavezayat / vyAkhyA-vIrayatIti vIraH = zUraH saH = rAmaH bAlaH = kezaH utpattisthAnatvena vidyate'raya sa bAlI tathAhi - 'bAleSu patitaM bIjaM bAlI nAma babhUva ha / ' taM vAlinaM vAnararAjaM hatvA = =
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze 102 mArayitvA cirAt = bahukAlAt kAMkSitam = abhilaSitaM tasya = vAlinaH padaM = sthAnaM, raajymityrthH| iti tatpadaM tasmin tatpade dhAtoH astyAdeH sthAne Adezam = AdezabhUtaM dhAtvantaram iva = yathA "asterbhUH" iti sUtreNa astisthAne bhUrityAdezaH tathaiva vAlisthAne'pIti bhaavH| suSTu grIvA yaraya sa sugrIvantaM sugrIvaM = sugrIvanAmAnaM vAnaraM saMnyavezayat = sthApitavAn / vAlinaM nihatya tadrAjyaM sugrIvAya dattavAn iti bhaavH| samAsaH-tasya padaM tatpadaM tariman ttpde| cirAt kAMkSitaM cirakAMkSitaM tasmin cirakAMkSite / suSTu grIvA yasya sa sugrIvarataM sugrIvam / hindI-parAkramI rAma ne bAlI ko mArakara bahuta samaya se cAhe hue bAlI ke rAjyasihAsana para usI prakAra sugrIva ko baiThA diyA, jaise ki vyAkaraNazAstra meM eka dhAtu ke sthAna para dUsarA dhAtu zabda Adeza sthApanApanna kara dete haiN| vizeSa-"aratek:" sUtra se liTa luTa lUTa Adi lakAroM meM asti ke sthAna para bhU kA Adeza hotA hai| aura usa dhAtu ke kArya ko bhU karatA hai| jaise sthAnI ko haTA kara Adeza hotA hai, vaise hI bAlI ko mAra kara sugrIva ko usake sthAna para baiThA diyA, tathA usane sthAno ( vAlI ) kA saba kArya ( rAjya ) kiyA // 58 // itastatazca vaidehImanveSTuM bhrtRcoditaaH| kapayazcerurAtasya rAmasyeva manorathAH // 59 // vaidehImanveSTuM mAgituM bha; mugrIveNa coditAH prayuktAH kapayo hanumatpramukhAH, Artasya virahAturasya rAmasya manorathAH kAmA iva itaratatazceru nAdezeSu babhramuzca // anvayaH-vaidehIm anveSTuM bhartRcoditAH kapayaH, Artasya rAmaraya manorathA iva itaH tataH ceruH / / vyAkhyA-videhatya apatyaM strI vaidehI tAM vaidehIM = sItAm anveSTuM = gaveSayituM = mArgituM bhA= svAminA sugrIveNa coditAH= preritA bhartRcoditAH kampante iti kapayaH= vAnarAH hanUmatprabhRtayaH Artaraya = sItAviyogapIDitaraya rAmaraya = rAghavasya manaH rathAH iva iti manorathAH = kAmAH abhilASAH, iva = yathA itaratataH = asminpradeze tasminpradeze ca, srvtretyrthH| ceruH bhramanti sma / samAsaH-bhA coditAH iti bhartRcoditAH / manaH rathAH iveti manorathAH / manaH eva rathaH yeSu tu iti vaa| hindI-sItAjI ko khojane ke liye, sugrIva ke bheje hanumAn Adi vAnara vaise hI idhara udhara ghUma rahe the jaise sItAjI ke viraha meM pIr3ita duHkhita rAma kA mana sItA jI kI khoja meM : dhara udhara bhaTakatA thA // 59 // pravRttAvupalabdhAyAM tasyAH saMpAtidarzanAt / mArutiH sAgaraM tIrNaH saMsAramiva nirmamaH // 60 //
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 103 saMpAti ma jaTAyuSo jyaayaanbhraataa| tasya darzanAt / tanmukhAditi bhaavH| tasyAH sItAyAH pravRttau vArtAyAm / 'vArtA pravRttivRttAntaH' itymrH| upalabdhAyAM jJAtAyAM satyAm / mArutasyApatyaM pumAnmArutiH hanumAnsAgaram / mametyetadavyayaM mamatAvAci / tadrahito nirmamo niHspRhaH saMsAramavidyAbandhanamiva / tIrNastatAra / tarateH kartari ktaH // anvayaH-sampAtidarzanAt tasyAH pravRttau upalabdhAyA satyAm mArutiH sAgaraM nirmamaH saMsAram iva tIrNaH / vyAkhyA-sampAteH = aruNaputrasya, jaTAyuragrajasya darzanam = avalokanaM tasmAt sampAtidarzanAt , sampAtikathanAt , ityarthaH tasyAH= sItAyAH pravRttau = vRttAnte upalabdhAyAM = prAptAyAM satyAM, sItAsamAcAre jJAte satItyarthaH / niyante'nena pravRddhana binA vA sa marut eva maarutH| mArutasyApatyaM pumAn mArutiH hanumAn sAgaraM = samudram mamedamiti mamatA nirgatA yasmAt sa nirmamaH = mamedamiti abhinivezavarjitaH= nispRha ityarthaH saMsAraM =jagat iva = yathA tIrNaH =ttaar| ___ samAsaH-sampAteH darzanamiti sampAtidarzanam tasmAt sampAtidarzanAt / mamedamiti mamatA nirgatA sA yasmAt sa nirmmH| hindI-"mArga meM" jaTAyu kA bar3A bhAI sampAti milaa| usake mukha se ( sAgara pAra laMkA kA rAjA rAvaNa sItAjI ko le gayA ) sItA ke samAcAra, jAna lene para, vAyuputra hanumAna jI usI prakAra samudra ko pAra kara gaye, jaise mamatA-mAyA rahita puruSa saMsAra ko pAra kara jAtA hai // 60 // dRSTA vicinvatA tena laGkAyAM rAkSasIvRtA / jAnakI viSavallIbhiH parIteva mahauSadhiH // 61 // laGkAyAM rAvaNarAjadhAnyAM vicinvatA mRgayamANena tena mArutinA rAkSasIbhirvRtA jAnakI viSavallIbhiH parotA parivRtA mahauSadhiH saMjIvinIlateva dRSTA // anvayaH-laMkAyAM vicinvatA tena rAkSasIvRtA jAnakI viSavallIbhiH parItA mahauSadhiH iva dRSTA / - vyAkhyA-ramante'syAM sA laMkA =raavnnpurii| ramudhAtoH bAhulakAt kapratyayaH rasya latvaM TAp laMkA / tasyAM laMkAyAM = rAkSasarAjanagayA~ vicinvatA-gaveSayatA tena =mArutinA hanumatA rAkSasIbhiH = nizAcarIbhiH vRtA = AvRtA jAnakI = janakaputrI viSeNa = garalena yuktAH vallyaH = latAH iti viSavallyastAbhiH viSavallIbhiH parItA = pariMgatA parivRtA mahatI oSadhiH mahauSadhiH =saMjIvanI iva = yathA dRSTA = avalokitA / samAsaH-rAkSasIbhiH vRtA, raaksssiivRtaa| viSeNa yuktAH vallyastAbhiH viSavallIbhiH / mahatI cAsau oSadhiH mahauSadhiH / __hindI-rAvaNa ko rAjadhAnI laMkA meM DhUMDhate hue pavanaputrane rAkSasiyoM se ghirI haI sItA jI ko aisI dekhI mAno viSa ( jahara ) kI latAoM se ghirI huI saMjovanI latA ho // 61 //
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 raghuvaMze tasyai bharturamijJAnamaGgulIyaM dadau kapiH / pratyudgatamivAnuSNaistadAnandAzrubindumiH // 62 // kapihanumAnbhartR rAmasya saMbandhyabhijJAnaM pratyabhijJAnasAdhakamaGgulIyamUrmikAm / 'aGgulIyakamUrmikA' ityamaraH / 'jihvAmUlAGgulezchaH' iti chprtyyH| tasyai jAnakyai dadau / kiMvidhamaGgulIyam / anuSNaiH zItalastasyA AnandAzrubindubhiH pratyudgatamiva sthitam / bhatrabhijJAnadarzanAdAnandabASpo jAta ityarthaH // ___ anvayaH-kapiH bhartuH abhijJAnam aMgulIyaM tasyai ddau| anuSNaiH tadAnandAzruvindubhiH pratyudgatam iv| vyAkhyA-kapiH =mArutiH bhartuH = svAminaH = rAmasya abhijJAyate'nena sa tam abhijJAnaM cihna rAmasaMbandhicihnamityarthaH / aMgulyAH ayaM, tatra bhavo vA aMgulIyastam aMgulIyam = UrmikAm , aMgurIyakamityarthaH / dadau = dattavAn / kiMvidhamaMgulIyakamityAha na uSNAH anuSNAstaiH anuSNaiH = adharmaiH shiitlairityrthH| tasyAH = sItAyAH Anandasya = harSasya azrUNi netrajalAni teSAM bindavaH = kaNAstaiH tadAnandAzrubindubhiH / pratyudgatam = pratyuthitaM, kRtasvAgatam iva = yathA sthitam / rAmapraSitamudrikAdarzanena AnandAzrUNi jAtAnItyarthaH / samAsaH-na uSNAH anuSNAstaiH anussnnaiH| Anandasya azrUNi, AnandAzrUNi / tasyAH AnandAzrUNi tadAnandAzrUNi teSAM bindavastaiH tadAnandAzrubindubhiH / / hindI-hanumAn ne rAmacandrajI kA cihna aMgUThI sItAjI ko dii| "taba sItAjI ne" ThaNDe, apane Ananda ke A~suoM ke bUMdoM se abhyutthAna evaM svAgata kiyaa| arthAt rAma kI a~gUThI pAkara prasannatA se sItAjI kI A~khoM meM A~sU A gae mAnoM unhoMne a~gUThI kA svAgata kiyA // 62 // nirvApya priyasaMdezaiH sItAmakSavadhoddhataH / sa dadAha purIM laGkAM kSaNasoDhArinigrahaH // 63 // __ sa kapiH priyasya rAmasya saMdezairvAcikaiH sItAM nirvApya sukhayitvA / akSasya rAvaNakumArasya vadhenoddhato dRptaH san / kSaNaM soDho'rerindrajitaH kartuH nigraho bandho brahmAstrabandharUpo yena sa tathoktaH san / laGkAM purI dadAha bhasmIcakAra // anvayaH-saH priyasandezaiH sItAM nirvApya, akSavadhoddhataH kSaNasoDhArinigrahaH san laMkAM purI ddaah| vyAkhyA-saH mArutiH priyasya = rAmasya sandezAH = sandezavacanAni taiH priyasandezaiH sItAM =jAnakI nirvApya = sukhayitvA akSasya = akSakumArasya raavnnputrsyetyrthH| vadhaH=mAraNaM tena uddhataH-garvitaH, iti akSavadhoddhataH san , areH- meghanAdasya "kartuH" nigrahaH= nirodhaH brahmAstreNa bandhanamityarthaH iti arinigrahaH, kSaNaM = kiMcitkAlaM soDhaH =marSitaH arinigrahaH yena sa kSaNasoDhArinigrahaH san laGkAM purI rAvaNarAjadhAnI dadAha = dagdhavAn , bhasmIbhUtAM kRtvaanityrthH|
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 105 samAsaH-priyasya sandezAH priyasandezAstaiH priyasandezaiH / akSasya vadhaH akSavadhastena uddhataH iti akSavadhoddhataH / are: nigrahaH arinigrahaH, kSaNaM soDhaH arinigrahaH yena sa kssnnsoddhaarinigrhH| hindI--hanumAnjI ne rAmacandrajI ke kuzala samAcAra se sItAjI ko sukhI karake ( sAntvanA dekara ) tathA akSakumAra ( rAvaNa kA putra ) ko mArane se uttejita gIle hokara aura kucha kAla taka zatru meghanAda ke dvArA brahmAstra ke bandhana ko sahakara laGkA ko jalA diyA // 63 // pratyabhijJAnaratraM ca raamaayaadrshytkRtii| hRdayaM svayamAyAtaM vaidehyA iva mUrtimat // 64 // kRtI kRtakRtyaH kapiH svayamAyAtaM mUrtimadvaidehyA hRdayamiva sthitaM tasyA eva pratyabhijJAnaratnaM ca rAmAyAdarzayat // anvayaH-kRtI svayam AyAtaM mUrtimat vaidehyAH hRdayam iva sthitaM "tasyAH eva" pratyabhijJAnaratnaM rAmAya adarzayat / vyAkhyA-prazastaM kRtaM karmAsyAsau kRtii| kRtamanena vA kRtI= kuzalaH, kRtakRtyaH mArutiH svayam = AtmanA AyAtam = Agatam , mUrtiH = svarUpamasti asya tat mUrtimat = zarIradhAri vaidehyAH = sItAyAH hRdayaM = cittam iva sthitaM sItAyA eva pratyabhijJAnaM =cihnabhUtaM ca tadratnaM cUDAmaNiH iti pratyabhijJAnaratnaM tat rAmAya = rAghavAya adarzayat = darzitavAn / samAsaH-pratyabhijJAnaM ca tadratnamiti pratyabhijJAnaratnam , tat / hindI-sItAjI kA patA lagAkara lauTe hanumAnjI ne, sItAjI se milane kI pahacAna ke liye unhIM kI cUr3AmaNi rAma ko dikhaaii| mAno apane Apa calakara AyA sAkSAt sItA kA hRdaya hI ho--aisA Ananda use dekhakara rAma ko huA // 64 // sa prApa hRdayanyastamaNisparzanimIlitaH / apayodharasaMsA~ priyAliGgananirvRtim // 65 // hRdaye vakSasi nyastasya dhRtasya maNerabhijJAnaratnasya sparzana nimIlito moditaH sa rAmo'. vidyamAnaH payodharasaMsargaH stanaspoM yasyAstAM tathAbhUtAM priyAyA AliGganena yA nirvRtirAnandastAM prApa // anvayaH-hRdayanyastamaNisparzanimIlitaH saH apayodharasaMsA priyAliGgananirvRtim avApa / vyAkhyA-hRdaye = vakSasthale nyastaH= nihitaH maNiH= pratyabhijJAnacUDAratnaM, tasya sparzaH = saMparkaH, AliGganamityarthaH, tena hRdayanyastamaNisparzena nimIlitaH= Anandena nimeSarahitaH, prasannaH iti hRdayanyastamaNisparzanimIlitaH saH= rAmacandraH dharataH iti dharau, payasaH= dugdhasya dharau, iti payodharau payodharayoH saMsarga:= sparzaH, iti pyodhrsNsrgH| avidyamAnaH payodharasaMsargaH yasyAH sA tAm , apayodharasaMsargAm / priyAyAH = priyatamAyAH AliGganaM = sparzaH iti priyAliGganaM tena yA nirvRtiH = sukhaM tAM priyAliGgananirvRtim prApa = avApa prAptavAnnityarthaH /
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH-hRdaye nyastaH hRdayanyastaH hRdayanyaratazcAsau maNiH hRdayanyastamaNiH, tasya sparzastena nimIlitaH iti hRdayanyastamaNisparzanimIlitaH / avidyamAnaH payodharayoH saMsargaH yasyAH sA tAm apayodharasaMsargAm / priyAyAH AliMganamiti priyAliMganaM tena yA nirvRtistAM priyAliMgananirvRtim // ___hindI-vakSasthala para ( chAtI para ) rakhI huI sItAjI kI cUr3AmaNi ke sparza se Ananda vibhora hue rAmacandrajI ne stanoM ke sparzarahita sItAjI ke AliMgana sukha ko prApta kara liyaa| arthAt usa maNi ko chAtI se lagAkara rAmajI ko aisA anubhava huA, mAnoM sItAjI hI A milI ho // 65 // zrutvA rAmaH priyodantaM mene tatsaGgamotsukaH / mahArNavaparikSepaM laGkAyAH parikhAlaghum // 66 // priyAyA udantaM vArtAm / 'udantaH sAdhuvArtayoH' iti vishvH| zrutvA tasyAH sItAyAH saMgama utsuko rAmo laGkAyAH saMbandhI yo mahArNava eva parikSepaH pariveSastaM parikhAladhuM durgaveSTa navatsutaraM mene // __anvayaH-priyodantaM zrutvA tatsaMgamotsukaH rAmaH laMkAyAH mahArNavaparikSepaM parikhAlaghum bhene| ___vyAkhyA-priyAyAH= sItAyAH udantaH = vArtA, iti priyodantastaM priyodantaM "vArtA pravRttivRttAnta udantaH syAt" ityamaraH / zrutvA = AkarNya hanumanmukhAdityarthaH / udgataH antaH yasya sa udantaH / tasyAH= sItAyAH saMgamaH= milanaM tatra utsukaH = utkaNThitaH iti tatsaMgamotsukaH rAmaH=rAvavaH laMkAyAH=rAvaNanagaryAH aA~si= jalAni santi yatra saH arNavaH = samudraH mahAMzcAsau arNavaH mhaarnnvH| mahArNavaH =mahAsAgaraH eva parikSepaH = pariveSaH, parito veSTanamityarthaH / taM mahArNavaparikSepam paritaH khanyate iti parikhA = kheyaM / parikhAvat laghuH= sutarastaM parikhAlavU mene = amaMsta / samAsaH-tasyAH saMgamaH tatsaMgamastatra utsukaH iti ttsNgmotsukH| priyAyA udantaH priyodantastaM priyodantam / mahAMzcAsau arNavaH mahArNavaH, sa eva parikSepastaM mahArNavaparikSepam / parikhAvat laghuH parikhAlaghustaM tathoktam / hindI-sItAjI kA sandeza sunakara unase milane ke lie utkaNThita ( utAvale ) hue rAma ne laMkA ke cAroM aura mahAsAgara ke ghere ko bhI eka khAI ke samAna maanaa| arthAt gahare caur3e samudra ko bhI rAma ne kile kI khAI kI taraha lAMdhane yogya mAnA // 66 // sa pratasthe'rinAzAya harisainyairanudrutaH / na kevalaM bhuvaH pRSThe vyomni saMbAdhavartibhiH // 67 // kevalamekaM bhuvaH pRSThe bhUtale na kiMtu vyomni ca saMbAdhavartibhiH saMkaTagAmibhirharisainyaiH kapibalairanudruto'nvitaH sansa rAmo'rinAzAya pratasthe cacAla //
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 107 anvayaH-kevalaM bhuvaH pRSThe na "kintu" vyomni ca saMbAdhavartibhiH harisainyaiH anudrutaH san saH arinAzAya pratasthe / ___ vyAkhyA kevalam = ekaM bhuvaH pRthivyAH pRSThe= sthale dharaNItale na kintu vyomni = AkAze'pi samyak bAdhA yatra sa sNbaadhH| sambAdhena = saMkIrNena vartante iti sambAdhavartinastaiH sambAdhavartibhiH / sambAdhaM yathA syAttathA vartante = gacchanti, iti vaa| harINAM = vAnarANAM sainyAni = sainikArataiH harisainyaiH / harayaH eva sainyA iti harisainyAstairvA / anudrutaH = anudhAvitaH yukta ityarthaH san rAmaH = rAdhavaH arINAM = zatrUNAM rakSasAM nAzaH == vinAzaH = mAraNamityarthaH tasmai arinAzAya pratasthe = prasthAnaM kRtavAn / samAsaH-arINAM nAzaH arinAzastasmai arinAzAya / sambAdhena vartinastaiH smbaadhvrtibhiH| hindI-jamIna meM hI nahIM kintu AkAza meM bhI bhIr3a ke kAraNa bar3I kaThinatA se calane vAlI vAnaro senA se yukta (laisa) hokara rAmacandra jI zatru kA vinAza karane cala par3e // 67 // niviSTamudadheH kUle taM prapede vibhISaNaH / snehAdrAkSasalakSmyeva buddhimAvizya coditaH // 68 // udadheH kUle niviSTaM taM rAmam / vizeSeNa bhISayate zatrUniti vibhISaNo rAvaNAnujaH / rAkSasalakSmyA snehAd buddhiM kartavyatAjJAnamAvizya coditaH praNodita iva / prapede prAptaH // anvayaH-udadheH kUle niviSTaM taM vibhISaNaH rAkSasalakSmyA snehAt buddhim Avizya codita iva prpede| __ vyAkhyA-udakAni dhIyante'treti udadhistasya udadheH = sAgarasya kUle tIre niviSTam = upaviSTaM nivezitasainyamityarthaH taM = rAmaM vizeSeNa bhISayate zatrUniti vibhISaNaH = rAvaNabhrAtA rAkSasAnAM = rAvaNAdInAM lakSmIH =rAjazrIH tayA rAkSasalakSmyA snehAt = premNaH budhyate = jJAyate'nayA kartavyamiti sA tAM buddhim matim kartavyatAjJAnamityarthaH / Avizya = pravizya = AsthAyetyarthaH coditaH = noditaH preritaH iva = yathA prapede = praap| samudrataTopaviSTasya rAmasya zaraNamAgato vibhISaNa ityrthH| samAsaH-rAkSasAnAM lakSmIH rAkSasalakSmIH tayA rAkSasalakSmyA / hindI-samudra ke kinAre para par3Ava DAlakara baiThe hue rAma ke pAsa rAvaNa kA bhAI vibhISaNa aayaa| mAno rAkSasoM kI rAjalakSmI ne snehavaza usakI buddhi meM praviSTa hokara prerita kiyA ho / arthAt rAma kI zaraNa meM jAne se hI kalyANa hai yaha samajhA diyA gayA ho // 68 // tasmai nizAcaraizvaryaM pratizuzrAva rAghavaH / kAle khalu samArabdhAH phalaM badhnanti nItayaH // 69 // rAghavastasmai vibhISaNAya / 'pratyAbhyAM zruvaH pUrvasya kartA' iti saMpradAnatvAccaturthI / nizAcaraizvarya rAkSasAdhipatyaM pratizuzrAva pratijJAtavAn / tathAhi / kAle'vasare samArabdhAH prakrAntA nItayaH phalaM badhnanti gRhNanti khalu / janayantItyarthaH //
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ .108 raghuvaMze anvayaH-rAghavaH tasmai nizAcaraizvarya pratizuzrAva, "tathAhi-" kAle samArabdhAH nItayaH phalaM badhnanti khlu| ___ vyAkhyA-rAghavaH= rAmacandraH tasmai = vibhISaNAya nizAyAM = rAtrau caranti = gacchanti, bhakSayanti ca iti nishaacraaH| nizAcarANAM = rAkSasAnAm aizvarya = rAjalakSmIH, tat nizAcaraizvaryaM = laMkAdhipatyamityarthaH / pratizuzrAva = tubhyaM dAsyAmIti pratijJAtavAn / tathAhikAle = avasare samArabdhAH= prakrAntAH, kRtArambhA ityarthaH, nIyante=saMlabhyante upAyAdayaH, aihikAmuSmikArthAH vA yAsu, AbhirvA tAH nItayaH= nayAH phalaM = sasyAdikaM, lAbhaM badhnanti = gRhNanti, utpAdayantItyarthaH khalu = nizcayena / samAsaH-nizAcarANAm aizvaryamiti nizAcaraizvaryaM tat nizAcaraizvaryam / samyag ArabdhAH samArabdhAH / hindI-rAmacandra jI ne vibhISaNa ko rAkSasoM kA rAjA banA dene kI pratijJA kii| arthAt laMkA kA rAjya denA svIkAra kara liyaa| ThIka bhI hai| avasara ( mauke para ) Arambha kI huI ( kAma meM lAI huI ) nIti avazya phala detI hai // 69 // sa setuM bandhayAmAsa plavagailavaNAmbhasi / rasAtalAdivonmagnaM zeSaM svapnAya zAGgiNaH // 70 // sa rAmo lavaNaM kSAramambho yasyAsau lavaNAmbhAstasmillavaNAbdhau plavagaiH prayojyaiH / zAGgiNo viSNoH svapnAya zayanAya rasAtalAtpAtAlAdunmagnamutthitaM zeSamiva sthitam / setuM bandhayAmAsa // anvayaH-saH lavaNAmbhasi plavagaiH "prayojyakartRbhiH" zAGgiNaH svapnAya rasAtalAt unmagnaM zeSam iva setuM bandhayAmAsa / vyAkhyA--saH rAmaH prayojakakartA lavaNaM =kSAram ambhaH= jalaM yasyAsau lavaNAmbhAH, tasmin lavaNAmbhasi = lavaNode plavena = plutyA gacchantIti plavagAstaiH vAnaraiH prayojyakartRbhiH, zrRMgasya vikAraH zAGga = dhanurasyAstIti zAGgo tasya zAGgiNaH viSNoH svapnAya = svApAya "syAnnidrA zayanaM svApaH sva-naH saMvezaH" itymrH| rasAyAH pRthivyAH talamiti rasAtalaM tasmAt rasAtalAt = pAtAlalokAt unmagnam = utthitaM zeSam = anantam zeSanAgamityarthaH itra = yathA sthitam / "anantaH kezave zeSe pumAn" iti kossH| sIyate = badhyate iti setustaM setum = Alim "seturAlau pumAn" itymrH| bandhayAmAsa = bandhayati sma / plavagAH setuM badhnanti sma, tAn rAmaH prerayati sma rAmaH plavagai: setuM bandhayati sma / samAsaH-lavaNam ambhaH yasya sa lavaNAmbhAH, tasmin lavaNAmbhasi / rasAyAH talam rasAtalaM tasmAt rasAtalAt / hindI-rAmane khAre samudrapara vAnaroM ko lagAkara ( preritakara ) pula bndhvaayaa| vaha aisA pratIta ho rahA thA mAnoM viSNu ko apane Upara sulAne ke liye pAtAla loka se zeSanAga ho Upara A gaye ho // 70 //
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 109 tenottIrya pathA laGkAM rodhayAmAsa piGgaleH / dvitIyaM hemaprAkAraM kurvadbhiriva vAnaraiH // 71 // rAnastena pathA setumArgeNottIrya / sAgaramiti shepH| piGgalaiH suvarNavarNairata eva dvitIyaM hemaprAkAraM kurvadbhiriva sthitairvAnarairlaGkAM rodhayAmAsa / anvayaH-rAmaH tena pathA uttIrya piMgalaiH "ata eva" dvitIyaM hemaprAkAraM kurvadbhiH iva sthitaiH vAnaraiH laMkAM rodhayAmAsa // vyAkhyA-rAmaH tena pathA = setuvartmanA sAgaramuttIrya = samudraM tIA piJjantIti vA piMgaM = varNa lAntIti piGgalAstaiH piGgalaiH = pizaGgaH suvrnnvnnairityrthH| ata eva dvitIyam = aparam hemnaH = suvarNasya prAkAraH = varaNaH taM hemaprAkAraM "prAkAro varaNaH sAlaH" ityamaraH / suvarNaprAcIramiva kurvadbhiH =kurvANaiH iva = yathA sthitaiH vane bhavaM phalAdi vAnam, vAnaM lAnti = AdadatIti vAnarAstaiH vAnaraiH / vA = kiMcit narA iva vAnarAstaiH vAnaraiH= plavaGgamaiH, hanumannalanIlAdibhiH laMkAM =rAkSasapurI rodhayAmAsa =rodhayati sma / samAsaH-hemnaH prAkAraH hema prAkArastaM hemaprAkAram / __ hindI-usa pula ke mArga se sAgara ko pAra kara ke rAmajI ne laMkA nagarI ko vAnaroM se ghera liyaa| sone ke samAna varNa vAle una pIla-pIle bandaroM se ghirI huI laMkA aisI dIkhatI thI "mAno" cAroM aura dUsarI sone kI dIvAra khar3I ho| arthAt sone kI laMkA kI dIvAra parakoTA pahale sone kA thA hI, aura aba dUsarI dIvAra suvarNa varNa ke bandaroM kI ho gaI thii|| 71 / / raNaH pravavRte tatra bhImaH plavagarakSasAm / digvijRmbhitakAkutsthapaulastyajayaghoSaNaH // 72 // tathA laGkAyAM plavagAnAM rakSasAM ca bhImo bhayaMkaro digvijambhitaM kAkutsthapaulastyayo rAmarAvaNayorjayavoSaNaM jayazabdo yasminsa tathokto raNaH pravavRte prvRttH| 'astriyAM samarAnIkaraNAH kalahavigrahau' ityamaraH // anvayaH-tatra plavagarakSasAM bhImaH digvijRmbhitakAkutsthapaulastyajayaghoSaNaH raNaH pravavRte / vyAkhyA-tatra = laMkAyAM plavagAH = vAnarAH rakSAMsi =rAkSasAzca iti plavagarakSAMsi, teSAM plavagarakSasAm bhImaH = bhayaMkaraH kAkutsthaH =rAmazca paulastyaH = rAvaNazceti kAkutsthapaulastyau tayoH kAkutsthapaulastyayoH jayaH = vijayastasya ghoSaNaM = prakhyApanam iti kAkutsthapaulastyajayavoSaNam / dikSukASThAsu vijambhitaM= prasRtaM vyAptaM, kAkutsthapaulastyayorjayaghoSaNaM yatra sa digvijambhitakAkutsthapaulastyajayaghoSaNaH raNaH= yuddham "raNaH koNe kaNe puMsi samare punapuMsakam" iti medinI, pravavRte praarbdhH|| samAsaH-plavagAzca rakSAMsi ceti plavagarakSAMsi teSAM plvgrksssaam| kAkutsthazca paulastyazceti kAkutsthapaulastyau, dikSu vijambhitaM kAkutsthapaulastyayorjayasya ghoSaNaM yasmin sa kaakutsthpaulstyjyghossnnH|
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI-laMkA meM bandaroM aura rAkSasoM kA aisA bhayaMkara yuddha Arambha huA ki jisameM cAroM dizAoM meM rAma aura rAvaNa kI jaya-jaya kAra kA zabda vyApta ho gyaa| arthAt gUMja uThA / / 72 // pAdapAviddhaparighaH shilaanisspissttmudgrH| atizastranakhanyAsaH zailarugNamataMgajaH // 73 / / kiMvidho raNaH / pAdapairvRkSarAviddhA bhagnAH parighA lohabaddhakASThAni yasminsa tathoktaH / 'parighaH parighAtanaH' itymrH| zilAbhirniSpiSTAzcUrNitA mudrA ayodhanA yasminsa tathoktaH / 'drughaNo mudgaravanau' itymrH| atizastrAH zastrANyatikrAntA nakhanyAsA yasminsa tathoktaH / zailai rugNA bhagnA mataMgajA yasminsa tathoktaH / / anvayaH--pAdapAviddhaparivaH zilAniSpiSTamudgaraH atizastranakhanyAsaH zailarugNamataMgajaH raNaH pravavRte, iti pUrveNAnvayaH / / __vyAkhyA--paritaH hanyate'neneti paridhaH / pAdapaiH = vRkSaiH AviddhAH = bhagnAH parivAH = parighAtanAH, lauhamukhalaguDAH yasmin sa pAdapAviddhaparidhaH / zilAbhiH = pASANaiH niSpiSTAH= cUrNitAH mudgarAH ghanAH == ayodhanA ityarthaH yasmin sa shilaanisspissttmudgrH| "parivaH parighAtanaH" iti "drughaNo mudgaradhanau' iti caamrH| giratIti giraH, mudaH = harSasya giraH mudgrH| zastrANi atikrAntAH iti atizastrAH / nakhAnAM - kararuhANAM nyAsAH iti nakhanyAsAH / atizastrAHzastrebhyopyadhikAH nakhanyAsAH= nakSatAni yasmin saH atizastranakhanyAsaH / zala:= mahAparvataiH rugNAH=bhannAH mataMgajAH= mattadantinaH yasmin sa zelarugNamataMgajaH raNaH pravavRte iti pUrvazlokenAnvayaH / samAsa -pAdapaiH AviddhAH parighAH yasmin sa tthoktH| zilAbhiH niSpiSTAH mudgarAH yasmin sa tathoktaH / zastrANi atikrAntAH atishstraaH| atizastrAH nakhAnAM nyAsAH yasmin saH atizastranakhanyAsaH / zaila rugNAH mataMgajAH yasmin sa zailarugNamataMgajaH / hindI-usa yuddha meM kapisenA ne, per3oM se mAra-mAra kara rAkSasoM kI lohe ko gadAeM tor3a dI aura caTTAne varSA kara loha lagI mudagareM pIsa DAlI / tathA zastroM ke ghAvoM se baDhakara ( bhayaMkara ) bandaroM ke nAkhUnoM ke ghAva the| aura parvatoM se unmatta hAthiyoM ko mAra DAlA thA, aisA bhayaMkara yuddha prArambha huA // 73 // atha rAmazirazchedadarzanobhrAntacetanAm / sItAM mAyeti zaMsantI trijaTA samajIvayat // 74 // athAnantaram / chidyata iti chedaH khaNDaH / zira eva cheda iti vigrahaH / rAmazirazchedasya vidhujjihvAkhyarAkSasamAyAnirmitasya darzanenodbhrAntacetanAM gatasaMjJAM sItAM trijaTA nAma kAcitsItApakSapAtinI rAkSasI mAyAkalpitaM na tvetatsatyamiti zaMsantI bruvANA / 'zazyanonityam' iti nityaM numAgamaH / samajIvayat // __anvayaH-atha rAmazirazchedadarzanobhrAntacetanAm , sItAM trijaTA mAyA iti zaMsantI samajIvayat /
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 111 vyAkhyA-atha = anantaram chidyate iti chedaH / rAmasya ziraH = mastakamiti rAmaziraH eva chedaH khaNDaH iti rAmazirazchedaH, tasya darzanam = avalokanaM tena udbhrAntA= bhrAntimApannA cetanA =saMjJA, jJAnamityarthaH, yasyAH sA tAM rAmazirazche dadarzanodbhrAntacetanAm , sItAM =jAnakI jaTati = parasparaM saMlagnA bhavatIti jttaa| jAyate = prAdurbhavatIti vA jaTA / tisraH jaTAH = zikhAH yasyAH sA trijaTA, etannAmnI sItAhite ratA rAkSasI mAyA = vidyujjihvanAmakarAkSasanirmitA, aindrajAlikamidaM zirazchedapradarzanaM natu satyamiti zaMsantI = kathayantI samajIvayat tatprANAnarakSayat / / samAsaH-rAmasya zira evaM chedaH rAmazirazchedastasya darzanaM tena udbhrAntA cetanA yasyAH sA tAM rAmazirazchedadarzanobhrAntacetanAm / tinaH jaTAH yasyAH sA trijaTA / hindI-"yuddhArambha hone para isI samaya" "vidyujjihva nAma ke rAkSasa ne mAyA se" rAma kA zira rUpI Tukar3A ( muNDa ) sItA ke sAmane rakha diyA, use dekhate hI sItAjI mUcchita ho gaI / tabhI trijaTA nAma kI rAkSasI ne yaha to mAyA kA jhUThA zira hai kahate hue sItAjI ko jilAyA-bacAyA // 74 // kAmaM jIvati meM nAtha iti sA vijahau zucam / prAG matvA satyamasvAntaM jIvitAsmIti lajitA // 75 // sA sItA me nAtho jIvatIti hetoH zucaM zoka kAmaM vijhau| kiMtu prAkpUrvamasya nAthasyAntaM nAzaM satyaM yathArtha matvA jIvitA jIvita vatyasmIti hetorlajjitA ljjaavtii| katari ktaH / duHkhAdapi duHsaho lajjAbhara iti bhAvaH // anvaya.-sA me nAthaH jIvati iti zucaM kAmaM vijahau / "kintu" prAk asya antaM satyaM matvA jIvitA asmi iti ljjitaa| vyAkhyA--sA= sItA me = mama sItAyAH ityarthaH nAthaH= svAmI patiH jIvati = prANAn dhArayati, iti = hetoH zucaM = zokaM kAma = yatheSTaM vijahau =tatyAja / kintu prAk = pUrva, trijaTAbodhanAt pUrvamityarthaH / asya = nAthasya patyuH antaM = vinAzaM satyaM = vAstavika matvA = nizcitya jIvitA = jIvitavatI asmi, patinAzaM zrutvA'pi pUrva nAhaM mRtA iti hetoH lajjA saMjAtAsyAH sA lajjitA = lajjAvatI jaataa| hindI-mere nAtha ( pati deva ) jIvita haiM yaha jAnakara sItA ne zoka kA to sarvathA tyAga kara diyaa| kintu pahale pati ke vinAza ko saca mAnakara maiM jIvita rahI ( mara kyoM nahIM gaI ) yaha socakara bar3I lajjita huii| bhAva yaha hai ki duHkha to sahA jA sakatA hai, kintu lajjA asahya hotI hai / / 75 // garuDApAtavizliSTameghanAdAstrabandhanaH / dAzarathyoH kSaNaklezaH svapnavRtta ivAbhavat // 76 //
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 raghuvaMze garuDastAyaH tasyApAtenAgamanena vizliSTaM meghanAdasyendrajito'streNa nAgapAzena bandhanaM yasminsa tathoktaH / kSaNaklezo dAzarathyo rAmalakSmaNayoH svapnavRttaH svapnAvasthAyAM bhUta ivAbhavat // anvayaH-garuDApAtavizliSTameghanAdAstrabandhanaH kSaNaklezaH dAzarathyoH svapnavRtta iva abhavat / vyAkhyA-garudbhiH = pakSaiH Dayate =AkAze gacchatIti gruddH| garuDasya = vainateyasya ApAtaH=AgamanaM tena vizliSTaM = viyuktaM pRthagbhUtamityarthaH / mevanAdasya = rAvaNaputrasya astreNa = nAgapAzena bandhanaM = uddAnaM yasmin sa garuDApAtavizliSTamevanAdAstrabandhanaH / "same tUdAnabandhane" ityamaraH / kSaNaM = kiMcitkAlaM klezaH = kaSTamiti tayoH dAzarathyoH =rAmalakSmaNayoH svapne = svapnAvasthAyAM vRttaH = bhUtaH iti svapnavRtta iva = yathA abhavat = jAtaH / svapnavat tadbandhanaduHkhamapi kSaNikamevAbhUdityarthaH / samAsaH--meghasya nAda itra nAdo yasya sa meghnaadH| meghanAdasya astramiti meghanAdAstraM tena bandhanamiti mevanAdAstrabandhanam , garuDasya ApAtaH garuDApAtaH, garuDApAtena vizliSTaM mevanAdAstrabandhanaM yasmin sa garuDapAtavizliSTamevanAdAstra bandhanaH / kSaNaM klezaH kssnnkleshH| svapne vRttaH svpnvRttH| hindI-garur3a ke AjAne se alaga ho gayA ( TUTa gayA ) hai meghanAda ke astra nAgapAza kA bandhana jisameM aisA kSaNabhara kA kleza ( duHkha ) rAma lakSmaNa ko svapna ke samAna lgaa| arthAt mevanAda ne rAma lakSmaNa ko nAgapAza meM bA~dhA ki turanta garur3a ke Ate hI nAga bhAge, aura vaha kSaNa bhara kA bandhana una donoM ko svapna-sA lagA // 76 // tato bibheda paulastyaH zaktyA vakSasi lakSmaNam / rAmastvanAhato'pyAsIdvidIrNahRdayaH zucA // 77 // tataH paulastyo rAvaNiH zaktyA kAsUnAmakenAyudhena / 'kAsUsAmarthyayoH zaktiH' ityamaraH / lakSmaNaM vakSasi bibheda vidArayAmAsa / rAmastvanAhato'pyahato'pi zucA zokena vidIrNahRdaya AsIt // anvayaH-tataH paulastyaH zaktyA lakSmaNaM vakSasi bibheda, rAmaH tu anAhataH api zucA vidIrNahRdayaH AsIt / vyAkhyA-tataH = nAgapAzakSayAnantaram pulasteH gotrApatyaM paulastyaH = rAvaNiH = meghanAda ityrthH| zakyate jetumanayA, sA zaktistayA zaktayA = kAsUnAmAyudhena "kAsUsAmarthyayoH zaktiH" ityamaraH "syAtkAsUH zaktayAyudhe'pi ca" iti ca vizvaH / lakSmaNaM = saumitriM vakSasi = hRdaye, bibheda = abhinat vidIrNavAn ityarthaH / rAmaH rAmacandraH tu na AhataH anAhataH = atADitaH api zucA = zokena vidIrNa = bhinnaM hRdayaM = cittaM yasya sa vidIrNahRdayaH abhavat = jAtaH / anujaduHkhena duHkhito'bhuudityrthH| samAsaH-na AhataH anAhataH / vidIrNa hRdayaM yasya sa vidIrNahRdayaH /
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH hindI-nAgapAza ke haTane para, rAvaNaputra meghanAda ne zakti bANa se lakSmaNa ke hRdaya ko vedha diyaa| aura rAma to binA mAre hI "lakSmaNa ko dekhakara" zoka se vidIrNa hRdaya vAle ho gaye / arthAt zoka se unakA hRdaya phaTane lagA // 77 // sa mArutisamAnItamahauSadhihatavyathaH / laGkAstrINAM punazcake vilApAcAryakaM zaraiH // 78 // sa lakSmaNo mArutinA marutsutena hanumatA samAnItayA mahauSadhyA saMjIvinyA hatavyathaH sanpunaH zarairlaGkAstrINAM vilApe pridevne| 'vilApaH paridevanam' itymrH| AcAryakamAcAryakarma / 'yopadhAdgurUpottamAvuJ' iti vuJ / cakre punarapi rAkSasAJjavAneti vyajyate // anvayaH-saH mArutisamAnItamahauSadhihatavyathaH san punaH zaraiH laMkAstrINAm vilApAcAryakaM ckr| __ vyAkhyA-mahatI cAsau oSadhiH mahauSadhiH / marutasyApatyaM pumAn mArutiH / mArutinAhanumatA samAnItA =AnItA yA mahauSadhiH =saMjIvinI tayA hatA = dUrIbhRtA naSTA vyathA = pIDA yasya sa mArutisamAnItamahauSadhihatavyathaH san saH lakSmaNaH punaH =bhUyaH laGkAyAH = rAvaNapuryAH striyaH = rAkSasyaH tAsAM laGkAstrINAM vilApe = paridevane, rodane ityarthaH / AcAryakam = AcAryakarma, iti vilApAcAryakaM cakre = kRtvaan| punaH rAkSasavinAzakaraNena tAsAM vilApayitA jAtaH ityrthH| samAsaH-mahatI cAsau oSadhiriti mahauSadhiH / mArutinA samAnItA yA mahauSadhiH tayA hatA vyathA yasya sa maarutismaaniitmhaussdhihtvythH| vilApe AcAryakaM vilApAcAryaka tad vilApAcAryakam / laGkAyAH striyastAsAM laGkAstrINAm / hindI-hanumAna jI ke dvArA dhaulAgiri se lAI saMjIvinI bUTI se por3A ke naSTa hote hI lakSmaNajI ne phira laGkA kI striyoM ke rone-cillAne meM AcArya kA kAma kiyA / arthAt saMjIvinI bUTI pIne para svastha hue lakSmaNa ne rAkSasoM ko mAra kara una kI vidhavAoM ko khUba rulAyA // 78 // sa nAdaM meghanAdasya dhanuzcendrAyudhaprabham / meghasyeva zaratkAlo na kiMcitparyazeSayat // 79 // sa lkssmnnH| zaratkAlo meghasyeva / meghanAdasyendrajito nAdaM siMhanAdam / anyatra garjitaM ca indrAyudhaprabhaM zakradhanu:prabhaM dhanuzca kiMcidalpamapi na paryazeSayannAvazeSitavAn / tmvdhiidityrthH|| anvayaH-saH zaratkAlaH meghasya iva meghanAdasya nAdam , indrAyudhapramaM dhanuH ca na kiMcit paryazeSayat / vyAkhyA-saH= lakSmaNaH zaradaH = zaradRtoH kAlaH =samayaH iti zaratkAla: mevasya = jaladharasya iva = yathA meghasya = ghanasya nAdaH = garjanam iva nAdaH yasya sa tasya mevanAdasya =
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 raghuvaMze indrajitaH, rAvaNaputrasya nAdaM garjanam siNhnaadmityrthH| anyatra meghapakSe garjitam ca indrasya = maghonaH AyudhaM = dhanuriti indrAyudhaM tasya prabhA = kAntiriva prabhA yasya tat indrAyudhaprabhaM tat dhanuH meghanAdacApaM ca kiMcit = alpamapi na paryazeSayat =na avazeSitavAn , lakSmaNaH meghanAdaM taddhanuzca vinaashitvaanityrthH| samAsaH-meghavat nAdaH yasya sa meghanAdastasya mevanAdasya / indrasya Ayudhamiti, indrAyudhaM tasya prabhA iva prabhA yasya tat indrAyudhaprabham , tat / zaradaH kAlaH zaratkAlaH / hindI-jisa prakAra zaradRtu megha ke garjana tathA sAtaraGga vAle indradhanu ko samApta kara detA hai, usI prakAra lakSmaNa ne meghanAda ke siMhagarjana ko aura indradhanuSa ke samAna camacamAte usake dhanuSa ko bhI samApta kara diyaa| arthAt usake dhanuSa ko tor3a DAlA aura meghanAda ko mAra DAlA // 79 // kumbhakarNaH kapIndreNa tulyAvasthaH svasuH kRtaH / rurodha rAmaM zRGgIva TaGkacchinnamanaHzilaH // 80 // kapIndreNa sugrIveNa svasuH zUrpaNakhAyAstulyAvastho nAsAkarNacchedena sadRzaH kRtaH kumbhakarNaSTaGkana zilAbhedakazastreNa chinnA manaHzilA raktavarNadhAtuvizeSo yasya sa tthoktH| 'TaGkaH pASANadAraNaH' iti, 'dhAturmanaHzilAdyadreH' iti cAmaraH / zRGgI zikharIva / rAmaM rurodha // anvayaH-kapIndreNa svasuH tulyAvasthaH kRtaH kumbhakarNaH TaMkacchinnamanaHzilaH zRMgI iva rAmam rurodha / vyAkhyA-kapInAM = vAnarANAm indraH rAjA, kapIndrastena kapIndreNa = sugrIveNa suSTu asyati yA sA svasA tasyAH svasuH =bhaginyAH zUrpaNakhAyA ityrthH| tulyA = nAsikAkarNakartanena samAnA avasthA = dazA yasya sa tulyAvasthaH kRtaH = vihitaH kumbhau iva karNau yasya sa kumbhakarNaH = rAvaNabhrAtA, TaGkena = pASANadAraNena chinnA = bhinnA manaHzilA raktavoM dhAtuvizeSaH yasya sa TaMkacchinnamanaHzilaH, manaHzabdavAcyA zilA mnHshilaa| "TaMkaH pASANadAraNaH" itymrH| zRMgANi = zikharANi santi asthAsau zRMgI= parvataH iva = yathA rAmaM = rAghavaM rurodha =avaruddhavAn / samAsaH-kumbhau iva kau~ yasya sa kumbhakarNaH / kapInAm indrastena kapIndreNa / tulyA avasthA yasya sa tulyAvasthaH / TaGkena chinnA manaHzilA yasya sa TaGkacchinnamanaHzilaH / hindI-nAka kAna kATakara vAnararAja sugrIva ke dvArA zUrpaNakhA ke samAna kiye gae dazA vAle kumbhakarNa ne rAma ko usa parvata kI taraha roka diyA, jisakI mainasila kI caTTAne TAMkiyoM se kATa dI gaI haiN| arthAt mainasila kI caTTAna kATane se lAla-lAla raGga parvata se jharane lagatA hai, vaise hI kumbhakarNa ke nAka kAna kaTane se rakta kI dhArA nikalI thI, aura parvatAkAra to vaha thA hii| isI dazA meM rAma ke sAmane A khar3A huA thA // 80 // akAle bodhito bhrAtrA priyasvapno vRthA bhavAn / rAmeSubhiritIvAsau dIrghanidrAM pravezitaH // 81 //
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 115 priyasvapna iSTanidro'nujo bhavAnvRthA bhrAtrA rAvaNenAkAle bodhita itIvAsau kumbhakoM rAmeSubhI rAmabANairdIrghanidrAM maraNaM pravezito gmitH| yathA lokeSviSTavastuvinAzaduHkhitasya tato'pi bhUyiSThamupapAdyate tadvaditi bhAvaH // anvayaH-priyasvapnaH bhavAn vRthA bhrAtrA akAle bodhitaH iti iva asau rAmeSubhiH dIrghanidrAM prveshitH| vyAkhyA-priyaH = iSTaH svapnaH = svApaH, nidrA yasya sa priyasvapnaH bhavAn = kumbhakarNaH vRthA = nirarthakaM bhrAtrA=rAvaNena na kAlaH akAlastasmin akAle =asamaye bodhitaH = utthApitaH, nidrAyA ityrthH| iti = hetoH iva = yathA asau = kumbhakarNaH rAmasya =rAghavasya iSavaH = bANAstaiH rAmeSubhiH dIrghA = AyatA = lambAyamAnA cAsau nidrA=zayanamiti dIrghanidrA tAM dIrghanidrAM mRtyumityarthaH pravezitaH = gamitaH prApitaH / samAsaH-priyaH svApnaH yasya sa priysvpnH| na kAlaH akAlastasmin akaale| rAmasya iSavaH rAmeSavastaiH rAmeSubhiH / dIrghA cAsau nidrA, tAM dIrghanidrAm / hindI-tuma ko nidrA ( nIMda ) pyArI hai aura vyartha hI asamaya meM tumhAre bhAI rAvaNa ne jagA diyA hai mAno isI kAraNa kumbhakarNa ko rAma ke bANoM ne lambI nIMda meM sulA diyA, arthAt sadA ke liye sulA diyA, mAra diyA // 81 // itarANyapi rakSAMsi peturvAnarakoTiSu / rajAMsi samarotthAni tacchoNitanadISviva // 82 // itarANi rakSAsyapi vAnarakoTiSu / samarotthAni rajAMsi teSAM rakSasAM zoNitanadISu raktapravAheSviva petuH / nipatya mRtAnItyarthaH // anvayaH-itarANi rakSAMsi api vAnarakoTiSu, samarotthAni rajAMsi tacchoNitanadISu iva petuH / vyAkhyA-taraNaM taraH, e: = kAmasya taraH itrH| inAH = kAmena tarantIti, itarANi, itarANi = anyAni rakSAMsi = rAkSasAH "itaraH pAmare'nyasmin" iti hemacandraH / api = samuccaye vAnarANAM = kapInAM koTyaH = saMkhyAbhedAstAsu vAnarakoTiSu, koTisaMkhyakavAnarasenAsvityarthaH / samare = yuddhasthale utthitAni = udbhUtAni, samarotthitAni rajAMsi =dhUlayaH teSAM = rAkSasAnAM zoNitaM = raktaM tasya nadyaH = saritaH / pravAha ityarthaH / tAsu tacchoNitanadISu iva = yathA petuH = niptitaani| vAnarasenAsu nipatya anyAni rakSAMsi mRtaaniityrthH| samAsaH-vAnarANAM koTyastAsu vAnarakoTiSu / samare, samarAt vA utthAni samarotthAni / teSAM zoNitaM tacchoNitaM, tacchoNitasya nadyastAsu tacchoNitanadISu / hindI aura dUsare rAkSasa bhI karor3oM vAnaroM kI senA meM aise gira rahe the, mAno rAkSasoM ke khUna kI nadiyoM meM samarabhUmi se uThI huI dhulI par3a rahI ho| arthAt vAnarI senA ne bAkI rAkSasoM ko mAra kara sApha kara diyA jaise ki yuddha sthala se uThI dhUla vahIM khUna meM dabakara samApta ho jAtI hai // 82 //
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 raghuvaMze niryayAvatha paulastyaH punayuddhAya mandirAt / arAvaNamarAmaM vA jagadadhati nizcitaH // 83 // atha paulastyo raavnnH| adya jagadarAvaNaM rAvaNazanyamarAmaM rAmazanyaM vA bhavediti nizcito nizcitavAn / kartari ktaH / vijayamaraNayoranyataranizciyavAnpunayuddhAya mandirAnniryayau nirjagAma // anvayaH-atha paulastyaH adya jagat arAvaNam arAmaM vA "bhavet" iti nizcitaH / punaH yuddhAya mandirAt niryyau| ___ vyAkhyA-atha = kumbhakarNamaraNAnantaram paulastyaH = rAvaNaH adya = atrAhni jagat = saMsAraH avidyamAnaH rAvaNaH yasmin tat arAvaNam =rAvaNena zUnyam , avidyamAnaH rAmaH yasmin tat arAma =rAmeNa rahitaM vA = pakSAntare bhavediti nizcitaH = nizcitavAn / punaH = bhUyaH yuddhAya = yuddhaM kartu mandirAt = svagRhAt niyayau = nirgataH / samAsaH-avidyamAnaH rAvaNaH yasmin tat arAvaNam / avidyamAnaH rAmaH yasmin tat arAmam / hindI-kumbhakarNa ke marane para rAvaNa ne Aja saMsAra meM rAvaNa rahegA yA rAma hI rahegA yaha nizcaya kara liyA / arthAt Aja jaya prApta karU~gA yA mara jaauuNgaa| yaha pratijJA karake yuddha ke liye rAjabhavana se nikala par3A // 83 // rAmaM padAtimAlokya laGkazaM ca varUthinam / hariyugyaM rathaM tasmai prajighAya puradaraH // 84 // pAdAbhyAmatatoti padAtiH "pAdasya padAjyAtigopahateSu" iti padAdezaH / taM pAdacAriNaM rAmam / varUtho rathaguptiH / 'rathaguptirvarUtho nA' ityamaraH / atra varUthena ratho lakSyate / varUthinaM rathinaM laGkezaM cAlokya puraMdara indrH| yugaM vahantIti yugyA rathAzvAH / 'tadvahati rathayugaprAsaGgam' iti yatpratyayaH, hariyugyaM kapilavarNAzvam / 'zukAhikapibhekeSu harirnA kapile triSu' ityamaraH / rathaM tasmai rAmAya prajighAya prahitavAn // anvayaH--padAtiM rAmaM, varUthinaM laMkezaM ca Alokya, purandaraH hariyugyaM rathaM tasmai prajidhAya / vyAkhyA-pAdAbhyAm atati = gacchatIti padAtiH taM padAti = pAdacAriNaM rAmaM = rAmacandraM varUthaH= rathasya guptiH =AvaraNam / atra ca varUthazabdena lakSaNayA rathaH gRhyate / varUthaH= syandanamasyeti varUthI taM varUthinaM = rathinaM laMkAyAH IzaH laMkezastaM laMkezaM = rAvaNaM ca Alokya = dRSTvA purANi dArayatIti purandaraH= indraH yugaM vahantIti yugyAH / harayaH = haridvarNAH kapilAH ityarthaH, yugyAH=azvAH yasya sa taM hariyugyaM rathaM = syandanaM svakIyarathamityarthaH tasmai = rAmAya prajighAya = preSayAmAsa / samAsaH-laMkAyAH IzaH laMkezastaM laMkezam / harayaH yugyAH yasya sa taM hariyugyam / hindI-"isa yuddha meM" rAmacandra jI ko paidala aura laMkA ke rAjA rAvaNa ko ratha para dekhakara indra ne hare pIle raMga ke ghor3e jute apane ratha ko rAma ke liye bheja diyA // 84 //
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 117 tamAdhUtadhvajapaTaM vyomagaGgormivAyubhiH / devasUtabhujAlambI jaitramadhyAsta rAghavaH // 85 // rAvatro vyomagaGgormivAyubhirAdhUtadhvajapaTam / mArgavazAditi bhAvaH / jetaiva jaitro jayanazIlaH / taM jaitram / jetRzabdAttannantAt 'prajJAdibhyazca' iti svaarthe'nnprtyyH| taM rathaM devasUtabhujAlambI mAtalihastAvalambaH sannadhyAstAdhiSThitavAn / AserlaG // anvayaH-rAghavaH vyomagaMgomivAyubhiH AdhUtadhvajapaTam jaitraM taM devasUtabhujAlambI san adhyAsta / vyAkhyA-rAghavaH =rAmaH vyomni vyomnaH vA gaMgA, vyomagaMgAyAH =mandAkinyAH UrmayaH = taraMgAH, teSAM vAyavaH = pavanAstaiH vyomagaMgomivAyubhiH AsamantAt dhUtAH = kampitAH dhvajAnAM = patAkAnAM paTAH = vastrANi yasya sa tam AdhUtadhvajapaTa mArgavazAditi bhaavH| jayanazIlaH jetA, jetA eva jaitrastaM jaitraM ( prajJAditvAtsvArthe'N pratyayaH ) taM = devendraratham , devasya = indrasya sUtaH = sArathiH, maatlirityrthH| devasUtastasya bhujaH = hastastam Alambate tacchIlaH, devasUtabhujAlambI san , mAtalihastamavalambyetyarthaH adhyAsta = adhiSThitavAn / samAsaH--vyomnaH gaMgA vyomagaMgA, vyomagaMgAyAH UrmayasteSAM vAyavastaiH vyomgNgomivaayubhiH| AdhUtAH dhvajAnAM paTAH yasya sa tam AdhUtadhvajapaTam / devasya sUtaH devasUtaH / devasUtasya bhujaH devasUtabhujaH tasya AlambI, iti devsuutbhujaalmbii| hindI--AkAzagaMgA kI taraMgoM ke pavana se phar3aphar3AtI patAkA ( jhaNDe ) vAle, jayazIla rathapara rAmacandrajI indra ke sArathi mAtali kA hAtha pakar3akara caDha gae / / 85 // mAtalistasya mAhendramAmumoca tanucchadam / yatrotpaladalaklabyamastrANyApuH suradviSAm // 86 // mAtAlirindrasArathirmAhendram / tanuzchAdyate'neneti tanucchado vrm| 'puMsi saMzAyAM ghaH prAyeNa' iti ghH| taM tasya rAmasyAmumocAsaJjayAmAsa / tatra tanucchade suradviSAmastrANyutpaladalAnAM yatklebyaM napuMsakatvaM nirarthakatvaM tadApuH / / anvayaH-mAliH mAhendra tanucchadam tasya Amumoca, yatra suradviSAm astrANi utpaladalaklaibyam aapuH| vyAkhyA--matalasyApatyaM mAtaliH = indrasya sArathiH mahendrasya ayaM mAhendrastaM mAhendram = indrasaMbandhinam / tanuH = zarIraM chAdyate'neneti tanucchadaH taM tanucchadaM = kavacaM tasya =rAmasya Amumoca =AsaJjayAmAsa / yatra = yasmin tanucchade, dviSantIti dvissH| surANAM = devAnAM dviSaH = zatravasteSAM suradviSAM = rakSasAm astrANi =AyudhAni utpalAnAM = kamalAnAM dalAni = pattrANi, iti utpldlaani| utpaladalAnAM yat klaibyaM = napuMsakatvam, avikrama, vyarthavamityarthaH, tat utpaladalaklaibyam / "napuMsake klIbaM vAcyaliMgamavikrame" iti rudrH| ApuH = prAptavantaH / kavace dhArite sati sarvANi khalu rAkSasarAjarAvaNasya zastrANi nirarthakatvaM gtaanotyyH|
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 raghuvaMze samAsaH tanuH chAdyate'neneti tanucchadastaM tanucchadam / surANAM dviSaH suradviSasteSAM suradviSAm / utpalAnAM dalAnIti utpaladalAni, teSAM klaibyamiti utpaladalaklaibyaM, tat tathoktam / hindI-mAtali ne indra kA, zarIra ko DhakanevAlA vaha kavaca rAma ko pahanA diyA, jisa kavaca para rAkSasoM ke astra zastra kamala ke pattoM ke samAna vyartha ho rahe the| arthAt kamala ke patte yA puSpa kI paMkhur3I itanI komala hotI hai ki kisI ko mArane para ve svayaM murajhA jAtI haiN| isI prakAra rAvaNa ke bANa usa kavaca para laga kara svayaM naSTa ho jAte the| yaha bhAva hai // 86 // anyonyadarzanaprAptavikramAvasaraM cirAt / rAmarAvaNayoryaddhaM caritArthamivAbhavat // 87 // cirAdanyonyadarzanena prAptavikramAvasaraM rAmarAvaNayoryuddhamAyodhanaM caritArtha saphalamabhavadiva / prAkparAkramAvasaradaurbalyAdviphalasyAdya tallAbhAtsAphalyamutprekSyate // anvayaH-cirAt anyo'nyadarzanaprAptavikramAvasaram rAmarAvaNayoH yuddhaM caritArtham iva abhavat / ___ vyAkhyA-cirAt = bahoH kAlAt anyo'nyasya = parasparasya darzanam = avalokanamiti anyonyadarzanaM tena prAptaH = labdhaH vikramasya = parAkramasya avasaraH prasaMga: yasmin tat anyonyadarzanaprAptavikramAvasaram / rAmazca rAvaNazcetyanayoH dvandvaH rAmarAvaNau tayoH rAmarAvaNayoH yuddhaM = raNaH caritaH arthaH yasya tat caritArtha =saphalam abhavat =jAtam iva utprekSAyAm / samAsaH-anyonyasya darzanamiti anyonyadarzanaM tena prAptaH vikramasya avasaraH yasmin tat anyonyadarzanaprAptavikramAvasaram / rAmazca rAvaNazceti rAmarAvaNau tayoH rAmarAvaNayoH / hindI-bahuta dinoM para "Aja" eka dUsare ko dekhane se ( Amane sAmane Ane para ) rAma aura rAvaNa ko apanA apanA parAkrama dikhAne kA maukA isa yuddha meM milA hai / ataH rAma-rAvaNa kA yaha yuddha mAno saphala ho gayA hai // 87 // bhujamUorubAhulyAdeko'pi dhanadAnujaH / dadRze hyayathApUrvo mAtRvaMza iva sthitaH // 88 // yathAbhUtaH pUrva yathApUrvaH / supsupeti samAsaH / yathApUrvo na bhavatItyayathApUrvaH / nihatabandhutvAdrakSaHparicArazUnya ityrthH| ata evaiko'pi san dhanadAnujo raavnnH| bhujAzca mUrdhAnazcoravaH pAdAzca bhujamU|ru / prANyaGgatvAvandvakavadbhAvaH / tasya baahulyaabhutvaaddhtoH| tadbahutve yAdavaH'dazAsyo viMzatibhujazcatuSpAnmAtRmandire' iti / mAtRvaMze mAtRsaMbandhini varga sthita iva dadRze dRSTo hi / 'vaMzo veNau kule vageM' iti vizvaH / atra rAvaNamAtU rakSojAtitvAttadvagoM rakSovarga iti labhyate / atazcaiko'pyanekarakSaHparivRta ivAlakSyatetyarthaH // anvayaH-ayathApUrvaH "ata eva" ekaH api san dhanadAnujaH bhujamU/rubAhulyAt mAtRvaMze sthita iva dadRze /
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH 119 vyAkhyA--yathAbhUtaH pUrvaH yathApUrvaH / yathApUrvaH na bhavatIti ayathApUrvaH bandhUnAM vinAzAt pUrvavat paricArakarahita ityarthaH / ata eva ekaH - ekAkI dhanaM dadAtIti dhanadaH / dhanadasya = kuberasya anujaH = kaniSThabhrAtA iti dhanadAnujaH rAvaNaH / bhujyate yaiste bhujAH = bAhavazca mUrdhAna: = : = mastakAzca UravaH = pAdAzceti dvandvaH bhujamUrdhoru / atra prANyaMgatvAt dvandvaikavadbhAvaH / tasya bAhulyaM = bahutvamAdhikyaM tasmAt bhujamUdhoMrubAhulyAt kAraNAt mAtuH = jananyAH rAkSasyAH ityarthaH / vaMzaH = vargastasmin mAtRvaMze sthitaH = vartamAnaH iva = yathA dadRze = dRSTaH hi = nizcayena / ataH eko'pi rAvaNaH bahubhiH rAkSasaiH parivRta iva paryalakSyatetyarthaH / samAsaH--yathAbhUtaH pUrvaH yathApUrvaH / na yathApUrvaH iti ayathApUrvaH / bhujAzca mUrdhAnazca Uravazceti bhujamUrdhoru tasya bAhulyaM tasmAt bhujamUrdhorubAhulyAt / dhanadasya anujaH dhanadAnujaH / hindI- bhAI-bandhuoM ke mAre jAne ke kAraNa sevakoM se rahita kubera kA choTA bhAI ekAkI hote hue bhI rAvaNa, apanI bhujAoM, ziroM tathA pairoM ke bAhulya ke kAraNa aisA mAlUma par3atA thA mAnoM apanI mAM ke pakSa meM khar3A ho| arthAt bIsa bhujAoM, daza ziroM aura cAra pairoM ke hone se aisA dIkha rahA thA mAnoM bahuta sAre rAkSasoM se ghirA huA hai / rAvaNa kI mAtA rAkSasajAti kI thI, ataH mAtRvaMza kahA hai // 88 // jetAraM lokapAlAnAM svamukhairarcitezvaram / rAmastulita kailAsamarAtiM bahvamanyata // 89 // lokapAlAnAmindrAdInAM jetAram / 'kartRkarmaNoH kRti' iti karmaNi SaSThI / svamukhaH svazirobhiracitezvaraM tulitakailAsamutkSiptarudrAdriM tamevaM zauryavIryasattvasaMpannaM mahAvIryamarAtiM zatruM rAmo guNagrAhitvAjjetavyotkarSasya jetuH strotkarSa hetutvAcca bahvamanyata / sAdhu makrimasyAyaM paryApto viSaya iti bahumAnamakarodityarthaH / bahviti kriyAvizeSaNam // zranvayaH -- lokapAlAnAM jetAram svamukhaiH arcitezvaram tulitakailAsam arAtiM rAmaH bahu amanyata / vyAkhyA - lokAn = bhuvanAni pAlayanti = rakSantIti lokapAlAsteSAM lokapAlAnAm = indrAdInAM jetAraM = vijetAram strasya = AtmanaH mukhAni = mastakAni taiH svamukhaiH arcitaH = pUjitaH IzvaraH = zaMkaraH yena sa tam arcitezvaram / ke = jale lAsaH = lasanamasyeti kelAsaH = sphaTikaH / kelAsasyAyaM kailAsaH / tulitaH = samutkSiptaH kailAsaH = zivAdriH yena sa taM tulitakailAsam / itthaMbhUtaM zauryavIryasattvasampannaM mahAbalazAlinam arAtiM = zatruM rAmaH = rAvavaH bahu yathA syAttathA amanyatamAnamakarot / guNagrAhitvAt svasyotkarSakAraNatvAcca mama parAkramasyAyaM rAvaNaH praryApto viSaya iti hetoH zauryadhairyasampannaM rAvaNaM rAmo bahu manyate smetyarthaH / samAsaH - lokAnAM pAlA: lokapAlAsteSAM lokapAlAnAm / svasya mukhAni, svamukhAni taiH svamukhaiH / arcitaH IzvaraH yena sa tam arcitezvaram / tulitaH kailAsaH yena sa tam, tulita kailAsam /
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 raghuvaMze hindI-indra agni Adi ATha dikpAloM ko jItane vAle, aura apane mastaka kATakara ziva kI pUjA karane vAle, tathA kailAza parvata ko uThAne vAle, rAvaNa rUpI zatruko ( sAmane dekhakara ) rAma ne bahuta mAnA / arthAt dhIra vIra zUra zatru ko sAmane dekhakara rAmacandrajI ne isa liye usakA bahuta mAna kiyA ki mere parAkrama ke yogya acchA yoddhA Aja hI milA hai // 89 // tasya sphurati paulastyaH sItAsaMgamazaMsini / nicakhAnAdhikakrodhaH zaraM savyetare bhuje // 90 // adhikakrodhaH paulastyaH sphurati spandamAne'ta eva sItAsaMgamazaMsini tasya rAmasya savya itaro yasmAtsavyetare dakSiNe / 'na bahuvrIhau' itItarazabdasya sarvanAmasaMjJApratiSedhaH / bhuje zaraM nicakhAna nikhAtavAn / anvayaH-adhikakrodhaH paulastyaH sphurati "ata eva" sItAsaMgamazaMsini tasya savyetare bhuje zaraM nickhaan| vyAkhyA-adhikaH = pracuraH krodhaH = kopaH yasya saH adhikakrodhaH paulastyaH =rAvaNaH sphurati = spandamAne, ata eva sItAyAH =jAnakyAH saMgamaH =saGgaH, samAgama ityarthaH iti siitaasmaagmH| taM zaMsati, tacchIlaH, iti siitaasNgmshNsii| tasmin sItAsaMgamazaMsini, sItAmilanasUcake ityrthH| "melake saMgasaMgamau" itymrH| savyetare = dakSiNe "vAmaM zarIraM savyaM syAt" ityamaraH / bhuje = bAhau zaraM = bANaM nicakhAna = nikhAtavAn / "na bahuvrIhau" iti bahuvrIhiMsamAse itarazabdasya sarvanAmasaMjJAniSedhena nAtra sminnAdezaH // samAsaH-adhikaH krodho yasya saH adhikkrodhH| sItAyAH saMgamaH sItAsaMgamaH, sItAsaMgamasya zaMsI, iti sItAsaMgamazaMsI tasmin siitaasNgmshNsini| savyaH itaraH yasmAt sa savyetarastasmin svyetre| __ hindI-ati kruddha hokara rAvaNa ne phar3akatI huI rAma kI usa dAhinI bhujA meM bANa mArA, jo ki "zIghra hone vAle" sItAjI ke samAgama ko batalA rahA thaa| vizeSa-puruSa kA dAhinA aMga pharakanA kalyANa kA sUcaka hotA hai // 90 // rAvaNasyApi rAmAsto mittvA hRdayamAzugaH / viveza bhuvamAkhyAtumuragebhya iva priyam // 91 // rAmeNAstaH kSipta Azugo baannH| vizravaso'patyaM pumaanraavnnH| vizravaHzabdAdapatye'rthe'Npratyaye sati 'vizravaso vizravaNaravaNau' iti rvnnaadeshH| tasya rAvaNasyApi hRdayaM vakSo bhittvA vidArya / uragebhyaH pAtAlavAsibhyaH priyamAkhyAtumiva bhuvaM viveza // anvayaH-rAmArataH AzugaH rAvaNaraya api hRdayaM bhittvA uragebhyaH priyam AkhyAtum iva bhuvaM vivesh| vyAkhyA-rAmeNa = rAghaveNa arataH =tyaktaH, prakSiptaH iti rAmAstaH Azu zIghra gacchatIti AzugaH = bANaH, vizravaso'patyaM pumAn raavnnH| vizravazzabdasya rvnnaadeshH|
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ 121 dvAdazaH sargaH tasya rAvaNasyApi hRdayaM = vakSasthalaM bhittvA = vidIrya urasA gacchantIti uragAstebhyaH uragebhyaH = sarpebhyaH, pAtAlavAsibhyaH priyaM = bhUbhAraharaNarUpam AkhyAtuM = kathayitum iva = utprekSAyAm , bhuvaM = pRthivIM viveza praviSTaH / hindI-rAma kA pheMkA huA bANa, rAvaNa ke bhI hRdaya ( chAtI ) ko phAr3akara jamIna meM ghusa gyaa| vaha bANa aisA lagA, monoM pAtAlaloka ke nivAsI sA~poM ko rAkSasarAja rAvaNa ke marane kI zubha sUcanA dene gayA ho // 91 // vacaseva tayorvAkyamastramastreNa nighnatoH / anyonyajayasaMrambho vavRdhe vAdinoriva // 92 // vAkyaM vacasaivAstramastreNa nighnatoH pratikurvatostayo raamraavnnyoH| vAdinoH kathakayoriva ! anyonyaviSaye jayasaMrambho vavRdhe / / anvayaH-vAkyaM vacasA eva astram astreNa nighnatoH tayoH vAdinoH iva anyonyajayasaMrambhaH vavRdhe / ___ vyAkhyA-vAkyaM = sutiGcayarUpaM vacasA= vacanena "bhASitaM vacanaM vacaH" ityamaraH / eva astram = Ayudham astreNa = zastreNa nighnatoH = khaNDayatoH tayoH rAmarAvaNayoH vadataH tacchIlau vAdinau tayoH vAdinoH = kathakayoH iva = yathA anyonyasya = parasparasya jayaH = vijayaH, iti anyonyajayaH / tadartha yaH saMrambhaH = krodhaH, iti anyonyajayasaMraMbhaH vavRdhe = pravRddhaH / svasvavijayArtha kopapUrNau tau jAtau ityrthH| samAsaH-anyonyasya jayastadartha yaH saMrambhaH iti anyonyajayasaMrambhaH / hindI-vANI ko vANo se aura astra ko astra se kATate hue, raNa meM lar3ane vAle rAma aura rAvaNa kA kodha usI prakAra bar3ha rahA thA, jaise ki zAstrArtha karane vAle, vAdI prativAdiyoM kA Apasa meM vijayake liye krodha bar3hatA jAtA hai / / 92 // vikramavyatihAreNa sAmAnyAbhUd dvayorapi / jayazrIrantarA vedimattavAraNayoriva // 93 // jayazrIvikramasya vyatihAreNa paryAyakrameNa tayordvayorapi / antarA mdhye| avyayametat / vediveMdyAkArA bhittirmattavAraNayoriva / sAmAnyA sAdhAraNAbhUt / na tvnytrniytetyrthH| atra mattavAraNayorityatra dvayorityatra ca 'antarAntareNa yukte' iti dvitIyA na bhavati / antarAzabdasyoktarItyAnyatrAnvayAt / madhye kAmapi bhittiM kRtvA gajau yodhayantIti prasiddhiH / anvayaH-jayazrIH vikramavyatihAreNa dvayoH api antarA, vediH mattavAraNayoH iva sAmAnyA abhUt / vyAkhyA-jayasya = vijayasya zrIH = lakSmIriti jayazrIH vikramasya =zauryasya vyatihAraH = vinimayastena vikramavyatihAreNa dvayoH= tayoH rAmarAvaNayoH api antarA = madhye ( "paridAnaM
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 raghuvaMze vinimayoH...vyatihAraH" iti hemcndrH|) vediH = vedyAkArA bhittiH mattau ca to vAraNau mattavAraNau, tayoH mattavAraNayoH = unmattagajayoH iva = yathA sAmAnyA = sAdhAraNA, dvayoH samAnA na tu ekasya kasyacit ityarthaH abhUt = jAtA / samAsaH-jayasya zrIH jyshriiH| vikramasya vyatihAraH vikramavyatihArastena vikramavyatihAreNa / mattau ca to vAraNau, mattavAraNI, tayoH mattavAraNayoH / hindI-parAkrama ke ulaTa-palaTa, hone ke kAraNa, rAma aura rAvaNa ke bIca meM vijayalakSmI kI vaise hI sAdhAraNa dazA ho gaI, jaisI ki lar3ate hue do matavAle hAthiyoM ke bIca kI dIvAla kI hotI hai| arthAt kabhI rAma prabala par3ate to kabhI rAvaNa, ataH jayazrI bhI kabhI rAma kI ora to kabhI rAvaNa kI ora jaatii| isa prakAra kisI eka kI ora na hokara sAmAnya rUpa se AtI-jAtI rahI / / 93 // kRtapratikRtaprItaistayormuktAM surAsuraiH / parasparazaravrAtAH puSpavRSTiM na sehire // 94 // svayamastraprayogaH kRtaM pratikRtaM parakRtapratIkArastAbhyAM prItaiH surAsurairyathAsaMkhyaM tayoH rAmarAvaNayormuktAM puSpavRSTim / dvayImiti zeSaH / parasparaM zaravrAtA na sehire / ahamevAlaM kiM tvayeti cAntarAla evetaretarabANavRSTiritaretarapuSpavRSTimavArayadityarthaH / / anvayaH-kRtapratikRtaprItaiH surAsuraiH tayoH muktAM puSpavRSTiM parasparazaravrAtAH na sehire / vyAkhyA kRtaM = svayamastraprayogaH pratikRtaM = zatrukRtasya pratIkAraH, iti kRtapratikRte, tAbhyAM prItAH prasannAstaiH kRtapratikRtaprItaiH surAH= devAH asurAH =rAkSasAstaiH surAsuraiH yathAkramaM tayoH rAmarAvaNaSoH muktAM= prakSiptAm / suraiH rAmasyopari, rAkSasaizca rAvaNasyopari pAtitAmityarthaH / puSpANAM = kusumAnAM vRSTiH = varSam , tAm puSpavRSTiM dvayImiti zeSaH / zarANAM = bANAnAM vAtAH =samUhAH iti shrvraataaH| parasparam = anyonyaM zaravrAtAH iti parasparazaravAtAH na sehire=na soDhavantaH / rAmasyopari suraiH kRtA zaravRSTiH rAvaNazaraiH upariSTAt vAritA rAvaNasyopari rAkSasaiH kRtaM zaravarSaNaM rAmazaraiH antarAle evAvaruddhamityarthaH / samAsa:-kRtaM ca pratikRtaM ceti kRtapratikRte tAbhyAM prItAstaiH kRtapratikRtaprItaiH / surAzca asurAzca taiH surAsuraiH / paraspasya zarANAM vAtAH, iti parasparazaravrAtAH / puSpANAM vRSTiriti puSpavRSTistAM puSpavRSTim / hindI-rAma ke bANa calAne para yA rAvaNa ke prahAra ko roka dene se prasanna hue devatAoM ne, rAma ke Upara puSpavarSA kI thI usa puSpavarSA ko rAvaNa ke bANa sahana na karate the| tathA rAvaNa ke astra calAne yA rAma ke bANoM ko roka dene se prasanna hue rAkSasoM ne rAvaNa ke Upara jo puSpavarSA kI, usako rAma ke bANa ( bhI ) sahana na karate the| arthAt paraspara rAma tathA rAvaNa ke bANa, usa puSpavarSA ko Upara hI roka kara samApta kara dete the| eka dUsare ke Upara nahIM par3ane dete the| isase kavi ne bANa calAne me donoM kA cAturya prakaTa kiyA hai // 94 // .
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 123 ayaHzakucitAM rakSaH zataghnImatha zatrave / hRtAM vaivasvatasyeva kUTazAlmalimakSipat // 95 // atha rakSo rAvaNo'yasaH zaGkabhiH kIlazcitAM korNA zataghnI lohakaNTakakIlitayaSTivizeSAm / 'zataghnI tu catustAlA lohknnttksNcitaa| yaSTiH' iti keshvH| hRtAM vijayalabdhAm / vaivasvatasyAntakasya kUTazAlmalimiva / zatrave rAghavAyAkSipatkSiptavAn / kUTazAlmaliriva kUTazAlmaliriti vyutpattyA vaivasvatagadAyA gauNI sNjnyaa| kUTazAlmali maikamUlaprakRtiH kaNTakI vRkSavizeSaH / 'rocanaH kUTazAlmaliH' ityamaraH / tatsAdRzyaM ca gadAyA ayaHzaGkucitatvAdanusaMdheyam // anvayaH-atha rakSaH ayaHzaMkucitAM zatanI hRtAM vaivasvatasya, kUTazAlmalim iva zatrave akSipat / vyAkhyA-atha = anantaram rakSaH rAvaNaH ayasaH = lohasya zaMkavaH =zalyAni kIlakAnItyarthaH, iti ayaHzaMkavastaiH citA =AkIrNA tAm ayaHzaMkucitAm / "vA puMsi zalyaM zaMkurnA" itymrH| "saMkhyAkIlakayoH zaMkuH" iti ca shaashvtH| zataM hantIti zataghnI tAM zataghnIm = zatamAriNIm hRtAM = yamaM vijitya labdhAM vividhaM vaste = AcchAdayatIti vivsvaan| vivaH =razmiH = asyAstIti vA vivasvAn / vivasvataH = sUryasya apatyaM pumAn vaivasvatastasya vaivasvatasya = yamarAjasya kUTayatIti kUTA =dAhakatroM / kUTA zAlmaliriti kUTazAlmaliH tAM kUTazAlmaliM = yamasya gadAm zatrave =rAvavAya akSipat = cikSepa, prakSiptavAnityarthaH / samAsa:--ayasaH zaMkavaH ayaHzaMkavaH, ayaHzaMkubhiH citA ayaHzaMkucitA, tAm ayaHzaMkucitAm / kUTA cAsau zAlmaliH kUTazAlmalistAM kUTazAlmalim / hindI-isake pazcAt rAvaNa ne lohe kI kIloM se jar3I huI, aura saikar3oM ko mArane vAlI, tathA yamarAja se jItakara chInI huI vaha gadA rAma ke Upara calAI, jo ki sUrya ke putra yamarAja kI kUTazAlmalI (pApiyoM ko daNDita karane vAlI ) nAma kI gadA ke samAna bhayaGkara thii| vizeSa-astra kI bhA~ti prayukta kiyA jAne vAlA zastra zataghnI hotA hai| ise rAkeTa bhI kaha sakate haiM tathA lohe kI kIleM jar3I bar3I zilA ko bhI kahate haiM // 95 // rAghavo rathamaprAptAM tAmAzAM ca suradviSAm / ardhacandramukhairbANaizciccheda kadalIsukham // 96 // ___ rAvavo rathamaprAptAM tAM zataghnIM suradviSAM rakSasAmAzAM vijayatRSNAM ca / 'AzA tRSNAdizoH proktA' iti vishvH| ardhacandra iva mukhaM yeSAM tairbANaiH kadalIvatsukhaM yathA tathA ciccheda / athavA kadalyAmiva sukhamaklezo yasminkarmaNi taditi vigrahaH // ___ anvayaH-rAvavaH ratham aprAptAm tAM suradviSAm AzAM ca ardhacandramukhaiH vANaiH kadalIsukhaM yathA syAttathA ciccheda /
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 raghuvaMze vyAkhyA-rAghavaH = rAmacandraH rathaM = syandanaM rAmasyeti yAvat aprAptAm = agatAm tAM = zataghnIM gadAM surAn = devAn dviSanti, iti suradviSasteSAM suradviSAM = rAkSasAnAm AzA = rAmasya vijayatRSNAM ca "AzA kakubhi tRSNAyAmi"ti haimaH / ardha candrasyeti ardhacandraH / ardhacandraH iva mukhaM yeSAM te taiH ardhacandramukhaiH = vAlacandrAgrabhAgairityarthaH bANaiH = zaraiH kadalyAmiva sukhamaklezaH yasmin karmaNi tat kadalIsukhaM = kadalIvat anAyAsena yathA tathA ciccheda = ckrt| samAsaH-surANAM dviSaH suradviSasteSAM suradviSAm / na prAptA aprAptA tAm aprAptAm / candrasyArdhamiti ardhacandraH / ardhacandra iva mukhaM yeSAM te taiH ardhcndrmukhaiH| kadalIvat sukhaM yasmin karmaNi tt| hindI-rAmacandrajI ne apane ratha taka pahu~cane ke pUrva hI usa zataghnI nAma kI gadA ko aura "sAtha hI" rAkSasoM kI rAma ko jItane kI tRSNA ko ardhacandrAkAra ( tirachI noMka vAle) bANoM se aisI saralatA se kATa diyA, jaise kele ko anAyAsa hI kATa DAlate haiM // 96 // amoghaM saMdadhe cAsmai dhanuSyekadhanurdharaH / brAhmamastraM priyAzokazalyaniSkarSaNauSadham // 97 // eko'dvitIyo dhanurdharo rAmaH priyAyAH zoka eva zalyaM tasya niSkarSaNamuddhArakaM yadauSadhaM tadamoghaM brAhma brahmadevatAkamastramabhimantritaM bANamasmai rAvaNAya ca / tadvadhArthamityarthaH / dhanuSi sNddhe|| anvayaH-ekadhanurdharaH rAmaH priyAzokazalyaniSkarSaNauSadham amoghaM brAhmam astraM dhanuSi sNddhe| vyAkhyA-dharatIti dhrH| dhanuSaH = cApasya dharaH = dhartA, dhanurdharaH / ekaH advitIyaH dhanurdharaH cApadharaH iti ekadhanurdharaH rAmaH = rAghavaH priyAyAH sItAyAH zokaH = zuk eva zalyaM - kIlamiti priyAzokazalyaM, tasya niSkarSaNaM = samuddhArakaM yat auSadhaM = bhaiSajyaM tat priyAzokazalyaniSkarSaNauSadham , na mogham amoghaM tat amogham = saphalaM brahmA devatA asya tat brAhmam astraM = zastraM, brahmadevatAkamaMtreNAbhimatritaM bANamityarthaH / asmai =rAvaNAya, rAvaNaM hantumityarthaH / dhanuSi = cApe saMdadhe =saMhitavAn / "manyuzokau tu zuk striyAmi"tyamaraH / samAsaH-ekazcAsau dhanuSaH dharaH, iti ekdhnurdhrH| na movamiti amoghaM tat amogham / priyAyAH zokaH priyAzokaH / priyAzoka eva zalyamiti priyAzokazalyaM tasya niSkarSaNaM yat auSadhaM, tat priyAzokazalyaniSkarSaNauSadham / hindI-saMsAra meM ekamAtra advitIya dhanurdhArI rAma ne rAvaNa ko mArane ke liye kabhI na cUkane vAle brahmAstra ko dhanuSa para cddh'aayaa| bANa kyA thA ? mAno sItAjI ke zoka rUpI kA~ToM ko nikAlane ke liye saphala auSadhi thI // 97 // tayomni zatadhA minaM dadRze dIptimanmukham / vapurmahoragasyeva karAlaphaNamaNDalam // 98 //
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 125 vyomni zatadhA bhinnaM prasRtaM dIptimanti mukhAni yasya tadbrahmAstram / karAlaM bhISaNaM tuGgaM vA phaNamaNDalaM yasya tattathoktam / 'karAlo danture tuGga karAlo bhISaNe'pi ca' iti vishvH| mahoragasya zeSasya vapuriva / dadRze dRSTam // anvayaH-vyomni zatadhA bhinnaM dIptimanmukhaM tad , karAlaphaNamaNDalaM mahoragasya vapuH iva ddRshe| vyAkhyA-vyomni = AkAze zatadhA = zataprakAraM bhinnaM = prasRtaM dIptayaH santi yeSu tAni dIptimanti =dyutimanti mukhAni = agrabhAgAH yasya tat dIptimanmukham tat = brahmAstram karAlaM = bhISaNaM, tuMgaM vA phaNasya = phaNAyAH maNDalaM = samUhaH yasya tat karAlaphaNamaNDalaM tat "karAla danture tuMge bhISaNe cAbhidheyavat" iti medinii| urasA = vakSasthalana gacchatIti uragaH / mahAMzcAsau uragaH iti mahoragaH, tasya mahoragasya = zeSanAgasya vapuH = zarIram iva = yathA dadRze = dRSTam , tatratyajanairiti zeSaH / samAsaH-dIptimanti mukhAni yasya tat dIptimanmukham / mahAMzcAsau uragaH mahoragastasya mahoragasya / karAlaM phaNAnAM maNDalaM yasya tat karAlaphaNamaNDalam / hindI-AkAza meM saikar3oM prakAra se ( rUpa meM ) phaile hue tathA camakIle mukha ( agrabhAga = phalaka ) vAle usa ( rAma ke bANa ) brahmAstra ko aisA logoM ne dekhA mAno bhayaMkara evaM U~ce-U~ce phaNoM ke maNDala ko liye zeSanAga ho // 98 // tena mantraprayuktena nimeSArdhAdapAtayat / sa rAvaNaziraHpaGktimajJAtavraNavedanAm // 99 // sa rAmo mantraprayuktena tenAstreNAzAtavraNavedanAmatizaimyAdananubhUtavraNaduHkhAM rAvaNaziraHpaGktiM. nimeSArdhAdapAtayatpAtayAmAsa // anvayaH-saH maMtraprayuktena tena ajJAtavraNavedanAM rAvaNaziraH paMkti nimeSArdhAt apAtayat / vyAkhyA-saH =rAmacandraH maMtreNa = brahmadevatAkena prayuktaM = preritam iti maMtraprayuktam tena maMtraprayuktena tena = brahmAstreNa na zAtA, ajnyaataa| vraNAnAM =kSatAnAM vedanA =pIDA iti vaNavedanA, ajJAtA = ananubhUtA vraNavedanA yayA sA tAm ajJAtavraNavedanAm , atizIghratvAt, ityrthH| rAvaNasya = rAkSasarAjasya zirAMsi-mastakAni teSAM paMktiH = paramparA, iti rAvaNaziraHpaMktistAM rAvaNaziraHpaMktim nimeSasya = kSaNasya ardha tasmAt nimeSArdhAt = kSaNArdhenetyarthaH apAtayat = pAtayAmAsa / rAmaH brahmAstreNa kSaNArdhe eva rAvaNamastakAni acchinat ityarthaH / samAsaH-maMtraNa prayuktaM maMtraprayuktaM tena mNtrpryukten| nimeSasya adha, tasmAt nimeSArdhAt / rAvaNasya zirAMsi rAvaNazirAMsi, rAvaNazirasAM paMktiH tAM rAvaNaziraHpaMktim / na jJAtA azAtA, ajJAtA vraNAnAM vedanA yayA sA tAm ajJAtavraNavedanAm / hindI-maMtra se ( maMtra par3hakara ) calAe hue usa brahmAstra se rAma ne, rAvaNa ke ziroM kI paMkti ko Adhe kSaNa meM hI kATakara girA diyA, jisameM ki ziroM ke kaTane para hue ghAvoM kI pIr3A bhI rAvaNa ko jJAta na huI / / 99 / /
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze bAlArkapratimevApsu vIcibhinnA patiSyataH / rarAja rakSaHkAyasya kaNThacchedaparamparA / / 100 / / patiSyata AsannapAtasya rakSaHkAyasya rAvaNakalevarasya chidyanta iti chedAH khnnddaaH| kaNThAnAM ye chedAsteSAM paramparA paGktiH / vIcibhibhinnA nAnAkRtApsu bAlArkasya pratimA pratibimbamiva rarAja / arkasya bAlavizeSaNamAruNyasiddhayarthamiti bhAvaH / anvayaH--patiSyataH rakSaHkAyasya kaNThacchedaparamparA vIcibhinnA apsu bAlArkapratimA iva rraaj| vyAkhyA--patiSyatIti patiSyan tasya patiSyataH = Asannapatanasya, AsannamaraNasyetyarthaH / rakSasaH =rAvaNasya kAyaH= dehastasya rakSaHkAyasya =rAvaNazarIrasyetyarthaH / chidyante iti chedaaH| kaNThAnAM = galAnAM chedAH = khaNDAH iti knntthcchedaaH| kaNThacchedAnAM paramparA paMktiH iti knntthcchedprmpraa| vIcibhiH = taraMgaiH bhinnA= bheditA, iti vocibhinnA, taraMgaiH nAnAkRtA, ityarthaH / apsu =jaleSu bAla:= prAtaHkAlikazcAsau arkaH = sUryaH, iti bAlArkaH, bAlArkasya = raktasUryasya pratimA =sadRzI, pratibimbam iva = yathA rarAja = zuzubhe / samAsaH-bAlazcAsau arkaH bAlArkaH, bAlArkasya pratimA iti baalaarkprtimaa| rakSasaH kAyastasya rakSaHkAyasya / vIcibhiH bhinnA viicibhinnaa| kaNThAnAM chedAH kaNThacchedAsteSAM paramparA kaNThacchedaparamparA / hindI-marane vAle rAkSasa ke zarIra ke kaTakara girate hue ziroM ke Tukar3oM kI paMkti aisI sundara laga rahI tho, jaise ki jala meM caMcala taraMgoM se aneka hue, prAtaH kAlIna ( lAla ) sUrya kA pratibimba zobhA detA hai / 100 / / marutAM pazyatAM tasya zirAMsi patitAnyapi / mano nAtivizazvAsa punaH saMdhAnazaGkinAm // 101 // patitAni tasya rAvaNasya zirAMsi pazyatAmapi punaHsaMdhAnazakinAm / pUrva tathAdarzanAditi bhaavH| marutAmamarANAm / 'marutau pavanAmarauM' ityamaraH / mano nAtivizazvAsAtivizvAsaM na prApa / / anvayaH--patitAni tasya zirAMsi pazyatAm api punaH saMdhAnazaMkinAM marutAM manaH na ativishshvaas| vyAkhyA--patitAni = bhUmau luThitAni tasya = rAvaNasya zirAMsi = mastakAni pazyatAm = ! avalokayatAm api punaH = bhUyaH sandhAnaM =grIvayA yojanaM zaMkante tacchIlAH, punaH sandhAna zaMkinasteSAM punaH sandhAnazaM kinAM chinnAnAM rAvaNazirasAM punaH kabandhayojanazaMkAvatAmityarthaH / marutAM = devAnAM manaH = cittaM na ativizazvAsa= pUrNarUpeNa vizvAsaM na kRtavat / samAsaH--punaH sandhAnasya zaMkinaH punaHsandhAnazaMkinasteSAM punaHsandhAnazaMkinAm /
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH hindI-kaTakara pRthivI meM par3e hue rAvaNa ke ziroM ko dekhate hue bhI, phira se jur3a jAne kI AzaMkA karane vAle devatAoM ke mana ne pUrA vizvAsa nahIM kiyaa| arthAt unake mana meM yaha Dara thA ki rAvaNa ke zira phira se na jur3a jAyeM / / 101 // atha madaguruparlokapAladvipAnA. manugatamalivRndairgaNDabhittIvihAya / upanatamaNibandhe mUrdhni paulastyazatroH surabhi suravimuktaM puSpavarSa papAta // 102 / / atha madena gajagaNDasaMcArasaMkrAntena gurupakSa rAyamANapakSaralivRndailokapAladvipAnAmarAvatAdonAM gaganavartinAM DaNDabhittIvihAyAnugatamanudrutaM surabhi sugandhi / 'surabhizcampake svarNe jaatiiphlvsntyoH| gandhopale saurabheyyAM sllkiimaatRbhedyoH|| sugandhau ca manojJe ca vAcyavatsurabhi smRtam / / ' iti vishvH| suravimuktaM puSpavarSamupanata Asanno maNibandho rAjyAbhiSekasamaye bhAvI yasya tasminpaulastyazatroH rAmasya mUrdhni papAta / idameva rAjyAbhiSekasUkacakamiti bhAvaH / / anvayaH--atha madagurupakSaiH alivRndaiH lokapAladvipAnAM gaNDabhittIH vihAya anugataM surabhi suravimuktaM puSpavarSam upanatamaNibandhe paulastyazatroH rAmasya mUrdhni papAta / vyAkhyA--madena = madajalena, gajagaNDasthale saMcAralagnena guravaH=bhArAyamANAH pakSAHgarutaH yeSAnte taiH madagurupakSaiH alInAM = bhramarANAM vRndAni =samUhA staiH alivRndaiH / lokAn pAlayantIti lokapAlAH / lokapAlAnAM dvipAH hastinaH airAvatAdaya ityarthaH / teSAM lokapAladvipAnAM aakaashvrtinaamairaavtaadiinaamityrthH| gaNDAnAM = kaTAnAM, gajakapolAnAmityarthaH / bhittayaH = sthalAni iti gaNDabhittayastAH gaNDabhittIH vihAya = parityajya anugatam = anudrutaM surabhi = sugandhi suraiH= devaiH vimuktaM = tyaktamiti suravimuktam / puSpANAM kusumAnAM varSa = vRSTiriti puSpavarSam, maNiH badhyate yatra sa mnnibndhH| upanataH= prAptaH, AsannaH maNivandhaH rAjAbhiSekAvasare mukuTamaNidhAraNaM yasya sa tasmin upanatamaNibandhe, paulastyasya = rAvaNasya zatraH = ariH paulastyazatrustasya paulastyazatroH rAmasyamUrdhni = mastake papAta = apatat / rAvaNamaraNAnantaraM devaiH rAmasyopari puSpavarSaNaM kRtamityarthaH / samAsaH = madena guravaH pakSAH yeSAM te taiH mdgurupkssaiH| alInAM vRndAni taiH alivRndaiH / lokapAlAnAM dvipAH lokapAladvipAsteSAM lokapAladvipAnAm / gaNDAnAM bhittayastAH gaNDabhittIH / suraiH vimuktamiti suravimuktam / puSpANAM varSamiti puSpavarSam / paulastyasya zatru riti paulasyazatrustasya paulastyazatroH / hindI-isake bAda rAvaNa ko mArane vAle rAmacandrajI ke jisa mastaka para rAjyAbhiSeka ke samaya ratna jar3ita mukuTAdi pahanAyA jAne vAlA hai / usa mastaka para devatAoM se chor3I gaI sugandhita una puSpoM kI varSA huI, jina ke pIche-pIche mada se bhIge ataH bhArI paMkhoM vAle bhauroM ke jhuNDa, dizAoM ke hAthI airAvatAdi ke mada bahAne vAle kapoloM ko chor3a kara daur3a par3e // 102 //
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 raghuvaMze yantA hareH sapadi saMhRtakArmukajya mApRcchaya rAghavamanuSThitadevakAryam / nAmAGkarAvaNazarAGkitaketuyaSTi __ mUvaM rathaM harisahasrayujaM ninAya // 103 / / harerindrasya yantA mAtaliH sapadi saMhRtakAmukajyamanuSThitaM devakArya rAvaNavadharUpaM yena taM rAghavamApRcchaya sAdhu yAmItyAmantrya / nAmAkarnAmAkSaraciheM rAvaNazarairaGkitA cihnitA ketuyaSTirdhvajadaNDo yasya tam / harINAM vAjinAM sahasreNa yujyata iti harisahasrayuk / tam 'yamAnilendracandrArkaviSNusiMhAMzuvAjiSu / zukAhikapibhekeSu hariH' ityubhayatrApyamaraH / rathamUrdhva ninanAya nItavAn // zravanyaH--hareH yantA sapadi saMhRtakArmukajyam anuSThitadevakAryam rAghavam ApRcchaya , nAmAMkarAvaNazarAGkitaketuSTim harisahasrayujaM ratham Urdhva ninAya / / vyAkhyA--hare:= indrasya yantA= sArathiH = mAtaliH sapadi = tatkSaNe saMhRtA = saMkSiptA, saMkucitA kArmukasya jyA = maurvI yena sa taM saMhRtakArmukajyam , anuSThitaM = sampaditaM devAnAm = indrAdInAM kArya =rakSovadharUpaM yena sa tam anuSThitadevakAryam rAghavaM = rAmam ApRcchaya = AmaMtrya nAmna: aMkAni = akSaracihnAni yeSu te taiH nAmAMkaH = nAmAkSaraiH rAvaNasya zaraiH= bANaiH aMkitA = cihnitA ketoH = patAkAyAH yaSTiH = daNDaH yasya sa taM nAmAMkarAvaNazarAMkitaketu. yaSTim , harINAM - vAjinAm , azvAnAM sahasraNa = sahasrasaMkhyayA yujyante, iti harisahasrayuk taM harisahasrayujam = sahasraturaMgayuktaM rathaM = syandanam , indrarathamityarthaH / Urdhva = svargam ninAya = nItavAn / kArya sampanne sati rAmAnujJAto mAtaliH indrarathaM nItvA svarga yayau ityarthaH / samAsaH-saMhRtA kArmukasya jyA yena sa taM saMhRtakArmukajyam / devAnAM kAryamiti devakAryam , anuSThitaM devakArya yena sa tam anuSThitadevakAryam / nAmnaH aMkAni yeSu taiH / nAmAMkaiH rAvaNasya zaraiH aMkitA ketoH yaSTiH yasya sa taM nAmAMkarAvaNazarAMkitaketuyaSTim / harINAM sahasrayugiti harisahasrayuk taM harisahasrayujam / / hindI--turanta hI dhanuSa kI DorIko utAra lene vAle, aura devatAoM ke kArya ( bhUbhAra haraNa ) ko pUrNa karane vAle rAma se pUchakara ( AjJA le kara ) indra kA sArathi mAtali, usa rathako Upara svarga meM le gayA jisameM hajAra ghor3e jute hue the| aura rAvaNa ke nAma ke akSara khude hue rAvaNa ke bANoM ke nizAna ratha kI dhvajA ke daNDa me lage the // 103 // raghupatirapi jAtavedovizuddhAM pragRhya priyAM priyasuhRdi vibhISaNe saMgamayya zriyaM vairiNaH / ravisutasahitena tenAnuyAtaH sasaumitriNA bhujavijitavimAnaratnAdhirUDhaH pratasthe purIm // 104 // raghupatirapi jAtavedasyagnau vizuddhAM jAtazuddhiM priyAM sItAM pragRhya svIkRtya / priyasuhRdi vibhISaNe vairiNo rAvaNaraya zriyaM rAjyalakSmI saMgamayya saMgatAM kRtvA / gameya'ntAllayappratyayaH / 'mitAM hrasvaH' iti hrasvaH / lyapi laghupUrvAt' iti nneryaadeshH| ravisutasahitena sugrIvayuktena
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 129 sasaumitriNA salakSmaNena tena vibhISaNenAnuyAto'nugataH sn| vimAna ratnamiva vimaanrtnmityupmitsmaasH| bhujavijitaM yadvimAnaratnaM puSpakaM tadArUDhaH san / puromayodhyA pratasthe / 'samavapravibhyaH sthaH' ityAtmanepadam / atra prasthAnakriyAyA akarmakatve'pi tadaGgabhUtoddezakriyApekSayA sakarmakatvam / asti ca dhAtUnAM kriyAntaropasarjanakasvArthAbhidhAyakatvam / yathA 'kusUlAnpacati' ityAdAvAdAnakriyAgarbhaH pAko vidhIyata iti / / 104 // iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA __ vyAkhyayA samete mahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye rAvaNavadho nAma dvAdazaH sargaH / / anvayaH-raghupatiH api jAtavedovizuddhAM priyAM pragRhya, priyasuhRdi vibhISaNe vairiNaH zriyaM saMgamayya, ravisutasahitena sasaumitriNA tena anuyAtaH bhujavijitavimAnaralAdhirUDhaH san purIm prtsthe| ___ vyAkhyA--raghUNAM = raghuvaMzIyAnAM patiH = svAmI, iti raghupatiH rAmacandraH api vidyate = labhyate iti vedaH, vidlu lAbhe dhAtoH asunprtyye| jAtaM vedaH= dhanaM yasmAt sa jAtavedAH / tasmin jAtavedasi = vahnau vizuddhA = pUtA tAM jAtavedovizuddhAm priyAM= sItAM pragRhya = svIkRtya priyazcAsau suhRt priyasuhRt tasmin priyasuhRdi = priyamitre vibhISaNe vIrasya bhAvaH karma vA vairam / vairamasyAstIti vairI tasya vairiNaH =zatroH rAvaNasya zriyaM = rAjyalakSmI saMgamayya = saMgatAM kRtvA, rAvaNarAjye vibhISaNamabhiSicyetyarthaH, raveH = sUryasya sutaH putraH ravisutaH / ravisutena = sugrIveNa sahitaH= yuktastena ravisutasahitena saumitriNA= lakSmaNena saha iti sasaumitristena sasaumitriNA tena = vibhISaNena anuyAtaH = anugataH san , viziSTaM mAnayatyaneneti vimAnam / vigataM mAnam = upamA yasyeti vA vimAnaM ratnamiva iti vimAnaratnam / bhujAmyAM = bAhubhyAM vijitaM = jitamiti bhujavijitam , bhujavijitaM ca tad vimAnaratnamiti bhujavijitavimAnaratnaM tat adhirUDhaH=ArUDhaH iti bhujavijitavimAnaratnAdhirUDhaH san purom = ayodhyAnagarI pratasthe = cacAla / lakSmaNasugrIvavibhISaNAdibhiH saha rAmaH puSpakeNa sAketAya grasthAnamakarodityarthaH / / samAsaH-raghUNAM patiH raghupatiH / jAtavedasi vizuddhA tAM jAtavedovizuddhAm / priyazcAsau suhRt, tasmin priyasuhRdi / ravisutena sahitastena ravisutasahitena / saumitriNA saha sasaumitristena sasaumitriNA / vimAnaM ratnameva vimAnaralam / bhujAbhyAM vijitamiti bhujavijitam / bhujavijitaM ca tat vimAnaratnamiti bhujavijitavimAnaratnaM tadadhirUDhaH, tathoktaH / hindI-raghukula tilaka rAmacandrajI ne bhI, agni meM zuddha kI gaI apanI priyA sItA ko svIkAra karake, aura priyamitra vibhISaNa ko rAvaNa kA rAjya dekara, sUryaputra sugrIva, lakSmaNa tathA vibhISaNa ke sAtha, apane bhujabala se jIte hue puSpakavimAna meM baiThakara ayodhyA kI ora prasthAna kiyA / / 104 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye rAvaNavadho nAma dvAdazaH sargaH / /
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH trailokyazalyoddharaNAya sindhozcakAra bandhaM maraNaM ripUNAm / puNyapraNAmaM bhuvanAbhirAmaM rAmaM virAmaM vipadAmupAse / / athAtmanaH zabdaguNaM guNajJaH padaM vimAnena vigAhamAnaH / ratnAkaraM vIkSya mithaH sa jAyAM rAmAbhidhAno harirityavAca // 1 // atha prarathAnAnantaram / jAnAtIti shH| 'igupadha'-ityAdinA kprtyH| guNAnAM zo gunnshH| ratnAkarAdivaNyazvaryaguNAbhiza ityrthH| sa rAmAbhidhAno hariviSNuH zabdo guNo yasya tacchabdaguNamAtmanaH svasya padaM viSNupadam / AkAzamityarthaH / 'viyadviSNupadam' ityamaraH / 'zabdaguNakamAkAzam' iti taarkikaaH| vimAnena puSpakeNa vigAhamAnaH san / ratnAkaraM vIkSya mitho rahasi / 'mitho'nyonyaM rahasyapi' itymrH| jAyAM patnI sItAm iti vkssymaannprkaarennovaac| rAmasya harirityabhidhAnaM niraGkuzamahimadyotanArtham / mithograhaNaM goSThIvizrambhasUcanArtham / / anvayaH-atha guNazaH saH rAmAbhidhAnaH hariH zabdaguNam AtmanaH padaM vimAnena vigAhamAnaH ( san ) ratnAkaraM vokSya mithaH jAyAm iti uvAca / __vyAkhyA-atha prasthAnAnantaram jAnAtIti jJaH,guNAnAM samudrasyaizvaryAdInAM zaH= zAtA, iti guNajJaH saH=prasiddhaH rAmaH rAmacandraH abhidhAnaM nAma yasya sa rAmAbhidhAnaH / abhidhIyate iti abhidhAnam / "abhidhAnaM ca nAmadheyaM ca nAma ca" itymrH| harati pApAni, iti hariH= viSNuH zabdaH =dhvaniH guNaH yasya tat zabdaguNam AtmanaH svasya viSNorityarthaH padam =AspadaM, svarUpaM vA vimAnena vyomayAnena vigAhate vigAhamAnaH san = pravizan san ratnAnAM = maNyAdInAm AkaraH = khaniH taM ratnAkaraM = sAgaraM vIkSya = vilokya mithaH = rahasi anyonymityrthH| jAyate'syAM sA jAyA bhAryA tAM jAyAM jAnakImiti = vakSyamANam uvAca=uktavAn / samAsaH--zabdaH guNaH yasya tat , zabdaguNam / guNasya zaH gunnshH| rAmaH abhidhAnaM yasya sa raamaabhidhaanH| ratnAnAm AkarastaM ratnAkaram // hindI-laMkA se prasthAnakara guNoM ke jJAtA rAma nAma vAle viSNu bhagavAn , zabda guNa vAle AkAza meM vimAna se calate hue ( samudra ko pAra karate hue ) ratnoM vAle sAgara ko dekhakara ekAnta meM apanI patnI sItAjI se isa prakAra bole| vizeSa--'AtmanaH padaM' kahane kA bhAva hai ki viSNupada, AkAza ko viSNupada, isa
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH liye kahA jAtA hai ki vAmanAvatAra meM eka caraNa se AkAza ko nApa liyA thaa| hari kahane kA tAtparya hai ki niratizaya mahimA sAmarthya vaalaa| evaM mithaH se goSThI vizvAsa ke yogya / jAyA se, jisameM punaH svayaM putra rUpa se utpanna ho vaha jAyA kahAtI hai| manu ne kahA hai ki "jAyAyAstaddhi jAyAtvaM yadasyAM jAyate punaH" / naiyAyika loga AkAza ko zabda guNa vAlA mAnate haiM / zabdaguNakamAkAzamiti / / 1 // vaidehi pazyAmalayAdvimaktaM matsetunA phenilamamburAzim / chAyApatheneva zaratprasannamAkAzamAviSkRtacArutAram // 2 // he vaidehi sote, A malayAnmalayaparyantam / 'paJcamyapAGparibhiH' iti paJcamI / padadvayaM caitat / matsetunA vibhaktaM dvidhAkRtam / atyaaytsetunetyrthH| harSAdhikyAcca madgrahaNam / phenilaM phenavantam / 'phenAdilacca' itIlacpratyayaH / kSiprakArI cAyamiti bhAvaH / amburAzim / chAyApathena vibhaktaM zaratprasannamAviSkRtacArutAramAkAzamiva pazya / mama mahAnayaM prayAsastvadartha iti hRdayam / chAyApatho nAma jyotizcakramadhyavartI kazcittirazcIno'vakAzaH / / anvayaH--he vaidehi ! A malayAt matsetunA vibhaktaM phenilam amburAzim, chAyApathena vibhaktaM zaratprasannam AviSkRtacArutAram AkAzam iva (tvaM) pazya / vyAkhyA--videhasya = janakasyApatyaM putrI vaidehI tasyAH saMbuddhau he vaidehi ! malate= dharati candanAdIti malayastasmAt A malayAt =malayaparvataparyantam , A iti pRthak padaM tadyoge ca paMcamI vibhaktiH / sinoti = badhnAti jalamiti setuH / mama = rAmasya setuH = AliH, iti matsetustena matsetunA, atilambAyamAnasetunetyarthaH / "seturAlau striyAM pumAn" ityamaraH / vibhaktaM = dvidhAkRtaM, kRtavibhAgamityarthaH phenAH=abdhikaphAH santyasya sa phenilastaM phenilam ambUnAM rAziH=samUhastam amburAzi=sAgaraM chayati = chinatti sUryAdeH prakAzaM nAzayatIti chaayaa| chAyAyAH= meghacchAyAyA abhyantaraH panthAH chAyApathastena chAyApathena =tArAsamUhamadhyavatinA tiryagavakAzena, vibhaktaM zaradA = zaradRtunA prasannaM = nirmalamiti zaratprasannam AviSkRtAH prakaTitAH cArutArAH=sundaranakSatrANi yena tat AviSkRtacArutAram A=samantAt kAzante sUryAdayo yatra tat AkAzaM = gaganam iva = yathA, tatsadRzamityarthaH / pazya = avalokaya / tvamiti shessH| samAsaH--ambUnAM rAziH amburAzistam amburAzim / chAyAyAH panthAH chAyApathastena chyaapthen| zaradA prasannaM tat zaratprasannam / AviSkRtAH cAyaH tArAH yena tat AviSkRtacArutAram tat / mama setuH matsetustena mtsetunaa| hindI-he janakaputrI sIte ! malayAcala taka mere banAe hue pula se do bhAgoM meM baTe hue, tathA phena ( jhAga) se bhare, nirmalajala vAle sAgara ko tuma dekho| yaha vaisA hI sundara laga rahA hai jaisA ki AkAza gaMgA se do bhAgoM meM baTA huA, tathA sundara tArAoM se jagamagAtA. zarat Rtu meM nirmala sApha svaccha AkAza ho|
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 raghuvaMze vizeSa-antarikSa meM tArA nakSatra samUha ke bIcoM bIca tirachI eka sapheda rekhA banI rahatI hai vaha chAyApatha, AkAzagaMgA tathA pitaroM kA mArga kahAtA hai evaM yaha setu tumhAre liye kiyA gayA merA mahAn bar3A bhArI prayatna hai| ataH tuma dekho (yaha rAma ne sItAjI se kahA thA) // 1 // guroyiyakSoH kapilena medhye rasAtalaM saMkramite turNge| tadarthamurvImavadArayadbhiH pUrvaH kilAyaM parivardhitoHnaH // 3 // yiyakSoryadhumicchoH / yaje: snnntaaduprtyyH| guroH sagarasya medhye'zvamedhAheM turaMge haye kapilena muninA rasAtalaM pAtAlaM saMkramite sati / tadarthamurvomavadArayadbhiH khanadbhinoM'smAkaM pUrvavRddhaH sagarasutairayaM samudraH parivardhitaH kila / kiletytidhe| ato naH pUjya iti bhAvaH / yadyapi turagahArI zatakratustathApi tasya kapilasamIpe darzanAtsa eveti teSAM bhrAntiH tanmatvaiva kavinA kapileneti nirdiSTam / / anvayaH--yiyakSoH guroH madhye turaMge kapilena rasAtalaM saMkramite sati, tadartham urvom avadArayadbhiH naH pUrvaiH ayaM parivardhitaH kil| vyAkhyA-yaSTumicchati yiyakSati / yipakSatIti yiyakSustasya yiyakSoH = yazaM kartumabhilaSataH guroH = pUjyaraya sagarasya medhye = pavitre azvamedhayAga ityarthaH / "pUtaM pavitraM medhyaM ca" ityamaraH / tureNa= vegena gacchatIti turaMgastasmin turaMge = azve kapi varNa lAtIti kapilastena kapilena = maharSiNA rasaH asyAmastIti sA rasA rasAyAH pRthivyAH talam = adhaH, iti rasAtalaM = pAtAlamityarthaH / saMkramite sati tasmai idaM tadartham = azvamedhIyAzvArtham uvauM = pRthivIm avadArayadbhiH= khanadbhiH naH = asmAkaM pUrveH = purAtanaiH vRddhaiH sagaraputrarityarthaH ayaM = samudraH parivardhitaH paritaH vistAritaH kila = itihaasprsiddhH| ata evAyaM sAgaraH asmAkaM pUjya iti bhAvaH / yadyapi azvApahAraka indraH na tu kapilamunistathApi turaMgasya kapilamunisamIpe darzanAt , kapila evApahartA iti sagaraputrANAM bhrAntistadanusArameva kavinA kapilena saMkramite,iti varNitam / samAsaH--rasAyAH talamiti rasAtalam tat / tasmai idaM tadartham / hindI-azvamedha yajJa karane vAle hamAre pUjya sagara rAjA ke pavitra, azvamedhayajJa ke ghor3e ko, jaba kapila muni pAtAla loka meM le gaye the, taba usa ghor3e kI khoja karane ke liye, pRthivI ko khodane vAle hamAre pUrvaja sagarajI ke putroM ne usa samudra ko bar3hAyA thaa| arthAt pRthivI ko khodakara lambA caur3A vistAra kiyA thA / ataH yaha merA pUjya hai| vizeSa--yadyapi ghor3e ko indra ne curAyA thA kintu yajJa kA vaha ghor3A sagaraputroM ko kapila muni ke Azrama meM milA thA / ataH sagaraputroM ko yaha bhrama ho gayA thA ki kapila ne hI carAyA hai| yahI mAnakara kavi ne kapila muni kA nAma likhA hai| indra ne curAkara RSi ke Azrama meM bAndha diyA thA // 3 //
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 133 garbha dadhatyarkamarIcayo'smAdvivRddhimatrAnuvate vasUni / abindhanaM vahnimasau bibharti prahalAdanaM jyotirajanyanena // 4 // arkmriicyo'smaadbdhH| apAdAnAt / garbhamammayaM dadhati / vRssttyrthmityrthH| ayamoM dazamasarge 'tAbhirgarbha:-' (58) ityatra spssttiikRtH| ayaM lokopakArIti bhaavH| atrAbdhau vasUni dhanAni / 'dhane ratne vasu smRtam' iti vizvaH / vivRddhimaznuvate prApnuvanti / sNpdaanityrthH| asAvApa indhanaM dAhyaM yasya taddAhakaM vahi bibhrti| apakAre'pyAzritaM na tyajatIti bhaavH| anena prahlAda namAhlAdakaM jyotizcandro'jani janitan / janeya'ntAtkarmaNi luG / saumya iti bhaavH|| anvaya.--arkamarIcayaH asmAt garbha dadhati, atra vasUni vivRddhim aznuvate,asau abindhanaM vahni bibhati, anena prahlAdanaM jyotiH ajni| ____ vyAkhyA--arcyate = pUjyate, ayaMta = stUyate vA iti arkaH mriyate tamaH = andhakAraH yeSu te marIcayaH / arkasya = sUryasya marIcayaH = kiraNAH,arkamarIcayaH asmAt = samudrAt garbha = jalamayaM dadhati = dhArayanti varSaNArthamityarthaH / anenAyaM samudraH lokopakArIti prakaTitam / atra = asmin samudre vasUni = dhanAni ratnAni vivRddhi = sphAti pravardhanamityarthaH "sphAtivRddhau" ityamaraH / anuvate = prApnuvanti, ratnAkaro'yamityarthaH / asau = sAgaraH ApaH = jalAni indhanaM = dAhyaM yasya tam / abindhanaM vahni = baDavAgni bibharti = dhArayati / apakAre'pi zaraNAgataM na tyajatItyarthaH / anena = samudreNa prahlAdanam = AhlAdakaM jyotiH == candraH ajani = janitam , utpAditam / prasanna iti bhAvaH / ___ samasaH--arkasya marIcayaH arkamarIcayaH / ApaH indhanaM yasya saH abindhanastam abindhanam / ___ hindI-he sIte ! dekho sUrya kI kiraNeM isI samudra se jalarUpagarbha ko dhAraNa karatI haiM / arthAt sUrya apanI kiraNoM dvArA samudra se jala khIMca tA hai aura pRthivI meM varSA karatA hai| aura isI samudra meM dhana, ratna, baDhate haiN| tathA yaha apane zatru vaDavAnala ko bhI pAlana karatA hai Azraya detA hai| evaM AnandadAyaka tathA prakAza karane vAle candra ko isI ne paidA kiyA hai / arthAt yaha samudra baDA hI lokopakArI, sampattivAlA, tathA Azrita kA rakSaka evaM saumya hai / / 4 // tAM tAmavasthAM pratipadyamAnaM sthitaM daza vyApya dizo mahimnA / viSNorivAsyAnavadhAraNIyamIdRktayA rUpamiyattayA vA // 5 // tAM tAmanekAm / 'nityavIpsayoH' iti vIpsAyAMH dviruktiH / avasthAmakSobhAdyavasthAm / viSNupakSe sattvAdyavasthAm / pratipadyamAnaM bhajamAnaM mahimnA daza dizo vyApya sthitaM viSNorivAsya ratnAkarasya rUpaM svarUpamuktarItyA bahuprakAratvAdvayApakatvAccedRktayeyattayA vA prakAratA parimANatazcAnavadhArayaM dunirUpam /
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH-tAm-tAm avasthAM pratipadyamAnam , mahimnA daza dizaH vyApya sthitam , viSNoH iva asya rUpam IdRktayA iyattayA vA anavadhAraNIyam / __ vyAkhyA-tAm-tAm = anekaprakArAm vIpsAyAM dvivacanam avasthAM = dazAm , akSubdhatvasthairyAdikAmityarthaH / viSNupakSe sattvarajastamorUpAM dazAM ca pratipadyate'sau pratipadyamAnastaM pratipadyamAnaM = bhajamAnaM mahato bhAvaH mahimA tena mahimnA = prabhAveNa,sthairyagAmbhIryAdirUpeNetyarthaH / daza dazasaMkhyAkA: dizaH= kASThAH "dizastu kakubhaH kASThAH" itymrH| vyApya =adhiSThAya sthitaM viSNoH= vyApakasya bhagavataH kRSNasya iva = yathA asya = sAgarasya ratnAkarasya rUpaM = svarUpaM pUrvoktaprakAreNAnekatvAt vyApakatvAcca IdRzo bhAvaH IdRktA tayA IdRktayA = IdRkprakAratayA idaM parimANamasyeti iyat / iyato bhAvaH iyattA tayA iyattayA =sImApramANatayA vA avadhArayituM = nizcetuM yogyam avadhAraNIyaM na avadhAraNIyamiti anavadhAraNIyaM = anirUpaNIyaM vartate iti shessH| samAsaH--na avadhAraNIyamiti anvdhaarnniiym| hindI-aneka avasthAoM ko prApta hue, arthAt aneka rUpoM se aneka lokopakArI kArya karane vAle tathA apanI mahAnatA se, prabhAva se, dazoM dizAoM meM phaile hue, isa samudra ke rUpa ko itanA hai yA aisA hai, yaha nizcaya vaise hI nahIM kiyA jA sakatA hai jaise ki sattvaguNa rajoguNa tathA tamoguNakI anekAvasthA ko prApta tathA vyApaka viSNu bhagavAn ke rUpa kA, aisA hai itanA hai nizcaya nahIM kiyA jA sakatA // 5 // nAmiprarUDhAmburuhAsana saMstUyamAnaH prathamena dhaatraa| amuM yugAntocitayoganidraH saMhRtya lokAnpuruSo'dhizete // 6 // yugAnte kalpAnta ucitA paricitA yogAH svAtmaniSTheva nidrava nidrA yasya sa puruSo viSNulokAnsaMhRtya / nAbhyAM prarUDhaM yadamburuhaM padma tadAsanena tannAbhikamalAzrayeNa prathamena dhAtrA dakSAdInAmapi sraSTrA pitAmahena saMstUyamAnaH sn| amumadhizete / amuSmincheta ityarthaH / kalpAnte'pyastIti bhaavH| anvayaH--yugAntocitayoganidraH puruSaH lokAn saMhRtya nAbhiprarUDhAsanena prathamena dhAtrA saMstUyamAnaH san amum adhizete / vyAkhyA-yugAnAm = kalpAnAm antaH=avasAnamiti yugaantH| yugAnte = pralayakAle ucitA = paricitA yogaH samAdhiH svAtmaniSThA eva nidrA iva nidrA= zayanaM yasya sa yugAntocitayoganidraH / purati = agre gacchatIti puruSaH = viSNuH lokyante iti lokAstAn lokAn = bhuvanAni saMhRtya = svAtmani lInIkRtya - nadyate = badhnAtIti naabhiH| ambuni =jale rohati iti amburuham / nAbhyAm = udarAvarte prarUDham = utpannaM yat amburuhaM = kamalamiti nAbhiprarUDhAmburuhaM tadAsanam = AzrayaH yasya sa tena nAbhiprarUDhAmburuhAsanena prathamena = prathamotpannena
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH dadhAti iti dhAtA tena dhAtrA=brahmaNA dakSAdonAmapi janakena pitaamhenetyrthH| samyak stUyate iti saMstUyamAnaHjegIyamAnaH san amuM=samudram adhizete = khapiti / amuSmin sAgare viSNuH zayanaM karoti pralayakAle'pi samudra stiSThatIti bhAvaH / samAsaH-yugAnAmantaH yugaantH| yugAnte ucitA yoga eva nidrA iva nidrA yasya sa yugaantocityognidrH| nAbhau prarUDhaM yat amburuhamiti nAbhiprarUDhAmburuhaM tat AsanaM yasya sa tena nAbhiprarUDhAmburuhAsanena / hindI--pralaya kAla meM paricita ( abhyasta ) yoga ( samAdhi ) rUpI nidrA vAle Adi puruSa viSNu bhagavAn , tInoM loka kA saMhAra karake ( tInoM lokoM ko apanI kukSi meM ikaTThA karake ) isI samudra meM sote haiN| "aura usa samaya, inakI" nAbhi se nikale hue kamala se utpanna hone vAle, tathA dakSaprajApati ko paidA karane vAle pitAmaha brahmAjI inakI stuti karate rahate haiM / arthAt yaha sAgara pralayakAla meM bhI naSTa nahIM hotA hai| vizeSa-bhagavAna viSNu kI nAbhikamala se brahmAjI utpanna hote haiM aura brahmAjI ne dakSa prajApati ko utpanna kiyA, isI se inheM prathama dhAtA, pitAmaha kahA hai / / 6 / / pakSacchidA ga trabhidAttagandhAH zaraNyamenaM zatazo mhiidhraaH| nRpA ivopaplavinaH parebhyo dharmottaraM madhyamamAzrayante // 7 // __pakSacchidA gotrbhidendrenn| ubhayatra 'satsUdviSa-' ityAdinA kvip / AttagandhA hRtgrvaaH| abhibhUtA ityrthH| 'gandho gandhaka Amode leze saMbandhagarvayoH' iti vishvH| 'Attagandho'bhibhUtaH syAt' itymrH| mahIM dhArayantIti mahIdhAH parvatAH / mUlavibhujAditvAtkapratyayaH / zataM zataM zatazaH zaraNyaM rakSaNasamarthamenaM samudram / parebhyaH zatrubhya upalavino bhayavanto nRpA dharmottaraM dharmapradhAnaM madhyamaM madhyamabhUpAlamiva / aashrynte| 'arezca vijigISozca madhyamo bhUmyanantaraH' iti kAmandakaH / Artabandhuriti bhaavH| anvayaH-pakSacchidA gotrabhidA AttagandhAH mahIdhrAH zatazaH zaraNyam enam , parebhya upalavinaH nRpAH dharmottaraM madhyamam iva aashrynte| vyAkhyA-pakSAn = garutaH = pattrANi chinatti = kartayatIti pakSacchid tena pakSacchidA gotrAn = parvatAn bhinattIti gotrbhit| tena gotrabhidA = indreNa "adrigotragirigrAvAcala." itymrH| AttaH= hRtaH gandhaH= garvaH yeSAM te AttagandhAH = abhibhUtAH, "Attagandho'bhibhUtaH syAt" itymrH| mahIM = pRthivIM dharantIti mahIdhAH = parvatAH zataM zatamiti zatazaH= anekazaH zaraNe sAdhuH zaraNyastaM zaraNyaM =rakSakam enaM sAgaraM parebhyaH zatrubhyaH upaplavaH = vighnaH, bhayaM vA asti yeSAnte upaplavinaH nRpAH=bhUpAlAH dharmaH = sukRtam uttaraH = pradhAnaM yasya sa dhamottarastaM dharmottaraM = dharmapradhAnaM, nyaaypriymityrthH| madhye bhavaH madhyamastaM madhyamam , zatruvi. jigISvoH mdhybhvmityrthH| rAjAnamAzrayante = AzritA bhavanti / indreNa parvatAnAM pakSacchedanasamaye bahavaH parvatA atra sAgaramAzritA anena rakSitAzceti zaraNAgatarakSako'yamiti bhAvaH /
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH--AttaH gandhaH yeSAM te AttagandhAH / dharmaH uttaraH yasya sa taM dharmottaram / hindI - parvata ke paMkha kATane vAle, indra ne jina ke abhimAna ko naSTa ( cUra-cUra ) kara diyA thA, aise saikar3oM bhUdharoM ( parvatoM ) ne zaraNAgata kI rakSA karane vAle isa samudra kA vaise hI Azraya liyA thA jaise ki zatruoM se pIDita evaM bhayabhIta rAjA loga, dharma pradhAna taTastha rAjA kI zaraNa lete haiM / arthAt yaha sAgara pIDitoM kA rakSaka bandhu bhI hai // 7 // 136 rasAtalAdAdibhavena puMsA bhuvaH prayuktodvahanakriyAyAH / asyAcchamambhaH pralayapravRddhaM muhUrtavastrAbharaNaM babhUva // 8 // Adibhavena puMsA''divarAheNa rasAtalAtprayuktodvahanakriyAyAH kRtoddharaNakriyAyAH / vivAhakriyA ca vyajyate / bhuvo bhUdevatAyAH pralaye pravRddhamarayAbdheracchamambho muhUrtaM vaktrAbharaNaM lajjArakSaNArthamukhAvaguNThanaM babhUva / taduktam- 'uddhRtAsi varAheNa kRSNena zatabAhunA' iti // anvayaH -- Adibhavena puMsA rasAtalAt prayuktodvahanakriyAyAH bhuvaH pralayapravRddham asya accham ambhaH muhUrtavaktrAbharaNaM babhUva / vyAkhyA 1- Adau = sarvaprathamaM bhavatIti Adibhavastena Adibhavena AdizUkareNa puMsA = viSNunA, varAharUpiNetyarthaH rasAyAH = pRthivyAH talam = adhaH, tasmAt rasAtalAt = pAtAlalokAt udvahanasya = uddharaNaraya kriyA = karma iti udvahanakriyA / prayuktA = kRtA udvahanakriyA yasyAH sA tathoktA, tasyAH prayuktodvahanakriyAyAH kRtavivAhakriyAyA iti vyaJjanayA labhyate / bhuvaH = pRthivyAH pralIyate'tra pralayaH / pralaye = kalpAnte pravRddhaM = vRddhiM gatam yattat pralayapravRddham asya = sAgarasya na cchayatidRSTimiti acchaM = svacchaM nirmalam ambhaH = jalaM muhUrta = kiMcitkSaNaM vaktrasya = mukhasya AbharaNam = avaguNThanamiti muhUrtavaktrAbharaNaM lokalajjAnivAraNArthamiti bhAvaH / babhUva = jAtam / samAsaH - rasAyAH talamiti rasAtalaM tasmAt rasAtalAt / prayuktA udvahanasya kriyA yarayAH sA, tarayAH pratodvahanatriyAyAH / pralaye pravRmiti malayapravRddham / muhUrta vaktrasya AbharaNamiti muhUrtavaktrAbharaNam / hindI -- sRSTi ke Arambha meM Adi puruSa varAha bhagavAn, jaba pAtAla se pRthivI kA uddhAra karake Upara le A rahe the, usa samaya pralaya se baDhA huA isa samudra kA nirmala jala kSaNabhara ke liye pRthivo ke mukha kA bhUSaNa ( ghuMghaTa ) ho gayA thA / vizeSa - vivAha karake lAI jAtI nAyikA kA ghuMghaTa mukha kI zobhA baDhAtA hai / pRthivI bhagavAn kI patnI hai / ve bhI use pAtAla se uddhAra karake mAno vivAha kara lAye to usa samaya svaccha jala hI sundara ghuMghaTa bana gayA / / 8 / / mukhArpaNeSu prakRtipragamAH svayaM taraGgAdharadAnadakSaH / ananyasAmAnyakalatravRttiH pibatyasau pAyayate ca sindhUH / / 9 / /
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 137 anyeSAM puMsAM sAmAnyA sAdhAraNA na bhavatItyananyasAmAnyA kalatreSu vRttibhogarUpA yasya sa tthoktH| imamevAeM pratipAdayati-taraMga evAdharastasya dAne samarpaNe dakSazcaturo'sau samudro mukhArpaNeSu prakRtyA sakhyAdipreSaNaM vinA pragalbhA dhRSTAH sindhuundiiH| 'sindhuH samudre nadyAM ca' iti vishv:| svayaM pibati pAyayate ca / taraMgAdharamiti shessH| 'na pAdamyAGayamA-' ityAdinA pibateya'ntAnnityaM parasmaipadaniSedhaH / 'gatibuddhi pratyavasAnArtha-' ityAdinA sindhUnAM karmatvam / daMpatyoryugapatparasparAdharapAnamananyasAdhAraNamiti bhAvaH // anvayaH-ananyasAmAnyakalatravRttiH taraMgAdharadAnadakSaH asau, mukhArpaNeSa prakRtipragalbhAH sindhUH svayaM pibati, pAyayate ca / vyAkhyA--anyeSAM sAmAnyA, anyasAmAnyA, anyasAmAnyA = sarvasAdhAraNI na bhavatItiananyasAmAnyA = sarvAtizAyinI kalatreSa = patnISu vRttiH =bhogarUpA yasya saH ananyasAmAnyakalatravRttiH / sarvajanApekSayA vishissttvyvhaarvaanityrthH| taraMgaH=vIciH eva adharaH = oSTa iti taraMgAdhara stasya dAnaM = samarpaNaM cumbanArthamityarthaH / tatra dakSaH= caturaH, iti taraMgAdharadAnadakSaH asau = samudraH, mukhAnAm = svAnanAnAm arpaNAni = dAnAni teSu prakRtyA = svabhAvena pragalbhAH = pratibhAnvitAH tAH / dhRSTA ityrthH| cumbanArtha svakIyamukhaM dAtuM dUtIpreSaNaM vinaiva caturA ityarthaH / "pragalbhaH pratibhAnvitaH" ityamaraH / "bhaMgastaraMga UrmiLa striyAM vIciri" tyamaraH / syandante ApaH yatra tAH sindhavastAH sindhUH = nadIH svayaM = svAtmanA pibati = nadInAmadharapAnaM karoti cumbatItyarthaH / pAyayate = taraMgAdharapAnaM kurvatIH sindhUH pAtuM prerayati, ca = smuccye| __ samAsaH- anyeSAM sAmAnyA na bhavatIti annysaamaanyaa| ananyasAmAnyA kalatreSu vRtiryasya so'nnysaamaanykltrvRttiH| taraMga evAdharastaraMgAdharaH, taraMgAdharasya dAnaM tatra dakSaH iti trNgaadhrdaandkssH| mukhAnAm arpaNAni mukhArpaNAni teSu mukhaarpnnessu| prakRtyA pragalbhAH prakRtipragalbhAstAH prkRtiprglbhaaH| ____ hindI-"he sIte ! dekho" yaha dUsare puruSoM kI apekSA apanI striyoM ke viSaya meM bhogarUpI vizeSa vyavahAra vAlA hai| isaliye ki apanA taraMgarUpI adhara dene meM bar3A hI catura yaha samudra, apane mukha kA arpaNa karane meM ( cumbana dene meM ) svabhAva se hI DhITha nadiyoM kA khayaM pAna karatA hai aura unheM bhI pAna karAtA hai| vizeSa-nadiyAM jaba cumbana ke liye apanA mukha ise sauMpatI hai taba yaha unakA adhara pAna karatA hai aura taraMgarUpI apanA adhara unheM pAna karAtA hai| arthAt dUsare loga apanA adhara pAna nahIM karAte haiM kintu yaha apanI patniyoM ko apanA cumbana detA hai| yahI vizeSatA hai // 9 // sasattvamAdAya nadImukhAmbhaH saMmIlayanto vivRtAnanatvAt / amI zirobhistimayaH sarandhairUvaM vitanvanti jalapravAhAn // 10 // abhI timayo mtsyvishessaaH| taduktam-'asti matsyastimi ma zatayojanamAyataH' iti /
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze vivRtAnanatvAvyAttamukhatvAddhetoH AnanaM vivRtyetyarthaH / sasattvaM matsyAdiprANisahitaM nadImukhAmbha AdAya saMmIlayantazcannUpuTAni saMghaTTayantaH santaH sarandhaiH zirobhirjalapravAhAnUrva vitanvanti / jalayantrakrIDAsamAdhiya'jyate // anvayaH-amI timayaH vivRtAnanatvAt sasattvaM nadImukhAmbhaH AdAya saMmIlayantaH sarandhaiH zirobhiH jalapravAhAn Urdhva vitanvanti / vyAkhyA-amI = purodRzyamAnAH timyantIti timayaH tAmyanti = AkAMkSantIti vA timayaH= matsyavizeSAH / timirmahAkAyo matsyaH kazcit saamudrH| tathA ca "astimatsyastimirnAma zatayojanavistaraH" iti bhrtH| vivRtaM = visphAritaM mukham = AnanaM yeSAM te vivRtAnanAH / teSAM bhAvastatvaM tasmAt vivRtAnanatvAt / mukhaM vivRtyetyarthaH / satvaiH = matsyAdijantubhiH sahitaM sasatvam nadInAM =saritAM mukhani = sAgarasaritmilasthAni, teSAm ambhaH tat nadyaH saritaH mukhAni =AnanAni iva yasya saH, nadImukhaH samudrastasya ambhaH = jalamiti nadImukhAmbhaH ityapikaSTa kalpanA AdAya = gRhItvA samudrajalaM pItvetyarthaH / sammIlayantaH = caJcapuTAni pidadhataH saMkocayanta ityarthaH santaH, ramaM=krIdAM dharati, randhayatItivA randhram randhaiH = chidraH sahitAni sarandhrANi taiH saran]H "randhaM tu dUSaNe cchidre" iti vizvamedinyau / zirobhiH = mastakaiH jalasya = ambhasaH pravAhAH= dhArAH jalapravAhAstAn jalapravAhAn Urdhvam = upari, AkAze vitanvanti = prakSipanti, jalayaMtrakrIDAM kurvantItyarthaH / samAsaH-vivRtam AnanaM yeSAM te vivRtAnanAsteSAM bhAvastatvaM tasmAt vivRtAnanatvAt / satvaiH sahitaM sasatvam / nadyAH mukhaM nadImukhaM tasya ambhaH tat ndiimukhaambhH| randhaH sahitAni sarandhrANi taiH sarandheH / jalaraya pravAhAstAn jalapravAhAn / hindI-"aura dekho" ye sau yojana lambe magaramaccha (helamachalI) mukhoM ke khulA hone ke kAraNa, machaliyoM ke sahita samudra ke jala ko pIkara mukha ko banda kara lete haiN| "aura phira" apane cheda vAle ziroM se ala kI dhArAe~ Upara AkAza kI ora chor3a rahe haiN| vizeSa-timi eka vizAlakAya helamachalI hotI hai| choTe moTe jIvoM ko liye diye vaha pAnI pIkara mukha baMda kara letI hai to usake mastaka meM chidra hone ke kAraNa phuhAre kI taraha pAnI nikalane lagatA hai| yaha saba mu~ha ke khulA hone tathA banda karane se svayaM ho jAtA hai| ataH samAdhi alaMkAra hai // 10 // mAtaGganakaiH sahasotpatanirbhinnAndvidhA pazya samudraphenAn / kapolasaMsarpitayA ya eSAM vrajanti karNakSaNacAmaratvam // 11 // sahasotpatadbhirmAtaMgadarmAtaMgAkAraiAhaividhA bhinnAnsamudraphenA npazya / phenA eSAM jalamAtaMganakrANAM kapoleSu saMsarpitayA saMsarpaNena hetunA karNeSu kSaNaM cAmaratvaM vrajanti // anvayaH-sahasotpatadbhiH mAtaMganaH dvidhA bhinnAn samudraphenAn pazya ye eSAM kapolasaMsarpitayA karNakSaNacAmaratvaM vrajanti /
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 139 vyAkhyA-sahasA atarkitaM =jhaTitItyarthaH utpatantaH = udgacchantastaiH sahasotpatadbhiH "atakitetu sahasA" ityamaraH / mAtaMgAH =mAtaMgAkArAH nakAH = kumbhIrAstaiH mAtaMganaH / na krAmati dUrasthamiti nakraH, grAha ityarthaH 'nakro yAdasi' iti haimH| 'nakrastu kumbhIraH' ityamarazca / dvidhA bhinnAn = khaNDazaH kRtAn candrodayAt ApaH samyak undanti = kliyanti yatra sa samudraH, mudrayA = maryAdayA saha vartamAnaH, iti vA smudrH| samudrasya phenAH= DiNDIrAstAn samudraphenAn "DiNDIro'bdhikapha: phenaH" itymrH| he sIte tvaM pazya = avalokaya ye = phenAH eSAM = gajAkAranakrANAM kaM=sukhaMpolantIti kapolAsteSu kapolepu = gaNDasthaleSu saMsarpituM = prasatuM zIlaM yeSAM te kapolasaMsarpiNaH, teSAM bhAvastattA tayA kapolasaMsarpitayA = gaNDasthaleSu saMsarpaNena kAraNenetyarthaH / cAmarasya bhAvaH cAmaratvam / karNeSu = zrotrepu kSaNaM = muhUrta "yAvat" cAmaratvaM = bAlavyajanatvaM vrajanti = gacchanti, prApnuvantItyarthaH / 'cAmarA cAmaraM bAlavyajanaM romagucchakami'ti rbhsH| samAsaH-sahasA utpatantastaiH sahasotpatadbhiH / mAtaMgAnAm AkAra iva AkAraH yeSAnte mAtaMgAkArAH, mAtaMgAkArAzca te nakrAH iti mAtaMganakrAstaiH mAtaMganaH, zAkapArthivAditvAt AkArapadasya lopaH / samudrasya phenAstAn samudraphenAn / kapoleSu saMsaSiNaH kapolasaMsarpiNaH, teSAM bhAvastattA tayA kapolasaMsarpitayA / karNeSu kSaNaM cAmarAH karNakSaNacAmarAsteSAM bhAvastattvaM karNakSaNacAmaratvam , tat / hindI--he sIte ! jala ke hAthI ke AkAra vAle ina magara macchoM ke acAnaka uchalane ( jala ke bhItara se uThane ) se phaTa gae (Tukar3e Tukar3e ho gae ) samudra ke jhAgoM ko to dekho| jo ki ina magaramacchoM ke gAloM para laga jAne ke kAraNa inake kAnoM para kSaNabhara ke liye cAmara se laga rahe haiM // 11 // velAnilAya prasRtA bhujaGgA mahormivisphUrjathunirvizeSAH / sUryAMzusaMparkasamRddharAgairvyajyanta ete maNimiH phaNasthaiH // 12 // velAnilAya / velAnilaM paatumityrthH| 'kriyArthopapada--' ityAdinA caturthI / prasRtA nirgatA mahomINAM visphUrjathurudrekaH / 'Tvito'thuc' itythucprtyyH| tasmAnnivizeSA durghahabhedA ete bhujaMgAH sUryAMzusaMparkeNa samRddharAgaiH pravRddhakAntibhiH phaNasthairmaNibhirvyajyanta unnIyante // ___ anvayaH-velAnilAya prasRtAH mahomivisphurjathunirvizeSAH ete bhujaMgAH sUryAMzusamparkasamRddharAgaiH phaNasthaiH maNibhiH vyjynte| vyAkhyA-velAyAH = sAgarataTasya anilaH = vAyustasmai velAnilAya = sAgarataTasya pavanaM pAtumityarthaH prasRtAH = nirgatAH jalAt bahirAgatA ityrthH| Rcchanti = gacchantIti UrmayaH / mahAntaH=dIrghAzca te UrmayaH =taraMgAH, iti mahormayaH, mahormANAM =mahAtaraMgANAM visphUrjathuH= udrekaH,iti mahormivisphUrjathuH,tasmAt nirgataH vizeSaH = bhedaH yeSAM te mahormiviraphUrjathunirvizeSAH, mahAtaraMgebhyo'zakyabhedagrahA ityarthaH "bhaMgastaraMga UrmivA striyA vIciH" itymrH| ete = purovartinaH bhujena - kauTilyena gacchantIti bhujaMgAH= mahAsAH sUryasya =bhAskarasya aMzavaH =
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 raghuvaMze kiraNAsteSAM samparkaH = saMsargastena samRddhaH = pravRddhaH rAgaH = kAntiH yeSAM te taiH sUryAzusaMparkasamRddharAgaiH, phaNeSu tiSThantIti phaNasthAstaiH phaNasthaiH "sphaTAyAM tu phaNA dvayoH' ityamaraH / sarpazirasthairityarthaH / maNibhiH ratnaiH "ratnaM maNiyoH" itymrH| vyajyante = vyaktA bhavanti. zAyante / samAsaH-velAyAH anilastasmai velAnilAya ( velAnilaM pAtumiti "kriyArthopapada" ityAdinA cturtho)| mahAntazca te UrmayaH mhormyH| mahormANAM vispha~jathuH, tasmAt nirgataH vizeSaH yeSAM te mahomivisphUrjathunirvizeSAH / sUryasya aMzavaH sUryAMzavasteSAM saMparkastena samRddhaH rAgaH yeSAM te taiH sUryAMzusaparkasamRddharAgaiH / hindI-sAgara taTa kA vAyu pIne ke liye, jala se bAhara nikale hue, jo bar3I taraMgoM ke uThane ke samAna dIkha rahe haiM ye sAMpa haiM, jo ki sUrya kI kiraNoM ke lagane se camakane vAlI, apanI zira kI maNiyoM se pahacAne jA rahe haiN| _ vizeSa--sAMpa vAyu khAtA hai| ataH sAgara ke bar3e-bar3e sAMpa vAyu pIne ke liye taTa para par3e haiM, jo ki taraMgoM se laga rahe haiM / kintu jaba sUryakiraNoM se inakI mastakamaNiyAM camakatI haiM to sAMpa mAluma par3ate haiM // 12 // tavAdharaspardhiSu vidrumeSu paryastametatsahasormivegAt / UGkiraprotamukhaM kathaMcitklezAdapakrAmati zaGkhayUtham // 13 // tavAdharaspardhiSu / adharasadRzeSvityarthaH / vidrumeSu pravAleSu sahasomivegAtparyastaM prorikSaptamUrkhAGkaraviMdrumaprarohaiH protamukhaM syUtavadanameta cchaGkhAnAM yUthaM vRndaM kathaMcitklezAdapakrAmati / vilambyApasaratItyarthaH // anvayaH-tava adharaspardhiSu vidrumeSu sahasA UrmivegAt paryastam UrkhAkuraprotamukhaM zaMkhayUthaM kathaMcit klezAt apakrAmati / vyAkhyA-tava = bhavatyAH, sItAyA ityrthH| adharam = oSThaM spardhituM zIlaM yeSAM te adharaspardhinasteSu adharaspardhiSu sItAdharasadRzeSu, ityrthH| viziSTAH drumAH vidrumAH, viziSTe'drau bhavA vA vidrumAsteSu vidrumeSu =pravAleSu "atha vidrumaH puMsi pravAlaM punapusakami"tyamaraH / sahasA jhaTiti UrmANAM = taraMgANAM vegaH =javastasmAt UrmivegAt paryastaM = protkSiptam UrdhvAkaraiH = pravAlaprarohai: protaM = syUtaM mukham =AnanaM yasya tat UrvAMkuraprotamukham , etat = purovarti zaM sukhaM khanati =janayatIti zaMkhaH zaMkhAnAM = kambUnAM yUthaM = vRndamiti zaMkhadhUtham kathaMcit = kenApi prakAreNa klezAt = kaSTAt apakrAmati = apagacchati vilmbnaapsrtiityrthH|| samAsaH-adharasya spardhinaH, adharaspardhinasteSu adhrsprdhissu| UoNAM vegaH, tasmAt UrmivegAt / UvAMkuraiH protaM mukhaM yasya tat UrjAkuraprotamukham / zaMkhAnAM yUthamiti zaMkhayUtham / hindI-he sIte ! dekho tumhAre hoTha se hoDa karane vAle, arthAt tumhAre adhara ke samAna lAla lAla mUMgoM ke Upara laharoM ke vega se acAnaka pheMke gae, tathA mUMgoM ke aMkuroM
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sarga: 141 se jinake mukha vindha gae haiM, aisA ye jIvita zaMkhoM kaha jhuNDa kisI prakAra kaSTa pAkara dera karake idhara-udhara jA pArahA hai // 13 // pravRttamAtreNa payAMsi pAtumAvartavegAbhramatA ghanena / AbhAti bhUyiSThamayaM samudraH pramathyamAno giriNeva bhUyaH // 14 // payAMsi pAtuM pravRtta evaM pravRttamAtro na tu pItavAstenAvartavegAt / 'syAdAvarto'mbhasAM bhramaH' ityamaraH / bhramatA dhanenAyaM samudro bhUyaH punarapi giriNA mandareNa pramathyamAna iva bhUyiSThamatyantamAbhAti // anvayaH-payAMsi pAtuM pravRttamAtreNa AvartavegAt bhramatA ghanena ayaM samudraH bhUyaH giriNA pramathyamAnaH iva bhUyiSTham AbhAti / vyAkhyA--payAMsi = jalAni pAtum = AdAtuM pravRtta eva pravRttamAtraH. tena pravRttamAtreNa na tu pItavatA iti bhAvaH / Avartanam Avartastasya vegastasmAt AvartavegAt = jalabhramaNajavAt "syAdAvoM'mbhasAM bhramaH" ityamaraH / bhramatA bhramaNaM kurvatA, anavasthitenetyarthaH / ghanena = meghena ayaM = puro dRzyamAnaH sAgaraH bhUyaH = punarapi giriNA= mandarAcalena pramathyate'sau pramathyamAnaH = AloDyamAnaH iva = yathA atizayena bahu bhUyiSTham = atyadhikam AbhAti = zobhate / samAsaH--pravRtta eva pravRttamAtraH tena pravRttamAtreNa / Avartasya vegaH AvartavegastasmAt AvartavegAt / hindo--"yaha dekho" jala pIne ke liye ( sAgara meM ) Aye, aura bhaMvaroM ke prabala vega se ( unake sAtha 2 ) cakkara kATate huye, bAdala se yaha samudra aisA jAna paDa rahA hai mAnoM mandarAcala se phira dubArA mathA jA rahA ho // 14 // dUrAdayazcakranimasya tanvI tamAlatAlIvanarAjinIlA / AmAti velA lavaNAmburAzerdhArAnibaddhava kalaGkarekhA // 15 // ayazcakranibhasya lavaNAmburAzerdUrAttanvyaNutvenAvabhAsamAnA tamAlatAlIvanarAjibhirnIlA velA tIrabhUmirdhArAnibaddhA cakrAzritA kalaGka rekhA mAlinyarekheva / AbhAti / 'mAlinyarekhAM tu kalaGkamAhuH' iti dnnddii|| anvayaH-ayazcakranibhasya lavaNAmburAzeH dUrAt tanvI tamAlatAlIvanarAjinIlA velA dhArAnibaddhA kalaMkarekhA iva AbhAti / vyAkhyA-ayasaH =lohasya cakra iti ayazcakraM tena nibhaH = tulyaM tasya ayazcakranibhasya lavaNaM =kSAram ambu = jalamiti lavaNAmbu tasya rAziH= samUhaH iti lavaNAmburAzistasya lavaNAmburAzeH= lavaNasamudrasyetyarthaH / duHkheneyate tat dUraM tasmAt dUrAt = viprakRSTAt tanvI = kRzA= sUkSmetyarthaH / tamAlAnAM = tApicchAnAM tAlonAM = tRNavRkSavizeSANAM vanAni = araNyAni teSAM rAjiH = paMktiH tayA tadvannIlA = zyAmA, iti tamAlatAlIvanarAjinIlA, velA = sAgarataTa
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 raghuvaMze bhUmiH dhArAyAM = cakre nibaddhA=AzritA kalaMkasya =mAlinyasya rekhAlekhA, iti kalaMkarekhA iva =yathA AbhAti =shobhte| samAsaH-ayasaH cakramiti ayazcakaM tena sadRzaH, tasya ayazcakranibhasya / lavaNaM ca tadambu lavaNAmbu tasya rAzistasya lavaNAmburAzeH / tamAlAnAM tAlInAM ca vanAni tamAlatAlIvanAni teSAM rAjiH, tayA nIlA, iti tmaaltaaliivnraajiniilaa| dhArAyAM nibaddhA dhArAnibaddhA / kalaMkasya rekhA klNkrekhaa| hindI-dUra hone ke kAraNa patalA lohe ke pahiye ke samAna khAre samudrakA taTa ( kinArA) aura tamAla tathA tAr3a ke banoM kI paMkti se kAlA, aisA jAna par3a rahA hai bhAnoM pahiye kI dhAra para kAlI rekhA ( morcA jaMga lagA ) ho| vizeSa--tamAla, eka vRkSa kA nAma hai| isako chAla kAlI hotI hai| tAla tAr3a kA vRkSa / yaha donoM samudra taTa para khUba hote haiN| ataH sAgara taTa kAlA hai / tathA adhika Upara se patalA dIkha par3atA hai| ataH pahiye meM lage golAkAra patale lohe kI taraha hai // 15 // velAnilaH ketakareNubhiste saMbhAvayatyAnanamAyatAkSi / mAmakSamaM maNDanakAlahAnevattIva vimbAdharabaddhatRSNam // 16 / / he AyatAkSi ! 'velA syAttIranIrayoH' iti vizvaH / velAnilaH ketakaraNabhista AnanaM saMbhAvayati / kimarthamityapekSAyAmutprekSate-bimbAdhare baddhatRSNaM mAM maNDanenAbharaNakriyayA kAlahAnirvilambastasyA akssmmshmaanm| karmaNi sssstthii| kAlahAnimasahamAnaM vetti kim / no cetkathaM saMbhAvayedityarthaH / / anvayaH-he AyatAkSi ! velAnilaH ketakareNubhiH te AnanaM sambhAvayati, bimbAdharabaddhatRSNaM mAM maNDanakAlahAneH akSamaM vetti iva / vyAkhyA-Ayamyate sma, Ayatate vA Ayatam / Ayate = dI akSiNI =netre yasyAH sA AyatAkSI tasyAH saMbuddhau he AyatAkSi = he sulocane ! "dIrghamAyatam" ityamaraH / velAyAH-samudratIrasya anilaH= vAyuH, ketakasya = sUcIpuSpasya ketakyA ityarthaH, reNavaH dhUlayaHparAgAstaiH ketakareNubhiH te= tava sItAyA AnanaM = mukhaM sambhAvayati = alNkrotiityrthH| kimartha saMbhAvayatItyepekSAyAmutprekSyate-bimba = bimbikAphalamiva yaH adharaH oSThaH, tasmin bimbAdhare baddhA tRSNA=abhilASo yasya sa taM bimbAdharabaddhatRSNaM mAM rAmam maNDanena =alaMkaraNakriyayA yA kAlasya =samayasya hAniH= vyayastasyAH maNDanakAlahAneH, sItAyA mukhacumbane vilambasyetyarthaH / na kSamaH=samarthastaMm , akSama vetti jAnAti iva = kim / anyathA parAgeNa tava mukhaM kthmlNkrotiityrthH| samAsaH-Ayate akSiNI yasyAH sA tasyAH saMbuddhau he AyatAkSi ! / velAyAH anilaH velAnilaH / ketakasya reNavaH ketakareNavastaiH ketkrennubhiH| bimbamiva adharaH bimbAdharastasmin
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 143 baddhA tRSNA yasya sa taM bimbAdharabaddhatRSNam / maNDanena kAlasya hAniriti maNDanakAlahAnistasyAH maNDanakAlahAneH / na kSamaH akSamastam akSamam / hindI-he vizAlalocane sIte ! sAgara taTa kA vAyu, kevaDe ke parAga ( puSpareNu ) se tumhAre mukha ko alaMkRta kara rahA hai| "mAno isane mujhe jAna liyA hai ki-" tumhAre adhara pAna kA lobhI ( utAvalA ) maiM zrRMgAra karane meM lagane vAle vilamba ko sahana nahIM kara sakatA / / 16 / / ete vayaM saikatabhinnazuktiparyastamuktApaTalaM payodheH / prAptA muhUrtena vimAnavegAtkUlaM phalAvarjitapUgamAlam // 17 // ete vayaM saikateSu bhinnAbhiH sphuTitAbhiH zuktibhiH paryastAni paritaH kSiptAni muktAnAM paTalAni yasmiMstattathoktaM phalairAvarjitA AnamitAH pUgamAlA yasmiMstatpayodheH kUlaM vimAnavegAnmuhUrtena prAptAH / / __anvayaH-ete vayaM saikatabhinnazuktiparyastamuktApaTalaM, phalAvarjitapUgamAlaM payodheH kUlaM vimAnavegAt muhUrtena praaptaaH| ___ vyAkhyA-ete vayaM = puSpakavimAne samupaviSTAH rAmAdayaH sikatAH santi yeSu tAni saikatAni teSu saikateSu = vAlukAmayataTeSu bhinnAH = sphuTitAH zuktayaH=muktAsphoTAH, tAbhiH paryastAni = sarvataH kSiptAni muktAnAM = ratnavizeSANAM paTalAni = samUhAH yasmin tat saikatabhinnazuktiparyastamuktApaTalaM "muktAsphoTaH striyAM zuktiH" ityamaraH / pavate, punAti vA pUgaH / phalaiH= pUgaphalaiH AvarjitAH AnamitAH pUgAnAM = kramukANAM mAlAH zreNayaH yasmin tat phalAvarjitapUgamAlaM "ghoNTA tu kramukaH pUgaH" ityamaraH / payodheH samudrasya kUlaM = tIraM vimAnasya = vyomayAnasya vegaH = javastasmAt vimAnavegAt muhUrtena = dvAdazakSaNena prAptAH= AgatAH / samAsaH-bhinnAzca tAH zuktayaH bhinnshktyH| saikateSu bhinnazuktibhiH paryastAni muktAnAM paTalAni yasmin tattathoktam / pUgAnAM mAlAH pUgamAlAH, phalaiH AvarjitAH pUgamAlAH yasmin tat phalAvarjitapUgamAlam / vimAnasya vegaH vimAnavegastasmAt vimAnavegAt / hindI-"he sote dekho" hama saba, vimAna ke vega se calane ke kAraNa kSaNabhara meM hI sAgara ke isa kinAre para A pahuce haiN| jahA~ ki bAlU para phUTI huI sIpoM se nikale motI bikhare par3e haiM aura phaloM ke bhAra se supArI ke vRkSoM kI zreNI jhukI huI hai / / 17 // kuruSva tAvatkarabhoru pazcAnmArge mRgaprekSiNi dRSTipAtam / eSA vidUrIbhavataH samudrAtsakAnanA niSpatatIva bhUmiH // 18 // 'maNibandhAdAkaniSThaM karasya karabho bahiH' itymrH| karabha ivorU yasyAH sA karabhorUH / 'UrUttarapadAdaupamye' ityUG / tasyAH saMbuddhiheM karabhoru / mRgavatprekSata iti vigrahaH, he mRgaprekSiNi, tAvatpazcAnmArge laGghitAdhvani dRSTipAtaM kuruSva / eSA sakAnanA bhUmirvidUrIbhavataH samudrAniSpatati niSkrAmatIva / vidUrazabdAdvizeSyanighnAccviH / /
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 raghuvaMze anvayaH-he karabhoru, he mRgaprekSiNi ! tAvat pazcAt mArge dRSTipAtaM kuruSva / eSA sakAnanA bhUmiH vidUrIbhavataH samudrAt niSpatati iva / __vyAkhyA-kare bhAtIti karabhaH = maNibandhAdArabhya kaniSThAparyantaM karasya bahirbhAgaH sa iva urU yasyAH sA karabhoruH tasyAH saMbuddhau he karabhoru = he sujaGgha ! mRgavat prekSate yA sA mRgaprekSiNI tasyAH saMyuddhau he mRgaprekSiNi he kuraMgAkSi ! tAvat = pUrva kiMcit pazcAt = pRSThataH mArge = adhvani laMdhitamArga ityrthH| dRSTaH- netrasya pAtaH = prakSepastaM dRSTipAtaM, pRSThato maarge'vloknmityrthH| kuruSva = kuru / eSA= purodRzyamAnA kAnayati = dIpayati smarAdi tat kAnanam / kaM- jalam ananaM = jIvanamasyeti vA kAnanam / kAnanena = vanena sahitA sakAnanA bhUmiH= pRthivI "aTavyaraNyaM kAnanaM vipinaM gahanaM vana" mitymrH| vizeSeNa dUraM vidUraM na vidUram avidUram ; avidUraM vidUraM bhavatIti vidUrIbhavan tasmAt vidUrIbhavataH = diprakRSTakIbhavataH samudrAt = sAgarAt niSpatati = niSkrAmati iva = yathA aabhaatiityrthH| samAsaH-karabhaH iva UrU yasyAH sA, tasyAH saMvuddhau he krbhor| dRSTeH pAtastaM dRSTipAtam / kAnanena sahitA sakAnanA / hindI-he sundara jAMghoMvAlI mRganayanI sIte ! pahale jarA pIche chuTe huye mArga meM to dekhoN| vanasahita yaha taTa kI bhUmi aisI dIkha rahI hai mAno dUra haTate hue samudra se abhI nikala rahI hai| vizeSa-karabhoru-maNibandha ( kalAI ) se lekara kaniSThikA aMgulI taka hathelI ke bAharI bhAga ko karabha kahate haiN| aura hAthI ke sUDa ko bhI karabha kahate haiM / arthAt karabha ke samAna utAra caDhAva vAlI yA hAthI ke sUDa ke samAna jAMghovAlI, arthAt sundara jAMgha vAlI // 18 // kvacitpathA saMcarate surANAM,kaciddhanAnAM patatAM kvacita / yathAvidho me manaso'bhilASaH pravartate pazya tathA vimAnam // 19 // he devi, vimAnaM puSpaka me manaso'bhilASo yathAvidhastathA pravartate pazya / kvacitsurANAM pathA saMcarate / kvacidghanAnAM kvacitpatatAM pakSiNAM ca pathA saMcarate / 'samastRtIyAyuktAtra pUrvAccaraterAtmanepadam / / anvayaH-he sIte ! vimAnaM me manasa abhilASaH yathAvidhaH tathA pravartate, tvaM pazya / kvacit surANAM pathA saMcarate, kvacit dhanAnAM, kvacit patatAM ca yathA saMcarate / vyAkhyA-he sIte! viziSTaM mAnayantyanena, iti vimAnaM = puSpakaM me = mama rAmacandrasya manyate'nena tanmanastasya manasaH =cittasya abhilASaH= icchA yathA=yAdRzaH vidhA = prakAro yasya sa yathAvidhaH tathA = tena prakAreNa pravartate = pracalita iti tvaM = sItA pazya - avalokaya / tathAhi prakAraM darzayati kvacit = kutracit surANAM = devAnAM pathA = mArgeNa saMcarate=gacchati,
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 trayodazaH sargaH 145 kvacit dhanAnAM = medhAnAM pathA saMcarate, kvacit patatAM = patattriNAM pakSiNAM ca pathA saMcarate, sarvamArgeNa sarvavidhinA ca mamecchAnusAraM pracalatItyarthaH / / samAsaH-yathA vidhA yasya sa yathAvidhaH // hindI-he sIte, yaha puSpaka vimAna, mere mana kI icchAnusAra jaise maiM cAhatA hU~ vaise hI calatA hai| tuma dekho; kabhI to devatAoM ke mArga se calatA hai aura kabhI bAdaloM ke mArga se calatA hai tathA kabhI pakSiyoM ke mArga se calatA hai // 19 // asau mahendra dvipadAnagandhistrimArgagAvIcivimardazItaH / AkAzavAyurdinayauvanotthAnAcAmati svedalavAnmukhe te // 20 // mhendrdvipdaangndhirairaavtmdgndhiH| tribhirmAgargacchatIti trimArgagA gnggaa| 'taddhitArtha-' ityAdinottarapadasamAsaH / tasyA vIcInAM vimardaina saMparkeNa zIto'sAvAkAzavAyurdinayauvanotthAnmadhyAhnasaMbhavAMste mukhe svedalavAnAcAmati harati / anena surapathasaMcAro darzitaH // anvayaH-mahendradvipadAnagandhiH trimArgagAvIcivimardazItaH asau AkAzavAyuH dinayauvanotthAn te mukhe svedalavAn AcAmati / vyAkhyA--mahAMzcAsau indrazca mahendraH =mahaizvaryazAlItyarthaH / mahendrasya - devendrasya dvipaH = airAvatastasya dAnaM = madajalaM tasya gandhaH = parimala: asti yasyAsau mhendrdvipdaangndhiH| trIn mArgAn gacchatIti trimArgagA, trayANAM mArgANAM samAhAraH trimArga tena gacchatIti vA trimaarggaa| trimArgagAyAH = gaMgAyAH vIcayaH = taraMgAsteSAM vimardaH = saMparkaH tena zItaH = zItalaH, iti trimArgagAvIcivimardazItaH "bhaMgastaraMga UrmirvA striyAM vIciH" itymrH| atra UrmiH vIciH vAstriyAmiti / asau= anubhUyamAnaH AkAzasya = ambarasya vAyuH= pavanaH dinasya = divasasya yauvanaM = madhyAhnaH tena utthAH = utpannAH saMbhavAstAn dinayauvanotthAn te = tava mukhe = Anane svedasya = dharmasya lavAH= kaNAH, bindavastAn svedalavAn "ghoM nidAvaH svedaH syAt" ityamaraH / AcAmati = pariharati proJchatItyarthaH / anena devamArgasaMcAro vyajyate / samAsaH-mahAMzcAsau indraH mhendrH| mahendrasya dvipaH, mahendradvipastasya dAnaM tasya gandhaH, iti mahendradvipadAnagandhaH, so'syAstIti mahendradvipadAnagandhiH / trayANAM mArgANAM samAhArastrimArga tena gacchatIti trimArgagA tasyAH vIcayasteSAM vimardastena zotaH iti trimaarggaaviicivimrdshiitH| AkAzasya vAyuriti aakaashvaayuH| dinasya yauvanaM dinayauvanam , tena utthAH tAn dinayauvanotthAn / svedasya lavAratAn svedalavAn / hindI-indra ke hAthI airAvata ke madajala kI sugandhi vAlA, tathA gaMgA ( AkAzagaMgA ) kI laharoM ke chUne se zItala yaha AkAza kA vAyu he sIte, tumhAre mukhapara dopahara kI gamoM se utpanna ( Ae hue ) pasone kI bUMdoM ko pI rahA hai| arthAt poMcha rahA hai| vizeSa-trimArgagA-tIna mArgo-AkAza, mRtyuloka tathA pAtAlaloka meM jAne vAle tIna srotoM se bahane vAlI gNgaajii| mahAbhArata meM likhA hai ki "kSitau tArayate mAnnAgAMstArayate'pyadhaH / divi tArayate devAMstena tripathagA smRtA" // 20 //
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 raghuvaMze kareNa vAtAyanalambitena spRSTastvayA caNDi kutUhalinyA / AmuJcatIvAbharaNaM dvitIyamudbhinavidyudvalayo ghanaste // 21 // he caNDi kopne| 'caNDastvatyantakopanaH' itymrH| kutUhalinyA vinodArthinyA tvayA kA vAtAyane gavAkSe lambitenAvatraMsitena kareNa spRSTa udbhinnavidyudvalayo ghanaste dvitIyamAbharaNaM vlymaamunyctiivaarpytov| caNDItyanena kopanazIlatvAdbhItaH kSipraM tvAM muJcati megha iti vyajyate // anvayaH-he caNDi ! kutUhalinyA tvayA vAtAyanalambitena kareNa spRSTaH udbhinnavidyudvalayaH ghanaH te dvitIyam AbharaNam AmuJcati iva / ___ vyAkhyA-he caNDi = atikopane ! kutUM = camarmayaM snehapAtraM halati = likhatIti kutUhalaM tadasyAH astIti kutUhalinI tayA kutUhalinyA= vinodArthinyA, kautukavatyA tvayA =sItayA ( kA ) Iyate'neneti ayanaM mArgaH vAtaraya = vAyoH ayanamiti vAtAyanaM = gvaakssH| vAtAyane ambitaH = avastraMsitaH tena vAtAyanalambitena kareNa = hastena spRSTaH = jAtasparzaH udbhinnaM = yataM = vikasitaM vidyut = saudaminI eva valayaM = kaMkaNaM yena sa udbhinnavidyudvalayaH ghanaH = meghaH te = tava dvitIyam = aparaM, vizudrpamityarthaH AbharaNaM = valayam AmuJcati = arpayati ivaH = utprekSAyAm / "valayaH kaNTharoge nA kaMkage punapuMsakami"ti medinI // ___ samAsaH-vAtasya ayanaM vAtAyanaM, vAtAyane lambitaH vAtAyanalambitastena vaataaynlmbiten| udbhinnaM vidyut eva valayaM yasya sa udbhinnviyudvlyH| hindI-he krodhI svabhAva vAlI, khilavAr3a se tuma, vimAna kI khir3akI se bAhara laTakate hue hAtha se jaba bAdala ko chU letI ho to vaha bAdala "tumhAre hAtha ke cAroM ora" bijalI camakA detA hai| usa samaya aisA jAna par3atA hai mAno bAdala tumhAre hAtha meM dUsarA kaMkaNa ( sone kA jevara ) pahanA rahA hai| vizeSa-sItAjI ko caNDi saMbodhana karane kA bhAva yaha hai ki-he sIte! tumheM krodhI jAnakara megha, bhaya se tumhArA hAtha turanta chor3a degA // 21 // amI janasthAnamapoDhavighnaM matvA samArabdhanavoTajAni / abhyAsate cIrabhRto yathAsvaM cirojjhitAnyAzramamaNDalAni // 22 // amI cIrabhRtaratApasA janarathAnamapoDhavimapAratavighnaM matvA jJAtvA samArabdhA navA uTajAH parNazAlA yeSu tAni / 'parNazAloTajo'striyAm' itymrH| cirojjhitAni / rAkSasabhayAdityarthaH / AzramamaNDalAnyAzramavibhAgAnyathAsvaM svaM svamanatikramyAdhyAsate'dhitiSThanti // anvayaH-amI cIrabhRtaH janasthAnam apoDhavighnaM matvA, samArabdhanavoTajAni cirojhitAni AzramamaNDalAni yathAsvam adhyaaste|
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH " vyAkhyA (-abhI - puraH pRthivyAM dRzyamAnAH cIrANi bibhratoti cIrabhRtaH tapasvinaH janAnAM sthAnaM janasthAnaM = daNDakAraNyaikabhAgam apoDhAH = dUrIbhUtAH, naSTAH vighnAH = antarAyAH tapovidhvaMsakA rAkSasA ityarthaH yasmAt tat apoDhavighnaM matvA = vijJAya, uTaiH = tRNaparNAdibhiH jAyante, iti uTajAH / samArabdhAH = kRtArambhAH navA == nUtanAH uTajAH parNazAlAH yeSu tAni - samArabdhanavoTajAni "munInAM tu parNazAloTajo'striyAmityamaraH / ciraM = dIrghakAlaM yAvat ujjhitAni = tyaktAni iti cirojjhitAni / Azramasya = tapovanasya maNDalAni = vibhAgAstAni AzramamaNDalAni, svaM svam anatikramyeti yathAsvaM yathAyatham = yadyat AtmIyaM tattadityarthaH / adhyAsate = adhitiSThanti / = - 147 samAsaH - cIrANi bibhratIti cIrabhRtaH / janAnAM sthAnamiti janasthAnam / apoDhAH vighnAH yasmAt tat apoDhavinnam / samArabdhAH navAH uTajA yeSu tAni samArabdhanavoTajAni tAni / ciram ujjhitAni cirojjhitAni tAni / Azramasya maNDalAni tAni AzramamaNDalAni / svaM svamanatikramya yathAsvam / hindI - "he sIte ! nIce dekho" ye valkaladhArI tapastrojana, daNDakAraNya ke tapovana ko ( rAkSasoM ke mAre jAne se ) vinarahita jAnakara bahuta dinoM se chor3e hue apane Azrama ke una-una bhAgoM meM nivAsa kara rahe haiN| jinameM naI-naI parNakuTiyA~ banAI jA rahI haiM // 22 // saiSA sthalI yatra vivitA tv| bhraSTaM mayA nUpuramekamurvyAm / adRzyata svajharaNAravindavizleSaduHkhAdiva baddhamaunam // 23 // sA pUrvAnubhUtA sthalyeSA / dRzyata ityarthaH / yatra sthalyAM tvAM vicinvatAnviSyatA mayA / tvaccaraNAravindena yo vizleSo viyogastena yadduHkhaM tasmAdiva vaddhamaunaM niHzabdam / urvyA bhraSTamekaM nUpuraM maJjIraH / 'maJjIro nUpuro'striyAm' ityamaraH / adRzyata dRSTam / hetuprekSA / anvayaH - sA sthalI eSA, yatra tvAM vicinvatA mayA tvaccaraNAravinda vizleSaduHkhAt iva baddhamaunam UrvyAM bhraSTam ekaM nUpuram adRzyata / vyAkhyA - sA pUrvamanubhUtA sthalI = sthalam eSA puraH dRzyate, ityarthaH / yatra = sthalyAM tvAM = sItAM vicinvatA = anviSyatA = mArgamANenetyarthaH / mayA = rAmeNa, araM = zIghraM lipsAM vindatIti aravindam | arAkArANi pattrANi vindatIti vA aravindam / tatra = sItAyAH caraNaH = pAda: aravindaM = kamalam itra, iti vaccaraNAravindam | tvaccaraNAravindena yo vizleSaH = viyogaH tena yat duHkhaM = kaSTaM tasmAt tvaccaraNAravindavizleSaduHkhAt iva = yathA, muneH bhAvaH karma vA maunam / baddhaM = dhRtaM maunam = abhASaNaM yena tat baddhamaunam Uya = pRthivyAM bhraSTaM = patitam ekam = asahAyaM, nuvanaM, nUyate vA nuH, nuvi puratIti= nUpuraM = maJjIram "maJjIro nUpuro'striyAmityamaraH / adRzyata = avalokitam / a duHkharUpa guNaH hetutvenotprekSitaH / = nare
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH-tava caraNaH tvaccaraNaH aravindam iveti tvaccaraNAravindaM, tena vizleSaH, iti tvaccaraNAravindavizleSaH tena yat duHkhaM tasmAt tvaccaraNAravindavizleSaduHkhAt / baddhaM maunaM yena tat bddhmaunm| hindI-he sIte ! dekho, yaha vahI sthAna hai jahA~ para tumheM DhU~Dhate hue, maiMne jamIna para par3e hue, tumhAre eka nUpura ( pAjeba dhuMdharu ) ko dekhA thA / vaha aisA laga rahA thA, mAno tumhAre caraNa-kamala ke viyoga se utpanna duHkha ke kAraNa usane mauna dhAraNa kara liyA ho| vizeSa--isa padya meM duHkharUpa guNa, hetu rUpa se utprekSita hai| isa liye ki-acetana nUpura meM vAstavika duHkha nahIM ho sakatA // 23 // tvaM rakSasA bhIru yato'panItA taM mArgametAH kRpayA latA me| adarzayanvaktumazaknuvatyaH zAkhAbhirAvarjitapallavAmiH // 24 // he bhIru bhyshole| 'UtaH' ityUGa / tato nadItvAtsaMbuddhau hrsvH| tvaM rakSasA rAvaNena yato yena maargenn| saarvvibhktikstsiH| apanItApahRtA taM mArga vAgindriyAbhAvAdvaktumazaknuvatya etA latA vIrudha AvarjitA namitAH pallavAH pANisthAnIyA yAbhistAbhiH zAkhAbhiH svAvayavabhUtAbhiH kRpayA me'darzayan / hastaceSTayA'sUcayannityarthaH / 'zAkhA vRkSAntare bhuje' iti vishvH| latAdInAmapi jJAnamaratyeva / taduktaM manunA--'antaHsaMjJA bhavantyete sukhaduHkha samanvitAH' iti / anvayaH-he bhIru ! tvaM rakSasA yataH apanItA mArga vaktum azaknuvatyaH etAH latAH AvarjitapallavAbhiH zAkhAbhiH kRpayA me adarzayan / vyAkhyA he bhIrubhayazole ! tvaM sItA rakSasA=rAvaNena yataH =yena mArgeNa nItA = apahRtA taM = panthAnaM vaktuM = kathayitum azaknuvatyaH = asamarthAH latAnAmaceta. natvena vAgindriyAbhAvAdityarthaH / etAH = puro dRzyamAnAH latAHvratatyaH AvajitAH = namitAH pallavAH = kisalayAH yAbhistAH AvarjitapallavAstAbhiH Avarjita pallavAbhiH = pllvruuphstaabhirityrthH| zAkhAbhiH= svAvayavabhUtAbhiH drumAMzerityarthaH / kRpayA = anukampayA me = mahyam adarzayan = asUcayan mArgasya kathane'samardhAH latAH pallavarupahastaceSTayA tava mArga sUcitavatyaH / tAsAmapi jJAnamastyevetyarthaH // samAsaH-AvarjitAH pallavAH yAbhistAH AvarjitapallavAH, tAbhiH AvarjitapallavAbhiH / hindI-he bhayazIle sIte ! tumheM rAvaNa jisa mArga se curAkara le gayA thA usa mArga ko vANI ( jabAna ) na hone ke kAraNa batAne meM asamartha ina latAoM ne apanI pattoM vAlI zAkhAoM ko udhara jhukAkara vaha rAstA kRpAkara mujhe dikhA diyA thaa| arthAt latA bolane meM asamartha thI, kintu unheM jJAna thA ataH apanI zAkhArUpI hAtha kI ceSTA se usa mArga kA izArA kRpA karake kara hI diyA thA // 24 //
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 149 mRgyazca darbhAGkaranirvyapekSAstavAgatijaM samabodhayanmAm / vyApArayantyo dizi dakSiNasyAmutpakSmarAjIni vilocanAni // 25 // darbhAGkareSu bhakSyeSu nirvyapekSA niHspRhA mRgAGganAzvotpatmarAjIni vilocanAni dakSiNasyAM dizi vyApArayantyaH pravartayantyaH satyastavAgatizaM gatyanabhijJaM mAM samabodhayan / dRSTiceSTayA tvadgatimavabodhayannityarthaH // anvayaH-darbhAkura niyaMpekSAH mRgyaH utpakSmarAjIni vilocanAni dakSiNasyAM dizi vyApArayantyaH tava agatizaM mAm samabodhayan // vyAkhyA-darbhANAM = kuzAnAm aMkurAH = abhinavodbhidaH, iti darbhAkurAH viziSTA apekSA, vyapekSA, nirgatA vyapekSA yAsAM tAH niyNpekssaaH| darbhAkurepu = bhakSaNIyeSu niyaMpekSAH= spRhAzUnyAH, iti darbhAkuraniyaMpekSAH mugyante vyAdhaiH yAstAH mRgyaH = hariNyaH ut = Urdhva pakSmaNAM= netraromANAM rAjI = paMktiH yeSAM tAni utpakSmarAjIni vizeSeNa locyate = dRzyate yairatAni vilocanAni = netrANi dakSiNasyAM = avAcyAM dizi = kASThAyAM vyApArayantyaH= pravartayantyaH satyaH tasmin digbhAge netrANi prakSipantyaH ityarthaH tava = bhavatyAH sItAyAH gatiM jAnAtIti gatijJaH, na gatijJaH iti agatijJastam agatizam = gamanamArgajJAnarahitam mAM = rAmaM samabodhayan = ajJApayan / netraceSTayA tava gamanamArgamabodhayannityarthaH / samAsaH-darbhANAmaGkarAH dAMkurAstepu nirgatA vyapekSA yAsAM tAH darbhAkuranirvyapekSAH / na gatijJaH agatizastam agatijJam / ut pakSmaNAM rAjI yeSAM tAni, utpakSmarAjIni / hindI-kuzA ke nae-nae khAne yogya aMkuroM ( koMpaloM) meM nispRha hokara ( khAne ko abhilASA chor3akara ), hariNiyoM ne bhI uThI huI palakoM vAle, apane netroM ko dakSiNa dizA kI ora karake, tumhArI gati ko na jAnanevAle mujhe tumhAre mArga kA jJAna karAyA thA // 25 // etadvirermAlyavataH purastAdAvirbhavatyambaralekhi zRGgam / navaM payo yatra ghanairmayA ca tvadviprayogAzru samaM visRSTam // 26 // mAlyavato nAma girerambaralekhyabhraSaM, zRGgametatpurastAdagra Avirbhavati / yatra zRGge dhanairmedhairnavaM payo mayA tvadviprayogeNa yadazru tacca samaM yugapadvisRSTam / mevadarzanAdvarSatulyamazru vimuktamiti bhaavH| anvayaH-mAlyavataH gireH ambaralaMkhi zRMgam etat purastAt Avirbhavati / yatra dhanaiH navaM payaH mayA tvadviprayogAzru ca samaM visRSTam / vyAkhyA-mAlyAkAratA asyAstIti mAlyavAn tasya mAlyavataH etannAmakasya gireH= parvatasya ambaM = zabdaM rAtItyambaram = AkAzaM likhatIti tat ambaralekhi= gaganacumbi zRMgaM = zikharam etat purastAt = agre Avirbhavati = prakaTaM bhavati dRzyata ityarthaH / yatra = mAlyavacchikhare dhanaiH = meghaiH navaM = nUtanaM payaH = jalaM mayA = tvadviyoginA rAmeNa tava =sItAyAH viprayogaH = virahaH iti tvadviprayogastena yadazru- netrajalaM tat tvadviprayogAzru ca samaM = yugapat = ekakAlamityarthaH / visRSTaM = tyakta yuktamityarthaH / meghadarzanena mama varSAsamamazruvarSaNaM jaatmiti|
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMza samAsaH--tava viprayogaH tvadviprayogastena yadazru tvadviprayogAzru / hindI-yaha dekho sAmane mAlyavAn nAmaka parvata kA AkAza ko chUne vAlA zikhara ( U~cI coTI ) dikhAI de rahA hai| jahA~ para vAdaloM ne nayA jala aura maiMne tumhAre viyoga ( vichoha ) se nikale A~sU eka sAtha chor3e the| arthAt varasate bAdaloM ko dekhakara tumhArI yAda karake maiM khUba royA thA / / 26 // gandhazca dhArAhatapalvalAnAM kAdambamodgatakesaraM ca / snigdhAzva kekAH zikhinA babhUvuryasminnasahyAni vinA tvayA me // 27 // yasminchaGge dhArAbhirvarSadhArAhatAnAM palvalAnAM gandhazca / adhodgatakesaraM kAdambaM nIpakusumaM ca snigdhA madhurAH zikhinAM bahiNAm / 'zikhinI vahnibahiNI' ityamaraH / kekAzca / tvayA vinA me'sahyAni babhUvuH / 'napuMsakamanapuMsakena-' iti napuMsakaivazeSaH // azvayaH--yasmin dhArAhatapalvalAnAM gandhaH, adhoMdgatakesaraM kAdambaM ca snigdhAH zikhinAM kekAH ca tvayA vinA me asahyAni babhUvuH / vyAkhyA-yasmin =mAlyavataH zikhare dhArAbhiH= vRSTidhArAbhiH AhatAni =tADitAni yAni palvalAni = alpasarAMsi teSAM dhArAhatapalvalAnAM, varSAdhArApAtAspadAnAmalpasarasAmityarthaH / 'palvalaM cAlpasaraH' ityamaraH, gandhaH = AmodaH / ardham udgatamiti arthodgatam / arthodgataM = kicidvikasitaM kesaraM = kicalka yasya tat adhodgatakesaraM kadyate =darzanAt virahiNAM cittavaikalpaM jAyate'nena sa kadambaH = niipH| kadambasyedaM kAdambaM = kadambapuSpaJca snigdhAH madhurAH zikhAH santi yeSAM te zikhinasteSAM zikhinA = mayUrANAM kekAH= vANyaH ca tvayA =sItayA vinA me = mahyam soDhuM yogyAni sahyAni / na sahyAni asahyAni = soDhumazakyAni babhUvuH =jAtAni / sahyaJca sahyazca sahyAzcetyatra "napuMsakamanapuMsakena0" iti sUtreNa aklIvena sahoktau klIbaM vA ziSyate, iti npuNskaikshessH| samAsaH--dhArAbhiH AhatAni yAni palvalAni teSAM dhArAhatapalvalAnAm / ardhamudgatamiti adhodgatam / adhoMdgataM kesaraM yasya tat adhodgatakesaram / na sahyAni asahyAni / hindI-aura jisa mAlyavAn kI coTI para varSA kI dhArA se prahata arthAt bhIgI talayoM kI gandha aura adhakhile kadama ke puSpa ( phUla ) tathA madhura pyArI mayUroM kI vANI, ye saba he priye ! tumhAre vinA mujhe asahya ho gaye the // 27 // pUrvAnubhUtaM smaratA ca yatra kampottaraM bhIru tavopagUDham / guhAvisArInyativAhitAni mayA kathaMciddhanagarjitAni // 28 // kiMca he bhIru, yatra zRGge pUrvAnubhUtaM kampottaraM kampapradhAnaM tavopagUDhamupagRhanaM smaratA mayA guhAvisArINi ghanagarjitAni kathaMcidativAhitAni / smArakatvenoddIpakatvAklezena gmitaaniityrthH||
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH anvayaH-he bhIru ! yatra pUrvAnubhUtam kammottaraM tatra upaham smaratA mayA guhAvisArINi ghanagarjitAni kathaMcit ativAhitAni / vyAkhyA hebhIru = bhayazIle ! yatra = zRMge pUrvamanubhUtaH pUrvAnubhUtastaM pUrvAnubhUtam = pUrvopabhuktam kampaH = prakampanam uttaraH = pradhAnaM yasmin tat kampottaraM tava = sItAyAH upagUDham = AliMganam smaratA = dhyAyatA mayA = rAmeNa guhAyAM = kandarAyAM visatu - prasatu zIlaM yeSAM tAni guhAvisArINi guhAsu pratidhvanitAnItyarthaH / ghanAnAM = medhAnAM garjitAni = stanitAni, iti ghanagarjitAni "stanita garjitaM mevanirvopaH" ityamaraH, kathaJcit = mahatA kaNTena ativAhitAni = gamitAni / kAmoddIpakatvena tava virahe tAni atIva duHkhena yApitAnItyarthaH / samAsa -pUrvamanubhUtaM pUrvAnubhUtaM tat pUrvAnubhUtam / kampaH uttaraH yasmin tat kampottaram tat / guhAsu visAroNi guhAvisArINi / ghanAnAM mAnatAni dhanagarjitAni / hindI-he bhIru ! isI parvata kI coTo para, mevoM kI garjanA sunakara bhaya se tuma kA~patI huI mujhase lipaTa jAtI thii| usa AliMgana sukha kA smaraNa karate hue, maiMne guphA meM pratidhvanita hokara ( gUMjakara ) phailI huI mevoM kI garjanA ( gar3agar3AhaTa ) ko bar3e kaSTa se bitAyA thA / arthAt tumhAre viyoga meM meghagarjana sunakara tumhArA smaraNa mujhe bar3A kaSTa detA thA // 28 // AsArasiktakSitibASpayogAnmAmakSigodyatra vibhinnakozaiH / viDambyamAnA navakandalaiste vivAhadhUmAruNalocanazrIH // 29 // yatra zRGge vibhinnakozaivikasitakuDamalairnavakandalaiH kandalopuSpairaruNavarNairAsAreNa dhArAsaMpAtena / 'dhArAsaMpAta AsAraH' ityamaraH / siktAyAH kSiterbASpasya dhUmavarNasya yogAddhetoviMDambyamAnAnukriyamANA te vivAhadhUmenAruNA locanazrIH / sAdRzyAtsmarthamANeti zeSaH / mAmakSiNodapIDayat // anvayaH-yatra vibhinnakozaiH navakandalaiH AsArasiktakSitivASpayogAt viDambyamAnA te vivAhadhUmAruNalocanazrIH mAm akSiNot / vyAkhyA-yatra = zikhare vibhinnaH = vikasitaH kozaH = kuDmalaH yeSAM tAni taiH vibhinnakozaiH navAni = nUtanAni yAni kandalAni = kandalIpuSpANi taiH navakandalaiH, rktvrnnNrityrthH| "kozo'strI kuDmale" itymrH| AsAreNa = dhArAsaMpAtena siktA = klinnA, aadriikRtetyrthH| yA kSitiH = pRthivI, tasyAH vASpam = USmA, dhUmavargaH tasya yogaH = samparkastasmAt AsArasiktakSitibASpayogAt "dhArAsaMpAta AmAraH, bASpabhUSmAzru'' itymrH| hetoH viDambyate'sau viDambyamAnA = anutriyamANA te = taba sItAyAH vivAhasya = vivAhasaMbandhihomasya dhUmaH vivAhadhUmastena aruNA raktA locanayoH = netrayoH zroH =zobhA iti vivAhadhUmAruNalocanazrIH kI mAM = rAmam akSiNot = abIDayat / vivAhakAlikI tava netrayoH dhUmenotpannAM raktatAM smRtvA bhRzaM duHkhito'bhavamiti bhAvaH / /
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 raghuvaMze samAsaH-vibhinnAH kozAH yeSAM tAni taiH vibhinnakozaiH / navAni kandalAni navakandalAni taiH nvkndlaiH| AsAreNa siktA yA kSitistasyAH vASpam taraya yogaH tasmAt AsArasiktakSitivASpayogAt / vivAhasya dhUmaH vivAhadhUmastena aruNA yA locanayoH zrIH, iti vivAhadhUmAruNalocanazrIH / hindI-musalAdhAra varSA se bhIgI huI, pRthivI se nikale bhApa ke saMyoga se, bhUmikadalI ko khilI ( kukuramutte ke khile phUla ) kaliyoM se anukaraNa kI gaI ( aisI) vivAha ke samaya havana kA dhuvA~ lagane se lAla 2 tumhAre netroM kI zobhA ne mujhe bar3I pIr3A do thI / arthAt pRthivI kI bhAMpa se khile bhUmi kadalI ke kula 2 lAla phUloM ko dekhakara vivAha ke samaya dhUe~ se lAla lAla tumhArI A~khoM kI zobhA mujhe ramaraNa ho AI thI, taba mujhe bar3A duHkha huA thA isI zikhara para // 29 // upAntavAnoravanopagUDhAnyAlakSyapAriplavasArasAni / dUrAvatIrNA pibatIba khedAdamUni pampAsalilAni dRSTiH // 30 // upAntavAnIradanopagUDhAni pArzvava lavanacchannAnyAlakSyA ISadRzyAH pArilavAzcaMcalAH sArasAH yeSu tAnyamUni pampAsalilAni pampAsarojalAni dUrAdavatIrNA me dRSTirata eva khedAripabatIva / na vihAtumutsahata ityarthaH // anvayaH-upAntavAnIravanopagUDhAni AlakSyapAriplavasArasAni amUni pampAsalilAni dUrAvatIrNA me dRSTiH ata eva khedAt pibati iva / vyAkhyA-upAnte = pArzve vAnIrANAM = vajulAnAM vanAni = araNyAni taiH upagUDhAni = AcchannAni, iti upAntavAnIravanopagUDhAni ( vAM zuSkam AsamantAt nIramasya sa vAnIraH ) / AlakSyAH = ISadRzyAH pAriplavAH= cancalAH sArasAH= haMsAH yeSu tAni AlakSyapAriplavasArasAni / "pAri lavazcAbule rayAccaMcale ca" iti medinii| amUni = purovatIni pAti = rakSati mahAryAdIn , iti pampA / pampAyAH = pampAnAmakasarovarasya salilAni = jalAni, iti pampAsalilAni dUrAt = atyunnatAt avatIrNA = gatA dUrAvatIrNA me=rAmasya dRSTiH = netram ata eva khedAt pibati iva = yathA, atitRSNayA pazyatIva / tyaktuM notsahate iti bhAvaH / samAsaH-upAntayoH yAni vAnIrANAM vanAni upAntavAnIravanAni taiH upagUDhAni, iti upAntavAnIravanopagUDhAni tAni / AlakSyAH pAriplavAH sArasAH yeSu tAni AlakSyapAriplavasArasAni, tAni / pampAyAH salilAni pampAsalilAni tAni / dUrAt avatIrNA dUrAvatIrNA / hindI-taToM ( kinAroM ) para khar3e beta ke vanoM se DhaMke hue, ataeva jarA-jarA dIkha par3a rahe haiM caJcala haMsa jinameM, aise ina pampA nAmaka sarovara ke jaloM ko merI dRSTi dUrase par3ane ke kAraNa mAno kheda se unheM pI rahI hai| arthAt inheM dekhatA hI rahU~ aisA merA mana kara rahA hai // 30 //
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH atrAviyuktAni rathAGganAmnAmanyonyadattotpalakesarANi / dvandvAni dUrAntaravartinA te mayA priye saspRhamIkSitAni // 31 // atra pampAsarasyanyonyasmai dattotpalakesarANyaviyuktAni rathAGganAmnAM dvandvAni cakravAkamithunAni te tava dUrAntaravartinA dUra dezavartinA mayA he priye, saspRhaM sAbhilASamIkSitAni / tadAnIM tvAmasmArSamityarthaH // anvayaH--atra anyonyadattotpalakesarANi aviyuktAni rathAMganAmnAM dvandvAni, te dUrAntaravartinA mayA he priye ! saspRham IkSitAni / vyAkhyA--atra = pampAyAm sarasi anyonyasmai = parasparasmai dattAni = apitAni utpalAnAM = kamalAnAM kesarANi = kialkAni yastAni anyonyadattotpalakesarANi 'kiMjalkaH kesaro'striyAmi'tyamaraH / na viyuktAni aviyuktAni = sadA sahacArINi rathasya aMgaM rathAMgaM, rathAMgasya = cakrasya nAma = Ahvayo yeSAM te rathAMganAmAnaH = cakravAkAH / rathAMganAmnyazca rathAMganAmAnazceti rathAMganAmAnaH "pumAn striyA" ityekazeSaH / teSAM rathAMganAmnAM = cakravAkAnAM dvandvAni = mithunAni "strIpuMsau mithunaM dvandvam" itymrH| antaM rAti = dadAtIti antaram / dUraM ca tadantaramiti dUrAntaraM dUrAntare = dUradeze vartate iti dUrAntaravartI tena dUrAntaravartinA = dUradezasthitenetyarthaH, mayA = rAmeNa he priye = he sIte ! spRhayA = abhilASayA sahitaM saspRham IkSitAni = avalokitAni / tasminnavasare tvaamsmaarssmityrthH|| samAsaH-utpalAnAM kesarANi utpalakesarANi, anyonyasmai dattAni utpalakesarANi yaistAni, anyonyadattotpalakesarANi / na viyuktAni aviyuktaani| spRhayA sahitamiti saspRham / rathAMganAmnyazca rathAMganAmAnazceti rathAMganAmAnaH, teSAM rathAMganAmnAmityekazeSaH / hindI-isa pampA nAmaka sarovara meM eka-dUsare ko premapUrvaka kamala kI kesara dene vAle, tathA sadA sAtha rahane vAle cakavA-cakavI ke jor3oM ko, he priye ! tumase dUra rahane ke kAraNa maiMne prabala kAmanA lAlasA, se dekhA thaa| arthAt maiM vicAratA thA ki tuma mere pAsa hotI to maiM bhI aise hI karatA // 31 // imAM taTAzokalatAM ca tanvIM stanAbhirAmaratabakAbhinamrAm / / tvatprAptibuddhyA parirabdhukAmaH saumitriNA sAzrurahaM niSiddhaH // 32 // kiMca stanavadabhirAmAbhyAM stabakAbhyAmabhinamrAM tanvImimAM taTAzokaraya latAM zAkhAmatastvatprAptibudhdyA tvameva prApteti bhrAntyA parirabdhumAliGgituM kAmo yasya so'haM saumitriNA lakSmaNena sAzruniSiddhaH / neyaM sIteti nivAritaH / parirabdhukAma ityatra 'tuM kAmamanasorapi' iti vacanAnmakAralopaH // anvayaH-stanAbhirAmastabakAbhinamrAm tanvIm imAM taTAzokalatAM tvatprAptibuddhyA parirabdhukAmaH sAzruH ahaM saumitriNA niSiddhaH /
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 raghuvaMze vyAkhyA-stanavat = kucavat abhirAmau = manoharau yo stabakau = puSpagucchau tAbhyAm abhinamrA = vinatA, tAM stanAbhirAmastabakAbhinamrAm / "puSpAdistabake guccha" iti rantidevaH / tanvIM = kRzAM sukumArImityarthaH / imAm = purovartinIm taTasya = tIrasya azokaH = vaJjulaH tasya latA =zAkhA tAM taTAzokalatAm tava = sItAyAH prAptiH = avAptiH, iti tvatprAptiratasyAH buddhiH = jJAnam, bhramAtmakamityarthaH / tayA tvatprAptibuddhayA tvameva militeti bhrameNa parirabdhum = AliMgituM kAmaH = icchA yasya sa parirabdhukAmaHazrubhiH = astraiH sahitaH sAzruH = azru. pUrNanetraH = ahaM = rAmaH saumitriNA = lakSmaNena niSiddhaH = nivAritaH / neyaM sItA kintu lateyamiti nivAritA ityrthH| "vaJjalo'zoke" ityamaraH / samAsaH--stanavat abhirAmau yau stabako tAbhyAm abhinamrA tAM stanAbhirAmastabakAbhinamrAm / taTasya azokaH taTAzokastasya latA tAM taTAzokalatAm / tatra prAptistvatprAptistasyAH buddhistayA tvtpraaptivuddhyaa| parirabdhaM kAmaH yasya sa prirbdhukaamH| hindI-kucoM ke samAna sundara phUloM ke gucchoM ( guladastoM ) se Age ko jhuko huI, isa patalI, tIra ke azoka kI latA ko (hI ) tumhAre mila jAne kI buddhi se ( bhrama se ) maiM use AliMgana karanA cAhatA thA, kintu isI bIca lakSmaNa ne rote hue mujhe roka diyA thA / arthAt isa latA ko dekhakara aisA lagA ki mAnoM tuma hI khar3I ho, ataH AliMgana karanA hI cAhatA thA ki 'yaha sItA nahIM hai' latA hai, kahakara lakSmaNa ne mujhe roka diyA thaa| yaha saba tumhAre prema meM vihvala hone ke kAraNa thA // 32 // amUrvimAnAntaralambinInAM zrutvA svanaM kAJcanakiGkiNInAm / pratyudvajantIda khamutpatatantyo godAvarIsArasapaGktayastvAm // 33 // vimAnasyAntareSvavakAzeSu lambante yAstAsAM kAJcanakiGkiNInAM svanaM zrutvA svayUthazabdabhramAtkhamAkAzamutpatantyo'mUrgodAvarIsArasapaGktayastvAM pratyuvrajantIva // anvayaH-vimAnAntaralambinInAM kAJcanakiMkiNInAM svanaM zrutvA, kham utpatantyaH godAvarIsArasapaMktayaH tvAM pratyadavrajanti iva / vyAkhyA-vimAnasya = puSpakasya antarANi = avakAzabhAgAH teSu lambinyaH = dolAyamAnAH yAstAH vimAnAntaralambinyaH, tAsAM vimAnAntaralambinInAm / kAJcanasya = suvarNasya kiMkiNyaH = kSudraghaNTikAratAsAM kAJcanakiMkiNInAm svanaM = zabdaM zrutvA = AkarNya sArasayUthazabdabhramAt kham = AkAzam utpatantyaH = udgacchantyaH gAM == jalaM, svarga vA dadAtIti godA = ndii| godAsu varA = zreSThA iti godAvarI, sarasi bhavAH saarsaaH| godAvaryAH sArasAH= puSkarAhvayAH pakSivizeSAH teSAM paMktayaH= zreNayaH, godAvarIsArasapaMktayaH tvAM =sItAM prati = sammukhe ubajanti = udgacchanti iva = yathA / taba saMmAnArthamityarthaH // samAsaH-vimAnasya antarANi vimAnAntarANi teSu lambinyaH tAsAM vimAnAntaralambi
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 155 nInAm / kAJcanasya kiMkiNyaH kAMcanakiMkiNyastAsAM kAJcanakiMkiNInAm / godAvaryyAH sArasAnAM paMktayaH iti godAvarIsArasapaMktayaH // hindI - he sIte ! dekho / vimAna ke jharokhoM ( khir3akiyoM) meM laTaka rahI sone kI choTI-choTI ghaNTiyoM ke zabda ( jhanajhana ) ko sunakara ( ye bhI sArasa bola rahe haiM isa bhrama (se) AkAza meM ur3atI huI, godAvarI nadI ke sArasa pakSiyoM kI pAMteM mAnoM tumhArI agavAnI karane A rahI haiM // 33 // eSA tvayA pezalamadhyayApi ghaTAmbusaMvardhita bAlacUtA / AnandayatyunmukhakRSNasArA dRSTA cirAtpaJcavaTI mano me // 34 // pezalamadhyayApi / bhArAkSamayApItyarthaH / tvayA ghaTAmbubhiH saMvardhitA bAla bUtA yasyAH sA / unmukhA asmadabhimukhAstvatsaMvardhitA eva kRSNasArA yasyAH sA cirAddRSTaiSA paJcavaTI me mana AnandayatyAhlAdayati / paJcavaTIzabdaH pUrvameva vyAkhyAtaH // zranvayaH--pezalamadhyayA api tvayA ghaTAmbu saMvardhitavALacUtA unmukhakRSNasArA cirAt dRSTA paMcavaTI me manaH Anandayati / - vyAkhyA - pezaM lAtIti pezalaH madhye zarIrasya bhavaH madhyaH, mAM = zobhAM dhatte, iti vA madhyaH / pezalaH = sukumAraH cAruH ca madhyaH - zarIra madhyabhAgaH yasyAH sA tayA pezalamadhyayA api bhArotthApane'samarthayApItyarthaH / tvayA = sItayA ghaTasya ambUni ghaTAmbUni / ghaTAmbubhiH : kalazajalaiH jalena prapUrya tvayAnItairityarthaH saMvardhitAH = vRddhiM nItAH bAlacUtAH = bAlarasAlAH yasyAH sA vaTAmbusaMvardhitabAlacUtA / cUSyante iti cUtAH / bAlAH = aMkurAzca te cUtA: bAlacUtAH / kRNena sArA: : = zabalAH kRSNasArAH / unmukhAH = UrdhvAnanAH asmadabhimukhA ityarthaH / kRSNasArAH=mRgAH yasyAH sA unmukhakRSNasArA cirAt = bahoH kAlAt dRSTA = avalokitA eSA = purovartinI paJcAnAM vaTAnAM = vaTavRkSANAM samAhAraH paMcavaTI = daNDakAraNyai bhAgaH / me = = mama rAmasya manaH = cittam Anandayati = AhlAditaM karoti / samAsaH - pezala: madhyaH yasyAH sA tayA pezalamadhyayA / ghaTasya ambubhiH saMvardhitA: bAlacUtAH yasyAH sA ghaTAmbusaMvardhitabAlacUtA / ut mukhaM yeSAM te unmukhAH / unmukhAH kRSNasArAH yasyAH sA unmukhakRSNasArA / paJcAnAM vaTAnAM samAhAraH paMcavaTI / hindI -- bahuta dinoM para dekhI yaha paMcavaTI mere mana ko AhlAdita kara rahI hai / "jahA~para" tumane patalI sukumAra kamaravAlI hokara bhI ghar3oM se jala dekara choTe-choTe Ama ke paudhoM ko bar3A kiyA thA, aura jisake citakabare mRga upara mukha uThAkara hamArI ora dekha rahe haiM // 34 // atrAnugodaM mRgayAnivRttastaraMgavAtena vinItakhedaH / rahastvadutsaGganiSaNNamUrdhA smarAmi vAnIragRheSu suptaH // 35 //
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 raghuvaMze atra paJcavaTyAm / godA godaavrii| tasyAH samIpe'nugodam / 'anuryatsamayA' ityvyyiibhaavH| mRgayAyA nivRttastaraGgavAtena vinItakhedo raho rhsi| atyantasaMyoge dvitIyA / tvadutsaGganiSaNNamUrdhA sannahaM vAnIragRheSu suptaH smarAmi / vAkyArthaH karma / supta iti yattatsmarAmItyarthaH // anvayaH-atra anugodaM mRgayAnivRttaH taraMgavAtena vinItakhedaH rahaH tvadutsaMganiSaNNamUrdhA san ahaM vAmIragRheSu suptaH smraami| vyAkhyA-atra = paMcavaTyAM godAyAH = godAvaryAH samIpe anugodam = godAvarInadIsamIpe mRgyante pazavaH yasyAM sA mRgayA mRgayAyAH = AkheTAt nivRttaH = parAvRttaH, iti mRgayAnivRttaH, mRgayAM kRtvA parAvRtta ityrthH| taraMgANAM =godAvarIvIcInAM vAtaH = vAyustena taraMgavAtena vinItaH = dUrIkRtaH khedaH= zrAntiH, pIDA yasya sa vinItakhedaH rahaH=rahasi = ekAnte, ityrthH| tava =bhavatyAH sItAyAH utsaMge = kroDe niSpaNNaH= sthApitaH mUrdhA = mastakaM yena sa tvadutsaMganiSaNNamUrdhA san ahaM = rAmaH vA= zuSkam A samantAt noraM yeSAM te vaaniiraaH| vAnIrANAM - vetasAnAM gRhANi = kuJjAsteSu vAnIragRheSu suptaH = zayitaH smarAmi = cintAyAmi / atra smaraNasya karma vAkyArthaH, supta iti ytttsmraamiityrthH| samAsaH-godAyAH samIpe anugodam / mRgayAyAH nivRttaH mRgyaanivRttH| taraMgANAM vAtastaraMgavAtastena trNgvaaten| vinItaH khedo yasya sa viniitkhedH| tava aMkaM tvadaMkam , tvadaMke niSaNNaH mUrdhA yasya sa tvadaMkaniSaNNamUrdhA / vAnIrANAM gRhANi teSu vAnIragRheSu / hindI-yahIM paMcavaTI meM, godAvarI nadI ke kinAre para ekAnta meM zikAra se lauTakara beMta ke kuoM meM ( latAgharoM meM ) tumhArI goda meM zira rakhakara maiM sotA thaa| aura nadI kI taraMgoM kA zItala vAyu merI thakAvaTa ko dUra karatA thaa| una saba bAtoM ko smaraNa kara kara rahA hU~ // 35 // bhrabhedamAtreNa padAnmaghonaH prabhraMzayAM yo nahuSaM cakAra / tasyAvilAmma parizudviheto mo muneH sthAnaparigraho'yam // 36 // yo munibhraMbhedamAtreNa bhramaNamAtreNaiva nahuSa rAjAnaM maghonaH padAdindratvAtprabhraMzayAMcakAra prabhraMzayati sma / AvilAmbhaHparizuddhihetoH kaluSajalaprasAdahetostasya muneragastyasya / agastyodaye zaradi jalaM prasIdatItyuktaM prAk / bhUmau bhavo bhaumaH sthAnaparigraha Azramo'yam / dRzyata iti zeSaH / bhauma ityanena divyo'pyastItyuktam / parigRhyata iti parigrahaH / sthAnameva parigraha iti vigrahaH // ___ anvayaH--yaH bhrUbhedamAtreNa nahuSaM maghonaH padAt prabhraMzayAM cakAra AvilAmbhaHparizuddhihetoH tasya muneH bhaumaH sthAnaparigrahaH ayam / astIti zeSaH / / vyAkhyA-bhravaH = bhRkuTyAH bhedaH = bhaMgaH, kauTilyamityarthaH iti bhrUbhedaH / bhrabheda eveti bhrUbhedamAtraM tena bhrUbhedamAtreNa, bhRkuTikauTilyamAtreNetyarthaH / yaH = agastyamaharSiH
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH nahuSam = yayAtaH pitaram , mahyate = pUjyate, iti maghavA tasya maghonaH =indrasya padAt = sthAnAt , indratvAdityarthaH / prabhraMzayAJcakAra =pAtayAmAsa / AvilaM = kaluSaM, malinaJca tadambhaH = jalaM, tasya parizuddhiH = prasAdaH, nairmalyaM tasyAH hetuH = kAraNaM tasya AvilAmbhaHparizuddhihetoH, zaradi agastyanAmno nakSatrasyodaye AvilaM jalaM nirmalaM bhavatIti prsiddhiH| "kaluSo'naccha AvilaH ityamaraH / tasya = prasiddhasya muneH = agastyasya bhUmau = pRthivyAM bhavaH bhaumaH = parigRhyate iti prigrhH| sthAnameva parigrahaH iti sthAnaparigrahaH= AzramaH ayaM = purovatI avalokyate iti zeSaH / bhaumaH iti kathanena jJAyate yat divyo'pi muneH Azramo'stIti / samAsaH-bhravaH bhedaH bhruubhedH| bhrUbheda eva bhrUbhedamAnaM tena bhruubhedmaatrenn| AvilaJca tadambhaH AvilAmbhastasya parizuddhistasyAH hetustasya AvilAmbhaHparizuddhihetoH / sthAnameva parigrahaH iti sthAnaparigrahaH / hindI-jisa muni ne kevala bhrukuTi Ter3hI karake ( kiMcit krodha se ) rAjA nahuSa ko indra ke pada se nIce girA diyA thA, aura jo muni varSA se maTamaile jala kI svacchatA kA kAraNa hai, yaha sAmane usI agastyamuni kA pRthivI para Azrama dIkha rahA hai // _ vizeSa-candravaMzI rAjA nahuSa bar3A hI balavAn , buddhimAn thaa| vaha yayAti kA pitA, aura Ayus kA putra thaa| vRtrAsura ko mArane se indra ko brahmahatyA lagI thii| jaba usakA prAyazcitta karane indra eka sarovara meM jA chipA to, nahuSa ko indrAsana para baiThA diyaa| taba indrANI ke prema ko pAne ke liye saptarSiyoM ko pAlakI meM jotakara indrabhavana ko calA, mArga meM RSiyoM se sarpa-sarpa ( zIghra calo ) kahA tabhI agastya muni ne sA~pa bana jAne kA zApa dekara svarga se pRthivI para girA diyA thaa| phira yudhiSThira ne isakA uddhAra kiyA thaa| agastyodaya hone para zaradRtu meM jala svaccha ho jAtA hai // 36 // betAgnidhUmAgramanindyakIrtastasyedamAkrAntavimAnamArgam / ghrAtvA havirgandhi rajovimuktaH samaznute me laghimAnamAtmA // 37 // anindyakItestasyAgastyasyAkrAntavimAnamArgam / havirgandho'syAratIti havirgandhi tretAgniragnitrayam / 'agnitrayamidaM tretA' itymrH| pRSodarAditvAdetvam / tretAgne--mAgramidaM prAtvAghrAya rajaso guNAdvimukto me mamAtmAntaHkaraNaM laghimAnaM laghutvaguNaM samaznute prApnoti // anvayaH-anindyakIrteH tasya AkrAntavimAnamArga havirgandhi tretAgnidhUmAgram idaM prAtvA rajovimuktaH me AtmA laghimAnaM samaznute / vyAkhyA-na niMdyA anindyA = prazaMsanIyA kIrtiH = yazo yasya saH aniMdyakIrtiratasya aniMdyakI: = dhavalayazasa ityrthH| tasya = agastyasya AkrAntaH = vyAptaH vimAnasya = puSpakasya mArgaH = panthAH yena tat AkrAntavimAnamArgam , haviSaH =ghRtasya gandhaH =surabhiH asyAstIti tat havirgandhi "ghRtamAjyaM haviH sarpiH" ityamaraH / trAyante iti trAH = AhutayaH,tAbhiH itA tretaa| trIn bhedAn eti = prApnotIti tretA, tritvamitA vA tretaa| tretA eva agniH= vahniriti
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze tAgniH / dhUmasya agramiti dhUmAgram | tretAgneH = dakSiNagArhapatyAhavanIyarUpasya, agritrayasya dhUmAgram, idametat AghrAya = ghrAtvA rajasaH == rajoguNAt vimuktaH = rahitaH me mama rAmasya AtmA = antaHkaraNaM laghoH bhAvaH laghimA taM laghimAnaM laghutvaM, laghutvaguNaM samaznute = prApnoti, nairmalyaM zantiJca prApnotItyarthaH / 11 158 samAsaH - anindyA kIrtiH yasya sa tasya anindyakIrteH / tretA evAgniH cetAgniH, tretAgneH dhUmasya agramiti tretAgnidhUmAgram / AkrAntaH vimAnasya mArgaH yena tat AkrAntavimAnamArgam, tat rajasaH vimuktaH rajovimuktaH / haviSaH gandhaH asyAtIti havirgandhi / hindI - prazaMsanIya yaza vAle, prasiddha agastya RSi kI tInoM agniyoM ( dakSiNa, gArhapatya, AhavanIya nAmaka ) se uThe hue, vimAna ke mArga ( AkAza ) meM phaile, tathA ghI kI sugandha vAle dhue~ ko sUbakara rajoguNa se zUnya merA AtmA halkepana kA anubhava kara rahA hai / arthAt pavitra dhUma ke sparza se pavitra hokara paramasukhazAnti kA anubhava kara rahA hU~ // 37 // etanmunermAnini zAtakarNeH paJcApsaro nAma bihAravAri / AbhAti paryantavanaM vidUrAnmeghAntarAlakSyamivendubimbam // 38 // he mAnini, zAtakarNermuneH saMbandhi paJcApsaro nAma paJcApsara iti prasiddham / paJcApsaraso yasminniti vigrahaH / paryanteSu vanAni yasya tatparyantavanametadvihAravAri krIDAsaro vidUrAt / mevAnAmantare madhya AlakSyamISadadRzyam / 'AGISadarthe'bhivyAptau ' ityamaraH / indubimbamiva / AbhAti // anvayaH - he mAnini ! zAtakarNeH muneH paJcApsaro nAma, paryantavanaM etat vihAravAra vidUrAt meghAntarAlakSyam indubimbam iva AyAti / vyAkhyA - mAnaH asyAH astIti mAnino tasyAH saMbuddhiH he mAnini = he kAnte ! zAtakarNeH : = etannAmakasya muneH = maharSeH adbhaya: sarantIti apsarasaH / paJca = paJcasaMkhyakAH apsarasaH = devAMganAH yasmin iti paJcApsaro nAma = prasiddhaM paryanteSu = parisareSu, prAntabhAgeSvityarthaH vanAni = vipinAni yasya tat paryantavanam etat = purovarti vihArArthaM = vihArayogyaM vAri = jalaM yasmin tat vihAravAri = krIDAsaraH vidUrAt = viprakRSTAt meghAnAM = ghanAnAm antare = madhye A = ISat lakSyaM = dRzyaM yattat meghAntarAlakSyam indoH = candrasya bimbaM = maNDalam iva = yathA AbhAti = zobhate / samAsaH - paJca apsarasaH yasmin tat paJcApsaraH / vihArasya vAri yasmin tat vihAravAri / paryanteSu vanAni = yasya tat paryantavanam / meghAnAm antare AlakSyamiti meghAntarAlakSyam / indo: bimbamiti indubimbam / hindI - he priye ! zAtakaNi RSi kA paJcApsara nAma kA ( pAMca apsarAe~ jisameM haiM ) krIDAsara ( manoraJjana kA tAlAba ) hai / yaha cAroM ora se ghora jaMgaloM se ghirA huA hone
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 159 se tathA dUra se aisA jAna par3a rahA hai mAnoM medhoM ke bIca se jarA-jarA dIkhatA huA candrabimba ho / zAtakaNi = sundara kandhoM vAlA athavA paine kAnoM vAlA, yaha artha hai // 38 // purA sa darbhAGkaramAtravRttizcaranmRgaiH sArdhamRSirmaghonA / samAdhimItena kilopanItaH paJcApsaroyauvanakUTabandham // 39 // purA pUrvasminkAle darbhAGkaramAtravRttistanmAtrAhAro mRgaiH sArdha saha caransa RSiH samAdhestapaso bhItena maghonendreNa paJcAnAma sarasAM yauvanam / 'taddhitArtha-' ityAdinottarapadasamAsaH / tadeva kUTabandhaM kapaTayantramupanItaH / 'unmAthaH kUTayantraM syAt' itymrH| kiletyaitithe / mRgasAha. conmRgavadeva baddha iti bhAvaH // anvayaH-purA dIkuramAtravRttiH mRgaiH sArdha caran saH RSiH, samAdhibhItena maghonA paJcApsaroyauvanakUTabandham upanItaH kila / vyAkhyA-purA = pUrvasmin kAle darbhasya = kuzasya aMkurAH = abhinavodbhidaH da kurA eva dIkuramAnaM, darbhAkuramAtraM vRttiH = AhAraH yasya sa dAMkuramAtravRttiH, mRgaiH = hariNaiH sAdha =saha caran = gacchan , bhakSayaMzca saH = RSiH, zAtakarNiH samyagAdhIyate'smin manaH janairiti smaadhiH| samAveH = tapasaH bhItaH trastaH iti samAdhibhItastena samAdhibhItena maghonA= devendreNa paJca ca tAH apsarasaH iti paJcApsarasaH / paJcApsarasAM = paJcadevAMganAnAM yauvanaM = tAruNyaM, tadeva kUTabandhaM = kapaTayaMtra, tat paJcApsaroyauvanakUTayaMtram upanItaH =prApitaH kila =iti aitihyam / samAsaH-darbhasya aMkurAH darbhAkurAH / darbhAkurA eva darbhAkuramAnaM, darbhAkuramAnaM vRttiH yasya sa darbhAkuramAtravRttiH / samAdheH bhItaH samAdhibhItastena samAdhibhItena / paJcAnAm apsarasAM yauvanamiti paJcApsaroyauvanaM tadeva kUTabandhaH tam pazcApsaroyauvanakUTabandham / hindI-pahale kisI samaya ye maharSi hariNoM ke sAtha calate phirate kuzA ke aMkuroM ko hI khAte the| taba inakI samAdhi tapasyA se Dare indra ne "eka sAtha" pA~ca apsarAoM ke yauvanarUpI jAla meM inheM phaMsA diyA thaa| arthAt pA~ca javAna apsarAe~ bhejakara indra ne inakI tapasyA bhaMga kara dI thI // 39 // tasyAyamantarhitasaudhamAjaH prsktsNgiitmRdnggghossH| viyadgataH puSpakacandrazAlAH kSaNaM pratizrunmukharAH karoti // 40 // antahiM tasaudhabhAjo jalAntargataprAsAdagatasya tasya zAtakaNerayaM prasaktaH saMtataH saMgItamRdaGgaghoSo viyadgataH sanpuSpakasya candrazAlA zirogRhANi / 'candrazAlA zirogRham' iti halAyudhaH / kSaNaM pratizrudbhiH pratidhvAnairmukharA dhvanantIH karoti / 'strI pratizrutpratidhvAne' ityamaraH // anvayaH-antarhitasaudhamAjaH tasya ayaM prasaktasaMgItamRdaMgaghoSaH viyadgataH san puSpakacandrazAlAH kSaNaM pratizrunmukharAH karoti /
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 raghuvaMze vyAkhyA-antarhitaH=jalamadhyagataH yaH saudhaHprAsAdaH iti antarhitasaudhastaM bhajatIti antarhitasaudhabhAk tasya antrhitsaudhbhaajH| sudhA lepo'syAstIti saudhaH / tasya = muneH zAtakarNeH ayaM = shrvnnpthmaagtH| mRt aMgamasya saH mRtAt = veSTanAt jAtaH, muraM = veSTanaM jAtamasyeti vA / mRdaMgaH "mRdaMgA murajAH" itymrH| saMgItaM = nRtyagItavAdyaM mRdaMgaH = murajazceti tayoH ghoSaH = dhvaniH iti saMgItamRdaMgaghoSaH / prasaktaH = saMtataH, vyAptaH yaH saMgItamRdaMgavoSaH, iti prasaktasaMgItamRdaMgaghoSaH viyati =AkAze gataH = prAptaH viyadgataH san candra iva zAlate = zobhate, iti candrazAlA = zirogRham, uccasthAnasthitatvAt tathAtvamityarthaH / puSpakasya = vyomayAnasya candrazAlAH iti puSpakacandrazAlAH "candrazAlA zirogRhami"ti haimH| kSaNaM = muhUrta pratizrudbhiH= pratidhvAnaiH mukharAH = dhvanantIH karoti = vidadhAti / prati = prathamazabdaM lakSyIkRtya zrUyate iti pratizrut / "strI pratizrutpratidhvAne" itymrH| ___ samAsaH-antarhitaH saudhaH, antahitasaudhaH / taM bhajatati antahitasaudhabhAk tasya anthitsaudhbhaajH| saMgItazca mRdaMgazca saMgItamRdaMgau, tayoH ghoSaH iti saMgItamRdaMgaghoSaH, prasaktaH yaH saMgItamRdaMgaghoSaH prsktsNgiitmRdNgghossH| viyati gataH viyadgataH / puSpakasya candrazAlAH iti puSpakacandrazAlAH, tAH / pratizrudbhiH mukharAH pratizrunmukharAH, taaH| hindI-jala ke bhItara bane bhavana meM rahane vAle, zAtakarNi RSi, ke nirantara ho rahe nAca-gAne aura mRdaMga kI yaha jhanakAra hai (suna par3a rahI hai ), jo ki AkAza meM puSpaka vimAna kI chatarI ko pratidhvani se mukharita kara rahI hai| arthAt RSi ke bhavana meM ho rahI saMgIta kI dhvani vimAna se TakarA kara gUMja rahI hai // 40 // havirbhajAmedhavatAM caturNA madhye lalATaMtapasaptasaptiH / asau tapasyatyaparastapasvI nAmnA sutIkSNazcaritena dAntaH // 41 // nAmnA sutIkSNaH sutIkSNanAmA caritena dAntaH saumyo'sAvaparastapasvI / edhavatA mindhanavatAm / 'kASThaM dArvindhanaM tvedhaH' itymrH| catuNAM havirbhujAmagnInAM madhye / lalATaM tapatIti lalATaMtapaH suuryH| 'asUryalalATayoddezitapoH' iti khshprtyyH| 'aru. Sita-' ityAdinA mumaagmH| lalATaMtapaH saptasaptiH saptAzva : sRyoM yasya sa tathoktaH sana / tapasyati / 'karmaNo romanthatapobhyAM varti caroH' iti kyaG / 'tapasaH parasmaipadaM ca' iti vaktavyam // anvayaH-nAmnA sutIkSNaH caritena dAntaH asau aparaH tapasvI, edhavatAm caturNAM havi. rbhujAM madhye lalATaMtapasaptasaptiH tapasyati / vyAkhyA ---namyate'bhidhIyate'thoM'neneti nAma / tena nAmnA = nAmadheyena sutIkSNaH = sutIkSNanAmA, kaThoraravabhAvo'pItyarthaH caritena = cAritreNa dAntaH = tapaH klezasahaH, saumya ityarthaH asau = dRzyamAnaH aparaH = dvitIyaH tapasvI = tApasaH "tapasvI tApasaH pArikAMkSI" ityamaraH / edhaH = indhanamarita yepAM te edhavantasteSAm edhavatAm catuNAM = catuHsaMkhyakAnAM havIMSi bhuJjate iti havirbhujasteSAM havirbhujAm = vahnInAM madhye = antare sapta saptayaH = azvAH yasya sa saptasaptiH /
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH lalATaM =bhAlaM tapatoti llaattNtpH| lalATaMtapaH = mastakasya taptA saptasaptiH = sUryaH yasya sa lalATaMtapasaptasaptiH san tapasyati = tapazcarati / samAsaH-lalATaMtapaH saptasaptiH yasya sa lalATaMtapasaptasaptiH / hindI-lakar3iyoM se yukta ( prajvalita ) cAra agniyoM ke bIca meM mastakapara sUrya kI kiraNoM se tapate hue jo tapasvI tapasyA kara rahe haiN| ye nAma se to sutIkSNa ( ati tIkheM va kaThora ) haiM kintu caritra ( AcaraNa evaM svabhAva ) se bar3e sahanazIla tathA saumya haiM // vizeSa-cAroM ora se cAra dhunI jalAkara tathA Upara jeTha-vaizAkha ke sUrya kI dhUpa se paJcAgni tapate hue tapasyA karate haiM / unheM paJcAgnitapA kahate haiM // 41 // amuM sahAsaprahitekSaNAni vyAjAdhasaMdarzitamekhalAni / nAlaM vikatu janitendrazaGkaM surAGganAvibhramaceSTitAni // 42 // janitendrazaGkam / tapaseti shessH| amuM sutIkSNaM sahAsaM prahitAnIkSaNAni dRSTayo yeSu tAni / vyAjena kenacinmiSeNa / 'puMsyo'dhaM so'zake' iti vishvH| arthamIpasaMdarzitA mekhalA yeSu tAni surAGganAnAmindrapreSitAnAM vibhramA vilAsA eva ceSTitAni vikatuM skhalayitumalaM samarthAni na / babhUvuriti zeSaH // anvayaH-janitendrazaMkam amum sahAsaprahitekSaNAni vyAjAsandarzitamekhalAni surAMganAvibhramaceSTitAni vikartum alaM na 'babhUvuH' / vyAkhyA-janitA = utpAditA indrasya = devendrasya zaMkA = trAsaH yena sa taM janitendra. zaMkam / tapasA me devendrAsanamayaM jeSyatIti trAsayuktamindraM kRtvaanityrthH| amuM = sutIkSNanAmAnaM muni hAsena sahitaM sahAsaM, sahAsaM-hAsyapUrvakaM prahitAni = praritAni, kSiptAni IkSaNAni = dRSTayaH yeSu tAni shaasprhitekssnnaani| vyAjena = kenApi miSeNa ardham = ISat samyak darzitA = prakaTitA mekhalA kAMcI nitambaH ityarthaH = yeSu tAni vyAjAsandarzitamekhalAni / makhaM = gati lAtIti mekhalA / mAM = lakSmI khalatIti vA mekhalA / "mekhalA'drinitambe syAdrazanA khaDgabandhayoH" iti haimaH / surANAM = devAnAm aMganAH = apsarasaH indreNa tapovighnakaraNAya preSitA ityrthH| tAsAM vibhramAH = yauvane zRMgArajA vikArA eva ceSTitAni == aMgabhaMgimAdikriyAH, iti surAMganAvibhramaceSTitAni vikartuH= skhalayituM tapaso vighnaM kartumityarthaH / alaM =samarthAni na / jAtAnIti shessH| samAsaH-janitA indrasya zaMkA yena sa taM janitendrazaMkam / sahAsaM prahitAni IkSaNAni yeSu tAni sahAsaprahitekSaNAni / vyAjena ardha sandarzitAH mekhalAH yeSu tAni vyAjAsaMdarzita. mekhlaani| surANAm aMganAH surAMganAstAsAM vibhramA eva ceSTitAni, iti surAMganAvibhramaceSTitAni / hindI-indra ke mana meM bhaya paidA kara dene vAle isa sutIkSNa muni ko, indra ke dvArA
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 raghuvaMze mejI gaI apsarAoM kI ve zRMgAraceSTAe~ ( hAva, bhAva, caTaka, maTaka ) bhI, tapasyA se DigAne ke lie samartha na ho sakI thIM, jinameM ha~sakara tirachI najara calAI gaI thI, tathA nAca-gAne ke bahAne se apanI karadhanI jarA-jarA dikhA dI thii| arthAt nitamba aura jA~ce ughAr3a kara dikhA dI thIM // 42 // eSo'kSamAlAvalayaM mRgANAM kaNDUyitAraM kuzasUcilAvam / sabhAjane me bhujamUrdhvabAhuH savyetaraM prAdhvamitaH prayuGkte // 43 // UrdhvabAhureSa sutIkSNo'kSamAlaiva valayaM yasya taM mRgANAM kaNDUyitAram / kuzA eva sUcayastA lanAtIti kuzasUcilAvastam / 'karmaNyaNa' ityaN / 'ebhirvizeSaNairjapazIlatvaM bhUtadayA karmakSamatvaM ca dyotyte| savyAditaraM dakSiNaM bhujaM me mama sabhAjane sNmaannimitte| 'nimittA karmayoge' iti sptmii| itaH prAdhvaM prakRtAnukUlabandhaM pryungkte| 'AnukUlyArthakaM prAdhvam' ityamaraH / avyayaM caitat // anvayaH-UrdhvabAhuH eSaH akSamAlAvalayaM mRgANAM kaNDUyitAraM kuzasUcilAvam savyetaraM bhujaM me sabhAjane itaH prAdhvaM prayuGkte / vyAkhyA-Urdhvam = upari bAhU = bhujau yasya saH UrdhvabAhuH eSaH =sutIkSNaH, mAti = mAnaheturbhavatIti mAM = zobhAM lAtIti vA maalaa| akSANAM = rudrAkSANAM mAlAmAlyamiti akSamAlA / akSamAlA eva valayaH kaGkaNaM yasya sa tam akSamAlAvalayam , mRgyante = anviSyante vyAdhaiste mRgaaH| mRgANAM= hariNAnAM kaNDUyitAraM = vigharSakaM kuzAH=darbhAH eva sUcayaH= vyadhanyaH, tAH lunAti = chinatti iti kuzasUcilAvastaM kuzasUcilAvaM "strIsUci nRtyamede vyadhanI ziravyayorapi" iti rtnkossH| savyAt itarastaM, savyetaraM = dakSiNaM bhujaM = bAhuM me=mama rAmasya sabhAjane sammAne svAgatakaraNAyetyarthaH / itaH = matsaMmukhe pragataH adhvAnaM prAdhvarataM prAdhvam = prakRtAnukUlabandhaM prayuGkte = preriyati / "AnukUlyArthaka prAdhvam" itymrH| samAsa:-Urdhva bAhU yasya saH UrdhvabAhuH / akSANAM mAlA eva valayaH yasya sa tam akSamAlAvalayam / kuzAH eva sUcayastAsAM lAvastaM kuzasUcilAvam / savyAt itaraH savyetarastaM savyetaram / pragataH adhvAnamiti prAdhvastaM prAdhvam / hindI-dekho ! Upara ko hAtha uThAe hue yaha sutIkSNa muni ( arthAt mujhe dekhakara ) apane usa dAhine hAtha ko apanI anukUlatA ke sAtha rucipUrvaka mere saMmAna me idhara merI ora uThA rahe haiN| jisa hAtha meM rudrAkSa kI mAlA kA kar3A pahane haiM aura jisase mRgoM ko sahalAte, tathA kuzArUpI sUiyA~ kA~Te ukhAr3ate haiN| arthAt dAhinA hAtha uThAkara merA svAgata kara rahe haiM // 43 // vAcaMyamatvAtprati mameSa kampena kiMcitpratigRhya mUnaH / dRSTiM vimAnavyavadhAnamuktAM punaH sahasrArciSi saMnidhaye // 44 //
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH eSa sutiikssnnH| vAcaM yacchatIti vAcaMyamo maunvrtii| 'vAci yamo vrate' iti khcprtyyH| 'vAcaMyamapuraMdarau ca' iti mum / tasya bhAvastattvAnmama praNati kiMcinmUnaH kampena pratigRhya vimAnena vyavadhAnaM tirodhAnaM tasmAnmuktAm / 'apetApoDhamuktapatita-' ityAdinA pnycmiismaasH| dRSTiM punaH sahasrAciMSi sUrye saMnidhatte / samyagdhatte ityarthaH / anyathAkarmakatvaprasaGgAt // anvayaH-eSaH vAcaMyamatvAt mama praNatiM kiMcit mUrdhnaH kampena pratigRhya, vimAnavyavadhAnamuktAM dRSTiM punaH sahasrArciSi saMnidhatte / ___ vyAkhyA-eSaH = sutIkSNaH vAcaM = vANI yacchati = niyamayatIti vAcaMyamaH / vAcaMyamasya bhAvaH vAcaMyamatvaM tasmAt vAcaMyamatvAt = maunavratitvAt mama = rAmacandrasya praNati = namaskAra matkartRkaM prnnaammityrthH| kiMcit = ISat muhyati asmin Ahate sati sa mUrdhAtasya mUrdhnaH= mastakasya kampanena = cAlanena pratigRhya svIkRtya, vimAnena = puSpakena vyavadhAnaM = antardhAnam , AcchAdanaM tena muktA = tyaktA iti vimAnavyavadhAnamuktA tAM vimAnavyavadhAnamuktAm dRSTiM = netraM punaH=bhUyaH sahasram anantAni acauSi =bhAsaH yasya sa tasmin sahasrArciSi = sUrya saMnidhatte = samyak nidadhAti / "antardhA vyavadhA puMsi... acchAdanAni ca" itymrH| samAsaH-vimAnena vyavadhAnamiti vimAnavyavadhAnaM tena muktA tAM vimAnavyavadhAnamuktAm / sahasram acauMSi yasya sa sahasrArciH tasmin sahasrAciMSi / hindI-ye sutIkSNa muni, maunavrata vAle hone ke kAraNa zira ko jarA jhukA kara mere praNAma ko svIkAra karake, vimAna ke bIca meM A jAne se inakI dRSTi jo sUrya se ojhala ho gaI thI use ( vimAna ke haTa jAne se) phira sUrya meM lagA rahe haiM / / 44 / / adaH zaraNyaM zaramaGganAmnastapovanaM pAvanamAhitAgneH / cirAya satarpya samidbhiragniM yo mantrapUtAM tanumapyahauSIt // 45 // zaraNe rakSaNe sAdhu zaraNyam / pAvayatoti pAvanam / ado dRzyamAnaM tapovanamAhitAgneH zarabhaGganAmno muneH saMbandhi / yaH zarabhaGgazcirAya ciramagniM samidbhiH saMtartya tarpayitvA tato mantraH pUtAM zuddhAM tanumapyahauSIddhRtavAn / juhoterluG / / anvayaH-zaraNyaM pAvanam adaH tapovanam AhitAgneH zarabhaMganAmnaH, yaH cirAya agni samidbhiH santarpya maMtrapUtAM tanum api ahauSIt / ___ vyAkhyA-zaraNe = rakSaNe zAdhu zaraNyaM = AzrayasthAnam pAvayatIti pAvanam = pavitrakaram adaH= puro'valokyamAnaM tapasaH- tapasyAyAH vanam = araNyam , Azrama ityrthH| iti tapovanam AhitaH = sthApitaH agniH = vahniH yena saH AhitAgnistasya AhitAgneH = agnihotriNaH zarabhaMga iti nAma yasya sa zarabhaMganAmA tasya zarabhaMganAmnaH RSeH saMbandhi astIti zeSaH / yaH = zarabhaMgaH cirAya = bahukAlaparyantam agniM = vahni samidhyate'nayA samit tAbhiH sami
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze dbhiH = yajJIyakASThaiH santarpya = tarpayitvA tataH maMtraiH -- vedamaMtraiH pUtA = zuddhA, pavitrA tAM maMtrapUtAM tanum = zarIram api ahauSIt - hutavAn / AhutirUpeNa svazarImapi vahnau prkssiptvaanityrthH| samAsaH- zarabhaMga iti nAma yasya sa tasya zarabhaMganAmnaH / tapasaH vanaM tapovanam / AhitaH as:i yena sa tastha AhitAgnaH / maMtraH pUtA saMtrapUtA tA maMtrapUtAm / hindI--"yaha sAmane" zaraNAgatoM kI rakSA karane vAlA aura pavitra karane vAlA tapovana agnihotrI zarabhaMga munikA hai| jisa muni ne bahuta samaya taka agni ko samidhAoM se tRpta karake anta meM maMtroM se pavitra apane zarIra ko bhI agni meM havana kara diyA thA / / 45 // chAyAvinItAvaparizrameSu bhUyiSTama bhAvyaphaleSvamoSu / tasyAtithInAmadhunA saparyA sthitA suputreSviva pAdapeSu // 46 // adhunAsminkAle tasya zarabhaGgasya saMbandhinyatithInAM saparyAtithipUjA / 'pUjA namasyApacitiH saparyArcAhaNAH samAH' itymrH| chAyAbhirvinIto'panIto'dhvaparizramo yaisteSu bhUyiSThAni bahutamAni saMbhAvyAni zlAvyAni phalAni yeSAM tevamoSu pAdapedhAzramavRkSeSu suputreSviva sthitaa| tatputrairiva pAdapairanuSThIyata ityarthaH / / / anvayaH-adhunA tasya atithInAM sapayAM chAyAvinItAdhvaparizrameSu bhUyiSThasaMbhAvyaphaleSu amISu pAdapeSu suputreSu iva sthitA / ___ vyAkhyA--asmin kAle adhunA-samprati tasya = maharSeH zarabhaMgasya atanti = gacchantIti atithayasteSAm atithInAm = AgantukAnAm "spurAvezika AganturatithirnA gRhAgate" itymrH| saparyA = pUjA, saparyate'nayA sA saparyA / sapara pUjAyAM knnvaadiH| chAyAbhiH = anAtapaiH vinItaH = dUrIkRtaH adhvanaH = mArgasya parizramaH khedaH yeste, teSu chAyAvinItAdhvaparizrameSu / atizayena bahUni bhuuyisstthaani| bhUyiSThAni = prabhUtAni saMbhAvyAni prazaMsanIyAni phalAni = drAkSAmrAdIni yeSAM te teSu bhUyiSThasaMbhAvyaphaleSu amISu = puro dRzyamAneSu pAdaiH pibantIti pAdapAsteSu pAdapeSu = AzramavRkSeSu suputreSu = sadAtmajeSu iva = yathA sthitA = vrtte| yathA satputrAH pituH kArya sampAdayanti, svameva ebhiH zarabhaMgAzramasya vRkSaiH atithipUjAnuSThIyate ityrthH| samAsaH-chAyAbhiH vinItaH adhvanaH parizramaH yaste, teSu chAyAvinItAdhvaparizrameSu / bhUyiSThAni saMbhAvyAni phalAni yeSAM te teSu bhUyiSThasaMbhAvyaphaleSu / susamIcInAH putrAH suputrAsteSu / hindI--isa samaya zarabhaMga RSi ke Azrama meM Ane vAle atithiyoM kI sevA pUjA, apanI chAyA se pathikoM kI thakAvaTa ko dUra karane vAle, tathA khUba bar3e hI madhura phalavAle, 8 Azrama ke vRkSa usI prakAra kara rahe haiM jisa prakAra suputra apane pitA ke dharma kA pAlana
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 165 karate haiM / arthAt muni kI anupasthiti meM unake putra kI taraha ye Azrama ke vRkSa, chAyA aura jaloM se atithiyoM kA satkAra karate haiM // 46 // dhArAsvanoga'ridarImukho'sau zRGgApralanAmbudavaprapaGkaH / banAti me bandhuragAtri cakSurdRptaH kakudmAniva citrakUTaH / / 47 / / dhArA nirjharadhArAH / yadvA dhArayA sAtatyena svanodvAridartheva mukhaM yasya saH / zRGgaM zikharaM viSANaM ca / tasyAgre'mbuda eva vaprapako prakrIDAsaktapaGko yasya saH / asau citrakUTo he bandhuragAtri unnatAnatAGgiH / 'bandhuraM tUnnatAnatam' ityamaraH / dRptaH kakudmAnvRSabha itra me cakSurbaghnAtyanyAsaktaM karoti // anvayaH -dhArAsvanodgAridarImukhaH zRMgAgralagnAmbudamakaH asau citrakUTa : he bandhuragAtri ! dRSTa: kakudmAn iva me cakSuH badhnAti / = vyAkhyA--dhArAyAH = nirjharadharAyAH svanaH = zabdastam udgArituM zIlaM yasyAH sA dhArAsvanodgAriNI / dhArAsvanodgAriNI yA darI = kandarA saiva mukham = AnanaM yasya sa dhArAsvanodgaridarImukhaH / zRMgasya = zikharasya, viSANasya vA agre lagnaH = saMyuktaH yaH ambudaH = megha, sa eva vaprapaMkaH = mRttikAstUpakrIDAsaMlagnapaMkaH yasya saH, iti zRMgA lagnAmbudavamakaH asau = purovata, citrANi = nAnAvidhAni sundarANi kUTAni = zikharANi yasya sa citrakUTa: etannAmA parvata "kUTo'strI zikharaM zRMgam" ityamaraH / bandhuraM = manoharaM gAtraM = zarIraM yasyAH sA bandhuragAtrI / tasyAH saMbuddhau he bandhuragAtri ! " bandhUrabandhurau ramye namra haMse tu bandhuraH " iti vizvaH / dRptaH = garvitaH kaM = sukhaM kauti, iti kakud = vRSAMsaH asti asyAsau kakud - mAn = vRSabha iva = yathA me = mama rAmasya cakSuH = dRSTim badhnAti = svasminnAsaktaM karoti, atimanoharatvAditi bhAvaH / , samAsaH--dhArAyAH svanaH, dhArayA = sAtatyena vA svanaH dhArAsvanaH, dhArAsvanasya udgAriNI yA darI iti dhArAsvanodgAridarI, sA eva mukhaM yasya sa dhArAsvanodgAridarImukhaH / zRMga ayaM zRMgA, tasmin lagnaH yaH ambudaH, iti zRgAlanAmbudaH eva vapre paMkaH yasya sa zRMgAgralagnAmbudavaprapaMkaH / citrAH kUTAH yasya sa citrakUTa: / bandhuraM gAtraM yasyAH sA tasyAH saMbuddhau he bandhuragAtri ! | yaha mundara zikhara vAlA citra kUTa parvata, masta khIMca rahA hai| arthAt bar3A suhAvanA laga rahA isase nikale jharane ke pravAha kA zabda hI sAMDa aura usa para chAye hue hindI - he sundarazarIravAlI sIte, sAMDa ke samAna, merI dRSTi ko apanI ora hai / mAnoM isa kI guphA hI isakA mukha hai| kI garjanA hai / isakI coTI kA UparI bhAga hI isa ke sIMga haiN| bAdala ho mAno vaprakrIr3A kA kIcar3a hai / vizeSa- isa padya meM citrakUTa ko kisI nadI taTapara mastI meM khelate hue sAMDa kI
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 raghuvaMze upamA dI hai / sAMDa garjatA hai / miTTI apane Upara girAtA hai / parvata bhI guhA rUpI mukhase jala dhArA-se garjatA hai evaM kAle-kAle megharUpI kIcar3a bhI zikhararUpI sIMgoM para lagA hai // 47 / / eSA prasannastimitapravAhA sridviduuraantrmaavtnvii|| mandAkinI mAti nagopakaNThe muktAvalI kaNThagateva bhUmeH // 48 // prasanno nirmalaH stimito niHspandaH pravAho yasyAH sA vidUrasyAntarasya madhyavartyavakAzasya bhAvAttanvI dUradezavartitvAttanutvenAvabhAsamAnA mandAkinI nAma kAciccitrakUTanikaTagaiSA sarinna. gopakaNThe / bhUmaH kaNThagatA muktAvalIva bhAti / atra nagasya zirastvaM tadupakaNThasya kaNThatvaM ca gamyate // anvayaH-prasannastimitapravAhA vidUrAntarabhAvatanvI mandAkinI nAma eSA sarit nagopakaNThe bhUmeH kaNThagatA muktAvalI iva bhAti / vyAkhyA-prasannaH = acchaH = nirmalaH stimitaH =niHspandaH zabdazUnyo mandagatirityarthaH / pravAhaH- pravRttiH, avicchedena gatirityarthaH, yasyAH sA prasannastimitapravAhA, vidUraM = viprakRSTaJca tadantaram = madhyavayaMvakAzaH, iti vidUrAntaraM tasya bhAvaH = sattA tasmAt tanvI = kRzatvena pratIyamAnA iti vidUrAntarabhAvatanvo, sudUrasthatvAt tanutvena bhAsamAnetyarthaH / 'bhAvaH sattAsvabhAvaH' ityamaraH / mandam akituM = kuTilaM gantuM zIlamasyAH sA mandAkinI nAma sarit = nadI gaMgA upagataH kaNThamiti upakaNTham / upagataH kaNThaH = sAmIpyamasyati vA upakaNTham nagasya = parvatasya upakaNThamiti nagopakaNThaM tasmin nagopakaNThe =citrakUTaparvatasamIpe bhUmeH pRthivyAH kaNThe-grIvAyAM gatA = prAptA, kaNThagatA muktAnAM mauktikAnAm AvalI =dIrghA paMktiriti muktAvalI iva = yayA bhAti = zobhate / atra citrakUTapavartasya zirastvaM tatsamIpasya kaNThatvaM gmyte| samAsaH = prasannaH stimitaH pravAho yasyAH sA prasannastimitapravAhA / vidUraJca tadantaramiti bidUrAntaraM, vidUrAntarasyabhAvaH, vidUrAntarabhAva stasmAt tanvI iti viduuraantrbhaavtnvii| nagasya upakaNThaM nagopakaNThaM tasmin ngopknntthe| kaNThaM gatA knntthgtaa| muktAnAm AvalI muktaavlii| hindI-nirmala jalavAlI, dhIre-dhIre bahatI huI, evaM dUra hone ke kAraNa patalI dIkha rahI, yaha mandAkinI nAma kI gaMgA, citrakUTa parvata ke samIpa ( saTakara ) bahatI huI aisI suzobhita ho rahI hai mAno pRthivI ke gale meM motiyoM kI lambI sI mAlA hai| vizeSa--mandAkinI "aka kuTilAyAM gatau" se Nini pratyaya hokara banatA hai / manda-manda Ter3hI mer3hI calane ke svabhAva vAlI mndaakinii| yahA~ para pRthivI nAyikA hai| citrakUTa kA zira tathA parvatasamIpa usakA kaNTha huA aura lambI patalI nirmala jalavAlI dhIre-dhIre cupacApa calatI mandAkinI muktAvalI huI / yaha bhAva prakaTa hotA hai // 48 // ayaM sujAto'nugiraM tamAlaH pravAlamAdAya sugandhi yasya / yavAGkurApANDukapolazobhI mayAvataMsaH parikalpitaste // 49 / /
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 160 gireH samIpe'nugiram / 'girezca senakasya' iti samAsAntaSTacyatyayaH / sujAtaH sa tamAlo'yaM dRzyate / yasya tamAlasya / zobhano gandho yasya tatsugandhi / 'gandhasya-' ityAdinekAraH samAsAntaH / pravAlaM pallavamAdAya mayA te yavAGkuravadApANDau kapole zobhI zobhate yaH so'vataMsaH parikalpitaH // anvayaH-anugiram sujAtaH "saH" tamAlaH ayam "dRzyate" yasya sugandhi pravAlam AdAya, mayA te yavAMkurApANDukapolazobhI avataMsaH parikalpitaH / vyAkhyA-gireH= parvatasya samIpe, anugiram suSTu jAtaH sujAtaH =sundaraH priya ityrthH| tAmyatIti tamAla:=tApicchavRkSaH prasiddhaH, ayaM = puro dRzyate / yasya =tamAlasya suzobhanaH gandhaH =AmodaH yasya tat sugandhi = surabhi, pravAlaM =kisalayaM AdAya = gRhItvA mayA = rAmacandreNa te = tava-sItAyAH, yavasya = dhAnyavizeSasya aMkuraH = navodbhit iti yavAGkaraH / yavAGkaravat ApANDuH- ketakIdhUlosannibhaH kapola: = gaNDaH tasmin zobhate =zAlate yaH sa yavAMkurApANDukapolazobhI "pANDustu pItabhAgAdhaH ketakIbUlisannibhaH" iti zabdArNavaH / avataMsaH = karNabhUSaNaM parikalpitaH = kRtH| yasya tamAlavRkSasya pallavamAdAya mayA te karNAbharaNaM pUrva kRtaM so'yaM priyastamAlaH dRzyate ityarthaH / samAsaH-gireH samIpe anugiram / suSThu jAtaH sujaatH| zobhanaH gandhaH yasya tat sugandhi / yavasya aMkuraH yvaaNkurH| yavAMkuravat ApANDuH iti yavAMkurApANDuH, yavAMkurApANDuH yaH kapolaH iti yavAMkurApANDukapolastasmin zobhI iti yavAMkurApANDukapolazobhI / hindI-parvata ke pAsa hI sundara priya jo tamAla kA per3a dIkha rahA hai| yaha vahI hai jisake sugandhavAle komala patte lekara maiMne tumhAre liye karNAbharaNa ( karNaphUla) banAyA thA, jo ki tumhAre jau ke aMkura ke samAna pIle gAloM para laTakatA huA bar3A sundara laga rahA thA // 49 // anigrahatrAsavinItasatvamapuSpaliGgAtphalabandhivRkSam / vanaM tapaHsAdhanameMtadarAviSkRtodanataraprabhAvam // 50 // anigrahatrAsA daNDabhayarahitA api vinItAH satvA jantavo yasmistat / apuSpaliGgAtpuSparUpanimittaM vinaiva phalabandhinaH phalagrAhiNo vRkSA ysmiNstt| ata evAviSkRtodagrataraprabhAvamormunestapasaH sAdhanaM vanametat // anvayaH-anigrahatrAsavinItasattvam, apuSpaliMgAt phalabandhivRkSam "ata evaM" AviSkatodagrataraprabhAvam atreH muneH tapaHsAdhanam etat vanam / __vyAkhyA-nigrahAt = daNDAt trAsaH = bhayaM yeSAnte nigrhtraasaaH| na nigrahatrAsAH anigrahatrAsAH / anigrahatrAsAH api vinItAH namrAH hiMsAparasparadveSazanyA ityrthH| satvAH= prANinaH yasmin tat anigrahatrAsavinItasattvam / puSpaM = kusumaM liMga - nimittaM tat puSpaliMga, na tat apuSpaliMgaM tasmAt apuSpaliMgAt, puSparUpakAraNaM vinaiva, phalAni = AmraphalAdIni anuba
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze = ghnantIti phalAnubandhinaH = phalagrAhiNaH vRkSAH = pAdapAH yasmin tat phalabandhivRkSaM, vane'smin puSpodgamamanapekSyaiva phalavanto vRkSAH santItyarthaH / ata eva bhavatyanena bhAvaH, prakRSTo bhAvaH prabhAvaH udgatam agraM yasya saH udayaH, atizayena udagraH iti udagrataraH / AviSkRtaH : prakaTIkRtaH udagrataraH = pravRddhaH prabhAvaH = mahimA, sAmarthyaM yatra tat AviSkRtodagratara prabhAvam / atti sma ekagaNDUSeNaiva sarvameva gaMgAjalaM pItavAn yaH saH atristasya atre : = brahmaNo mAnasaputrasya muneH tapasaH = tapasyAyAH sAdhyate karma niSpAdyate'neti sAdhanam = kAraNam vanaM = kAnanam etat = puraH / astIti zeSaH / 168 samAsa: - nigrahAt trAsa yeSAM te nigrahnAsAH na nigrahavAsAH anigrahatrAsAH, anigrahatrAsAH vinItAH sattvAH yariman tat anigrahAsavinItasattvam / puSpaM ca tat liMgamiti puSpaliMgam, na puSpa ligamiti apuppaliMgam, tasmAt apuppaliMgAt / phalabandhinaH vRkSAH yasmin tat phalabandhivRkSam | AviSkRtaH udagrataraH prabhAvaH yasya tat AviSkRtodagrataraprabhAvam / tapasaH sAdhanamiti tapaH sAdhanam / hindI - mArapITa yA dhamakAe vinA hI siMhAdi hiMsaka jIva bhI jahA~ ke bar3e sIdhe haiM tathA vinA phUloM ke hI phaloM se lade vRkSoM vAlA, isIliye apane uttama prabhAva ko pragaTa karane vAlA atrimaharSi kI tapasyA kA sAdhana yaha vana hai // 50 // atrAbhiSekAya tapodhanAnAM saptarSihastodadhRta hemapadmAm / pravartayAmAsa kilAnasUyA trisrotasaM tryambakamaulimAlAm // 51 // atra vane'nasUyAtripatnI / sapta ca te RSayazca saptarSayaH / 'diksaMkhye saMjJAyAm' iti tatpuruSasamAsaH / teSAM hastairudghRtAni hemapadmAni yasyAstAM tryambakamaulimAlA haraziraH srajaM trisrotasaM bhAgIrathIM tapodhanAnAmRSINAmabhiSekAya snAnAya pravartayAmAsa pravAhayAmAsa / kiletyaiti // anvayaH - atra anusUyA saptarSihastoddhRtahemapadmAM tryambakamaulimAlAM trisrotasaM tapodhanAnAm abhiSekAya pravartayAmAsa kila / = vyAkhyA - atra = Azramavane anusUyA = atripatnI sapta ca te RSayaH saptarSayaH saptarSINAM = marIcyaMgirAdInAM hastaiH karaiH uddhRtAni = troTitAni hemnaH = suvarNasya padmAni = kamalAni yasyAH sA tAM saptarSihastoddhRta hemapadmAm / trINi ambakAni = nayanAni yasya saH / "ambakaM nayanaM dRSTi: " iti halAyudhaH / trayANAM lokAnAm ambakaH = pitA / trIn vedAn ambate : zabdAyate / triSu lokeSu kAleSu vA ambaH = zabdo vedalakSaNaH yasya saH iti vA, trayaH akArokAramakArAH ambAH = zabdAH vAcakAH yasyeti vA tryambakaH / tryambakasya = zivasya mauli: : cUDA ziraH ityarthaH / iti tryaMmbakamauliH tasya mAlA = sruk tAM tryambakamaulimAlAM trINi srotAMsi yayAH sA srotAH = tAM trisrotasaM = gaMgAM, tapaH = tapasyA eva dhanaM = vittaM yeSAM te teSAM tapodhanAnAM = munInAM tapasvinAm abhiSekAya = snAnAya pravartayAmAsa = pravAhayAJcakAra vila = iti aitihye / evaM janAH kathayantItyarthaH / =
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 169 samAsaH--sapta ca RSayaH saptarSayaH, teSAM hastAH taiH uddhRtAni hemnaH padmAni yasyAH sA ttAM saptarSihastoddhRtahemapadmAm / trINi ambakAni yasya sa tryambakaH, tasya mauliriti tryambakamauliH, tryambakamauleH mAlA, tAM tryambakamaulimAlAm / trINi srotAMsi yasyAH sA trisrotAH, tAM trisrotam / tapaH eva dhanaM yeSAM te tapodhanAsteSAM tapodhanAnAm / hindI -maharSi atri kI dharmapatnI satI anusUyA ne isa vana meM tIna pravAha ( tIna mArgoM se bahane ) vAlI usa gaMgA jI ko tapasvI RSiyoM ke snAna karane ke liye bahAyA thA, jisameM marIci Adi saptarSigaNa apane hAthoM se soneM ke kamala tor3ate the, aura jo ziva jI ke jaTAjUTa kI mAlA hai| arthAt zira para mAlA ke samAna sundara laga rahI hai| yaha bAta loga paramparA se kahate A rahe haiM // 51 // vIrAsanairdhyAna juSAmRSINAmamI samadhyAsitavedimadhyAH / nivAtaniSkampatayA vibhAnti yogAdhirUDhA iva zAkhino'pi / 52 // viiraasnairjpsaadhnaiH| dhyAnaM juSante sevanta iti dhyAnajuSaH teSAM tairupavizya dhyAyatAmRSINAM saMbandhinaH samadhyAsitavedimadhyAH / idaM vIrAsanasthAnIyam / amI zAkhino'pi nivAte niSkampatayA yogAdhirUDhA iva dhyAnabhAja iva vibhAnti / dhyAyanto'pi nizcalAGgA bhavanti / vIrAsane, vasiSThaH-- 'ekapAdamathaikasmintrinyasyoruNi saMsthitam / itarasmiMstathA cAnyaM vIrAsanamudrAhRtam // ' iti // anvayaH - vIrAsanaiH dhyAnajuSAM RSINAM samadhyAsitavedimadhyAH amI zAkhinaH pa nivAtaniSkampatayA yogAdhirUDhAH iva vibhAnti / vyAkhyA - vIrayantIti vIrAH / vizeSeNa Irayanti = dUrIkurvanti zatrUn iti vIrAH / vIrANAM = sAdhakAnAm AsanAni = pIThAni, AsanabandhavizeSAH / taiH vIrAsanaiH dhyAnam = AtmacintanaM juSante = sevante iti dhyAnajuSasteSAM dhyAnajuSAM = samAdhisevinAmityarthaH RSanti = jAnantIti RSayasteSAM RSINAM = maMtradraSTRNAM vIrAsanairupavizya dhyAyatAM RSINAM saMbandhinaH / vediH = pariSkRtA bhUmistasyAH madhyaH = antaramiti vedimadhyaH, adhyAsitaH = adhiSThitaH vedimadhyaH yaiste adhyAsitavedimadhyAH amI = purovartinaH zAkhAH santi yeSAM te zAkhinaH = vRkSAH api nivAte = vAyuzUnyapradeze niSkampAH = sthirAH, teSAM bhAvastattA tayA nivAtaniSkampatayA yogaM : viSayanivRtti, yamAdikaM vA adhirUDhAH = prAptAH iti yogAdhirUDhAH iva = yathA, dhyAnamagnA ivetyarthaH vibhAnti = zobhante | = samAsaH-- vIrANAm AsanAni taiH vIrAsanaiH / samadhyAsitaH vedimadhyaH yaiste samadhyAsitavedimadhyAH / nivAte niSkampaH nivAtaniSkampaH, tasya bhAvastattA tayA nivAtaniSkampatayA / yogam adhiruDhAH yogAdhirUDhAH / dhyAnasya juSaH, teSAm / hindI - vIrAsana se baiThakara dhyAna lagAne vAle, RSiyoM ke saMbandhI ( arthAt jinake
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze nIce RSi baiThe haiM ve ) ye vRkSa bhI, "Azrama ke vRkSoM ke nIce" vedI para bIca meM baiThe hue, tathA vAyu na calane ke kAraNa sthira khar3e aise sundara laga rahe haiM mAno ye bhI yoga samAdhi meM baiThe haiN| vizeSa-vAma pAda ko dAhinI jaMghA para, evaM dakSiNa pAda ko vAma jaMghA para rakhakara baiThanA, vIrAsana hai| isase mana aura indriyoM ko vaza meM kiyA jAtA hai tathA sAdhakoM ko siddhiprada hai| aisA yogazAstra meM varNana hai // 52 // tvayA purastAdupayAcito yaH so'yaM vaTaH zyAma iti pratItaH / rAzibhaNInAmiva gAruDAnAM sapadmarAgaH phalito vibhAti // 53 // tvayA purastAtpUrva ya upayAcitaH praarthitH| tathA ca rAmAyaNe-'nyagrodhaM tamupasthAya vaidehI vAkyamabravId / namaste'stu mahAvRkSa pAlayenme vrataM patiH // ' iti / zyAma iti pratItaH sa vaTo'yaM phalitaH san sapadmarAgo gAruDAnAM maNInAM marakatAnAM rAziriva vibhAti // anvayaH-tvayA purastAt upayAcitaH zyAmaH iti pratItaH saH vaTaH ayaM phalitaH san sapadmarAgaH gAruDAnAM maNInAM rAziH iva vibhAti / vyAkhyA-tvayA =sotayA pUrvasmin iti purastAt = pUrva vanagamanakAle upayAcitaH= prArthitaH, he vaTavRkSa ! me vrataM patiH pAlayet ityevaM prArthita ityrthH| zyAmate mano'smAt zyAmaH iti nAmnA pratItaH = vizrutaH prasiddha ityarthaH / "zyAmo'mbude zito, harite prayAgabaTe" iti haimaH / so'yaM vaTaH nyagrodhaH pryaagsthvttvRkssH| phalitaH = phalayuktaH san padmamiva rAgo yasya sa padmarAgaH / padmarAgeNa = zoNaratnena saha vartamAnaH sapadmarAgaH garuDasya ime gAruDAsteSAM gAruDAnAM = gArutmatAnAM maNInAM = harinmaNInAM rAziH =samUhaH iva = yathA vibhAti = zobhate / "zoNaratnaM lohitakaH padmarAgaH" itymrH| samAsaH-padmamiva rAgo yasya sa padmarAgaH / padmarAgeNa saha vartamAnaH sapadmarAgaH / hindI-he sIte ! banavAsa ko jAte samaya, tumane jisase prArthanA kI thI, zyAma baDa ke nAma se prasiddha yaha vahI vaTavRkSa hai| vaha "isa samaya" phaloM se ( lAla-lAla phaloM se ) ladA huA hokara yaha aisA laga rahA hai mAno pannoM ke Dhera meM lAlamaNi bharI ho| vizeSa-prayAga kA akSayavaTa zyAmavaTa hai| sItA jI ne isake pAsa jAkara prArthanA kI thI hama apanA vrata pAlana kara sakuzala lauTa AveM // 53 // kvacit-ityAdibhizcatubhiH zlokaiH prayAge gaGgAyamunAsaMgamaM varNayati kvacitpramAlepibhirindranIlamuktAmayI yaSTirivAnuviddhA / anyatra mAlA sitapaGkajAnAmindIvarairuskhacitAntareva // 54 //
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 171 kvacitkhagAnAM priyamAnasAnAM kAdambasaMsargavatIva paGktiH / anyatra kAlAgurudattapatrA bhaktirbhuvazcandanakalpiteva // 55 // kvacitpramA cAndramasI tamomizchAyAvilInaiH zabalIkRteva / anyatra zubhrA zaradabhralekhA randhraSvivAlakSyanamaHpradezA // 56 // kvacicca kRSNoragabhUSaNeva bhasmAGgarAgA tanurIzvarasya / pazyAnavadyAGgi vibhAti gaGgA bhinnapravAhA yamunAtaraGgaiH // 57 // he anavadyAGgi, yamunAtaraGgabhinna pravAhA vyAmizrISA gaGgA jAhnavI vibhAti / tvaM pazya / keva / kvacitpradeze prabhayA limpanti saMnihitamiti prabhAlepibhirindranIlaranu baddhA / sahagumphitA muktAmayI yaSTiriva hArAvaliriva vibhAti / anyatra pradeza indIvarainIlotpalairutkhacitAntarA / sahagrathitA sitapaGkajAnAM puNDarIkANAM maalev| vibhAtIti sarvatra saMbandhaH / kvacitkAdambasaMsargavatI nIlahaMsasaMsRSTA priyaM mAnasaM nAma saro yeSAM teSAM khagAnAM rAjahaMsAnAM paGktiriva / 'rAjahaMsAstu te canucaraNohitaiH sitAH' itymrH| anyatra bAlAguruNA dattapatrA racitamakarikApatrA bhuvazcandanakalpitA bhktiriv| kvacicchAyAsu vilInaiH sthitaistamobhiH zabalIkRtA karburIkRtA cAndramasI prabhA cndrikev| anyatra randhreSvAlakSyanabhaHpradezA zubhrA zaradabhralekhA shrnmeghpktiriv| kvacitkRSNoragabhUSaNA bhasmAGgarAgezvarasya tanuriva vibhAti / zeSo vyaakhyaatH| kalApakam // anvayaH-he anavadyAMgi ! yamunAtaraMgaiH bhinnapravAhA gaMgA, kvacit prabhAlepibhiH indranIlaiH anuviddhA muktAmayI yaSTiH iva vibhAti, anyatra indIvaraiH utkhacintAntarA sitapaMkajAnAM mAlA iva ( vibhAti ) kvacit kAdambasaMsargavatI priyamAnasAnAM khagAnAM paMktiH iva ( vibhAti ) anyatra kAlAgurudattapatrA bhuvaH candanakalpitA bhaktiH iva ( vibhAti ) kvacit chAyAvilInaiH tamobhiH zabalIkRtA cAndramasI prabhA iva ( vibhAti ) anyatra randheSu AlakSyanamaHpradezA zubhrA zaradabhralekhA iva (vibhAti) kvacicca kRSNoragabhUSaNA bhasmAMgarAgA Izvarasya tanuH iva vibhAti iti tvaM pazya / kvacidityAdi zlokacatuSTyAtmakena kalApakena gaMgAyamunAsaMgamaM varNayati-- vyAkhyA-avatyasmAt AtmAnam avadyaM na avayaM nidyamiti anavadyam / anavadyam = anindham , atisundaram aMga =zarIraM yasyAH sA anavadyAMgo tasyAH saMbuddhau he anavadyAM gi! sote yamunAyAH = kAlindyAH taraMgAH = UrmayaH, taiH yamunAtaraMgaiH bhinnaH = mizritaH pravAhaH yasyAH sA bhinnapravAhA gacchatIti gaMgA =bhAgIrathI kvacit = kutracit sthAne prabhayA = kAntyA limpanti =AcchAdayanti, iti prabhAle pinastaiH prabhAlepibhiH indatIti indraH, indravat nIlAstaiH indranIlaH = marakatamaNibhiH anuviddhA= saha gumphitA muktAH pracurAH muktAmayI = mauktikapacurA yaSTiH =hArAvaliH iva -- yathA vibhAti = shobhte| anyatra = anyasmin pradeze, indatIti = indI lakSmIstasyAH varamiSTamiti indIvaram / indIvaraiH= nIlakamale: utkhacitaM - gumphitam antaraM madhyo yasyAH sA utkhaci tAntarA= nIlakamalaiH saha grathitetyarthaH /
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 raghuvaMze sitAni ca tAni paMkajAni iti sitapaMkAjAni teSAM sitapaGkajAnAM = puNDarIkANAM mAlA = puSpasrak iva vibhaati| kvacit = anyatra sthale kadambe =samUhe bhavAH kAdambAH, kAdambAnAM nIlavarNakalahaMsAnAM saMsargaH = samparkaH asti yasyAH sA kAdambasaMsargavatI priyam = iSTaM mAnasaM = sarovaraH yeSAM te teSAM priyamAnasAnAM khe = AkAze gacchantIti khagAsteSAM, khagAnAM =rAjahaMsAnAM paMktiH zreNiriva vibhAti / __anyatra = anyasmin pradeze kAlaJca tadaguru ceti kAlAguru / kAlAguruNA = aguruNA dattaM = kRtaM = racitaM patraM = makarikApatraM yasyAM sA kAlAgurudattapatrA bhuvaH = pRthivyAH candanena = malayajena kalpitA = kRtA, nirmitA, iti candanakalpitA, bhaktiH = tilakAdiracanA 3va vibhAti / kvacit = pradeze chAyAsu = AtapAbhAveSu vilInAni = nilIya sthitAni taiH chAyAvilInaiH tamobhiH = andhakAraiH na zabalA azabalA, azabalA zabalA saMpadyamAnA iti zabalIkRtA= kaburokRtA candramasaH iyaM cAndramasI = aindavI prabhA = candrikA iva vibhAti / anyatra = anyasmin sthAne randhraSu = chidreSu A = ISat lakSyAH = dRzyAH nabhasaH = AkAzasya pradezAH = bhAgAH yasyAM sA AlakSyanabhaHpradezA zubhrA = zvetA zaradaH = zaradRtoH abhrANi = mevAH teSAM lekhA = rekhA paMktiH iva vibhAti / apo bibhratIti abhrANi, na bhrazyanti ApaH yebhyastAni vA abhrANi / kvacicca urasA gacchatIti uragaH kRSNaH = zyAmazcAsau uragaH= sarpaH iti kRSNoragaH bhUSaNam = AbharaNaM yasyAH sA kRSNoragabhUSaNA bhasma =bhUtiH aMgasya = zarIrasya rAgaH = vilepanaM yasyAH sA bhasmAMgarAgA IzituM zIlamasyeti Izvarastasya Izvarasya == zivasya tanuH= zarIram iva vibhAti iti = darzanIyaM tvaM = jAnaki pazya =avalokaya iti sarvatra saMbandhaH / samAsaH-indravat nIlAstaiH indranIlaH / sitAni tAni paMkajAni sitapaMkajAni teSAM sitA. paMkajAnAm / indyAH varANi taiH indIvaraiH utkhacitamantaraM yasyAH sA utkhacitAntarA / priyaM mAnasaM yeSAM te priyamAnasAsteSAM priyamAnasAnAm / kAdambAnAM saMsargaH kAdambasaMsargaH so'syAstoti kaadmbsNsrgvtii| kAlaJca tadaguru kAlAguru tena dattaM patraM yayAH sA kaalaagurudttptraa| candanena kalpitA candanakalpitA / chAyAsu vilInAni taiH chAyAvilInaiH / zaradaH abhrANi zaradabhrANi teSAM lekhA shrdbhrlekhaa| A lakSyAH nabhasaH pradezAH yasyAH sA aalkssynbhHprdeshaa| kRSNazcAsau uragaH kRSNoragaH / kRSNoragaH bhUSaNaM yasyAH sA kRSNoragabhUSaNA / bhasma aMgasya rAgo yasyAH sA bhasmAMgarAgA / yamunAyAH taraMgAH yamunAtaraMgAstai: ymunaatrNgaiH| bhinna: pravAhaH yasyAH sA bhinnapravAhA / na avadyamiti anavadyam , anavadyam aMgaM yasyAH sA anavadyAMgI tatsaMbuddhauhe anvdyaaNgi| ___hindI-he sundara zarIravAlI sIte ! yamunA kI nIlI taraMgoM se milI huI, zveta taraMgoM vAlI gaMgAjI suzobhita ho rahI hai| yaha tuma dekho| kahIM parato apanI nIlI kAnti
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayodazaH sargaH 173 se pAsa vAle ko potanevAlI (nIlA banA dene vAlI ) indranIla ( marakatamaNi ) se guMthIM huI, motiyoM kI mAlA kI taraha sundara laga rahI hai / aura kahIM para nIle kamaloM se bIcabIca meM guMthI huI, supheda kamaloM ko mAlA sI laga rahI hai // 54 // ___kahIM para samUha meM rahane vAle ( zyAma haMsa, battakha ) haMsoM se milI, mAnasarovara ke premI. rAjahaMsoM ( supheda ) kI pAMta ke samAna sundara laga rahI hai| kahIM para zveta candana se cItI gaI, tathA bIca-bIca meM kAle agara se cItI ( banAI ) gaI pRthivI kI zRMgAra racanA sI laga rahI hai // 55 // kahIM para "vRkSoM ke nIce" chAyA meM chipe andhakAra se citakabarI kI gaI cAnda kI cAndanI sI laga rahI hai| arthAt vRkSa ke nIce kI cAndanI sI, jisa para pattoM ko chAyA bIca-bIca par3a rahI hai| kahIM para zarad Rtu ke bAdaloM kI ujalI paMkti ke samAna laga rahI hai, jisa meM pattoM ke bIca meM jarA-jarA nIlA AkAza dokha rahA ho // 56 // ___ aura kahIM para zivajI ke usa zarIra kI taraha dIkha rahI hai jisa para bhasmarUpI aMgarAga lagA hai ( bhasmapota rakhI hai ) aura kAle-kAle sAMpoM ke bhUSaNa pahane hue haiM // 57 // vizeSa-yahAM para prayAga meM gaMgA yamunA ke saMgama kA varNana kavi ne yamunAjala ko nIlA tathA gaMgAjala ko supheda mAnakara kiyA hai| samudrapatnyorjalasaMnipAte pUtAtmanAmatra kilAbhiSekAt / tattvAvabodhena vinApi bhUyastanutyajAM nAsti zarIrabandhaH // 58 // atra samudrapatnyorgaGgAyamunayorjalasaMnipAte saMgame'bhi SekAtsnAnAtpUtAtmanAM tanutyajAM zuddhAtmanAM puMsAM tattvAvabovena tattvajJAnena vinApi prArabdhazarIratyAgAnantaraM bhUyaH punaH zarIrabandhaH zarIrayogo nAsti kil| anyatra jJAnAdeva muktiH / atra tu snAnAdeva muktirityarthaH / anvayaH-atra samudrapatnyoH jalasannipAte abhiSekAt pUtAtmanAM tanutyajAM tattvAvabodhena vinA api bhUyaH zarIrabandhaH nAsti kila / vyAkhyA-atra = asmin samIcInAH udrAH = jalacaravizeSAH yasmin , mudrayA = maryAdayA saha vartate, iti vA smudrH| samudrasya = sAgarasya patnyau = striyau iti samudrapalyau tayoH samudrapatnyoH = gaMgAyamunayoH jalayoH = pravAhayoH sannipAtaH = saMgamastasmin jalasannipAte abhiSekAt = snAnAt pUtaH = zuddhaH AtmA = cittaM yeSAM te pUtAtmAnasteSAM pUtAtmanAM tanuM = zarIraM tyajantIti tanutyajasteSAM tanutyajAM =dehatyAginAM manuSyANAM tananaM tat tadasyAstIti tattvam / tanoti sarvamidamiti tat = brahma tasya bhAvastattvaM, tattvasya avabodhaH = zAnaM tena tattvAvabodhenavinApi = brahmajJAnaM vinApi bhUyaH = punaH prArabdhadehatyAgAnantaramityarthaH zarIreNa = dehena bandhaH = saMbandhaH yogaH, iti zarIrabandhaH nAsti =na bhavati / Rte zAnAnna muktiriti zruteH sarvatrAnyatra AtmaikyazAnAdeva muktiH, gaMgAyamunAsaMgame tu snAnamAtreNaiva muktiriti bhAvaH / samAsaH-samudrasya patnyau samudrapatnyau tayoH samudrapanyoH / jalayoH sannipAtastasmin
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 raghuvaMze jalasannipAte / pUtaH AtmA yeSAM te pUtAtmAnasteSAM pUtAtmanAm / tanUnAM tyajasteSAM tanutyajAm / tattvasya avabodhastattvAvabodhastena tattvAvabodhena / zarIrasya bandhaH shriirbndhH| hindI samudra kI do patniyoM ( gaMgA yamunA ) ke saMgama meM snAna karane se, pavitra mana vAle puruSa tattvajJAnI na hone para bhI vartamAna zarIra chUTa jAne para zarIra ke bandhana se chUTa jAte haiN| arthAt anyatra saba sthAnoM meM zAna se hI mukti hotI hai kintu yahAM saMgama meM snAna karane mAtra se mukti mila jAtI hai| punaH zarIra dhAraNa nahIM karanA par3atA hai // 58 // puraM niSAdAdhipateridaM tadyasminmayA maulimaNiM vihAya / jaTAsu baddhAsvarudatsumantraH kaikeyi kAmAH phalitAstaveti // 59 // niSAdAdhipateguhasya tatpuramidam / yasminpure mayA maulimaNiM vihAya jaTAsu baddhAsu racitAsu satoSu sumantraH 'he kaikeyi, tava kAmA manorathAH phalitAH saphalA jAtAH' ityarudat / 'rudira azruvimocane' iti dhAtorluG // anvayaH-niSAdAdhipateH tat puram idaM, yasmin mayA maulimaNiM vihAya, jaTAsu baddhAsu 'satISu' sumaMtraH he kaikeyi tava kAmAH phalitAH iti arudat / vyAkhyA-niSIdati pApaM yeSu te nissaadaaH| niSAdAnAM = cANDAlAdInAm adhipatiH svAmI tasya niSAdAdhipateH =guhasya tat = pUrvadRSTaM prasiddhaM puraM = nagaram idaM = purovarti asti / yasmin =pure mayA = rAmeNa mUlasyAdUre bhavaH maulistasya maNiH = ratnamiti maulimaNistaM maulimaNiM, mukuttrtnmityrthH| vihAya =tyaktvA jaTAsu-saTAsu baddhAsu = saMyatAsu satISu sumaMtra:=rAzo dazarathasya maMtrI, sArathizca, kaikeyasya rAzo'patyam strI kaikeyo, tatsaMbuddhau he kaikeyi ! tava bhavatyAH kAmyante iti kAmAH=manorathAH saphalAH =saphalIbhUtAH, iti kathayitvA arudat =azraNi tyaktavAn / samAsaH-adhikaM pAtIti adhiptiH| niSAdAnAm adhipatiH niSAdAdhipatiH tasya niSAdAdhipateH / maule: maNiH maulimaNistaM maulimaNim / hindI-niSAdoM ke rAjA guha kA yaha sAmane prasiddha nagara zRMgavera pura hai, jisa nagara meM maiMne apane mukuTaratna ko tyAgakara ( utArakara ) jaTA bAndhI thI, aura jaTA ke bAndhate hI, 'he kaikeyI ! tumhArI kAmanA ( icchA ) saphala ho gaI' yaha kaha kara sumaMtra rone lage the // 59 // payodharaiH puNyajanAGganAnAM nirviSTahemAmbujareNu yasyAH / brAhmaM saraH kAraNamAptavAco buddherivAvyaktamudAharanti // 6 // puNyajanAGganAnAM yakSastrINAM payodharaiH stanainiviSTa upabhukto hemAmbujareNuryasya tat / tatra tAH kroDantIti vyajyate / brahmaNa idaM brAhmam / 'nastaddhite' iti TilopaH / brAhma saro mAnasAkhyaM yasyAH saravAH / buddhamahattattvasyAvyaktaM pradhAnamiva kAraNam / Aptasya vAca AptavAco vedAH / yadvA bahuvrIhiNA munayaH / udAharanti pracakSate //
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 175 anvayaH--puNyajanAMganAnAM payodharaiH nirviSTahemAmbujareNu brAhmaM saraH yasyAH buddheH avyaktam iva kAraNam AptavAca: udAharanti / vyAkhyA - puNyaM = sukRtam AzritAH janAH, puNyajanAH / puNyajanAnAM = yakSANAm aMganAH = striyastAsAM puNyajanAMganAnAM dharantI dharAH payasAM = dugdhAnAM dharAH payodharAstaiH payodharaiH =stanaiH nirviSTaH = upabhuktaH hemnaH = suvarNasya ambujaM = kamalaM tasya reNuH = dhUliH yasya tat nirviSTahemAmbujareNu tasmin sarasi yakSAMganAH jalakrIDAM kurvantIti vyajyate / brahmaNaH idaM brAhmaM saraH = brahmasaMbandhi mAnasasarovarAkhyaM yasyAH = sarakhAH nadyAH, buddhe : = mahattatvasya na vyajyate sma iti avyaktam = prakRtiH itra = yathA kAraNam = utpattisthAnam AptA = vizvastA vAk = zabdaH, vANI yeSAM te AptavAcaH = vedAH, munayo vA / udAharanti = kathayanti / samAsaH - puNyamAzritAH janAH puNyajanAsteSAm aMganA iti tAsAM puNyajanAMganAnAm / payasaH dharAH payodharAstaiH payodharaiH / hemnaH ambujaM hemAmbujaM tasya reNuriti hemAmbujareNuH, nirviSTaH hemAmbujareNuH yasya tat nirviSTahemAmbujareNu / AptA vAk yeSAM te AptavAcaH / Aptasya vAcaH AptavAcaH, iti vA / na vyaktamiti avyaktam / hindI - yakSoM kI striyoM ke stanoM ne jisa sarovara ke sunahare kamaloM ke parAga ( dhUli ) kA upabhoga kiyA hai / usI brahmA jI ke mAnasarovara ko satyavaktA, RSiloga, sarayU nadI kA kAraNa vaise hI batAte haiM jaise buddhi kA kAraNa pradhAna ko batAte haiM / arthAt isI sarovara se sarayU nadI nikalatI hai // 60 // jalAni yA tIranikhAtayUpA vahatyayodhyAmanu rAjadhAnIm / turaMgamedhAvabhRthAvatIrNairikSvAkumiH puNyatarIkRtAni // 61 // yUpaH saMskRtaH pazubandhanAhoM dAruvizeSaH / tIranikhAtayUpA yA sarayUsturaMgamedhA azvamedhAsteSvavabhRthArthamevAvatIrNairavarUDhairikSvAkubhirikSvAkugotrApatyairnaH pUrvaiH / tadrAjatvAdaNo luk / puNyatarIkRtAnyatizayena puNyAni kRtAni jalAnyayodhyAM rAjadhAnIM nagarImanu samIpe tayA lakSitayetyarthaH / anuzabdasya 'lakSaNetthaMbhUta - ' ityAdinA karmapravacanIyatvAttadyoge dvitIyA / vahati prApayati // anvayaH - tIranikhAtayUpA yA turaMgamedhAvabhRthAvatIrNaiH ikSvAkubhiH puNyatarIkRtAni jalAni ayodhyAM rAjadhAnIm anuvahati / vyAkhyA - yUyate = yujyate'sminniti yUpaH = saMskRtaH pazubandhanayogyaH yAgastambhaH / tIre = taTe nikhAtAH = sthApitAH yUpAH = yAgastambhAH, jayastambhAzca yasyAH sA tIranikhAtayUpA sarayUH = nadI tureNa tvarayA vA gacchantIti turaMgAH / turaMgAH = azvAH medhyante = hiMsyante yatra te turaMgamedhAH = azvamedhayajJAsteSu avabhRthAya = yajJAntasnAnAya avatIrNAH = avarUDhAstaiH turaMgamedhAvabhRthAvatIrNaiH, ikSumAkaroti, ikSu iti zabdamakatIti vA ikSvAkuH = vaivasvatamanuputraH tasya gotre jAtAH ikSvAkatrastai: ivAkubhiH = ikSvAkuvaMzotpannaiH asmatpUrvajaiH, atizayena puNyAni, iti puNyatarANi na puNyatarANIti apuNyatarANi tAni puNyatarANi kRtAnIti puNyatarI
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 raghuvaMze kRtAni = atIva pavitrANi kRtAni jalAni yoddhum azakyA ayodhyA =sAketaM tAm ayodhyA, dhIyate'syAmiti dhAnI, rAjJAM dhAnI = nagarI, rAjadhAnI tAM rAjadhAnIm anu =samIpe vahati = praapyti| samAsaH-tIre nikhAtAH yUpAH yasyAH sA tIra nikhaatyuupaa| rAzAM dhAnI rAjadhAnI tAM rAjadhAnIm / turaMgamedheSu avabhRthAya avatIrNAstaiH turaMgamedhAvabhRthAvatIrNaiH / apuNyatarANi puNyatarANi kRtAni iti puNyatarIkRtAni / hindI-jisake kinAroM para yajJoM ke khambhe gar3e haiM vaha sarayU nado, ayodhyA nAmaka rAjadhAnI ke pAsa se ( saTakara ) baha rahI hai, jisake jaloM ko azvamedhayo kI samApti para yazAnta snAna karane vAle ikSvAku ke vaMza ke mere pUrvaja rAjAoM ne atyanta pavitra kiyA hai // 61 // yAM saikatotsaGgamukhocitAnAM prAjyaiH payomiH parivavardhitAnAm / sAmAnyadhAtrImiva mAnasaM me saMbhAvayatyuttarakosalAnAm // 62 // yAM sarayUM me mAnasaM kartR saikataM pulinam tadevotsaGgaH tatra yatsukhaM tatrocitAnAM prAjyaiH prabhUtaiH payobhirambubhiH kSIraizca / 'payaH kSIraM payo'mbu ca' ityamaraH, parivardhitAnAM puSTAnAmuttarakosalAnAmuttarakosalezvarANAM sAmAnyadhAtrI sAdhAraNamAtaramiva saMbhAvayati / 'dhAtrI jananyAmalakI vasumatyupamAtRSu' iti vizvaH // anvayaH-yAM me mAnasaM saikatotsaMgasukhocitAnAm prAjyaiH payobhiH parivardhitAnAm uttarakosalAnAM sAmAnyadhAtrIm iva sambhAvayati / gyAkhyA-yAM =sarayUM me =mama mAnasaM = mnH| kartRpadamidam / sikatAH santi yasya tat saikataM =sikatAmayaM pulinam eva utsaMgaH = aMkaH tasmin yat sukham = Anandastatra ucitAH = abhyastAsteSAM saikatotsaMgasukhocitAnAm prAjyaiH = pracuraiH atyadhikarityarthaH / payobhiH = jaleH paritaH vardhitAH sarvathA poSitAsteSAM parivadhitAnAm uttare sthitAH kosalAH uttarakosalAsteSAm uttarakosalAnAm = uttarakosalezvarANAM mAnena saha samAnaM, samAnasya bhAvaH sAmAnyam , sAmAnyA = sarveSAmekarUpA cAsau dhAtrI = jananI ceti sAmAnyadhAtrI tAM sAmAnyadhAtrIm iva = yathA sambhAvayati sammAnayati / "dhAtrI jananyAmalakovasumatyupamAtUSu" medinii| samAsaH-saikatameva utsaMgaH saikatotsaMgaH, saikatotsaMge yat sukhaM tasmin ucitAsteSAM saikatotsaMgasukhocitAnAm / paritaH vardhitAsteSAM parivardhitAnAm / uttare sthitAH kosalAH uttarakosalAsteSAm uttarakosalAnAm / sAmAnyA cAsau dhAtrI sAmAnyadhAtrI tAM sAmAnyadhAtrIm / hindI-merA mana isa nadI kA bar3A sammAna karatA hai| kyoMki isake bAlukAmaya kinAre kI goda meM khelane ke abhyAsI tathA isake madhura jaloM ko pIkara paripuSTa hue, uttara kosala ke ( mere pUrvajoM kI ) rAjAoM kI yaha sAdhAraNa mAM hai| arthAt sabakI eka samAna dhAya hai / / 62 //
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH seyaM madIyA jananIva tena mAnyena rAjJA sarayUrviyuktA / dUre vasantaM zizirAnilaima taraMgahastairupagUhatIva // 63 // 12 177 madIyA jananI kausalyeva mAnyena pUjyena tena rAjJA dazarathena viyuktA seyaM sarayUrdUre vasantam / proSyAgacchantamityarthaH / mAM putrabhUtaM zizirAnilaista raMgaireva hastairupagUhatIvAliGgatIva // anvayaH - madIyA jananI iva mAnyena tena rAjJA viyuktA sA iyaM sarayU: dUre vasantaM mAM zizirAnilaiH taraMgahastaiH upagUhati iva / vyAkhyA - mama = rAmasya iyaM madIyA janayatoti jananI mAtA kausalyA itra = yathA mAnyena = pUjanIyena tena = prasiddhena rAjJA dazarathena viyuktA = tyaktA sA = prasiddhA pUjyA iya = dRzyamAnA sarayUH = nadI dUre = viprakRSTe vasantaM = nivasantaM vanavAsAt pratyAgacchantamityarthaH mAM =putrabhUtaM rAmacandraM ziziraH = zotalaH anilaH = vAyuH yeSAM te taiH zizirAnilaiH taraMgAH = UrmayaH eva hastAH = karAH taiH taraMgahastaiH upagUhati = AliMgati, iva = yathA / , samAsaH-ziziraH anilaH yeyAM te zizirAnilAstaiH zizirAnilaiH / taraMgA eva hastAH, iti taraMgahastAstaiH taraMgahastaiH / hindI - mAnanIya mahArAjA dazaratha se bichur3I huI, mero mAtA kausalyA ke samAna yaha sarayU nadI, dUra vanavAsa se lauTe hue mujhe ThaNDI vAyu vAle apane taraMgarUpI hAthoM se mAnoM AliMgana kara rahI hai // 63 // virakta saMdhyAkapizaM purastAdyato rajaH pArthivamujjihIte / zaGke hanUmatkathitapravRttiH pratyudgato mAM bharataH sasainyaH // 64 // viraktAtiraktA yA saMdhyA tadvatkapizaM tAmravarNam / pRthivyA idaM pArthivam / rajo dhUli : purastAdagre yato yasmAtkAraNAdujjihIta udgacchati / tasmAt / hanurasyAstIti hanUmAn / 'zarAdInAM ca' iti dIrghaH / tena kathitA pravRttirasmadAgamanavArtA yasmai sa bharataH sasainyaH sanmAM pratyudgata iti zaGke tarkayAmi / 'zaGkA bhayatritarkayo:' iti zabdArNave / atra yattado nityasaMbandhAtta cchabdalAbhaH // anvaya - viraktasandhyAkavizaM pArthivaM rajaH purastAt yataH ujjihIte, "tataH" hanUmatkathitapravRttiH bharataH sasainyaH san mAM pratyudgataH, iti ahaM zaMke / = vyAkhyA - kapiH = varNavizeSo'syAtIti kapizaH / kapiH = markaTaH, tadvarNatvAt vA kapizaH / samyagdhyAyanti paramAtmAnaM yasyAM sA sandhyA vizeSeNa raktA = lohitA yA saMdhyA: saMdhyAkAlaH tadvat kapizaM = tAmravarNamiti virakta sandhyAkapizaM pRthivyAH idaM pArthivaM = bhaumaM rajaH = dhUliH purastAt = agre yataH = yasmAtkAraNAt ujjihIte = udgacchati, AkAzaM vyApnotItyarthaH / tataH kAraNAt hanti kaThinadravyAdika miti hanuH / hanurasyAstIti hanUmAn / hanUmatA - pavanAtmajena kathitA = niveditA pravRttiH = rAmAgamanavRttAntaH yasmai sa hanUmatkathita -
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze pravRttiH bharataH kaikeyIputraH senAyAM samavetA sainyA staiH saha vartate iti sasainyaH = sainikaiH sahitaH san mAM = rAmaM pratyudgataH = saMbhAvayituM samAgataH ityahaM zaMke tarkayAmi, iti zeSaH / samAsaH-vizeSeNa raktA, viraktA, viraktA cAsau saMdhyA, viraktasaMdhyA, viraktasandhyAvat kapizamiti viraktasandhyAkapizam / hanUmatA kathitA pravRttiH yasmai sa hanUmatkathitapravRttiH / sainyaiH sahitaH ssainyH|| hindI-lAla sandhyA ke samAna bhUre sunahare raMga kI dhUlI pRthivI se jo sAmane uTha rahI hai, isase mAlUma hotA hai ki hanUmAna jI se hamAre Ane kA samAcAra jAnakara senA sahita bharata merA svAgata karane A rahA hai // 64 // addhA zriyaM pAlitasaMgarAya pratyarpayiSyatyanaghAM sa sAdhuH / hatvA nivRtAya mRdhe kharAdInsaMrakSitAM tvAmiva lakSmaNo me // 65 // kiNc| sAdhuH sajjanaH sa bharataH / 'sAdhurvArdhaSike cArau sajjane cApi vAcyavat' iti vishvH| pAlitasaMgarAya pAlitapitRpratijJAya me mahyamanaghAmadoSAM bhogAbhAvAdanucchiSTAM kiMtu saMrakSitAM zriyam / mRdhe yuddhe kharAdInhatvA nivRttAya me lakSmaNo saMrakSitAmanaghAM tvAmiva pratyarpayiSyatyaddhA satyam / 'tattve tvaddhAJjasA dvayam' ityamaraH // anvayaH-sAdhuH saH pAlitasaMgarAya me anaghAM saMrakSitAM zriyaM, mRdhe kharAdIn hatvA nivRttAya me lakSmaNaH tvAm iva pratyarpayiSyati iti addhA / vyAkhyA-kiMca sAdhnoti dharma, parakArya vA sa sAdhuH sajjanaH AryaH saH = mahAkulInaH bharataH pAlitaH saMrakSitaH saMgaraH = piturAzA yena sa tasmai pAlitasaMgarAya me =mahyaM rAmAya nArita aghaM = pApaM yasyAH sA tAm anaghAM = niSkalaMkA, bhogarAhityenAnucchiSTAM kintu samyag rakSitA tAM saMrakSitAM = samyakpAlitAM zriyaM = rAjyalakSmI mardhanaM mRdhaM tasmin mRdhe = yuddhe kharaH AdiH yeSAM te kharAdayastAn kharAdIn = kharadUSaNaprabhRtIn rAkSasAn hatvA = mArayitvA nivRttAya = pratyAgatAya me= rAmacandrAya lakSmaNaH = saumitriH saMrakSitAmanayAM tvAM = sItAm iva = yathA pratyarpayiSyati = pradAsyati, iti ataM = satatagamanaM dhayati, dadhAti vA addhA satyam / samAsaH-pAlitaH saMgara: yena sa tasmai pAlitasaMgarAya / nAsti aghaM yasyAH sA anaghA tAm anaghAm / samyak rakSitA tAM saMrakSitAm / kharaH AdiH yeSAM te tAn kharAdIn / hindI-sajjana Arya bharata, pitA kI AjJA kA pAlana karane vAle, vanavAsa se lauTe huve mujhe, nidoSa evaM surakSita rAjyalakSmI ko usI prakAra lauTA degaa| sauMpa degaa| jisa prakAra kharadUSaNa Adi hajAroM rAkSasoM ko yuddha meM mArakara lauTa Ane para lakSmaNa ne surakSita sItA mujhe sauMpa dI thii| vizeSa-anaghA se tAtparya yaha hai ki bharata jI ne rAjya lakSmI kA upabhoga nahIM kiyA thA / lakSmaNa jI kI taraha kevala rakSAmAtra kI thI, ataH nirdoSa kahA hai // 65 //
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayodazaH sagaH asau puraskRtya guruM padAtiH pazcAdavasthApitavAhinIkaH / vRddhairamAtyaiH saha cIravAsA mAmagraMpANirmarato'bhyupaiti // 66 // asau padAtiH pAdacArI cIravAsA valkalavasano bharataH pazcAtpRSThabhAge'vasthApitA vAhinI senA yena sa tathoktaH san / 'naghRtazca' iti kap / guruM vasiSThaM puraskRtya vRddharamAtyaiH sahAya'pANiH sanmAmabhyupaiti // ___ anvayaH-asau padAtiH cIravAsA bharataH pazcAt avasthApitavAhinIkaH san guruM puraskRtya vRddhaiH amAtyaiH saha arghyapANiH san mAm abhyupaiti / vyAkhyA-pAdAbhyAm atati = gacchatIti padAtiH = padagaH paadcaariityrthH| cIyate iti cIraM = cIvaraM vAsaH = vastraM yasya sa cIravAsAH = vlkldhaariityrthH| bharataH = me'nujaH vAhAH santyasyAM sA vAhinI / pazcAt = pRSTe avasthApitA = kRtA vAhinI=senA yena sa pazcAdavasthApitavAhinIkaH san gRNAti dharmAdi girati, ajJAnaM vA guruH / taM guruM = vasiSThaM puraH = agre kRtvA iti puraskRtya vRddhaH = sthaviraiH amA =saha, samIpe vA bhavAH amAtyAstaiH amAtyaiH = maMtribhiH saha = sArdham arghAyedam aryam / aya'm = upahAraH pANau = haste yasya saH ayaMpANiH san , upahArabhUtaM vastu haste dhRtvA ityarthaH mAM = rAmam abhyupaiti = Agacchati / samAsaH-cIraM vAsaH yasya sa cIravAsAH / pazcAt avasthApitA vAhinI yena sa pshcaadvsthaapitvaahiniikH| puraH kRtvA, iti puraskRtya / ardhya pANau yasya saH arghyapANiH / hindI-"yaha dekho" valkala dhAraNa kiye naMge paira calatA huA, aura hAtha meM pUjA kI sAmagrI liye, senA ko poche karake, tathA guru vasiSThajI ko Age karake bharata, bUDhe maMtriyoM ke sAtha mere samIpa A rahA hai // 66 // pinA visRSTAM madapekSayA yaH zriyaM yuvApyaMkagatAmabhoktA / iyanti varSANi tayA sahogramabhyasyatIva vratamAsidhAram // 67 // yo bharataH pitrA visRSTAM dattAmaGkamutsaGgaM ca gatAmapi / yAM zriyaM yuvApi madapekSayA madbhaktyA bhoktA san / tRnnantatvAt 'na loka-' iti sssstthiinissedhH| iyanti varSANyetAvato vatsarAn / atyantasaMyoge dvitIyA / tayA zriyA saha / striyeti ca gamyate / ugraM duzcaramAsidhAraM nAma vratamabhyasyatIva vateyatIva / 'yuvA yuvatyA sArthaM yanmugdhabhartRvadAcaret / antarvivRttasaGgaH syAdasidhAravrataM hi tat // ' iti yAdavaH / idaM cAsidhArAcaMkramaNatulyatvAdAsidhAravratamityuktam // anvayaH-yaH pitrA visRSTAm aMkagatAM yAM zriyaM yuvA api madapekSayA abhoktA san iyanti varSANi tayA saha ugram AsidhAraM vratam abhyasyati iva / vyAkhyA--yaH =bharataH pAti = rakSatIti pitA tena pitrA = janakena rAjA dazarathena "tAtastu janakaH pitA" itymrH| visRSTAM = dattAm aMke = utsaMge, kroDe gatA=prAptA tAm yAM aMkagatAm api zriyaM = rAjyalakSmI yuvApi = taruNaH api mama = rAmasya, jyeSThabhrAtuH apekSA =
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 raghuvaMze bhaktistayA madapekSayA na bhoktA, abhoktA san = ananubhavan san iyanti = etAvanti varSANi = vatsarAnU , caturdazavarSaparyantamityarthaH / tayA = zriyA, striyA cetyapi vyajyate / saha =sAkam ugraM = kaThoraM duSkaramityarthaH asatoti asiH = khagaH, tasya dhArA iva yat tat asidhAraM = khaGgadhAraM nAma vratam = anuSThAnam abhyasyati = vartayati iva = yathA / yuvatyA saha zayAno'pi yuvA bhogarahitaH iva bharataH caturdazavarSa yAvat svAyattAM rAjalakSmImananubhavan AsIditi atyantameva duSkaraM vrataM kRtvaanityrthH| taduktam 'yatraikazayanasthApi pramadA nopabhujyate / asidhArAvrataM nAma vadanti muni puMgavAH // samAsaH-aMkam gatA tAm aMkagatAm / mama apekSA tayA madapekSayA / na bhoktA abhoktA / AseH dhArA asidhArA seva yat tat asidhAram / hindI-bharata ne pitA kI dI huI, tathA apane hAtha meM rahatI huI bhI rAjalakSmI kA sAmarthya rahate bhI merI bhakti ke kAraNa upabhoga nahIM kiyA, yaha usI prakAra caudaha varSa taka talavAra kI dhAra para calane ke samAna kaThora ( indriyoM ko vaza meM rakhane kA ) vrata kA pAlana kiyA hai| jisa prakAra ki yuvA puruSa, kanyA ke pitA ko dI huI evaM goda meM baiThI sundara strI kA bhoga na karake kaThora indriyanigraha karatA hai| vizeSa--eka Asana para apane sAtha baiThane sone vAlI strI kA jo yuvA puruSa bhoga nahIM karatA vaha talavAra kI dhAra para calanA nAmaka vrata, zreSTha muniyoM ne kahA hai // 67 // etAvaduktavati dAzarathau tadIyA micchAM vimAnamadhidevatayA viditvA / jyotiSpathAdavatatAra savismayAbhi rudvIkSitaM prakRtibhirmaratAnugAmiH // 68 // dAzarathau rAma etAvaduktavati sati vimAnaM puSpakaM kartR. tadIyAM rAmasaMbandhinImicchAmadhidevatayA miSeNa viditvaa| tatpreritaM sadityarthaH / savismayAbhirbharatAnugAbhiH prakRtibhiH prajAbhirudvokSitaM sajjyotiSpathAdAkAzAdavatatAra // anvayaH--dAzarathau etAvat uktavati sati vimAnaM ( kartR ) tadIyAm icchAm adhidevatayA viditvA savismayAbhiH bharatAnugAbhiH prakRtibhiH udvIkSitaM sat jyotiSpathAt avttaar| vyAkhyA-dazarathasya apatyaM pumAn dAzarathistasmin dAzarathau = zrIrAmacandre etatparimANamasya tat etAvat = "vaidehi pazya" ityArabhya pitrA visRSTAmityantaM trayodazasargasthavarNanam uktavati = kathitavati sati vimAnaM = puSpakayAnaM kartRpadamidam tasya = rAmasya iyaM tadIyA tAM tadIyAm icchAm = abhilASAm , deva eva devatA, adhikA devatA adhidevatA tayA adhidevatayA = pradhAnatayA rAmecchA eva mukhyeti viditvA = jJAtvA, rAmacandrecchayA preritaM sadityarthaH / vismayena=AzcaryaNa yuktAH savismayAstAbhiH savismayAbhiH bharatam anugacchanti=anuyAntIti bharatAnugAratAbhiH bharatAnugAmiH prakRtibhiH prajAbhiH ut Urdhvam vIkSitaM- dRSTamiti udvIkSitaM
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH sat jyotiSAM = nakSatrANAM panthAH == mArgaH tasmAt jyotiSpaghAt = AkAzAdityarthaH / avAtatAra= bhUmau avatIrNam / samAsaH - adhikA devatA adhidevatA tayA adhidevatayA / jyotiSAM panthAH jyotiSpathaH tasmAt jyotiSpathAt / vismayena saha vartamAnAH savismayAstAbhiH savismayAbhiH / bharatasya anugAH bharatAnugAstAbhiH bharatAnugAbhiH / hindI - dazarathaputra rAma ke itanA kaha cukane para ( isa prakAra pUrvoktavarNana karane para ) aura rAma kI icchA ko hI pradhAna rUpa se jAnakara ( calane va rukane meM rAma kI icchA hI preraka thI ) puSpaka vimAna AkAza se nIce utara aayaa| usa samaya bharata jI ke pIche-pIche calane vAlI janatA Azcarya meM bharakara vimAna ko dekha rahI thI // 68 // tasmAtpuraHsaravibhISaNadarzitena 181 sevAvicakSaNa harIzvaradattahastaH / yAnAdavAtaradadUramahItalena mArgeNa bhaGgiracitasphaTikena rAmaH // 69 // rAmaH sevAyAM vicakSaNaH kuzalo harIzvaraH sugrIvastena datto hasto hastAvalambo yasya tAdRzaH san / sthalajJatvAtpuraHsaro vibhISaNastena darzitenAdUramAsannaM mahItalaM yasya tena bhaGgibhirvicchi ttibhI racitasphaTikena baddhasphaTikena sopAnaparvaNA mArgeNa tasmAdyAnAtpuSpakAdavAtaradavatIrNavAn / taraterlaG // anvayaH - rAmaH sevAvicakSaNaharIzvaradattahastaH san puraHsaravibhISaNadarzitena adUramahI - talena bhaMgiracitasphaTikena mArgeNa tasmAt yAnAt avAtarat / vyAkhyA - vicaSTe iti vicakSaNaH / harINAM vAnarANAmIzvaraH = svAmI harIzvaraH sevAyAM = paricaryAyAM, paracittAnuvartane ityarthaH / vicakSaNaH paNDitaH yo harIzvaraH = vAnararAjaH sugrIvaH tena dattaH=avalambanAya prasAritaH hastaH karaH yasya sa sevAvicakSaNaharIzvaradattahastaH san, rAmaH puraH=agre sarati = gacchatIti puraHsaraH / vizeSeNa bhISayatIti vibhISaNaH / puraHsaraH=agragaH yaH vibhISaNastena darzitaH = pradarzitastena puraHsaravibhISaNadarzitena, na dUramiti adUraM = samIpaM mahyA:= pRthivyAH talaM yasya sa tena adUramahItalena, sphaTikaH = svanAmaprasiddhaH maNiH / bhaMgibhiH = racanAprakAravizeSaiH, camatkArapUrvakamityarthaH racitAH khacitAH sphaTikAH=maNayaH yasmin sa tena bhaMgiracitasphaTikena, kauzalapUrvakabaddhamaNisopAnenetyarthaH / mArgeNa tasmAt yAnAt= prasiddhapuSpakAt avAtarat = avatIrNavAn / sugrIvahastamavalambya rAmaH vibhISaNadarzitasphaTikasopAnamArgeNa puSpakAdavatIrNavAnityarthaH / samAsaH - sevAyAM vicakSaNaH sevAvicakSaNaH / harINAmIzvaraH harIzvaraH / sevAvicakSaNazcAsau harIzvaraH iti sevAvicakSaNaharIzvaraH, tena dattaH hastaH yasya sa tathoktaH /
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 raghuvaMze puraHsaraH yaH vibhISaNaH iti puraHsaravibhISaNastena darzitastena puraHsaravibhISaNadarzitena / madyAstaM mahItalam / adUraM mahItalaM yasya sa tena adaramahItalena / bhaMgibhiH racitAH sphaTikAH yasmin sa tena bhaMgiracitasphaTikena / hindI--sevA karane meM catura sugrIva ke hAtha kA sahArA lekara rAmajI, Age-Age calane vAle vibhISaNa se dikhAe ( batAe ) gae tathA kalA evaM sundaratApUrvaka jisameM sphaTika kI maNi jar3I huI tho aise sIr3hiyoM ke rAste usa vimAna se utre| ve sIDhiyA~ bhUmi taka lago thIM // 69 // ikSvAkuvaMzagurave prayataH praNamya ___ sabhrAtaraM bharatamaNaMparigrahAnte / paryazrurasvajata mUrdhani copajanau tadbhaktyapoDhapitRrAjyamahAbhiSeke // 70 // prayataH sa rAma ikSvAkuvaMzagurave vasiSThAya praNamya namaskRtyAya'sya parigrahaH svIkArastasyAnte paryazruH parigatAnandavASpaH san bhrAtaraM bharatamastrajadAliGgat / tasmin rAme bhaktyApoDhaH parihRtaH pitRrAjyamahAbhiSeko yena tasminmUrdhanyupajaghrau ca / 'ghrA gandhopAdAne' liTi rUpam // anvayaH-prayataH saH ikSvAkuvaMzagurave praNamya, arghyaparigrahAnte paryazraH san bhrAtaraM bharatam asvajat , tadbhaktyapoDhapitRrAjyamahAbhiSeke mUrdhani upajaghau ca // vyAkhyA-prayataH= AtmasaMyamI jitendriyaH ityarthaH / saH rAmaH ikSvAkoH = vaivasvatamanuputrasya vaMzaH = kulaM tasya guruH purohitastasmai ikSvAkuvaMzagurave vasiSThAya praNamya natvA aya'sya arghArthajalasya parigrahaH-svIkArastasya antaH =avasAnaM tasmin arghyaparigrahAnte pariMgatAni azrUNi=AnandAzrUNi yasya sa paryazruH san bhrAjate iti bhrAtA taM bhrAtaraM bharataM, bharatanAmAnamanujam asvajat=AliMgat / tasmin =rAme bhaktiH =anurAgaH tayA apoDhaH= parihRtaH pituH= janakasya rAjye rAjakarmaNi mahAbhiSekaH =adhikAraprAptyartha jalasnAnam yena saH tasmin tadbhaktyapoDhapitRrAjyamahAbhiSeke mUrdhani mastake upajaghrau=jighrati sma / samAsaH-ikSvAkoH vaMzaH ikSvAkuvaMzastasya gurustasmai ikSvAkuvaMzagurave / aya'sya parigrahaH arghyaparigrahastasya antastasmin arghyprigrhaante| parigatAni azrUNi yasya sa paryazruH / mahAMzcAsau abhiSekaH mahAbhiSekaH / pituH rAjyamiti pitRrAjyaM, tasmin bhaktistadbhaktiH, tadbhaktyA apoDhaH pitRrAjye mahAbhiSekaH yena saH tasmin tathokte / hindI-bar3e saMyamI namra rAma ne vaivasvata manu ke putra ikSvAku ke kulaguru vasiSThajI ko praNAma karake phira arghajala svIkAra karane ke anantara A~khoM meM A~sU bharakara bhAI bharata kA AliMgana kiyA / ( gale lagAyA ) phira bharatajI ke usa mastaka ko suMghA, jisane rAma kI bhakti ke kAraNa pitA ke rAjya ke abhiSeka rAjyatilaka ko tyAga diyA thA // 70 //
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayodazaH sargaH zmazrupravRddhijanitAnanavikriyAMzca plakSAnprarohajaTilAniva mantrivRdvAn / anvagrahItpraNamataH zubhadRSTipAtai rvArtAnuyogamadhurAkSarayA ca vAcA // 71 // zmazrUNAM mukharomNAM pravRddhayA saMskArAbhAvAdabhivRddhayA janitAnaneSu vikriyA vikRtiryeSAM tAnata eva prarohai: zAkhAbalambibhiradhomukhaimUlarjaTilAaTAvataH plakSAnnyagrodhAniva sthitAn / praNamato mantrivRddhAMzca zubhaiH kRpaadedRssttipaatairvaartsyaanuyogen kuzalapraznena madhurAkSarayA vAcA cAnvagrahIdanugRhItavAn // anvayaH-zmazrupravRddhijanitAnanavikriyAn , prarohajaTilAn plakSAn iva praNamataH maMtrivRddhAn ca zubhadRSTipAtaiH vArtAnuyogamadhurAkSarayA vAcA ca anvgrhiit| vyAkhyA-zma = mukhaM zrayanti, zmani = mukhe zrUyante vA shmshruunni| zmazrUNAM mukhalomnAM prakarSeNa vRddhiH kartanAbhAvAt varddhanaM tayA janitA prAdurbhUtA AnaneSu =mukheSu vikriyA = vikRtiH, vairUpyamityarthaH / yeSAM te tAn shmshruprvRddhijnitaannvikriyaan| prarohai: aMkuraiH, zAkhotpannairadhomukhairmUlairityarthaH, jaTilAH jaTAvantastAn prarohajaTilAn prakSaranti, plakSyante= bhakSyante, plkssaaH| plakSanti=adho gacchantIti vA plakSAstAn plakSAn =vaTavRkSAn iva yathA praNamataH praNAmaM kurvataH maMtriSu amAtyeSu vRddhAH zreSThAstAn maMtrivRddhAn ca zu=pUjitaM bhAntIti zubhAstaiH zubhaiH = kalyANaiH, dayAdbharityarthaH / dRSTeH=IkSaNasya pAtaiH=avalokanaiH vArtasya=nirAmayasya anuyogaH=praznaH, iti vArtAnuyogaH, vArtAnuyoge madhurANi = premArdrANi akSarANi yasyAM sA tayA vArtAnuyogamadhurAkSarayA vAcA = vANyA ca anvagrahIt=anugRtavAn / _ samAsaH-zmazrUNAM prakarSeNa vRddhiH, tayA janitA AnaneSu vikriyA yeSAM te tAn tathoktAn / prarohai: jaTilAstAn prarohajaTilAn / maMtriSu vRddhAH maMtrivRddhAstAn maMtrivRddhAn / dRSTeH pAtAH dRSTipAtAH, zubhAzca te dRSTipAtAH zubhadRSTipAtAstaiH zubhadRSTipAtaiH / vArtasya anuyogaH vArtAnuyogaH vAtAnuyoge madhurANi akSarANi yasyAM sA tayA vaartaanuyogmdhuraakssryaa| hindI-mUMcha-dAr3hI bar3ha jAne ke kAraNa vikRta ( badale hue se ) mukhavAle aura praNAma karata hue, una bUr3he maMtriyoM se mile, jo ki aise dIkha rahe the mAnoM, noce ko laTakatI jaTA vAle bar3a ke vRkSa hoM tathA kRpApUrNa dRSTi se dekhakara bar3I madhura vANI se kuzala samAcAra pUchA // 7 // durjAtaba,dhurayamRkSaharIzvaro me __paulastya eSa samareSu puraHprahartA / ityAdRtena kathitau raghunandanena vyutkramya lakSmaNamubhau bharato vavande / / 72 // ayaM me durjaatbndhuraapdvndhuH| 'durjAtaM vyasanaM proktam' iti vizvaH / RkSaharIzvaraH sugrIvaH / eSa samareSu puraHprahartA paulastyo vibhISaNaH / ityaadRtenaadrvtaa| kartari ktaH /
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 raghuvaMze raghUNAM nandanena rAmeNa kathitAvubhau vibhISaNasugrIvau lakSmaNamanujamapivyutkramyAliGganAdibhiH saMbhAvya bharato vavande // anvayaH-ayaM me durjAtabandhu: RkSaharIzvaraH, eSaH samareSu puraH prahartA paulastyaH, 'asti' iti AdRtena raghunandanena kathitau ubhau lakSmaNaM vyutkramya bharataH vavande / vyAkhyA-ayaM = purovartI me=rAmasya dura duSTaM yathA tathA jAtamiti durjAtaM, durjAte= vyasane, saMkaTe bandhuH=mitramiti durjAtabandhu: "durjAtaM vyasanamiti trikANDazeSaH / RkSNoti= hantIti RkssH| RkSAH=bhallUkAzca harayaH vAnarAzceti RkSaharayasteSAmIzvaraH-rAjA, iti RkSaharIzvara:=sugrIvaH astIti zeSaH / eSaH aparaH samareSu = yuddheSu puraH = agre prahartA=prahArasya kartA pulasteH gotrApatyaM pumAn paulastyaH=vibhISaNaH asti / iti= ittham AdRtena = AdaravatA raghUNAM nandanastena raghunandanena rAmacandraNa kathitau paricAyitau, pradarzitau ityarthaH / ubhau =vibhISaNasugrovau lakSmaNaM =saumitriM, bhrAtaramapi vyutkrampa parityajya, apariSvajya bharataH vvnde=prnnnaam| anujamapi parityajya vyasanabandhutvAt prathamaM vibhISaNasugrIvau smbhaavyaamaas| samAsaH-durjAte bandhuriti durjAtabandhuH / RkSANAM harINAM ca, IzvaraH RkSaharIzvaraH / raghUNAM nandanaH raghunandanastena raghunandanena / hindI-bhagavAn rAma bharatajI se vibhISaNAdi kA paricaya karAte haiN| ye mere kaSTa ke samaya ke mitra bandara bhAluoM ke rAjA sugrIva haiM aura yaha yuddha meM Age bar3hakara zatru para prahAra karane vAlA pulastyaRSi ke kula meM utpanna vibhISaNa hai| isa prakAra AdarapUrvaka raghukula ko Ananda dene vAle rAma ke batAe huve ( paricaya diye hue ) sugrIva aura vibhISaNa ko bharata ne lakSmaNa ko chor3akara prathama hI praNAma kiyaa| vizeSa-zrIrAma ke vipattikAla meM kAma Ane vAle vibhISaNa evaM sugrIva kA bhAI kI apekSA prathama namarakAra karake vizeSa Adara sUcita kiyA // 72 // saumitriNA tadanu saMsasRje sa caina mutthApya namrazirasaM bhRzamAliliGga / rUDhendrajitpraharaNavraNakarkazena klizyannivAsya bhujamadhyamuraHsthalena / / 73 // tadanu sugrIvAdivandanAnantaraM sa * bhrtH| saumitriNA saMsasRje sNgtH| 'sRja visarge' devAdikAtkartari liT / namrazirasaM praNatamenaM saumitrimutthApya bhRzaM gADhama.li laGga ca / kiM kurvn| rUDhendrajitpraharaNavraNaiH karkazenAsya saumitraruraHsthalena bhujamadhyaM svakIyaM klizyanniva poDayanniva / kliznAtirayaM skrmkH| 'kliznAti bhuvanatrayam' iti darzanAt / nanu rAmAyaNe-'tato lakSmaNamAsAdya vaidehIM ca paraMtapaH / abhivAdya tataH prIto bharato nAma cAbravIt // ' iti bharatasya
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH kAniSThayaM pratIyate / kimartha jyeSThyamavalambyAnAjavena zloko vyAkhyAtaH / satyam / kiMtu rAmAyaNazlokArpaSTIkAkRtoktaH zrUyatAm-'tato lakSmaNamAsAdya-' ityAdizloka 'AsAdanaM lakSmaNavaidehyoH / abhivAdanaM tu vaidehyA eva / anyathA pUrvoktaM bharatasya jyaiSThyaM viruddhayeteti // anvayaH-tadanu saH saumitriNA saMsRje, namrazirasam enam utthApya, rUDhendrajitpraharaNakarkazena asya urasthalena bhujamadhyaM klizyan iva bhRzam aaliliNg| vyAkhyA-tasmAt = sugrIvAdivandanAt anu - pazcAt , tadanu saH bharataH sumitrAyAH apatyaM pumAn saumitriH, tena saumitriNA lakSmaNena saMsRje saMgataH, milita ityarthaH / nanaM = nataM ziraH = mastakaM yasya sa taM namrazirasam enaM lakSmaNam utthApya =bAhubhyAmupari kRtvA indrajitaH meghanAdasya praharaNAni =prahArAH teSa vraNAH=kSatAni, iti indrajitpraharaNavraNAH rUDhAH prAdurbhUtAH saMlagnA ityarthaH / ye indrajitpraharaNavraNAste rUDhendrajitpaharaNavraNAstaiH karkazaM= kaThinaM tena rUDhendrajitpraharaNavraNakarkazena, asya lakSmaNasya urasaH sthalamiti urasthalaM tena urasthalena=vakSasthalena bhujayoH madhyaH bhujamadhyaH=taM bhujAntaraM svakIyaM klizyan = paripIDayan iva = yathA bhRzam =atyantam = gADham AliliMga = pariSasvaje, AliMgitavAnityarthaH / samAsaH-nanaM ziraH yasya sa taM namrazirasam / indrajitaH praharaNAni, indrajitpraharaNAni, teSAM vraNAH indrajitpraharaNavaNAH rUDhAH ye indrajitpraharaNavaNA staiH karkazaM tena rUDhendrajitpra. haraNavraNakarkazena / urasaH sthalaM tena urasthalena bhujayoH madhyaH bhujamadhyastaM bhujamadhyam / hindI--sugrIva vibhISaNa ko namaskAra karane ke anantara bharatajI lakSmaNa se mile, aura praNAma karane ke liye nata mastaka vAle lakSmaNa ko uThAkara meghanAda ( rAvaNaputra ) ke astra prahAra se lage ghAvoM ke kAraNa kaThora hue lakSmaNa ke vakSasthala se apanI chAtI ko pIr3ita sI karate hue bharata ne khUba gAr3ha AliMgana kiyA / / 73 / / rAmAjJayA haricamUpatayastadAnIM kRtvA manuSyavapurArurudurgajendrAn / teSu kSaratsu bahudhA madavAridhArAH zailAdhirohaNasukhAnyupalebhire te // 74 / / tadAnIM haricamUpatayo rAmAzayA manuSyavapuH kRtvA gajendrAnAruruhuH / bahudhA madavAridhArAH kSaratsu varSatsu teSu gajendreSu te kapiyUthanAthAH zailAdhirohaNasukhAnyupalebhire'nubabhUvuH // anvayaH-tadAnIm haricamUpatayaH rAmAjJayA manuSyavapuH kRtvA gajendrAn aaruruhuH| bahudhA madavAridhArAH kSaratsu teSu te zailAdhirohaNasukhAni upalebhire / vyAkhyA-tasmin kAle tadAnIM tadA camati zatrUniti camUH / harINAM vAnarANAM cambaH=tisraH pRtanAratAsAM patayaH=svAminaH, iti haricamUpatayaH rAmasya AzA=AdezastayA rAmAzayA manuSyANAM narANAM vapuH=zarIraM, tat manuSyavapuH kRtvA vidhAya, svavAnarAdisvarUpaM
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 raghuvaMze parityajya manuSyAkRtiM kRtvetyarthaH / gajAnAM hstinaa| indrAstAn gajendrAn = mahAgajAn aaruruhuH=adhisstthitvntH| bahuprakAraM bahudhA anekaprakAreNa madasya=dAnasya vAri = jalaM tasya dhArAH=saMpAtAH, iti madavAridhArAH tAH madajalavRSTirityarthaH / "mado dAnam" itymrH| kSaratsuvarSatsu teSu =gajendreSu te = vAnarasenApatayaH zailAnAM parvatAnAm adhirohaNam =ArohaNaM tatra yAni sukhAni AnandAH, iti zailAdhirohaNasukhAni,tAni upalebhire = prAptavantaH / madajalavarSaNaM kurvataH = gajAn Arohanto vAnarAH nirjharavatAM parvatAnAmArohaNasukhamanubhUtavanta ityarthaH / samAsaH-rAmasya AzA tathA raamaajnyyaa| harINAM camUH haricamUstasyAH patayaH hricmuuptyH| manuSyANAM vapuH manuSyavapuH tat mnussyvpuH| gajAnAmindrAstAn gajendrAn / madasya vAri madavAri tasya dhArAH tAH mdvaaridhaaraaH| zailAnAm adhirohaNaM zailAdhirohaNaM tasmin sukhAni tAni zailAdhirohaNasukhAni / hindI-usa samaya rAmacandrajI kI AjJA se bandara-bhAluoM ke senApati, manuSyoM kA zarIra dhAraNa karake una hAthiyoM para car3ha gye| aura aneka prakAra se madajala ko dhArA bahAne vAle hAthiyoM para car3hate samaya vAnaroM ne jharanoM vAle parvatoM para car3hane ke sukhoM ko prApta kiyA / / 74 // sAnuplavaH prabhurapi kSaNadAcarANAM bheje rthaandshrthprbhvaanushissttH| mAyAvikalparacitairapi ye tIya rna syandanaistulitakRtrimamaktizobhAH // 75 / / sAnuplavaH saanugH| 'abhisArasvanusaraH shaayo'nuplvo'nugH|' iti yaadvH| kSaNadAcarANAM prabhurvibhISaNo'pi prabhavatyasmAditi prabhavo jnkH| dazarathaH prabhavo yasya sa dazarathaprabhavo raamH| tenAnuziSTa AjJaptaH san 'rathAnbheje / tAneva vizinaSTi-ye rathA mAyAvikalparacitaiH saMka pavizeSanirmitairapi tadIyavibhISaNIyaiH syandanai rathaistulitakRtrimabhaktizobhAstulitA samIkRtA kRtrimA kriyayA nirvRttA bhaktInAM zobhA yeSAM te tathoktA na bhavanti / te'pi ta sAmyaM na labhanta ityarthaH / kRtrimetyatra 'DvitaH triH' iti stripratyayaH / 'kremamnityam' iti mamAgamaH / / __anvayaH-sAnuplavaH kSaNadAcarANAM prabhuH api dazarathaprabhavAnuziSTaH san rathAn bheje, ye mAyAvikalparacitaiH api tadIyaiH syandanaiH tulitakRtrimabhaktizobhAH na bhavantIti zeSaH / vyAkhyA--anu=pazcAt plavate = gacchatIti anuplavaH / anuplavena = anugena saha sAnuplavaH =sahacarasahitaH "anuplavaH sahAyazcAnucaro'bhisaraH" ityamaraH / kSaNam =utsavaM nirvyApArasthitiM vA dadati iti kSaNadAH / kSaNadAsu = rAtriSu carantIti kSaNadAcarAsteSAM kSaNadAcarANAM nizAcarANAm prabhuH=svAmI, vibhISaNo'pi, prabhavatyasmAditi prabhavaH / dazarathaH prabhavaH=janakaH yasya sa dazarathaprabhavaH rAmaH tena anuziSTaH=AjJaptaH, iti dazaratha prabhavAnuziSTaH rAmAzaptaH san rathAn = syandanAn bheje=siMSeve / rathAneva vizinaSTi-ye rathAH
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH mAyAyAH vikalpAH = kapaTayuktayaH, saMkalpavizeSA ityarthaH, iti mAyAvikalpAstaiH racitAH= nirmitAH taiH mAyAdhikalparacitaiH api tasya vibhISaNasya ime tadIyAstaiH tadIyaiH syandanaiH rathaiH kriyamA nirvRttA kRtrimA tulitA=tulanAM nItA. upamitA kRtrimA=asvAbhAvikI kalpitA bhaktInAm =alaMkRtInAM zobhA saundarya yeSAM te tulitakRtrimabhaktizobhAH na bhavantIti zeSaH / samAsa:-anuplavena saha vartate iti sAnuplavaH / dazarathaH prabhavaH yasya sa dazarathaprabhavaH, tena anuziSTaH, iti dazarathaprabhavAnuziSTaH / mAyAyA vikalpAH mAyAvikalpAstaiH racitAstaiH mAyAvikalparacitaiH / bhaktInAM zobhA bhktishobhaa| dulitA kRtrimA bhaktizobhA yeSAM te tulitkRtrimbhktishobhaaH| hindI-rAkSasoM kA rAjA vibhISaNa bhI apane sAthiyoM ke sAtha dazarathaputra rAma kI AzA pAkara rathoM meM baiTha ge| manuSyoM ke banAe hue jina rathoM kI zobhA kI barAbarI rAkSasoM kI mAyA se banAe hue, bhI vibhISaNa ke ratha nahIM kara sake the| arthAt manuSya nirmita ina rathoM ko sundaratA vibhISaNa ke rathoM se kahIM adhika thii|| 75 / / bhUyastato raghupatirvilasatpatAka madhyAsta kAmagati sAvarajo vimAnam / doSAtanaM budhabRhaspatiyogadRzya stArApatistaralavidyadivAbhravRndam // 76 / / tato raghupatiH sAvarajo bharatalakSmaNasahitaH san vilasatpatAkaM kAmenecchAnusAreNa gatiryasya tadvimAnaM bhUyaH punarapi / budhabRhaspatibhyAM yogena dRzyo darzanIyastArApatizcandro doSAbhavaM doSAtanam / 'sAyaMciraMpADhe-' ityAdinA doSAzabdAdavyayATTayupratyayaH / taralavidyuccalattaDidabhravRndamiva / adhyAstAdhiSThitavAn / / anvayaH-tataH raghupatiH sAvarajaH vilasatpatAkaM kAmagati vimAnaM bhUyaH budhabRhaspatiyogadRzyaH tArApatiH doSAtanaM taralavidyut abhravRndam iva adhyAsta / vyAkhyA-tataH sarveSAM rathArohaNAnantaram raghUNAM patiH raghupatiH rAmaH avarasmin kAle jAtA: avarajAH, taiH saha sAvarajaH=anujaiH sahitaH san vilasantyaH=zobhamAnAH patAkAH dhvajAH yasmin tat vilasatpatAkaM kAmena icchAnusAreNa gatiH= gamanaM yasya tat kAmagati vimAnaM puSpakam bhUyaH= punarapi bRhatAM==devAnAM patiH bRhaspatiH-surAcAryaH / budhyate iti budhaH saumyazca bRhaspatiH=devaguruzceti budhabRhaspatI tAbhyAM yogaH=sambandhaH, iti budhabRhaspatiyogaH, tena dRzyaH=darzanIyaH, iti budhabRhaspatiyogadRzyaH, tArANAM nakSatrANAM patiH svAmI tArApatiH=candraH doSA=rAtrau bhavaM doSAtanaM taralAH=caJcalAH vidyutaH= taDitaH yasmin tat taralavidyut , abhrANAM meghAnAM, vRndaM samUhastat abhravRndam iva= yathA adhyAsta Aruroha, adhiSThitavAn /
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH-raghUNAM patiH rghuptiH| avarajaiH saha sAvarajaH / vilasantyaH patAkAH yasmin tat vilasatpatAkaM tat / kAmena gatiH yasya tat kAmagati / budhazca bRhaspatizceti budhabRhaspatI tAbhyAM yogaH, budhabRhaspatiyogastena dRzyaH iti budhbRhsptiyogdRshyH| tArANAM patiH tArApatiH / taralA vidyut yasmin tat taralavidyut tat / abhrANAM vRndaM tat / hindI-vibhISaNAdi ke ratha meM baiTha jAne para raghupati rAmajI bhI, bharata lakSmaNa ke sAtha, dhvajAoM se saje hue, tathA icchAnusAra calane vAle puSpaka vimAna para phira se usI prakAra car3ha gae. jaise ki budha aura bRhaspati ke sAtha se vizeSa sundara ( dekhane yogya ) candramA saMndhyA samaya rAta meM caJcala bijalI vAle meghoM ke jhuNDa para baiThatA hai| arthAt jinameM bijalI camakatI ho aise vAdaloM para baiThatA hai / / 76 / / tatrezvareNa jagatAM pralayAdivorvI varSAtyayena rucamabhraghanAdivendoH / rAmeNa maithilasutAM dazakaNThakRchA. tpratyuddhatAM timatI bharato vavande // 77 // tatra vimAne / jagatAmIzvareNAdivarAheNa pralayAdurvImiva / varSAtyayena zaradAgamenAbhraghanAnmeghasaMvAtAdindo rucaM candrikAmiva / rAmeNa dazakaNTha eva kRcchaM saMkaTaM tasmAtpratyuddhRtAM dhRtimatI saMtoSavatI maithilasutAM sItAM bharato vavande / anvayaH-tatra jagatAm IzvareNa pralayAt urvIm iva, varSAtyayena abhraghanAt indoH rucam iva, rAmeNa dazakaNThakRcchrAt pratyuddhRtAM dhRtimatI maithilasutAM bharataH vavande / pAkhyA--tatra tasmin puSpakavimAne gacchantIti jaganti, teSAM jagatAM bhuvanAnAm IzvareNa =svAminA = AdivarAhAvatAreNetyarthaH pralIyate'tra bhUtAnIti pralayastasmAt pralayAt= saMvartAt uvauM pRthivIm iva = yathA varSAyAH=vRSTe: atyayaH=samAptiH tena varSAtyayena= zaradRtorAgamanena abhrANAM = meghAnAM dhanaM =samUhastasmAt abhraghanAt "saMghe muste dhanam" iti haimaH / indoH=candrasya rucam =prabhAM cndrikaamityrthH| iva= yathA rAmeNa rAmacandreNa daza=dazasaMkhyakAH kaNNaH=galAH yasya sa dazakaNThaH rAvaNaH eva kRcchaM = kaSTa, vyasanaM tasmAt dazakaNThakRcchrAt , raavnnruupvysnaadityrthH| pratyuddhRtAM=kRtoddhArAM dhRtiH dhairthamasyAH astIti dhRtimatI tAM dhRtimatI maithilasya = rAzo janakasya sutA = putrI tAM maithilasutAM=jAnakI bharataH vavande= praNanAma, avandat / samAsaH-varSAyAH atyayastena vrssaatyyen| abhrANAM dhanaM tasmAt abhravanAt / maithilasya sutA tAM maithilasutAm / daza kaNThAH yasya sa dazakaNThaH, dazakaNThaH eva kRcchaM tasmAt dazakaNThakRcchrAt / hindI-jisa prakAra jagat ke nAtha varAhAvatAra viSNu ne pralaya se pRthivI kA uddhAra kiyA thA, aura varSA Rtu kI samApti hone para zaradRtu bAdaloM ke samUha se candramA kI
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 189 kAnti ( cA~danI) ko bacAtI hai usI prakAra rAmacandra ne daza ziravAle rAvaNa rUpI sakaTa se uddhAra kI gaI, dhairyavAlI ( santoSI ) janakanandinI sItAjI ko bharata ne vimAna meM praNAma kiyaa| 77 // laGkezvarapraNatibhaGgadRDhavrataM ta dvandyaM yugaM caraNayorjanakAtmajAyAH / jyeSThAnuvRttijaTilaM ca ziro'sya sAdho ranyonyapAvanamabhUdubhayaM sametya // 78 // laGghazvarasya rAvaNasya praNatInAM bhaGgena nirAsena dRDhavratamakhaNDitapAtivratyamata eva vandhaM janakAtmajAyAzcaraNayoyugaM jyeSThAnuvRttyA jaTilaM jaTAyuktaM sAdhoH sajjanasyAraya bharatasya zirazcetyubhayaM sametya militvAnyonyasya pAvanaM zodhakamabhUt / / ___ anvayaH-laMkezvarapraNatibhaMgadRDhavrataM vandhaM tat janakAtmajAyAH caraNayoH yugaM, jyeSThAnuvRttijaTilaM sAdhoH asya ziraH ca ubhayaM sametya anyonyapAvanam abhUt / vyAkhyA lAkyate = AsvAdyate sukhamasyAM sA, ramante'syAM vA sA laMkA, ( bAhulakAt kapratyayaH rasya latvaJca ) laMkAyAH= rakSaHpuryAH IzvaraH = svAmI, rAvaNaH, iti laMkezvarastasya praNatayaH=praNAmAH, pragAmaprArthanA ityarthaH / tAsAM bhaMgaH = tiraskArastena dRDham = akhaNDitaM vrataM pativratArUpaM yasya tat laMkezvarapraNatibhaMgadRDhavratam , ata eva vanyaM = vandanIyaM pUjyaM tat = prasiddhaM janakasya = videhasya AtmajA=putrI, tasyAH janakAtmajAyAH sItAyAH caraNayoH pAdayoH yugaM dvayam anugamya vartanaM = cittAnurAdhanam anuvRttiH / jyeSThasya = jyeSThabhrAtuH rAmasya anuvRttiH==bhaktistayA jyeSThAnuvRttyA jaTA asti asya tat jaTilaM = pravRddhazmazru sAdhoH= sajjanasya asya =bharatasya ziraH= mastakaJca, iti ubhayaM = dvayaM sametya = saMgatya anyonyasya-- parasparasya pAvanaM = zodhakamiti anyonyapAvanam abhUt =jAtam / samAsaH-laMkAyAH IzvaraH laMkezvaraH, laMkezvarasya praNatayaH laMkezvarapraNatayaH, laMkezvarapraNatInAM bhaMgena dRDhaM vrataM yasya tat laMkezvarapraNatibhaMgadRDhavratam / janakasya AtmajA janakAtmajA, tasyAH jnkaatmjaayaaH| jyeSThasya anuvRttiH, jyeSThAnuvRttistayA jyeSThAnuvRttyA jaTilamiti jyeSThAnuvRttijaTilam / anyonyasya pAvanamiti anyo'nyapAvanam / hindI-rAvaNa kI praNaya-prArthanA ko asvIkAra karane se dRr3ha, sthira vrata vAle, ata eva vandanA ke yogya, janakaputrI sItAjI ke donoM caraNa, tathA bar3e bhAI kI bhakti ke kAraNa bar3hI huI jaTAvAlA, sajjana bharatajI kA mastaka, ye donoM milakara Apasa meM eka ne dUsare ko pavitra kara diyaa| arthAt sItAjI ke pavitra caraNa se bharatajI kA mastaka, aura rAmabhakti se jaTA dhArI bharata ke zira se sItA caraNa, pavitra ho gayA, arthAt bharata ne sotAjI ke caraNoM meM mAthA rakhakara praNAma kiyA / / 78 / /
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze krozAdhaM prakRtipuraHsareNa gatvA kAkutsthaH stimitajavena puSpakeNa / zatrughnaprativihitopakA yaMmAryaH sAketopavanamudAramadhyuvAsa // 79 // AryaH pUjyaH kAkutstho rAmaH prakRtayaH prajAH puraHsayoM yasya tena stimitajavena mandavegena puSpakeNa / krozo'dhvaparimANavizeSaH / krozAdha krozaikadezaM gatvA zatrughnena prativihitAH sajjitA upakAryAH paTabhavanAni yasmiMstadudAraM mahatsAketasyAyodhyAyA upavanamadhyuvAsAdhitasthau / 'sAketaH syAdayodhyAyAM kosalAnandinI tathA' iti yAdavaH / / iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA vyAkhyayA sameto mahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye daNDakApratyAgamano nAma trayodazaH sargaH / andhayaH-AryaH kAkutsthaH prakRtipuraHsareNa stimitajavena puSpakeNa krozAya gatvA zatrughnaprativihitopakAryam udAraM sAketopavanam adhyuvAsa / vyAkhyA--AryaH = kulInaH, pUjyaH ityarthaH, 'mahAkulakulInAryasabhyaH' ityamaraH / kakudi = vRSAMse tiSThatIti kakutsthaH, kakutsthasyApatyaM pumAn kAkutsthaH rAmaH, puraH = agre saranti = gacchantoti yAstAH puraHsaryaH, prakRtayaH =janAH puraHsaryaH= agragAminyaH yasya tat tena prakRtipuraHsareNa stimitaH = mandaH javaH= vegaH yasya tat tena stimitajavena, puSpakeNa = vimAnena krozasya =mArgaparimANavizeSasya ardhaH khaNDaH, iti krozArdhastaM krozAdhaM gatvA, zatrun hantIti zatrughnaH, zatrughnena - lakSmaNAnujena prativihitAH sajjIkRtAH upakAryAH =paTanirmitarAjabhavanAni yasmin tat zatrughnaprativihitopakArya tat / udAraM = vizAlaM sundaraJca, Akitpate iti AketaH, Aketena sahitaH sAketastasya sAketasya - ayodhyAnagarasya upavanam = ArAmaH, sAketopavanaM tat / adhyuvAsa = adhiSThitavAn tatroSitavAnityarthaH / 'ArAmaH syAdupavanami'tyamaraH / 'sAketamayodhyAnagaramiti shbdrtnaavlii| samAsaH--krozasya ardha krozArdham tat / prakRtayaH puraHsaryaH yasya tattena prakRtipuraHsareNa / stimitaH javaH yasya tattena stimitajavena / zatrughnena prativihitAH upakAryAH yasmin tat , zatrughnaprativihitopakArya tat / sAketasya upavanaM sAketopavanam , tat / hindI-jisake Age-Age prajA cala rahI thI, aura jisakA vega ( cAla ) manda dhImA kara diyA thA, aise puSpakavimAna se zreSTha pUjya rAmacandrane AdhA koza calakara ayodhyA nagarI ke usa vizAla evaM sundara upavana ( bagIce ) meM nivAsa kiyA, jisameM zatrughnajI ne zAhI kheme pahale se hI sajA rakhe the / / 79 / / iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye daNDakApratyAgamano nAma trayodazaH sargaH //
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH saMjIvanaM maithilakanyakAyAH saundaryasarvasvamahAnidhAnam / zazAGkapaGkeruhayoH samAnaM rAmasya vande ramaNIyamAsyam / / bhartuH praNAzAdatha zocanIyaM dazAntaraM tatra samaM prapanne / apazyatAM dAzarathI jananyau chedAdivopanatarotatyau // 1 // athopavanAdhiSThAnAnantaraM dAzarathI raamlkssmnnau| upanatarorAzrayavRkSasya / 'upanna Azraya iti nipAtaH / tasya chedAvratatyau late iva / 'vallI tu vratatirlatA' itymrH| bharturdazarathasya praNAzAcchocanIyaM dazAntaramavasthAntaram / 'avasthAyAM vastrAnte syAddazApi' iti vizvaH / prapanne prApte jananyau kausalyAsumitre tatra sAketopavane samaM yugapadapazyatAm / dRzeH kartari laG // anvayaH--atha dAzarathI upanataroH chedAt vratatyau iva bhartuH praNAzAt zocanIyaM dazAntaraM prapanne jananyau tatra samam apazyatAm / ___ vyAkhyA-atha = sAketopavanAdhiSThAnAnantaram dazarathasya rAzaH apatye pumAMsau dAzarathI= rAmalakSmaNau upahanyate iti upanaH = samIpAzrayaH "syAdupano'ntikAzraye" itymrH| upaghnazcAsau taruH = vRkSastasya upadhnataroH chedAt = kartanAt vratatyau late iva = yathA "vallo tu vratatirlatA" ityamaraH / vibhoMti bhartA tasya bhartuH= svAminaH dazarathasya praNAzAtma raNAt zocituM yogya zocanIyaM = zocyam anyA dazA dazAntaram = avasthAntaram , vaidhavyena mAlinyamityarthaH / prapanne =gate jananyau = mAtarau kausalyAsumitre tatra = upavane samaM = yugapat , ekasminneva kAle ityarthaH / apazyatAm = adarzatAm , ityarthaH / samAsaH-upannazcAsau taruH upanatarustasya upaghnataroH / anyA dazA dazAntaram tat / hindI-ayodhyA ke upavana meM, pahu~cakara rAma lakSmaNa ne, apane Azraya ke vRkSa ke, kaTa jAne, se ( jisa vRkSa para latA car3hI ho ) murajhAI huI latAoM ke samAna svAmo ( pati ) ke mara jAne se udAsI meM malIna murajhAI huI apanI mAtA kausalyA tathA sumitrA ko eka sAtha dekhaa| ubhAvubhAbhyAM praNatau hatArI yathAkramaM vikramazobhinau tau| vispaSTamasAndhatayA na dRSTau jJAtau sutasparzasukhopalambhAt // 2 // yathAkramaM svasvamAtRpUrvakaM praNatau namaskRtavantau hatArI hatazatruko vikramazobhinau tAvubhau rAmalakSmaNAvubhAbhyAM mAtRbhyAmanarazrubhirandhatayA hetunA / 'asramazru ca zoNitam' iti yAdavaH / vispaSTaM na dRSTau kiMtu sutasparzena yatsukhaM tasyopalambhAdanubhavAjzAtau //
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 raghuvaMze anvayaH-yathAkramaM praNatau hatArI vikramazobhinau tau ubhau ubhAbhyAm asrAndhatayA vispaSTaM na dRSTau ( kintu ) sutasparzasukhopalambhAt jJAtau / / vyAkhyA-kramamanatikramya yathAkrama = kramAnurUpaM svAM svAM mAtaramityarthaH / praNatau= kRtapraNAmau hatAH = mAritAH arayaH=zatravo yAbhyAM tau hatArI vikrameNa - parAkrameNa zobhate = zAlete iti tau vikrazobhinau tau = prasiddhau ubhau rAmalakSmaNau, ubhAbhyAM = mAtRbhyAM kausalyasumitrAgyAm aH = azrubhiH andhe = dRSTihIne, iti asrAndhe, tayoH bhAvastattA tayA asrAndhatayA vispaSTaM suspaSTaM na dRSTau= nAvalokitau, kintu sutayoH = putrayoH sparzaH, iti sutasparzastena, yat sukham = Anandastasya upalambhaH = prAptiH, anubhavastasmAt sutasparzasukhopalambhAt jJAtau = vijnyaatau| samAsaH-hatAH arayaH yAbhyAM tau htaarii| kramamanatikramya yathAkramam / vizeSeNa spaSTamiti vispaSTam / aH andhe, asAndhe, tayoH bhAvaH tattA tayA asraandhtyaa| sutasya sparzaH sutasparzaH tena yatsukhaM tasya upalambhastasmAt sutasparzasukhopalambhAt / vikrameNa zobhinau vikrmshobhinau| hindI-zatruoM ko mArane vAle parAkrama se zobhAyamAna, aura ucitarUpa se ( pahale rAma ne taba lakSmaNa ne ) apanI mAtA kausalyA aura sumitrA ko praNAma karane vAle una donoM rAma lakSmaNa ko, A~khoM meM A~sU bhara jAne ke kAraNa donoM mAtAoM ne spaSTa rUpa se na. dekhaa| kintu putroM ke sparza ( chUne ) se jo parama sukha huA, usakI anubhUti se apane putroM ko phcaanaa| vizeSa-caudaha varSa bAda putroM ko pAkara karuNA premAvega se vaidhavya ke duHkhAvega se donoM mAtAoM ke netra A~suoM se bhara gaye the, ataH netroM se na dekha sakI, kintu sparzasukhAnubhava se pahacAna liyA ki rAma lakSmaNa hI haiM // 2 // AnandajaH zokajamazru vASpastayorazItaM ziziro bibheda / gaGgAsarayvorjalamuSNataptaM himAdrinisyanda ivAvatIrNaH / / 3 / / tayormAtrorAnandajaH ziziro bASpaH zokajamazotamuSNamazru / uSNataptaM grISmataptaM gaGgAsarakhorjalaM karma avatINoM himAdranirayando nirjhara iva / bibhed| Anandena zokastiraskRta ityarthaH // anvayaH-tayoH AnandajaH ziziraH bASpaH zokajam azotam azru, uSNataptam gaMgAsaravoH jalam avatIrNaH himAdrinirayandaH iva vibheda / vyAkhyA-tayoH = mAtroH= kausalyAsumitrayoH AnandAt = sukhAt jAtaH= utpannaH iti AnandajaH zazati = gacchati, vRkSAdizobhA yasmAt sa ziziraH= himaH = zItalaH vASpaH = azru zokAt jAtaM zokajaM = duHkhotpannam na zItamiti azItaM tat azItam = uSNam azru = asram karma, uSNena = dharmeNa, grISmeNa taptamiti uHNataptam gaMgA = bhAgIrathI ca sarayUH = ayodhyAntikavAhinI ceti gaMgAsarakho tayoH gaMgAsaravoH jalam karma, avatIrNaH = bhUmau AgataH hanti USmA
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 193 Namiti himaM, himapradhAno'driH, himAdriH= himAlayaH, himAdreH nisyandaH =vAripravAhaH, iti himAdrinisyandaH iva = yathA bibheda = bibhide / putrAgamAnandena zoko nivaaritH| ___ samAsaH-AnandAt jAtaH aanndjH| zokAt jAtaM zokajam uSNena taptamiti uSNataptam , tat / gaMgA ca sarayUzceti gaMgAsaravau, tayoH gNgaasrvoH| himapradhAno'driH himAdristasya nisyandaH iti himAdrinisyandaH / hindI-kausalyA aura sumitrA ke ( A~kha se bahe ) Ananda se utpanna zItala A~suoM ne duHkha ke garama A~suoM ko usI prakAra ThaNDA kara diyA, jisa prakAra ki garamI se tape hue gaMgA aura sarayU nadI ke jala ko, himAlaya se bahakara AyA zItala ( bolA ) jala ThaNDA kara detA hai // 3 // te putrayonairRtazastramArgAnAnivAGge sadayaM spRzantyau / apIpsitaM kSatrakulAGganAnAM na vIrasUzabdamakAmayetAm // 4 // te mAtarau putrayoraGge zarIre nairRtazastrANAM rAkSasazastrANAM mArgAntraNAnArdAnsarasAniva sadayaM spRzantyau kSattrakulAGganAnAmopsitamiSTamapi vIrasUvAramAteti zabdaM nAkAmayetAm / voraprasavo duHkhaheturiti bhaavH|| anvayaH-te putrayoH aMge nairRtazastramArgAn ArdvAn sadayaM spRzantyau kSatrakulAMganAnAm Ipsitam api vIrasUzabdaM na akAmayetAm / vyAkhyA-sA ca sA ca te = kausalyAsumitre, mAtarau putrazca putrazca putrau tayoH putrayoHrAmalakSmaNayoH aMge=zarIre, niyatA RtiH ghRNA yasyAM sA nirRtiH, "Rtirgatau ghRNAyAMca spardhAyAM ca zubhe'pi ca" iti ramasaH / nirRteH=nArakIyAyAH alakSmyAH apatyAni nairRtAH =rAkSasAH teSAM zastrANi = astrANi teSAM mArgAH =vraNAstAn nairRtazastramArgAn ArdvAn =sarasAn iva = yathA sadyaH saMlagnAn ivetyarthaH / dayayA saha sadayaM = sakRpaM yathA tathA spRzantyau saMsparzanaM kurvantyau kSatrANAM = kSatriyANAM kulaM = vaMzaH tasya aMganAH = vadhvastAsAM kSatrakulAMganAnAm =kSatriyakulotpannastrINAm Ipsitam = abhISTamapi vIraM sUte iti vIrasUH = vIramAtA iti zabdaH =nAma taM vIrasUzabdam / "vIramAtA tu vIrasUH" ityamaraH / na akAmayetAM na aicchatAm , yato'yaM duHkhheturityrthH|| samAsaH-nairRtAnAm zastrANi teSAM mArgAstAn nairRtazarUmArgAn / dayayA sahitamiti sadayam / kSatrANAM kulAni kSatrakulAni, teSAm aMganAstAsAM kSatrakulAGganAnAm / vIrasUH iti zabdastaM vIrasUzabdam / hindI-kausalyA aura sumitrA apane putroM ke zarIra para "lage hue" rAkSasoM ke zastroM ke ghAva cihnoM ko bar3I dayApUrvaka isa prakAra sparza karatI huI, mAnoM tAje ghAva hoM, kSatro kula kI striyoM ko abhISTa bhI vIrajananI isa zabda kI anicchA ko, arthAt
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 raghuvaMze putroM ke kaSTa aura bichoha ke duHkha kA anubhava kara vIraputra kI mAtA honA unheM acchA nahIM lagA // 4 // klezAvahA bharturalakSaNAhaM sIteti nAma svamudIrayantI / svargapratiSThasya guromahiSyAvabhaktibhedena vadhUrvavande // 5 // AvahatItyAvahA / bhartuH klezAvahA klezakAriNI / ata evAlakSaNAhaM sIteti svaM nAmodIrayantI svargaH pratiSThAspadaM yasya tasya svargasthitasya guroH zvazurasya mahiSyau zvazvau vadhUH snuSA / 'vadhUH snuSA vadhUrjAyA' itymrH| abhaktibhedena vavande / svargapratiSThasyetyanena zvazrUvaidhavyadarzanaduHkhaM sUcitam // anvayaH-bhartuH valezAvahA ataH eva alakSaNA ahaM sItA itiM svaM nAma udIrayantI svargapratiSThasya guroH mahipyau vadhUH abhaktibhedena vavande / vyAkhyA-bibhatIti bhartA tasya bhartuH = patyuH, rAmasya AvahatIti AvahA klezAnAM = duHkhAnAm AvahA = kAriNI, iti klezAvahA, patyuH kaSTakAriNItyarthaH, ataH eva lakSayati bhAgyAdisUcakaM zubhAzubhamiti lakSaNam / nAsti lakSaNaM yasyAH sA alakSaNA ahaM sotA=ahaM jAnakI iti= itthaM svaM = svakIyaM nAma udIrayantI = uccArayantI svargaH= devalokaH pratiSThA= AspadaM yasya sa svargapratiSThaH tasya svargapratiSThasya svargagatasya guroH pUjyasya zvazurasya mahyate = pUjyate iti mahiSI / mahiSI ca mahiSI ceti mahiSyau rAjapatnyau, zvazvau vadhUH =snuSA, sItA bhajanaM bhaktiH, tasyAH bhedaH = tAratamyamiti bhaktibhedaH nabhaktibheda iti abhaktibhedastena abhaktibhedena, smaanruupennetyrthH| vavande = praNanAma / samAsaH-klezAnAm AvahA klezAvahA / na lakSagaM yasyAH sA alakSaNA / svargaH pratiSThA yasya sa tasya svargapratiSThasya / bhaktabhedaH bhaktibhedaH, na bhaktibhedastena abhaktibhedena / hindI-pati ke kaSTa ko bar3hAne vAlI kulakSaNA maiM sItA hU~--isa prakAra apanA nAma kahatI huI, "sItAjI ne" svargavAsI sasura dazarathajI kI donoM rAniyoM ko 'caraNa chUkara' samAna ( ekasI ) bhakti se praNAma kiyaa| svargavAsI kahane kA tAtparya yaha hai sAsa ke vaidhavya ko dekhane se sItAjI bar3I hI duHkhI haiM / / 5 / / uttiSTha vatse nanu sAnujo'sau vRttena bhartA zucinA tavaiva / kRcchaM mahattIrNa iti priyAhA~ tAmUcatuste priyamapyamithyA // 6 // nanu 'vatse, uttiSTha / asau sAnujo bhartA tavaiva zucinA vRttena mahatkRcchaM duHkhaM tIrgastIrNavAn' iti priyAhAM tAM vadhU priyamapyamithyA satyaM te zvabhvAvUcatuH / ubhayaM durvacamiti bhaavH|| andhayaH-nanu vatse ! uttiSTha asau sAnujaH bhartA tava eva zucinA vRttena mahat kRcchaM tIrNaH iti priyAhAM tAM priyam api amithyA te ucatuH /
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH vyAkhyA-nanu vatse = ayi putri ! uttiSTha =utthitA bhava asau =rAmaH anujena = lakSmaNena sahitaH sAnujaH bhartA = tava svAmI tava = bhavatyA eva zucinA = zuddhana, pavitraNa vRttena= caritreNa, pAtivratyenetyarthaH mahat = atyadhikaM kRcchaM = kaSTaM, duHkhaM tIrNaH = tIrNavAn, iti = itthaM priyaM = hRdyamahatIti priyAre tAM priyAm ipremavyavahArayogyamityarthaH / tAM =sItAM priyamapi = manoharamapi na mithyA amithyA = amRSA, satyaM te = kausalyAsumitre, zvanI UcatuH= uktavatyau / samAsaH-anujena sahitaH sAnujaH / priyasya arhA to priyAem / na mithyA amithyaa| hindI-he beTI uTho! yaha tumhAre pati rAma choTe bhAI ke sahita tere hI zuddha pavitra pAtivratya ke pratApa se isa bar3e saMkaTa se pAra hue haiN| pyAra ke yogya sItA se aisI priya tathA satya bAta, kausalyA aura sumitrA ne kahI // 6 // athAbhiSekaM raghuvaMza ketoH prArabdhamAnandajalairjananyoH / nivartayAmAsuramAtyavRddhAstIhRtaiH kAJcanakumbhatoyaiH // 7 // atha jananyorAnandajalairAnandabASpaiH prArabdhaM prakrAntaM raghuvaMzaketo rAmasyAbhiSekamamAtyavRddhAstIthebhyo gaGgApramukhebhya AhRtairAnItaiH kAJcanakumbhatoyanivartayAmAsuniSpAdayAmAsuH / / anvayaH-atha jananyoH AnandajalaiH prArabdhaM raghuvaMzaketoH abhiSekam amAtyavRddhA tIrthAhRtaiH kAJcanakumbhatoyaiH nivartayAmAsuH / vyAkhyA-atha =prapAmAdyanantaram janayati yA sA jananI / jananI ca jananI ceti jananyau tayoH jananyoH = mAtroH= AnandAt = harSAt jAtAni jalAni =azrUNi AnandajalAniH taiH AnandajaleH, Anandasya jalAni, iti vA taiH / prArabdhaM = prakrAntaM raghUNAM vaMzaH raghuvaMzastasya raghuvaMzasya = raghukulasya ketuH = dhvajaH, tasya raghuvaMzaketoH=rAmasya "gRhabhede dhvaje ketuH" ityamaraH / abhiSicyate iti abhiSekastam abhiSekaM = snAnam amAtyeSu = maMtriSu ye vRddhAHvayasA zAnena ca viziSTAH iti amAtyavRddhAH tIrthebhyaH= kAzIprayAgAdibhyaH AhRtAni = AnItAni taiH tIrthAhRtaiH kAJcate = dIpyate kAJcanaM, kAJcanasya = suvarNasya kumbhAH kalazAsteSAM toyAni =jalAni taH kAJcanakumbhatoyaiH, suvarNakalazAhRtajalairityarthaH = nivartayAmAsuH= smpaadyaamaasuH| vRddhAH rAmasya rAjyAbhiSekaM pavitratIrthajalaiH kRtavantaH, ityarthaH / / samAsaH--raghUNAM vaMzasya ketustasya rghuvNshketoH| Anandasya jalAni taiH AnandajalaiH / amAtyeSu vRddhAH amaatyvRddhaaH| tIrthebhyaH AhRtAni taiH tIrthAhRtaH / kAJcanasya kumbhAH kAJcanakumbhAsteSAM toyAni taiH kAJcanakumbhatoyaH / hindI-isake bAda mAtAoM kI A~khoM meM Ananda se Ae hue A~suoM se Arambha hue raghukula tilaka rAma ke rAjyAbhiSeka ko pavitra tIrthasthAna se, sone ke ghar3oM meM bharakara lAe hue jala se bUr3he maMtriyoM ne sampanna ( pUrA ) kiyA // 7 //
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 raghuvaMze saritsamadrAnsarasIzca gatvA rkssHkpiindrruppaaditaani| tasyApatanmUnijalAni jiSNovindhyasya meghaprabhavA ivApaH // 8 // rakSaHkapIndraH sarito gaGgAdyAH samudrAnpUrvAdonsarasIrmAnasAdIMzca gatvA / upapAditAnyupanItAni jalAni jiSNorjayazIlasya / 'glAjisthazca snuH' iti gasnupratyayaH / tasya rAmasya mUniM / vindhyasya vindhyAdremuni meghaprabhavA Apa iva apatan / / anvayaH-rakSaHkapIndraiH saritsamudrAn sarasIH ca gatvA upapAditAni jalAni, jiSNoH tasya mUniM vibhyasya mUrdhni mevaprabhavAH ApaH iva apatan / vyAkhyA-rakSAMsi = rAkSasAH ca kapayaH = vAnarAzceti rakSaHkapayaH / rakSaHkapInAm indrAH=svAminastaiH rakSaHkapIndraH saritaH = gaMgAdyAH nadyaH samudrAH sAgarAzceti saritsamudrA. stAn saritsamudrAn gatvA=prApya striyante iti sarasyastAH sarasIH=mAnasarovarAdIMzca gatvA upapAditAni = samIpamAnItAni jalAni = toyAni jayati tacchIla: jiSNustasya jiSNoH= jayazIlasya tasya =rAmasya muhyati jano'sminnAhate sati mUrdhA tasmin mUrti mastake vi idhyate, viruddhaM dhyAyatIti vA vindhyaH vindhyasya = parvatavizeSasya mUni meghebhyaH prabhavantIti meghaprabhavAH, meghebhyaH prabhavaH= utpattiH yAsAM tAH meghaprabhavA iti vA / mevotpannAH ApaH =jalAni iva = yathA apatan = petuH| samAsaH-rakSasAM kapInAJca indra ArataiH rakSaHkapIndraH / meghAH prabhavAH yAsAM tAH meghaprabhavAH / saritazca samudrAzca saritsamudrAstAn saritsamudrAn / hindI-rAkSasoM aura vAnaroM ke nAyakoM ne nadI tathA samudroM aura mAnasarovara jAkara jo jala vahA~ se lAkara diyA thA, vaha pavitra jala vijayI rAma ke zira para usI prakAra barasa rahA thA, jisa prakAra vindhyAcala ke zikhara para bAdaloM kA barasAyA huA jala giratA hai // 8 // tapasviveSakriyayApi tAvadyaH prekSaNIyaH sutarAM babhUva / rAjendra nepathyavidhAnazomA tasyoditAsItpunaruktadoSA // 9 // yo rAmastapasviveSakriyayApi tapasviveSaracanayApi sutarAmatyantaM prekSaNIyastAvaddarzanIya eva babhUva / tasya rAjendranepathyavidhAnena rAjaveSaracanayoditA yA zobhA sA punaruktaM nAma doSo yasyAH sA punaruktadoSA dviguNAsIt / / anvayaH-yaH tapasviveSakriyayA api sutarAM prekSaNIyaH babhUva tasya uditA, rAjendranepathyavidhAnazobhA punaruktadoSA AsIt / vyAkhyA-yaH =rAmaH tapaH asti yeSAM te tpsvinH| tapasvinAM = tApasAnAM veSaH= AkalpaH, nepathyaM tasya kriyA karaNaM racanA tayA tapasviveSakriyayA api sutarAm = atyantaM prekSituM yogyaH prekSaNIyaH= darzanIyaH tAvat = eva babhUva =AsIt tasya rAmasya uditA = utpannA 'yA' rAzAM=bhUpAlAnAm indraH =IzvaraH, iti rAjendraH, rAjendrasya nepathyaM = veSaH tasya vidhAna =racanA tena yA zobhA = kAntiH, iti rAjendranepathyavidhAnazobhA sA, punaH = punarvAraM =
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 197 . bhUyaH uktaM = kathanamiti punaruktaM = punarvacanam punaruktaM kathitapadatvaM nAma doSaH = dUSaNaM yasyAH sA punaruktadoSA AsIt = abhUt / rAmaH tapasviveSe'pi atIva sundaraH AsIt rAjocitaparidhAnena tu tato'pyadhikaM tasya saundarya jAtamityarthaH / samAsaH-tapasvinAM veSaH, taparivaveSaH, tasya kriyA tayA tpsvivesskriyyaa| rAzAmindraH, rAjendraH, rAjendrasya nepathyamiti rAjendranepathyaM tasya vidhAnaM tena yA zobhA iti rAjendranepathyavidhAnazobhA / punaH uktaM punaruktaM doSo yasyAH sA punruktdossaa| hindI-nIrAma tapasviyoM kA veSa dhAraNa karane para bhI atyanta, sundara the| tathA isa samaya ( rAjatilaka ke samaya ) rAjarAjezvara ke vastra-bhUSaNa ke dhAraNa karane se bar3hI-car3hI unakI zobhA punarukta nAmaka doSa ke samAna hI rhii| arthAt rAjasI ThATa-bATa meM pahale se dugune sundara laga rahe the // 9 // sa maularakSoharibhiH sasainyastUryasvanAnanditapauravargaH / viveza saudhodgatalAjavarSAmuttoraNAmanvayarAjadhAnIm // 10 // sa rAmaH sasainyastUryasvanairAnanditapauravargaH san / mUle bhavA maulA mantrivRddhAstai rakSobhiharibhizca saha saudhebhya udgatalAjavarSAmuttoraNAmanvayarAjadhAnImayodhyA viveza praviSTavAn // anvayaH-saH sasainyaH tUryasvanAnanditapauravargaH san maularakSoharibhiH saha saudhodgatalAjavarSAm uttoraNAm anvayarAjadhAnIm vivesh| vyAkhyA-saH= rAmaH senAyAM samavetAH sainyAH, sainyaiH sahitaH sasainyaH purebhavAH paurAH, paurANAM = nAgarikANAM vargaH =samUhaH iti pauravargaH / tUryante = tADyante iti tUryAH / tUryANAM = vAdyAnAM svanAH= zabdAstaiH AnanditaH=sukhitaH, raJjitaH pauravargaH yena sa tUryasvanAnanditapauravargaH san , mUlaM vetti, mUlAdAgato vA maula:= vaMzakramAgatamaMtrI / maulAzca rakSAMsi = vibhISaNAdayazca harayaH= hanumadAdayazca iti maularakSoharayastaiH maularakSoharibhiH saha = sAkam , sudhAlepo yeSAmasti te saudhAH rAjasadanAni tebhyaH udgatA = patitA lAjAnAM = bhraSTadhAnyAnAM varSA = vRSTiH yasyAM sA tAM saudhodgatalAjavarSAm tuturati = tvarayA bahirgacchantyeneti tornnH| ut = Urdhvam = unnatAH = toraNAH = bahirANi yasyAM sA tAm uttoraNAm / "toraNo'strI bahiram" itymrH| dhIyate'syAM sA dhAnI, rAza = bhUpAlAnAM dhAnI =nagarI, iti rAjadhAnI / anvayasya = raghukulasya rAjadhAnI tAm anvayarAjadhAnIm = ayodhyAm viveza= praviSTavAn / __ samAsaH-sainyaiH sahitaH ssainyH| tUryANAM svanAstaiH AnanditAH paurANAM vargAH yena sa turysvnaannditpaurvrgH| maulAzca rakSAMsi ca harayazceti maularakSoharayastaiH maularakSoharibhiH / saudhebhyaH udgatA lAjAnAM varSA yasyAM sA tAM saudhodgatalAjavarSAm / ut = unnatAH toraNAH yasyAM sA tAm uttoraNAm / rAzAM dhAnI rAjadhAnI, anvayasya rAjadhAnI, tAm anvaya rAjadhAnIm /
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI-senA sahita rAma ne turahI Adi bAjoM se nAgarika logoM ko Ananda vibhora karate hue, bUDhe purAne maMtriyoM, rAkSasoM, aura vAnaroM, ke sAtha raghuvaMza ke rAjAoM kI usa rAjadhAnI ayodhyA meM praveza kiyA, jo saba aura bandaravAroM se sajI thI, aura jisake cUne se pute bhavanoM se dhAna kA lAvA barasa rahA thA // 10 // saumitriNA sAvarakhena mandamAdhUtabAlavyajano rathasthaH / dhRtAtapatro maratena sAkSAdupAyasaMghAta iva pravRddhaH // 11 // sAvarajena zatrughnayuktena saumitriNA lakSmaNena mandamAdhUte bAlavyajane cAmare yasya sa rathastho bharatena dhRtAtapatra evaM catu!ho rAmaH pravRddhaH sAkSAdupAyAnAM sAmAdInAM saMghAtaH samaSTiriva / vivezeti pUrveNa saMbandhaH // anvayaH-sAvarajena saumitriNA mandam AdhUtabAlavyajanaH rathasthaH, bharatena dhRtAtapatraH pravRddhaH sAkSAt upAyamghAta iva, rAjadhAnI viveza / vyAkhyA-avara smin kAle jAtaH avarajaH, avarajena = anujena, zatrudhnena sahitaH sAva- . rajastena sAvarajena saumitriNA lakSmaNena mandaM = zanaiH / vyajantyanena iti vyajanam bAlasya = camarIpuccharaya vyajanaM -romagucchakamiti bAlavyajanam , bAlena vA nirmitaM vyajanaM bAlavyajanam / AdhUte= ISaccAlite bAlavyajane yasya saH AdhUtabAlavyajanaH "cAmaraM bAlabyajanaM romagucchakam" iti kossH| rathe tiSThatIti rathasthaH syandanasthaH bharatena= kaikeyoputreNa AtapAt trAyate, iti AtapatraM dhRtaM = dhAritam AtapatraM = zvetacchatraM yasya sa dhRtAtapatraH pravRddhaH-prakarSeNa vRddhiMgataH sAkSAt = pratyakSataH upAyAnAM = sAmAdicaturNA saMghAtaH=samUhaH iti upAyasaMghAta iva - yathA rAjadhAnI viveza, iti puurvennaanvyH| samAsaH-avarajena sahitaH sAvarajaH tena sAvarajena / AdhUte bAlavyajane yasya saH AdhUtabAlavyajanaH / dhRtam AtapatraM yasya sa dhRtaatptrH| upAyAnAM saMghAtaH upaaysNghaatH| hindI-lakSmaNa aura zatrughna, ratha para baiThe hue, rAma ke Upara dhIre-dhIre camara DulA rahe the aura bharatajI chatra liye hue the| isa prakAra cAroM bhAI ayodhyA meM praviSTa hue mAno sAkSAt sAma dAna daNDa aura meda nAmaka cAroM upAyoM ke samUha ikaTThA ho // 11 // prAsAdakAlAgurudhUmarAjistasyAH puro vAyuvazena minA / vanAnnivRttena raghUra mena muktA svayaM veNirivAvamAse // 12 // vAyuvazena bhinnA prAsAde yaH kAlAgurudhUmastasya rAjI rekhaa| vanAnnivRttena raghUttamena rAmeNa svayaM muktA tasyAH puraH puryA venniriv| aabbhaase| puro'pi pativratAsamAdhiruktaH / 'na proSite tu saMskuryAnna veNI ca pramocayet' iti hArItaH // bhandayaH-vAyuvazena bhinnA kAlAgurudhUmarAjiH vanAt nivRttena raghUttamena svayaM muktA tasyAH veNiH iva AbabhAse /
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 199 vyAkhyA-vAyoH= pavanasya vazaH = adhInastena vAyuvazena, vAyunetyarthaH bhinnA = vistAritA kAlaJca tadaguru kaalaaguru| kAlAguruNaH = kRSNacandanavizeSasya dhUmaH, iti kAlAgurudhUmaH prasIdati manaH asmin sa prAsAdaH "prAsAdo devabhUbhujAm" ityamaraH prAsAde =rAjabhavane yaH kAlAgurudhUmaH, iti prAsAdakAlAgurudhUmastasya rAjiH lekhAH = paMktiH iti prAsAdakAlAgurudhUmarAjiH / vanAt = araNyAt vanavAsAdityarthaH nivRttena = parAvRttena raghUNAm uttamastena raghUttamena = raghuzreSThena, rAmeNa strayam = AtmanA muktA = visraMsitA tasyAH = ayodhyAyAH puraH- nagaryAH veNiH = praveNI, kezabandha ityarthaH / itra = yathA AbabhAse = zuzubhe / atrAyodhyAnagaryAH pativratAtvaM sUcitamityarthaH / samAsaH-vAyoH vazaH vAyuvazastena vAyuvazena / kAlam aguru kAlAguru tasya dhUmaH, iti kAlAgurudhUmaH, prAsAde yaH kAlAgurudhUmaH tasya rAjiAra ti sAmAdakAlAgurudhUmarAjiH / raghUNAm uttamastena rghuuttmen| hindI-vAyu se "AkAza meM" phailAI gaI jo rAjabhavana ke Upara kAle agara ke dhUe~ kI rekhA thI, vaha aisI sundara laga rahI thI, mAnoM vanavAsa se lauTakara raghuvaMziyoM meM zreSTha rAma ne apane hAtha se ayodhyA nagarI kA jUr3A (coTI) khola diyA ho| vizeSa-dharmazAstrAnusAra proSitabhartRkA ko na to zrRMgAra karanA cAhiye aura na coTI jUr3A hI kholanA cAhiye / ayodhyApati rAma bhI banavAsa meM the / ataH caudaha varSa bAda rAma ke Ane para hI zRMgAra, sajAvaTa, tathA veNImokSa kA varNana mahAkavi ne kiyA hai // 12 // zvazrajanAnuSThitacAruveSAM kIrathasthAM raghuvIrapatnIm / prAsAdavAtAyanadRzyabandhaiH sAketanAryo'JjalimiH praNemuH // 13 // zvazrUjanairanuSThitacAraveSAM kRtasaumyanepathyAm / 'AkalpaveSau nepathyam' ityamaraH / karNorathaH striiyogyo'lprthH| 'kaNArathaH pravahaNaM DayanaM rathagarbhake' iti yaadvH| tatrasthAM raghuvIrapatnI sItAM sAketanAryaH prAsAdavAtAyaneSu dRzyabandhairlakSyapuTairaJjalibhiH praNemuH // / anvayaH- zvazrUjanAnuSThitacAruveSAM karithasthAM raghuvIrapatnIm sAketanAryaH prAsAdavAtAyanadRzyabandhaiH aalibhiH prnnemuH| vyAkhyA-zvazurasya patnI zvazrUH = patyuH maataa| zvazravaH eva janAH zvazrUjanAH / zvazrUjanaiH= rAmamAtRbhiH anuSThitaH = kRtaH, racitaH cAraH = sundara: veSaH nepathyaM yasyAH sA tAM zvazrUjanAnuSThita cAraveSAm "AkalpaveSau nepathyam" itymrH| zravaNakriyopacArAt karNaH / karNo'syAstIti karNo / karNA cAsau rathazca kArathaH, zabdamAtreNa rathaH natu vAstavena / athavA karNaH = skandhaH sAmIpyAt asyAsti vAhakatvena skandhavAhyaH rathaH, iti kArathaH tatra tiSThatIti karithasthA tAM kArathasthAM= manuSyaskandhavAdyayAnopaviSTAn radhUNAM vIraH raghuvIraH, raghuvIrasya = rAmasya patnI sItA tAM raghuvIrapatnI sAketasya = ayodhyAnagarasya nAryaH= striyaH iti sAketanAryaH= ayodhyAnivAsinya ityarthaH, Iyate'nena tat ayanaM vAtasya = vAyoH ayanaM = mArgaH, iti vAtAyanam / prAsAdAnAM =rAjabhavanAnAM vAtAyanAni = gavAkSAH, iti prAsAdavAtAyanAni, teSa
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 raghuvaMze dRzyAH = draSTuM yogyAH bandhAH= aalipuTAH yeSAM taiH prAsAdavAtAyanadRzyabandhaiH aJjalibhiH= karasaMpuTaiH "aJjalistu pumAn haratasampuTe kuDave'pi ca" iti medinii| praNemuH= praNAmaM cakruH / bhavanavAtAyanasthitA eva nAryaH manuSyavAhyayAnasthitAM sItAm hastau sampuTIkRtya praNAma ckrurityrthH| samAsaH-zvazrUjanaiH anuSThitaH cAraH veSaH yasyAH sA tAM zvazrUjanAnuSThitacAruveSAm / raghUNAM vIraH raghuvIrastaraya patnI tAM raghuvIrapatnIm / sAketasya nAryaH sAketanAryaH / prAsAdAnAM vAtAyanAni prAsAdavAtAyanAni, teSu dRzyAH bandhAH yeSAM te teH praasaadvaataayndRshybndhaiH| hindI--sAsa kausalyA aura sumitrA se vastrAlaMkAra se acchI prakAra sajAI gaI, tathA pATakI meM baiThI huI, raghuvIra zrIrAma kI patnI sItA ko ayodhyA kI nAriyoM ne hAtha jor3a kara praNAma kiyA, ( jinakA hAtha jor3anA ) bhavanoM ke jharokhoM se dIkha par3a rahA thA // 13 // sphuratprabhAmaNDalamAnasUyaM sA bimratI zAzvatamagarAgam / rarAja zuddhati punaH svapuryai saMdarzitA vahnigateva bharnA // 14 // sphuratprabhAmaNDalamAnasUyamanasUyayA dattaM zAzvataM sadAtanamaGgarAgaM bibhratI sA sItA bharnA svapuryai zuddhati saMdarzitA punarvahnigateva rarAja // anvayaH--sphuratprabhAmaNDalam AnusUyaM zAzvatam aMgarAgaM bibhratI sA bharnA svapuryaM zuddhA iti sandarzitA punaH vahnigatA iva rarAja / vyAkhyA-prabhAyAH kAnteH maNDalaM =samUhaH iti prabhAmaNDalam / sphurat = dedIpyamAnaM prabhAmaNDalaM yasya sa taM sphuratprabhAmaNDalam anusUyAyAH ayam AnusUyaH tam , atrimaharSeH patnyA dattam zazvat bhavaH zAzvataH taM sadAtanam aMgaraya = zarIrasya rAgaH= vilepanadravyam , tam aMgarAgam = bibhratI=dhArayantI sA=sotA bibhartIti bhartA tena bharnA=rAmeNa svasya purI svapurI tasyai svapuryaM = ayodhyAya, sAketanAgarikebhya ityrthH| zuddhA pavitrA iti sandarzitA= lokapratyakSIkRtA punaH= bhUyaH, idAnImevetyarthaH vahnau= agnau gatA= praviSTA, iti vahnigatA iva = yathA rarAja =shushume| samAsa:--prabhAyAH maNDalaM prabhAmaNDalaM, sphurat prabhAmaNDalaM yasya sa taM sphuratprabhAmaNDalam / aMgasya rAgaH aMgarAgaratam aMgarAgam / svasya purI svapurI tasya svapuryai / vahnau gatA vhnigtaa| hindI-camakadAra kAntivAlA tathA kabhI na miTane vAle satI anasUyA ke diye hue, sugandhita lepa ( ubaTana ) ko dhAraNa kiye ( lagAe ) hue 'sItA jI pavitra haiM' apanI prajA sAketa nivAsiyoM ko isa prakAra dikhAI gaI aisI suzobhita laga rahI thI mAno rAma ne phira se unheM agni meM praveza karAyA ho // 14 // vezmAni rAmaH paribarhavanti vizrANya sauhArdanidhiH suhRdbhayaH / bASpAyamANo balimanniketamAlekhyazeSasya piturviveza // 15 //
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ 201 caturdazaH sargaH suhRdo bhAvaH sauhArda saujanyam / 'hRdbhagasindhavante pUrvapadasya-' ityubhypdvRddhiH| sauhArdanidhI rAmaH suhRdbhaya : sugrIvAdibhyaH paribarhavantyupakaraNavanti vezmAni vizrANya dattvA / AlekhyazeSasya citramAtrazeSasya piturbalimatpUjAyuktaM niketaM gRhaM bAppAyamANaH bASpamudramanviveza / 'bAppoSmabhyAmudvamane' kyngprtyyH|| . anvayaH--sauhArdanidhiH rAmaH suhRdbhyaH paribarhavanti vezmAni vizrANya AlekhyazeSasya pituH balimat niketaM bASpAyamANaH san viveza / ___ vyAkhyA-zobhanaM hRdayaM yasya sa, suhRdo bhAvaH sauhArda, sauhArdasya = saujanyasya nidhiH = AkaraH iti sauhArdanidhiH rAmaH = dAzarathiH suhRdbhyaH = mitrebhyaH, sugrIvavibhISaNAdibhyaH ityarthaH / parivarhate, parivate vA paribarhaH rAjAhavastu asti yeSu tAni paribarhavanti = rAjayogyopakaraNavanti "paribarhastu rAjAhavastunyapi paricchade" iti vizvaH / vizanti = pravizanti janAH yeSu tAni vezmAni = gRhANi vizrANya = datvA AlekhyaM = citraM zeSam = avaziSTaM yasya sa tasya AlekhyazeSasya mRtasyetyarthaH pituH=janakasya baliH = pUjA asti yasya tat balimat niketaM = gRhaM bASpam udvamati bASpAyate, bASpAyate iti bASpAyamANaH -- azrUNi muJcan san viveza prvissttH| samAsaH-sauhArdasya nidhiriti sauhaardnidhiH| AlekhyaM zeSaM yasya sa tasya AlekhyazeSasya / hindI-saujanya ( sajjanatA ) kI khAna rAma ne, apane mitra sugrIva vibhISaNa ko rAjayogya sArI sAmagro se saje hue bhavanoM meM ThaharAkara, phira citra ( tasvIra ) mAtra hI jinakA avazeSa hai aise apane pitA ke pUjA yukta ghara meM A~sU girAte hue praveza kiyA // 15 // kRtAJjalistatra yadamba satyAnnAbhrazyata svargaphalAd gurunaH / taccintyamAnaM sukRtaM taveti jahAra lajAM bharatasya mAtuH // 16 // tatra niketane kRtAJjaliH sanrAmaH / he amba, no guruH pitA svargaH phalaM yasya tasmAtsatyAnnAbhrazyata na bhraSTavAniti yadabhraMzanaM taccintyamAnaM vicAryamANaM tava sukRtam / ityevaM prakAreNa bharatasya mAtuH kaikeyyA lajjAM jahArApAnayat / rAjJAM pratijJAparipAlanaM svargasAdhanamityarthaH / bharatagrahaNaM tadapekSayApi kaikeyyanusaraNadyotanAtham / / ___ anvayaH-tatra kRtAJjaliH san he amba ! naH guruH svargaphalAt satyAt na abhrazyata yat tat cintyamAnaM tava sukRtam iti bharatasya mAtuH lajjAM jahAra / / vyAkhyA-tatra = tasmin pituH gRhe kRtaH= vihitaH, baddhaH aJjaliH = karasampuTaH yena sa kRtAJjaliH san rAmaH he amba =he mAtaH ! naH = asmAkaM guruH = pitA suSTu ayaMta iti svargaH / svargaH= devalokaH phalaM yasya tat svargaphalaM tasmAt svargaphalAt sati sAdhu satyaM tasmAt satyAt = tathyAt na abhrazyata =na patitaH iti yat-abhraMzanaM tat cintyate iti cintyamAnaM =
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 raghuvaMze vicAryamANaM tava = bhavatyAH sukRtaM = puNyam , iti = evaM prakAreNa bharatasya mAtuH = kaikeyyAHlajjAM = vrIDAM jahAra = apahRtavAn dUrIcakAra / samAsaH--kRtaH aJjaliH yena sa kRtaanyjliH| svargaH phalaM yasya tat tasmAt svargaphalAt / hindI-usa bhavana meM ( jahA~ kaikeyI lajjita sI baiThI thI ) jAkara, hAtha jor3akara rAma ne he mA~, hamAre pitA jI, svargaphala vAle satya se jo nahIM Dige, isako yadi vicAra karate haiM to yaha tumhAre hI puNya kA prabhAva hai| isa prakAra bharata jI kI mA~ kI lajjA ko dUra kara diyaa| vizeSa-kaiseyI yadi apanA baradAna na mA~gatI to rAjA apanI pratizA pUrI na kara pAte aura pratijJA bhraSTa hone se svarga bhI na miltaa| ataH pitA ke svarga kA sAdhana, pratijJA kA pAlana hai // 16 // tathaiva sugrIvavibhISaNAdInupAcaratkRtrimasaMvidhAbhiH / saMkalpamAtroditasiddhayaste krAntA yathA cetasi vismayena / / 17 / / sugrIvavibhISaNAdIn / saMvidhIyanta iti saMvidhA bhogyvstuuni| kRtrisasaMvidhAbhistathA tena prakAreNaivopAcarat / yathA saMkalpamAtreNecchAmAtreNoditasiddhayarate sugrIvAdayazcetasi vismayena krAntA AkrAntAH // anvayaH--sugrIvavibhISaNAdon kRtrimasaMvidhAbhiH tathA eva upAcarat , yathA saMkalpamAtroditasiddhayaH te cetasi vismayena krAntAH / vyAkhyA-sugrIvazca vibhISaNazca, sugrIvavibhISaNau, tau adI yeSAM te sugrIvavibhISaNAdayastAn sugrIvavibhISaNAdIn = suhRd vargAn saMvidhIyante iti saMvidhAH / kriyayA nivRttAH kRtrimAH = kalpitAzca tAH saMvidhAH = bhogyavastUni, tAbhiH kRtrimasaMvidhAbhiH, ttkaalklpitpdaathairityrthH| tathaiva = tenaiva prakAreNa upAcarat = sammAnasevAM kRtavAn , yathA = yena prakAreNa saMkalpanaM saMkalpaH = idaM kartavyam , idaM kuryAmiti manasaH vyApAraH eveti saMkalpamAtraM tena saMkalpamAtreNa =icchAmAtreNa uditA = utpannA siddhiH = iSTapadArthaH yeSAM te saMkalpamAtroditasiddhayaH te = sugrIvAdayaH cetasi= manasi vismayena = AzcaryaNa "vismayo'mRtamAzcaya citramapi" ityamaraH,krAntAH AkrAntAH ! AzcaryacakitAH jAtAste tatratyasvAbhilaSitAM sukhasAmagrI prApya dRSTvA cetyarthaH / samAsaH--sugrIvazca vibhISaNazceti sugrIvavibhISaNau, tau AdI yeSAM te tAn sugrIvavibhoSaNAdIn / kRtrimAzca tAH saMvidhAstAbhiH kRtrimasaMvidhAbhiH / saMkalpa eveti saMkalpamAtraM, saMkalpamAtreNa uditA siddhiH yeSAM te saMkalpamAtroditasiddhayaH / hindI-"ayodhyA meM Akara" rAma ne sugrIva vibhISaNa Adi mitroM kA, kAlpanika naI. naI aneka prakAra kI bhogya vastuoM se aisA svAgata-satkAra kiyA ki ve saba mana meM Azcaryacakita ho gye| kyoMki saMkalpa-mAtra se unakI abhilaSita bastu turanta prApta ho jAtI thii| arthAt kisI bhI vastu ke liye kahane yA mA~gane kI AvazyakatA nahIM par3I thI // 17 //
Page #1077
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 203 sabhAjanAyopagatAnsa divyAnmunInpuraskRtya hatasya zatroH / zuzrAva tebhyaH prabhavAdi vRttaM svavikrame gauravamAdadhAnam // 18 // sa rAmaH sabhAjanAyAbhinandanAyopagatAndivi bhavAnmunInagatyAdInpuraskRtya hataraya zatro rAvaNasya prabhavAdi janmAdikaM svavikrame gauravamutkarSamAdadhAnaM vRttaM tebhyo munibhyaH zuzrAva / zrutavAn / vijitotkarSAjjeturutkarSa ityarthaH // anvayaH-saH sabhAjanAya upAgatAn divyAn munIn puraskRtya hatasya zatroH prabhavAdi svavikrame gauravam AdadhAnaM vRttaM tebhyaH shushraav|| vyAkhyA-saH =rAmaH sabhAjanAya = abhinandanAya, dhanyavAdAdipradAnAyetyarthaH upAgatAn ayodhyAyAM samAvatAn divi bhavAH divyAstAn divyAn = svargIyAn mantAro munayaratAn munIn = agastyAdIn puraskRtya = sammAnya, satkArAdinA pUjayitvA hatasya = mRtasya zatroH= rAvaNasya prabhavaH= janma Adiryasmin tat prabhavAdi svasya =rAmasya vikramaH= zaurya tasmin svavikrame gurorbhAvaH gauravam = utkarSam AdadhAnam - vardhakaM vRttaM = jAtam , itihAsaM tebhyaH = munibhyaH zuzrAva = zrutavAn / vijitasya zatrorutkarSavarNanena vijetuH svasyotkarSaH bhavatItyarthaH / samAsaH-prabhavaH AdiH yasmin tat prbhvaadi| svaraya vikramaH svavikramastasmin svavikrame / puraH kRtvA puraskRtya / hindI-"aura taba" rAma ne, abhinandana karane ( vadhAI dene ) ke liye Ae hue svargIya agastyAdi muniyoM kA svAgata-satkAra karake, mAre hue apane zatru rAvaNa kA janma se lekara maraNa paryanta itihAsa una muniyoM se sunA, jo itihAsa rAma ke parAkrama ko bar3hAne vAlA thA // 18 // pratiprayAteSu tapodhaneSu sukhAdavijJAtagatArdhamAsAn / sItAsvahastopahRtAgryapUjAnrakSaHkapIndrAvisasarja rAmaH // 19 // tapodhaneSu muniSu pratiprayAteSu pratinivRttya gateSu satsu sukhAdavijJAta eva gato'rdhamAso yeSAM tAnanantaraM sItAyAH svahastenopahRtA dattAgyapUjottamasaMbhAvanA yebhyaratAn / etena sauhArdAtiyya uktaH / rakSaHkapIndrAnrAmo visasarja visRSTavAn // anvayaH-tapodhanepu prayAteSu satsu sukhAt avizAtagatArthamAsAn sItAsvaharatopahatAgyapUjAn rakSaHkapIndrAn rAmaH visasarja / ___ vyAkhyA-tapaH tapasyA eva dhanaM = vittaM yeSAM te, teSu tapodhaneSu = munipu prayAteSu = pratinivRtteSu satsu zobhanAni khAni = indriyANi, anena tatsukhaM tasmAt sukhAt = kalyANAt na vijJAtaH avijJAtaH = zAnasyAviSayIbhUtaH gataH =vyatItaH ardhamAsaH= paJcadazadinAtmakapakSaH yeSAM te tAn avizAtagatArdhamAsAn , anantaraM sItAyAH=jAnakyAH svahastena = nijakareNa upahRtA dattA agya = zreSThA pUjA= saparyA yebhyaste tAn sItAsvahastAgyapUjAn = kRtasambhAvanAn , ityarthaH / kapInAM = vAnarANAm indrAH = svAminaH, iti kpiindraaH| rakSAMsi = kapIndrAzca
Page #1078
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 raghuvaMze te tAn rakSaHkapondrAn rakSAMsi kapayazca te rakSaHkapayasteSAmindrAH tAna, rakSaHkapIndrAn ( iti vA ) sugrIvavibhISaNAdIn rAmaH rAghavaH visasarja = visRSTavAn / munigamanAnantaraM suhRdo'pi satkRtya svakIyAM svakIyAM rAjadhAnI prati preSayAmAsa ityarthaH / samAsaH = tapaH eva dhanaM yeSAM te teSu tapodhaneSu / na vijJAtaH gataH ardhamAsaH yeSAM te tAn avijJAtagatArdhamAsAn / sotAyAH svasya hastena upahRtA agya pUjA yebhyastAn sItAsvahastopahRtAgyapUjAn / rakSAMsi kapayazceti rakSaHkapayasteSAm indrAstAn rakSaHkapIndrAn / hindI-tapasviyoM ke lauTa jAne para rAma ne, rAkSasoM aura vAnaroM ke una rAjAoM ko vidA kara diyA, jo ayodhyA meM sukha se rahate hue, yaha bho na jAna sake ki AdhA mahInA bIta gyaa| aura jinheM sItAjI ne svayaM apane hAtha se uttama satkAra pradAna kiyA thA // 19 // taccAtmacintAsulabhaM vimAna hRtaM surAreH saha jIvitena ! kailAsanAthodvahanAya bhUyaH puSpaM divaH puSpakamanvamaMsta // 20 // taccAtmacintAsulabhaM svecchAmAtralabhyaM surAre rAvaNasya jIvitena saha hRtaM divaH puSpaM puSpavadAbharaNabhUtaM puSpaka vimAnaM bhUyaH punarapi kailAsanAthasya kuberarayodvahanAyAnvamastAnujJAtavAn / manyaterluG / bhUyograhaNena pUrvamapyetatkauberameveti sUcyate // anvayaH-tat AtmacintAsulabhaM surAreH jIvitena saha hRtaM divaH puSpaM puSpakaM, bhUyaH kailAzanAthodvahanAya amaMsta / ___ vyAkhyA--tat = prasiddham AtmanA = svena cintA = dhyAnaM, vicAraH iti AtmacintA, AtmacintayA = svavicAramAtreNa sulabhaM = sukhena prApyamiti AtmacintAsulabhaM surANAm ariH surAriH tasya surAreH =rAvaNasya jIvitena = prANena, saha hRtam = prAptam divaH = svargasya puSpaM = kusumaM, puSpamivAlaMkArabhUtamityarthaH / puSpaka = vimAnaM bhUyaH = punaH api, ke = jale lAsaH =lasanamasyeti kelAsaH, kelAsasya = sphaTikaraya ayamiti kailAsaH kelInAM samUhaH kelaM, kailena Asyate'trAsau vA kailAsaH, kailAsasya = parvatavizeSasya nAthaH svAmI kuberastasya udvahanaM prApaNaM, yAnaM tasmai kailAsanAthodvahanAya, kubersmiipgmnaayetyrthH| amasta = anujJAtavAn / bhUyaH kathanena pUrvamapi puppakaM kuverasyaivAsIt, iti suucyte| samAsaH--AtmanaH cintA, AtmacintA tayA sulabhaM tat AtmacintAsulabham / surANAm ariH surAristasya surAreH / kailAsasya nAthaH kailAsanAthaH, tasya udvahanaM tasmai kailaasnaathodvhnaay| - hindI--rAma ne, svarga ke puSpa ke samAna ( svarga ke bhUSaNa ) usa puSpaka vimAna phira se kailAsa ke rAjA kubera kI savArI ke liye ( usake pAsa jAne kI ) AjJA de dii| jo ki mana meM vicAra Ate hI unakI sevA ke liye A jAtA thaa| aura jise rAma ne rAvaNa ko mAra kara haraNa ( prApta ) kiyA thA / pahale bhI vimAna kubera kA thA, aba phira usI ke pAsa bheja diyA // 20 //
Page #1079
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH piturniyogAdvanavAsamevaM nistIyaM rAmaH pratipannarAjyaH / dharmArthaMkAmeSu samAM prapede yathA tathaivAvarajeSu vRttim // 21 // 205 rAma evaM piturniyogAcchAsanAdvanavAsaM nistIryAnantaraM pratipannarAjyaH prAptarAjyaH san / dharmArthakAmeSu yathA tathaivAvarajeSvanujeSu samAM vRttiM prapede / avaiSamyeNa vyavahRtavAnityarthaH / / anvayaH - rAmaH evaM pituH niyogAt vanavAsaM nistIryaM pratipannarAjyaH san yathA dharmArthakAmeSu tathA eva avarajeSu samAM vRttiM prapede / / vyAkhyA - rAmaH evaM = pUrvoktaprakAreNa pituH = janakasya, dazarathasya niyogAt = zAsanAt, AiyetyarthaH, vane = araNye vAsaH = nivAsastaM vanavAsaM nistIrya = tIrtvA, samApyetyarthaH pratipannaM = prAptaM rAjyaM = sAmrAjyaM, prabhusattA yena sa pratipannarAjyaH san yathA = yena prakAreNa dharmazca arthazca kAmazca, eSAM dvandraH dharmArthakAmAH teSu dharmArthakAmeSu = triSu puruSArtheSu tathaiva : tenaiva prakAreNa avareSu kAleSu jAtAH avarajAsteSu avarajeSu = anujeSu samAMsamAnAm, ekarUpAM vRtti = vyavahAraM prapede prApa, sarveSvapi ekarUpeNa vyavahRtavAnityarthaH / - samAsaH - vane vAsaH vanavAsastaM vanavAsam / pratipannaM rAjyaM yena sa pratipannarAjyaH / dharmazca arthazca kAmazca, ityeSAmitaretarayogaH dharmArthakAmAsteSu dharmArthakAmeSu / hindI - - isa prakAra pitA kI AjJA se vana meM nivAsa ke caudaha varSa bitAkara tathA punaH rAjya ko prApta karake rAma ne jaise dharma, artha aura kAma ke viSaya meM ekasA vyavahAra kiyA / ThIka usI prakAra apane choTe bhAiyoM ke sAtha bhI binA bhedabhAva ke ekasA prema-vyavahAra kiyA // 21 // sarvAsu mAtRSvapi vatsalatvAtsa nirvizeSapratipattirAsIt / SaDAnanApItapayodharAsu netA camUnAmiva kRttikAsu / / 22 / / sa rAmo vatsalatvAtsnigdhatvAt / na tu lokapratItyartham / 'snigdhastu vatsalaH' ityamaraH / sarvAsu mAtRSvapi nirvizeSapratipattistutyasatkAra AsIt / kathamiva / camUnAM netA SaNmukhaH SaDbhirAnanairApItAH payodharAH stanAH yAsAM tAsu kRttikAsviva / / anvayaH -- saH vatsalatvAt sarvAsu mAtRSu api nitriMzeSapratipattiH AsIt, camUnAM netA SaDAnanApI tayodharA kRttikAsu iva / vyAkhyA - saH = rAmaH vatse = putrAdisnehapAtre 'bhilASo'syAstIti vatsalaH, vatsalasya bhAvaH vatsalatvaM tasmAt vatsalatvAt = snigdhatvAt " snigdhastu vatsalaH" ityamaraH / sarvAsu = tisRSu mAtRSu = kausalyAdiSvapi nirgatA vizeSA = viziSTA pratipattiH = jJAnaM, vyavahAraH yasmAt sa nirvizeSapratipattiH, iyaM me jananI, iyaM vimAtA ityAdipakSapAtazUnya ityarthaH / AsIt = abhUt / kathamiva ityAha - camUnAM = senAnAM netA = nAyakaH senAnIH kArtikeyaH, dharantIti dharAH payasAM : dugdhAnAM dharAH payodharAH / SabhiH = SaTsaMkhyAkaiH AnanaiH = mukhaiH pItAH payodharAH = stanAH yAsAM
Page #1080
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze tAH, tAsu SaDAnanApItapayodharAsu kRntanti ugratvAt kRttikAH tAsu kRttikAsu =bahulAsu ivayathA kArtikeyena devaiH preSitAnAM SaNNAM kRttikAnAM stanebhya SaDbhiH mukhaiH samAnarUpeNa dugdhaM pItam tathaiva rAmeNApi tisRSvapi mAtRSu bhaktyA premNA samAno vyavahAraH kRtH|| samAsaH-nirgatA vizeSA pratipattiH yasmAt sa nirvizeSapratipattiH / SaDbhiH AnanaiH ApItAH payodharAH yAsAM tAH, tAsu SaDAnanApItapayodharAsu / hindI-rAmacandra, atisnehazIla hone ke kAraNa tInoM mAtAoM ke prati samAnarUpa se usI prakAra prema, bhakti, zraddhA kA vyavahAra karate the, jaise ki senAnAyaka kArtikeya, ne apane chaH mukhoM se chaH kRttikAoM kA stanapAnakara samAna prema prakaTa kiyA thaa| vizeSa-kRttikA tIsarA nakSatra, cha: tAroM kA samUha hai| ye chaH tAre cha: apsarAoM kA rUpa dhAraNa kara ke yuddha meM devatAoM ke senApati kArtikeya kI dhAya banakara Ae the| kArtikeya ne bhI apane chaH mukha banAkara chaoM kA eka sAtha stanapAna kiyA thaa| aisA itihAsa hai // 22 // tenArthavaoNllobhaparAGmukhena tena ghnatA vighnabhayaM kriyAvAn / tenAsa lokaH pitRmAnvinetrA tenaiva zokApanudena putrI // 23 // loko lobhaparAGmukhena vadAnyena tena rAmeNArthavAndhanika Asa babhUta / tiGantaMpatirUpakamavyayametat / vighnebhyo bhayaM natA nudatA tena kriyAvAnanuSThAnavAnAsa / vinetrA niyAmakena tena pitRmAnAsa / pitRvanniyacchatItyarthaH / zokamapanudatIti zokApanudo duHkhasya hartA tena / 'tundazokayoH parimRjApanudoH' iti kapratyayaH / tena putrI putravAnAsa / putravadAnandayatItyaryaH / / anvayaH-lokaH lobhaparAGmukhena tena arthavAn Asa, vighnabhayaM natA tena kriyAvAn , vinetrA vena pitRmAn , zokA manudena tena eva putrI Asa / __ vyAkhyA lokyate iti lokaH =janaH, parAJcati = anabhimukho bhavati, iti parAGmukhaH / lobhAt = lAlasAyAH parAGmukhaH= vimukhaH iti lobhaparAGmukhastena lobhaparAGmukhena lobharahite. netyarthaH / tena = rAmeNa aryaH asyAstIti arthavAn = dhanavAn Asa = babhUva, vinebhyaH = antarAyebhyaH bhayaM = bhItiH, tat vitabhayaM pratA=nivArayatA tena lokaH kriyA astyasyeti kriyAvAn = anuSThAnatrAn , vizeSaNa nayati = prApayatIti vinetA tena vinetrA pathipradarzakena, zAsakenetyarthaH / tena =rAmeNa pitAsti yasya sa pitRmAn Asa, pitRvnniyNtrytiityrthH| zoka = zucam apanudati = nivArayati, haratIti zokApanudaH tena zokApanudena tena - rAmeNa eva lokaH putrI = putravAn Asa / putravat rAmaH sarvAn AnandayatItyarthaH / samAsaH-lobhAt parAGmukhaH lobhaparAGmukhastena lobhaparAGmukhena / vighnebhyaH bhayamiti tat vighnabhayam / zokasya apanudaH zokApanudastena zokApanudena / hindI-rAma ke lobha-lAlaca se vimukha ( rahita ) hone se prajA dhanavAn thii| vinoM kA nAza karane vAle rAma ke kAraNa hI prajA apane yajJAdi anuSThAna karato thii| tathA sabako
Page #1081
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH ThIka mArgapara calAne ke kAraNa ve saba ke pitA the / aura rAmacandrajI saba ke duHkhoM kA nivAraNa karate the, ataH prajA unhIM se apane ko putravAn samajhatI thI / 207 vizeSa- - rAma lobhI nahIM the / ataH kara nahIM lagAte the, ataH prajA khUba dhanI thI / putra ke samAna saba ke duHkhoM ko miTAte the aura pitA ke samAna saba ko sanmArga meM lagAte the ! aura rAma ke kAraNa saba apane-apane karma nirbhaya hokara karate the / / 23 // sa paurakAryANi samIkSya kAle reme videhAdhipaterduhitrA / upasthitazcAru vapustadIyaM kRtvopamogotsukayeva lakSmyA / / 24 / / sa rAmaH kAle'vasare paurANAM kAryANi prayojanAni samIkSya videha | dhipaterduhitrA sItayA / upabhogotsukayAta eva tadIyaM sItAsaMbandhi cAru vapuH kRtvA sthitayA lakSmyeva / upasthitaH saMgataH san reme / 'upasthAnaM tu saMgatiH' iti yAdavaH // zranyaH saH kAle paurakAryANi samIkSya videhAdhipateH duhitrA upabhogotsukayA "ata eva" tadIyaM cAru vapuH kRtvA "sthitayA " lakSmyA iva upasthitaH san reme / = vyAkhyA--saH=rAmaH kAlayati sarvamiti kAlastasmin kAle = samaye pure bhavAH paurAH paurANAM = nAgarikANAM kAryANi = prayojanAni tAni paurakAryANi samIkSya = samyak prakAreNa nirIkSya videhAnAM = janapadAnAm adhipatiH = rAjA, iti videhAdhipatistasya videhAdhipateH = janakasya duhitrA = putryA sItayA upabhojanamupabhogaH, upabhoge = niveMze ratisukhe, ityarthaH samutsukA - utkaNThitA, tayA upabhogasamutsukayA "nirdeza upabhogaH syAt" ityamaraH / ata eva tasyA idaM tadIyaM = sItAsaMbandhi cAru = sundaraM vapuH = zarIraM kRtvA vidhAya sthitayA rAjyazriyA iva = yathA upa = samIpe tiSThati sma, iti upasthitaH / upasthitaH, saMmilitaH san rebheH cikrIDa | " upasthAnaM tu saMgatiH" iti yAdavaH / = samAsaH - paurANAM kAryANi paurakAryANi tAni paurakAryANi / videhAnAm adhipatiH videhAdhipatistasya videhAdhipateH / upabhoge samutsukA, iti upabhogasamutsukA tayA / hindI - rAmacandra, samaya para nAgarikoM ( prajA ) ke kArya ko dekhabhAlakara, videharAja janaka kI putrI sItA ke sAtha milakara ramaNa karate the / "sItAjI aisI lagatI thIM" mAno bhoga karane ke liye utkaNThita ( bar3I icchA vAlI ) aura isIliye sItAjI kA sundara zarIra banAkara AI rAjyalakSmI ho // 24 // tayoryathAprArthitamindriyArthAnAleduSoH sadmasu citravatsu / prAptAni duHkhAnyapi daNDakeSu saMcintyamAnAni sukhAnyabhUvan // 25 // citravatsu vanavAsavRttAntAlekhyavatsu sadmasu yathAprArthitaM yatheSTamindriyArthAnindriyaviSayAbzabdAdInAseduSoH prAptavatostayoH sItArAmayordaNDakeSu daNDakAraNyeSu prAptAni duHkhAnyapi virahavilApAnveSaNAdIni saMcintyamAnAni smaryamANAni sukhAnyabhUvan / smArakaM tu citradarzanamiti draSTavyam //
Page #1082
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 raghuvaMze anvayaH - citravatsu sadmasu yathAprArthitam indriyArthAn AseduSoH tayoH daNDakeSu prAptAni duHkhAni api saMcintyamAnAni sukhAni abhUvan / vyAkhyA - citrayantIti citrANi = AlekhyAni santi yeSu tAni citratranti teSu citravatsu = vanavAsavRttAntacitriteSu sodanti yeSu tAni sadmAni teSu sadmasu = mandireSu "sadma syAnmandire nIre" iti medinI / prArthitamanatikramya yathAprArthitaM = yathAbhilASam indrasya = AtmanaH liGgAni indriyANi = cakSurAdIni / arthyante iti arthAH = zabdAdiviSayAH / indriyANAm arthAH indriyArthAstAn indriyArthAn AseduSoH = prAptavatoH tayoH = sItArAmayoH daNDakeSu = janasthAneSu, daNDakavaneSvityarthaH / prAptAni = anubhUtAni duHkhAni = kaSTAni, sItAviyogavilApAnveSaNAdIni apiH = samuccaye saMcintyamAnAni = smaryamANAni citradarzanenetyarthaH / sukhAni = sukhakarANi abhUvan = jAtAni / tadAnIntanAni duHkhAni idAnIM smaryamANAni sukhakarANi jAtAnItyarthaH / samAsaH--indriyANAm arthAH indriyArthAstAn indriyArthAn prArthitamanatikramya yathA prArthitam / hindI - va - vanavAsa ke samaya ke citroM se saje hue bhavanoM meM zabdAdi viSayoM ko prApta karane vAle ( icchAnusAra vilAsa karane rAma ko daNDaka vana meM mile duHkha bhI, "isa samaya " ( citra sukhakara ho gaye the // 25 // " apanI icchAnusAra indriyoM ke vAle ) una donoM sItA aura dekhane se ) smaraNa karane para athAdhikasnigdha vilocanena mukhena sItA zarapANDureNa / zrAnandayitrI pariNeturAsIdanakSaravyaJjitadohadena / / 26 / / atha sItAdhikasnigdhavilocanenAtyantamasRNalocanena zaravattRNavizeSavatpANDureNAta evAnakSaramavAgvyApAraM yathA bhavati tathA vyaJjitaM dohadaM garbho yena tena mukhena pariNetuH patyuranindayitryAsIt // anvayaH - atha sItA adhikasnigdhavilocanena zarapANDureNa anakSaravyajjitadohana mukhena pariNetuH AnandayitrI AsIt / vyAkhyA - atha = anantaram sItA = jAnakI, adhikam = atyantaM snigdhe = masRNe vilo - cane =netre yasmin tat tena adhikasnigdhavilocanena zaravat = kAzavat pANDuraM = pANDu tena zarapANDureNa pItavarNavatA / ataeva na akSaram akArAdivarNaH yasmin karmaNi tat anakSaraM vAgvyavahArahInaM yathA syAttathA vyaJjitaM = prakaTitaM dohadaM garbhaH yena tattena anakSaravyaJjitadohadena, akathanenaiva prakAzitagarbhalakSaNenetyarthaH mukhena = Ananena pariNetuH = patyuH, rAmasya AnandaM karoti Anandayati / AnandayatIti AnandayitrI sukhakartrI AsIt abhUt / samAsaH - adhikaM snigdhe vilocane yasmin tat tena adhikasnigdhavilocanena / zaravat pANDuramiti zarapANDuraM tena zarapANDureNa / na akSaraM yasmin karmaNi tat anakSaram, anakSaraM yathA syAttathA vyanjitaM dohadaM yena tat tena anakSaravyaJjitadohedana |
Page #1083
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 caturdazaH sargaH 209 hindI-isake pazcAt camakate sundara netra vAle aura pake sarapata ke samAna pIle, atarava vinA kahe hI garbha ke lakSaNa (cihna ) ko prakaTa karane vAle mukha se sItA jI apane pati rAma ko Anandita karane vAlI ho gaI thiiN| arthAt A~khoM kI camaka tathA mukha kA pIlApana dekhakara rAma, sItA ko garbhavatI jAnakara bar3e prasanna ho gae // 26 // tAmaGkamAropya kRzAGgayaSTiM varNAntarAkAntapayodharAgrAm / vilajjamAnAM rahasi pratItaH papraccha rAmA ramaNo'milASam // 27 // pratIto garbhazAnavAn / ramayatIti ramaNaH / priyAM kRzAGgayaSTiM varNAntareNa nIlimnAkrAntapayodharAyAM vilajjamAnAM tAM rAmAM rahasyaGkamAropyAbhilASaM manorathaM papraccha / etacca-'dohadasyApradAnena garbho doSamavApnuyAt' iti zAstrAt / na tu laulyAdityanusaMdheyam // anvayaH-pratItaH ramaNaH priyAM kRzAMgayaSTiM varNAntarAkAntapayodharAyAM vilajjamAnAM tAM rAmAm rahasi aGkam Arogya abhilASa papraccha / vyAkhyA-pratyekamagAt, pratIyate sma iti pratItaH, gatyarthAt kartari karmaNi vA ktaH / garbhacihnazAnavAn ramayatIti ramaNaH patiH priyAM = vallabhAM kRzA = durbalA aMgayaSTiH = zarIrayaSTiH yasyAH sA tAM kRzAMgayaSTim , anyaH varNaH varNAntaram , varNAntareNa =nolimnA AkrAntaM = vyAptaM payodharayoH= kucayoH agraM =cUcukaM yasyAH sA tAM varNAntarAkAntapayodharAgrAm / vilajjate yA sA vilajjamAnA tAM vilajjamAnAM tAM ramayati, ramyate'syAM vA sA rAmA tAM rAmAM = ramaNIM sItAm rahyate iti rahaH, ramante'treti vA rahaH "deze'ha ca" itya mun ho'ntAdezazca / tasmin rahasi = ekAnte aMka = kroDam Aropya =saMsthApya abhilASaM = manorayaM, tadicchAmityarthaH papraccha = pRcchati sma / samAsaH-aMgasya yaSTiH, aMgameva yaSTiriti vA aNgyssttiH| kRzA aMgayaSTiH yasyAH sA kRzAMgayaSTiH tAm kRzAMgayaSTim / payasAM dharau payodharau, anyaH varNaH varNAntaram , varNAntareNa AkrAntaM payodharayoH agraM yasyAH sA tAM varNAntarAkrAntapayodharAgrAm / / hindI-sItA jI garbhavatI haiN| aisA jAnakara rAma ne durbala zarIra vAlI, tathA zyAma varNa se yukta stana ke agrabhAga ( cUcuka) vAlI, lajjAvatI apanI priyA usa AnandadAyinI sItA ko ekAnta sthAna meM goda meM baiThAkara sItA ke manorathoM ko pUchate the / arthAt tumhArI kyA icchA hai--aisA barAbara pUchate the // 27 // sA daSTanIvArabaloni hiMstraiH saMbaddhavaikhAnasakanyakAni / iyeSa bhUyaH kuzavanti gantuM bhAgIrathItIratapovanAni // 28 // sA sItA / hiMsrairdaSTA nIvArA eva balayo yeSu tAni / tiryagbhikSukAdidAnaM bliH| saMbaddhAH kRtasaMbandhAH kRtasakhyA vaikhAnasAnAM kanyakA yeSu tAni kuzavanti bhAgIrathotoratapovanAni bhUyaH , punarapi gantumiyeSAbhilalASa /
Page #1084
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 raghuvaMze anvayaH -- sA hiMsraiH daSTanIvArabalIni saMbaddhavaikhAnasakanyakAni kuzavanti bhAgIrathItIratapotranAni bhUyaH gantum iyeSa / . vyAkhyA - sA = sItA hiMsraiH = dhAtukaiH siMhAdibhiH daSTAH = bhakSitAH nIvArAH = tRNadhAnyAni eva balayaH = upahArA: yeSu tAni daSTanIvArabalIni, vikhanasaM = brahmANaM vetti tapasA iti vaikhAnasaH : :- vAnaprasthaH saMbaddhAH = saMpAditasaMbandhAH vaikhAnasAnAM kanyakAH = kumAryaH yeSu tAni, saMbaddhavaikhAnasakanyakAni, kuzAH = darbhAH santi yeSu tAni kuzavanti, kuzanirmita parNazAlAvantItyarthaH / bhaM=jyotiSkamaNDalaM gIH = vAGmayaM tatra rathaH indriyANi ratha ivAsya sa bhagIrathaH, bhagIrathasya iyaM bhAgIrathI / bhAgIrathyAH = gaMgAyAH tIraM = taTaM tatra yAni tapasaH vanAni araNyAni, AzramA ityarthaH, iti bhAgIrathItIratapovanAni tAni bhUyaH = punaH gantuM = yAtum |iyeSa = icchatisma / = samAsaH - nIvArA eva balayaH nIvArabalayaH, daSTAH nIvArabalayaH yeSu tAni daSTanIvArabalIni tAni / saMbaddhAH vaikhAnasAnAM kanyakAH yeSu tAni saMbaddhavaikhAnasakanyakAni tAni / bhAgIrathyAH tIraM bhAgIrathItIraM tatra yAni tapovanAni tAni bhAgIrathItIratapovanAni / hindI - - " rAmacandrajI ke pUchane para " sItA jI ne gaMgA jI ke tIra para base una tapovanoM meM phira se eka bAra jAne kI icchA kI jinameM siMhAdi hiMsaka prANI, pUjA bali ke nIvAra ( jaMgalI cAvala ) khAte haiM / arthAt mAMsa na khAkara ghAsa khAte haiM, aura jinameM sItA jo ko sakhI banI huI vAnaprasthoM kI kanyAe~ rahatI haiN| aura jinameM kuzA ko parNakuTiyA~ banI haiM // 28 // tasyai pratizrutya raghupravIrastadIpsitaM pArzvacarAnuyAtaH / AlokayiSyanmuditAmayodhyAM prAsAdamabhraMlihamAruroha // 29 // raghupravIro rAmastasyai sItAyai tatpUrvoktamIpsitaM manorathaM pratizrutya 'pratyAGbhyAM zruvaH pUrvasya kartA' iti caturthI / pArzvacaraistatkAlocitai ranuyAtaH sanmuditAM tAmayodhyAmAlokayiSyan / a leDhItyabhraMlihamabhraMkarSaM prAsAdamAruroha / 'vahAbhre lihaH' iti khazpratyayaH / 'arudviSadajantasya mum' iti mumAgamaH // anvayaH - raghupravIraH tasyai tat IpsitaM pratizrutya pArzvacarAnuyAtaH san muditAm ayodhyAm AlokayiSyan abhraMlihaM prAsAdam Aruroha / vyAkhyA - prakRSTaH vIraH pravIraH, raghuSu = raghuvaMzIyeSu pravIraH = uttamaH, zreSThaH yaH sa raghupravIraH = rAmacandraH tasyai = sItAyai tat = - pUrvoktaM tapovanagamanecchArUpam, IpsitaM = manorathaM pratizrutya = pratijJAya, svIkRtyetyarthaH / pArzve carantIti pArzvacarAstaiH pArzvacaraiH = tatkAlocitasevakaiH anuyAtaH = anugataH san muditAM = prasannAM tAM = prasiddhAm ayodhyAM = sAketam AlokayiSyan = samantAtpazyan ( draSTuM ) abhram = vyoma leDhIti abhraMliham = gaganasparzinaM prAsAdaM = rAjabhavanam Aruroha = ArUDhavAn rAjabhavanopari gata ityarthaH /
Page #1085
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sagaH 211 samAsaH-prakRSTaH vIraH pravIraH, raghuSu pravIraH, rghuprviirH| pArzvacaraiH anuyAtaH, pArzva. craanuyaatH| hindI-raghukula meM zreSTha pUjya rAmacandra jI, sItA jI ke tapovana jAne kI icchA rUpI manoratha ko svIkAra karake apane sevakoM ke sAtha, sundara ayodhyA ko chaTA ko dekhate hue AkAza ko chUne vAle apane mahala ke Upara ( chata para ) car3ha gaye // 29 // RddhApaNaM rAjapathaM sa pazyanvigAhyamAnAM sarayaM ca naubhiH / vilAsibhizcAdhyuSitAni pauraiH puropakaNThopavanAni reme // 30 // __ sa raamH| RddhAH samRddhA ApaNAH paNyabhUmayo yasmistaM rAjapatham / naubhiH samudravAhinIbhivigAhyamAnAM sarayUM ca / pauraivilAsibhiradhyuSitAni puropakaNThopavanAni ca pazyanreme / vilAsinyazca vilAsinazca vilAsinaH / 'pumAnstriyA' ityekazeSaH // anvayaH-saH RddhApaNaM rAjapathaM, naubhiH vigAhyamAnAM sarayUM ca, pauraiH vilAsibhiH adhyuSitAni puropakaNThavanAni pazyan reme|| vyAkhyA-saH = rAmaH A = samantAt paNAyante'tra, paNante'tra vA aapnnH| RddhAH = sampannAH = samRddhizAlinaH ApaNAH = haTTA yasmin sa tam RddhApaNaM rAjJAM panthAH rAjapathastaM rAjapathaM = rAjamArga, nudyante nayanti pAramiti nAvastAbhiH naubhiH "striyAM naustaraNistariH" ityamaraH / naukAbhiH, smudrvaahiniibhirityrthH| vigAhyate iti vigAhyamAnA tAM vigAhyamAnAm = AloDyamAnAM sarayUM = nadIM ca pure bhavAH paurA staiH pauraiH = nAgarikaiH vilAsinyazca vilAsinazca vilAsinastai vilAsibhiH = vilasanazIlaiH adhyuSitAni = adhiSThitAni, sevitAnItyarthaH purasya = nagarasya upakaNThaM = samIpamiti puropakaNThaM, puropakaNThe = nagarasamIpe yAni upavanAni = ArAmAH, tAni puropakaNThopavanAni ca pazyan = avalokayan reme = cikrIDa / etatsarva vilokya rAmaH prsnno'bhuudityrthH| samAsaH-RddhAH ApaNAH yasmin sa taM RddhApaNam / rAjJAM panthAstaM rAjapatham / upagataH kaNThamiti upakaNTham purasya upakaNThamiti puropakaNThaM tasmin yAni upavanAni, paropakaNThopavanAni taani| hindI--"rAjabhavana para car3hakara" zrIrAmacandra jI, dhanadhAnya bhare rAjamArga ( bAjAra ) ko, tathA naukA va bajaroM se avagAhana kI jA rahI sarayU nadI ko, aura ayodhyA ke AsapAsa ke udyAnoM meM vihAra karane vAle nagara ke zailAnI janoM ko dekhakara bar3e prasanna hue // 30 // sa kiMvadantIM vadatAM purogaH svavRttamuddizya vizuddhavRttaH / sAdhirAjorubhujo'pasa papraccha bhadraM vijitAribhadraH // 31 // vadatAM vAgminAM purogaH zreSTho vizuddhavRttaH / sarpAdhirAjaH zeSastadvadurU bhujau yasya sa vijitAribhadro vijitArizreSThaH sa rAmaH svavRttamuddizya bhadraM bhadranAmakamapasarpa caraM kiMvadantI janavAdaM papraccha / 'apasarpazcaraH spazaH' iti, 'kiMvadantI janazrutiH' iti cAmaraH //
Page #1086
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH-vadatAM purogaH vizuddhavRttaH sAdhirAjorubhajaH vijitAribhadraH saH svavRttam uddizya bhadram apasarpa kiMvadantI papraccha / vyAkhyA--vadantIti badantaH teSAM vadatAM = vaktRNAM puraH gacchatoti purogaH = zreSThaH, vizeSeNa zuddhaM = nirmalaM vRttaM = caritraM yasya sa vizuddhavRttaH, sarpANAM= bhujaMgAnAm adhirAjaH = zeSaH iti sodhirAjaH, tadvat urU = vizAlau bhujI = nAhU yasya sa sAdhirAjorubhujaH sAdhirAja iva urU bhujau ca yasya sa iti vA UruH javAyAM UruH vizAla: vizAle ca / vijitaH = parAjitaH ariSu - zatrughu bhadraH=zreSThaH, rAvaNa ityarthaH, yena sa vijitAribhadraH saH rAmaH svasya = nijasya vRtta = caritraM svavRttaM tat uddizya = lakSayitvA bhadraM bhadranAmAnam apasarpati = gUDhaM caratIti apasarpastam apasarpa = gRptapuruSaM kiMvadatI = janazrutiM prapaccha = pRSTavAn / "kiMvadantI" janazrutiH "praNidhirapasarpazcaraH spazaH" ityanarI : samAsaH-vizuddhaM vRttaM yasya sa vishuddhvRttH| sarpANAmadhirAjaH sAdhirAjaH, sAdhirAja iva UrU bhujau yasya sa sarvAdhirAjorubhujaH / ariSu bhadraH aribhadraH jitaH aribhadraH yena sa jitAribhadraH / kutsitA vadantI kiMvadantI tAM kiMvadantIm / hindI-"ayodhyA kI chaTA dekhakara" vaktAoM meM zreSTha, vizuddha caritra, arthAt sadAcArI, tathA zeSanAga ke samAna vizAla ( bar3I bar3I ) bhujA vAle, evaM prabala zatru ko jItane vAle rAma ne apane bhadramukha nAmaka guptacara se apane saMbandha meM janatA ke dvArA kI gaI nindA bhI pUchI / arthAt kyA prajA merI kucha nindA bhI karatI hai---yaha puuchaa| __vizeSa--isa padya meM 'sAdhirAjorU' meM UrU, = jaoNdha tathA uru = vizAla, donoM artha hote haiM kintu lambI bhujA to ThIka lagatI hai / lambI jaMghA ThIka nahIM hai aba vizAla bhujA hI ucita hai // 31 // nirbandhapRSTaH sa jagAda sarva stuvanti paurAzcaritaM tvadIyam / anyatra rakSobhavanoSitAyAH pAragrahAnmAnavadeva devyAH // 32 // nibandhenAgraheNa pRSTaH so'pasoM jagAda / kimiti| he mAnavadeva, rakSobhavana uSitAyA devyAH sItAyAH parigrahAtsvIkArAdanyatretarAMze / taM varjayitvetyarthaH / tvadIyaM sarvacaritaM paurAH stuvanti // anvayaH-nirbandhapRSTaH saH jagAda, he mAnava deva ! rakSobhavanoSitAyAH devyAH parigrahAt anyatra tvadIyaM sarvaM caritaM paurAH stuvanti / ___ vyAkhyA-nirbandhena = paramAgraheNa pRSTaH = jizAsitaH, iti nirbandhapRSTaH saH = guptacaraH bhadraH jagAda = uktavAn manoH ime mAnavAH mAnavAnAM = manuSyANAM devaH =rAjA tatsaMbuddhau he mAnavadeva ! "rAjA bhaTTArako devaH" ityamaraH / rakSasaH = rAvaNasya bhavanaM = gRhaM tasmin uSitA = kRtanivAsA, tasyAH rakSobhavanoSitAyAH devyAH sItAyAH parigrahAt = svIkArAt anyatra = anyasmin viSaye sItAyAH svIkaraNaM vihAyetyarthaH / tava idaM tvadIyaM = bhavadIyaM sarva =
Page #1087
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 213 sampUrNa caritaM = caritraM pure bhavAH paurA: = nAgarikAH stuvanti = prazaMsanti / kevalaM rAvaNagRhe sthitAyAH sItAyAH svIkaraNaM na prazaMsanti, ityarthaH / samAsaH--nirbandhena pRSTaH, nirbandha pRSTaH / mAnavAnAM devaH mAnadevastatsaMbuddhau he mAnavadeva ! rakSasaH bhavanamiti rakSobhavanaM tatra uSitA, tasyAH rkssobhvnossitaayaaH| hindI-"pahale to vaha guptacara cupa rahA" kintu AgrahapUrvaka pUchA gayA to vaha bolA, he mAnava deva ! ( nararatna ) rAvaNa ke ghara meM rahane vAlI sItAdevI ke punaH svIkAra ko chor3a kara, aura Apa ke sAre caritra kI nAgarika prazaMsA karate haiN| arthAt rAvaNa ke ghara meM rahane ke kAraNa, sItA jI ko svIkAra karanA acchA nahIM maante| zeSa saba prazaMsanIya hai // 32 // kalatranindAguruNA kilaivamabhyAhataM kIrtiviparyayeNa / ayodhanenAya ivAbhitaptaM vaidehibandhorhRdayaM vidadre // 33 // evaM kila kalatranindayA guruNA durvaheNa kItiviparyayeNApakIrtyAbhyAhataM vaidehibandhovaidehI. vallabhasya / 'DyApoH saMzAchandasorbahulam' iti hasvaH / kAlidAsa itivat / hRdayam / ayodhanenAbhitaptaM saMtaptamaya iva vidadre vidorNam / kartari liT // anvayaH-evaM kila kalatranindAguruNA kItiviparyayeNa abhyAhataM vaidehibandhoH hRdayam ayodhanena abhitaptaM aya iva vidadre / vyAkhyA-evaM = pUrvoktaprakAreNa kila = mithyayeva kaDyate = ziSyate iti kalatraM, kalaM trAyate iti vA kalatram / "kalatraM zroNibhAryayoH' itymrH| kalatrasya = patnyAH nindA = apavAdaH, kalatranindA, tayA guruH = durvahaH tena kalatranindAguruNA kIteM: = yazasaH viparyayaH = vaiparotyaM tena kItiviparyayeNa = duryazatA, apavAdenetyarthaH / athAhataM =sarvatastADitaM videhasya = janakasya rAzaH iyaM putrI vaidehI, vaideyAH sItAyAH bandhuH = svajanastasya vaidehibandhoH =jAnakIvallabharaya hRdayaM = cittam , ayAMsi lauhAni hanyante = tADayante'neneti ayodhanaM tena ayodhanena = lauhaphUTena abhitaptaM = santaptam ayaH = lauham iva = yathA vidadre = vidIrNam / samAsaH-kalatrasya nindA kalatranindA tayA gurustena kalatranindAguruNA / kItaH viparyayaratena kIrtiviparyayeNa / vaideyAH bandhustasya vaidehibandhoH / hindI-isa prakAra apanI patnI kI jhUThI nindA se, asahya apayaza ( kalaMka ) se Ahata ( pIr3ita ) jAnakIvallabha rAma kA hRdaya vaise hI phaTa gayA hai jaise ki hathaur3e kI coTa se tapA huA lohA phaTa jAtA hai // 33 // kimAtmanirvAdakathAmupekSe jAyAmadoSAmuta saMtyajAmi / ityekapakSAzrayaviklavavAdAsItsa dolAcalacittavRttiH // 34 //
Page #1088
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 raghuvaMze ___ Atmano nirvAdo'pavAda eva kathA tAm / kimApekSe / uta adoSAM sAdhvI jAyAM saMtyajAmi / ubhayatrApi prazne laT / ityekapakSAzraye'nyatarapakSaparigrahe viklavatvAdaparicchettRtvAtsa rAmo doleva calA cittavRttiryasya sa TAsIt // anvayaH--AtmanirvAdakathAM kim upekSe, uta adoSAM jAyAm santyajAmi, iti ekapakSAzrayaviklavatvAt saH dolAcalacittavRtiH AsIt / vyAkhyA-AtmanaH = svasya nirvAdaH = nindA eva kathA = vArtA, iti AtmanirvAdakathAtAm AtmanirvAdakathAM kimitiprazne, upekSe = upekSAMkuce utaH = athavA nadoSaH yasyAM sA adoSA tAm adoSAM = satI sAdhvImityarthaH / jAyate'syAM sA jAyA tAM jAyAM =bhAyAM santyajAmi = parityajAmi, iti = evam ekazvAsI pakSaH = anyataravargaH, tasya AzrayaH = parigrahaH svIkaraNaM tasmin viklavaH = vihvalaH, iti ekapakSAzrayaviklavaH, tasya bhAvastattvaM tasmAt ekapakSAzrayaviklavatvAt, nindAyA upekSaNe sItAparityAge vA kiMkartavyavimUDhatvAdityarthaH saH rAmaH dolayati, dolyate vA dolA - praGkhA iva calA = caJcalA cittasya = manasaH vRttiH = vyApAro yasya sa dolAcalacitta vRttiH "dolA pretAdikA striyA"gityamaraH / AsIt = abhUt / samAsaH-AtmanaH nirvAdaH AtmanirvAdaH, AtmanirbAda eva kathAtAm AtmanirvAdakathAm / na doSaH yasyAM sA tAm adoSAm / eka zcAsau pakSaH ekapakSaH, ekapakSasya AzrayaH, tasmin viklavaH, iti ekapakSAzrayaviklavastasya bhAbastattvaM tasmAt ekapakSAzrayaviklavatvAt / dolAiva calA cittasya vRttiryasya sa dolAcalAcittavRttiH / hindI-apanI nindA rUpI kathA ko anasunI kara jAU~ / athavA nirdoSa satI patnI sItA ko sadA ke liye tyAga dU~, isa prakAra eka pakSa ( bAta ) ke mAnane meM asamartha hone ke kAraNa rAma usI prakAra DAvA~Dola citta vAle ho gaye, jaise ki palanA yA hiNDolA caMcala rahatA hai // 34 // nizcitya cAnanyanivRtti vAcyaM tyAgena patnyAH parimArTamaicchat / api svadehAkimutendriyArthAdyazodhanAnAM hi yazo garIyaH // 35 // kiMca / vAcyamapavAdam , nAstyanyena tyAgAtiriktopAyena nivRttiryasya tadananyanivRtti nizcitya patnyAstyAgena parimASTuM parihartumaicchat / tathAhi / yazodhanAnAM puMsAM svadehAdapi yazo garIyo gurutaram / indriyArthAsrakcanda navanitAderindriyaviSayAdrIya iti kimuta vaktavyam / 'paJcamI vibhakte' ityubhayatrApi paJcamI / sItA cendriyArtha eva // anvayaH-vAcyam ananyavRtti nizcitya, patnyAH tyAgena parimASTum aicchat / hi yazodhanAnAM svadehAt api yazaH garIyaH indriyArthAt kim ut| vyAkhyA-ucyate iti rAta vAcyam = nindA na vidyate'nyena = tyAgAtiriktana upAyena nirvRttiH = parimArjanaM yasya tan ananyanivRtti, iti nizcitya =sarvathAmatvA patnyAH = sItAyAH
Page #1089
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 215 hi = tathAhi tyAgena parimArjju = parihartuM parikSAlApitumityarthaH / aicchat = icchitavAn / yazaH = kIrtireva dhanaM = vittaM yeSAM te teSAM yazodhanAnAm janAnAM svasya dehaH zarIraM tasmAt svadehAdapi yazaH = kIrtiH garIyaH = gurUtaram vidyate, indriyANAM = cakSurAdInAm arthaH = viSayaH srakcandanAdistasmAt indriyArthAt garIyaH iti kimuta, atra kiM vaktavyaM, sItA indriyArthaH eva atastasyA = parityAga eva vAcyaparimArjanamityarthaH / = samAsaH - nAsti anyena nivRttiH yasya tat ananya nivRtti tat / svasya deha stasmAt svadehAt / yazaH eva dhanaM yeSAM te teSAM yazodhanAnAm / indriyANAm arthaH indriyArthastasmAt indriyArthAt / karane kA koI dUsarA upAya karane kI icchA kI kyoMki phira strI Adi bhogya vastuoM hindI - kintu rAma ne dekhA ki isa nindA ko nivAraNa nahIM hai / ataH patnI ko tyAga karake isa kalaMka kA parimArjana yazasviyoM ko apane zarIra se bhI yaza hI adhika priya hotA hai / kA tyAganA kauna bar3I bAta hai| sItA bhI bhogya padArtha hI hai // 35 // sa saMnipAtyAvarajAnhataujA stadvikriyA darza na lupta harSAn / kaulInamAtmAzrayamAcacakSe tebhyaH punazcedamuvAca vAkyam // 36 // hataujA nistejaskaH sa rAmastasya rAmasya vikriyAyA darzanena luptaharSAnavarajAnsaM nipAtya saMgamayyAtmAzrayaM svaviSayakaM kaulInaM nindAM tebhya AcacakSe / punaridaM vAkyamuvAca ca // abhvayaH - hataujAH saH tadvikriyAdarzana luptaharSAn avarajAn sannipAtya AtmAzrayaM kaulInaM tebhyaH AcacakSe, punaH ca idaM vAkyam uvAca / vyAkhyA - hataM = naSTam ojaH = tejaH yasya sa hataujAH saH = rAmaH tasya = rAmasya vikriyA = vikRtiH, mAlinyamiti tadvikriyA, tasyAH darzanam = avalokanaM tena luptaH = naSTaH harSaH : = prasannatA yeSAM te tAn tadvikriyAdarzanaluptaharSAn / "pariNAmo vikAro dve same vikRtivikriye" itymrH| avarasminkAle jAtAH avarajAstAn avarajAn = anujAn bharatAdIn sannipAtya = saMgamayya AtmA = svayaM rAmaH AzrayaH = viSayo yasya tat AtmAzrayaM tat / kulasyApatyaM kulInaH, kulInasya bhAvaH karma vA kaulInaM = lokApavAdaM " syAtkaulInaM lokatrAde" ityamaraH / tebhyaH == anujebhyaH AcacakSe = kathayAmAsa, punaH = bhUyaH idaM = vakSabhANaM vAkyaM : vacanam uvAca = uktavAn prathamaM janeSu prasiddhaM lokApavAdaM bhrAtRbhyaH zrAvayitvA punaridakvAnityarthaH / = samAsaH - hatam ojaH yasya sa hataujAH / vikriyAyAH darzanaM vikriyAdarzanaM, tasya vikriyAdarzanena luptaH harSaH yeSAM te tAn tadvikriyAdarzana luptahaSon / AtmA Azrayo yasya tat AtmAzrayaM tat AtmAzrayam / hindI- naSTa kAnti vAle ( udAsa ) rAma ne, apane una choTe bhAiyoM ko bulAkara apane viSaya meM uThI nindA unheM btaaii| aura phira isa prakAra bole / jo bhAI rAma kI udAsI ko dekhakara apanI prasannatA kho cuke the / arthAt rAma ko dekhate hI sanna ho gaye the // 36 //
Page #1090
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 raghuvaMze rAjarSivaMzasya raviprasUte rupasthitaH pazyata kIdRzo'yam / mattaH sadAcArazuceH kalaGkaH payodavAtAdiva darpaNasya // 37 // raveH prasUtirjanma yasya tasya rAjarSivaMzasya sadAcArazuceH sadvRttAcchuddhAnmatto matsakAzAt / darpaNasya payodavAtAdiva / ambhaHkaNAdityarthaH / kIdRzo'yaM kalaGka upasthitaH prAptaH pazyata // anvayaH - raviprasUteH rAjarSivaMzasya sadAcArazuceH mattaH ( sakAzAt ) darpaNasya payoda - vAtAt iva kIdRzaH ayaM kalaGkaH upasthitaH ( iti ) pazyata / vyAkhyA - raveH = sUryAt prasUtiH = utpattiH, janmayasya sa tasya raviprasUteH rAjJAM rAjasuvA RSayaH iva rAjarSayaH, rAjarSINAM = rAjazreSThAnAM vaMzaH = kulaM tasya rAjarSivaMzasya, manuvaMzasyetyarthaH sadAcAreNa = sadvRttena zuciH = zuddha iti sadAcArazuciH tasmAt sadAcArazuceH mattaH = matsakAzAt darpaNasya = Adarzasya payAMsi dadatIti payodAH = meghAsteSAM vAtaH = bASpamizritaH pavanastasmAt payodavAtAt iva = yathA ka iva dRzyate'sau, kasya iva vA darzanamasya kIdRzaH : kimprakAraH ayaM kalayatIti kal, kal cAsau aMkazceti kalaMkaH = apavAdaH upasthitaH = prAptaH, iti yUyaM pazyata = - avalokyata / , samAsaH - raveH = prasUtiryasya tasya raviprasUteH / rAjJAM RSayaH iva iti rAjarSayaH, rAjarSINAM vaMzastasya rAjarSivaMzasya / sacAsau AcAraH sadAcAraH, sadAcAreNa zucistasmAt sadAcArazuceH / payodAnAM vAtaH payodavAta stasmAt payodavAtAt / kal cAsau aMkaH kalaGkaH / hindI - sadAcArI hone ke kAraNa maiM zuddha niSkalaMka hU~ phira bhI mere kAraNa sUryavaMzI rAjadhiyoM ke kula meM yaha kalaMka usI prakAra lagA hai| jaise ki varSAtI vAyu se ( bhApa par3ane se ) svaccha darpaNa (AyanA ) dhuMdhalA ho jAtA hai // 37 // paureSu so'haM bahulIbhavantamapAM taraGgeSviva tailabindum / soDhuM na tatpUrvamavarNamIze AlAnikaM sthANumiva dvipendraH // 38 // so'ham / apAM taraGgeSu tailabindubhiva paureSu bahulIbhavantaM prasarantam / sa eva pUrvo yasya sataM / tatpUrvamavarNamapavAdam / 'avarNAkSepanirvAdaparIvAdApavAdavat' ityamaraH / dvipendraH / AlAnamevAlAnikam / vinayAditvAtsvArthe Thak / athavAlAnaM bandhanaM prayojanamasyetyAlAnikam / 'prayojanam' iti Thak / sthANuM stambhamiva / cUtavRkSa itivatsAmAnyavizeSabhAvAdapaunaruktyaM draSTavyam / soDhuM neze na zaknomi // anvayaH--saH aham apAM taraMgeSu tailabindum itra paureSu bahulIbhavantaM tatpUrvam avarNa dvipendraH AlAnikaM sthANum iva soDhuM na Ize / vyAkhyA - so'ham = evaMbhUto rAmaH apAM = jalAnAM taraMgeSu = vIciSu tilasya, tatsadRzarayavAvikAra sailam tasya tailasya = snehasya binduH = pRSataH, iti tailabinduH iva yathA pure bhavAH paurArateSu paureSu = nAgarikeSu na bahula: abahula: abahula: bahulaH bhavan bahulIbhavana taM bahulI - =
Page #1091
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 217 bhavantaM = prasarantaM saH eva pUrvaH = prathamaH yasya sa taM tatpUrvam , varNyate iti varNaH = prazaMsA tadviruddhaH avarNastam avarNa- nindAM "avarNAkSepanirvAdaparIvAdApavAdavat" ityamaraH / dvAbhyAM == mukha zuNDAbhyAM pibantIti dvipAsteyAm indraH iti dvipendraH = gajendraH, AlIyate =saMzliSyate'tra AlAnaM = bandhanastambhaH, AlAnameva AlAnikaM = gajabandhanastambham / "AlAnaMbandhastambhaH" itymrH| tiSThatIti sthANuH taM sthANuM = zaGkum "sthANurnA dhruvaH zaMku"rityamaraH / iva = yathA soDhuM = sahanaMkartuM na Ize = na zaknomi / samAsaH-tailasya bindustailabindustaM tailabindum / dvipAnAmindraH dvipendrH| saH pUrvaH yasya sa taM tatpUrvam / na varNaH avarNastam avarNam / hindI-jala kI taraMgoM ke Upara jaise tela ko bUMda, bar3I tejI se phaila jAtI hai| vaise ho nAgarikoM meM ( ghara ghara ) tejI se phailatI huI, isa sarvaprathama apavAda ( jhUThI nindA ) ko niSkalaMka maiM usI prakAra sahana karanA nahIM cAhatA huuN| jisa prakAra gajendra, apane bandhana ke yU~Te ko sahana karanA nahIM cAhatA hai // 38 // tasyApanodAya phalapravRttAvupasthitAyAmapi niyaMpekSaH / tyakSyAmi vaidehasutAM purastAtsamudra nemi piturAjJayeva // 39 // tasyAvarNasyApanodAya phalapravRttAvapatyotpattAvupasthitAyAM satyAmapiM nirvyapekSo niHspRhaH san / caMdehatutAm / purastAtpUrva piturAzayA samudranemi samudro nemiriva nemiryasyAH sA bhUmiH tAmiva / tyakSyAmi // anvayaH-tasya apanodAya phalapravRttau upasthitAyAm api nirvyapekSaH san vaidehasutAM purastAt pituH AzayA samudranemim iva tykssyaami| vyAkhyA-tasya = sarvaprathamApavAdasya apanodAya = dUrIkaraNAya vinaashaayetyrthH| phalasya = putrarUpasya pravRttiH = utpattiH tasyAM phalapravRttau upasthitAyAM = prAptAyAM satyAmapinirgatA vizeSA apekSA yasya sa nirvyapekSaH = nispRhaH san videhAnAMrAjA vaidehaH / vaidehasya = rAzo janakasya sutA = putrI tAM vaidehasutAM = siitaamityrthH| purastAt = pUrva pituH = svajanakasya dazarathasyaAzayA= Adezena candrodayAt ApaH samyagundanti = klidyanti yatra sa smudrH| samundayantIti samudraH= sAgaraH nemiH = paridhiH iva nemiH yasyAH sA tAM samudranemi = pRthivIm iva = yathA tyakSyAmi, pRthivIM iva jAnakI parityakSyAmi, ityarthaH / samAsaH-phalasya pravRttiH phalapravRttiH tasyAM phalapravRttau nirgatA viziSTA apekSA yasya sa niyaMpekSaH / vaidehasya sutA vaidehasutA tAM vaidehasutAm / samudraH nemiH iva nemiH yasyAH sA tAM samudranemim / hindI-isaliye usa kalaMka ko miTAne ke liye sItA ke putra rUpa phala kI prApti ke avasara para bhI apanI vizeSa AzA kA tyAga karake bhI maiM usI prakAra jAnakI ko tyAga dUMgA, jisa prakAra pahale pitA jI kI AjJA se samudraparyanta pRthivI kA tyAga kara diyA thA // 39 //
Page #1092
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 raghuvaMze nanu sarvathA sAdhvI na tyAjyetyatrAha avaimi cainAmanagheti kiMtu lokApavAdo balavAnmato me / chAyA hi bhUmeH zazino malatvenAropitA zuddhimataH prajAbhiH // 40 // enAM sItAmanaghA sAdhvIti caami| kiMtu me mama lokApavAdo balavAnmataH / kutH| hi yasmAtprajAbhibhUmezchAyA pratibimbaM zuddhimato nirmalasya zazino malatvena klngktvenaaropitaa| ato lokApavAda eva balavAnityarthaH // anvayaH- enAm anaghA iti ca avaimi, kintu me lokApavAdaH balavAn mataH hi prajAbhiH bhUmeH chAyA zuddhimataH zazinaH malatvena AropitA / vyAkhyA-nanu sItA sarvathA satI sAdhvIti na tyajyatAmityAha enAM = jAnakIm aham aMdhate = gacchati dAnAdinA aghH| na aghaH yasyAM sA anaghA = akalaMkA sAdhvI, iti ca ahaM rAmaH avaimi = vedbhi kintuH anaghatvena jJAtatve'pi me = mama lokeSu = janeSu apavAdaH = nindA iti lokApavAdaH / balavAn = prabala: mtH| hi = yataH prajAbhiH = lokaiH janairityarthaH / bhUmeH = pRthivyAH chAyA - kAntiH zuddhirasyAstIti zuddhimAn tasya zuddhimataH = nirmalasya zazaH asyAratIti zazI tasya zazinaH = candrasya malatvena = kalaMkatvena AropitA = sthApitA, varNitetyarthaH / ataH mama mate lokApavAdaH prabala ityarthaH / samAsaH-na aghaH yasyAM sA anaghA / lokeSu apavAdaH lokApavAdaH / hindI-sItA jI nirdoSa haiM isa bAta ko maiM jAnatA huuN| kintu phira bhI merI dRSTi meM lokanindA bar3I bhArI hai| dekho, logoM ne pRthivI kI chAyA ko nirmala candramA kA kalaMka mAna liyA hai| arthAt jhUTe kalaMka ko loga satya mAnate haiN| ataH lokApavAda hI satya evaM prabala hai // 40 // rakSovadhAnto na ca me prayAso vyarthaH sa vairapratimocanAya / amarSaNaH zoNitakAGkSayA kiM padA spRzantaM dazati dvijihvaH // 41 // kiMca / me rakSovadhAntaH prayAso vyathoM n| kiMtu sa vairapratimocanAya vairazodhanAya / tathAhi amarSaNo'sahano dvijihvaH sarpaH padA pAdena spRzantaM puruSaM zoNitakAkSayA dazati kim / kiMtu varaniryAtanAyetyarthaH // anvayaH-me rakSovadhAntaH prayAsaH vyarthaH na ca , "kintu" saH vairapratimocanAya "tathAhi" amarSaNaH dvijihvaH padA spRzantaM zoNitakAMkSayA dazatikim / vyAkhyA-rakSasaH = rAvaNasya vadhaH = mAraNam antaH = avasAnaM yasya sa rakSovadhAntaH prakarSeNa yasanaM prayAsaH = udyogaH vyarthaH = nirarthakaH na = nhi| kintu saH = prayAsaH vairasya = virodhasya pratimocanaM = zodhanaM tasmai vairapratimocanAya "vai virodho vidveSaH" ityamaraH AsIditi zeSaH / tathAhi na marpaNaH amarpaNaH = asahanazIlaH dve jihve yasya sa dvijihvaH = sarpaH
Page #1093
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 219 "dvijihvausarpasUcakau" ityamaraH / padA=pAdena, caraNena spRzantaM = zlipyantaM janaM zoNitasya= rudhirasya kAMkSA = abhilASA, tayA zoNitakAMkSayA, rudhirabhakSaNecchayA, ityrthH| dazati = daMzati kim ? iti prazneH / rudhirecchayA na daMzati kintu vairaniryAtanAyaiva daMzati / evaM mayApi vairazodhanAyavarAvaNavadhaH kRtaH ityarthaH / samAsaH-rakSasaH vadhaH rakSovadhaH, sa eva anto yasya sH| vairasya pratimocanamiti vairapratimocanaM tasmai vairapratimocanAya / na marSaNaH amarSaNaH / zoNitaraya kAMkSA tayA zoNitakAMkSayA / dve jihve yasya sa dvijihvaH / hindI-"sItA ko tyAgane para bhI" rAvaNa ke vinAza karane taka kA merA prayatna vyartha nahIM jaaygaa| kyoMki rAvaNa ko mAranA to badalA lene ke liye thaa| dekho ! krodha meM bharA sA~pa paira se chUne vAle puruSa ko kyA khUna ke lobha se kATatA hai ? nahIM, kintu badalA lene ke liye hI u~satA hai // 41 // tadeSa sargaH karuNAcittaina me bhavadbhiH pratiSedhanIyaH / yadyarthitA nihatavAcyazalyAnprANAnmayA dhArayituM ciraM vaH // 42 // tattasmAdeSa me soM nizcayaH / 'sargaH svabhAvanirmokSanizcayAdhyAyasRSTiSu' itymrH| karuNArdracittarbhavadbhirna pratiSedhanIyaH / nihataM vAcyameva zalyaM yeSAM tAn prANAnmayA ciraM dhArayituM dhAraNaM kArayituM vo yuSmAkamarthitArthitvamicchA yadi / astIti zeSaH // anvayaH-tat eSaH me sargaH karuNArdracittaiH bhavadbhiH na pratiSedhanIyaH nirhatavAcyazalyAn prANAn mayA ciraM dhArayituM vaH athitA yadi asti / vyAkhyA-tat = tasmAt kAraNAt eSaH =sItAparityAgarUpaH merAmasya sRjyate iti sargaH = nizcayaH "sargaH svabhAva nimokSanizcayAdhyAyasRSTiSu" ityamaraH / karuNayA = kRpayA Ardra = klinnaM cittaM hRdayaM yeSAM te taiH karuNAIcittaiH "karuNA tu kRpAyAM syAt" iti haimH| "Ardra sArdra tuklinnam" ityamaraH / bhavadbhiH =bharatAdibhiH bhrAtRbhiH na pratiSedhanIyaH =na pratiSedhitavyaH, nahi nivAraNIyaH ityarthaH / nihataM = dUrIkRtam, apanItaM vAcyaM = nindA eva zalyaM = zaMkuH yeSAM te tAn nirhatavAcyazalyAn prANAn = jIvanamityarthaH mayA = rAmeNa ciraM = dhArayituM = dhAraNaM kArayituM vaH= yuSmAkaM bhrAtRNAm arthinAM bhAvaH arthitA = abhilASA yadi = cedastItizeSaH / samAsaH-karuNayA AI cittaM yeSAM te taiH karuNAIcittaiH nihataM vAcyameva zalyaM yeSAM te tAn nirhatavAcyazalyAn / hindI-isaliye, yadi nindArUpI kA~Te ( kIla) ko mere hRdaya se nikAlakara mujhe jIvita rakhane kI ApakI icchA ho to, mere isa nizcaya ( sItA kA tyAga ) ko karuNApUrNa hRdaya vAle Apa loga niSedha na kreN| arthAt nindA hone se maiM jIvita nahIM rahU~gA, sItA ko chor3ane para nindA miTa jaaygii| ataH isase mujhe na roke // 42 //
Page #1094
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 raghuvaMze ___ ityuktavantaM janakAtmajAyAM nitAntarUkSAbhinivezamIzam / na kazana bhrAtRSu teSu zakto niSendramAsodanumodituM vA // 43 // ityuktavantaM janakAtmajAyAM viSaye nitAntarUkSAbhinivezamatikrUrAgrahamIzaM svAminaM teSu bhrAtRSu madhye kazcanApi niSedhuM nivArayitumanumodituM pravartayituM vA zakto nAsIt / pakSadvayasyApi prabalatvAdityarthaH / / anvaya-iti uktavantaM janakAtmajAyAM nitAntarUkSAbhinivezam IzaM teSu bhrAtRSu madhye kazcana api niSedbhum anumodituM vA na zaktaH AsIt / vyAkhyA-iti = itthaM pUrvoktaprakAreNa uktavantaM = kathayantaM janakasya = videhasya AtmajA = putrI janakAtmajA tasyAM janakAtmajAyAM viSaye nitAntam = atyantaM rUkSaH =krUraH kaThoraH abhi. nivezaH = AgrahaH, dRDhasaMkalpaH yasya sa taM nitAntarakSAbhinivezam IzaM = IzvaraM svAminaM rAma, teSu bhrAtRSu = bharatAdisahoderaSu madhye kazcanApi = ko'pi janaH niSedhuM = nivArayitum anu. modituM = samarthayituM vA na zaktaH = na samarthaH AsIt = jAtaH / samAsaH-janakasya AtmajA, janakAtmajA tarayAM jnkaatmjaayaam| nitAntaM rUkSaH abhinivezaH yasya sa taM nitAntarUkSAbhinivezam / hindI-isa prakAra kahate hue, sItA jI ke viSaya meM atyanta kaThora dRDhanizcaya vAle rAma ko, una bhAiyoM meM se koI bhI rokane meM yA samarthana karane meM hI samartha ho na sakA // 43 // sa lakSmaNaM lakSmaNapUrvajanmA vilokya lokatrayagItakotiH / saumyeti cAbhASya yathArthamASo sthita nideze pRthagAdideza // 44 // lokatrayagItakIrtiyathArthabhASI lakSmaNapUrvajanmA lakSmaNAgrajaH sa rAmo nideze rithatamAzAkAriNaM lakSmaNaM vilokya 'he saumya, subhaga' ityAbhASya ca pRthagbharatazatrughnAbhyAM vinAkRtyAdidezAjJApayAmAsa // anvayaH-lokatrayagItakIrtiH yathArthabhASI lakSmaNapUrvajanmA saH nidezerithataM lakSmaNaM vilokya he saumya ! iti AbhASya ca pRthag Adideza / gyAkhyA-lokAnAM trayAmiti lokatrayaM, lokatraye = bhuvanatraye gItA = gAnaM nItA kIrtiH = yazaH yasya sa lokatrayagItakItiH arthamanatikramya yathArtha = satyaM bhASate tacchola: yathArthabhASI lakSmaNAt pUrva janma yasya sa lakSmaNapUrvajanmA = lakSmaNAgrajaH rAmaH nideze = AzA. yAM sthitaM = vartamAnaM AjJAkAriNamityarthaH / lakSmaNaM = saumitriM vilokya = dRSTvA somaiva somaH, soma eva saumyaH, tatsaMbuddhau he saumya = he sundara ! iti = ittham AbhASya = kathayitvA ca pRthak = bharatazatrughno vajeyitvA Adideza = AjJApitavAn / samAsaH-lokAnAM trayamiti lokatrayaM, lokatraye gItA kIrtiH yasya sa lokatrayagItakIrtiH / lakSmaNAt pUrvasmin kAle janma yasya sa lkssmnnpuurvjnmaa|
Page #1095
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 221 hindI-tInoM lokoM meM jinakA yazogAna ho rahA hai| tathA yathArtha ( satya ) kahane vAle, lakSmaNa ke bar3e bhAI rAma ne AjJAkArI lakSmaNa ko dekhakara, he sundara lakSmaNa yaha kahakara bharata zatrughna se alaga le jAkara AzA do // 44 // prajAvatI dohadazaMsinI te tapovaneSu spRhayAlureva / sa tvaM rathI tadvyapadezaneyAM prApayya vAlmIkipadaM tyajainAm // 45 // dohado grbhinniimnorthH| tacchaMsinI te prajAvatI bhrAtRjAyA / 'prajAvatI bhrAtRjAyA' itymrH| tapovaneSu spRhayAlureva saspR heva / 'spRhigRhi-' ityAdinAlucpratyayaH / sa tvaM rathI san / tadyapadezena dohadamiSeNa neyAM netavyAmenAM sItAM vAlmIkeH padaM sthAna prApayya gamayitvA / 'vibhASApaH' ityayAdezaH / tyaja // anyayaH-dohadazaMsinI te prajAvatI tapovaneSu spRhayAlu: eva, saH tvaM rathI san tadvyapadezaneyAm enAM vAlmIkipadaM prApayya tyaja / vyAkhyA-doham = AkarSa dadatIti dohadaM = gabhiMNyabhilASaH tacchaMsate yA sA dohadazaMsinI te = tava lakSmaNasya prajA =santAnaH astyasyAH sA prajAvatI = bhrAtRjAyA "prajAvatI bhrAtRjAyA" itymrH| tapasAM = tapasvinAM vanAni = araNyAni tapovanAni teSu tapovaneSu = AzrayeSu spRhA=abhilASA astyasyAH sA spRhayAluH evaasti| ataH sa tvaM- AzAka lakSmaNaH rathaH = spandano'syAstIti rathorathikaH san "rathIspandanArohaH" itymrH| tasya = garbhiNImanorathasya vyapadezaH= vyAjaH, kapaTaH, iti tadvyapadeza stena neyA = netavyA tAM tadvyapadezaneyAm enAM=jAnakI valante prANino'tra valmIkaH "alIkAdayazceti" uNAdisUtreNanipAtanAtsAdhuH / valmIkaH = upIkAnirmitamRttikAstUpaH, utpattikAraNatvenAsti asya sa vaalmiikiH| vAlmIkeH = muneH padaM = sthAnamiti tat vAlmIkipadaM prApayya = nayitvA tyaja = visRj| __samAsaH-dohadasya zaMsinI dohadazaMsinI / tapasAM vanAni teSu tapovaneSu / tasya vyapadeza stavyapadeza stena neyAM tadvyapadezaneyA tAM tadvyapadezaneyAm / vAlmIkeH padamiti vAlmIkipadaM tat vaalmiikipdm| hindI-garbhiNI ke manoratha ko prakaTa karane vAlI tumhArI bhAbhI tapovana meM jAne ke liye prabala icchA vAlI hai hii| isaliye tuma ratha para baiThA kara tapovana dikhAne ke bahAne sItA ko vAlmIki RSi ke Azrama le jAkara chor3a do // 45 // sa zazravAnmAtari bhArgaveja piturniyogAtprahRtaM dviSadvat / pratyagrahIdagrajazAsanaM tadAjJA gurUNAM yavicAraNIyA // 46 // piturjamadagneniyogAcchAsanAdbhArgaveNa jAmadagnyena kA / 'na loka-' ityAdinA SaSThIpratiSedhaH / mAtari dviSatIva dviSadvat / 'tatra tasyeva' iti vatipratyayaH / prahRtaM prahAraM zuzruvAJcha
Page #1096
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 raghuvaMze tavAn / 'bhASAyAM sadavasazruvaH' iti ksuprtyyH| sa lakSmaNastadagrajazAsanaM pratyagrahIt / hi yasmAdgurUNAmAzA'vicAraNIyA // anvayaH-pituH niyogAt bhArgaveNamAtari dviSadvat prahRtaMzuzruvAn saH tat agrajazAsanaM pratyagrahIt, hi-gurUNAm AzA avicAraNIyA / __ vyAkhyA-pituH = janakasya jamadagneH niyogAt = zAsanAt bhRgoH apatyaM pumAn bhArgavastena bhArgaveNa == parazurAmeNa kartA mAtari= reNukAyAM dviSati iva dviSadvat = zatruvat prahRtaM = prahAraM kuThAreNa kaNThacchedanAmityarthaH zuzruvAn =AkarNitavAn saH= lakSmaNaH tat = sItAparityAgarUpam agrajasya = jyeSThabhrAtuH zAsanam = AjJApanamiti agrajezAsanaM tat pratyagrahIt = svIcakAra / hi = yasmAt gurUNAM = pUjyAnAm AjJA = nidezaH na vicAraNIyA avicAraNIyA - acintanIyA / tatkartavyatAyAM vicArayituM na yogyetyarthaH / samAsaH-agre jAtaH ityagrajaH / agrajasya zAsanamiti agrajazAsanaM tat / na vicAraNIyA iti avicaarnnoyaa| hindI-pitA kI AzA se parazurAma jI ne apanI mA~ ko kuThAra se zatru ke samAna mAra DAlA thA, yaha lakSmaNa ne suna rakhA thaa| isaliye pitA ke samAna bar3e bhAI kI usa AzA ko lakSmaNa ne svIkAra kara liyA thaa| ThIka hI hai, bar3oM kI AjJA vicAra ke yogya nahIM hai| arthAt bar3oM kI AzA ko binA vicAre zirodhArya karanA cAhiye // 46 // athAnukUlazravaNapratItAmatrasnumiyuktadhuraM turaMgaiH / rathaM sumantrapratipannarazmimAropya vaidehasutAM pratasthe // 7 // athAsau lakSmaNaH / anukUlazravaNena pratItAmiSTAkarNanena tuSTAM vaidehasutAmatrasnubhirabhIrubhirgarbhiNIvahanayogyaiH / 'basigRdhidhRSikSipeH kruH' iti knupratyayaH / turaMgairyuktadhuraM sumantraNa pratipannarazmi gRhItapragrahaM rathamAropya pratasthe // __anvayaH-atha asau anukUlazravaNapratItAM vaidehasutAm atrasnubhiH turaGgaiH yuktadhuraM sumaMtra pratipannarazmi ratham Aropya prtsthe| vyAkhyA-atha = anantaram asau lakSmaNaH anukUlasya = abhilaSitasya, iSTasyetyarthaH zravaNam =AkarNanaM tena pratItA=prasannA, tAm anukUlazravaNapratItAM vaidehasya = rAzo janakasya sutA= putrI tAM vaidehasutAm , trasyantIti trasnavaH, na trasnavaH atrasnavastaiH atrasnubhiH = abhIrukaiH, bhayarahitairityarthaH tureNa = tvarayA gacchantIti turaMgA zvaiH turaMgaiH = azvaiH, garbhavatIvahanayogyarityarthaH yuktA =saMlagnA dhuH = yAnamukhaM yasya sa taM yuktadhuraM sumantreNa = dazarathasya mantriNA, sArathinA ca pratipannAH =pragRhItAH razmayaH = pragrahAH yasya sa taM sumaMtrapratipannarazmim rathaM syandanam Aropya = upavezya pratastheH = cacAla / samAsaH-anukUlasya zravaNamiti anukUlazravaNam , anukUlazravaNena pratItA tAm anukUla
Page #1097
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 223 avagapratItAm / vaidehasyasutA tAM vaidehasutAm / yuktA dhUH yasya sa taM yuktadhuram / sumaMtraNa pratipannAH razmayo yasya sa taM sumaMtrapratipannarazmim / hindI-isake bAda, apanI icchAnusAra bAta ko sunakara prasanna huI, janakanandinI sIta / ko lakSmaNa jI usa ratha meM baiThAkara cala pdd'e| jise ki dazaratha ke maMtrI evaM sArathI sumaMtra hA~ka rahe the| tathA jisameM garbhiNI ko le calane yogya sarala ghor3e jute hue the| ataH hicakole nahIM laga sakate the // 47 // sA nIyamAnA rucirAnpradezAnpriyaMkaro me priya ityanandat / nAbuddha kalpadrumatAM vihAya jAtaM tamAtmanyasipatravRkSam // 48 // sA sItA rucirAnpradezAnnIyamAnA prApyamANA satI me mama priyaH priyaM karotIti priyaMkaraH priyakArItyanandat / 'kSemapriyamadre'Nca' iti ckaaraatkhcprtyyH| taM priyamAtmani viSaye kalpadrumatAM vihAyAsipatravRkSaM jAtaM nAbuddha nAzAsIt / budhyateluG / asipatraH khaDgAkAradalaH ko'pyapUrvo vRkssvishessH| 'asipatro bhavetkoSAkAre ca narakAntare' iti vizvaH / AsannavAtuka iti bhAvaH // anvayaH-sA rucirAn pradezAn nIyamAnA satI me priyaH priyaMkaraH iti anandat / tam Atmani kalpadrumatAM vihAya asipatravRkSaM jAtaM na abuddha / vyAkhyA-sA=sItA rocante iti rucirAstAn rucirAn = manoramAn , sundarAnityarthaH / pradezAn = sthAnavizeSAn nIyate'sau nIyamAnA=prApyamANA satI me= mama sItAyAH priyaH = patiH "dhavaH priyaH pati bhartA" itymrH| priyam =abhimataM karotIti priyaMkaraH iti evam anandat = AnanditavatI / taM = priyapatim Atmani = svaviSaye kalpasya =saMkalpitAthasya drumaH= vRkSaH iti kalpadrumaH, tasya bhAvaH kalpadrutA tAM kalpadrumatAM vihAya = tyaktvA asatIti asiH khaDgaH, kRpANaH / asiriba tIkSNaM patraM yasya saH asiptrH| asipatrazcAsau vRkSaH = khaDgadalAkAraH drumavizeSaH tam asipatravRkSaM jAtaM = bhUtaM na abuddha =na ajJAsIt / samAsaH-asiriva patraM yasya saH asipatraH / asipatrazcAsau vRkSastam asipatravRkSam / kalpasya drumaH kalpadrumastasya bhAvastattA tAM kalpadrumatAm / hindI-sundara ramaNIya pradezoM ko le jAI jAtI sItA jI yaha vicAra kara bar3I prasanna huI ki mere prANapriya rAma mere mana kI bAta sadA pUrI karate haiN| kintu sItA ne yaha nahIM jAnA ki ve priya pati isa samaya manorathoM ko pUrA karane vAle kalpavRkSapane ko chor3akara talavAra ke samAna pattoM vAle vRkSa ke samAna ghAtaka ho gaye haiM // 48 // jugUha tasyAH pathi lakSmaNo yatsavyetareNa sphuratA tadakSaNA / AkhyAtamasyai guru bhAvi duHkhamatyantaluptapriyadarzanena // 49 // pathi lakSmaNo yaduHkhaM tasyAH sotAyA jugUha pratisaMhRtavAMstadguru bhAvi bhaviSyaduHkhamatyantaluptaM
Page #1098
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze priyadarzanaM yasya tena sphuratA savyetareNa dakSiNenAkSNAsyai sItAyA AkhyAtam / strINAM dakSiNA kSisphuraNaM durnimittamAhuH || 224 azvayaH pathi lakSmaNaH yat tasyAH jugUha, tat gurU bhAvi duHkham atyanta luptapriyadarzanena sphuratA savyetareNa akSNA asyai AkhyAtam / vyAkhyA - pathi = mArge lakSmaNaH = saumitriH yat = duHkhaM jugUha = agrahIt / tad guru = mahadbhayaMkaraM bhAvi = bhaviSyat duHkhaM = kaSTam antasya atyayaH, atyantaM - bhRzaM, jIvanaparyantamityarthaH luptam = naSTaM priyasya = dhavasya darzanam = avalokanaM yasya tat tena atyantaluptapriyadarzanena savyAditarat savyetarattena savyetareNa = dakSiNena " vAmaM zarIraM tu savyaMsyAt " ityamaraH / akSNA = netreNa asyai = sItAyai AkhyAtaM = kathitam, sUcitamityarthaH / strINAM dakSiNAMgasphuraNa mazubhasUcakaM bhavatIti zAstrAt / samAsaH - atyantaM luptaM priyasya darzanaM yasya tat tena atyanta luptapriyadarzanena / savyAditarat tena savyetareNa / hindI - mArga meM lakSmaNa ne jisa bAta ko sItA se chipAyA thA / bhArI tathA turanta Ane vAle usa mahAkaSTa ko pharakate hue, usa dAhine netra ne sItA jo ko sUcita kara diyA / jisa netra se sadA ke liye priya ( rAma ) kA darzana chUTa gayA hai| striyoM ke dAhine aMga kA pharakanA jyotiSa meM azubha mAnA hai // 46 // sA durnimittopagatAdviSAdAtsadyaH parimlAnamukhAravindA | rAjJaH zivaM sAvarajasya bhUyAdityAzazaMse karaNairabAhyaH // 50 // sA sItA durnimittena dakSiNAkSisphuraNa rUpeNopagatAtprAptAdviSAdAdduH khAtsadyaH parimlAnamukhAravindA satI sAvarajasya sAnujasya rAgho rAmasya zivaM bhUyAdityabAhyaiH karaNairantaHkaraNairAzazaMse / zaMsaterapekSAyAmAtmanepadamiSyate / karaNairiMti bahuvacanaM kriyAvRttyabhiprAyam / punaH punarAzazaMsetyarthaH // anvayaH - sA durnimittopagamAt viSAdAt sadyaH parimlAnamukhAravindA satI sAvarajasya rAzaH zivaM bhUyAt, iti abAyaiH karaNaiH azazaMse / vyAkhyA - sA = sItA duSTamazubhaM ca tannimittaM = dakSiNAkSisphuraNaM tena upagamaH = prAptastasmAt durnimittopagamAt viSAdAt = avasAdAt khinnatayetyarthaH / sadyaH = tatkSaNe mukhamaravindam itra iti mukhAravindam, parimlAnaM = klAntaM = viSaNNaM mukhAravindaM = mukhakamalaM yasyA sA parimlAnamukhAravindA satI, avarasmin kAle jAtAH avarajAH = anujAH taiH sahitaH sAvarajastasya sAvarajasya rAzaH = rAmacandrasya zivaM kalyANaM bhUyAt = bhavatu iti ittham bahirbhava bAhyAni na bAhyAni abAhyAni taiH avAyaiH karaNaiH = antaHkaraNaiH AzaMza se = punaH punaH prArthayAmAsetyarthaH / samAsaH -- duSTaJca tannimittamiti durnimitaM tena upagamastasmAt durnimittopagamAt / mukha
Page #1099
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 225 maravindamiva mukhAravindam, parimlAnaM mukhAravindaM yasyAH sA parimlAnamukhAravindA / avarajaiH sahitaH sAvarajastasya sAvarajasya / na bAhyAni abAhyAni taiH abaayaiH| hindI-apazakuna se huI khinnatA ( duHkha ) se turanta murajhAe mukhavAlI sItA jI, choTe bhAiyoM ke sahita rAjA rAma kA kalyANa ho| isa prakAra apane antaHkaraNa se bArabAra manAne lgii| vizeSaH-antaHkaraNa eka hai| kintu mahAkavi ne abAjhaiH karaNaiH ( bhItarI indriyoM ) se bahuvacana kahA hai| isakA tAtparya bAra-bAra kalyANa kI kAmanA se hai // 50 // gurorniyogAdvanitAM vanAnte sAdhvI sumitrAtanayo vihAsyan / AvAryatevotthitavIcihastai horduhitrA sthitayA purastAt // 51 // gurojyeSThasya niyogAtsAdhvIM vanitAm / atyaajyaamityrthH| vanAnte vihAsyaMstyakSyansumitrAtanayo lakSmaNaH purastAdabhre sthitayA jorduhitrA jAhnavyotthitaivIMcihastairavAryateva akArya mA kuvityavAryateva / ityutprekSA // ___ anvayaH-guroH niyogAt sAdhvIM vanitAM vanAnte vihAsyan sumitrAtanayaH purastAt sthitayA jahnoH duhitrA utthitavIcihastaiH avAryata iva / vyAkhyA-guroH= jyeSThasya bhrAtuH niyogAt = nidezAt aashyetyrthH| sAdhnoti parakArya, paralokaM vA sAdhvI tAM sAdhvIM pativratAM vanitAM = mahilAm , atyaajyaamityrthH| vanasya antaH =madhyastasmin vanAnte vihAsyan =tyaktuM icchan sumitrAyAH tanayaH putraH iti sumitrAtanayaH = lakSmaNaH purastAt =agre sthitayA = vartamAnayA jahnoH =rAjarSeH duhitrA=putryA utthitAH= udgatAH vIcayaH taraMgAH hastAH=karAH iva, iti utthitavIcihastAstaiH utthitavIcihastaiH avAryata iva = vAryatesma zvetyutprekSAyAm / / samAsaH-sumitrAyAH tanayaH sumitrAtanayaH / vIcayaH hastA iveti vIcihastAH utthitAzca te vIcihastAH utthitatrIcihastAH taiH utthitavocihastaiH / hindI-bar3e bhAI kI AjJA se pativratA abalA ( ataH na tyAgane yogya ) ko vana meM chor3ane ke liye jAte huve sumitrAnandana lakSmaNa ko sAmane se bahatI huI jahna rAjA kI lar3akI ( gaMgAjI ) mAno Upara ko uThe hue apane taraMga rUpI hAthoM se roka rahI thii| arthAt mArga meM gaMgA jo par3atI thIM, aura usameM taraMgeM uTha rahI thiiN| ise dekhakara kavi utprekSA karate haiM ki mAno gaMgA jI taraMga rUpI hAthoM se lakSmaNa ko rokatI haiM ki sItA jI satI haiN| ataH ye tyAgane ke yogya nahIM haiM // 51 // rathAtsa yantrA nigRhItavAhAttAM bhrAtRjAyAM puline'vatArya / gaGgA niSAdAhRtanauvizeSastatAra saMdhAmiva satyasaMdhaH // 52 //
Page #1100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 raghuvaMze satyasaMdhaH satyapratizaH sa lakSmaNo yantrA sArathinA nigRhItavAhAdruddhAzcAdrathAdbhAtRjAyAM puline'vatAryAvaropya niSAdena kirAtenAhRtanauvizeSa AnItadRDhanaukaH sn| gaGgAM bhAgIrathIm / saMdhAM pratijJAmiva tatAra / 'saMdhA pratijJA maryAdA' ityamaraH // anvayaH--satyasandhaH saH yaMtrA nigRhItavAhAt rathAt tAM bhrAtRjAyAM puline avatArya niSAdAhRtanovizeSaH san gaMgAM sandhAm iva tatAra / vyAkhyA--satyA sandhA= pratijJA yasya sa satyasandhaH saH= lakSmaNaH yaMtrAsArathinA nigRhItAH= niyaMtritAH vAhAH= azvAH yasya sa tasmAt nigRhItavAhAt rathAt = syandanAt tAM =sItAM bhrAtuH jAyA bhrAtRjAyA tAM bhrAtRjAyAM = prajAvatIM "prajAvatI bhrAtRjAyA" ityamaraH / puline = taTe avatArya = bhUmau, Arogya niSIdati pApamasminniti niSAdaH, niSAdena = kirAtena dhIvareNetyarthaH / AhRtaH = AnItaH nauvizeSaH = dRDhanaukA yasya sa niSAdAhRtanauvizeSaH san gaMgAM= bhAgIrathIM sandhAM = pratijJAm iva = yathA tatAra = atArIt "sandhA pratizA maryAdA" ityamaraH / samAsaH-satyA sandhA yasya sa satyasandhaH / nigRhItAH vAhAH yasya sa tasmAt nigRhIta. vaahaat| bhrAtuH jAyA bhrAtRjAyA tAM bhrAtRjAyAm / niSAdena AhRtaH nauvizeSaH yasya sa nissaadaahRtnauvishessH| hindI-satya pratijJA vAle lakSmaNa jI, sArathI mumaMtra ke ghor3oM kI lagAma khIMcane se ruke ratha se apanI bhAbhI ko retole taTa para utAra kara "phira" mallAha se lAI huI acchI majabUta nAva se sItA ke sAtha maMgAjI tathA apanI pratijJA ke bhI pAra ho gye| arthAt sItA ko vana meM chor3a Avo, isa rAma kI AjJA kA pAlana karanA rUpI pratijJA ke bhI pAra ho gye| pUrA kara diyA // 52 // atha vyavasthApitavAkathaMcitsaumitrirantargatabASpakaNThaH / autpAtika megha ivAzmavarSa mahIpateH zAsanamujagAra // 53 // atha kathaMcidvayavasthApitA prakRtimApAditA vAgyena sH| antargatabAppaH kaNTho yasya sH| kaNThastambhitAzrurityarthaH / saumitrimahIpateH zAsanam / megha utpAte bhavamautpAtikamazmavarSa zilAvarSamiva / ujagArodgIrNavAn / dAruNatvenAvAcyatvAdujagAretyuktam // anvayaH--atha kathaMcit vyavasthitavAk antargatabASpakaNThaH saumitriH, mahIpateH zAsanaM meghaH autpAtikam azmavarSam iva ujjgaar| vyAkhyA-atha = gaMgApAragamanAnantaram kathaMcit = mahatA kaSTena vyavasthApitA = svAbhAvikarUpamApAditA vAk = vANI yena sa vyavasthApitavAk antargatAni = bASpANi = azrUNi yasya saH antrgtbaasspH| antargatabASpaH = azruvyAptaH kaNThaH = galaH yasya saH antargatabASpakaNThaH "bASpamUzmAzru" "kaNTho galaH" iti caamrH| sumitrAyA = apatyaM pumAn saumitriH = lakSmaNaH mayAH pRthivyAH patiH= svAmI tasya mahIpateH rAzo rAmacandrasya zAsanam = AzAM
Page #1101
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH meghaH= payodaH utpatati, utpatanaM vA utpAtaH / utpAte bhavam autpAtikam - aupasagikaM, zubhAzubhasUcakaM mahAbhUtavikAramityarthaH / azmanAm = upalAnAM varSa = vRSTim iva = yathA ujjagAra = udgIrNavAn bhayaMkaratvenAkathanIyatvAt, ujjagAreti kathanam / "varSastusamAdvIpAMzu. vRSTipu" itihaimH| ___ samAsaH-vyavasthApitA vAk yena sa vyavasthitavAk / antargatAni bASpANi yasmin saH antargatavASpaH antargatabASpaH kaNThaH yasya saH antargatabASpakaNThaH / azmanAM varSastam azmavarSam / mahyAH patiH mahIpatiH tasya mahIpateH / hindI-gaMgApAra utarane ke pazcAt , kisI prakAra apanI vANI ko svAbhAvika karake evaM bhItara hI bhItara umar3e hue A~suoM se ruMdhe kaNTha vAle sumitrAputra lakSmaNa ne rAjArAma ko AzA ko usI prakAra ugala diyA jaise megha bhayaMkara oloM kI varSA kara rahA ho| arthAt rAma kI kaThora AjJA sItA jI ko sunA dI // 53 // tato'bhiSaGgAnilavipraviddhA prabhrazyamAnAmaraNaprasUnA / svamUrtilAmaprakRtiM dharitrI lateva sItA sahasA jagAma // 54 // tataH abhiSaGgaH praabhvH| 'abhiSaGgaH parAbhave' ityamaraH / sa evAnilastena vipaviddhA abhihtaa| prabhrazyamAnAni patantyAbharaNAnyeva prasUnAni yasyAH sA sotA lava / sahasA svamUrti. lAbhasya svazarIralAbhasya svotpatteH prakRti kAraNaM dharitrI jagAma / bhUmau papAtetyarthaH / stroNAmApadi mAtaiva zaraNamiti bhAvaH // anvayaH-tataH abhiSaMgAnilavipaviddhA prabhrazyamAnAbharaNaprasUnA sItA latA iva sahasA svamUrtilAbhaprakRtiM dharitrI jagAma / vyAkhyA-tataH = rAmAzAzravaNAnantaram abhiSaJjanamabhiSaMgaH= parAbhavaH patiparityAgarUpa ityarthaH / eva anilaH =vAyustena vipraviddhA = abhihatA, iti abhiSaMgAnilavipraviddhA, "abhiSaMgaH parAbhave" ityamaraH / AbharaNAni = AbhUSaNAni eva prasUnAni = kusumAni, iti AbharaNaprasUnAni, prakarSaNa bhrazyamAnAni =paritaH patanti AbharaNaprasUnAni, yasyAH sA prabhrazyamAnAbharaNaprasUnA sItA=janakAtmajA latA= vallarI iva = yathA sahasA = jhaTiti svasya = nijasya mUrtiH =zarIraM tasyAH lAbhaH- utpattiH, iti svamUrtilAbhastasya prakRtiH = kAraNaM tAM svamUrtilAbhaprakRtiM parati vizvaM yA sA dharitrI tAM dharitrI = pRthivIM jagAma= gatA / patiparityAgarUpaparAbhavazravaNasamanantaraM bhUmau papAtetyarthaH / ApatkAle strINAM jananI eva zaraNamiti tAtparyam / samAsaH-abhiSaMgaH eva anilaH, abhiSaMgAnilastena vipraviddhA iti abhissNgaanilviprviddhaa| AbharaNAni eva prasUnAni, iti AbharaNaprasUnAni, prabhrazyamAnAni AbharaNaprasUnAni yasyAH sA prbhrshymaanaabhrnnprsuunaa| svasya mUrtiH svamUrtiH, svamUtaH lAbhaH svamUrtilAbhaH, svamUrtilAbhasya prakRtistAM svamUrtilAbhaprakRtim /
Page #1102
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 raghuvaMze hindI-rAjA kI AzA sunate hI, pati ke parityAgarUpI kaThora vAyu se pratADita ( apamAnita tathA sUkhI huI ) tathA jisake AbhUSaNarUpI phUla gira gae, aisI sItA turanta usa latA ke samAna apanI jananI pRthivI para gira par3I, jo latA garama vAyu ke thaper3oM se murajhA gaI hai| usake phUla aura latA bhI jamIna meM gira jAtI hai // 54 // ikSvAkuvaMzaprabhavaH kathaM tvAM tyajedakasmAtpatirAryavRttaH / iti kSitiH saMzayiteva tasyai dadau pravezaM jananI na tAvat // 55 // ikSvAkuvaMzaprabhavaH / mahAkulaprasUtirityarthaH / AryavRttaH sAdhucaritaH patirbhartA tvAmakasmAdakAraNAtkathaM tyajet / asaMbhAvitamityarthaH / iti saMzayiteva saMdihAneva tAvat / tyAgahetuzanAvadheH prAgityarthaH / jananI kSitiratasya sItAyeM pravezam / AtmanIti zeSaH / na dadau // anvayaH-ikSvAkuvaMzaprabhavaH AryavRttaH patiH tvAm akasmAt kathaM tyajet iti saMzayitA iva tAvat jananI kSitiH tasyai pravezaM na ddau| vyAkhyA--ikSumAkaroti, chikkAyAM jAtam ikSu iti zabdamakatoti vA ikSvAkuH / ikSvAkoH= manuputrasya vaMzaH= kulam prabhavaH= kAraNaM yasya saH ikSvAkuvaMzaprabhavaH Arya = zreSThaM vRttaM caritaM yasya saH AryavRttaH patiH= svAmI tvAM sItAm akasmAt = atakiMtam , akAraNamityarthaH / kathaM = kena prakAreNa tyajet =tyaktuM zaknuyAt, sarvathA asaMbhAvitamityarthaH / iti hetoH saMzayitA=saMzayamApannA iva=yathA jananI=mAtA "janayitrI prasUrmAtA jananI" ityamaraH / tAvat = prathamam tyaagkaarnnjnyaankaalpryntmityrthH| kSitiH = pRthivI tasyai = sItAyai pravezam = svAtmanilayaM na dadau =na adAt, na dattavatItyarthaH / samAsaH-ikSvAkoH vaMzaH prabhavaH yasya saH ikssvaakuvNshprbhvH| Arya vRttaM yasya saH AryavRttaH / hindI-mahArAja ikSvAku ke vaMza meM utpanna tathA zreSTha AcaraNa vAle pati rAma vinA kAraNa acAnaka sItA ko kaise chor3a sakate haiN| mAno isa duvidhA meM par3I mAtA pRthivI ne sItA ko apanI goda meM pahale hI praviSTa nahIM kiyA // 55 // sA luptasaMjJA na biveda duHkhaM pratyAgatAsuH samatapyatAntaH / tasyAH sumitrAtmajayatnalabdho mohAdabhUtkaSTataraH prabodhaH // 56 // luptasaMzA naSTacetanA mUcchitA sA duHkhaM na viveda / pratyAgatAsurlabdhasaMjJA satyantaH samatapyata / duHkhenaadhytetyrthH| tapeH karmaNi lng| karmakartarIti kecit / tnn| 'tapastapaHkarmakasyaiva' iti yaniyamAt / tarayAH sItAyAH sumitrAtmajayatnalabdhaH prabodho mohAtkaSTataro'tiduHkhado'bhUt / duHkhavedanAsaMbhavAditi bhAvaH / / anvayaH-luptasaMjJA sA duHkhaM na viveda, pratyAgatAsuH satI antaH samatapyata, tasyAH sumitrAtmajayatalabdhaH pravodhaH mohAt kaSTataraH abhUt /
Page #1103
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 229 vyAkhyA-luptA = naSTA saMjJA = cetanA yasyAH sA luptasaMzA sA=sotA duHkha = kaSTaM na viveda =na zAtavatI mUcchitatvAdityarthaH / "saMzA syAcetanA" itymrH| asyante, asyanti vA asvH| pratyAgatAH=punarAgatAH pratinivRttAH asavaH =prANAH yasyAH sA pratyAgatAsuH= prAptacetanA satI antaH =manasi samatapyata =adahyata, antaHkaraNe'tIva duHkhitAbhUdityarthaH / tasyAH sItAyAH sumitrAyAH= dazaratharAjapatnyAH tanayaH =putraH tasya yatnaH =prayAsaH tena labdhaHprAptaH, iti sumitrAtmajayanalabdhaH prakarSaNa bodhaH prabodhaH = jJAnam mohanaM mohaHmUrchA tasmAt mohAt "mUrchA tu kazmalaM mohaH" itymrH| atizayena kaSTaH kaSTapradaH iti kaSTataraH=atizayena duHkhapadaH abhUt = jAtaH, mUrchAvasthApekSayA cetanAvasthA atIva duHkhapadA jaatetyrthH| samAsaH-luptA saMjJA yasyAH sA luptsNjnyaa| pratyAgatAH aso yasyAH sA pratyAgatAsuH / sumitrAyAH AtmajaH sumitrAtmajaH sumitrAtmajasya yatnaH sumitrAtmajayatnastena labdhaH, iti sumitraatmjytnlbdhH| hindI-cetanA ke naSTa hone se ( bhUrchA A jAne se ) sItA ne duHkha ko nahIM jAnA / kintu prANoM ke punaH lauTa Ane ( mUrchA dUra hone ) se vaha sItA mana meM bar3I hI duHkhita huI / sumitrAnandana lakSmaNa ke prayatna ( jalasiMcanAdi ) se AyA sItA kA zAna, mUrchA ( behozI ) kI apekSA atyanta duHkhaprada ho gayA // 56 // na cAvadadbharturavarNamAryA nirAkariSNorvRjinAdRte'pi / AtmAnameva sthiraduHkhamAjaM punaH punarduSkRtinaM nininda // 57 // AryA sAdhvI sA sItA vRjinAdRta enaso vinApi / 'kaluSaM vRjinaino'yam' itymrH| 'anyArAditarate-' ityAdinA pnycmii| nirAkariSNonirAsakasya / 'alaMkRJ-' ityAdineSNucpratyayaH / bharturavarNamapavAdaM na caavdnnaivaavaadiit| kiMtu sthiraduHkhamAjamata eva duSkRtinamAtmAnaM punaH punanininda // anvayaH-AryA vRjinAt Rte api nirAkariSNoH bhartuH avarNa na avadat "kintu" sthiraduHkhamAjam "ataeva" duSkRtinam AtmAnam eva punaH punaH ninind| vyAkhyA-AryA = satI, sAdhvI sA sItA vRnyate iti vRjinaM tasmAt vRjinAt = kalmapAt , paapaadityrthH| "vRjinaM kalmaSe klIbaM, keze nAkuTile triSu" iti medinii| Rte = vinApi nirAkariSNoH = nirAsakaraya, nirAkartuM zIlasya bhartuH=svAminaH, patyuH avarNa = nindA na avadat =noktvtii| kintu sthiraM = cirasthAyiduHkhaM bhajatIti sthiraduHkhabhAk taM sthiraduHkhabhAjam = bahukAlavaryantakaSTasevinam ataeva duSTaM kRtaM = pApam asyAstIti duSkRtI taM duSkRtinam AtmAnaM = svaM punaH punaH = bhUyo bhUyaH nininda = ninditavatI, natu svAminaM prati kimapi uktvtiityrthH| samAsaH-sthiraM ca taduHkhamiti sthiraduHkhaM tad bhajate, iti sthiraduHkhabhAk taM sthiraduHkhabhAjam / na vaNeH avarNastam avarNam /
Page #1104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 raghuvaMze hindI-sAdhvI sItA ne vinA pApa ( aparAdha ) ke bhI tyAga karane ke svabhAva vAle pati kI nindA nahIM kii| arthAt pati ke prati eka bhI zabda nahIM kahA / kintu sthira ( sadA ) duHkhako bhogane vAle ataH pApI apane AtmA kI hI bAra-bAra nindA kI // 57 // AzvAsya rAmAvarajaH satI tAmAkhyAtavAlmIkiniketamArgaH / nidhnasya me martRnidezaraukSyaM devi kSamasveti babhUva namraH // 58 // rAmAvara jo lakSmaNaH satI sAdhvIM tAmAzvAsya / AkhyAta upadiSTo vAlmIkeniketasyAzramasya mArgoM yena sa tathoktaH sn| ninnaraya praadhiinsy| 'adhIno nimna AyattaH' ityamaraH / me bhartRnidezena svAmyanuzayA hetunA yadraukSyaM pAruSyaM taddhe devi, kSamasva iti namraH praNato babhUva // anvayaH-rAmAvarajaH satIM tAm AzvAsya AkhyAtavAlmIkiniketamArgaH san nighnasya me bhartRnidezarIkSyaM he devi ! kSamasva iti namraH babhUva / vyAkhyA-rAmAt avarajaH rAmAvarajaH = lakSmaNaH satI =sAdhvIM tAm =sItAm AzvAsya = samAzvAsanaM kRtvA niketyate'sminniti niketam / AkhyAtaH = kathitaH vAlmIkeH= maharSeH niketasya = Azramaraya mArga:=panthAH yena saH AkhyAtavAlmIkiniketamArgaH san nihanyate= nigRhyate iti nighnaH, taraya nighnasya = parataMtrasya "adhIno nighna Ayatto'svacchandaH" itymrH| me =mama lakSmaNasya bhartuH = svAminaH nidezaH =zAsanaM bhartRnidezaH, rUkSasya bhAvaH raukSyam / bhartRnidezena, kAraNena, yat raukSyaM = pAruSyaM kaThoratA tat bhartRnidezaraukSyaM he devi ! he pUjye ! kSamasva sahasva, mamAparAdhaH kSantavyaH ityarthaH / iti = evamuktavA namraH%vinItaH praNata ityarthaH / babhUva = jaatH| samAsaH-rAmAt avarajaH raamaavrjH| vAlmIkeH niketaH vAlmIkiniketaH, vAlmIkiniketasya mArgaH vAlmIkiniketamArgaH AkhyAtaH vAlmIkiniketamArgaH yena saH AkhyAtavAlmIkiniketamArgaH / bhartuH nidezaH, bhartRnidezaH bhartRnidezena yat raukSyaM tat bhartRnidezaraukSyam / hindI-rAma ke choTe bhAI lakSmaNa ne satI sAdhvI sItA ko sAntvanA dekara ( samajhAkara ) tathA maharSivAlmIki ke Azrama kA mArga batAkara kahA ki he devI! maiM parAdhIna huuN| isaliye svAmI ( mahArAja rAma ) kI AjJA se maiMne jo kaThora vyavahAra kiyA hai use kSamA kreN| yaha kaha ke namra ho gye| arthAt sItA ke caraNoM meM praNata ho gaye // 58 // sItA tamutthApya jagAda vAkyaM prItAsmi te saumya cirAya jIva / biDojasA viSNurivAgrajena bhrAtrA yaditthaM paravAnasi tvam // 59 // sItA taM lakSmaNamutthApya vAkyaM jagAda / kimiti| he saumya sAdho, te prItAsmi / cirAya ciraM jiiv| yadyasmAt / biDaujasendreNa viSNurupendra iva agrajena jyeSThena bhrAtrA tvamitthaM paravAnparatantro'si // anvayaH-sItA tam utthApya vAkyaM jagAda, he saumya ! te prItA asmi cirAya jIva / rat biDojasA viSNuH iva agrajena bhrAtrA tvam itthaM paravAn asi /
Page #1105
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 231 vyAkhyA - sItA = jAnakI taM= lakSmaNam utthApya ucyate iti vAkyaM = vacanArhaM jagAda = uktavatI / he saumya ! = he sajjana ! te = tubhyaM prItA = prasannA asmi cirAya = cirakAlaM jIva = prANAn dhAraya, yat = yasmAt kAraNAt viDatIti viDaM = bhedakam ojovalaM yasya saH viTsu = manuSyeSu, prajAsu vA ojo'syeti viDauMjAstena viDaujasA = indreNa veveSTi = vyApnotIti viSNuH = indrAvarajaH, upendraH iva = yathA agre = prathamaM jAta iti agrajastena agrajena = jyeSThabhrAtrA tvaM = lakSmaNaH ittham = evaM paraH = svAmI asyAstIti paravAn = parataMtra: "parataMtraH parAdhInaH paravAnnAthavAnapi " ityamaraH / asi = bhavasi / tvaM hi jyeSThabhrAtradhInaH ato na te'parAdhaH, ityarthaH H / samAsaH - viDam ojo'sya sa viDaujAstena viDaujasA / hindI - sItA jI lakSmaNa ko uThAkara bolI ki he sajjana ! maiM tuma para prasanna hU~ / tuma cIraMjIva raho / isaliye ki jisa prakAra indra se viSNu parAdhIna hai usI prakAra tuma bhI bar3e bhAI se parAdhIna ho / arthAt jaise viSNu indra kI AjJA mAnate haiM vaise hI tuma bhI bar3e bhAI rAma kI AjJA pAlana karate ho // 59 // zvazrUjanaM sarvamanukrameNa vijJApaya prApitamatpraNAmaH / prajAniSekaM mayi vartamAnaM sUnoranudhyAyata cetaseti // 60 // sarva zvazrUjanamanukrameNa prApitamatpraNAmaH san / matpraNAmamuktvetyarthaH / vijJApaya / kimiti / niSicyata iti niSekaH / mayi vartamAnaM sUnorbhavatputrasya prajAniSekaM garbhaM cetasAnudhyAyata zivamastviti cintayateti // anvayaH - sarva zvazrUjanam anukrameNa prApitamatpraNAmaH san vijJApaya, mayi vartamAnaM sUnoH prajAniSekaM cetasA anudhyAyata iti / vyAkhyA--sarvam = sampUrNaM kauzalyAsu mitrAkaikeyIH ityarthaH / zvazurasya strI zvazrUH zvazrUzvAsau janaH zvazrUjanastaM zvazrUjanam = patiprasUjanam anukramaNamiti anukramastena anukrameNa = paryAyeNa mama praNAmaH matpraNAmaH / prApitaH = kathitaH matpraNAmaH = sItAkRta namaskAraH yena sa prApitamatpraNAmaH san mama praNAmamuktavetyarthaH tvaM vijJApaya = prArthaya / kimityAha - mayi sItAyAM, mama kukSau ityarthaH vartamAnaM = sthitaM sUnoH = tvatputrasya niSicyate = prakSipyate iti niSekaH, prajAyai = santAnArthaM niSekaH = garbhastaM prajAniSekaM cetasA = manasA anudhyAyata = kalyANamastviti cintayateti / samAsaH - prApitaH mama praNAmo yena sa prApitamatpraNAmaH / prajAyai nivekastaM prajAniSekam / zvazrUzvAsau janaH zvazrUjanaH taM zvazrUjanam / " hindI- - tuma ghara jAkara sabhI sAsoM ( kauzalyA, sumitrA kaikeyI) se krama se merA praNAma kaha kara unase nivedana karanA ki merI kukSi meM Apake putra kA teja ( garbha ) hai / Apa hRdaya se usake kalyANa kI kAmanA kareM // 60 //
Page #1106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 raghuvaMze vAcyastvayA madvacanAtsa rAjA vahnau vizuddhAmapi yatsamakSam / mAM lokavAdazravaNadahAsIH zrutasya kiM tatsadRzaM kulasya // 6 // sa rAjA tvayA madvacanA-madvacanamiti kRtvA / lyablope paJcamI / vAcyo vaktavyaH / kimityata Aha-'vahnau' ityAdibhiH saptabhiH shlokH| akSNoH samIpe samakSam / vibhaktyarthe'vyayIbhAvaH sAmIpyArthe vaa| 'avyayIbhAve zaratprabhRtibhyaH' iti smaasaantssttcprtyyH| samakSamagre vahnau vizuddhAmapi mAM lokavAdasya mithyApavAdasya zravaNAddhetorahAsIratyAkSIriti yattacchra tasya prakhyAtasya kulasya sadRzaM kim / kiM tvasadRzamityarthaH, yadvA zrutasya zravaNasya kulasya ceti yojnaa| kAmacAryasIti bhAvaH // anvayaH-saH rAjA tvayA madvacanAt vAcyaH, samakSaM vahnau vizuddhAm api mAm lokavAdazravaNAt ahAsIH "iti yat" tat zrutasya kulasya sadRzaM kim / vyAkhyA-saH= prasiddhaH rAjA = nRpaH ucyate iti vacanam / mama =sItAyAH vacanaM = vacaH iti madvacanaM tasmAt madvacanAt mama-vacanamiti kRtvA / vAcyaH = kthniiyH| kimityAhasaptabhiH shlokaiH| akSNoH = netrayoH samIpe, samakSam = agre vahnau = pAvake vizuddhAM = nirmalAM, niSkalaMkAm api mAm = sItAm lokAnAM = janAnAM vAdaH = mithyApavAdaH, tasya zravaNam = AkarNanaM tasmAt lokavAdazravaNAt, mithyAnindAzravaNena .hetunetyrthH| ahAsIH = atyAkSIH, iti yat = pratyAkhyAnarUpam, tat zrutasya = zAstrAdhyayanasya kiM sadRzaM kulasya = prakhyAtasUryavaMzasya sadRzaM kim iti prazne, kintu kasyApi na sadRzamityarthaH / samAsaH-mama vacanamiti madvacanaM tasmAt madvacanAt / akSaNoH samIpaM samakSam / lokAnAm vAdaH lokavAdaH, lokavAdasya zravaNaM tasmAt lokavAdazravaNAt / hindI-aura usa rAjA se jAkara tuma merA vacana khnaa| arthAt merI ora se kahanA ki apanI A~khoM ke sAmane agni meM zuddha niSkalaMka pAkara bhI mujhe kevala logoM ke jhUThe apavAda ke sunane ke kAraNa tumane jo chor3a diyA hai so yaha kyA zAstrAnusAra hai yA prasiddha sUryakula ke anusAra hai ? // 61 // kalyANabuddherathavA tavAyaM na kAmacAro mayi zaGkanIyaH / mamaiva janmAntarapAtakAnAM vipAkavisphUrjathuraprasahyaH // 62 // athavA kalyANabuddhaH sudhiyastava kartuH mayi viSaye'yaM tyAgo na kAmacAra icchayA karaNaM na zaGkanIyaH / kAmacArazaGkApi na kriyata ityrthH| kiMtu mamaiva janmAntarapAtakAnAmaprasahyo vipacyata iti vipAkaH phalita eva visphUrjathurazaninighoSaH / 'sphUrjathurvajranighoSaH' ityamaraH // anvayaH-athavA kalyANabuddheH tava mayi ayaM kAmacAraH na zaMkanIyaH "kintu" mama eva janmAntarapAtakAnAm aprasahyaH vipAkavisphUrjathuH /
Page #1107
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 233 vyAkhyA athavA = pakSAntare kalyaM = nIrujatvamANayati, kalye = prAtaHkAle avyate, iti kalyANA kalyANA = zivA buddhiH = dhIH yasya sa tasya kalyANabuddheH tava =rAmasya kartuH mayi =sItAviSaye ayaM = tyAgaH kAmena= svecchayA caryyate, iti kAmacAraH= svecchAcAritA na zaMkanIyaH, svecchAcAritAzaMkApi na kAryA, ityrthH| kintu mama = sItAyAH eva anyAni janmAni janmAntarANi, janmAntareSu pAtakAH=pApAni teSAM janmAntarapAtakAnAM = pUrvajanmakRtapApAnAm prakarSeNa soDhuM yogya prasahyaH na prasahyaH aprasahyaH =soDhumazakyaH vipacyate iti vipaakH| vizeSeNa sphUrjanamiti visphuurjthuH| vipAkaH = phalam eva visphUrjathuH = vajranirghoSaH, azanizabdaH ityrthH| iti vipAkavisphUrjathuH astIti zeSaH / "visphUrjathurvajranirghoSaH" itymrH|| samAsa-kalyANA buddhiryasya sa kalyANabuddhistasya kalyANabuddhaH / kalyANe buddhiryasya tasyeti vA / anyat janma janmAntaram , janmAntare pAtakAH janmAntarapAtakAsteSAM janmAntarapAtakAnAm / vipAka eva visphUrjathuriti vipAkavisphUrjathuH / kAmena cAraH kAmacAraH / hindI-athavA saba kA kalyANa karane vAle ApakA mere prati yaha manamAnA vyavahAra hai| aisI zaMkA nahIM karanI caahiye| kintu ( Apane jo merA tyAga kiyA hai ) yaha saba mere hI pUrva janma meM kiye hue pApoM kA asahya phala rUpI vajrapAta hai // 62 // upasthitAM pUrvamapAsya lakSmI vanaM mayA sArdhamasi prapannaH / tadAspadaM prApya tayAtiroSAtsoDhAsmi na tvadbhavane vasantI // 63 // pUrvamupasthitAM prAptAM lakSmImapAsya mayA sAdha vanaM prapanno'si prApto'si / tattasmAttayA lakSmyAtiroSAttvadbhavana AspadaM pratiSThAm / 'AspadaM pratiSThAyAm' iti nipAtaH / prApya vasantyahaM. soDhA nAsmi / anvayaH-pUrvam upasthitAM lakSmIm apAsya mayA sArdha vanaM prapannaH asi tat tayA atiroSAt tvadbhavane AspadaM prApya vasantI ahaM soDhA na asmi / vyAkhyA-pUrva = vanagamanAt prathamam upasthitAM prAptAM lakSayati = pazyati nItizamiti lakSmIH tAM lakSmI = rAjyalakSmIm apAsya = parityajya mayA=sItayA sAdha = sAkaM vanaM daNDakAraNyaM prapannaH= prAptaH asi, vanaM gato'sItyarthaH / tat = tasmAtkAraNAt tayA = lakSmyA atizayitaH roSaH = krodhaH atiroSastasmAt atiroSAt = atikopAt tava rAmaraya bhavanaM gRhaM tasmin tvadbhavane Apadyate'sminniti AspadaM pratiSThAM prApya = avApya vasantI = nivasantI ahaM soDhA = marSitA na= nahi asmi / samAsaH-atizayitaH roSaH atiroSastasmAt atiroSAt / tava bhavanamiti tvadbhavanaM tasmin tvdbhvne| hindI-pahale AI huI jisa lakSmI ko chor3akara tuma mere sAtha daNDaka vana meM cale gaye the| isaliye vaha lakSmI atyanta ruSTa hokara pratiSThApUrvaka, Apake bhavana meM rahatI huI mujha ko sahana na kara skii| mujhe aisA jAna par3atA hai // 63 //
Page #1108
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 raghuvaMze nizAcaropaplutamartRkANAM tapasvinInAM bhavataH prasAdAt / bhUtvA zaraNyA zaraNArthamanyaM kathaM prapatsye tvayi dIpyamAne // 64 // nizAcarairupaplutAH pIDitA bhartAro yAsAM tA nizAcaropaplutabhartRkAH / 'naghRtazca' iti kappatyayaH / tAsAM tapasvinInAM bhavataH prasAdAdanugrahAccharaNyA zaraNasamarthA bhUtvA / adya tvayi dIpyamAne prakAzamAne satyeva zaraNAryamanyaM tapasvinaM kathaM prapatsye prApsyAmi / / anvayaH-nizAcaropamutabhartRkANAM tapasvinInAM bhavataH prasAdAt zaraNyA bhUtvA, adya tvayi dopyamAne sati zaraNArtham anyaM kathaM prptsye| vyAkhyA--nizAsu carantIti nizAcarAH, nizAcaraiH = rAkSasaiH upamutAH = pIDitAH bhartAraH svAminaH yAsAM tAH nizAcaropamutabhartRkAstAsAM nizAcaropalatabhartRkANAM taposti yAsAM tAH tapasvinyastAsAM tapasvinInAM tApasInAm bhavataH = tava rAmasya prasAdAt = anugrahAt zaraNe sAdhvI zaraNyA = rakSaNasamarthA bhUtvA, adya tvayi = bhavati rAmacandre dopyate'sau dIpyamAnastasmin dIpyamAne = prakAzamAne satyeva zaraNAyedaM zaraNArtha = rakSArtham anyaM = tApasaM kathaM = kena prakAreNa prapatsye = yAsyAmi, prApsyAmItyarthaH / tvayi samarthatare cakravartini dedIpyamAne anyasya tapasvinaH zaraNe gamanamatIva lajjAspadamiti bhaavH| samAsaH-nizAcaraiH upaplutAH bhartAraH yAsAM tAH nizAcaropaplutAstAsAM nizAcaropaplutAnAm / zaraNAyedaM shrnnaarthm| . hindI--"vanavAsa ke samaya" jinake patiyoM ko rAkSasoM ne satA rakhA thA, una tapasviniyoM ko ApakI kRpA se zaraNa dene vAlI hokara, ( unheM Azraya dekara ) Aja tumhAre jaise tejasvI samrAT ke rahate hue, bhalA maiM kisI dUsare tapasvI ko zaraNa meM kaise jA saku~gI, arthAt dUsare kI AzritA hokara kaise rahU~gI // 64 // kiMvA tavAtyantaviyogamoghe kuryAmupekSA hatajIvite'smin / syAdrakSaNIya yadi me na tejastvadIyamantagatamantarAyaH / / 65 / / kiMvA'thavA tava saMbandhinAtyantena punaHprAptirahitena viyogena moghe niSphale'sminhatajIvite tucchajIvite upekSAM kuryAM kuryAmeva / rakSaNIyaM rakSaNArhamantargataM kukSisthaM tvadIyaM tejaH zukra garbharUpam / 'zukraM tejoretasI ca bIjavIryendriyANi ca' ityamaraH / me mamAntarAyo vinno na syAyadi // anvayaH-kiMvA tatra atyantaviyogamoghe asmin hatajIvite upekSAM kuryAm eva yadi rakSaNIyam antargataM tvadIyaM tejaH me antarAyaH na syAt / vyAkhyA-kiMvA = athavA tava =bhavataH rAmasya atyantaH = punarmilanarahitazcAsau viyogaH = vicchedaH, tena moghaM = nirarthaka tasmin atyantaviyogamoghe "moghaM nirarthakam" itymrH| asmin = mallakSaNe hataM = tucchaJca tat jIvitaM = jIvanaM tasmin hatajIvite upe
Page #1109
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH kSAm =audAsInyaM tyaagmityrthH| kuryAm = karavANi eva = nizcaye / yadi = cet rakSituM yogyaM rakSaNIyaM--pAlanIyam antaH = madhye, kukSau gataM == prAptaM = vartamAnamiti antargatam = kukSistham tavedaM tvadIyaM = tvatsaMbandhi tejaH=vIrya, garbharUpam "zukraM tejo retasI ca bIjavIyendri. yANi ca" itymrH| memama antaHmadhye, antarasya = vyavadhAnasya vA ayanamiti antarAyaH = vighnaH "vighno'ntarAyaH pratyUhaH" itymrH| na syAt = na bhavet , tadAvazyaM zIratyAgaM kuryaamityrthH| samAsaH-atyantazcAsau viyogaH atyantaviyogaH, atyantaviyogena moghaM, tasmin atyantaviyogamoghe / hataJca tajjIvitamiti hatajIvitaM tasmin hatajIvite / antaH gatamiti antargatam / tavedaM tvdiiym| hindI-athavA Apake isa sadA ke liye huve viyoga ke kAraNa vyartha ataeva tuccha jIvana kI maiM upekSA hI kara detii| arthAt zarIra tyAga detI, yadi rakSA ke yogya mero kukSI meM vartamAna tumhArA teja ( garbha ) bAdhaka na hotA // 65 // sAhaM tapaH sUryaniviSTadRSTirUvaM prasUtezcarituM yatiSye / bhUyo yathA me jananAntare'pi tvameva martA na ca viprayogaH // 66 // sAhaM prasUterUz2a sUryaniviSTadRSTiH satI tathAvidhaM tapazcarituM ytissye| yathA bhUyastena tapasA me mama jananAntare'pi tvameva bhartA syAH viprayogazca na syAt / / anvayaH-sA aham prasUteH Urdhva sUryaniviSTadRSTiH satI tathAvidhaM tapaH carituM yatiSye, yathA bhUyaH me jananAntare api tvameva bhartA syAH, viprayogaH ca na syAt / vyAkhyA-sA = tvayA parityaktA ( tvadviyuktA ) ahaM = sItA prasavanaM prasUtiH tasyAH prasUteH = prasavasya Urdhva = pazcAt sUrye =bhAnau niviSTA = saMsthitA, sthirIkRtA, dRSTiH = netraM yasyAH sA sUryaniviSTadRSTiH satI tathAvidhaM tapaH= tapasyAM carituM = kartu yatiSye = prayatnaM kariSye yathA = yena prakAreNa bhUyaH = punaH me = mama anyat jananaM jananAntaraM tasmin jananAntare = anyasmin janmani api tvameva = rAma eva bhartA = patiH syAH = bhaveH viprayogaH = vipralambhaH, viyoga ityarthaH / ca na syAt = na bhavet "viprayogo vipralambhaH" ityamaraH / samAsaH-sUrye niviSTA dRSTiH yasyAH sA sUryaniviSTadRSTiH / anyat jananaM jananAntaraM tasmin jnnaantre| hindI--pati se parityaktA maiM putrotpatti ke bAda sUrya meM dRSTi lagAkara aisI tapasyA karane kA prayatna karU~gI, jisase ki phira agale janma meM bhI tuma hI mere pati ho, aura viyoga kabhI na ho // 66 // nRpasya varNAzramapAlanaM yatsa eva dharmo manunA prnniitH| nirvAsitApyevamatastvayAhaM tapasvisAmAnyamavekSaNIyA // 67 //
Page #1110
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze 336 varNAnAM brAhmaNAdInAmAzramANAM brahmacaryAdInAM ca pAlanaM yatsa eva nRpasya dharmoM manunA praNIta uktaH / ataH kAraNAdevaM tvayA nirvAsitA niSkAsitApyahaM tapasvibhiH sAmAnyaM sAdhAraNaM yathA bhavati tathAvekSaNIyA / kalatradRSTya bhAve'pi varNAzramadRSTiH sItAyAM kartavyetyarthaH // anvayaH - varNAzramapAlanaM yat sa eva nRpasya dharmaH manunA praNItaH / ataH evaM tvayA nirvAsitA api ahaM tapasvisAmAnyam " yathA syAt" tathA avekSaNIyA / vyAkhyA - varNyante iti varNAH = brAhmaNAdayaH / AzrAmyantyatra, anena vA AzramaH, A = samantAt zramaH, svadharma sAdhanaklezAt yatra saH AzramaH / varNAnAM = brAhmaNakSatraviTzUdrANAm AzramANAM = brahmacaryAdInAM ca pAlanaM = rakSaNamiti varNAzramapAlanaM yat, saH eva nRpasya = rAjJaH dharati lokAn, dhiyate vA janairiti dharmaH = suvRtam kartavyamityarthaH / manunA = manusmRtinAmakadharmagranthapraNetrA, sUryaputreNa praNItaH = kathitaH ataH = UramAt kAraNAt evaM = lokApavAdena tvayA = rAmeNa nirvAsitA = niSkAsitA api ahaM = sItA tapo'styeSAM te tapasvinaH / tapasvi - bhiH = tApasaiH sAmAnyaM = sAdhAraNaM yathA syAt tathA avekSaNIyA = draSTavyA / patnIdRSTayabhAve'pi varNAzramadRSTiH mayi kartavyetyarthaH, rAjadharmatvAt / samAsaH - varNAzca AzramAzceti varNAzramAH, varNAzramANAM pAlanamiti varNAzramapAlanam / tapasvibhiH sAmAnyamiti tapasvisAmAnyam / hindI - varNa tathA AzramoM kI rakSA karanA hI rAjA kA dharma, manu ne kahA hai / isa liye kevala jhUThI nindA ke sunane para nikAla dI gaI bhI mujhe anya tapasviyoM ke samAna saMbhAlate rahanA / arthAt tapasvinI tathA prajA samajhakara hI merI rakSA karanA // 67 // tatheti tasyAH pratigRhya vAcaM rAmAnuje dRSTipathaM vyatIte / sA muktakaNThaM vyasanAtibhArAccakranda vighnA kurarIva bhUyaH // 68 // tatheti tasyAH sItAyA vAcaM pratigRhyAGgIkRtya rAmAnuje lakSmaNe dRSTipathaM vyatIte'tikrAnte sati sA sItA vyasanAtibhArAduHkhAtirekAnmuktaH kaNThaM yathA syAttathA / vAgvRttyetyarthaH / vignA bhItA kurarIvotkrozIva / 'utkrozakurarau samau' ityamaraH / bhUyo bhUyiSThaM cakranda cukroza // anvayaH -- tathA iti tasyAH vAcaM pratigRhya rAmAnuje dRSTipathaM vyatIte sati sA vyasanAtibhArAt muktakaNThaM "yathA syAttathA" vinA kurarI iva bhUyaH cakranda / vyAkhyA- 1 - - tatheti = evaM kariSyAmi, iti tarayAH = sItAyAH vAcaM = vacanaM kathanamityarthaH pratigRhya = svIkRtya rAmasya anujaH = kaniSThaH rAmAnujastasmin rAmAnuje = lakSmaNe dRSTe : = netrasya panthAH = mArgastaM dRSTipathaM vyatIte = atikrAnte sati lakSmaNe pratinivRtte satItyarthaH / sA = sItA vyasanasya = duHkharaya atibhAraH = atirekaH, AdhikyamityarthaH iti vyasanAtibhArastasmAt vyasanAtibhArAt muktaH = zithilIkRtaH, aniyaMtritaH kaNThaH = galaH yasmin karmaNi tat muktakaNThaM yathA syAttathA vignA = saMtaptA bhItA ityarthaH kurarI = krauJcI iva yathA bhUyaH = bhUyiSThaM cakranda = = ruroda |
Page #1111
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 237 samAsaH -- vyasanasya atibhAraH vyasanAtibhArastasmAt vyasanAtibhArAt / rAmasya anujastasmin rAmAnuje / dRSTeH panthAstaM dRSTipatham / muktaH kaNThaH yasmin karmaNi tat muktakaNTham / hindI - yaha sunakara lakSmaNa ne kahA ki maiM saba kaha dU~gA / aisA svIkAra karake rAma ke choTe bhAI lakSmaNa ke dRSTi se ojhala hote hI sItAjI, bhArI vipatti ( duHkha ) ke bhAra se DarI huI kurarI ( jalamurgoM bagulA ) kI bhA~ti galA phAr3a-phAr3a kara ( dhAr3a mAra kara ) rone lagIM // 68 // nRtyaM mayUrAH kusumAni vRkSA darbhAnupAttAnvijahurhariSyaH / tasyAH prapanne samaduHkhabhAvamatyantamAsIdbuditaM vane'pi // 69 // mayUrA nRtyaM vijahusya tatrantaH / vRkSAH kusumAni / hariNya upAttAndarbhAn / itthaM tasyAH sItAyAH samaduHkhabhAvaM prapanne tulyaduHkhatvaM prApte vane'pyatyantaM ruditamAsIt / tathA rAmagehe'pItyapizabdArthaH // anvayaH - mayUrAH nRtyaM vijahuH, vRkSAH kusumAni, hariNyaH upAttAn darbhAn vijahuH / ittham tasyAH samaduHkhabhAvaM prapane vane api atyantaM ruditam AsIt / vyAkhyA-mahyAM rutrantIti mayUrAH = barhiNaH nRtyaM = nartanaM vijahuH = tatyajuH, tyaktavanta ityarthaH / vRkSAH pAdapAH kusumAni puSpANi vijahuH / haranti manAMsi lokAnAmiti hariNAH teSAM striyaH hariNyaH = mRgyaH upAttAn = prAptAn mukhe gRhItAnityarthaH / darbhAn = kuzAn ghAsAniti yAvat / vijahuH = tatyajuH / ittham = evaM prakAreNa tasyA: = : sItAyAH duHkhasya = kaSTasya bhAvaH= sthitiH, avasthA, iti duHkhabhAvaH samaH = samAnazcAsau duHkhabhAvaH = vyasanAvasthA taM samaduHkhabhAvaM prapanne = prApte vane = kAnane api atyantam = atyadhikaM ruditaM kranditaM, rodanamityarthaH / " kranditaM ruditaM kuSTamityamaraH " / AsIt = abhavat / apizabdAt ayodhyAyAM rAjabhavane'pi rodanaM jAtamityarthaH / = samAsaH--duHkhasya bhAtraH duHkhabhAvaH, samazcAsau duHkhabhAvaH, samaduHkhabhAvastaM samaduHkhabhAvam / hindI - sItA jI kA ronA sunakara, moroM ne nAcanA chor3a diyA / aura vRkSoM ne puSpa girA diye / ( phUlarUpI A~sU bahA diye ) tathA hariNiyoM ne mu~ha meM ( khAne ko ) lo huI ghAsa ko girA diyaa| isa prakAra sItA ke samAna duHkha ko prApta hue usa vana meM bhI atyanta rudana hone lagA / arthAt sItA ke duHkha se duHkhI sampUrNa jaMgala rone lagA / api zabda se ayodhyA meM bhI aisA hI ronA macA thA // 69 // tAmabhyagacchadbhuditAnusArI kaviH kurodhmAharaNAya yAtaH / niSAdavidvANDajadarzanotthaH zlokatvamApadyata yasya zokaH // 70 // kuzedhmAharaNAya yAtaH kavirvAlmIkI ruditAnusArI saMstAM sItAmabhyagacchat / abhigamanaM ca dayAlutayetyAha - niSAdeti / niSAdena vyAdhena viddhasyANDajasya krauJcasya darzanenottha utpanno
Page #1112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 raghuvaMze yasya zokaH zlokatvamApadyata / shlokruupennaavocdityrthH| sa ca zlokaH paThyate-'mA niSAda pratiSThAM tvamagamaH zAzvatIH samAH / yatkrauJcamithunAdekamavadhIH kAmamohitam // ' iti / tirazcAmapi duHkhaM na sehe / kimutAnyeSAmiti bhAvaH // anvayaH-kuzedhmAharaNAya yAtaH kaviH ruditAnusArI san tAm abhyagacchat / niSAdaviddhANDajadarzanotthaH yasya zokaH zlokatvam Apadyata / vyAkhyA-kau= pRthivyAM zerate iti kuzAH / idhyate'gniH ebhiriti = idhmaani| kuzAnAM = darbhANAm idhmAnAm = indhanAnAM ca AharaNam = AnayanaM tasmai kuzedhmAharaNAya yAtaH= prAptaH kaviH = kAvyakaraH, vaalmiikirityrthH| "kvirvaalmiikikaavyyoH| sUrau kAvyakare puMsi" iti medinii| ruditaM = krandanaM, rodanam anusatuM zIlamasyeti ruditAnusArI san rodanamanusaran tAm = sItAm abhyagacchat = AyAtaH / rodanaM zrutvA paramadayAlutayA sItApArzvamAgata ityarthaH / tasya dayAlutAmeva darzayati aNDe jAtaH aNDajaH = pakSI, krauJcaH / niSAdena = vyAdhena viddhaH = tADitaH, mAritaH, ityarthaH iti niSAdaviddhaH / niSAdaviddhazcAsau aNDajaH krauJcaH pakSivizeSaH, tasya darzanam = avalokanaM tena utthaH = utpannaH jAta iti niSAdaviddhANDajadarzanotthaH yasya = kaveH vAlmokeH zokaH = santApaH duHkhajanyakrodha ityarthaH / zlokabhAvaH zlokatvaM = padyatvam Apadyata =ajAyata niSAdaviddhaM krauJcapakSiNaM dRSTvA karuNApUrNahRdayasya maharSeH mukhAt "mA niSAda ! pratiSThAM tvamagama" ityAdizlokaH svato nirgtH| iti pakSiNAmapi yo duHkhaM na sehe kimuta manuSyANAmiti bhaavH| samAsaH-kuzAzca idhmAni ca teSAm AharaNamiti kuzedhmAharaNaM tasmai kuzadhmAharaNAya / ruditasya anusArI, ruditaanusaarii| niSAdena viddhaH yaH aNDajaH iti niSAdaviddhANDajastasya darzanaM tena utthaH, iti niSAdaviddhANDajadarzanotthaH / hindI-kuza aura indhana ( lakar3I ) lene ke liye Azrama se nikale vAlmIki muni, sItA ke rone kA anusaraNa karate hue, sItA jI ke pAsa A gye| "ve muni itane kRpAlu the ki" vyAdha ke dvArA mAre gaye krauJcapakSI ko dekhane se utpanna unakA zoka ( santApa ) zloka bana gayA / arthAt mAre hue pakSI ko dekhakara muni ko bar3A santApa hubhA, isase unake mukha se saMsAra kA prathama zloka 'mA niSAda pratiSThAM tvamagamaH zAzvatIH samAH / ' ityAdi nikala pdd'aa| jisako pakSiyoM para itanI karuNA hai bhalA ve manuSya ke rudana ko kaise sahate // 70 // tamazru netrAvaraNaM pramRjya sItA vilApAdviratA vavande / tasyai munirdohadaliGgadarzI dAzvAnsuputrAzimityuvAca // 71 // sItA vilApAdviratA satI netrAvaraNaM dRSTipratibandhakamazru pramRjya taM muniM vavande / dohadaliGgadarzI garbhacihnadarzI munistasyai sItAyai suputrAziSaM tatprAptihetubhUtAM dAzvAndattavAniti vakSyamANaprakAraNovAca / 'dAzvAnsAhAnmIDhvAMzca' iti kvasvanto nipAtaH / / /
Page #1113
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 239 anvayaH -sItA vilApAt viratA satI, netrAvaraNam azru pramRjya taM vavande / dohadaliMgadarzI muniH tasyai suputrAziSaM dAzvAn iti uvAca / vyAkhyA -- sItA = janakAtmajA vilapanaM vilApastasmAt vilApAt paridevanAt "vilApaH paridevanam" ityamaraH / rodanAdityarthaH / viratA = vizrAntA satI netrayoH = cakSuSoH AvaraNam = AcchAdakamiti netrAvaraNaM tat, dRSTipratibandhakamityarthaH / azru = netrajalaM pramRjya = pronLya taM = vAlmIkiM muniM vavande = praNanAma, abhivAdanaM cakAra / doham = AkarSaM dadAtIti dohadaM, dohadasya = garbhasya liMgaM = cihnaM pazyatIti dohadaliMgadarzI = garbhalakSaNajJa ityarthaH / muniH = maharSivAlmIkiH tasyai = sItAyai suSThu = sundarabhAgyazAlI putraH = AtmajaH iti suputraH, tadartham AzIH=zubhAzaMsanaM tAM suputrAziSaM, suputraste bhUyAdityAdirUpAmityarthaH dAzvAn = dattavAn iti vakSyamANaprakAreNa uvAca = jagAda | samAsaH - netrayoH AvaraNamiti netrAvaraNaM tat / dohadasya liMgamiti dohadaliMgam tasya darzI dohada liMgadarzI / suSThu putraH suputraH tasyAzIstAM suputrAziSam / hindI - rone se virata huI sItA ne A~khoM ke AvaraNa ( Dhakane vAlA ) A~suoM ko poMcha kara maharSi vAlmIki ko praNAma kiyA / tathA garbha ke lakSaNa ko dekha kara muni ne sItA ko 'acche sundara vIra putra vAlI ho' yaha AzIrvAda diyA aura isa prakAra bole / / 71 // jAne visRSTAM praNidhAnatastvAM mithyApavAdakSubhitena bhartrA / tanmA vyathiSThA viSayAntarasthaM prAptAsi vaidehi piturniketam // 72 // tvAM mithyApavAdena kSubhitena bhartrA visRSTAM tyaktAM praNidhAnataH samAdhidRSTayA jAne / he vaidehi, viSayAntarasthaM dezAntarasthaM piturjanakasyaiva niketaM gRhaM prAptAsi / tattasmAnmA vyathiSThA mA zocIH / vyatherluG / 'na mAGyoge' ityaDAgamapratiSedhaH / bhatrapekSitAnAM pitRgRhavAsa evocita iti bhAvaH // anvayaH -- tvAM mithyApavAdakSubhitena bhartrA visRSTAM praNidhAnataH jAne, he vaidehi ! viSayAntarasthaM pituH niketaM prAptAsi tat mA vyathiSThAH / vyAkhyA -- tvAM - - sItAM mithyA = mRSA apavAdaH = nindA, tena mithyApavAdena " mRSA mithyA vitathe" ityamaraH / kSubhitaH = saMcalitaH bhIta ityarthaH iti midhyApavAdakSubhitastena mithyApavAdakSubhitena bhartrA = patyA, rAmeNa trisRSTAM = parityaktAM praNidhIyate'neneti praNidhAnaM praNidhAnenaiti praNidhAnataH = samAdhinA "sArvavibhaktikastasil / ahaM vAlmIkiH jAne = vedmi / he vaidehiM ! he jAnaki ! anyo viSayaH viSayAntaram / viSayAntare = dezAntare tiSThatIti viSayAntarasthastaM viSayAntarasthaM pituH = janakasyaiva niketati = nivasati asminniti niketaH taM niketaM =gRhaM prAptA = AgatA asi = vidyase, tat = tasmAt mA vyathiSThAH = mA zocIH, pitRgRhe eva sthitatvAt / svAminA upekSitAnAM kanyAnAM pitR gehanivAsa eva zAstra saMmataH /
Page #1114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 raghuvaMze samAsaH-mithyA apavAdaH mithyApavAdaH, mithyApavAdena kSubhita iti mithyApavAdakSubhitastena mithyaapvaadkssubhiten| hindI--"he beTI !'' tuma ko jhUThI lokanindA ke bhaya se tumhAre pati rAma ne tyAga diyA hai| yaha maiM samAdhi se jAnatA huuN| he jAnakI ! dUra deza meM sthita, apane pitA ke hI ghara meM pahu~ca gaI ho| isaliye tuma duHkhI mata ho| kisI prakAra bhI zoka-cintA na kro|| 72 // utkhAtalokatrayakaNTake'pi satyapratijJe'pyavikatthane'pi / tvAM pratyakasmAtkaluSapravRttAvastyeva manyumaratAgraje me // 73 // utkhaatloktryknnttke'pi| rAvaNAdikaNTakoddharaNena srvlokopkaarinnypiityrthH| satyapratize satyasaMdhe'pi avikatthane'nAtmazlAvinyapi / itthaM snehapAtre'pi tvAM pratyakasmAdakAraNAkaluSapravRttau garhitavyApAre bharatAgraje me manyuH kopo'styeva / sarvaguNAcchAdako'yaM doSa ityarthaH / sItAnunayArtho'yaM rAmopAlambhaH / / anvayaH--utkhAtalokatrayakaNTake api satyapratize api avikatthane api tvAM prati akasmAt kaluSapravRttI bharatAgraje me manyuH asti eva / / vyAkhyA:--lokAnAM trayamiti lokatrayam / utkhAtaH = uddhRtaH lokatrayasya = bhuvanatrayasya kaNTakaH =kIlakaM, kSudrazatrurityarthaH / yana saH utkhAtalokatrayakaNTakastasmin utkhAtalokatrayakaNTake api, lokakalyANakartaryApItyarthaH / "kaNTakaH kSudra zatrau ca" iti vizvaH / satyA pratijJA =sandhA yasya sa tasmin satyapratize api vikatthyate iti vikathanaM = mithyAzlAghA na vikatthanaH avikatyanastasmin avikatthane'pi AtmazlAghAzUnye'pi, evaM snehabhAjane'pi tvAM =sItAM prati akasmAt = atarkitam akAraNAt kaluSA = garhitA pravRttiH = vyApAraH yasya sa tasmin kaluSapravRttau bharatasya agrajaH bharata AgrajaH tasmin bharatAgraje = rAmacandre me = mama vAlmIkeH manyuH = krodhaH asti = vartate eveti nizcayena / ayaM doSaH sarvaguNavinAzaka ityarthaH / samAsaH-lokAnAM trayamiti lokatrayam / utkhAtaH lokatrayasya kaNTako yena saH utkhAtalokatrayakaNTakaH tasmin tathokte / satyA pratijJA yasya sa tasmin styprtijnye| na vikatthanaH avikatthanastasmin aviktyne| kaluSA pravRttiryasya sa tasmin klussprvRttau| bharatasya agrajastasmin bhrtaagrje| hindI-tInoM lokoM ke zatru rAvaNAdi rAkSasoM ko ukhAr3a pheMkane vAle, arthAt lokakalyANakArI aura satya pratijJAvAle tathA apane mukha se apanI prazaMsA na karane vAle bhI, arthAt ina kAraNoM se mere snehI hote hue bhI, kintu akAraNa tumhArA tyAga jaisA nindanIya vyavahAra karane vAle rAma ke Upara merA krodha hai hii| vizeSa-isa prakAra rAma ko ulAhanA dene se sItAjI ko sAntvanA denA hai // 73 //
Page #1115
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH tavorukIrtiH zvazuraH sakhA me satAM bhavocchedakaraH pitA te / dhuri sthitA tvaM patidevatAnAM kiM tanna yenAsi mamAnukampayA // 74 // urukIrtistava zvazuro dazaratho me sakhA / te pitA janakaH satAM viduSAM bhavocchedakaro jJAnopadezAdinA saMsAraduHkhadhvaMsakArI / tvaM patidevatAnAM pativratAnAM dhuryagre sthitA / yena nimitena mamAnukampyAnugrAhyA nAsi tatkim / na kiMcidityarthaH / 16 241 anvayaH - urukIrtiH tava zvazuraH me sakhA / te pitA satAM bhavocchedakaraH / tvaM patidevatAnAM dhuri sthitA, yena mama anukampayA na asi tat kim / vyAkhyA - urvI -- mahatI, vizrutA kIrtiH = yazo yasya saH urukItiH tava = sItAyAH zu = Azcarye pUjAyAM vA / zu = Azu aznute azyate va zvazuraH = rAmapitA dazarathaH me = mama samAnaM khyAyate janairiti sakhA = mitram / te tava pitA = janakaH satAM = sajjanAnAM bhavasya = saMsArasya ucchedaM = nAzaM karotIti bhavocchadakaraH, mokSopayogijJAnopadezena saMsAre janmamaraNaduHkhadhvaMsakArakaH ityarthaH / tvaM = svayaM sItA, patiH = bhartA eva devatA = devaH IzvaraH yAsAM tAH patidevatA stAsAM patidevatAnAM pativratAnAM dhuri = agre sthitA = vartamAnA agragaNyA ityarthaH / yena = kAraNena mama = vAlmIkeH anukampayituM yogyA anukampyA = anugrAhyA na asi = na bhavasi tat kim - ananukamye na kiMcidapi kAraNamutpazyAmItyarthaH / samAsaH -- u kIrtiH yasya saH urukIrtiH / bhavasya ucchedaH bhavocchedaH, bhavocchadasya karaH bhavocchedakaraH / patireva devatA yAsAM tA stAsAM patidevatAnAm / hindI -- vikhyAta yazasvI tumhAre zvazura dazarathajI mere mitra the / aura tumhAre pitA janakajI saMsAra ke janma-maraNa rUpI duHkha se sajjanoM ko chur3Ane vAle haiN| yAne jJAna kA upadeza dekara vidvAnoM ko janma-maraNa se chur3Ate haiM / aura tuma svayaM bhI pativratAoM meM agragaNya, zreSTha ho / ataH tuma merI kRpA ke yogya nahIM ho kyA / arthAt tuma meM aisA koI doSa nahIM hai / ataH mere anugraha ke yogya ho / / 74 / / tapasvisaMsargavinItasakhe tapovane vItabhayA vasAsmin / ito bhaviSyatyanavaprasUterapatyasaMskAramayo vidhiste / / 75 / / tapasvisaMsargeNa vinItasattve zAntajantuke'smiMstapovane vItabhayA nirbhIkA vasa / tato'sminvane'naghaprasUteH sukhaprasUteste'patyasaMskAramayo jAtakarmAdirUpo vidhiranuSThAnaM bhaviSyati // anvayaH-- tapasvisaMsargavinItasattve asmin tapovane vItabhayA tvaM vasa / itaH anaghaprasUteH te apatyasaMskAramayaH vidhiH bhaviSyati / vyAkhyA -- tapasvinAM = tApasAnAM, maharSINAM saMsargaH = samvandhaH iti tapasvisaMsargaH tapastrisaMsargeNa vinItAH==namrAH zAntAH sattvAH = prANinaH jIvA ityarthaH yasmin tat tasmin tapasvisaMsargabinItasattve asmin tapasAM = tapasyAnAM vanaMkAnanaM tasmin tapovane, mamAzrame
Page #1116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 raghuvaMze ityarthaH / vItaM naSTaM bhayaM =bhItiH yasyAH sA vItabhayA = nirbhayA satI vasa = nivAsaM kuru / itaH = asmintapovane nAsti avaM yasyAH sA anavA / anaghA= niSpApA, avyasanA ca prasUtiH = santatiH yasyAH sA tasyAH anavaprasUteH te =sItAyA apatyasya - zizoH saMskAraH = jAtakarmAdiH tanmayaH = tadrUpaH, iti apatyasaMskAramayaH vidhAnaM vidhiH == anuSThAnaM bhaviSyati = sampatsyate / samAsaH-tapasvinAM saMsargaH tapasvisaMsargaH, tapasvisaMsargeNa vinItAH sattvAH yasmin tat , tasmin tapastrisaMsargavinItasattve / tapasAM vanaM tapovanaM tasmin tpovne| vItaM bhayaM yasyAH sA vItabhayA / na adhaM yasyAH sA anaghA, anavA prasUtiryasyAH tasyAH anaghaprasUteH / apatyasya saMskAraH aptysNskaarH| hindI-tapasviyoM ke sAtha rahane se sIdhe-sAdhe jIva-jantu vAle isa tapovana meM tuma nirbhaya hokara nivAsa kro| sukhapUrvaka, niSkalaMka santAnavAlI tumhAre putra kA jAtakarmAdi saMskAra yahIM saba ho jAyegA / / 75 / / azUnyatIrAM munisaMnivezastamopahantrI tamasA vagAhya / tasaikatotsaGgabalikriyAmiH saMpatsyate te manasaH prasAdaH / / 76 / saMnivizante yeSviti saMnivezA uTajAH / adhikaraNArthe ghanpratyayaH / munInAM saMnivezaruTajairajanyatIrA pUrNatIrAM tamasaH zokasya pApasya vApahantrIm / 'tamastu klIve pApe narakazokayoH' iti kozaH / tamasA nadIM vaphAhya tatra snaatvaa| balikriyApekSayA puurvkaaltaa| tasyAH saikatotsaGgeSu galikriyAbhiriSTadevatApUjAvidhibhiste manasaH prasAdaH saMpatsyate bhaviSyati // anvayaH-munizanivezaiH azUnyatIrAM tamopahantrI tamasAM vagAhya, tatsaikatotsaMgabalikriyAbhiH te manasaH prasAdaH smptsyte| vyAkhyA-sannivisante yeSu te snniveshaaH| munInAM = maharSINAM sannivezAH = parNazAlAH tai: munisaMnivezaiH na zUnyamiti azUnyam / azUnyaM = munipUrNa tIraM = taTaM yasyAH sA tAm azUnyatIrAM tamasaH = zokasya, pApasya ca upahantrI = vinAzanI tAM tamopahantrIm "tamo dhvAnte guNe zoke klIbaM vA" iti nedinii| tama iva jalamasyAH sA tamasA = etannAmnI nadI tAM tamasAM vagAhya = avagAhya, tasyAM snAtvA, ityrthH| sikatAH santi yeSu tAni saikatAni / saikatAni = vAlakAmayAnicayAni utsaMgAni = kroDAni iti saikatotsaMgAni, tasyAH = tamasAyAH saikatotsaMgAni iti tatsaikatotsaMgAni teSu balInAM = devatopahArANAM kriyAH = anuSThAnAni tAbhiH tatsaikatosaMgabalikriyAbhiH = sveSTadevapUjAbhirityarthaH te = tava manasaH = cittasya prasAdaH -- prasannatA sampatsyate = bhaviSyati / "prasAdastu prasannatA" itymrH| samAsaH-munInAM sannivezAH munisannivezAstaiH munisNniveshH| azUnyaM tIraM yasyAH sA tAm azUnyatIrAm / tamasaH upahantrI tAM tamopahantrIm / tasyAH saikatAni yAni utsaMgAni iti tatsaikatotsaMgAni teSu balInAM kriyAH tAbhiH tatsaikatotsaMgabalikriyAbhiH /
Page #1117
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 243 hindI-RSi muniyoM kI parNazAlAoM se suzobhita ( bhare hue ) tIravAlI tathA zoka va pApanAzanI miTAne vAlI tamasA nadI meM snAna karake phira usake retole taTa para apane iSTadeva kI pUjA karane se tumhArA mana prasanna rahegA // 76 / / puSpaM phalaM cArtavamAharantyo bIjaM ca bAleyamakRSTarohi / vinodayiSyanti navAmiSaGgAmudAravAco munikanyakAstvAm / / 77 // Rturasya prApta Artavam / svkaalpraaptmityrthH| puSpaM phalaM ca / akRSTarohya kRSTakSetrottham / akRSTapacyamityarthaH / valaye hitaM DAleyaM pUjAyogyam / 'chadirUpadhibalen' iti DhapratyaH / bIjaM nIvArAdi dhAnyaM cAharantya udAravAyaH pragalbhagiro munikanyakA navAbhiSaGgAM nUtanaduHkhAM tvAM vinodayiSyanti / / __ anvayaH-ArtavaM puSpaM phalaM ca akRSTarohi bAleyaM bIjaM ca AharantyaH, udAravAcaH munikanyakAH navAbhiSaMgAM tvAM vinodayiSyanti / vyAkhyA-Rturasya prAptaH ArtavaM = RtukAlodbhavaM puSpaM = kusumam phalam = AmrasasyAdikaM ca na kRSTam akRSTam , akRSTe = asItye rohati = prAdurbhavati tacchIlamiti akRSTarohi = akRSTakSatrotpannaM balaye hitaM bAleyaM :- pUjAyogyaM, bIjaM = nIvArAdi dhAnyaca AharantyaH = AnayantyaH udArAH = utkRSTAH, pragalbhAH vAcaH = vANyaH yAsA tAH udAravAcaH hrasvAH kanyAH kanyakAH, munInAM = tApasAnAM kanyakAH = vAlikAH iti munikanyakAH navaH nUtanaH, abhighaMgaH =duHkhaM mithyApavAdena parityAgarUpa ityarthaH, yasyAH sA tAM navAbhiSaMgAM tvAM sItA vinodayiSyanti =te manoraJjanaM kariSyanti / samAsaH-navaH abhiSaMgaH yasyAH sA tAM navAbhiSaNAm / udArAH vAcaH yAsAM tA udAravAcaH / munInAM kanyakAH muniknykaaH| hindI-Rtu kAla meM utpanna hue phala phUla, tathA binA jute kheta meM utpanna, bali pUjA ke yogya, jaMgalI cAvala le Ane vAlI, tathA khUba mIThI-mIThI bAteM banAne vAlI, muniyoM kI kanyA, nae duHkha vAlI tumhArA mana bhlaayeNgii| arthAt una bacciyoM kI mIThI bAteM sunakara tuma apanA duHkha bhUla jAogI / / 77 / / payoghaTairAzramabAlavRkSAnsaMvardhayantI svabalAnurUpaiH / asaMzayaM prAktanayopapatteH stanaMdhayaprItimavApsyasi tvam // 78 // svabalAnurUpaiH svazaktyanusAribhiH payasAmambhasAM ghaTaiH stanyairiti ca dhvanyate AzramabAlavRkSAnsaMvardhayantI tvaM tanayopapatteH prAthUrvamasaMzayaM yathA tthaa| ratana dhayati pibatIti stanaMdhayaH zizuH / 'nAsikAstanayo dheToH' iti khazpratyayaH / 'aruSita-' ityAdinA mumAgamaH / tasminyA prItistAgatrApsyasi / tataH paraM sulabha eva vinoda iti bhAvaH / / anvayaH-svabalAnurUpaiH payodhaTaiH AzramabAlavRkSAn saMvardhayantI tvaM tanayopapatteH prAk asaMzayaM "yathA syAttathA" stanandhayaprItim avApsyasi /
Page #1118
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze vyAkhyA - svasya = AtmanaH balaM = sAmarthyaM tasya anurUpAH = sadRzAH tulyAstaiH svabalAnurUpaiH payasAM = jalAnAM ghaTAH = kalazAstaiH payovaTaiH = jalapUrNa kalazairityarthaH / bAlAH = hasvAzca te vRkSAH pAdapAH iti bAlavRkSAH, Azramanya = tApasavanasya bAlavRkSAH iti AzramabAlavRkSAstAn AzramabAlavRkSAn saMvardhayantI - poSayantI tvaM = sItA tanayasya = putrasya upapattiH = utpattiH, janma ityarthaH, iti tanayopapattistasyAH tanayopapatteH prAk = prathamam na vidyate saMzayaH = sandeho yasmin tat asaMzayaM yathA syAttathA stanau = kucau dhayati = pibatIti stanaMdhayaH, stanandhaye = zizau yA prItiH = snehastAM stanandhayaprItim avApsyasi = prApsyasi / putrotpattya - nantaraM tu sulabha eva te vinoda iti bhAvaH / 244 samAsaH --- svasya balaM svabalaM, svabalasya anurUpAstaiH svabalAnurUpaiH / payasAM ghaTAH payoghaTAstaiH payoghaTaiH / bAlAzca te vRkSAH, bAlavRkSAH Azramasya bAlavRkSAH iti AzramabAlavRkSAstAn AzramabAlavRkSAn / tanayasya uttistasyAstanayopapatteH / stanandhaye prIti rati stanandhayaprItistAM stanandhayaprItim / hindI-apanI zakti ke anusAra ( jo tuma uThA sako ) jala se bhare ghar3oM se Azrama ke choTe-choTe vRkSoM ko tuma sIMco / isa prakAra tuma putra ke utpanna hone ke pahale nizcaya hI, dudhamuhe baccoM kI prIti ko prApta kara logI ! arthAt dUdha pIte baccoM se pyAra karanA sIkha logI / aura phira to tuma baccoM meM hI rama jAogI / / 78 / / anugrahapratyabhinandinIM tAM vAlmIkirAdAya dayArdracetAH / sAyaM mRgAdhyAsitavedipAzvaM svamAzramaM zAntamRgaM ninAya // 79 // dayArdracetA vAlmIkiH / anugrahaM pratyabhinandatIti tathoktAM tAM sItAmAdAya sAyaM mRgairadhyAsitavedipArzvamadhiSThitavediprAntaM zAntamRgaM svamAzramaM ninAya || anvayaH - dayArdracetAH vAlmIkiH anugrahapratyabhinandinIM tAm AdAya, sitavedipAvaM zAntamRgaM svam AzramaM ninAya / sAyaM mRgAdhyA vyAkhyA--dayayA = karuNayA Ardra = klinnaM cetaH = cittaM yasya sa dayArdracetAH vAlmIkiH = muniH anugrahaNamanugrahaH / anugrahaM = dayAm upakAraM pratyabhinandati = saharSa svIkaroti iti anugraha pratyabhinandinI tAm anugraha pratyabhinandinIm tAM = sItAm AdAya = gRhItvA sAyaM = sandhyAkAle, spRzyate iti pArzva, pazUnAM samUhaH pArzvamiti vA / " pArzvamantike" iti haimaH / mRgaiH = hariNaiH adhyAsitam = adhiSThitaM vedInAM = pariSkRtabhUmInAM yajJavedInAmityarthaH / pArzvam = prAntabhAgaH yasmin sa taM mRgAdhyAsitavedipArzvam / zAntAH = namrIbhUtAH mRgAH = hariNAH, siMhAdayazca yatra sa taM zAntamRgaM svaM svakIyam AzrAmyanti yatra saH AzramaH / AsamantAt zramo yatra svadharmasAdhana klezAt saH Azramastam AzramaM = tApasavanaM ninAya nItavAn / -
Page #1119
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 245 samAsaH-dayayA AI ceto yasya sa dayArdracetAH / anugrahasya pratyabhinandinI tAm anugrahapratyabhinandinIm / vedInAM pArzvamiti vedipArzvam , mRgaiH adhyAsitaM vedipAvaM yasmin sa taM mRgAdhyAsitavedipArzvam / zAntAH mRgAH yasmin sa zAntamRgastaM zAntamRgam / hindI-muni kI kRpA tathA upakAra kI prazaMsA ( sarAhanA ) karane vAlI usa sItAjI ko sAtha lekara paramakaruNAmaya vAlmIki RSi, apane Azrama meM pahu~ca gaye / jahA~ ki zAma ke samaya mRga vedI ke Asa-pAsa baiThe haiN| aura mRga siha Adi jIva bhI zAnta cupacApa baiThe haiM // 79 // tAmarpayAmAsa ca zokadInAM tadAgamaprItiSu tApasISu / nirviSTasArAM pitRbhirhimAMzorantyAM kalAM darza ivauSadhISu // 8 // zokadInAM tAM sItAM tasyAH sItAyA Agamena prItiryAsAM tAsu tApasISu / pitRbhiragniSvAttAdibhiniviSTaptArAM bhuktasArAM himAMzorantyAmavaziSTAM kalAM dazo'mAvAsyAkAla oSadhISviva / arpayAmAsa ca / atra parAzaraH--'pibanti vimalaM somaM viziSTA tasya yA klaa| sudhAmRtamayIM puNyAM tAmindoH pitaro mune // ' iti / vyAsazca-'amAyAM tu sadA soma oSadhIH pratipadyate' iti / ___ anvayaH-zokadInAM tAM tadAgamaprItiSu tApasISu pitRbhiH niviSTasArAM himAMzoH antyAM kalAM darzaH auSadhiSu iva arpyaamaas| vyAkhyA-zokena = manyunA dInA= viSaNNA, iti zokadInA tAM zokadInAm tAM = sItAM "manyuzokau tu zuk striyAm" itymrH| tasyAH =sItAyAH AgamaH= prAptiH, AgamanamityarthaH, iti tadAgamastena prItiH = prasannatA yAsAM tAH, tAsu tadAgamaprItiSu sItAgamanena prsnnaasvityrthH| tApasISu = tapasvinISu pitRbhiH = paralokagataiH agniSvAttAdibhiH niviSTaH = bhuktaH sAraH=sArabhAgaH yasyAH sA tAM niviSTasArAM himAH = zizirAH aMzavaH = kiraNAH yasya sa tasya himAMzoH = candrasya ante bhavA antyA tAm antyAm = avaziSTAM kalAM = SoDazAMzabhArga darzaH = amAvasyAkAlaH oSaH = ploSaH dIptirvA dhIyante yatra auSadhayaH, tAsu oSa. dhISu- vanaspatiSu iva = yathA arpayAmAsa = samarpayAmAsa / samAsaH = zokena dInA zokadInA tAM zokadInAm / tasyAH AgamaH tadAgamaH, tadAgamena prItiH yAsAM tAH tAsu tadAgamaprItiSu / nirviSTaH sAraH yasyAH sA tAM nirviSTasArAm / himAH aMzavo yasya sa tasya himAMzoH / hindI-"vAlmIki jI ne" zoka se vyAkula sItA ko, sItA ke Agamana se prasanna huI tapasviniyoM ke hAtha usI prakAra sauMpa diyA jaise amAvasyA kAla jar3I bUTI latA vRkSoM ko candramA kI vaha tattvarahita antima kalA sauMpa detA hai| jisa ke sAra bhAga (amRta) ko pitara khIMca lete haiM / 80 //
Page #1120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 raghuvaMze tA tnggdiisnehkRtprdiipnaastiirnnmedhyaajintlpmntH| tasyai saparyAnupadaM dinAnte nivAsahatosTajaM viteruH // 81 // tAratAparayastasyai sItAyai saparyAnupadaM pUjAnantaraM dinAnte sAyaMkAle nivAsa eva hetustasya nivAsahetoH / nivAsArthamityarthaH / 'Tho hetuprayoge' iti sssstthii| 'iGgudI tApasataruH' ityamaraH / igudIranehena kRtapradIpamantarAstIrNa medhyaM zuddhamajinameva talpaM zayyA yasmiMstamuTajaM parNazAlAM viterurdaduH / / anvayaH-tAH tasyai saparyAnupadaM dinAnte nivAsahetoH iGgudIsnehakRtapradIpam antaH AratINabhedhyAjinatalpam uTajaM viteruH| vyAkhyA-tAH= taparivanyaH tasyai = sItAye padazya pazcAt anupadaM, saparyAyAH = pUjAyAH anupadam = anantaramiti saparyAnupadaM dinaraya = divasasya antaH= avasAnaM tasmin dinAnte, sAyaMkAle, ityrthH| nivAsaH == AvAsaH eva hetuH = kAraNaM tasya nivAsahetoH, vizrAmArthamityarthaH / iGgam = adbhutaM ti = avakhaNDayatIti iMgudI = tApasataruH, iguMdyAH snehaH = tailamiti iMgudIranehaH, iMgudIsnehana kRtaH = vihitaH prajvalita ityarthaH, dIpaH = pradIpaH yasmin sa tam iGgudIranehakRtapradIpam / antaH = madhye AratIrNam = AcchAditaM madhyaM = pavitram ajinaM = mRgacarma eva tatpaM = zayyA yasmin sa tam AstIrNanedhyAjinatalpam uTAt = tRNaparNAdeH jAtaH iti uTajastam uTaja = parNazAlAM "munInAM tu parNazAloTajo'striyAm" ityamaraH / viteruH = dduH| samAsaH-padasya pazcAt anupadam , saparyAyAH anupadamiti saparyAnupadam / dinasya antaH dinAntastasmin dinAnte / nivAsaH eja hetustasya nivAsahetoH / iMgudyAH snehaH iMgudIsnehaH, iMgudIsnehena vRtaH pradIpaH yasmin sa tam iMgudIsnehakRtapradIpam / AstIrNa medhyam ajinam eva talpaM yasmin sa tam AstINamedhyAjinatalpam / hindI--pUjA ke pazcAt una tapasviniyoM ne sAyaM kAla meM nivAsa ke liye ( rahane ko| sItAjI ko eka ghAsa pRsa pattoM kI banI kuTiyA dI, jisa kuTI meM hiMgoTa ke tela se dIpaka jalAyA gayA thA, jisameM mRgachAlA rUpa palaMga bichA thA / arthAt mRgacarma bichI thI // 81 // tatrAbhiSekaprayatA vasantI prayuktapUjA vidhinAtithibhyaH / vanyena sA jarukalinI zarIra patyuH prajAsaMtataye bamAra // 82 // tatrAzrame'bhiSekeNa snAnena prayatA niyatA vasantI vidhinA zAstreNAtithibhyaH prayuktapUjA kRtasatkArA vatkalinI sA sItA patyuH prajAsaMtataye sNtaanaavicchedhetoH| vanyena kandamUlAdinA zarIraM babhAra puposs|| andara:-tatra abhiSekaprayatA vasantI vidhinA atithibhyaH prayuktapUjA valkalino sA patyuH prajAsantataye vanyena zarIraM babhAra /
Page #1121
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH vyAkhyA - tatra = vAlmIkeH Azrame abhiSicyate iti abhiSekaH, abhiSekeNa = snAnena prayatA = niyatA iti abhiSekapriyatA, pratidinaMniyamena snAnavatItyarthaH / vasantI = nivasantI vidhinA = zAstrAnusAreNa atanti = nirantaraM gacchantIti atithayastebhyaH atithibhyaH = gRhagatebhya prayuktA = vihitA pUjA = satkAraH yayA sA prayuktapUjA valkalaM = vRkSatvak asyAH astIta valkalinI, vRkSatvak nirmitavastradhAriNItyarthaH sA = sItA patyuH = bhartuH, rAmasya prajAyAH santAnasya santanyate = vistAryate gotraparamparA yatra sA, santatiH = avicchedaH, avicchinnaparamparA iti yAvat iti prajAsantatistasyai prajAsantataye "santatiH syAtpaMktau gotre pAramparye ca putrapautrANAm" iti medinI / santAnahetorityarthaH vane bhavaM vanyaM tena vanyena = kandamUlaphalAdinA zarIraM = svadehaM babhAra = dhArayAmAsa, puSNAti sma ca / = 247 samAsaH - abhiSekeNa prayatA, abhiSekaprayatA kA pUjA yayA sA prayuktapUjA / prajAyAH santatiH prajAsantatistasyai prajAsantataye / hindI- -usa Azrama meM nivAsa karatI ( rahatI ) huI sItAjI niyamapUrvaka snAna karatI tathA zAstra meM batAI gaI vidhi se abhyAgatoM kA satkAra karatI, evaM vRkSoM kI chAla kA vastra pahanatI aura kevala pati kI vaMzaparamparA kI rakSA ke liye kandamUla phala se apane zarIra kI rakSA karatI thI / arthAt vana meM svataH paidA hue kandamUlaphala khAkara hI garbhastha zizu kI rakSArtha zarIra dhAraNa kara rahI thI // 82 // api prabhuH sAnuzayo'dhunA syAtkimutsukaH zakrajito'pi hantA / zazasa sItAparidevanAntamanuSThitaM zAsanamaprajAya // 83 // prabhU rAjAdhunApi sAnuzayaH sAnutApaH syAtkim / iti kAkuH / utsukaH / zakrajita indrajito hantA lakSmaNo'pi sItAparidevanAntaM sItAvilApAntamanuSThitaM zAsanamagrajAya zazaMsa || anvayaH - prabhuH adhunA api sAnuzayaH syAt kim iti kAkuH / utsukaH zakrajitaH hantA api sItAparirdevanAntam anuSThitaM zAsanam agrajAya zazaMsa / , 7 vyAkhyA - prabhavati = anugrahAdikaraNe samarthoM bhavatIti prabhuH = svAmI, rAjA asmin kAle adhunA = samprati api anuzayanamanuzayaH anuzete'nena vA anuzayaH / anuzayena pazcAttApena sahitaH sAnuzayaH syAt == bhavet kim iti kAkuH / iti utsukaH = utkaNThitaH zakram = indraM jayatIti zakrajit tasya zakrajitaH = meghanAdasya rANaputrasya hantA == mArakaH lakSmaNo'pi sItAyAH paridevanaM = vilApaH iti sItAparidevanaM tasya antaH = avasAnaM maryAdA, iti taM sItApariMdevanAntaM, sItAkRtavilApaparyantamityarthaH / "antaH svarUpe nikaTe prAnte nizcayanAzayoH" iti haimaH / anuSThitaM = sampAditaM zAsanam - AjJAm agre = prathamaM pUrvakAle jAtaH = utpannastasmai agrajAya = jyeSThabhrAtre rAmAya zazaMsa = nivedayAmAsa / samAsaH - anuzayena sahitaH sAnuzayaH / zakrasya jit iti zakrajit tasya zakrajitaH / sItAyAH paridevanamiti sItAparidevanaM tasya antastaM sItAparidevanAntam /
Page #1122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 raghuvaMze hindI-rAjA rAma aba bhI pachatAte haiM kyA ? yaha jAnane ke liye utsuka, indrajit meghanAda ko mArane vAle lakSmaNa ne bhI ayodhyA pahu~cakara sItA ne ro-ro kara jo sandeza diyA thA, vahA~ taka saba bar3e bhAI rAma se kaha diyA ki prabhu kI AjJA kA pAlana kiyA // 3 // babhUva rAmaH sahasA sabASpastuSAravarSIva shsycndrH| * kaulInamItena gRhAnirastA na tena vaidehasutA manastaH // 84 // sahasA sapadi sabASpo raamH| tuSAravarSoM sahasyacandra iva babhUva / atyazrutayA tuSAravarSiNA pauSacandreNa tulyo'bhUt / 'pauSe taiSasahasyau dvau' itymrH| yuktaM caitadityAha--kaulInAllo. kApavAdAgItena tena rAmeNa vaidehasutA sItA gRhaanirstaa| manasto manasazcittAnna nirastA / pnycmyaastsil|| anvayaH-sahasA sabASpaH rAmaH tuSAravarSI sahasyacandra iva babhUva / kaulInabhItena tena vaidehasutA gRhAt nirastA, manastaH na nirstaa| vyAkhyA-sahasA= jhaTiti, lakSmaNavAkyazravaNasamanantaramevetyarthaH / bAspaiH = azrubhiH saha vartamAnaH sabASpaH rAmaH = dAzarathiH tuSAraM = himaM varSati tacchIlaH iti tuSAravarSI, sahasi = bale sAdhuH sahasyaH = pauSamAsaH tasya candraH = induH iti sahasyacandraH iva = yathA babhUva = jAtaH, atyadhikAzrupAtanena tuSAravarSiNA pauSamAsacandraNa samAno'bhUt / "pauSa taiSasahasyau dvau" ityamaraH / ucitazcaitat kulInasya bhAvaH karma vA kaulInaM, kaulInAt = lokApavAdAt bhItaH = vastastena kaulInabhItena tena =rAmeNa vaidehasya = janakasya sutA = putrI, iti vaidehasutA =jAnakI gRhAt = bhavanAt nirastA = saMtyaktA, manasaH iti manastaH = manasaH, cittAt na = nahi nirastA= nisskaasitaa| lokanindAbhItena rAmeNa sItA gRhAt niSkAsitA, hRdayAttu naiveti azruvarSaNaM yuktmevetyrthH| samAsaH-bASpaiH sahitaH sabASpaH / tuSArasya varSoM tuSAravarSI / sahasyasya candraH sahasyacandraH / kolInAt bhItaH kaulInabhItastena kaulInabhItena / vaidehasya sutA, iti vaidehsutaa| hindI-lakSmaNa se sItA kA sandeza sunate hI A~suoM se bhare rAma, pAlA, osa varSAne vAle pauSamAsa ke candramA ke samAna A~sU bahAne lge| ThIka hI hai| kyoMki lokamindA ke Dara se rAma ne sItA ko ghara se nikAlA thaa| kintu hRdaya se nahIM nikAlA thaa| ataH sItA kA sandeza sunakara unakA A~sU bahAnA ucita hI hai // 84 // nigRhya zokaM svayameva dhImAnvarNAzramAvekSaNajAgarUkaH / sa bhrAtRsAdhAraNamogamRddha rAjyaM rajoriktamanAH zazAsa // 5 // dhImAnvarNAnAmAzramANAM cAvekSaNe'nusaMdhAne jAgarUko'pramattaH / 'jAgateMrUkaH' ityUkapratyayaH / rajoriktamanA rajoguNazUnyacetAH sa rAmaH svayameva zokaM nigRhya nirudhya bhrAtRbhiH sAdhAraNabhogam / zarIrasthitimAtropayuktamityarthaH / RddhaM rAjyaM zazAsa //
Page #1123
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 249 anvayaH-dhImAn varNAzramAvekSaNajAgarUkaH rajoriktamanAH saH svayam eva zokaM nigRhA bhrAtRsAdhAraNabhogaM RddhaM rAjyaM zazAsa / __ vyAkhyA-dhIH = buddhirasyAstIti dhImAn = buddhimAn varNAH = brAhmaNAdayaH AzramAH = brahmacaryAdayazcati varNAzramAsteSAm avekSaNam = avalokanam , anusandhAnamityarthaH / tasmin jAgarUkaH = jAgaraNazIlaH, apramattaH iti varNAzramAvekSaNajAgarUkaH rajasA = rajoguNena rikta = zUnyaM manaH =cilaM yasya sa rajoriktamanAH saH = rAmaH svayam = AtmanA eva zoka = zucaM nigRhya = nirudhya sAdhAraNaH- sAmAnyaH bhogaH = sukhAdiH, iti sAdhAraNabhogaH / bhrAtRbhiH = anujaiH sAdhAraNabhogaH = zarIrasthitimAtropayuktaH yasmin tat bhrAtRsAdhAraNabhogaM tat, RddhaM = samRddhaM rAjyaM = rASTra zazAsa = zAsitavAn pAlayAmAsa / samAsaH-varNAzva AzramAzca varNAzramAsteSAm avekSaNaM tasmin jAgarUkaH iti varNAzramAvekSaNajAgarUkaH / rajasA riktaM manaH yasya sa rjoriktmnaaH| bhrAtRbhiH sAdhAraNaH bhogaH yasmin tat bhraatRsaadhaarnnbhogm| hindI-varNAzrama dharma kI dekhabhAla (rakSA) karane meM sAvadhAna aura jinake mana meM rajoguNa vikAra nahIM hai aise rAma ne svaya sAMsArika zoka moha ko roka kara ( tyAgakara ) apane bhAiyoM ke sAtha samAnarUpa se samRddhizAlI rAjya kA bhoga aura zAsana kiyA // 85 // tAmekabhAryA parivAdabhIroH sAdhvImapi tyaktavato nRpasya / vakSasyasaMghaTTasukhaM vasantI reje sapatnIrahiteva lakSmIH // 86 // parivAdabhIronindAbhIrorata evaikabhAryAmapi sAdhvImapi tAM sItAM tyaktavato nRpasya vakSasyasaMghaTTasukhasasaMbhAvyasukhaM vasantI lakSmIH sapatnIrahiteva reje didiipe| tasya syantaraparigraho nAbhUditi bhAvaH / / anvayaH---parivAdabhIroH ekabhAryAm api sAdhvIm api tAM tyaktavataH nRpanya vakSasi asaMghaTTasukhaM vasantI lakSmIH sapatnIrahitA iva reje| ___ vyAkhyA-parivAdAt = lokApavAdAt, nindAyAH ityarthaH / bhIruH = bhayazIlastasya parivAdabhIroH ata eva ekA = advitIyA cAsau bhAryA = patnI tAm ekamAyAmapi sAdhvIm == pativratAmapi tAM = sItAM tyaktavataH = visRSTavataH naparaya = rAzo rAmacandrasya vakSasi = hRdaye nAsti saMghaTTaH = spardhA yasmin tat asaMghaTuM tacca tatsukhaM yasmin tat yathA syAttathA kalpanAtItasukhamityarthaH vasantI = nivasantI lakSmIH = zrIdevI samAnaH pati yasyAH sA sapatnI, sapanyA rahitA = zUnyA iti sapanIrahitA iva = yathA reje = shushubhe| samAsaH-parivAdAt bhIruH iti parivAdabhIrustaraya privaadbhiiroH| na saMghaTTaH yasmin tat asaMgharTa sukhaM yasmin karmaNi tat asaMghaTTasukham / sapatnyA rahitA iti spliirhitaa| hindI-jhUThI lokanindA se Darane vAle, aura isIliye ekamAtrapatnI, pativratA sItA kA tyAga karane vAle rAjA rAma ke hRdaya meM binA kisI spardhA ke ( berokaToka ) sukhapUrvaka nivAsa karatI huI rAjalakSmI hI mAnoM binA sauta ke dIpta ho (camaka ) uThI ho, aisI pratIta ho rahI thI / arthAt rAma ne dUsarA vivAha nahIM kiyA thA // 86 //
Page #1124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 raghuvaMze sItAM hitvA dazamukharipurnopayere yadanyAM __ tsy| eva pratikRtisakho yatkratUnAjahAra / vRttAntena zravaNaviSayaprApiNA tena bhartuH sA durvAraM kathamapi parityAgaduHkhaM viSehe // 87 // dazamukharipU rAmaH sItAM hitvA tyaktvAnyAM striyaM nopayeme na pariNItavAniti yat / 'upAdyamaH svakaraNe' ityAtmanepadam / kiNc| tasyAH sItAyA evaM pratikRteH pratimAyA hiraNmayyAH sakhA pratikRtisakhaH santUnAjahArAhRtavAniti yattena zravaNaviSayaprApiNA zrotradezagAminA bharturvRttAntena vArtayA hetunA sA sItA durvAraM dunirodhaM parityAgena yaduHkhaM tatkathamapi viSere visoDhavatI // iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA __ vyAkhyayA sameto mahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye sItAparityAgo nAma caturdazaH sargaH // anvayaH-dazamukharipuH sItAM hitvA anyAM na upayeme, iti yat, kiMca tasyAH eva pratikRtisakhaH san RtUna AjahAra iti yat tena zravaNaviSayaprApiNA bhartuH vRttAntena sA durvAra parityAgaduHkhaM katham api vissehe| ___ vyAkhyA-daza mukhAni = AnanAni yasya sa dazamukhastasya dazamukhasya = rAvaNasya ripuH = zatruriti dazamukharipuH = rAmaH sItAM = jAnakI hitvA = tyaktvA anyAm = aparAM striyaM na upayeme =na pariNItavAn , na sviickaaretyrthH| iti yat, kiMca tasyAH = sItAyAH eva prakRSTA kRtiH prtikRtiH| pratikRteH = pratimAyAH =suvarNamayyAH sakhA iti pratikRtisakhaH san yajJe sauvaNI sItAyAH mUrti patnIsthAne kRtvetyarthaH / RtUna =azvamedhayazAn AjahAra = kRtavAn iti yat tena kAraNena zravaNayoH=zrotrayoH viSayaM = dezaM prApI =gAmI iti zravaNaviSayaprApI tena zrotraviSayaprApiNA, shrutenetyrthH| bhartuH = svAminaH vRttAntena = vArtayA sA= sItA durvAram = asahyam parityAgena = gRhAnniSkAsanena yat duHkhaM = klezastat parityAgaduHkhaM kathamapi = kenApi prakAreNa viSehe = visoddhvtii|| samAsaH-daza mukhAni yasya sa dazamukhaH, dazamukhasya ripuriti dshmukhripuH| prakRSTA kRtiH pratikRtiH, pratikRteH sakhA pratikRtisakhaH / zravaNayoH viSayaH zravaNaviSayaH, zravaNaviSayaM prApnotiH tena zravaNaviSayaprApiNA / parityAgena yat duHkhaM tat parityAgaduHkham / __hindI-rAvaNa ke zatru rAma ne sItA ko chor3akara, dUsarI strI ko svIkAra nahIM kiyaa| arthAt vivAha nahIM kiyaa| kintu azvamedha yajJa meM sItA kI hI suvarNa kI pratimA ko sahacAriNI banAkara yazoM ko kiyA hai| yaha saba bAteM jaba sItA ke kAnoM meM pahuMcI to usane parityAga se jo asahya duHkha huA thA use kisI prakAra saha liyaa| arthAt mere pati deva mujhako hRdaya se prema karate haiM, mujhe bhUle nahIM yaha ukta bAtoM se jAnakara sItA parityAga ke duHkha bhUla sI gaI // 87 // __iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye sItAparityAgo nAma caturdazaH sargaH //
Page #1125
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 1AraNyakaM gRhasthAnaM zvazurau padrajaHkaNAH / svayamaudrAhikaM gehaM tasmai rAmAya te namaH // kRtasItAparityAgaH sa ratnAkaramekhalAm / bubhuje pRthivIpAlaH pRthivImeva kevalAm // 1 // kRtasItAparityAgaH sa pRthivIpAlo rAmo ratnAkara eva mekhalA yasyAstAm / saarnnvaamityrthH| kevalAm / ekaamityrthH| pRthivImeva buguje bhuktavAn / na tu pArthivImityarthaH / sApi ratnakhacitamekhalA / pRthivyAH kAntAsamAdhiya'jyate / rAmasya stryantaraparigraho nAstIti zlokAbhiprAyaH // anvayaH--kRtasItAparityAgaH saH pRthivIpAlaH ratnAkaramekhalAM kevalAM pRthivIm eva bubhuje / vyAkhyA kRtaH = vihitaH sItAyAH =jAnakyAH parityAgaH = gRhAnnirasanaM yena sa kRtasItAparityAgaH saH= prasiddhaH pRthivIM = mahIM pAlayati = rakSatIti pRthivIpAlaH = rAjA ratnAnAmAkaraH ratnAkaraH = samudraH eva mekhalA = razanA yasyAH sA tAM ratnAkaramekhalA, ( mekha = gatiM lAtIti mekhalA) ssmudraamityrthH| kevalAm =e kAm pRthivIM = dharaNIm eva bubhujebhuktavAn , na tu pArthivIM pRthivIsaMbandhinImaparAM striyaM bhuktavAnityarthaH / samAsaH kRtaH sotAyAH parityAgo yena sa kRtasItAparityAgaH / ratnAnAmAkaraH iti ratnAkaraH eva mekhalA yasyAH sA ratnAkaramekhalA tAM ratnAka ramekhalAm / pRthivyAH pAlaH pRthivIpAlaH / hindI sItA kA parityAga karake pRthivI kA pAlana ( rakSA ) karane vAle rAjA rAma ne samudrasahita ekamAtra pRthivI ko hI bhogA thaa| arthAt kisI dUsarI pArthivazarIra vAlI strI se vivAha nahIM kiyA // 1 // 1 etatpadyapraNayanA vasare mallinAthasvAnte prabhorahala yoddhAralIlAvirvabhUvetyanumIyate tathA caAraNyakamaraNyaM yasya gRhasthAnamAsIt / yasya padrajaHkaNAH pAdapAMsavaH zRzurAvabhUtAm zilAbhUtAhalyAyA mAnaSItvasaMpAdanena gautamAya dAnAdrAmapAdarajaHkaNAnAM zvAzurya suvacam / etAdRzagautamAhalyAmayogalakSaNe punarudvAhe audAhikaM gehaM vivAhamaNDapavedyAdi ca yaH svayameva babhUva / dRSTaM ca zAstre cirapAtityonmuktasya punarupanayanodvAhAdi / tasmai rAmAya namostviti kathaMcillApanIyamidaM padyam / yadyapi 'yadrajaHkaNAH' iti pAThaH sarvatropalabhyate tathApyatra yattadodUrAnvayena durUhatvAdasmAbhiH 'padrajaHkaNAH' ityayameva pATha AdRto'sti /
Page #1126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 raghuvaMze lavaNena viluptejyAstAmisraNa tmbhyyuH| munayo yamunAmAjaH zaraNyaM zaraNArzinaH // 2 // lavaNena lavaNAkhyena tAmisraNa tmisraacaarinnaa| rksssetyrthH| viluptejyA luNyAgakriyA ata eva zaraNArthino yamunAbhAjo yamunAtIravAsino munayaH zaraNyaM zaraNArha rakSaNasApartha taM rAmaM rakSitAramabhyayuH prAptAH / yAterlaG // anvayaH-lavaNena tAmisraNa viluptejyAH zaraNArthinaH yamunAbhAjaH munayaH zaraNyaM sm abhyyuH| vyAkhyA-lunAtIti lavaNaH = tena lavaNena lavaNAsureNa, 'lavaNa' rAkSase rase iti haimaH / tamo bahulamasti asyAM sA tamisrA = kRSNapakSarAtriH / tamisrAsu caratIti tAmisraH tena tAmisraNa =rAtriMcareNa, viluptAH = vinAzitAH=IjyAH = yajJAdikriyAH yeSAM te viluptejyAH, ataeva zaraNaM = rakSA eva arthaH = prayojanaM yeSAM te zaraNArthinaH yamunAM = yamunAtIraM bhajanti = sevante iti yamunAbhAjaH, yamunAtIranivAsinaH, ityrthH| munayaH = tapasvinaH zaraNe sA: zaraNyastaM zaraNyaM = rakSakaM taM =rAmam abhyayuH = smpraaptaaH| lavaNAsureNa pIDitAH tapasvinaH rakSitAraM rAmaM prAptA ityarthaH / samAsaH-viluptA ijyA yeSAM te viluptejyAH / zaraNameva arthaH yeSAnte zaraNArthinaH / hindI-eka samaya yamunA taTa ( kinAre ) para rahane vAle, aura lavaNAsura nAma ke rAkSasa ne jinakI yajJAdi kriyAe~ naSTa kara dI thIM, isIliye rakSA cAhane vAle, tapasvI zaraNAgatavatsala rAma ke pAsa Ae // 2 // avekSya rAmaM te tasminna prajahuH svatejasA / trANAbhAve hi zApAstrAH kurvanti tapaso vyayam // 3 // te munayo rAmamavekSya / rakSitAramiti zeSaH / tasmi lavaNe svatejasA zAparUpeNa na prjhuH| tathAhi / trAyate iti trANaM rakSakam / kartari lyuT / tadabhAve zApa evAstraM yepAM te zApAtrAH santastapaso vyayaM kurvanti / zApadAnAttapaso vyaya iti prsiddhH|| anvayaH-te rAmam avekSya, tasmin svatejasA na prajahuH / hi trANAbhAve zApAstrAH santaH tapaso vyayaM kurvnti| vyAkhyA-te munayaH rAmaM rakSAkartAram avekSya = vilokya, jJAtvetyarthaH tasmin = lavaNAsure svaM = svakIyaM tejaH = tapaHprabhAvaH, iti svatejaH tena svatejasA na prajahraH = prahAraM na kRtvntH| hi = yataH trAyate iti trANam / trANasya = rakSakasya abhAvaH = asattA tasmin trANAbhAve zapanaM zApaH = AkrozaH, azubhaM bhUyAdityevaMrUpaH eva astraM = zastraM yeSAnte zApAstrAH santaH tapasaH = tapasyAyAH vyayaM = kSayam , apaMgamamityarthaH / kurvanti = vidadhati / zApapradAnena tapasaH kSayo bhavatIti heto rakSakAbhAve eva zapanti, iti bhAvaH /
Page #1127
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 253 samAsaH-svasya tejaH svatejastena svatejasA / trANasya abhAvaH trANAbhAvastasmin ANAbhAve / zApaH eva astraM yeSAnte zApAstrAH / hindI-una muniyoM ne rAma ko apanA rakSaka jAnakara, usa lavaNAsura ko apane zAparUpI teja se nahIM maaraa| yaha ucita hI hai| kyoMki rakSA karane vAle ( rAjA ) ke na rahane para ho, zApa se naSTa, bhasma kara denA rUpI astra chor3akara tapobala ko kharca karate haiM / arthAt rakSaka na hone para hI muni, zApa rUpI astra chor3ate haiM / zApa dene se tapobala naSTa hotA hai // 3 // pratizuzrAva kAkutsthastebhyo vighnapratikriyAm / dharmasaMrakSaNArthaiva pravRttirbhuvi zAGgiNaH // 4 // kAkutstho rAmastebhyo munibhyo vighnapratikriyAM lavaNavadharUpAM pratizuzrAva pratijaze / tathAhi / bhuvi zAGgiNo viSNoH pravRttI rAmarUpeNAvataraNaM dharmasaMrakSaNamevArthaH prayojanaM yasyAH sA tathaiva // anvayaH-kAkutsthaH tebhyaH vighnapratikriyAM prtishushraav| hi bhuvi zAGgiNaH pravRttiH dharmasaMrakSaNArthA eva / bhavatIti zeSaH / vyAkhyA kakudi tiSThatIti kakutsthaH kakutsthasya gotrApatyaM pumAniti kAkutsthaH =rAmaH tebhyaH = munibhyaH vighnasya = yazavighAtakasya lavaNAsurasyetyarthaH / pratikriyA = dUrIkaraNaM vadhakriyA tAM pratikriyAM, lavaNAsurasya vdhmityrthH| pratizuzrAva = pratijaze, pratizrutamityarthaH / hi yataHmuvi pRthivyAm zRMgasya vikAraH zAGga =dhanurarayAstIti zAGgoM tasya zAGgiNaH = nArAyaNasya pravRttiH = avataraNaM, rAmarUpeNa saMsAre aagmnmityrthH| dharmasya saMrakSaNaM = pAlanameva arthaH = prayojanaM yasyAH sA dharmasaMrakSaNArthI eva bhavatIti zeSaH / samAsa:-vighnasya pratikriyA vighnapratikriyA tAM vighnapratikriyAm / dharmasya saMrakSaNaM dharmasaMrakSaNaM, dharmasaMrakSaNameva arthaH yasyAH sA dharmasaMrakSaNArthA / hindI-kakutstha vaMzI rAma ne una muniyoM ke vighna ko dUra karane ( lavaNAsuravadha ) kI pratijJA kii| ThIka hI hai-pRthivI meM viSNu kA rAmarUpa se avatAra lenA kevala dharmarakSA ke liye hI hai // 4 // te rAmAya vdhopaaymaackhyurvibudhdvissH| durjayo lavaNaH zUlI vizUla: prArthyatAmiti // 5 // te munayo rAmAya vibudhadviSaH surArelavaNasya vadhopAyamAcakhyuH / lunAtIti lavaNaH / nndyaaditvaallyuH| tatraiva nipAtanANNatvam / lavaNaH zUlI zUlavAndurjayo'jayyaH / kintu vizUlaH zUlarahitaH pArthyatAmabhigamyatAm / 'yAcJAyAmabhiyAne ca prArthanA kathyate budhaiH' iti kezavaH //
Page #1128
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH - te rAmAya vibudhadviSaH vadhopAyam AcakhyuH / lavaNaH zUlI durjayaH kintu vizUla: prArthyatAm, iti / 254 vyAkhyA - te = munayaH rAmAya = rAghavAya viziSTaH budhaH = jJAnaM yeSAM te vibudhAH vizeSeNa budhyante iti vA vibudhAH / vibudhAnAM devAnAM dviT = zatrustasya vibudhadviSaH = lavaNAsuraraya vadhasya = mAraNasya upAyaH = yuktiH taM vadhopAyam AcakhyuH = kathayAmAsuH / lunAtIti lavaNaH = etannAmAsuraH zUlam = AyudhavizeSaH asyAstIti zUlI = zUlavAn duHkhena jayaH iti, durjayaH = ajayyaH, jetumazakyaH, kintu vigataH zUlaH yasya saH vizUla: = zUlarahitaH prArthyatAm = abhigamyatAm / "yAcJAyAmabhiyAne ca prArthanA kathyate budhai " iti kezavaH / ataH yadA sa zUlarahitaH syAttadA yoddhavyaH ityarthaH / samAsaH - vadhasya upAyaH vadhopAyastaM vadhopAyam / vibudhAnAM dviT tasya vibudhadviSaH / vigataH zUlo yasya sa vizUlaH / hindI - una muniyoM ne devatAoM ke zatru lavaNAsura ke mArane kA upAya rAma ko batA diyA ki vaha asura yadi bhAlA hAtha meM liye rahegA to use jItanA bar3A kaThina hai / ataH jaba vaha zUla se rahita ho taba usa para AkramaNa karanA // 5 // AdidezAtha zatrughnaM teSAM kSemAya rAghavaH / kariSyanniva nAmAsya yathArthamarinigrahAt // 6 // atha teSAM munInAM kSemAya kSemakaraNAya rAghavo rAmaH zatrughnamAdideza / atrotprakSate - asya zatrughnasya nAmArinigrahAcchatruhananAddhetoH / yathAbhUto'thoM yasya tadyathArthaM kariSyannina / zatruha ntIti shtrughnH| 'amanuSyakartRke ca' iti cakArAtkRtaghnazatrughnAdayaH siddhA iti durgasiMhaH / pANinIye'pi bahulagrahaNAdyatheSTasiddhiH 'kRtyalyuTo bahulam' iti // anvayaH - atha teSAM kSemAya rAghavaH zatrughnam asya nAma arinigrahAt hetoH yathArthaM kariSyan Adideza / > vyAkhyA - atha = munivAkyazravaNAnantaram teSAM munInAM = tapasvinAM kSemAya = kalyANakaraNAya rAghavaH = rAmaH zatrUn hantIti zatrughnastaM zatrughnaM = lakSmaNAnujam tasya = * zatrughnasya areH = zatroH nigrahaH = damanaM, mAraNamityarthaH, iti arinigrahastasmAt arinigrahAt hetoH yathA = yathAbhUtaH, satyaH arthaH = abhidheyaH yasya tat yathArthaM tat kariSyan = vidhAsyan iva = utprekSAyAm Adideza = AdiSTavAn / : - yathA bhUtaH arthaH yasya tat yathArthaM tat / hindI -muniyoM kI bAta sunane ke pazcAt rAma ne una tapasviyoM ke kalyANa ke liye zatrughna ko AjJA dI mAnoM zatrughna ke hAthoM zatru kA vadha karAkara isake nAma ko yathArtha, satya karAnA cAhate hoM / ataH zatrughna ko hI Adeza diyA gayA // 6 // samAsaH
Page #1129
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 255 rAmasya svayamaprayANe hetumAha yaH kazcana raghRNAM hi paramekaH paraMtapaH / apavAda ivotsarga vyAvartayitumIzvaraH // 7 // hi yasmAt / parAnchatrustApayatIti paraMtapaH / 'dviSatparayostApeH' iti khacpratyayaH / 'khaci hrasvaH' / iti hrasvaH / raghUNAM madhye yaH kazcanakaH / apavAdo vizeSazAstramutsarga sAmAnyazAstramiva / paraM zatru vyAvartayituM bAdhitumIzvaraH samarthaH ataH zatrughnamevAdidezeti puurvennaanvyH|| anvayaH-hi parantapaH raghUNAm yaH kazcanaH ekaH apavAdaH utsargam iva paraM vyAvartayitum IzvaraH iti shtrughnmaadidesh| vyAkhyA--hi = yasmAt parAn = zatrUn tApayatIti parantapaH = raghUNAM madhye = raghuvaMzIyAnAM madhye yaH kazcana = yaH kopi aikaH = kevalaH apavAdaH = bAdhakaH,-vizeSazAstram utsarga = sAmAnyazAstram iva = yathA paraM = zatru vyAvartayituM = bAdhituM, hantumityarthaH IzvaraH =samarthaH / ataH lavaNAsuraM hantuM zatrughnameva AdiSTavAnityarthaH / ato rAmaH svayaM na gataH / iti pUrveNAnvayaH / hindI-zatruoM kA damana karane vAlA, raghuvaMziyoM meM koI bhI eka vyakti usI prakAra zatru kA bAdha ( vadha ) karane meM samartha hai| jisa prakAra vyAkaraNa zAstra meM apavAda ( bAdhaka) sUtra utsarga ( sAmAnya ) sUtra ko bAdha letA hai| aura sAmAnya vidhi ( mA hiMsyAt sarvA bhUtAni ) ko jaise vizeSa vidhi ( agniSTomIyaM pazumAlameta ) se bAdha hotA hai / isIliye zatrughna ko hI mejA gayA, aura svayaM rAmajI nahIM gaye // 7 // agrajena prayuktAzIstato dAzarathI rthii| yayo vanasthalIH pazyanpuSpitAH surabhIramIH // 8 // tato'grajena rAmeNa prayuktAzIrvAdo rathI rathiko'bhIniMbhoMko dAzarathiH puSpANi saMjAtAni yAsAM tAH puSpitAH surabhIrAmodamAnA vanasthalIH pazyanyayau // anvayaH-tataH agrajena prayuktAzIH rathI abhIH dAzarathiH, puSpitAH surabhIH banasthalIH . pazyan yyau| vyAkhyA-tataH = AdezAnantaram agre jAtaH agrajastena agrajena = jyeSThena rAmeNa prayuktAH = kRtAH dattA ityarthaH AzIH = zubhAzaMsA yasmai sa prayuktAzoH ratho'syAtIti rathIrathavAn na vidyate bhIH = bhItiH yasya so'bhIH = nikaH dazarathasya rAjJo'patyaM pumAn dAzarathiH = zatrughnaH puSpANi saMjAtAni yAsAM tAH puSpitA:= kusumitAH suSThaH ramante yAsu tAH surabhayastAH surabhIH = AmodamAnAH vanAnAm = kAnanAnAM sthalyaH = akRtrimA bhUmayaratAH vanasthalIH pazyan = avalokayan yayau = jagAma / samAsaH-prayuktA AzIH yasmai sa pryuktaashiiH| na bhIH yasya saH abhiiH| vanAnAM sthalya stAH vnsthliiH|
Page #1130
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI-AzA milane ke bAda bar3e bhAI kA AzIrvAda prAptakara tathA ratha para car3hakara rAjA dazaratha ke putra zatrughna nirbhaya hokara usa vanasthalI (jaMgala kI bhUmi) ko dekhate hue cala par3e, jo ki khile phUloM vAlI tathA khUba sugandhita thI // 8 // rAmAdezAdanugatA senA tasyArthasiddhaye / pazcAdadhyayanArthasya dhAtoradhirivAmavat // 9 // rAmAdezAdanugatA senA tasya zatrughnasya / adhyayanamartho'bhidheyo yasya tasya / dhAtoH 'iG adhyayane' ityasya dhAtoH pazcAdadhiradhyupasarga iva / arthasiddhaye prayojanasAdhanAyetyekatra / anyatrAbhidheyasAdhanAya abhavat / 'athoM'bhidheyaraivastuprayojananivRttiSu' itymrH| yathA 'iDikAvadhyupasarga na vyabhicarataH' iti nyAyenAdhyupasargaH svayamevArthasAdhakasya dhAtoH saMnidhimAtreNopakaroti senApi tasya tadvaditi bhAvaH // anvayaH-rAmAdezAt anugatA senA tasya, adhyayanArthasya dhAtoH pazcAt adhiH iva arthasiddhaye abhavat / vyAkhyA-rAmasya = rAmacandrasya rAzaH AdezaH = AzA iti rAmAdezastasmAt rAmAdezAt anu = pazcAt gatA=yAtA iti anugatA= anugAminI senA = vAhinI tasya = zatraghnasya adhyayanaM = paThanam arthaH = abhidheyaH yasya saH adhyayanArthastasya adhyayanArthasya dhAtoH = "iG adhyayane" iti dhAtoH pazcAt adhiH adhyupasarga iva = yathA arthasya = prayojanasya siddhiH = sAphalyaM tasyai arthasiddhaye, dhAtupakSe ca arthasya = abhidheyasya siddhistasyai arthasiddhaye abhavat = abhuut| yathA iG adhyayane ik smaraNe ceti dvau dhAtU adhyupasarga vinA na prayogAhauM, iti svayamevArthasAdhakasya dhAtoH sAnnidhyamAtreNopakaroti evameva senApi zatrughnasya anugamanamAtreNopakaroti, vastutaH kArya tu zatrughnaH svayameva sampAdayatIti bhaavH| samAsaH-rAmasya AdezaH rAmAdezastasmAt rAmAdezAt / arthasya siddhiH arthasiddhiH tasyai arthasiddhaye / adhyayanam arthaH yasya sa tasya adhyayanArthasya / hindI-zrIrAma kI AzA se zatrughna ke pIche jAtI huI senA usI prakAra vyartha tho jaise ki adhyayana ( par3hanA ) artha vAle iG dhAtu ke pIche lagA huA adhi upasarga vyartha hotA hai / isaliye ki iG dhAtu kA hI adhyayana artha hai| isI prakAra zatrunna ekAkI hI jItane vAlA hai / senA kA pIche rahanA mAtra kArya hai // 9 // AdiSTavarmA munimiH sa gacchaMstapatAM vrH| virarAja rathapraSThervAlakhilyairivAMzumAn // 10 // rathapraSThai rathAgragAmibhiH / 'praSTho'gragAmini' iti nipAtaH / munibhiH pUrvoktarAdiSTavarmA nirdiSTamArgo gacchaMstapatAM dedIpyamAnAnAM madhye varaH zreSThaH sa zatrughnaH vAlakhilyairmunibhiraMzumAnsUrya iva virarAja / te'pi rathapraSThA ityanusaMdheyam //
Page #1131
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 257 anvayaH-rathapraSThaiH munibhiH AdiSTavA gacchan tapatAM madhye varaH saH vAlakhilyai aMzumAn iva rraaj| vyAkhyA-pratiSThante = agrato gacchantIti pratiSThAH / rathasya = syandanasya pratiSThAH =agragAminaH taiH rathapraSThaiH munibhiH AdiSTaM = pradarzitaM varma =mArgaH yasya saH AdiSTavA gacchan = vrajan tapatA=dedIpyamAnAnAM madhye antarA varaH= zreSThaH saH= zatraghnaH vAlakhilyaiHaMguSThamAtraiH divyaiH RSibhiH aMzavaH santi asyAsau aMzumAn = sUryaH iva = yathA rarAja = zuzubhe / munayo'pi rathapraSThA ityanusandheyam / samAsaH-AdiSTaM vartma yasya saH AdiSTavA / rathasyapraSThAH iti rathapraSThAstaiH rathapraSThaiH / hindI-ratha ke Age calane vAle muniyoM ne jise rAstA batA diyA, tathA mArga meM calate hue, aura dedIpyamAna ( tejasvI ) una muniyoM ke bIca meM zatrughna aise suzobhita ho rahe the| jaise sUrya ke ratha ke Age-Age calane vAle vAlakhilya RSiyoM se sUrya suzobhita hote haiN| ye muni bho ratha meM baiThakara Age cala rahe the| vizeSa-brahmA jI ke roma se utpanna hue, a~gUThe ke samAna AkAra vAle sATha hajAra vAlakhilya RSi haiM / jo ki ratha para car3hakara sUrya ke Age mArga dikhAte hue calate haiM // 10 // tasya mArgavazAdekA babhUva vasatiryataH / rathasvanotkaNThamRge vAlmIkIye tapovane // 11 // yato gacchataH / iNdhAtoH zat prtyyH| tasya zatrudhnasya mArgavazAdrathasvana utkaNThA udgrIvA mRgA yasmiMstaribhanvAlmIkIye vAlmokisaMbandhini / 'vRddhAcchaH' iti chprtyyH| tapovana ekAvasatI rAtrirbabhUva / tatraikAM rAtrimuSita ityarthaH / 'vasatI rAtrivezmanoH' ityamaraH // anvayaH-yataH tasya mArgavazAt rathasvanotkaNThamRge vAlmIkIye tapovane ekA vasatiH babhUva / - vyAkhyA-eti = gacchatIti yan tasya yataH= gacchataH tasya zatrughnasya mArgasya = adhvanaH vazaH= adhInaH, tasmAt mArgavazAt =mArgasya = kaarnnaadityrthH| rathasya = syandanasya svanaH= zabdaH iti rathasvanastasmin utkaNThAH=UrdhvagrIvAH mRgAH = hariNAH yasmin tat, tasmin rathasvanotkaNThamRge, ut = UrdhvaM kaNThaH yeSAM te utknntthaaH| vAlmIkeH idaM vAlmIkIyaM tasmin vAlmIkIye = vAlmIkimunisambandhini tapaso vanamiti tapovanaM tasmin tapovane = Azrame ekA kevalA vasanti jIvAH asyAM sA vasatiH rAtriH "vasatI rAtrivezmanoH" itymrH| maharSivAlmIkeH Azrame ekAM raatrimussitvaanityrthH| samAsaH--mArgasya vazaH mArgavazastasmAt mArgavazAt / ut = Urdhva kaNThaH yeSAM te utkaNThAH / rathasya svanaH rathasvanaH rathasvane utkaNThAH mRgAH yasmin tat , tasmin rthsvnotknntthmRge| tapasaH vanamiti tapovanaM tasmin tapovane /
Page #1132
--------------------------------------------------------------------------
________________ buDha hindI - jAte hue zatrughna ne mArga meM eka rAta nivAsa kiyA, jisameM ratha ke rahe the // 11 // raghuvaMze par3ane ke kAraNa, vAlmIki muni ke usa tapovana meM zabda ko sunakara Upara gardana uThAye mRga dekha tamRSiH pUjayAmAsa kumAraM klAntavAhanam / tapaHprabhAvasiddhAbhirvizeSapratipattibhiH // 12 // klAntavAhanaM zrAntayugyaM taM kumAraM zatrughnamRSirvAlmIkistapaHprabhAvasiddhAbhivizeSapratipattibhirutkRSTasaMbhAvanAbhiH pUjayAmAsa // anvayaH-klAntavAhanaM taM kumAraM RSiH tapaHprabhAvasiddhAbhiH vizeSapratipattibhiH pUjayAmAsa / = vyAkhyA - vAhayantIti vAhanAni, klAntAni = zrAntAni vAhanAni = azvAH yasya sa taM klAntavAhanaM taM = prasiddhaM kumAraM zatrughnaM RSati jAnAti sarvamiti RSi: =vAlmIkiH tapasaH = tapazcaryAyAH prabhAvaH=pratApaH tena siddhAH = niSpannAstAbhiH tapaHprabhAvasiddhAbhiH vizeSAH : utkRSTAH rAjakumArayogyAH ityarthaH pratipattayaH = sambhAvanAH AsanazayanAnnapAnAdyA ityarthaH tAbhiH vizeSapratipattibhiH pUjayAmAsa - arcayAmAsa / utkRSTasAmagrIbhiH satkAraM kRtavAnityarthaH / = samAsaH - klAntAni vAhanAni yasya sa taM klAntavAhanam / tapasaH prabhAvaH tapaHprabhAvaH / tapaHprabhAveNa siddhAstAbhiH tapaHprabhAvasiddhAbhiH / vizeSAzca tAH pratipattayaH vizeSapratipattayastAbhiH vizeSapratipattibhiH / hindI -- jisake ghor3e thaka gaye the, aise usa rAjakumAra zatrughna kA, maharSi vAlmIki jo ne apanI tapasyA ke prabhAva se bar3A hI viziSTa rAjakumAra ke yogya satkAra kiyA // 12 // tasyAmevAsya yAminyAmantarvastrI prajAvatI / sutAvasUta saMpannau kozadaNDAviva kSitiH // 13 // tasyAmeva yAminyAM rAtrAvasya zatrughnasya / antarasyA astItyantarvalIgarbhiNI / ' antarvalI ca garbhiNI' ityamaraH / 'antarvatpativatornuk' iti GIpnugAgamazca / prajAvatI bhrAtRjAyA sItA / kSitiH saMpannau samagrau kozadaNDAviva sutAvasUta // anvayaH--tasyAm eva yAminyAm asya antarvalI prajAvatI, kSitiH sampannau kozadaNDau sUta asUta / vyAkhyA--tasyAm eva = yasyAM rAtrau zrAntatvAt vasatiM kRtavAn ityarthaH bhayahetutvAt ninditAH yAmAH=praharA: yasyAH sA yAminI nindAyAmini pratyayaH / tasyAM yAminyAM = rAtrau asya = zatrughnasya antarasti garbhaH yasyAM sA antarvalI = garbhiNI prajAsyA astIti prajAvatI = bhrAtRjAyA-sItA ityarthaH kSitiH = pRthivo sampannau = sampUrNau kozaH = arthazca daNDaH damazca catuthopAyaH, iti kozadaNDau iva yathA sUtau putrau kuzalavau, ityartha: asUta = janayAmAsa /
Page #1133
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 259 samAsaH-kozazca daNDazceti kozadaNDau / hindI-aura usI rAtri meM zatrudhna kI garbhavatI bhAbhI sotA ne usI prakAra tejasvI do putroM ko janma diyaa| jaise ki pRthivI ( rAjA ke liye ) dhana aura daNDa ( senA) utpanna karatI hai / / 13 // saMtAnazravaNAbhrAtuH saumitriH saumanasyavAn / prAJjalirmunimAmantrya prAtaryuktaratho yayau // 14 // bhrAtujyeSThasya saMtAnazravaNAddhetoH saumanasyavAnprItimAnsaumitriH zatrughnaH prAtaryuktarathaH sajjarathaH san / prAJjaliH kRtAJjalirmunimAmantryApRcchaya yayau / anvayaH-bhrAtuH santAnazravaNAt saumanasyavAn saumitriH prAtaH yuktarathaH san prAJjaliH munim AmaMtrya yyau| vyAkhyA-bhrAjate iti bhrAtA tasya bhrAtuH = jyeSThasya rAmasya santAnasya = santateH zravaNam = AkarNanamiti santAnazravaNaM tasmAt santAnazravaNAt , putrotpattizravaNAddhetoH suSThu manaH yasya sa sumanAH, sumanasaH bhAvaH karma vA saumanasyaM, saumanasyaM = prasannatA asyAstIti saumanasyavAn =prasannacittavAn sumitrAyAH apatyaM saumitriH= sumitrAputraH zatrughnaH prAtaH= prabhAte yuktaH= sajjIkRtaH rathaH = spandano yasya sa yuktarathaH san prakRSTo'Jjaliryasya sa prAJjaliH= baddhAJjali: muni = maharSim Amantrya = ApRcchya yayau = jgaam| svakAryasampAdanAya gataH ityarthaH / samAsaH-santAnanya zravaNamiti santAnazravaNaM tasmAt santAnazravaNAt / prakRSTaH aJjali yasya sa prAJjaliH / yuktaH ratho yasya sa yuktarathaH / hindI-bar3e bhAI kI putrotpatti sunakara sumitrAnandana zatrughna bar3e prasanna hue| aura prAtaHkAla hAtha jor3akara muni vAlmIki se pUchakara ( AjJA lekara ) ratha meM baiTha cala pdd'e| arthAt lavaNAsura ko mArane ko cala diye // 14 // sa ca prApa madhUpaghnaM kummInasyAzca kukSijaH / vanAtkaramivAdAya sattvarAzimupasthitaH // 15 // sa zatrudhnazca madhUpaghnaM nAma lavaNapuraM prApa / kumbhInasI nAma rAvaNasvasA / tasyAH kukSijaH putro lavaNazca vanAtkaraM balimiva satvAnAM prANinAM rAzimAdAyopasthitaH prAptaH // anvayaH sa ca madhUpaghnaM prApa kumbhInasyAH kukSijaH ca vanAt karam iva sattvarAzim AdAya upasthitaH / vyAkhyA-sa ca=zatrughnazca madhoH tannAmnaH daityasya upaghnaH=Azraya staM madhUpaghnaM= purN=mthuraamityrthH| prApa =aagtH| kumbhIva nasA=nAsA yasyAH sA kumbhInasI tasyAH kumbhInasyAH =rAvaNabhaginyAH kukSau jAtaH = utpannaH kukSijaH = putraH lavaNAsurazca vanAt =
Page #1134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 raghuvaMze araNyAt karaM = balim iva = yathA sattvAnAM = jantUnAM rAzim = samUham AdAya = gRhItvA upasthitaH= aagtH| samAsaH-madhoH upadhnaH madhUpaghnastaM madhUpannam / sattvAnAMrAziH tAM / hindI-"idhara to" vaha zatrudhna madhUpanna ( mathurA) nagara meM pahu~ce, aura udhara rAvaNa kI bahana kumbhInasI kA putra lavaNAsura bhI jaMgala se Dhera sAre prANiyoM ( pazuoM ) ko mArakara isa prakAra lekara upasthita huA mAnoM bheMTa lekara AyA ho / vizeSaH-kumbhI ( ghar3iyA ) ke jaisI nAka vAlI, rAvaNa kI bahana kA nAma kumbhInasI thaa| usakA lar3akA lavaNa thaa| mabu nAmaka daitya kA upanna =Azraya, sthAna, mathurA nagarI // 15 // dhUmadhImro vasAMgandhU jvAlAbabhraziroruhaH / kravyAdNaparIvArazcitAgniriva jaMgamaH // 16 // kiMbhUto lavaNaH / dhUma iva dhUmraH kRssnnlohitvrnnH| 'dhUmradhUmalau kRSNalohite' ityamaraH / vasAgandho hRnmedogndhH| so'syAstIti vsaagndhii| 'hRnmedastu vapA vasA' ityamaraH / jvAlA iva babhravaH pizaGgAH ziroruhAH kezA yasya sa tathoktaH / 'vipule nakule viSNau babhruH syAtpiGgale triSu' itymrH| kravyaM mAMsamadantIti vyAdo raaksssaaH| teSAM gaNa eva parIvAro yasya sa tthoktH| ata eva jaMgamazcariSNuzcitAgniriva sthitaH / kRzAnupakSe dhuumaidhuumrvrnnH| jvAlA eva ziroruhAH / kravyAdo gRdhAdayaH ityanusaMdheyam // anvayaH-"kiMbhUtaH lavaNaH ? ityAha"-dhUmadhUmra: vasAgandhI jvAlAbabhruziroruhaH RvyAdgaNaparIvAraH ata eva jaMgamaH citAgniH iva sthitaH / - vyAkhyA-dhUnoti, dhUyate vA dhUmaH zikhidhvajaH='AndhanaprabhavaH' ityarthaH sa iva dhUmraH=dhUmalaH, kRSNaraktavarNaH iti dhUmadhUmraH / "bhambhomarudvAhaH khatamAlaH zikhidhvajaH, agnivaahstrii| iti kozaH "dhUmradhUmalau kRSNalohite" iti cAmaraH / vasAyAH=vapAyAH gandhaH = surabhiH iti vasAgandhaH, vasAgandhaH asyAsti sa vasAgandhI "medastu vasA vapA" ityamaraH / zuddhamAMsasnehagandhavAnityarthaH / jvAlA=arciH iva babhravaH pizaMgAH ziroruhAH=kezAH yasya sa jvAlAbabhruziroruhaH, kravyam =AmamAMsam adantIti kravyAdaH = rAkSasAH teSAMgaNaH= samUha eva parIvAraH = parijanaH yasya sa kravyAdgaNaparIvAraH ataeva gacchatIti jaMgamaH=saMcariSNuH citAyAH = cityAyAH agniH=vahniH iva = yathA sthitaH sa lavaNAsuraH samupasthitaH ityarthaH" citA cityA citiH striyaamitymrH| citAgnipakSe-dhUmaH dhUmravarNA, jvAlA eva tasya kezAH, vasAgandhI, mAMsabhakSakA gRdhrakukkurAdayaH citAmaH paritaH gacchanti, taH parIvAravAn ityanusaMdheyam / ... samAsaH-dhUma iva dhUmra iti dhuumdhuumrH| vasAyAH gandhaH vasA gandhaH, so'syAstIti vsaagndhii| jvAlAyA iva babhravaH ziroruhAH yasya sa jvAlAbabhruziroruhaH / kravyAdAM gaNaH
Page #1135
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 261 kravyAdgaNaH, kravyAdgaNa eva parIvAraH yasya sa kravyAdgaNaparIvAraH / citAyAH agniH iti citAgniH / hindI - dhUe~ ke samAna kAle raMga kA, tathA carbI ko gandha vAlA, aura agni kI lapaToM ke samAna bhUre raMga ke bAloM vAlA, tathA kaccA mAMsa khAnevAle rAkSasa hI usake parijana the / arthAt ye hI usake sAtha cala rahe the, ata eva vaha usa calatI-phiratI citA kI Aga ke samAna laga rahA thA, jo ghUe~ ke kAraNa dhu~dhalI tathA carbI kI gandha vAlI evaM dhUe~ ke varNavAlI lapaTeM hI jisake keza hoM tathA gIdha, kutte Adi kaccA mAMsa khAnevAle pazu-pakSI jisake cAro ora cala rahe hoM // 16 // apazUlaM tamAsAdya lavaNaM lakSmaNAnujaH / rodha saMmukhIno hi jayo randhraprahAriNAm // 17 // lakSmaNAnujaH zatrughno'pazUlaM zUlarahitaM taM lavaNamAsAdya rurodha / tathAhi / randhraprahAriNaM randhrapraharaNazolAnAm / apazUlataivAtra randhram / jayaH saMmukhIno hi / saMmukhasya darzano hi / 'yathAmukhasaMmukhasya darzanaH khaH' iti khapratyayaH / adhikAralakSaNArthastu durlabha eva // anvayaH - lakSmaNAnujaH apazUlaM tam lavaNam AsAdya rurodha, hi randhraprahAriNAM jayaH sammukhInaH bhavatIti zeSaH / vyAkhyA - lakSmaNasya anujaH = kaniSThabhrAtA, iti lakSmaNAnujaH = zatrughnaH apagataM zUlaM = musalam=AyudhamityarthaH / yasya sa tam apagatazUlaM, gRhasthitAyudhamityarthaH / "astrIzUlaM rugAyudham" ityamaraH / taM lavaNaM = lavaNAsuram AsAdya = prApya rurodha = avaruddhavAn / hi= yataH randhaM = zUlarahitaM, zaktihInamityarthaH prahartu = mArayitu zIlaM yeSAM te randhraprahAriNasteSAM randhraprahAriNAM jayaH = vijayaH sarvasya mukhasya darzanaH saMmukhInaH = abhimukhapAtI bhavatyeva / samAsaH--apagataH zUla: yasya sa tam apagatazUlam / lakSmaNasya anujaH lakSmaNAnujaH / hindI -- lakSmaNa ke choTe bhAI zatrughna ne isa prakAra usa lavaNAsura ko pAkara ( zUla se rahita dekhakara ) ghera liyA / ThIka hI hai - zaktihIna zatruoM para prahAra karane vAloM ke sAmane vijaya khar3I rahatI hai / arthAt aise avasara para mAranevAle kI jIta nizcita hotI hai // 17 // nAtiparyAptamAlakSya matkukSeradya bhojanam / diSTayA tvamasi me dhAtrA bhItenevopapAditaH // 18 // iti saMta zatrughnaM rAkSasastajjighAMsayA / prAMzumutpATayAsa mustAstambamiva drumam // 19 // yugmam / rAkSaso lavaNaH / adya matkukSeH / bhujyata iti bhojanam / bhojanam / bhojyaM mRgAdikaM nAtiparyAptamanatisamagramAlakSya dRSTvA bhIteneva dhAtrA diSTayA bhAgyena me tvamupapAditaH
Page #1136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 raghuvaMze kalpito'si iti zatrughnaM saMta tasya zatrughnasya jighAMsayA hantumicchayA prAMzuMmunnataM drumam / mustAstambamiva aklezenotpATayAmAsa // anvayaH--yugmam / rAkSasaH adya matkukSeH, bhojanaM nAtiparyAptam AlakSya, bhItena iva dhAtrA diSTyA me tvam upapAditaH " asi" iti zatrughnaM saMta, tajjighAMsayA prAzuM drumaM mustAstambam zva utpATayAmAsa / - vyAkhyA - yugmaM dvayorekasyAM kriyAyAmanvayAt / rAkSasaH = lavaNAsuraH adya = asmindine kuSyate = niSkAsyate malo'smAt sa kukSiH mama = lavaNasya kukSiH = udaraH, itimatkukSistasya matkukSeH bhujyate bhojanam = bhojyaM mRgAdikam atiparyAptaM na bhavatIti nAtiparyAptaM = nAtyalaM mamodarapUraNAya na paryAptamityarthaH, iti AlakSya = dRSTvA bhItena = bhayayuktena iva = yathA utprekSAyAm / vidhAtrA = brahmaNA diSTayA = mama bhAgyena me = mahyaM tvam = = zatrughnaH upapAditaH = kalpitaH, preSita ityrthH| asi iti = evaM prakAreNa zatrughnaM - lakSmaNAnujaM santa = bhartsayitvA hantumicchA jighAsA, tasya = zatrughnasya jighAMsA = mAraNecchA tayA tajjighAMsayA prAzum = atyunnataM drumaM = vRkSaM mustayatIti mustA / mustAyA = mustakasya stambaH = gulmaH, iti mustAstambastaM mustAstambam iva = yathA utpATayAmAsa = vidIrNavAn, saralatayA anaayaasenotpaattitvaanityrthH| "kuruvindo meghanAmA mustA mustaka mastriyAm " stambagulmau" iticAmaraH / samAsaH - na atiparyAptamiti nAtiparyAptam / mama kukSiriti matkukSistasya matkukSeH / tasya jighAMsA tajjighAMsA tayA tajjighAMsayA / mustAyAH stambaH taM mustAstambam / hindI - "zatrughna ko dekhakara " lavaNAsura kahatA ki Aja merI udarapUrti ke liye mRga Adi bhojana-padArtha paryApta nahIM haiM / kama hai / yaha dekhakara brahmA ne mAno Dara kara bhAgya se tumheM bheja diyA hai // 18 // isa prakAra zatrughna ko DarA-dhamakA kara aura use mArane kI icchA se eka bar3e bhArI per3a ko aise ( saralatA se anAyAsa ) ukhAr3a liyA, jaise mothA ke DaNThaloM ko ukhAr3a liyA jAtA hai / vizeSa - mustA - mothA eka prakAra kI komala ghAsa, isI kA vizeSa nAgaramothA hai // 19 // saumitrernizitairbANairantarA zakalIkRtaH / gAtraM puSparajaH prApa na zAkhI naiR teritaH // 20 // nairRterito rakSaHpreritaH zAkhyantarA madhye nizitairbANaiH zakalIkRtaH sansaumitreH zatrughnasya gAtraM na prApa kiMtu puSparajaH prApa // anvayaH-- nairRteritaH zAkhI antarA nizitaiH bANaiH zakalIkRtaH san saumitreH gAtraM na prApa " kintu " puSparajaH prApa / - vyAkhyA - niyatA RtiH ghRNA yasyAH sA, nirgatA RteH zubhAt itivA nirRtiH = alakSmIH, tasyAH apatyaM pumAn nairRta:, tena IritaH = preritaH, iti nairRteritaH = lavaNAsura prerita =
Page #1137
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 263 ityrthH| zAkhAH santyasya asau zAkhI = vRkSaH antarA=madhye nizitaiH tIkSNaiH bANaiH na zakalam azakalam , azakalaM zakalaM sampadyamAnaH iti zakalIkRtaH khaNDazaH kRtaH san sumitrAyAH apatyaM pumAn saumitristasya saumitreH zatrughnasya gAtraM = zarIraM na prApa =na prAptaH kintu puSpANAM = kusumAnAM rajaH = parAgaH puSparajaH prApa = avApa / samAsaH-puSpANAM rajaH puSparajaH / nairRtena IritaH nairRteritH|| hindI-nirjati ( rAkSasI ) ke lar3ake lavaNAsura kA pheMkA huA vRkSa bIca meM hI paine bANoM se Tukar3e-Tukar3e hokara khatama ho gayA, aura zatrughna ke zarIra taka nahIM phuNcaa| kintu usa vRkSa ke phUloM kI parAga hI zatrughna ke zarIra taka pahu~ca pAI // 20 // vinAzAttasya vRkSasya rakSastasmai mahopalam / prajighAya kRtAntasya muSTiM pRthagiva sthitam // 21 // rakSI labaNastasya vRkSasya vinaashaaddhetoH| mahopalaM mahAntaM pASANam / pRthasthitaM kRtAntasya yamasya muSTimiva / muSTizabdo dviliGgaH / tasmai zatrughnAya prajighAya prahitavAn / anvayaH-rakSaH tasya vRkSasya vinAzAt mahopalaM pRthak sthitaM kRtAntasya muSTim iva tasmai prjighaay| vyAkhyA-rakSaH=rAkSasaH= lavaNAsuraH tasya = unnatasya vRkSasya = pAdapasya vinAzAt = khaNDazaH karaNAt hetoH, upa lAtIti upalaH =pASANaH, palatIti palaH, oH= zambhoH pala:= bodhakaH iti vA uplH| mahAzcAsau upalaH mahopalastaM mahopalaM = vizAlaM pASANaM pRthak / sthitaM =yamAdanyatravartamAnaM kRtaH antaH= vinAzo yena sa kRtAntastasya kRtAntasya = yamasya muSTim = saMgrAham iva yathA "muSTibandhaH saMgrAhaH" itymrH| tasmai zatrughnAya prajighAya= prahitavAn / samAsaH-mahAzcAsau upalaH mahopala staM mahopalam / kRtaH anto yena sa kRtAntastasya kRtAntasya / vizeSeNa nAzaH vinAzaH / hindI-usa bar3e bhArI vRkSa ke Tukar3e-Tukar3e hokara naSTa hone ke kAraNa lavaNAsura ne eka bhArI caTTAna zatrughna ke Upara aisI pheMkI mAno vaha zarIra se alaga huA yamarAja kA cUsA hI ho // 21 // aindramastramupAdAya zatrughnena sa taadditH| sikatAtbAdapi parAM prapede paramANutAm // 22 // sa mahopala: zatrughnenaindramindradevatAkamastramupAdAya tADito'bhihataH san / sikatAtvAtsikatAbhAvAdapi parAM paramANutAM prapede / yato'NurnAsti sa paramANurityAhuH // anvayaH-saH zatrudhnena aindram astram upAdAya tADitaH san sikatAtvAd api parAM paraNutAMprapede /
Page #1138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 raghuvaMze = vyAkhyA--saH=mahAn pASANaH zatrUn hantIti zatrughnastena zatrughnena indraH devatA asya tat aindraM = indradevatAsaMbandhi astraM = zAstram upAdAya gRhItvA tADitaH = mAritaH san sikatAnAM : vAlukAnAM bhAvaH sikatAtvaM tasmAt sikatAtvAt = vAlukAtvAt api parAm = adhikAM yasmAt aNurnAsti sa paramANuH tasya bhAvaH paramANutA tAM paramANutAM = paramANutvaM prapede = prApa / = hindI - lavaNAsura ke dvArA pheMkI gaI vaha caTTAna ( zilA ) vAle astra se mAra kara aisI cUrNa-cUrNa kara dI ki vaha bAlU se ho gaI / arthAt jisase koI choTA na ho vaha paramANu hotA hai ke samAna kaNa-kaNa banA diyA // 22 // / tamupAdravadudyamya dakSiNaM dornizAcaraH / ekatAla ivotpAtapavanaprerito giriH // 23 // zatrughna ne apane indra devatA adhika paramANu pane ko prApta zatrughna ne bhI use paramANu nizAcaro rAkSaso dakSiNaM do: / 'kakuddoSaNI' iti bhagavato bhASyakArasya prayogAddoSazabdasya napuMsakatvaM draSTavyam / 'bhujabAhU praveSTo do:' iti puMliGgasAhacaryAtpuMstvaM ca / tathA ca prayogaH'doSaM tasya tathAvidhasya bhajataH' iti / savyetaraM bAhumudyamya ekastAlastadAkhyavRkSo yasminsa ekatAlaH / utpAtapavanena prerito giririva / taM zatrughnamupAdravadabhidrutaH // anvayaH - nizAcaraH dakSiNaM doH udyamya ekatAlaH utpAtapavaneritaH giriH iva tam upAdravat / vyAkhyA - nizAsu caratIti nizAcaraH = rAkSaso lavaNaH dakSiNaM = savyetaraM do: = bhujam udyamya = utthApya ekaH tAlaH = tRNarAjaH, tAlavRkSa ityarthaH yasmin saH ekatAlaH " tRNarAjAhvaya stAlaH" ityamaraH / utpAtaH = pracaNDazcAsau pavanaH = vAyu:, iti utpAtapavanaH, azubhasUcaka pavana iti vA, tena preritaH = pracoditaH prakSiptaH ityarthaH / iti utpAtapavanapreritaH giriH = parvataH iva yathA taM = zatrughnam upAdravat = abhidrutaH / lambAyamAnaM dIrghaM bAhumudyamya zatrughnaM hantumabhidudrAvetyarthaH / samAsaH - ekaH tAla: yasmin saH ekatAlaH / utpAtazcAsau pavanaH utpAtapavanastena preritaH iti utpAtapavanapreritaH / hindI - "yaha dekha" vaha rAkSasa apane dAhine hAtha ko Upara uThA kara zatrughna kI ora aisA jhapaTA, mAno pracaNDavAyu ( bavaNDara ) se ur3AyA huA vaha pahAr3a ho jisakI coTI para kevala eka tAr3a kA per3a khar3A ho / lavaNAsura ne apanA eka hI hAtha Upara uThAyA thA / ataH kavi ne bhI eka tAr3a vAlA parvata kahA hai // 23 // kArNena patriNA zatruH sa bhinnahRdayaH patan / AninAya bhuvaH kampaM jahArAzramavAsinAm // 24 //
Page #1139
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 265 saH shtrurlvnnH| kANena vaiSNavena pattraNA baannen| uktaM ca rAmAyaNe-'evameSa prajanito viSNostejomayaH zaraH' iti / 'viSNurnArAyaNaH kRSNaH' itymrH| bhinnahRdayaH patanbhuvaH kampamAninAyAnItavAn / dehabhArAdityarthaH / AzramavAsinAM kampaM jhaar| tannAzAdakutobhayA babhUvurityarthaH // __ anvayaH-saH zatruH kAnuna patriNA bhinnahRdayaH patan bhuvaH kampam AninAya, AzramavAsinAM kampaM jahAra / vyAkhyA-saH= lavaNAsuraH zatruH = vairI kRSNasya =viSNoH ayamiti kArNastena kArNoNa = vaiSNavena patrANi pakSAH santyasya sa pattrI tena patriNA = bANena "viSNu nArAyaNaH kRSNaH" itymrH| bhinnaM = vidIrNa hRdayaM vakSaH yasya sa bhinnahRdayaH patan bhUmau ityarthaH bhuvaH= pRthivyAH kampaM = vepathum AninAya=AnItavAn / svazarIrabhArAt bhuvaM cakampe ityarthaH / "atha vepathuH kampaH" ityamaraH / Azrame vasanti tacchIlAH iti AzramavAsinasteSAm AzramavAsinAM tapasvinAM kampaM =bhayajanitaM jahAra apahRtavAn / lavaNAsuravinAzena tapasvino nirbhayAH saMjAtA ityrthH| samAsaH-bhinnaM hRdayaM yasya sa bhinnahRdayaH / AzramasyavAsinaH AzramavAsinasteSAm AzramavAsinAm / hindI-viSNu ke teja se nirmita zatrughna ke bANa se lavaNAsura kA hRdaya phaTa gyaa| taba jamIna para girate hue usa rAkSasa ne pRthivI ko ka~pA diyaa| arthAt usake girane se jamIna hila utthii| aura Azrama ke nivAsiyoM ke kaMpa ( bhaya ) ko bhagA diyaa| arthAt tapasvijana aba nirbhaya hokara rahane lge| _ vizeSa-rAmAyaNa meM likhA hai ki yaha bANa viSNu ke teja se banA thaa| aura viSNu kRSNa eka hI hai / ataH kANeMna kahA hai // 24 // vayasAM paGktayaH peturhatasyopari vidviSaH / tatpratidvandvino mUni divyAH kusumavRSTayaH // 25 // htsy| vidveSTIti vidviT tasya vidviSo rAkSasasyopari vayasAM pakSiNAM paGktayaH petuH / tatpratidvandvinaH zatrughnasya mUrdhni tu divyAH kusumavRSTayaH petuH // anvayaH-hatasya vidvaSaH upari vayasAM paktayaH petuH, tatpratidvandinaH mUni divyAH kusumavRSTayaH petuH| vyAkhyA-hatasya =mRtasya vizeSeNa dveSTIti vidvaT tasya vidviSaH=zatroH lavaNAsurasya upari=upariSTAt vayasAM = pakSiNAM paMktayaH = zreNayaH samUhAityarthaH / petuH=nipetuH| "vayaH pakSiNi bAlyAdau yauvane ca napuMskam" ityamaraH / dvandaH dveSo'syAstIti dvandI, pratirUpo dvandI pratidvandI, tasya =lavaNasya pratidvandI zatrustasya tatpratidvandinaH= zatrughnasya mUni mastake divi bhavAH divyAH= svargIyAH kusumAnA=puSpANAM vRSTayaH= varSaNAni petuH = ptitaaH|
Page #1140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 raghuvaMze samAsaH-pratirUpo dvandI pratidvandI, tasya pratidvandI tatpratidvandI tasya tatpratidvandinaH / kusumAnAM vRSTayaH kusumavRSTayaH / hindI-mare hue usa rAkSasa ke Upara giddha, kauA Adi pakSI TUTa par3e, arthAt usakA mAMsa khAne ke liye| aura usake prati pakSI zatrughna ke mastaka para svarga se puSpoM kI varSA hone lagI // 25 // sa hatvA lavaNaM vIrastadA bhene mahaujasaH / bhrAtaH sodaryamAtmAnamindrajidvadhazobhinaH // 26 // sa voraH zatrughno lavaNaM hatvA tadAtmAnaM mahaujaso mahAbalasyendrajiddhena zobhino bhrAturla. kSmaNasya samAnodare zayitaM sodaryamekodaraM mene / 'sodarAyaH' iti yapratyayaH // anvayaH-saH vIraH lavaNaM hatvA tadA AtmAnam mahaujasaH, indrajidvadhazobhinaH bhrAtuH saudarya mene| vyAkhyA-saH = lavaNAsuraghAtakaH vIrayatItivIraH = zUra "vIraH zarovikrAntaH" ityamaraH / lavaNaM rAkSasaM hatvA = vinAzya tadA tasminkAle AtmAnaM = svaM mahat = prabhUtam ojo= valaM yasya sa tasya mahaujasaH indraM jayatIti indrajit / indrajitaH = mevanAdasya vadhaH =mAraNaM tena zobhate zAlate, tacchIlaH indrajidvadhazobhI tasya indrajidvadhazobhinaH bhrAtuH lakSmaNasya samAne tulye udare=kukSau zayitaH, itisaudaryastaM saudarya samAnodayaM mene amaMsta / samAsaH-mahat ojo yasya sa mahaujAstasya mhaujsH| indrajitaH vadhaH, indrajidvadhastena zobhI iti indrajidvadhazobhI tasya indrjidvdhshobhinH| samAne udare zayitaH sodaryastaM saudaryam / hindI-usa parAkramI zatrughna ne lavaNAsura ko mAra kara, taba apane ko, indravijayI meghanAda ko mArane se zobhAyamAna lakSmaNa kA sahodara bhAI mAnA // 26 // tasya saMstUyamAnasya caritArthestapasvibhiH / zuzubhe vikramodagraM vIDayAvanataM ziraH // 27 // caritArthaiH kRtArthaiH kRtakAryaistapasvibhiH saMstUyamAnasya tasya zatrughnasya vikrameNodayamunnataM brIDayA lajjayAvanataM namra ziraH zuzubhe / vikrAntasya lajjaiva bhUSaNabhiti bhAvaH // anvayaH-caritArthaiH tapasvibhiH saMstUyamAnasya tasya vikramodagraM brIDayA avanataM ziraH shushubhe| vyAkhyA-caritaH sampAditaH, kRtaH arthaH prayojanaM, kArya yeSAnte taiH caritArthaiH tapaH asti yeSAM te taiH tapasvibhiH =tApasaiH, aashrmvaasibhirityrthH| saMstUyate iti saMstUyamAnastasya saMstUyamAnasya = prazaMsyamAnasya tasya zatrughnasya vikrameNa = parAkrameNa, zauryeNetyarthaH udagram = unnataM, vrIDayA = lajjayA ca avanataM vinamraM ziraH mastakaM zuzubhe didiipe|
Page #1141
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 267 samAsaH-caritaH arthaH yeSAnte staiH caritArthaiH / vikrameNa udagramiti vikramodagram / hindI--jinakA kArya pUrA ho gayA hai| aise tapasvijanoM se stuti ( bar3AI ) kiye jA rahe zatrughna kA zira, vIratA kA kArya karane se U~cA, aura lajjAzIla namra ( jhukA ) hokara suzobhita huA / parAkrama kA lajjA, namratA hI bhUSaNa hai // 27 // upakUlaM sa kAlindyAH purI pauruSabhUSaNaH / nirmame nirmamo'rtheSu madhurAM madhurAkRtiH // 28 // paurussbhuussnnH| artheSu viSayeSu nirmamo niHspRhH| madhurAkRtiH saumyarUpaH sa zatrughnaH kAlindyA yamunAyA upakUlaM kuule| vibhaktyarthe'vyayIbhAvaH / madhurAM nAma purI nirmame nirmitavAn // __anvayaH-pauruSabhUSaNaH artheSu nirmamaH madhurAkRtiH saH kAlindyAH upakUlaM madhurAM purI nirmme| vyAkhyA-puruSasya bhAvaH karma vA pauruSaH=puruSabhAvaH, udyogaH eva bhUSaNam =alaMkAraH yasya sa pauruSabhUSaNaH artheSu = viSayeSu nirgataM mama, ityAkAraM jJAnaM yasmAt sa nirmamaH = nispRhaH "SaSThayarthavRttiH asmacchabdArthaH mametyavyayaH / madhurA = manoharA AkRtiH=svarUpaM yasya sa madhurAkRtiH saH zatrughnaH kalindasya iyaM kAlindI tasyAH kAlindyAH yamunAyAH kUle iti upakUlaM taTe madhurAM=etannAmnI mathurAmityarthaH / purI nagarI nirmame nirmitavAn / samAsaH-pauruSaH bhUSaNaM yasya sa paurussbhuussnnH| madhurA AkRtiH yasya sa madhurAkRtiH / kUle iti, upakUlam / nirgataM mama yasmAt sa nirmamaH / hindI-parAkrama bhUSaNa vAle, mamatA se rahita, tathA jitendriya, saumya sundara zatrughna ne yamunA ke kinAre para mathurA nAma kI nagarI kA nirmANa kiyA, basAI // 28 // yA saurAjyaprakAzAmirbabhau pauravibhUtibhiH / svargAbhiSyandavamanaM kRtvevopanivezitA // 29 // yA puuH| zatrughnaH sobhano rAjA yasyAH puraH sA surAjJI surAzyA bhAvaH saurAjyam / tena prakAzamAnAbhiH paurANAM vibhUtibhiraizvaryaiH svargasyAbhiSyando'tiriktajanaH tasya vamanamAharaNaM kRtvopanivezitopasthApiteva bbhau| atra kauTilyaH-'bhUtapUrvamabhUtapUrva vA janapadaM paradezapravAheNa svadezAbhiSyandavamanena vA nivezayet' iti // anvayaH--yA saurAjyaprakAzAbhiH pauravibhUtibhiH svargAbhiSyandavamanaM kRtvA upanivezitA iva bbhau| vyAkhyA-yA =madhurA nagarI suzobhanaH zatrughnaH rAjA nRpaH yasyAH sA surAzI, surAzyAH bhAvaH saurAjyaM saurAjyena prakAzAH= prakAzamAnAH, dedIpyamAnAH tAbhiH saurAjyaprakAzAbhiH, pure bhavAH paurAH, paurANAM =nAgarikANAM vibhUtyaH=aizvaryANi tAbhiH pauravibhUtibhiH, suSThu aya'te iti svargaH, svargasya = devalokasya abhiSyandaH=Adhikyam , atiriktajanaH, iti
Page #1142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 raghuvaMze svargAbhiSyandaH, svarga vizeSataH pravRddhaH janaH ityrthH| svargAbhiSyandasya vamanam ==AharaNam aanynmityrthH| kRtvA= vidhAya upanivezitA sthApitA iva yathA babhau=zuzubhe / svarga pravRddhAn janAn AdAya nagarIyaM zatrudhnena nirmitA iva zuzubhe ityrthH|| __ samAsaH-suSTha rAjA yasyAH sA surAjJI, tasyAH bhAvaH saurAjyam , saurAjyena prakAzAH, tAbhiH saurAjyaprakAzAbhiH / paurANAM vibhUtayaH pauravibhUtayastAbhiH pauravibhUtibhiH / svargasya abhiSyandaH svargAbhiSyandaH, svargAbhiSyandasya vamanamiti tat svargAbhiSyandavamanam / hindI-acchA suyogya rAjA hone ke kAraNa, dedIpyamAna ( camakate suvikhyAta ) nAgarikoM ke aizvarya se vaha nagarI aisI jJAta ho rahI thii| mAno svarga ko bar3hI huI janasaMkhyA ko lAkara yaha nagarI basAI hai| arthAt zatrughna ke rAjA hone para vahA~ ke loga bar3e sukhI, aizvaryazAlI the| vizeSa--kauTilya zAstra meM likhA hai ki pahale athavA abhI naI bar3hI huI janasaMkhyA ko dUsare deza prAnta meM athavA apane deza meM anyatra basA deve rAjA // 29 // tatra saudhagataH pazyanyamunAM cakravAkinIm / hemabhaktimatI bhUmeH praveNImiva pipriye // 30 // tatra madhurAyAM sauvagato hArUDhaH sa cakravAkinI cakravAkavatIM yamunAm / hemabhaktimatIM suvarNaracanAvatI bhUmeH praveNIM veNimiva / 'veNiH praveNI' itymrH| pazyanpipriye prItaH / 'prIG prINane' iti dhAtordaivAdikAlliT // anvayaH-tatra saudhagataH saH cakravAkinI yamunAm hemabhaktimatIm bhUmeH praveNIm iva pazyan pipriye / vyAkhyA-tatra = navanirmitamathurAyAM sudhA lepo'syAstIti saudhaH / saudhe = rAjasadane gataH = ArUr3haH iti saudhagataH saH zatrughnaH cakrazabdena ucyate iti cakravAkaH / cakravAkazca cakravAkI ceti cakravAko staH asyAM sA cakravAkinI tAM cakravAkinIm = rathAMganAmavatIm , yamunAM = kAlindI hemnaH suvarNasya bhaktiH racanA iti hemabhaktiH, sA asyAH astIti hemabhaktimatI tAM hemabhaktimatI bhUmeH = pRthivyAH prakRSTA veNI praveNI tAM praveNI=veNIm iva = yathA pazyan =avalokayan pipriye prItaH, prsnno'bhuudityrthH| "veNI setupravAhayoH / devatADe kezabandhe" iti haimaH / samAsaH-saudhe gataH saudhgtH| hemnaH bhaktimatI hemabhaktimatI tAM hemabhaktimatom / prakRSTA veNI praveNI tAM praveNIm / hindI-rAjabhavana ke Upara car3hakara nIle jalavAlo usa yamunA ko dekhate hue zatrughna bar3e prasanna hue| jisameM cakavA-cakavI kallola kara rahe the| vaha yamunA aisI laga rahI thI mAno suvarNa ke phUloM se gUMthI gaI pRthivI kI coTI ho // 30 //
Page #1143
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 269 saMprati rAmasaMtAnavRttAntamAha sakhA dazarathasyApi janakasya ca mantrakRt / saMcaskArobhayaprItyA maithileyau yathAvidhi // 31 // dazarathasya janakasya ca sakhA mantrakRnmantradraSTA sa vAlmIkirapi / 'sukarmapApamantrapuNyeSu kRnaH' iti kvip / ubhayordazarathajanakayoH prItyA snehena maithileyau maithilIputrau yathAvidhi yathAzAstraM saMcarakAra saMskRtavAn / jAtakarmAdibhiriti zeSaH // anvayaH-dazarathasya janakaraya ca sakhA maMtrakRt "saH api" ubhayaprItyA maithileyau yathA vidhi sNcskaar| vyAkhyA-dazasu dikSu gataH ratho yasya sa dazarathastasya dazarathasya ayodhyAdhipateH janayatoti janakastasya janakasya = mithilAdhipateH videhasya ca samAnaH khyAyate janeriti sakhA = mitram maMtraM karotIti maMtrakRt = maMtradraSTA sa vAlmIkirapi ubhayoH -- dazarathajanakayoH prItiH= snehastayA ubhayaprItyA = dvayoHpremNA maithilyAH-sItAyAH imau maithileyau= sItAsutau vidhimanatikramya yathAvidhi = zAstrAnusAraM saMcaskAra = saMskRtavAn sItAputrayoH jAtakarmAdisaMskAraM kRtavAn ityrthH| samAsaH-dazasu dikSu gataH rathaH yasya sa dazarathastasya dazarathasya / ubhayoH prItiH ubhayaprotistayA ubhypriityaa| vidhimanatikramya ythaavidhi| maMtrasya kRt iti maMtrakRt / hindI-mahArAjA dazaratha tathA rAjA janaka jI ke mitra evaM maMtradraSTA vAlmIki RSi ne donoM ke snehavaza sItA jI ke putroM kA zAstrAnusAra jAtakarma saMskAra kara diyA // 31 // sa tau kuzalavonmRSTagarbhakledau tdaakhyyaa| kaviH kuzalavAveva cakAra kila nAmataH // 32 // sa kavirvAlmIkiH kushairdmailvaigopucchlombhiH| 'lavo lavaNakiJjalkapakSmagopucchalomasu' iti vaijyntii| unmRSTo garbhakledo garmopadravo yayostau kuzalavonmRSTagarbhakledau maithileyau teSAM kuzAnAM ca lavAnAM cAkhyayA nAmato nAmnA yathAsaMkhyaM kuzalavAveva cakAra kila / kuzonmRSTaH kuzaH / lavonmRSTo lavaH // anvayaH-saH kaviH kuzalavonmRSTakledau tau tadAkhyayA nAmataH kuzalavau eva cakAra kil| vyAkhyA--sa kaviH= vAlmakiH kuzaH = dabhaiMH lavaiH = gopucchalomabhiH unmRSTaH = nivAritaH yaH garbhasya = dohRdasya kledaH = duHkham , upadravaH yayo stau, kuzalavonmRSTagarbhakledau tau = maithileyau, teSAM = kuzAnAM, lavAnAM ca AkhyA =nAma, iti tadAkhyA tayA tadAkhyayA nAmnA iti nAmataH =nAmnA kramazaH ku=pApaM zyati = nAzayati vihitarAjadharmAnuSThAneneti kuzaH= rAmasutaH ca lavazceti kuzalavau eva cakAra kila = kRtavAn / yasya janmasamaye kuzaiH upadravaH unmRSTaH tasya kuzaH, yasya ca lavaiH duHkhaM dUrIkRtaM tasya lavaH, nAma kRtamityarthaH / "lavaH kAlabhi dicchidi / vilAse rAmaje leze tathA kialkapakSmaNoH gopucchalomasvapi ca" iti haimH|
Page #1144
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH-kuzAzca lavAzca kushlvaaH| garbhasya kledaH grbhkledH| kuzalavaiH unmRSTaH garbhakledo yayo stau kushlvonmRssttgrbhkledau| teSAm AkhyA tadAkhyA tayA tadAkhyayA / kuzazca lavazceti kushlvau| hindI-una kavi vAlmIki jI ne, "baccoM ke janmakAla meM" kuzA se ( kuza ke janma samaya ) gau kI pU~cha ke bAloM se ( lava ke janma samaya ) sItA jI kI prasava pIr3A ko dUra kiyA thaa| ataH kuzA aura lava = gopucchavAla ke nAma se una donoM bAlakoM kA ( bar3e kA lava, choTe kA kuza hI ) nAma kiyA, nAma rakha diyA // 32 // sAGgaM ca vedamadhyApya kiMcidutkrAntazaizavau / svakRti gApayAmAsa kAvaprathamapaddhatim // 33 // kiMcidutkrAntazaizavAvatikrAntabAlyau tau sAGgaM ca vedamadhyApya kavInAM prathamapaddhatim / kvitaabiijmityrthH| svakRti kAvyaM rAmAyaNAkhyaM gApayAmAsa / gApayateliMT / zabdakarmatvAt 'gatibuddhi-' ityAdinA dvikarmakatvam // anvayaH-kiMcidutkrAntazaizavau "tI" sAGgaM vedam adhyApya, kaviprathamapaddhatiM svakRti gApayAmAsa / vyAkhyA-kiJcit = paJcavarSAtmakam utkrAntam = atikrAntaM vyatItamityarthaH zaizavaM bAlyaM yayosto, kiJcidutkrAntazaizavau tau| tau = kuzalavau aMgaiH=vyAkaraNAdibhiH sahitaH sAMgastaM sAGgaM = SaDaMgayuktam vetti = jAnAti sarva lokaH yena sa vedaH taM vedaM trayIm adhyApya= pAThayitvA, sAMgavedaM graahyitvetyrthH| kavInAM%3D kAvyakartRNAM prathamA=apUrvA yA paddhatiH= saraNistAM kaviprathamapaddhati kavitAbojamityarthaH svasya = vAlmIke: kRtiH =racanA tAM svakRtim rAmAyaNanAmadheyamAdikAvyamityarthaH / gApayAmAsa =gAnaM kArayAmAsa / / samAsaH-kiMcidutkrAntaM zaizavaM yayostau kiJcidutkrAntazaizavau tau| svasya kRtiH svakRtistAM svakRtim / kavInAM prathamA paddhatiH kaviprathamapaddhati stAM kaviprathamapaddhatim / aMgaiH sahitaH sAMgastaM sAGgam / hindI-kucha bacapana kAla bIta jAne para una donoM lava-kuza ko vAlmIki muni ne chahoM aMgoM ke sAtha veda par3hAkara apanI kRti (vAlmIki kI racanA ) usa AdikAvya rAmAyaNa ko gavAyA / arthAt rAmAyaNa kA gAnA sikhaayaa| jo rAmAyaNa kaviyoM ko dikhAyA gayA pahalA mArga hai // 33 // rAmasya madhuraM vRttaM gAyantau mAturagrataH / tadviyogavyathAM kiMcicchithilIcakratuH sutau // 34 // tau sutau rAmasya vRttaM mAturagrato madhuraM gAyantau tadviyogavyathAM rAmavirahavedanAM kiNcicchithiliickrtuH||
Page #1145
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 271 anvayaH-tau sutau rAmasya vRttaM mAtuH agrataH madhuraM gAyantau, tadviyogavyathAM kinycicchithiliickrtuH| vyAkhyA-tau = kuzalavau sutau = putrau rAmasya = rAmacandrasya vRttaM = caritaM, kathAM mAnyate = pUjyate yA sA mAtA=jananI, tasyAH mAtuH =sItAyAH agrataH = agre madhu =mAdhuryamasyAstIti madhuraM tat madhuraM = atipriyaM gAyantau = gAnaM kurvantau tasya = rAmasya viyogaH = virahaH iti tadviyogaH tena yA vyathA = vedanA = duHkhamityarthaH tAM tadviyogavyathAM kiMcit = ISat na zithilA, azithilA, azithilAM zithilAM kRtavantau iti kiMcicchithilIcakratuH = kiNcillghuukRtvntau| samAsaH-tasya viyogaH tadviyogaH tena yA vyathA tAM tadviyogavyathAm / hindI-una donoM putroM ( bAlakoM ) ne apanI pUjya mA~ ke sAmane rAmacandra kI madhura manohAriNI kathA, gAkara rAma ke viraha se utpanna sItA ke duHkha ko kucha zAnta kara diyaa| kama kara diyA // 34 // itare'pi raghovaMzyAstrayastretAgnitejasaH / tadyogAtpativanISu patnISvAsandvisUnavaH // 35 // raghorvazyA vaMze bhvaaH| tetyagnayastretAgnayaH teSAM teja itra tejo yeSAM te tretaagnitejsH| itare rAmAdanye trayo bharatAdayo'pi tadyogAtteSAM yogAdbharatAdisaMbandhAtpativanISu bhartRmatISu jiivtptikaasu| khyaatimtiissvityrthH| 'pativanI sabhartRkA' itymrH| 'antarvatpativatornuk' iti GIpapratyayo nugAgamazca / patnISu dvisUnava Asam / dvau dvau sUnU yeSAM te dvisanava iti vigrhH| kvacitsaMkhyAzabdasya vRttiviSaye vIpsArthatvaM saptaparNAdivat // anvayaH--raghoH vaMzyAH tretAgnitejasaH itare trayaH tadyogAt pativalISu patnISu dvisUnavaH Asan / vyAkhyA-raghoH = dilIpasUnoH vaMze =kule bhavAH= utpannAH iti vaMzyAH trIn medAn eti prApnotIti tretA, tritvamitA=gatA vA tretA tretA ityagnayaH iti tretAgnayaH / tretAgnInAM= dakSiNAgnigArhapatyAhavanIyAnAM tejaH iva tejaH= pratApaH yeSAM te tretAgnitejasaH itare = rAmAdapare trayaH = bharatalakSmaNa zatrughnAH api samuccaye teSAM = trayANAM yogAt = sambandhAt patiH asti yAsAM tA pativalyaH tAsu pativatnISu =sabhartRkAsu "pativatnI sabhartRkA" ityamaraH / jIvatpatikAsu prasiddhAsu, ityrthH| patnISu =bhAryAsu dvau dvau sUnU = putrau yeSAM te dvisUnavaH Asan = abhUvan / pratyeka bhrAtuH sakAzAt dvau dvau putrau utpannau, ityarthaH / samAsaH-tretA iti agnayaH vetrAgnayaH, tretAgnInAM tejaH iva tejaH yeSAM te tretAgnitejasaH / teSAM yogaH tasmAt tadyogAt / dvau dvau sUnU yeSAM te dvisUnavaH /
Page #1146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 raghuvaMze hindI-mahArAja raghu ke vaMza meM utpanna, dakSiNApatya, gArhapatya, AhavanIya ina tIna agniyoM ke samAna tejasvI, rAma se anya bharata, lakSmaNa, zatrudhna bhI apanI-apanI patniyoM ke saMbaMdha se saba do-do putra vAle the arthAt ina tInoM ko bhI do-do putra hue the // 35 // zatrudhAtini zatrughnaH subAhau ca vahuzrute / madhurAvidize sUnvornidadhe pUrvajotsukaH // 36 // pUrvajotsuko jyeSThapriyaH zatrughno bahuzrute zatrudhAtini subAhau ca tannAmakayoH sUnvormadhurA ca . vidizA ca te nagaryo nidadhe / nidhAya gata ityarthaH // anvayaH-pUrvajotsukaH zatrughnaH bahuzrute zatruvAtini subAhau ca sUnvoH madhurAvidize nidadhe / vyAkhyA-pUrvasmin kAle jAtAH pUrvajAH, pUrvajepu =rAmabharatalakSmaNeSu utsukaH = utkaNThitaH iti pUrvajotsukaH, jyeSThadarzanotkaNThita ityrthH| zatrun hantIti zatrughnaH = lakSmaNAnujaH bahu = pracuraM zrutaM = zAstraM yasya sa tariman bahuzrute, bahuze, ityarthaH zatrUn ghAtayatIti zatrughAtI tasmin zatrughAtini = zatruvinAzake, ityrthH| su = sundarau bAhU = bhujau yasya sa tasmin subAhau ca, zatrughAtisubAhunAmakayoH sUnvoH= putrayoH madhurAca vidizA ca madhurAvidize = etannAmakanagaryo nidadhe = dttvaan| zatrughAtinAmake putre madhurAM nidhAya, subAhunAmake ca putre vidizAM nidhAya zatrughnaH rathamAsthAya rAmaM draSTuM gata ityarthaH / ___ samAsaH-pUrvaje utsukaH pUrvajotsukaH / madhurA ca vidizA ceti mdhuraavidishe| bahu zrutaM yasya sa bahuzrutaH, tasmin bahuzrute / hindI-apane bar3e bhAiyoM ke darzana ke liye utkaNThita ( utAvale ) zatrughna ne, zAstroM ke jJAtA vidvAn zatrughAtI aura subAhu nAmaka putroM ko madhurA aura vidizA sauMpa dii| arthAt zatrughAtI ko madhurA kA rAjya aura subAhu ko vidizA kA rAjya dekara bar3e bhAiyoM se milane cale gaye // 36 // bhUyastapovyayo mA bhUdvAlmIkeriti so'tyagAt / maithilItanayodgItaniHspandamRgamAzramam // 37 // sa zatrughno maithilItanayayoH kuzalavayorudgItena niHspandamRgaM gItapriyatayA nizcalahariNaM vAlmIkerAzramam / bhUyaH punarapi tapovyayaH saMvidhAnakaraNArtha tapohAnirmA bhUditi hetoH atyagAt / atikramya gata ityarthaH / / anvayaH-saH maithilItanayodgItaniHspandamRgam vAlmIkeH AzramaM bhUyaH tapovyayaH mA bhUt iti atyagAt / vyAkhyA-saH = zatrughnaH maithilyAH sItAyAH tanayau = kuzalavau, iti maithilItanayau tayoH udgItaM = rAmAyaNagAnaM tena niHspandAH = nizcalAH gItapriyatvAdityarthaH / mRgAH = hariNAH
Page #1147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 paJcadazaH sargaH -- yasmin sa taM maithilItanayodgItaniHspandamRgam vAlmIkeH = maharSeH AzramaM = tapovanam bhUya: : punarapi tapasAM = tapasyAnAM vyayaH = hAniH iti tapovyayaH / mama saMvidhAnasampAdanArtham tapaso hAniH mA bhUt = na bhavatu iti = hetoH atyagAt = atikramyagatavAn / samAsaH - maithilyAH tanayau maithilItanayauH tayoH udgItamiti maithilItanayodgItaM tena niHspandAH mRgAH yasmin sa taM maithilItanayodgItaniHspandamRgam / tapasAM vyayaH tapovyayaH / 273 hindI - zatrughna jI, sItA jI ke putra lava kuza ke gIta sunane se nizcala hariNa vAle vAlmIki jI ke Azrama ko chor3akara ayodhyA gaye / isaliye ki "Azrama meM mere jAne para " mere satkArArtha maharSi apanI siddhi prabhAva se sAmagrI juTAyeMge ataH vyartha hI tapa kI hAni hogI // 37 // vazI viveza cAyodhyAM rathyAsaMskArazobhinIm / vasya vAtparairIkSito'tyantagauravam // 38 // vazI sa lavaNasya vadhAddhetoH pauraiH paurajanairatyantaM gauravaM yasminkarmaNi tattathekSitaH san / rathyAsaMskAraistoraNAdibhiH zobhate yA tAmayodhyAM viveza ca // anvayaH -vazI lavaNasya vadhAt pauraiH atyantagauravaM yathAsyAttathA IkSitaH san rathyAsaMskArazobhinIm ayodhyAM ca viveza / vyAkhyA -vazo'syAstIti vazI = jitendriyaH zatrughnaH lavaNasya = rAkSasasya vadhAt = mAraNAt hetoH pure bhavAH paurA staiH pauraiH = nAgarikajanaiH atyantam = adhikaM gauravaM = sammAnaM yasmin karmaNi tat atyantagauravam yathAsyAttathA IkSitaH = dRSTaH san rathaM vahatIti rathyA, rathyAyAH = pratolyAH saMskAraH, saMmArjanatoraNAdibhiH pariskAraH, tena zobhate = zAlate yA sA rathyAsaMskArazominI tAM rathyAsaMskArazobhinIm ayodhyAM = sAketaM viveza = praviSTaH ca / samAsaH - rathyAyAH saMskAra: rathyAsaMskArastena zobhinI tAM rathyAsaMskArazobhinIm / atyantaM gauravaM yasmin karmaNi tat atyantagauravam / hindI - " aura vahA~ se calakara " jitendriya zatrughna, nAgarika janoM se bar3e hI saMmAnapUrvaka dekhe jAte hokara usa ayodhyA nagarI meM pahu~ca gye| jisakI galiyoM ko saphAI tathA bandaravAra bA~dha kara khUba sajAyA gayA thA, isaliye ki ve lavaNAsura ko mArakara lauTe the / vijayIvIra kA svAgata-saMmAna bar3e utsAha se manAte ho haiM // 38 // sa dadarza samAmadhye sabhAsadbhirupasthitam / rAmaM sItAparityAgAdasAmAnyapatiM bhuvaH // 39 // sa zatrughnaH sabhAmadhye sabhAsadbhiH sabhyairupasthitaM sevitaM sItAparityAgAdbhuvo'sAmAnyapatimasAdhAraNapatiM rAmaM dadarza //
Page #1148
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze zrabhvayaH -- saH sabhAmadhye sabhAsadbhiH upasthitaM sItAparityAgAt bhuvaH asAmAnyapatiM rAmaM dadarza / 274 vyAkhyA - saH = zatrughnaH saha bhAnti asyAM sA sabhA, samAnA: bhAnti sarve'syAM vA sA sabhA | sabhAyAH = saMsadaH madhyam = antaraM tasmin sabhAmadhye sabhAyAM sIdanti ye te sabhAsadaH taiH sabhAsadbhiH = sabhyaiH upasthitaM = sevitaM sItAyAH = jAnakyAH parityAgaH = vane visarjanaM tasmAt sItAparityAgAt bhuvaH = pRthivyAH samAnasya bhAvaH karma vA sAmAnyam / na sAmAnyaH asAmAnyaH asAmAnyazcAsau patiH = svAmI iti asAmAnyapatiH tam asAmAnyapatiM rAmaM = - rAmacandraM dadarza = avalokayAmAsa / samAsaH - sabhAyAH madhyaM tasmin sabhAmadhye / sItAyAH parityAgaH sItAparityAga stasmAt sItAparityAgAt / na sAmAnyaH asAmAnyaH, asAmAnyazcAsau patiH asAmAnyapatiH tam asAmAnyapatim / hindI - rAjyasabhA meM virAjamAna, sabhAsadoM se sevita, aura sItA jI ko chor3a dene se ekamAtra pRthivI svAmI, ( pati ) zrIrAma ko zatrughna ne dekhA // 39 // tamabhyanandatpraNataM lavaNAntakamagrajaH / kAlanemivadhAtprItasturASADiva zArGgiNam // 40 // agrajo rAmo lavaNasyAntakaM hantAraM praNataM taM zatrughnam / kAlanemirnAma rAkSasaH tasya vadhAtprItaH / turAM vegaM sahata iti turASADindraH / 'chandasi saha:' iti NviH / yadvA sahaterNici kRte sAhayateH kvip / 'anyeSAmapi dRzyate' iti pUrvapadasya dIrghaH / 'saheH sADaH saH' iti Satvam / zAGgiNamupendramiva / abhyanandat // 1 anvayaH - agrajaH lavaNAntakaM praNataM taM kAlanemivadhAt prItaH turASAD zAGgiNam iva abhyanandat / vyAkhyA - agre = prathamaM jAtaH = utpannaH saH agrajaH = rAmaH lavaNasya = lavaNAsurasya antakaH = = vinAzakaH : = hantA iti lavaNAntakastaM lavaNAntakaM praNataM = praNAmaM kurvantaM taM = zatrughnam kAlasyeva nemirasti asya sa kAlanemiH tasya vadhaH = mAraNaM tasmAt kAlanemivadhAt = etannAmakarAkSasavadhakaraNAt prItaH = prasannaH / tutotiM iti turaH, turaM = vegavantaM sAhayati = abhibhavatIti turASAT = indraH zRMgasya vikAraH zArGga = dhanuH asti asya sa zArGgaM taM zAGgiNaM viSNum iva = yathA abhyanandat = abhinanditavAn / = samAsa:-- : -- agre jAtaH agrajaH / lavaNasya antakaH lavaNAntakastaM lavaNAntakam / kAlasya ivAsti nemiryasya sa kAlanemiH, tasya vadhastasmAt kAlanemivadhAt / hindI - jisa prakAra kAlanemi nAma ke rAkSasa ko mArane se prasanna hokara indra ne apane choTe bhAI sIMga ke bane dhanuSa vAle viSNu kA abhinandana kiyA thA / usI prakAra lavaNAsura
Page #1149
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 275 ko mArane vAle, tathA jhukakara praNAma karane vAle apane anuja zatrughna kI prazaMsA prasanna hokara rAma ne kii| vizeSa-kAlanemi nAma kA rAkSasa sau hAtha vAlA thaa| ise viSNu ne mArA thaa| aura kAlanemi rAvaNa kA cAcA dUsarA thA ise hanumAna jI ne mArA thA // 40 // sa pRSTaH sarvato vArtamAkhyadrAjJe na saMtatim / pratyarpayiSyataH kAle kaverAdyasya zAsanAt // 41 // sa zatrughnaH pRSTaH san / sarvato vAtaM kuzalaM rAze rAmAyAkhyadAkhyAtavAn / cakSiGo luG / 'cakSiGaH khyAJ' iti khyAJAdezaH / 'asyativakti--' ityng| 'Ato lopa iTi ca' ityAkAralopaH / khyAtervA luG / saMtatiM kuzalavotpattiM nAkhyat / kutH| kAle'vasare pratyarpayiSyata Adyasya kavervAlmIkeH zAsanAt // anvayaH-saH pRSTaH san sarvataH vAta rAze Akhyat , santatiM na Akhyat , "yataH" kAle pratyapayiSyataH Adyasya kaveH zAsanAt / vyAkhyA-saH = zatrughnaH pRSTaH = niyojitaH san sarvataH =sarvasmin kAyeM vAtaM = kuzalaM rAjJa = rAmacandrAya Akhyat = akathayat, santatiM = putrotpattiM na Akhyat =na kathitavAn / yataH kAle = avasara prApte sati pratyarpayitumicchati pratyarpayiSyati, pratyarpayiSyatIti pratyarpayiSyan tasya pratyarpayiSyataH = pratyarpayitumicchataH Adau bhavaH Adyastasya Adyasya = prathamasya kaveH = kavayituH vAlmIkeH zAsanAt = AdezAt / zatrudhnena putrotpattiH na kathitA ityarthaH / hindI-rAmacandra jI ke pUchane para zatrughna ne saba kucha kuzala hai| yaha rAjA se kaha diyaa| kintu lava kuza kA janma nahIM btaayaa| isaliye ki samaya Ane para svayaM putroM ko rAma ko sauMpa deMge yaha Adi kavi vAlmIki kA Adeza thaa| ataH usane nahIM kahA // 41 // atha jAnapado vipraH zizumaprAptayauvanam / avatAryAGkazayyAsthaM dvAri cakranda bhUpateH // 42 // ___ atha janapade bhavo jAnapado viprH| kazciditi zeSaH / aprAptayauvanaM zizum / mRtamiti zeSaH / bhUpate rAmasya dvAryakazayyAsthaM yathA tathAvatAryAGkasthatvenaivAvaropya cakranda cukroza // ___ anvayaH-atha jAnapadaH vipraH aprAptayauvanaM zizuM bhUpateH dvAri aMkazayyAsthaM "yathA tathA" avatArya ckrnd| vyAkhyA-atha = anantaram janaH=lokaH padaM = vastu yatra sa janapadaH janapade bhavaH jAnapadaH vipraH kazcit brAhmaNaH yUno rbhAvaH yovanam na prAptaM =nAgataM yauvanaM = tAruNyaM yasya sa tam aprAptayauvanaM zizuM = bAlakaM, mRtamiti zeSaH bhuvaH = pRthivyAH patiH= svAmI tasya bhUpateH rAmasya dvAri =dvAradeze aMkaH = utsaMga eva zayyAtalpamiti aMkazayyA tatra tiSThatIti aMkazayyAstha stam aMkazayyAstham yathAtathA avatArya =avaropya cakranda = cukroza /
Page #1150
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH na prAptaM yauvanaM yasya sa tam aprAptayauvanam | aMka eva zayyA iti aMkazayyA, aMkazayyAyAM tiSThati tam aMkazayyAsthaM bhuvaH patiH bhUpatiH tasya bhUpateH / 276 hindI - isake bAda eka dina, sAmrAjya kA rahane vAlA eka brAhmaNa, jo abhI javAna nahIM huA thA aise mare hue bAlaka ko rAjA ke dvAra para godarUpI khATa se utAra kara phUTaphUTakara rone lagA // 42 // zocanIyAsi vasudhe yA tvaM dazarathAccyutA / rAmahastamanuprApya kaSTAtkaSTataraM gatA // 43 // he vasudhe, dazarathAccyutA yA tvaM rAmahastamanuprApya kaSTAtkaSTataraM gatA satI zocanIyAsi // anvayaH - he vasudhe ! dazarathAt cyutA yA tvaM rAmahastam anuprApya kaSTAt kaSTataraM gatA satI zocanIyAsi / vyAkhyA - vasUni = dhanAni dadhAtIti vasudhA, tasyAH saMbuddhau he vasudhe = he vasundhare / dazarathAt = rAmapituH cyutA = bhraSTA yA tvaM = yA bhavatI rAmasya hastaH = bAhuH iti rAmahasta staM rAmahastam anuprApya = avApya kaSTAt = kRcchrAt atizayena kaSTaH = duHkhamiti kaSTatarastaM kaSTataraM gatA = prAptA satI zocayituM yogyA zocanIyA = zocyA asi jAtA / samAsaH - rAmasya hastaH rAmahasta staM rAmahastam / hindI - " vaha brAhmaNa kahatA hai ki " - he vasundhare ! dazaratha se hIna ( unake bAda ) rAma ke hAtha meM Akara ( rAma ke rAjA hone para ) kaSTa se adhika ghora kaSTa meM par3a gaI ho ataH tuma zocanIya dazA ko prApta ho gaI ho // 43 // zrutvA tasya zuco hetuM goptA jihvAya rAghavaH / na kAlabhavo mRtyurikSvAkupadamaspRzat // 44 // goptA rakSako rAghavastasya viprasya zucaH zokasya hetuM putramaraNarUpaM zrutvA jihAya lajjita: ! kutaH / hi yasmAdakAlabhavo mRtyurikSvAkUNAM padaM rASTraM nAspRzat / vRddhe jIvati yavIyAnna mriyata ityarthaH // anvayaH- goptA rAghavaH tasya zucaH hetuM zrutvA jihAya, hi akAlabhavaH mRtyuH ikSvAkupada na aspRzat / vyAkhyA - gopAyatIti goptA = pAlakaH rAghavaH = rAmaH tasya = brAhmaNasya zucaH = zokasya hetuM = kAraNaM, putramaraNarUpaM zrutvA = AkarNya jihAya = lajjito'bhUt / hi = yataH akAle = asamaye bhavaH = jAtaH iti akAlabhavaH mRtyuH = maraNam ikSvAkUNAm = ikSvAkukulotpannAnAM padaM = rASTraM na aspRzat = na sparzitavAn / ikSvAkurAjye pitari jIvati sati putramaraNaM, tathA vRddhe jIvati yUno maraNaM na bhavatItyarthaH /
Page #1151
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 277 samAsaH-na kAla: akAlaH, akAle bhavaH akAlabhavaH / ___ hindI-prajA ke rakSaka rAmacandra jI, usa brAhmaNa ke zoka ( duHkha ) ke hetu ko ( putra kA maranA ) sunakara bar3e lajjita hue| kyoMki ikSvAku ke vaMza ke rAjAoM ke rAjya meM akAla mRtyu kisI ko nahIM chU pAtA thA / arthAt kisI kI bhI akAla mRtyu nahIM hotI thI // 44 // sa muhUrta kSamasveti dvijamAzvAsya duHkhitam / yAnaM sasmAra kauberaM vaivasvatajigISayA // 45 // sa rAmo duHkhitaM dvijaM muhUrta kSamasvetyAzvAsya vaivasvatasyAntakasyApi jigoSayA jetumicchayA kauberaM yAnaM puSpakaM sasmAra // anvayaH-saH duHkhitaM dvijaM muhUrta kSamasva iti AzvAsya vaivasvatajigISayA kauberaM yAnaM ssmaar| vyAkhyA-saH = rAghavaH duHkhamasyAstIti duHkhita staM duHkhitaM = zokamagnaM dvAbhyAM = janmasaMskArAbhyAM jAyate iti dvijastaM dvijaM = vipraM muhUrta = kiMcitkAlaM kSamasva sahasva iti = evam AzvAsya = dhairya pradAya vividhaM vaste = AcchAdayatIti vivaH = razmiH asyAstIti vivsvaan| vivasvato'patyaM pumAn vaivsvtH| jetumicchA jigiissaa| vaivasvatasya = yamasya jigISA = jetumicchA tayA vaivasvatajigISayA kutsitaM beraM = zarIramasyeti kuberH| kuberasya = dhanAdhipasya idaM kauberaM yAnaM = puSpakaM sasmAra = smarati sma / samAsaH-vaivasvatasya jigISA vaivasvatajigISA tayA vaivsvtjigiissyaa| hindI-rAma ne usa duHkhI brAhmaNa ko yaha AzvAsana dekara ki-kSamA kareM, kucha kAla taka pratIkSA kreN| sUrya putra yamarAja ko bhI jItane kI icchA se kubera ke puSpaka vimAna ko smaraNa kiyA // 45 // AttazastrastadadhyAsya prasthitaH sa raghUdvahaH / uccacAra purastasya gUDharUpA sarasvatI // // 46 // sa raghUdvaho rAma AttazastraH sn| tatpuSpakamadhyAsya prsthitH| atha tasya puro gUDharUpA sarasvatyazarIrA vAguccacArobabhUva // anvayaH-saH raghUdvahaH AttazastraH san tat adhyAsya prasthitaH / tasya puraH gUDharUpA sarasvatI ucccaar| vyAkhyA--saH= prasiddhaH udahati = UvaM nayati pitRn iti udvhH| raghUNAM = raghukulodbhavAnAm udvahaH =rakSAdibhAradhArakaH zrIrAmaH AttaM = gRhItaM zastram = AyudhaM yena saH AttazastraH san tat = kauberaM puSpakam adhyAsya =adhiSThAya prasthitaH = yamajayAya pracalitaH / atha = prasthAnakAle tasya = rAmasya puraH = agre gUDhaM = guptaM, pracchannaM rUpaM yasyAH sA gUDharUpA = azarIriNI sarasvatI = vAk uccacAra = udgatA / AkAzavANI babhUvetyarthaH /
Page #1152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 raghuvaMze samAsaH-raghUNAM radhuSu vA udvahaH raghUdvahaH / AttAni zastrANi yena saH aattshstrH| gUDhaM rUpaM yasyAH sA guuddhruupaa| hindI-raghu ke kula ko calAne vAle zrIrAma astra-zastra lekara tathA usa puSpaka vimAna para car3hakara jaba cale taba rAma ke sAmane vaha vANI uccarita huI jisakA zarIra gupta thaa| arthAt calate hI unake sAmane AkAzavANI huI // 46 // rAjanprajAsu te kazcidapacAraH pravartate / tamanviSya prazamayamavitAsi tataH kRtI // 47 // he rAjan , te prajAsu kazcidapacAro varNadharmavyatikaraH pravartate / tamapacAramanviSya prazamayaH / tataH kRtI kRtakRtyo bhavitAsi bhaviSyasi // anvayaH-he rAjan te prajAsu kazcit apacAraH pravartate, tam anviSya prazamayeH tataH kRtIH bhavitAsi / vyAkhyA-rAjate = prakAzate iti rAjA tatsaMbuddhau he rAjan = he bhUpAla ! te = tava prajAsu =janeSu kazcit = ko'pi apacAraH = aparAdhaH, doSaH, varNadharmavyatikaraH ityarthaH pravartate = vidyate, tam = apacAram anviSya =mArgayitvA prazamayeH = nivArayeH, cet tataH= tadA tvaM kRtamasyAstIti kRtI = kRtakAryaH bhavitAsi = bhaviSyasi / hindI-he rAjan ApakI prajAoM meM koI aparAdha hai| arthAt varNa dharma ke viruddha AcaraNa ho rahA hai / ataH use khojakara dUra kreN| to taba ApakA kArya saphala hogaa| Apa kRtakArya hoMge // 47 // ityAptavacanAdrAmo vineSyanvarNavikriyAm / dizaH papAta pattreNa veganiSkampaketunA // 48 // ityAptavacanAdrAmo varNavikriyAM varNApacAraM vineSyannapaneSyanvegena niSkampaketunA pattreNa vAhanena puSpakeNa / 'pattraM vAhanapakSayoH' itymrH| dizaH papAta dhAvati sma / anvayaH-iti AptavacanAt rAmaH varNavikriyAM vineSyan veganiSkampaketunA patreNa diza papAta / vyAkhyA-iti = evaM pUrvoktaprakAreNa Aptasya = pratyAyitasya vizvasanIyasyetyarthaH vacanaM = vAkyaM tasmAt AptavacanAt "AptaH pratyAyitastriSu" itymrH| rAmaH=rAghavaH varNasya = varNAzramadharmasya vikriyA = apacAraH, viruddhaacrnnmityrthH| itivarNavikriyA tAM varNavikriyAM vineSyan = apaneSyan, nivArayiSyan, vegena =javena "hetunA" niSkampaH = kamparahitaH ketuH= dhvajA yasya tattena veganiSkampaketunA patreNa = puSpakavimAnena "patraM tu vAhane parNa syAt" iti medinii| dizaH = kASThAH papAta = dhAvati sma / samAsaH-Aptasya vacanamAptavacanaM tasmAt AptavacanAt / varNasya vikriyA varNavikriyA tAM varNavikriyAm / vegena niSkampaH ketuH yasya tat veganiSkampaketu, tena veganiSkampaketunA /
Page #1153
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 279 hindI-isa prakAra ke vizvasanIya vacana ko sunakara, varNa dharma ke viruddha AcaraNa ko dUra karane kI icchA vAle rAma jI, vega se calane ke kAraNa kampanarahita ( sIdhI nizcala ) dhvajA vAle puSpaka vimAna se saba dizAoM meM ghUmane lage / arthAt aparAdhI vyakti ko dekhane ke liye sarvatra cakkara lagAne lage // 48 // atha dhUmAbhitAmrAkSaM vRkSazAkhAvalambinam / dadarza kaMcidezvAkastapasyantamadhomukham // 49 // athekSvAkuvaMzaprabhava aikSvAko rAmaH / 'kopadhAdaN' ityaNi kRte 'dANDinAyana-' ityAdinokAralopanipAtaH / dhUmena pIyamAnenAbhitAmrAkSaM vRkSazAkhAvalambinamadhomukhaM tapasyantaM tapazcarantaM kaMcitpuruSaM dadarza // anvayaH-atha aivAkaH dhUmAbhitAmrAkSaM vRkSazAkhAvalambinam adhomukhaM tapasyantaM kazcit ddrsh| ___ vyAkhyA-atha = anantaram ivAkorayamiti aikSvAkaH = ikSvAkukulotpannaH rAmaH dhUmena = AIndhanabhavena, pIyamAnena abhitAmra = tAmravaNe akSiNI = netre yasya sa dhUmAbhitAmrAkSastaM dhUmAbhitAmrAkSaM vRkSasya = pAdapasya zAkhA = vRkSAvayavaH iti vRkSazAkhA, tasyAm avalambI = avalambamAnaH iti taM vRkSazAkhAvalambinam / zAkhati = gaganaM vyApnotIti shaakhaa| adhaH = nIcaiH mukham = AnanaM yasya sa tam adhomukham , tapasyantaM = tapasyAM kurvantaM kazcit = kamapi puruSaM dadarza = avalokayAmAsa / vRkSazAkhAyAM pAdau badhvA, adhastAt bhUmau ATaeNndhane'gniM kRtvA dhUmaM piban tapasyantaM janaM dadazetyarthaH / samAsaH-dhUmena abhitAne akSiNo yasya sa taM dhuumaabhitaamraakssm| vRkSasya zAkhAyAm avalambI taM vRkSazAkhAvalambinam / adhaH mukhaM yasya sa tam adhomukham / hindI-anantara "dizAoM meM ghUmate hue" ikSvAkuvaMzIya rAma ne eka vRkSa kI DAla meM ulaTA laTakA huA, tathA nIce jalatI Aga ke dhue~ ko pI-pIkara tapasyA karate hue eka puruSa ko dekhA tathA dhuA~ pIne se usakI A~kheM lAla ho gaI thIM // 49 // pRSTanAmAnvayo rAjJA sa kilAcaSTa dhUmapaH / AtmAnaM zambukaM nAma zUdraM surapadAthinam // 50 // rAzA nAma cAnvayazca tau pRSTau nAmAnvayau yasya sa tathoktaH / dhUmaM pibatIti dhUmapaH / 'supi' iti yogavibhAgAtkapratyayaH / sa puruSa AtmAnaM surapadAthinaM svargArthinam / anena prayojanamapi pRSTa iti zeyam / zambukaM nAma zUdramAcaSTa babhASe kila // anvayaH-rAzA pRSTanAmAnvayaH dhUmapaH saH AtmAnaM surapadAthinaM zambukaM nAma zUdram AcaSTa kil|
Page #1154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 raghuvaMze 1 vyAkhyA-rAzA rAmacandreNa nAma ca anvayazceti nAmAnvayau, pRSTau = zIpsitau nAmAnvayau= nAmavaMzau yasya sa pRSTanAmAnvayaH / dhUmaM pivati iti dhUmapaH=dhUmapAyI saH= puruSaH AtmAnaM =svaM surANAM = devAnAM padaM = sthAnam arthate = prArthayatIti surapadAthoM taM surapadAthinaM, svargAbhilASiNaM zambukaM nAma, zambukanAmAnaM zocatIti zUdra staM zUdraM = vRSalam , antyavarNa mityrthH| AcaSTa = AkhyAtavAn kila = prasiddhau / samAsaH-nAma ca anvazceti nAmAnvayau, pRSTau nAmAnvayau yasya sa pRssttnaamaanvyH| surANAM padaM surapadaM, surapadasya arthI iti surapadArthI taM surapadAthinam / hindI-rAjA rAma ne jaba usa puruSa kA nAma aura kula pUchA to dhUma pIne vAle usa puruSa ne apane ko svarga prApta karane kI icchA vAlA zambUka nAmaka zUdra batAyA // 50 // tapasyanadhikAritvAtprajAnAM tamaghAvaham / zIrSacchedyaM paricchidya niyantA zastramAdade // 51 // tapasyanadhikAritvAtprajAnAmaghAvahaM duHkhAvahaM taM zUdraM zIrSacchedyam / 'zIrSacchedAdyacca' iti yatpratyayaH / paricchidya nizcitya niyantA rakSako rAmaH zastramAdade jagrAha // anvayaH-tapasi anadhikAritvAt prajAnAm aghAvahaM taM zIrSacchedyaM paricchidya, niyantA zastram aadde| vyAkhyA-tapasi = tapazcaraNe na adhikArI adhikAravAnniti anadhikArI, anadhikAriNo bhAvaH karma vA anadhikAritvaM tasmAt anadhikAritvAt , tpshcrnnaanhtvaadityrthH| prajAnAM = lokAnAm agha = duHkham Avahati, iti aghAvahaH= duHkhakaramityarthaH / tam aghAvahaM taM= zUdraM zIrSasya = zirasaH chedaM - kartanam arhatIti zIrSacchedyastaM zIrSacchedyaM = vadhyaM paricchidya = nizcitya "vadhyaH zIrSacchedyaH imau samau" ityamaraH / niyantA = prajArakSakaH rAmaH zastram = Ayudham Adade = gRhItavAn / zUdravadhAya khaDgaM jgraahetyrthH|| hindI-tapasyA karane kA adhikArI na hone ke kAraNa prajA meM duHkha-pApa phailAne vAle usa zUdra ko zira kATane ke yogya nizcaya karake prajApAlaka rAma ne astra uThA liyA // 51 // sa tadvaktraM himakliSTakiJjalkamiva paGkajam / jyotiSkaNAhatazmazru kaNThanAlAdapAtayat // 52 // sa rAmo jyotiSkaNaiH sphuliGgairAhatAni dagdhAni zmazrUNi yasya tattasya vaktram / himakliSTakiJjatakaM paGkajamiva / kaNTha eva nAlaM tasmAdapAtayat // anvayaH-saH jyotiSkaNAhatazmazru tadvaktraM himakliSTakijakam paMkajam iva kaNThanAlAt apaatyt|
Page #1155
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 281 vyAkhyA-saH rAmaH jyotiSaH = agneH kaNAH = sphuliMgAH iti jyotiSkaNA staiH AhatAni= dagdhAni zmazruNi = puMmukharomANi yasya tat jyotiSkaNAhatazmazru tasya zambukaraya vaktraM = mukhamiti tavaktram himena -- tupAreNa kliSTAni = klizitAni kicalkAni= kesarANi yasya tat himakliSTakijalkam / "kiMjalkaH kesaro'striyAm" ityamaraH / paMkAt jAtaM paGkajaM tat,= kamalam iva = yathA kaNThaH = galaH eva nAlaM = padmadaNDaH iti kaNThanAlaM tasmAt kaNThanAlAt apAtayat = pAtayAmAsa, acchinat / samAsaH-jyotiSaH kaNAH jyotiSkaNAH, jyotiSkaNaiH AhatAni zmazrUNi yasya tat jyotiSkaNAhatazmatha tat / tasya vaktraM tadvaktraM tat / himena kliSTAH kiMjalkAH yasya tat himahatakiMjalkaM tat / kaNTha eva nAlaM tasmAt kaNThanAlAt / hindI-aura zrI rAma ne agni kI cinagAriyoM se jhulasI dAr3hI vAle usa zambuka ke zira ko, usa kamala kI taraha kaNTha rUpI nAla se ( gale se ) kATakara girA diyaa| pAle se jisakI kesara jala gaI ho aura kamalanAla se alaga kara diyA ho // 52 // kRtadaNDaH svayaM rAjJA lebhe zUdraH satAM gatim / tapasA duzcareNApi na svamArgavilacinA // 53 // zUdraH zambuko rAzA svayaM kRtadaNDaH kRtazikSaH sn| satAM gatiM lebhe| duzcareNApi svamArgavilacinA / andhikaardussttenetyrthH| tapasA na lebhe| atra manuH-'rAjabhiH kRtadaNDAstu kRtvA pApAni mAnavAH / nirmalAH svargamAyAnti santaH sukRtino yathA // ' iti // anvayaH-zUdraH rAjJA svayaM kRtadaNDaH san satAM gatiM lebhe duzcareNa api svamArgalaMdhinA sapasA na lebhe| vyAkhyA-zUdraH= vRSalaH, zambukaH rAjJA = rAmeNa svayaM = svahastena kRtaH = vihitaH, datta ityarthaH / daNDaH = vadhaH yasya sa kRtadaNDaH san satAM = sajjanAnAM gatiM sadgati, svargamityarthaH / leme = prApa, duzcareNa = atikaThoreNa api svasya mArgaH svamArgaH / svamArga laMghate tacchIlaH svamArgalaMghI, tena stramArgalavinA = anadhikAra dUSitenetyarthaH tapasA = tapasyayA na lebhe / samAsaH kRtaH daNDa: yaraya sa kRtadaNDaH / svasya mArgaH svmaargH| svamArgasya laMdhI, stra. mArgalaMghI tena svmaarglNpinaa| hindI-svayaM rAjA rAma se daNDita hokara ( vadharUpa daNDa pAkara ) vaha zUdra sadgati ko prApta huaa| jo vaha apane varNa dharma kA ullaMghana kara ghora tapa se bhI nahIM prApta kara sakatA thA // 53 // raghunAtho'pyagastyena mArgasaMdarzitAtmanA / mahaujasA saMyuyuje zaratkAla ivendunA // 54 //
Page #1156
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze raghunAtho'pi mArgasaMdarzitAtmanA mahaujasA'gastyena / indunA zaratkAla iva / saMyuyuje sNgtH| indAvapi vizeSaNaM yojyam / raghunAthetyatra kSubhrAditvANNatvAbhAvaH // 282 anvayaH - raghunAthaH api mArgasandarzitAtmanA mahaujasA agastyena, mArgasandarzitAtmanA indunA zaratkAlaH iva saMyuyuje / vyAkhyA -- raghUNAM = raghuvaMzIyAnAM nAthaH = svAmI iti raghunAthaH = rAmacandraH api mArge = pathi sandarzitaH = prakaTitaH = dRSTo vA AtmA = svarUpaM yasya sa tena mArgasandarzitAtmanA mahat = pracuram ojaH-- tejaH yasya sa tena mahaujasA agaM = vindhyaparvataM styAyati = stabhnoti, iti agastyastena agastyena = kumbhasambhavena muninA " agastyaH kumbhasaMbhava:" ityamaraH / mArga - sandarzitAtmanA, indunA = candreNa zaradaH = zaradRtoH kAlaH samayaH iti zaratkAlaH iva = yathA saMyuyuje = saMgataH, militaH ityarthaH / pratyAvartanakAle mArgasthitAzrame agastyamuninA saMgataH ityarthaH / samAsaH - raghUNAM nAtha raghunAthaH / mArge sandarzitaH AtmA yasya yena bA mArga sandarzitAtmA, tena mArgasandarzitAtmanA / mahat ojo yasya sa tena mahaujasA / zaradaH kAlaH zaratkAlaH / hindI - aura idhara raghunAtha zrIrAma bhI mArga meM dIkhe mahA tejasvI agastya muni se usI prakAra mile, jaise mArga meM Ae hue candramA se zarad Rtu milatA hai // 54 // kumbhayo niralaMkAraM tasma divyaparigraham / dadau datta samudreNa pItenevAtmaniSkrayam // 55 // kumbhayoniragastyaH pItena samudreNAtmaniSkrayamivAtmamocanamUlyamiva dattam / ata eva parigRhyata iti vyutpattyA divyaparigrahaH / divyAnAM parigrAhya ityarthaH / tamalaMkAraM tasmai rAmAya dadau // zranvayaH - kumbhayoniH pItena samudreNa AtmaniSkrayam iva dattam " ataeva " divyaparigraham alaMkAraM tasmai dadau / = vyAkhyA--kumbhaH = kalaza: yoniH = utpattisthAnamasya sa kumbhayoniH = agastyaH pItena : pAnaviSayIkRtena samocInAH udrAH = jalacara vizeSAH yasmin saH, saha mudrayA = maryAdayA vartate iti vA samudraH = sAgaraH tena samudreNa AtmanaH = svasya niSkrayam = bhocanamUlyamiti AtmaniSkrayam itra = yathA dattaM = pradattam, ata eva parigRhyate iti parigrahaH / divyAnAM = svargIyANAM = devAnAM parigrahaH = dhAraNayogya staM divyaparigraham alaMkriyate'nena saH alaMkArastam alaMkAram = AbharaNaM tasmai = rAmAya dadau = dattavAn / samAsaH - kumbhaH yoni H yasya sa kumbhayoniH / divyAnAM parigrahaH divyaparigraha staM divyaparigraham / AtmanaH niSkrayaH AtmaniSkrayastam AtmaniSkrayam / hindI- - agastya muni ne devatAoM ke dhAraNa karane yogya ve sundara AbhUSaNa ( jevara ) "
Page #1157
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 283 rAma jI ko die| jo bhUSaNa agastyamuni ko, pIkara chor3e gaye samudra ne apane ko chur3Ane ke badale meM diye the // 55 // taM dadhanmaithilIkaNThanirvyApAreNa baahunaa| pazcAnivavRte rAmaH prAkparAsurdvijAtmajaH // 56 // maithilIkaNThanikpAreNa bAhunA tamalaMkAraM dadhadrAmaH pazcAnnivavRte nivRttH| parAsuma'to dvijAtmajaH prAgrAmAtpUrva nivavRte // anvayaH--maithilIkaNThanirvyApAreNa bAhunA taM dadhan rAmaH pazcAt nivavRte, parAsuH dvijAtmajaHprAk ni vvRte| vyAkhyA-maithilyAH =jAnakyAH kaNThaH= galaH, iti maithilIkaNThaH tasmAt nirgataH= rahitaH, zUnyaH vyApAraH= AliMganarUpaH yasya sa tena maithilIkaNThanirvyApAreNa bAhunA= bhujena tam = agastyadattAlaMkAraM dadhan = dhArayan rAmaH= rAghavaH pazcAt nivavRte = nivRttaH, ayodhyA. mAgata ityrthH| parAgatAH= naSTAH asavaH = prANAH yasya sa parAsuH= mRtaH dvijasya = brAhmaNasya AtmajaH = putraH dvijAtmajaH prAk = pUrva, rAmAgamanAtprathamam nivavRte = AgataH jiivito'bhuudityrthH| samAsaH-maithilyAH kaNThaH maithilIkaNThaH, maithilIkaNThAt nirgataH vyApAraH yasya sa tena maithilIkaNThanirvyApAreNa / parAgatAH asavo yasya sa praasuH| dvijasya AtmajaH dvijAtmajaH / hindI-"sItA jI ke vana meM cale jAne se" sItA jI ke kaNTha ke AliMgana se rahita, apane bAhu ( hAtha ) meM agastya jI ke diye usa alaMkAra ko pahine hue rAma to pIche ayodhyA meM lautte| aura marA huA vaha brAhmaNa bAlaka unase pahale hI lauTa aayaa| arthAt rAma ke Ane se pahale hI jI uThA // 56 // tasya pUrvoditAM nindAM dvijaH putrasamAgataH / stutyA nirvatayAmAsa trAturvaivasvatAdapi // 57 // putrasamAgataH putreNa saMgato dvijo vaivasvatAdantakAdapi trAtU rakSakasya / 'bhItrArthAnAM bhayahetuH' ityapAdAnAtpaJcamI / tasya rAmasya pUrvoditAM pUrvoktAM nindAM stutyA nivartayAmAsa // anvayaH-putrasamAgataH dvijaH vaivasvatAt api trAtuH tasya pUrvoditAM nindAM stutyA nivartayAmAsa / ... vyAkhyA-putreNa = Atmajena samAgataH = saMgataH, militaH ityarthaH iti putrasamAgataH dvijaH = brAhmaNaH ( vivasvataH putraH vaivasvataH tasmAt vaivasvatAt = yamAt api trAyate iti trAtA tasya trAtuH rakSakasya tasya = rAmacandrasya ) pUrva = prathamaM putramaraNakAle uditA = kathitA tAM pUrvoditAM nindAM= parIvAdaM stutyA =stotreNa "stavaH stotraM stuti rnutiH" ityamaraH / nivartayAmAsa = nivArayAmAsa, prkssaalitvaanityrthH|
Page #1158
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH--putreNa samAgataH putrasamAgataH / pUrvam uditA iti pUrvoditA tAM pUrvoditAm / yamarAja se bhI rakSA hindI - putra ke mila jAne para ( jIvita hote hI ) karane vAle usa rAma kI pahale ( putra ke marane para ) kI gaI arthAt . putra ' ke jI uThane para brAhmaNa ne rAma kI bar3I stuti, prazaMsA kI brAhmaNa ne, nindA ko stuti se dho diyA / // 57 // 284 tamadhvarAya muktAzvaM rakSa. kapinarezvarAH / meghAH sasyamivAmbhobhirabhyavarSannupAyanaiH // 58 // adhvarAyAzvamedhAya muktAzvaM taM rAmaM rakSaHkapinarezvarAH sugrIvavibhISaNAdayo rAjAnazca meghA ambhobhiH sasyamiva upAyanairabhyavarSan // anvayaH - adhvarAya muktAzvaM taM rakSaH kapinarezvarAH, meghAH ambhobhiH sasyam iva upAyanaiH abhyavarSan / vyAkhyA--na dhvarati, adhvAnaM rAtIti vA adhvarastasmai adhvarAya = azvamedhayajJAya muktaH = tyaktaH azvaH = turagaH yena sa taM muktAzvaM taM = rAmacandraM, rakSAMsi = rAkSasAH = kapayaH = vAnarAzcanarAH = manuSyAzceti rakSaH kapinarAH teSAm IzvarAH iti rakSaH kapinarezvarAH = sugrIvavibhISaNAdayaH bhUpAlAzca meghAH = ambhodAH ambhobhiH = jalaiH sasyaM = dhAnyam iva = yathA upAyanaiH = upahAraiH abhyavarSan= abhivarSitavantaH / meghAH yathA jalaiH sasyeSu vRSTiM kurvanti, evaM sarve bhUpAlAH rAmAya upAyanarUpeNa dhanavarSaNamakurvan ityarthaH / dhanAni dattavantaH / samAsaH---muktaH azvaH yena sa taM muktAzvam / rakSAMsica kapayazcanarAzceti rakSaH kapinarAH, teSAmIzvarAH, rakSaHkapinarezvarAH / hindI - - azvamedha yajJa karane ke liye, yajJa ke ghor3e ko ( digvijaya ke liye ) chor3ane vAle rAma ke sAmane sugrIva, vibhISaNa aura rAjAoM ne usI prakAra "bheMTa dekara " dhana kI varSA kI, jisa prakAra megha dhAna ke khetoM meM jala varSAte haiM // 58 // digbhyo nimantritAzcainamabhijagmurmaharSayaH / na bhaumAnyeva dhiSNyAni hitvA jyotirmayAnyapi // 59 // nimantritA AhUtA maharSayazca bhUmyAH saMbandhIni bhaumAni dhiSNyAni sthAnAnyeva na / 'dhiSNyaM sthAne gRhe me'gnau' ityamaraH / kiMtu jyotirmayAni nakSatrarUpANi dhiSNyAnyapi hitvA digbhya enaM rAmamabhijagmuH // anvayaH -- nimaMtritAH maharSayaH ca bhaumAni dhiSNyAni eva na " kintu " jyotirmayAni api dhiSNyAni hitvA digbhyaH enam abhijagmuH / vyAkhyA -- nimaMtritAH = AhUtAH mahAntazca te RSayaH maharSayaH = paramarSayaH ca bhUmeH = pRthivyAH imAni bhaumAni = pArthivAni dhiSNyAni = sthAnAni, gRhANi eva na = nahi, kintu
Page #1159
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 285 jyotiH pracurANi jyotimayAni, nakSatramayAni api dhiSNyAni = svasthAnAni hitvA = tyaktvA digbhyaH = kASThAbhyaH, sarvadigbhyaH ityrthH| enaM = rAmam abhijagmuH smaagtaaH| "dhiSNyaM sthAne gRhebhe'gnau" itymrH| samAsaH-mahAntazca te RSayaH maharSayaH / / hindI-"rAma ne saba lokoM ke RSiyoM ko AmaMtrita kiyA thA "ataH" yajJa meM AmaMtrita kiye gaye ( bulAe gae ) maharSigaNa kevala pRthvIloka ke apane Azrama ghara chor3akara nahIM Ae the| apitu saptarSimaNDala ke divya prakAzamaya sthAna ko bhI chor3a kara rAma ke azvamedha yajJa meM Ae the // 59 // upazalyaniviSTastaizcaturamukhI babhau / ayodhyA sRSTalokeva sadyaH paitAmahI tanuH // 60 // catvAri dvArANyeva mukhAni yasyAH sA cturdaarmukhyyodhyaa| upazalyepu grAmAntepu niviSTaH / 'grAmAnta upazalyaM syAt' itymrH| tairmaharSibhiH / sadyaH sRSTalokA pitAmahasyeyaM paitAmahI tanUpa'tiriva babhau // anvayaH-caturamukhI ayodhyA upazalyaniviSTaiH taiH, sadyaH sRSTalokA paitAmahI tanuH iva babhau / vyAkhyA-catvAri = catuHsaMkhyakAni dvArANi = pravezamArgAH eva mukhAni AnanAni yasyAH sA caturdAramukhI ayodhyA sAketanagarI zalyamupagataH upazalyam / upazalyeSu =grAmAnteSu niviSTAH = sthitAH, taiH upazalyaniviSTaiH = upanagarasthitarityarthaH / "grAmAnta upazalyaM syAt" itymrH| taiH = maharSibhiH samAne ahani sadyaH = sapadi sRSTAH = utpAditAH lokAH =janAH yayA sA sRSTalokA lokapitRNAM marIcyAdInAm , aryamAdInAM vA pitA, pitAmahaH, pitAmahasya iyaM paitAmahI = brAhmI tanuH = zarIram , bhUtiH zva = yathA babhau = zuzubhe / samAsaH-zalyamupagatAni upshlyaani| upazalyeSu niviSTAstaiH upazalyaniviSTaiH / catvAri dvArANi eva mukhAni yasyAH sA caturdAramukhI / sRSTAH lokA yayA sA sRssttlokaa| hindI-ayodhyA ke upanagaroM tathA AsapAsa ke gA~voM meM Thahare hue maharSiyoM se ( jaba ve nagara meM praveza karane lge| cAra dvAra rUpI mukhavAlI ayodhyA nagarI aisI suzobhita ho rahI tho mAno turanta sRSTi karane vAle pitAmaha ( brahmA ) kI cAra mukha vAlI mUrti ho // 60 // zlAghyastyAgo'pi vaidehyAH patyuH praagvNshvaasinH| ananyajAneH saivAsIdhasmAjAyA hiraNmayI // 61 // vaidezAstyAgo'pi zlAghyo varNya ev| kutaH / yasmAt / prAgvaMzaH prAcInasthUNo yajJazAlAvizeSaH tadvAsinaH / nAstyanyA jAyA yasya tsyaannyjaaneH| 'jAyAyA nim' iti samAsAnto
Page #1160
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze niGAdezaH / patyU rAmasya hiraNmayI sauvarNI / 'dANDinAyana-' ityAdisUtreNa nipAtaH / sA nijaiva jAyA patnyAsIt / kavivAkyametat // anvayaH-vaidehyAH tyAgaH api zlAvyaH eva, 'kutaH' yasmAt prAgvaMzavAsinaH ananyajAneH patyuH hiraNmayI sA eva jAyA AsIt / vyAkhyA--videhasya rAjJo'patyaM strI vaidehI = sItA tasyAH vaideyAH tyAgaH = vane visarjanam api zlAghayituM yogyaH zlAghyaH = varNanayogyaH eva - nizcayena kutaH yasmAt = kAraNAt prAgvaMze = haviHzAlApUrvabhAgasthitagehe vasati, iti prAgvaMzavAsI tasya prAgvaMzavAsinaH "prAgvaMzaH prAghavirgehAt" itymrH| na vidyate anyA jAyA = patnI yasya sa tasya ananyajAneH patyuH =rAmasya hiraNyasya vikAraH hiraNmayI=sauvarNo, sA eva =sauvarNoM eva, suvarNanirmitA sItA prtikRtirevetyrthH| jAyA = patnI AsIt = jaataa| na tu yajJe aparA patnI ityarthaH / sapatnIkasyaiva yazAdhikArAt / iyaM mahAkaveruktiH / samAsaH-prAgvaMze vAsI prAgvaMzavAsI tasya praagvNshvaasinH| nAsti anyA jAyA yasya sa tasya annyjaaneH| hindI-sItA jI kA tyAganA bhI prazaMsA ke yogya hI hai| isaliye ki pUrva dizA kI ora yajamAna ke parivAra tathA mitroM ke baiThane ke yogya sthAna meM nivAsa karane vAle, tathA dUsarI patnI na karane vAle ( dUsarA vivAha na karane vAle ) pati rAma kI sone kI banI sItA jI kI mUrti hI patnI thii| vizeSa--yajJa meM yajamAna ko sapatnIka honA caahiye| ataH sItA jI kI sone kI mUrti banAkara yajJa meM sAtha baiThAI thii| rAma jI tyAgane para bhI sItA ko hI patnI mAnate haiN| yaha bAta parama zlAghanIya hai| prAgvaMza-kA artha hai havi zAlA ke pUrva dizA meM banA sthAna jisameM yajamAna ke parivAra vAle, tathA mitra baiThate haiN| dUsarA artha, purAne khambhevAlI yajJazAlA, isameM nivAsa karanevAle rAmacandra jI the yaza ke samaya // 61 // vidheradhikasaMbhArastataH pravavRte makhaH / Asanyatra kriyAvinA rAkSasA eva rakSiNaH // 62 // ___ tato vidheH zAstrAdadhikasaMbhAro'tiricyamAnaparikaro makhaH pravavRte prvRttH| yatra mkhe| vihanyanta ebhiriti vighnAH prtyuuhaaH| makhe yajJe / 'ghaJarthe kavidhAnam' iti kaH / kriyAvinA anuSThAnavighAtakA rAkSasA eva rakSiNo rakSakA Asan / anvayaH-tataH vidheH adhikasaMbhAraH makhaH prvvRte| yatra kriyAvighnAH rAkSasAH eva rakSiNaH Asan / vyAkhyA-tataH= anantaraM vidhAnaM vidhiH tasmAvidheH = zAstrAt adhikaH=atiricyamAnaH, vizeSa ityarthaH sambhAraH = yajJopakaraNaM, sAmagrItiyAvat yasmin saH adhikasambhAraH
Page #1161
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 287 makhanti devAH yatra anena vA sa makhaH = yajJaH pravavRte = prvRttH| prArambho'bhUdityarthaH yatra = yasmin yajJe vizeSeNa hanyante kriyAH ebhiriti vighnAH=antarAyAH / kriyAyAH = anuSThAnasya vighnAH iti kriyAvighnAH yajJavighAtakAH rAkSasAH-rakSAMsi eva = nizcaye rakSiNaH= rakSakAH Asan = abhavan / pUrva ye yazAnuSThAnavighAtakA Asan rAmasyAzvamedhayaze te eva rakSakA abhavanniti vaishissttymtr| samAsaH--adhikaH saMbhAraH yasmin saH adhikasambhAraH / kriyAyAH vighnAH kriyAvighnAH / hindI-isake bAda vaha yajJa prArambha huA, jisameM zAstrAnusAra sAmagrI se bhI adhika sAmagrI ekatrita ho gaI thii| aura yajJa-kriyA meM vighna karane vAle rAkSasa hI isameM rakSA kara rahe the| yaha vizeSatA thI rAma ke yajJa meM // 62 // atha prAcetasopajhaM rAmAyaNamitastataH / maithileyau kuzalavau jagaturgurucoditau // 63 // atha maithileyau| maithilItanayau 'strIbhyo ddhk'| kuzalavau guruNA vAlmIkinA coditau preritau santau / prAcetaso vAlmIkiH / upazAyata ityupajJA / 'AtazcopasageM'iti karmaNyaGpratyayaH / prAcetasasyopajJA prAcetasopazam / prAcetasenAdau jJAtamityarthaH / 'upajJA jJAnamAdyaM syAt' ityamaraH / 'upazopakramaM tadAdyAcikhyAsAyAm' iti napuMsakatvam / ayyate jJAyate'nenetyayanam / rAmasyAyanaM caritaM rAmAyaNaM rAmAyaNAkhyaM kAvyam / 'pUrvapadAtsaMjJAyAmagaH' iti Natvam / uttarAyaNamitivat / itastato jagatuH / gAyateliT // anvayaH-atha maithileyau kuzalavau gurucauditau santau, prAcetasopazaM rAmAyaNam itaH tataH jgtuH| vyAkhyA-atha = yazArambhAnantaram maithilyAH apatyau maithileyau= sItAputrau kuzazca lavazceti kuzalavau = etannAmako guruNA =maharSivAlmIkinA cauditau= prerisau, iti gurucauditau santau upajJAyate iti upazA "upazA jJAnamAdyam" itymrH| pracetasaH gotrApatyaM pumAn prAcetasaH / prAcetasasya = vAlmIkeH upajJA = upadezaM vinAdyaM jJAnamiti prAcetasopazam , ayyate = jJAyate'neneti ayanam / rAmasya = rAmacandrasya ayanaM caritamiti rAmAyaNam = AdimahAkAbyam itastataH= yatratatra jgtuH| samAsaH-prAcetasasya upazA iti prAcetasopajJam / rAmasya ayanamiti tat rAmAyaNam / kuzazca lavazceti kushlvau| - hindI-isake pazcAt mithileza putrI sItA jI ke putra lava aura guru vAlmIki muni kI AjJA pAkara pracetasa ke gotra meM utpanna vAlmIki jI ko prathama racanA AdimahAkAvya rAmAyaNa ko gAte hue idhara-udhara ghUmane lage // 63 //
Page #1162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 raghuvaMze vRttaM rAmasya vAlmIkeH kRtistau kiMnarasvanau / kiM tadyena mano hartumalaM syAtAM na zRNvatAm // 64 // rAmasya vRttaM varNyam / vastviti shessH| vAlmIke: kRtiH kAvyam / geyamiti zeSaH / tau kuzalavau kiMnarasvanau kiMnarakaNThau gaayko| punariti shessH| ata eva tatki yena nimittena tau zRNvatAM mano hartumalaM zaktau na syAtAm / sarva sarasamityarthaH // anvayaH--rAmasya vRttaM vAlmIkeH kRtiH "geyamitizeSaH" tau kinnarasvarau "gAyakau" tat kiM yena "to" zRNvatAM mano hartum alaM na syAtAm / vyAkhyA-rAmasya = rAmacandranya vRttaM = varNanIyaM vastviti shessH| vAlmIkeH= maharAdikaveH kRtiH= kAvyaM geyamiti zeSaH, tau = prasiddhau kuzalavau bAlakau azvamukhatvAt kutsitAH narAH kinraaH| kiMnarANAM = gandharvANAM svaraH iva = svaraH = zabdaH yayo stau kiMnarasvarau= gandharva iva madhuragAyakI, ityrthH| ataH eva tat ki vastu, avaziSTamasti yena kAraNena tau= kuzalavau zRNvatAm =AkarNayatAM zrotRNAmityarthaH / manaH = cittaM hatu = vazIkartum alaM = samarthau na syAtAM = nabhavetAm / arthAt sarva sarasaM manohAri ca vartate ityarthaH / samAsaH-kutsitAH narAH kiNnraaH| kiMnarANAM svaraH iva svaraH yayoH tau kiNnrsvrau| hindI-prathama to rAma kA caritra ( sundara pavitramanohArI ) dUsare maharSi vAlmIki jI kI racanA ( abhUtapUrva Adi mahAkAvya ) aura phira gandhoM ke samAna madhura svara vAle lavakuza usake gAne vaale| isaliye aba isameM kamI kyA thii| jisase sunane vAloM ke mana ko harane ( mugdha karane ) meM ve samartha na hote / arthAt sundara manohara kathA ko kiMnara kaNTha se gAne ke kAraNa saba sunakara mugdha ho gye| kyoMki yahA~ sabhI kucha sundara sarasa thA // 64 // rUpe gIte ca mAdhurya tayostajjainiveditam / dadarza sAnujo rAmaH zuzrAva ca kutUhalI // 65 // te jAnantIti tjjnyaaH| taistajharabhiniveditaM tayoH kuzalavayo rUpe AkAre gIte ca mAdhurya rAmaNIyakaM sAnujo rAmaH kutUhalI sAnandaH sanyathAsaMkhyaM dadarza zuzrAva ca // anvayaH-tajH niveditaM tayoH rUpe gIte ca mAdhuryam , sAnujaH rAmaH kutUhalI san dadarza, zuzrAva c| ___ vyAkhyA-te jAnanti iti tajjJAstaiH tajjJaiH = kuzalaH, nipuNeH janaiH niveditaM = vizApitaM tayoH= kuzalavayoH rUpe = AkRtau gIte = gAne "gItaM gAnamime same" ityamaraH / madhu =mAdhurya rAti, asti atra vA madhuraM tasya bhAvaH karma vA mAdhurya = rAmaNIyakam , anujaiH = bhrAtRbhiH saha sAnujaH sabhrAtRkaH rAmaH = dAzarathiH kutUhalamasyAstIti kutUhalI = kautukI san sotkaNThaH sanityarthaH / yathAsaMkhyaM dadarza = dRSTavAn , zuzrAva = aauSIt ca /
Page #1163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 19 paJcadazaH sargaH samAsaH-anujaiH saha vartamAnaH sAnujaH / hindI-jAnakAra kuzala logoM ne, lava tathA kuza kA sundara manohara rUpa, tathA gAne kI miThAsa rAma jI se nivedana kiyaa| arthAt unako btaaii| taba apane bhAiyoM ke sAtha rAma ne Azcarya ke sAtha lava-kuza ke rUpa evaM gAne kI madhuratA ko dekhA aura sunA // 65 // tadgItazravaNaikAgrA saMsadazrumukhI babhau / himaniSyandinI prAtanirvAteva vanasthalI // 66 // tayorgItazravaNe ekAgrAsaktAzrumukhI / AnandAditi bhAvaH / sNstsbhaa| prAtahiMmaniyandinI nirvAtA vAtarahitA vanasthalIva / babhau zuzubhe / AnandapAravazyAnniSpandamAsta ityarthaH // anvayaH-tadgItazravaNakAyA azrumukhI saMsad prAtaH himaniSyandinI nirvAtA vanasthalI iva bbhau| ___ vyAkhyA-tayoH= lavakuzayoH gItaM = gAnaM tasya zravaNam = AkarNanam iti tadgItazravaNaM, tadgItazravaNe ekAgrA = ekatAnA, iti tdgiitshrvnnkaayaa| ekam , ekasmin agramasyAH sA ekaagraa| ektaano'nnyvRttirekaa|kaaynaavpiitymrH| azrUNi = anapUrNAni mukhAni yAsyAM sA azrumukhI AnandAtirekAditi bhaavH| saMsIdantyasyAM sA saMsad = sabhA, prAtaH = prAtaHkAle hima = tuSAraM nitarAM spandate = prasravati tacchIlA himaniSyandinI nirgataH vAtaH yasyAH sA nirvAtA = vAyurahitA vanasya = araNyasya sthalI = akRtrimA bhUmiH iti vanasthalIkAnanasthalam iva = yathA babhau=zuzubhe / rAjyasabhA AnandAzcaryamagnatvAt niSpandAsaMjAtA, ityarthaH / samAsaH-tayoH gItaM tadgItaM tasya zravaNaM tasmin ekAgrA iti tdgiitshrvnnaikaagraa| azrUNi mukhAni yasyAH sA azrumukhA / himasya niSyandinI iti himaniSyandinI / nirgataH vAtaH yasyAH sA nirvaataa| vanasya sthalI vnsthlii| hindI-lava kuza ke gIta ko sunane meM dhyAnamagna tathA "sItA ke smaraNa se" jisako A~khoM se A~sU baha rahe haiN| aisI vaha sArI sabhA, prAtaHkAla kI usa vanasthalI ke samAna sundara dIkha rahI thI jisake sthira khar3e vRkSoM se osa kI bUMdeM TapaTapa gira raho ho // 66 // vayoveSavisaMvAdi rAmasya ca tayostadA / janatA prekSya sAdRzyaM nAkSikampaM vyatiSThata // 67 // janatA janAnAM smuuhH| 'grAmajanabandhusahAyebhyastal' iti ttprtyyH| vayoveSAbhyAmeva visaMvAdi vilakSaNaM tadA tayoH kuzalatrayo rAmasya ca sAdRzyaM prekSya / nAstyakSikApaM yasminkarmaNi tadyathA tthaa| naarthasya nazabdasya bahuvrIhiH / vyatiSThatAtiSThat / 'samavapravibhyaH sthaH' ityAtmanepadam / vismayAdanimiSamadrAkSIdityarthaH // anvayaH-janatA vayoveSavisambAdi tadA tayoH rAmasya ca sAdRzyaM prekSya nAkSikampaM yathAsyAttathA vyatiSThata /
Page #1164
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze __ vyAkhyA-janAnAM samUhaH janatA= lokasamUhaH vayaH= AyuH veSaH=nepathyaM, ca prsaadhaanmityrthH| iti vayoveSaH ( ekatrarAjaveSaH anyatra brahmacAriveSa ityrthH| viruddhaM samyak vadati tacchIlamiti visamvAdi ) vayoveSAbhyAM visamvAdi = viruddhamiti vayoveSavisamvAdi tadA tasmin samaye tayoH= kuzalavayoH rAmasya =rAmacandrasya ca sadRzasya bhAvaH karma vA sAdRzyaM = sArUpyaM prekSya = dRSTvA akSiNAM=netrANAM kampaH= calanamiti akSikampaH, nAsti akSikampaH yasmin karmaNi tat nAkSikampaM yathAsyAttathA vyatiSThata = atiSThat / aashcryaanninimessmdraakssiidityrthH| samAsaH-vayazca veSazceti vayoveSau, vayoveSAbhyAM visamvAdi iti vayoveSavisamvAdi / akSiNAM kampaH akSikampaH / nAsti akSikampaH yasmin karmaNi tat nAkSikampam / hindI-janatA ( rAjasabhA meM ekatrita prajAsamUha ) usa samaya lava-kuza aura rAma ke sAdRzya ( rUparaMga, AkRti saba eka-sA ) ko dekhakara binA palaka girAe ekaTaka dekhatI raha gii| bheda kevala itanA thA ki ve donoM bAlaka tathA brahmacArI AzramavAsI the, aura rAma jI yuvA evaM rAjasI veSabhUSA meM the| avasthA aura veSa se hI ve vilakSaNa bhinna the // 67 // ubhayorna tathA lokaH prAvINyena visiSmiye / nRpateH prItidAneSu vItaspRhatayA yathA // 68 // loko jana ubhayoH kumArayoH prAvINyena naipuNyena tathA na visiSmiye na vismitavAnyathA nRpateH prItidAneSu vItaspRhatayA naiHspRhyeNa visiSmiye // anvayaH-lokaH ubhayoH prAvINyena tathA na visiSmiye, yathA nRpate prItidAneSu vItaspRhatayA visissmye| ___ vyAkhyA-lokyate iti lokaH =jnH| "lokastu bhuvane jane" itymrH| ubhayoH= lavakuzayoH, bAlakayoH pravINasya bhAvaH karma vA prAvINyaM tena prAvINyena = gItinaipuNyena tathA tena prakAreNa na visiSmiye = viSmayaM na prApa, yathA = yena prakAreNa nRNAM =manuSyANAM patiH rAjA iti nRpatiH=rAmastasya nRpateH prItyA = premNA dAnAni = vizrANanAni, vitaraNAni teSu prItidAneSu vItA = vigatA spRhA = abhilASA yayostau vItaspRhautayoH bhAvastattA vItaspRhatA tayA vItaspRhatayA, icchArAhityena ityarthaH visiSmiye = AzcaryamavApa / rAmeNa saprema yat tAbhyAM pradattaM tat parAvartitam na svIkRtamityarthaH / samAsaH-prItyA dAnAni teSu prItidAneSu / vItA spRhA yayo stau vItaspRhau tayoH bhAvastattA tayAvItaspRhatayA / nRNAM patiH nRpatiH / hindI-janatA una donoM ke gAne ke kauzala se utanI vismaya ko prApta nahIM huii| "jaisI ki isa bAta para huI ki" rAjA rAma ne prema se jo dAna diyA thA, usameM ve nispRha rhe| arthAt saba dAna unhoMne lauTA diyaa| isase bar3A hI Azcarya huA // 68 //
Page #1165
--------------------------------------------------------------------------
________________ 291 paJcadazaH sargaH geye ko nu vinetA vAM kasya ceyaM kRtiH kaveH / iti rAjJA svayaM pRSTau tau vAlmIkimazaMsatAm // 69 // geye gIte ko nu vAM yuvayorvinetA shiksskH| nuzabdaH prazne / 'nu pRcchAyAM vitakeM ca' ityamaraH / zyaM ca kasya kaveH kRtiriti rAjJA svayaM pRSTau tau kuzalavau vAlmIkimazaMsatAmuktavantau / vinetAraM kavi cetyrthH| 'geye kena vinItau vAm' iti pAThe vAmiti yuSmadarthapratipAdakamavyayaM draSTavyam / tathA cAyamarthaH-kena puMsA vAM yuvAM geye gItaviSaye vinItau shikssitau| karmaNi niSThApratyayaH // anvayaH-geye kaH nu vAM vinetA iyaM ca kasya kaveH kRtiH iti rAzA svayaM pRSTau tau vAlmIkim ashNstaam| vyAkhyA-gAtuM yogyaM geyaM tasmin geye=gAne kaH janaH nu=iti prazne vAM = yuvayoH vinetA= zikSakaH, "asti" "nu prazne pRcchAyAM vitakeM ca" itymrH| iyaM = yuSmadbhyAM gItA kasya kavate, kauti vA kabistasya kaveH= kavayituH kRtiH racanA "vidyate" iti = evaM rAjJA= rAmeNa svayam = AtmanA pRSTau tau = kuzalavau vAlmIki prAcetasaM munim azaMsatAm = akathayatAm / vAlmIki muniH AvAM zikSaka iti kthitvntaavityrthH| hindI-rAjA rAma ne svayaM unase pUchA ki gAne meM kauna tumhAre zikSaka haiN| tathA yaha kisa kavi kI racacA hai| isa prakAra pUche jAne para unhoMne vAlmIki muni ko zikSaka guru batAyA // 69 // atha sAvarajo rAmaH prAcetasamupeyivAn / UrIkRtyAtmano dehaM rAjyamasmai nyavedayat // 70 // atha sAvarajo rAmaH prAcetasaM vAlmIkimupeyivAnprAptaH san / dehamAtmAnaM UrIkRtya / AtmAnaM sthApayitvetyarthaH / AtmanaH rAjyamasmai prAcetasAya nyavedayatsamarpitavAn // anvayaH-atha sAvarajaH rAmaH prAcetasam upeyIvAn san deham UrIkRtya, AtmanaH rAjyam asmai nyavedayat / vyAkhyA-atha = anantaram avarasmin kAle jAtAH avrjaaH| avarajaiH= anujaiH bharatAdibhiH sahitaH sAvarajaH rAmaH rAmacandraH pracetasaH gotrApatyaM pumAn prAcetasa staM prAcetasaM = vAlmIkim upeyovAn =prAptaH san deham = AtmAnam UrIkRtya = svIkRtya spaM sthaapyitvetyrthH| AtmanaH svasya rAjyaM =rASTram asmai = prAcetasAya, munaye vAlmIkaye ityarthaH / nyavedayat =arpayat / AtmAnaM parivartya sarva rAjyaM munaye samarpitavAnityarthaH / samAsaH-avarajaiH sahitaH saavrjH| hindo-isake pazcAt apane choTe bhAiyoM ke sAtha rAmajI ne vAlmIki muni ke pAsa pahu~ca kara apane ko chor3a kara apanA sArA rAjya muni ko samarpaNa kara diyA // 70 //
Page #1166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 raghuvaMze sa tAvAkhyAya rAmAya maithileyau tdaatmjau| kaviH kAruNiko vave sItAyAH saMparigraham // 71 // karuNA prayojanamasya kAruNiko dayAluH / 'prayojanam' iti ThaJ / 'syAddayAlu: kAruNikaH' ityamaraH / sa kavI rAmAya to maithileyau tadAtmajau rAmasutAvAkhyAya sItAyAH saMparigrahaM svIkAraM vajra yayAce // anvayaH-kAruNikaH saH kaviH, rAmAya tau maithileyau tadAtmajau AkhyAya sItAyAH samparigrahaM vane / vyAkhyA-karuNA zIlamasya iti kAruNikaH = dayAlu: "zIlam 4-4-61" iti Thak mallinAthamahodayena tu prayojane ThaJ kRtaH kintu, zIle yazcamatkAra stanna prayojane bhAsate / "syAddayAluH kAruNikaH" ityamaraH / saH kaviH= vAlmIkiH rAmAya = rAghavendrAya tau = kumArI maithilyAH apatye pumAMsau maithileyI = sItAputrau tasya = rAmasya Atmajau-sutI, iti tadAtmajau= rAmasutau AkhyAya = kathayitvA sItAyAH=jAnakyAH samyak parigrahaH samparigrahastaM samparigrahaM = svIkAraM vad=yAcitavAn / samAsaH-tasya Atmajau iti tadAtmajau tau / samyak parigrahaH samparigrahastaM samparigraham / hindI-parama dayAlu Adi kavi vAlmIki muni ne, rAma se ve donoM kumAra sItA ke garbha se utpanna rAma ke putra haiM kahakara, sItA ke svIkAra kI yAcanA kii| arthAt ye donoM Apake Atmaja haiM aba Apa sItA ko svIkAra kareM // 71 // tAta zuddhA samakSaM naH snuSA te jAtavedasi / daurAtmyAdrakSasastAM tu nAtratyAH zraddadhuH prajAH // 72 // he tAta, te snuSA sItA no'smAkamakSaNoH samIpaM samakSam / 'avyayIbhAve zaratprabhRtibhyaH' iti samAsAntaSTac / jAtavedasi vahnau zuddhA / nAsmAkamavizvAsa ityrthH| kiMtu rakSaso rAvaNasya daurAtmyAdatratyAH prajAstAM na zraddadhune vizazvasuH / / anvayaH-he tAta ! te snuSA naH samakSaM jAtavedasi zuddhA "kintu" rakSasaH daurAtmyAt atratyAH prajAH na shrddhdhuH| vyAkhyA-tanoti = vistArayati kulamiti tAtaH, tatsaMbuddhau he tAta ! = he pUjya ! te = tava, vAlmokeH snauti, iti snuSA = putravadhUH, naH=asmAkam akSNoH samIpamiti samakSaM = sannidhau jAtaM vedaH= dhanaM yasmAt saH, jAtavedAH tasmin jAtavedasi = agnau zuddhA pavitrA, akalaGkA, ityarthaH / nAtrAsmAkaM kiNcidvishvaaslesho'piityrthH| tu= kintu rakSasaH rAvaNasya duSTaH AtmA yasya sa durAtmA, durAtmano bhAvaH karma vA daurAtmyaM tasmAt daurAtmyAt = durbhAvanayA atra= ayodhyAyAM bhavAH atratyAH prajAH janAH tAM = zuddhiM na zraddadhuH = vizazvasuH, lokAH na vizvasanti, asmAkaM tu pUrNavizvAsaH evAstIti bhaavH|
Page #1167
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH samAsaH-akSNoH samIpam samakSam , avyayIbhAvaH / jAtaM vedoyasmAt sa jAtavedAstasmin jaatvedsi| hindI-"zrIrAma jI kahate haiN|" he pUjya ! Apa kI putravadhU sItA hamArI A~khoM ke sAmane agni meM pavitra nikalI thii| rAvaNa kI duSTatA se ( jo vaha uThAkara le gayA thA ) yahA~ kI prajA agniparIkSA kI zuddhi kA vizvAsa nahIM karatI // 72 // tAH svacAritramuddizya pratyAyayatu maithilI / tataH putravatImenAM pratipatsye tvadAjJayA / / 73 / / maithilI svacAritramuddizya tAH prajAH pratyAyayatu vizvAsayatu / vizvAsasya buddhirUpatvAt / 'Nau gamirabodhane' iti iNo gamyAdezo nAsti / tato'nantaraM putravatImenAM sItAM tvadAzayA pratipatsye svIkariSye // anvayaH-maithilI svacAritram uddizya tAH pratyAyayatu tataH putravatIm enAM tvadAzaya / prtiptsye| vyAkhyA-maithilasya rAjJo'patyaM putrI maithilI =sItA caritrameva caaritrm| svasya = nijasya cAritraM = pAtivrAtyaM = stiitvmityrthH| iti svacAritraM tat uddizya = ullakSya tAH= atratyAH prajAH pratyAyayatu vizvAsayatu, vishvaasmutpaadytvityrthH| tataH = anantaram putrau vidyate yasyAH sA putravatI tAM putravatIm = sasutAm enAM = maithilI tava =bhavato vAlmIke: AjJA = AdezastayAtvadAjJayA pratipatsye sviikrissye| samAsaH-svasya cAritramiti svacAritraM tat svacAritram / tava AzA tvadAjJA tayA tvdaayaa| hindI-ataH mithileza kumArI sItA apane caritra (cAlacalana, satItva ) kI zuddhatA ko pramANita kara yahA~ kI prajA ko vizvAsa dilaaveN| taba maiM ApakI AjJA se putroM sahita inheM svIkAra kara lU~gA // 73 // iti pratizrute rAjJA jAnakImAzramAnmuniH / ziSyairAnAyayAmAsa svasiddhiM niyamairiva // 74 // rAzeti pratizrute pratijJAte sati munirAzramAjjAnakI ziSyaiH prayojyaiH svasiddhiM svArthasiddhiM niyamaistapobhiriva / AnAyayAmAsa // anvayaH-rAjJA iti pratizrute sati, muniH AzramAt jAnakI ziSyaiH svasiddhim niyamaiH iva aanyaamaas| vyAkhyA-rAjJA =rAmacandreNa iti = pUrvoktaprakAreNa pratizrute = svIkRte sati pratizAte stiityrthH| mantA= vedazAstrArthatattvAvagantA muniH= vAlmIkiH AzrAmyanti atra, anena vA
Page #1168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 raghuvaMze aashrmH| AsamantAt zramo yatra svadharmasAdhanaklezAdvA AzramastasmAt AzramAt = tapovanAt janakasya rAzo'patyaM putrI jAnakI tAM jAnakI = sItAM / svasya siddhiH svasiddhiH tAM svasiddhiM = svArthasiddhim niyamaH =tapobhiH iva = yathA AnayAmAsa =AhvayAmAsa / ziSyante iti ziSyAstaiH shissyaiH=chaatraiH| samAsaH-svasya siddhiH svasiddhi stAM svasiddhim / hindI-isa prakAra rAjA rAma ke svIkAra kara lene para vAlmIki muni ne apane ziSyoM ko bhejakara Azrama se sItA jI ko isa prakAra bulavAyA, mAnoM apane yamaniyamAdi tapasyA ke dvArA apanI siddhi ko bulA rahe hoM // 74 // anyedhuratha kAkutsthaH saMnipAtya puraukasaH / kavimAhvAyayAmAsa prastutapratipattaye // 75 // atha kAkutstho rAmaH / anyecuranyasminnahani prastutapratipattaye prakRtakAryAnusaMdhAnAya puraukasaH paurAnsaMnipAtya melayitvA, kaviM vAlmIkimAhvAyayAmAsAkArayAmAsa // anvayaH-atha kAkutsthaH anyedyuH prastutapratipattaye puraukasaH sannipAtya kavim AhvayAmAsa / vyAkhyA-atha = anantaram kakutsthasyApatyaM pumAn kAkutsthaH rAmaH anyasmin ahani anyedyuH = anyadine prastutasya = prakRtakAryasya pratipattiH- pramANAnusandhAnaM, tasyai prastutapratipattaye puraM = nagaram okaH = sthAnaM yeSAM te puraukasastAn puraukasaH =nAgarikAn janAn saMnipAtya--melayitvA srvaannektriikRtyetyrthH| kaviM = vAlmIki munim AhvayAmAsa = AkArayAmAsa / samAsaH-puram okaH yeSAM te puraukasastAn purauksH| prastutasya pratipattiH prastutapratipattiH tasyai prstutprtipttye| hindI-isake bAda dUsare dina rAma ne isa prakRta kArya meM ( sotA ke saMbaMdha meM kiMvadantI ko jhUThI siddha karane meM ) pramANa jAnane ke liye ayodhyAvAsI prajAjanoM ko ikaTThA karake vAlmIki jI ko bulavAyA // 75 // svarasaMskAravatyAsau putrAbhyAmatha siityaa|| RcevodarciSaM sUrya rAmaM munirupasthitaH // 76 // atha / svara udaattaadiH| saMskAraH zabdazuddhiH tadvatyA RcA sAvitryodarciSaM sUryamiva putrAbhyAmupalakSitayA sItayA karaNenodaciMSaM rAmamasau munirupasthita upatasthe / anvayaH-atha svarasaMskAravatyA RcA udaciSaM sUryam iva putrAbhyAm upalakSitayA sItayA udaciMSaM rAmam asau muniH upasthitaH / vyAkhyA-atha =anantaram svaraH= udAttAdizca saMskAraH = vyAkaraNazuddhizca iti
Page #1169
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 295 svarasaMskArau, tau astaH asyAH sA svarasaMskAravatI, tayA svara saMskAravatyA Rcyante = stUyante devAH anayA sA Rk tayA RcA =sAvitryA RgvedamaMtraNetyarthaH / udgatA aciH = jyotiH, prakAzaH yasmAt sa tam udaciSaM sUrya=divAkaram iva = yathA putrAbhyAM = sutAbhyAmupa. lakSitayA sItayA = jAnakyA karaNena udaciSaM =stradIptyAprakAzamAnaM rAmam = rAbavaM rAjAnam asau muniH = maharSiH vAlmIkiH upasthitaH = sadasi samAgataH / samAsaH-svarazca saMskArazceti svarasaMskAro, to astaH asyAH sA tayA svarasaMskAravatyA / udgatA aciH yasmAt saH udacistam udaciSam / hindI-maharSi vAlmIki, apane donoM putroM se yukta sItA jI ko sAtha lekara teja se prakAzana rAma ke sAmane upasthita hue| lava kuza ke sAtha rAma ke pAsa jAtI huI sItA jI aisI pratIta ho rahI thIM mAnoM udAttAdi svara tathA vyAkaraNa ke saMskAra se yukta gAyatrI, camacamAte sUrya ke pAsa jA rahI ho // 76 // kASAyaparivItena svpdaarpitckssussaa| anvamIyata zuddhati zAntena vapuSava sA // 77 // kaSAyeNa raktaM kASAyam / 'tena raktaM rAgAt' ityaN / tena parivItena saMvRtena svapadApitacakSuSA zAntena prasannena vapuSaiva sA sItA zuddhA sAdhvItyanvamIyatAnumitA // ___ anvayaH-kASAyaparivItena svapadArpitacakSuSA zAntena vapuSA eva sA zuddhA iti anvmiiyt| vyAkhyA--kaSAyena rAgavastunA raktamiti kASAyam , kASAyena = ISadraktena parivItaM = saMvotam , AcchAditamityarthaH, yattena kASAyaparivItena / svasya = sItAyAH padau = caraNau, iti svapadau, svapadayoH apite = sthApite cakSuSo = netre yena tattena svapadArpitacakSuSA zAntena = prasannena vapuSA = zarIreNa eva = nizcaye sA=sItA zuddhA = pavitrA, sAdhvI, iti anvamIyata = anumitA / gatyAdi ceSTayaiva jJAtA iyaM stiitibhaavH| samAsaH-kASAyena parivItaM tena kaSAyaparivItena / svasyapadau svapadau, svapadayoH apite cakSuSI yena tattena svpdaarpitckssussaa| hindI-lAlaraMga kA yA geruvA vastra pahane tathA apane pairoM para dRSTi DAle hue, aise zAnta prasanna, apane zarIra se hI sItA jI satI sAdhvI jAna par3atI thoN| arthAt ceSTA se ho satI dIkha rahI thIM // 77 // janAstadAlokapathAtpratisaMhRta ckssussH| tasthuste'vAGamukhAH sarve phalitA iva zAlayaH // 7 // tasyAH sItAyAH karmaNa AlokapathAdarzanamArgAtpatisaMhRtacakSuSo vivartitadRSTayaH sarve janAH / phalitAH zAlaya iva / avAGmukhA avanatamukhAstasthuH //
Page #1170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 raghuvaMze anvayaH-tadAlokapathAt pratisaMhatacakSuSaH sarve janAH phalitAH zAlayaH iva avAGmukhAH tasthuH / vyAkhyA-tasyAH =sItAyAH AlokaH = darzanaM, tasya panthAH =mArgaH iti tadAlokapathastasmAt tadAlokapathAt , sItAkarmakadarzanamArgAdityarthaH pratisaMhRtAni =nivartitAni cakSaMSi = netrANi yaiste pratisaMhRtacakSuSaH sarve = akhilAH janAH = ayodhyAvAsino narAH phalAni saMjAtAni yeSu te phalitAH = phalayuktAH zAGyante = AplAvyante iti zAlayaH = kalamAdyAH iva = yathA avAJcati= adhomukho bhavatIti avAG-adhaH mukhAni = AnanAni yeSAM te avAGmukhAH zAlayaH phalenAdhomukhAH, ayodhyAvAsinastu lajjayA adhomukhAH santaH tasthuH = sthitaaH| samAsaH-tasyAH AlokastadAlokaH, tadAlokasya panthA stasmAt tadAlokapathAt / pratisaMhRtAni caDhUMSi yairate pratisaMhRtacakSuSaH / avAG mukhaM yeSAM te avaangmukhaaH| hindI-sItA jI ke dIkhane ke mArga se dRSTi ( A~khoM ) ko haTAkara sAre ayodhyAvAsI jana usI prakAra nIce mukha kiye khar3e rhe| jaise pake hue dhAna jhuka jAte haiN| arthAt ina satI sAdhvI para hamane jhUThA kalaMka lagAyA thA, isa lajjA ke mAre gardana na uThA sake // 78 // tAM dRSTiviSaye bhturmuniraasthitvissttrH| kuru niHsaMzayaM vatse svavRtte lokamityazAt // 79 // AsthitaviSTaro'dhiSThitAsano muniH| he vatse, bharturdRSTiviSaye samakSaM svavRtte svacarite viSaye lokaM niHsaMzayaM kuru / iti tAM sItAmazAcchAsti sma / anvayaH-ArithataviSTaraH muniH he vatse ! bhartuH dRSTiviSaye svavRtte lokaM niHsaMzayaM kuru iti tAm azAt / ___vyAkhyA vistIryate iti vissttrH| AsthitaH = adhiSThitaH, svIkRta ityarthaH viSTaraH = AsanaM yena saH ArithataviSTaraH "viSTaro viTapI darbhamuSTiH pIThAdyamAsanam" ityamaraH / muniH = vAlmIkiH he vatse= he putri ! bibhati iti bhartA tasya bhartuH = patyuH dRSTeH = netrasya viSayaH = gocaraH, tasmin dRSTiviSaye = samakSaM svasya = AtmanaH vRttaM = caritraM tasmin svavRtte = svakIyacaritraviSaye ityarthaH / lokaM = purajanaM niSkrAntaH saMzayaH = sandehaH bhrAntiH yasya sa taM niHsaMzayaM vu.ru = vidhehi / iti = evaM tAM = sItAm azAt = zAstisma / samAsaH-arithataH viSTaro yena saH AsthitaviSTaraH / nirgataH saMzayo yasya sa taM niHsaMzayam / dRSTaH viSayaH dRSTiviSayaratariman dRssttivissye| svasya vRttaM tasmin svavRtte / hindI-Asana para baiThe hue muni vAlmIki jI ne sItA ko AjJA dI ki he putrI ! pati ke sAmane, apane caritra ( satItva ) ke viSaya meM ayodhyA ke logoM ko sandeha rahita kara do| arthAta tumhAre caritra ke viSaya meM logoM ke mana meM baiThe jhaThe sandeha ko miTA do // 79 //
Page #1171
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH atha vAlmIkiziSyeNa puNyamAvarjitaM payaH / AcamyodIrayAmAsa sItA satyAM sarasvatIm // 80 // 297 atha vAlmIkiziSyeNAvarjitaM dattaM puNyaM paya Acamya sItA satyAM sarasvatIM vAcamudIrayAmAsoccArayAmAsa // anvayaH - atha vAlmIkiziSyeNa AvarjitaM puNyaM payaH Acamya, sItA satyAM sarasvatIm udIrayAmAsa / - vyAkhyA -- atha = munikathanAntaram vAlmIkeH = maharSeH ziSyaH = chAtraH iti vAlmIki - ziSya stena vAlmIkiziSyeNa AvarjitaM dattaM puNatIti puNaH, purNa = zubhaMkarma arhati, tatra sAdhurvA puNyaM = pavitraM payaH = jalam Acamya = upaspRzya, pItvetyarthaH / sItA = jAnakI sa sAdhvIti satyA tAM satyAM tathyAM "satyaM tathyamamRtaM samyag " ityamaraH / saratIti saraH / saraH = jJAnamasti asyAH sA sarasvatI tAM sarasvatIM = vANIm udIrayAmAsa = avadat = uktavatItyarthaH 1 = samAsaH - vAlmIkeH ziSyaH, vAlmIkiziSyaH, tena vAlmIkiziSyeNa / hindI - muni kI AjJA ke pazcAt maharSi vAlmIki jI ke ziSya ke dvArA diye gae pavitra jala kA Acamana karake sItA jI ne satya vacana kahA // 80 // vAGmanaHkarmabhiH patyau vyabhicAro yathA na me / tathA vizvaMbhare devi mAmantardhAtumarhasi / / 81 // vAGmanaHkarmaMbhiH patyau viSaye me vyabhicAraH skhAlityaM na yathA nAsti yadi tathA tarhi / vizvaM bibhatIti vizvaMbharA bhUmiH / ' saMjJAyAM bhRtRR -' ityAdinA khacpratyayaH / 'arudviSat -' ityAdinA mumAgamaH / he vizvaMbhare devi, mAmantarghAtuM garbhe vAsayitumarhasi // anvayaH--vAGmanaHkarmabhiH patyau me vyabhicAraH na yathA, tathA he vizvambhare devi ! mAm antarghAtum arhasi / vyAkhyA-vAk = vacanaM ca manaH = cittaM ca karma = kAryaJceti vAGmanaH karmANi taiH vAGmanaHkarmabhiH patyau = bhartari viSaye me = mama sItAyAH vyabhicAraH = kutsitAcaraNaM, skhalanamityarthaH na yathA = nAsticet tathA = tarhi vizva = saMsAraM bibharti = dhArayatIti vizvaMbharA pRthivI, tasyAH saMbuddhau he vizvambhare ! devi ! mAtaH ! mAm = sItAm antardhAtuM = tirodhAtum arhasi - yogyAsi / svagarbhe vAsayituM yogyAsi ityarthaH / samAsaH - vAk ca manazca karma ceti vAGmanaH karmANi taiH vAGmanaH karmabhiH / hindI - mana vacana karma se kisI prakAra bhI yadi maiMne apane pati ke prati vizvAsaghAta ( pAtivratya bhaMga ) na kiyA ho, to he pRthivI mAtA ! tuma mujha sItA ko apanI goda meM chipA lo // 81 // =
Page #1172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 raghuvaMze evamukta tayA sAdhvyA randhrAtsadyobhavAdbhuvaH / zAtahadamiva jyotiH prabhAmaNDalamudyayau / / 82 / / sAdhvyA pativratayA tayA sItayaivamukte sati sadyobhavAdbhuvo randhrAcchAtahradaM vaidyutaM jyotiriva prabhAmaNDalamudyayau // __ anvayaH-sAvyA tayA evam ukte sati sadyaH bhavAt bhuvaH randhrAt zAtahadaM jyotiH iva prabhAmaNDalam udyyau| vyAkhyA-sAdhnoti parakArya, paralokaM vA sA sAdhvI, tayA sAdhvyA = pativratayA tayA = jAnakyA, evaM = pUrvoktaprakAreNa ukte = kathite sati sadyaH = tatkSaNe bhavati = prakaTatIti sadyobhavastasmAt sadyobhavAt bhuvaH = pRthivyAH randhrAt = cchidrAt zataMhradAH = avyaktAH zabdAH yasyAH sA zatahradA, zataMhradAH ArcIsi, agAdhajalAzayAH vA santyasyAH sA zatadA / zatahradAyAH idaM zAtahadaM = vaidyutaM, vidyutsaMbandhi jyotiH = iramadaH, agnirityarthaH / iva = yathA "meghajyotiriraMmadaH" ityamaraH / prabhAyAH = kAnteH maNDalaM = samUhaH, iti prabhAmaNDalaM = teja:puJjaH udyayau = udgtH| samAsaH-sadyaH bhavaH sadyobhavastasmAt sadyobhavAt / zataMhradAH yasyAH sA zatahadA, tasyAH idaM zAtahadam / prabhAyAH maNDalamiti prabhAmaNDalam / __hindI-satI sAdhvI sItA ke isa prakAra kahate ho usI kSaNa bane pRthivI ke chidra se bijalI kI camaka ke samAna eka tejapuJja (jyotiH ) Upara nikala aaii| arthAt sItA ke kahate hI jamIna phaTI, aura usase jyoti nikalI // 82 // tatra naagphnnotkssiptsiNhaasnnissedussii| samudrazanA sAkSAtprAdurAsIdvasuMdharA // 83 // tatra prabhAmaNDale nAgaphaNorikSapte siMhAsane niSeduSyAsInA samudrarazanA samudramekhalA sAkSAt / vasUni dhArayatIti vasuMdharA bhUmiH / 'khaci hrasvaH' iti hsvH| prAdurAsIt / anvayaH-tatra nAgaphaNotkSiptasiMhAsananiSeduSI samudrarazanA sAkSAt vasundharA prAdurAsIt / vyAkhyA-tatra = prabhAmaNDale nage bhavAH nAgAH / na gacchantIti agAH, na agAH nAgAH / nAgAnAM = kAdraveyANAM phaNAH = sphaTAH, bhogAH, iti nAgaphaNAH, nAgaphaNAbhiH utkSiptam = UparidhAritam , utthaapitmityrthH| yat siMhAsanaM = siMhAkAramAsanaM tatra niSeduSI = AsInA, upaviSTA, iti nAgaphaNotkSiptasiMhAsananiSeduSI, phaNazabdaH striyAMpullige ca / "sphaTAyAMphaNA dvayoH" itymrH| samudraH = sAgaraH razanA = mekhalA yasyAH sA samudrarazanA, saha akSeNa sAkSaH, sAkSamatati, iti sAkSAt = pratyakSaM vasUni = dhanAni dhArayatIti vasundharA = pRthivI prAdurAsIt = prAdurbabhUva /
Page #1173
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 299 samAsaH-nAgAnAM phaNAH, nAgaphaNAH, nAgaphaNaiH utkSiptaM yat siMhAsanaM tatra niSeduSI, iti naagphnnotkssiptsiNhaasnnissedussii| samudraH razanA yasyAH sA samudrarazanA / hindI-usa kAntipuJja se zeSanAga ke phaNoM ke Upara rakhe hue siMhAsana para baiThI huI, tathA samudra kI tagar3I pahane, sAkSAt dhanoM ko dhAraNa karane vAlI, pRthivI mAtA, pragaTa ho gaI // 83 // sA sItAmaGkamAropya bhartRpraNihitekSaNAm / mA meti vyAharatyeva tasminpAtAlamabhyagAt // 84 // sA vasuMdharA bhartari praNihitekSaNAM dattadRSTiM sItAmaGkamAropya tasminbhartari rAme mAmeti mA hareti vyAharati vadatyeva / vyAharantamanAdRtyetyarthaH / 'SaSThI cAnAdare' iti sptmii| pAtAlamabhyagAt // anvayaH-sA bhartRprahitekSaNAM sItAm aMkam Arogya, tasmin mA mA iti vyAharati eva pAtAlam abhyagAt / vyAkhyA-sA= vizvambharA bhartari = rAme praNihite = datte, sthApite IkSNe = netre yayA sA bhartRpraNihitekSaNA tAM bhartRpraNihitekSaNAm sItAM = svaputrI jAnakIm aMka = kroDam , utsaMgamityarthaH / Aropya =saMsthApya, tasmin = bhartari = rAme mA mA = na na, iti = evaM vyAharati = kathayati eva patanti yatra pApAt tat pAtAlaM = nAgalokam abhyagAt = abhyagacchat / mA mA naya, iti kathayantaM =rAmamanAdRtya pAtAlaM gtetyrthH|| samAsaH-bhartari praNihite IkSaNe yayA sA bhartRpraNihitekSaNA tAM bhartRpraNihitekSaNAm / hindA-vaha pRthivI mAtA usa sItA jI ko goda meM baiThAkara pAtAla loka meM calo gii| jo sItA rAma ko ekaTaka dekha rahI thI tathA rAma kahate ho rahe ki aisA mata karo, aisA mata karo // 84 // dharAyAM tasya saMrambhaM sItApratyarpaNaiSiNaH / gururvidhibalApekSI zamayAmAsa dhanvinaH // 85 // sItApratyarpaNamicchatIti tathoktaraya dhanvina AttadhanuSastasya rAmasya dharAyAM viSaye saMrambha vidhibalApekSI daivazaktidarzI gururbrahmA zamayAmAsa / avazyaMbhAvI vidhiriti bhAvaH / / anvayaH-sItApratyarpaNaiSiNaH dhanvinaH tasya dharAyAM "viSaye" saMrambhaM vidhibalApekSI guruH shmyaamaas| __vyAkhyA-arpaNaM prati pratyarpaNaM, sItAyAH =jAnakyAH pratyarpaNaM = parAvartanamiti sItApratyarpaNaM, tadicchati = abhilaSatIti sItApratyarpaNaiSI tasya sItApratyarpaNaiSiNaH, dhanvA'syAstIti dhanvI tasya dhanvinaH = dhanuSmataH "dhanvA tu marudeze na klIbaM cApe sthale'pica" iti medinii|
Page #1174
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze tasya = rAmasya dharAyAM = vizvambharAyAM viSaye saMrambhaM = krodhaM vidheH =devasya balaM = sAmarthyam apekSate tacchIlaH vidhibalApekSI daivvidhaandrshiityrthH| guruH = vasiSThaH, vAlmIkizcazamayAmAsa = zamayAJcakre, vidheH avazyaM bhAvitvAt rAmakrodhaM nivArayAmAsetyarthaH / samAsaH-arpaNaMprati pratyarpaNaM, sItAyAH pratyarpaNamiti, sItApratyarpaNaM tasya aiSI, sItApratyarpaNaiSI tasya siitaaprtyrpnnaissinnH| vidheH balamiti vidhibalaM, vidhibalasya apekSI iti vidhilaapekssii| hindI-sItA jI ke lauTA lene kI icchAvAle ata eva dhanuSa uThAe hue, rAma ke pRthivI ke Upara krodha ko, vidhi kA vidhAna hI balavAn hai isako dekhane jAnane vAle vaziSTha jI evaM vAlmIki jI ne zAnta kiyaa| arthAt honahAra aisI hai kahakara pRthivI se sItA ko, mArakara le Ane ke rAma ke krodha ko zAnta kiyA // 85 // RSInvisRjya yajJAnte suhRdazca puraskRtAn / rAmaH sItAgataM snehaM nidadhe tadapatyayoH // 86 // rAmo yajJAnte puraskRtAnpUjitAnRSInsuhRdazca visRjya sItAgataM snehaM tadapatyayoH kuzalavayonidadhe // anvayaH-rAmaH yazAnte puraskRtAn RSIn , suhRdazca visRjya, sItAgataM snehaM tadapatyayoH niddhe| vyAkhyA-rAmaH =rAmacandraH yazasya =azvamedhasya antaH = samAptiH, tasmin yazAnte puraH akAriSata iti puraskRtAstAn puraskRtAn = pUjitAn "puraskRtaH pUjite' ityamaraH / RSIn = vAlmIkyAdIn suhRdaH = mitrANi vibhISaNAdIn ca visRjya = svagRhAn preSya sItAyAM gataM sItAgataM =sItAviSayakaM snehaM = prema tasyAH = sItAyAH apatye = putrau tayoH tadapatyayoH nidadhe = nihitavAn / yAvatprema sItAyAmAsIt tAvattadapatyayoH kRtavAnityarthaH / samAsaH-sItAyAM gatamiti sItAgatam / tasyAH apatye tadapatye tayoH tadapatyayoH / hindI-azvamedha yajJa kI samApti hone para rAma ne, RSi aura mitroM ko satkArapUrvaka bidA karake sItA ke prati unakA jitanA prema thA utanA hI prema ve sItA ke putra lava kuza ko karate the // 86 // yudhAjitazca saMdezAtsa dezaM sindhunAmakam / dadau dattaprabhAvAya bharatAya bhRtaprajaH // 87 // kiMca / bhRtaprajaH sa rAmo yudhAjito bharatamAtulasya saMdezAtsindhunAmakaM dezaM dattaprabhAvAya dattaizvaryAya / rAmeNeti zeSaH / bharatAya dadau // anvayaH-"kiMca" bhRtaprajaH saH yudhAjitaH sandezAt sindhunAmakaM dezaM dattaprabhAvAya bharatAya ddau|
Page #1175
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 301 vyAkhyA-bhRtA=poSitA=pAlitA prajA=lokaH yena sa bhRtaprajaH rAmaH= rAghavaH yudhAM = yuddhaM jayatIti yudhAjit tasya yudhAjitaH =bharatamAtulasya sandezAt =vAcikAt, kthnaadityrthH| syandante Apo'tra sa sindhuH nAma yasya sa sindhunAmakastaM sindhunAmakaM kekayadezamityarthaH / dezaM = rASTra dattaH = vitIrNa prabhAvaH = sAmarthya "rAmeNa" yasmai sa tasmai dattaprabhAvAya bharatAya = kaikeyIputrAya dadau = dattavAn / samAsaH-sindhuHnAma yasya sa sindhunAmakastaM sindhunAmakam / dattaH prabhAvaH yasmai sa tasmai dattaprabhAvAya / bhRtA prajA yena sa bhRtaprajaH / hindI-prajA kA pAlana karane vAle rAma ne, bharata ke mAmA yudhAjit ke kahane se, sindhu nAmaka deza ( kekaya ) prabhAvazAlI bharata ko de diyaa| arthAt bharata jI ko mAmA kA rAjya milA // 87 // bharatastatra gandharvAnyudhi nirjitya kevalam / AtodyaM grAhayAmAsa samatyAjayadAyudham // 88 // ___ tatra sindhudeze bharato'pi yudhi gandharvAnnijitya kevalamekamAtoyaM vINAm / 'tataM vINAdika vAdyamAna murajAdikam / vaMzAdikaM tu suSiraM kAMsyatAlAdikaM dhnm| caturvidhamidaM vAcaM vAditrAtodyanAmakam // ' itymrH| graahyaamaas| AyudhaM samatyAjayattyAjitavAn / grahityajyorNyantayoddhikarmakatvaM nityamityanusaMdheyam // anvayaH-tatra bharataH yudhi gandharvAn nirjitya kevalam, AtocaM grAhayAmAsa, AyudhaM samatyAjayan / ___ vyAkhyA-tatra = sindhunAmake deze bibharti lokAn , svAMgaM vA bharataH =rAmAnujaH api yudhi =saMgrAme gandham = saurabham arvantIti gandharvAstAn gandharvAn = kinnarAn nirjitya = vijitya kevalam = ekam AsamantAt tudyate = tADyate iti Atoyam = vAdyayaMtraM =vINAmityarthaH / "caturvidhamidaM vAdyaM vAditrAtodyanAmakam" itymrH| grAhayAmAsa = svIkArayAmAsa AyudhaM = zastraM samatyAjayat = tyAjitavAn / grahityajyaurNyantayoH nityadvikarmakatvena gandharvAn, Atodyamiti ca karmadvayam / hindI-vahA~ sindhu pradeza meM bharata ne bhI yuddhasthala meM gandharyoM ko parAsta karake, unake hAthoM meM vINA to pakar3A dI, aura zastrAstra chur3avA diyA // 88 // sa takSapuSkalau putrau raajdhaanyostdaakhyyoH| abhiSicyAmiSekAhau~ rAmAntikamagAtpunaH // 89 // sa bhrtH| abhiSekAhI~ takSapuSkalau nAma putrau tdaakhyyoH| tksspussklaakhyyorityrthH| puSkalaM puSkalAvatyAM takSaM takSazilAyAmiti rAjadhAnyonaMgaryorabhiSicya punA rAmAntikamagAt // anvayaH-saH abhiSekAhI~ takSapuSkalau nAma putrau tadAkhyayoH rAjadhAnyoH abhiSicya punaH rAmAntikam agAt /
Page #1176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 raghuvaMze vyAkhyA-saH=bharataH abhiSeka = rAjyatilakam arhataH, iti abhiSekAhauM puSyati = puSTiM gacchatIti pussklH| takSaH = etannAmA puSkala:=etannAmakazceti takSapuSkalau nAma putrau= Atmajau, tau = takSapuSkalau Akhye = nAmanI yayostayoH tadAkhyayoH= takSazilApuSkalAvatyoH rAjJAM dhAnyau rAjadhAnyau tayoH rAjadhAnyoH =rAjanagaryoH abhiSicya=rAjatilakaM kRtvA, takSaM takSazilAyAM, puSkalaM ca puSkalAvatyAM raajtilkNvidhaayetyrthH| tathAcoktaM vAlmIkIye rAmAyaNe, "takSaM takSazilAyAM tu puSkalaMpuSkalAvate" iti / rAmasya = jyeSThabhrAtuH antikaM = samIpam agAt =AjagAma / samAsaH-takSazca puSkalazceti takSapuSkalo tau| abhiSekasya ahauM, iti abhiSekAhau~ / tau Akhye yayoste tadAkhye tayoH tadAkhyayoH rAmasya antikamiti rAmAntikam / hindI-bharata jI, rAjatilaka karane yogya takSa tathA puSkala nAmaka apane putroM ko, unhIM ke nAmavAlI rAjadhAnI meM abhiSeka karake ( rAjA banAkara ) phira rAma jI ke pAsa A gye| arthAt takSako takSazilA kA aura puSkala ko puSkalAvatI kA rAjA banAyA thA // 89 // aGgadaM candraketuM ca lakSmaNo'pyAtmasaMbhavau / zAsanAdraghunAthasya cakre kArApathezvarau // 90 // lakSmaNo'pi raghunAthasya rAmasya zAsanAdagadaM candraketuM ca tadAkhyAvAtmasaMmavau putrau / kArApatho nAma dezaH / tasyezvarau cakre // anvayaH-lakSmaNaH api radhunAthasya zAsanAt aMgadaM candraketuM ca AtmasaMbhavau kArApathezvarau ckre| vyAkhyA--lakSmIrasyAstIti lakSmaNaH =rAmAnujaH api raghUNAM = raghuvaMzIyAnAM nAthaH= svAmI iti raghunAthastasya raghunAthasya rAmasya zAsanAt = AdezAt aMgaM = zarIraM dayate, dAyati, dhati vA aMgadaH = lakSmaNaputraH tam aMgadaM candraketuM = candraketunAmakaM ca AtmanaH= svasmAt sambhavataH iti Atmasambhavau =Atmajau kArApathasya = dezavizeSasya Izvarau =svAminau tau kArApathezvarau cakre = kRtavAn / samAsaH-raghUNAM nAthaH raghunAthastasya raghunAthasya / candraH keturasya sa taM candraketum / AtmanaH saMbhavau tau Atmasambhavau / kArApathasya Izvarau, tau kaaraaptheshvrau| hindI aura lakSmaNa ne bhI rAma kI AjJA se aMgada tathA candraketu nAmaka apane putroM ko kArApatha kA rAjA banA diyA // 9 // ityAropitaputrAste jananInAM janezvarAH / martRlokaprapannAnAM nivApAnvidadhuH kramAt // 91 // ityAropitaputrAste janezvarA rAmAdayo bhartRlokaprapannAnAM svaryAtAnAM jananInAM kramAnnivApAzrAddhAdInvidadhuzcakruH //
Page #1177
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 303 anvayaH-iti AropitaputrAH te janezvarAH bhartRlokaprapannAnAM jananInAM kramAt / nivApAn vidadhuH / vyAkhyA--iti = evaM pUrvoktaprakAreNa AropitAH = tattatrAjyesthApitAH putrAH = AtmajAH yaiste AropitaputrAH te = rAmacandrAdayaH janAnAM = lokAnAm IzvarAH = rAjAnaH, iti janezvarAH, bhartRNAM = svargatasvAminAM lokaM = pitRlokaM prapannAH = gatAstAsAM bhartRlokaprapannAnAM = svargagAnAM janayantIti jananyastAsAM jananInAM = mAtRNAM kramAt = kramazaH nyupyaMte, nivapanaM vA nivApaH / tAn nivApAn = pitRdAnAni, zrAddhAdInityarthaH / vidadhuH = vihitavantaH / samAsaH-AropitAH putrAH yai ste aaropitputraaH| janAnAm IzvarAH iti jneshvraaH| bhartRNAM lokaH bhartRlokaH / taM prapannAH iti bhartRlokaprapannA stAsAM bhartRlokaprapannAnAm / hindI-isa prakAra apane putroM ko usa-usa pradeza kA rAjA banAkara una saba rAma Adi jananAyakoM ne, pitRloka meM gaI huii| arthAt svargIya apanI mAtAoM ke zrAddha meM dAna diyaa| zrAddha Adi kiyA // 91 // upetya muniveSo'tha kAlaH provAca rAghavam / rahaHsaMvAdinau pazyedAvAM yastaM tyajeriti // 92 // atha kAlo'ntako muniveSaH sannupetya rAghavaM provAca / kimityAha-rahasyekAnte saMvA dinau saMbhASiNAvAvAM yaH pazyet / rahasyabhaGgaM kuryAdityarthaH taM tyajeriti / anvayaH-atha kAla: muniveSaH san upetya, rAghavaM provAca "kimityAha" rahavAdinau AvAM yaH pazyet taM tvaM tyajeH iti / vyAkhyA-atha = anantaram kalayati, Ayuriti kAlavarNatvAdvA kAla: = yamaH muneH= tapasvinaH veSaH iva veSaH = paridhAnaM yasya sa muniveSaH san upetya = rAmasamIpamAgatya provAca = uktavAn / kimityAha rahasi = vijane saMvadataH, iti rahaHsaMvAdinau, ekAnte vArtAlApaM kurvantau, tau, AvAM = rAmayamau yaH = janaH pazyet = avalokayet, rahasyaM bhedaM kuryAdityarthaH / taM = janaM tvaM tyaje: tasya tyAgaM kuryAH iti / __samAsaH--muneH veSa iva vepo yasya sa muniveSaH / rahasi saMvAdinau, rahaHsaMvAdinau tau rhHsNvaadinau| hindI-putroM kI rAjyAdi vyavasthA hone para eka dina muni kA veSa dhAraNa kara yamarAja, rAma jI ke pAsa Akara bolA "ki maiM ekAnta meM bAta karanA cAhatA hU~" aura ekAnta meM bAteM karate hue hama donoM ko jo koI bIca meM Akara dekhegA, use Apa tyAga deMge // 92 // tatheti pratipannAya vivRtAtmA nRpAya saH / Acakhyau divamadhyAsva zAsanAtparameSThinaH // 93 //
Page #1178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 raghuvaMze sa kAlastatheti pratipannAya nRpAya rAmAya vivRtAtmA prakAzitanijasvarUpaH san / parameSThino brahmaNaH zAsanAddivamadhyAsvetyAcakhyau || anvayaH -- saH tathA iti pratipannAya nRpAya vivRtAtmA san parameSThinaH zAsanAt divam adhyAsva iti Acakhyau / vyAkhyA - saH = kAlaH tathA = evamastu iti = evaM pratipannAya = pratisvIkRtavate nRpAya = rAjJe, rAmAya vivRtaH = prakaTitaH, prakAzitaH AtmA = svarUpaM yena sa vivRtAtmA san parame = vyomani, cidAkAze, brahmapade vA tiSThatIti parameSThI tasya parameSThinaH = brahmaNaH prajApateH, zAsanAt = AdezAt divaM = svargam adhyAsva = adhyArohasva iti Acakhyau = kathayAmAsa, uktavAnityarthaH / samAsaH - vivRtaH AtmA yena sa vivRtAtmA / hindI - evam astu, acchA tumhArI bAta svIkAra hai / yaha rAma ke kahane para yamarAja ne apanA svarUpa prakaTa kara diyA, aura kahA ki brahmA kI AjJA se Apa svarga ( vaikuNTha ) meM calakara virAjeM // 93 // vidvAnapi tayordvAHsthaH samayaM lakSmaNo'bhinat / bhIto durvAsasaH zApAdrAmasaM darzanArthinaH // 94 // dvAHstho dvAri niyukto lakSmaNo vidvAnapi pUrvazlokoktaM jAnannapi rAmasaMdarzanArthino durvAsaso muneH zApAdbhItaH san / tayoH kAlarAmayoH samayaM saMvAdamabhinadbibheda || zranvayaH - dvAHsthaH lakSmaNaH vidvAn api rAmasandarzanArthinaH, durvAsasaH zApAt bhItaH san tayoH samayam abhinat / vyAkhyA - dvAri tiSThatIti dvAHsthaH = dvAriniyuktaH lakSmaNaH = saumitriH vetti = jAnAtIti vidvAn = pUrvazlokoktajJAtA api ra rAmasya sandarzanam = avalokanamiti rAmasandarzanam / rAmasandarzanasya arthI = abhilASI, iti rAmasandarzanArthI tasya rAmasandarzanArthinaH du duSTaM nigUDhamityarthaH vAsaH iva dharmAvaraNatvaM yasya sa durvAsAH tasya durvAsasaH = kuzAraNeH, prasiddhamunerityarthaH / zApAt = abhizApAt bhotaH = bhayAkrAntaH san tayoH = rAmayamayoH / samayaM = saMvAdam abhinat bibheda / tayoH rahasyabhaMgaM kRtavAn / = samAsaH - rAmasya sandarzanamiti rAmasandarzanam, rAmasandarzanasya arthI, raamsndrshnaarthii| tasya raamsndrshnaarthinH| durvAsaH iva durvAsAH, tasya durvAsasaH / > hindI - "kAla aura rAma ke vArtAlApa ke bIca hI durvAsA A gaye" aura daravAje para baiThe lakSmaNa ne kAla aura rAma kI ukta pratijJA ko jAnakara bhI, rAma ke darzana kI icchA vAle ( krodhI ) maharSi durvAsA ke zApa se Dara kara una donoM ke zarta, niyama ko tor3a diyA / arthAt bIca meM hI jAkara sUcanA dI ki durvAsA RSi Aye haiM // 94 //
Page #1179
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 305 sa gatvA sarayUtIraM dehatyAgena yogavit / cakArAvitathA bhrAtuH pratijJA pUrvajanmanaH // 95 // yogavidyogamArgavedI sa lakSmaNaH sarayUtIraM gatvA dehatyAgena pUrvajanmano bhrAtuH pratizA. mavitathA satyAM cakAra // anvayaH-yogavit saH sarayUtIraM gatvA dehatyAgena pUrvajanmanaH bhrAtuH pratijJAm avitayAM ckaar| vyAkhyA--yoga = cittavRttinirodhaM dhyaanmityrthH| vetti =jAnAtIti yogavit saH = lakSmaNaH saravAH= nadyAH tIraM = taTamiti sarayUtIram gatvA = prApya dehasya = svazarIrasya tyAgaH = visargastena dehatyAgena pUrva = prathamaM janma = utpattiryasya sa pUrvajanmA tasya pUrvajanmanaH = jyeSThasya bhrAtuH = rAmasya vigataM satyaM yasyAH sA vitathA, na vitathA iti avitathA tAm avitathA = satyAM cakAra = kRtavAn / svadehaM parityajya rAmaviyuktaH abhUdityarthaH / ___ samAsaH-saravAH tIram sarayUtIraM tat sarayUtIram / dehasya tyAgaH dehatyAgastena dehatyAgena / na vitathA avitathA tAm avitathAm / pUrva janma yasya sa pUrvajanmA tasya pUrvajanmanaH / yogasya vit / hindI-yoga samAdhi ko jAnane vAle lakSmaNa ne sarayU nadI ke kinAre para jAkara yogamArga se apane zarIra ko tyAga kara bar3e bhAI kI pratijJA ko satya kara diyA // 95 // tasminnAtmacaturbhAge prAGnAkamadhitasthuSi / rAghavaH zithila tasthau bhuvi dharmavipAdiva // 96 // caturthoM bhAgazcaturbhAgaH saMkhyAzabdasya vRttiviSaye pUraNArthatvaM zatAMzavat / AtmacaturbhAge tasmillakSmaNe prAGnAkamadhitasthuSi pUrva svarga jagmuSi sati rAghavo raamH| bhuvi tripAddharma iva zithilaM tasthau / pAdavikalo hi zithilaM tiSThatIti bhAvaH / tretAyAM dhrmstripaadityaahuH| pAdazcaturthAzaH aJizca dhvanyate / 'pAdA razmyacituryAzAH' itymrH| trayaH pAdA yasyAsau tripAt / 'saMkhyAsupUrvasya' ityakAralopaH samAsAntaH // anvayaH-AtmacaturbhAge tasmin prAk nAkam adhitasthuSi sati rAghavaH bhuvi tripAt dharma iva zithilaM tsthau| vyAkhyA Atmanasya = svasya viSNorityarthaH, caturthaH bhAgaH = aMzaH iti AtmacaturbhAgaH, tasmin aatmcturbhaage| saMkhyAvAcakazabdasya vRttiviSaye pUrNArthatvaM zatAMzavat / rAmabharatalakSmaNazatrughnarUpairAtmAnaM caturdhAvibhajya avatIrNasya viSNoH lakSmaNaH, eko'zaH, ityarthaH / tasmin = lakSmaNe prAk = pUrva na kaM sukham , akaM = duHkhaM na yatra tat nAkaM = svargam adhitasthuSi = jagmuSi sati rAghavaH = rAmacandraH bhuvi = pRthivyAM trayo pAdAH = caraNAH yasya sa
Page #1180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 raghuvaMze tripAt dharati vizvamiti dharmaH = sukRtaM, puNyamityarthaH iva = yathA zithilaM = durbalamityarthaH tasthau = sthitaH / kho hi zithilaM tiSThati / "pAdo budhne turIyAMze zailapratyantaparvate / caraNe ca" iti medinii| samAsaH-AtmanaH caturthaH bhAgaH iti AtmacaturbhAgastasmin aatmcturbhaage| na akaM yatra tat nAkam / trayo pAdAH yasya sa tripAt / hindI-apane caturthAMza ( cauthA bhAga, cAra bhujAoM meM eka bhujA ) lakSmaNa ke svarga meM cale jAne para zrIrAma jI usI prakAra zithila (ThaNDe kamajora ) par3a gye| jaise pRthivI para tIna paira vAlA ( tretA yuga meM ) dharma zithila ho jAtA hai // 96 // sa nivezya kuzAvatyAM ripunAgAGkuza kuzam / zarAvatyAM satAM sUktairjanitAzrulavaM lavam // 97 // udakpratasthe sthiradhIH sAnujo'gnipuraHsaraH / anvitaH pativAtsalyAdgRhavarjamayodhyayA // 98 // yugmam / sthiradhIH sa raamH| ripava eva nAgA gajAsteSAmaGkazaM nivArakaM kuzaM kuzAvatyAM puryA nivezya sthaapyitvaa| sUktaH samocInavacanaiH satAM janitA azrulavA azrulezA yena taM lavaM lavAkhyaM putram / 'lavo leze vilAse ca chedane rAmanandane' iti vishvH| zarAvatyAM puryAm / 'zarAdInAM ca' iti shrkushshbdyordiirghH| nivezya / sAnujo'gnipuraHsaraH san / patyau bhartari vAtsalyAdanurAgAt / gRhAnvarjayitvA gRhavarjam / 'dvitIyAyAM ca' iti Namul / ayaM kvacidaparIpsAyAmapISyate / 'anudAttaM padamekavarjam' ityekAcaH zeSatayA vyAkhyAtatvAt / parIpsA tvraa| ayodhyayAnvito'nugata udakpratasthe // anvayaH-sthiradhIH saH ripunAgAMkuzaM kuzaM kuzAvatyAM nivezya, sUktaiH satAM janitAzrulavaM lavaM zarAvatyAM nivezya, sAnujaH agnipuraHsara san pativAtsalyAt gRhavarjam ayodhyayA anvitaH udak pratasthe / yugmam / vyAkhyA-ritharA = nizcalA dhIH = buddhiH yasya sa sthiradhIH saH = rAmaH nage = parvate bhavAH naagaaH| ripavaH = zatravaH eva nAgAH = hastinaH iti ripunAgAH, ripunAgAnAm aMkuzaH = sRNiH, nivArakamityarthaH / taM ripunAgAMkuzam kuzaM= kuzanAmAnaM putraM kuzAH santi asyAM sA kuzAvatI tasyAM kuzAvatyAM = naga- nivezya =saMsthApya, su= sundarANi uktAni = vacanAni taiH muktaH = madhuravacobhiH satAM = sajjanAnAM janitAH= utpAditAH azrUNAM = netrajalAnAM lavAH= kaNAH vindavaH yena sa janitAzrulavastaM janitAzrulavaM lavaM = lavanAmakaM kaniSThaputraM zarAH = tRNavizeSAH santyasyAM sA zarAvatI tasyAM zarAvatyAM puryAM ca nivezya, anujaiH = bharatAdibhiH sahitaH sAnujaH agniH = vahniH gArhaspatyAgnirityarthaH / puraHsaraH = agragAmI yasya saH agnipuraHsaraH san patyau = bhartari rAme yat vAtsalyam = anurAgaratasmAt pativAtsalyAt gRhAn = vezmAni varja
Page #1181
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 307 yitvA gRhavarja " Namul / ayodhyayA = sAketena anvitaH = yuktaH, anuyAtaH udak = uttarasyAM dizi pratasthe = cacAla / samAsaH - ripavaH eva nAgAH, iti ripunAgAsteSAm aMkuzaH iti ripunAgAMkuzastaM ripunAgAMkuzam / su uktAni taiH sUktaiH / janitA: azrulavAH yena sa taM janitAzrulavam / sthirA dhIH yasya sa sthirdhiiH| anujaiH saha sAnujaH / patyau vAtsalyamiti pativAtsalyaM tasmAt pativAtsalyAt / agniH puraHsaraH yasya saH agnipuraHsaraH / hindI - nizcita buddhi vAle ( pakke irAde ke ) rAma ne zatrurUpI hAthiyoM ke liye aMkuza ke samAna ( arthAt zatrurUpI hAthI ko apane vaza meM karane vAle ) kuza ko kuzAvatI meM rakhakara aura apane sundara madhura vacanoM se sajjanoM kI A~khoM meM A~sU paidA kara dene vAle ( arthAt madhura vacanoM se vaza meM kara lene vAle latra ko zarAvatI meM rakhakara ( vahA~-vahA~ kA rAjya dekara ) apane ke sAtha agnihotra kI agni ko Age karake rAmajI uttara kI ora cala pdd'e| tathA rAjArAma ke prati anurAga hone ke kAraNa apane-apane gharoM ko chor3a kara sAre ayodhyAvAsI bhI rAma ke pIche-pIche cala par3e // 97 // 98 // jagRhustasya cittajJAH padavIM harirAkSasAH / kadambamukulasthUlairabhivRSTAM prajAzrubhiH // 99 // cittajJA harirAkSasAH kadambamukulasthUlaiH prajAzrubhirabhivRSTAM tasya rAmasya padavIM mArga jgRhuH| te'pyanujagmurityarthaH // anvayaH - cittajJAH harirAkSasAH kadambamukulasthUlaiH prajAzrubhiH abhivRSTAM tasya padavIm jagRhu: / = vyAkhyA - cittaM : = manaH jAnanti = vidantIti cittajJAH, rAmasya mAnasikabhAvavidaH ityrthH| harayaH = vAnarAH sugrIvAdayazca rAkSasAH = vibhISaNAdayazceti harirAkSasAH kadati: hinasti virahiNaH kadambaH / muJcanti = tyajaMti kalikAtvamiti mukulAH / kadambasya = - nIpasya mukulAH = kuDmalA stadvat sthUlAni = pIvarANi, iti kadambamukulasthUlAni taiH kadambamukula - sthUlaiH prajAnAM = janAnAm azrUNi = netrajalAni taiH prajAzrubhiH abhitaH = sarvataH vRSTA = AdrIkRtA tAm abhivRSTAM tasya = rAmasya padyate'nayA sA tAM padavI = mArgam jagRhu: = gRhIvantaH / vAnararAkSasA api tamanuyayuH / , samAsaH - harayazca rAkSasAzceti harirAkSasAH / kadambasya mukulAH kadambamukulA stadvat sthUlAni taiH kadambamukulasthUlaiH / prajAnAm azrUNi taiH prajAzrubhiH / hindI - rAmacandra jI ke mana kI bAta jAnane vAle bandara tathA rAkSasoM ne bhI unake usa mArga ko grahaNa kiyA, jo ki kadamba kI kalI ke samAna bhoTe-moTe prajA ke A~suoM se bhiMgA thA / arthAt ayodhyAvAsiyoM kI taraha bandara rAkSasa bhI rAma ke pIche cala par3e // 99 //
Page #1182
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze upasthitavimAnena tena, bhaktAnukampinA / cakre tridivanizreNiH sarayUranuyAyinAm // 10 // upasthitaM prAptaM vimAnaM yasya ten| bhaktAnanukampata iti bhktaanukmpinaa| tena rAmeNAnuyAyinAM sarayU stridivanizreNiH svargAdhirohaNI cakre / 'nizreNistvadhirohaNI' ityamaraH // anvayaH-upasthitavimAnena bhaktAnukampinA tena anuyAyinAM sarayUH tridivanizreNiH cakre / vyAkhyA-upasthitaM = samAgataM vimAnaM = puSpakayAnaM yasya sa tena upasthitavimAnena bhajyante sma iti bhaktAH = sevakAH = tatparAH tAn anukampate iti bhaktAnukampI tena bhaktAnukampinA = bhaktavatsalenetyarthaH / tena = rAmeNa anu = pazcAt yAnti = gacchantIti, anuyAyinasteSAm anuyAyinAm = anugAminAm sarayUH = nadI ayodhyAntikavAhinItyarthaH / tisRSvapi avasthAsu, trayo brahmaviSNumahezvarAH vA dIvyanti yatra, iti tridivaH = svarga: tasya nizreNiH = adhirohiNI iti tridivanizreNiH niyatA = nizcitA zreNiH = paMktiH yatreti nizreNiH / "nizreNistvadhirohiNI" ityamaraH / cakre = kRtA / samAsaH-upasthitaM vimAnaM yasya sa tena upasthitavimAnena / bhaktAnAm anukampI bhaktAnukampI tena bhaktAnukampinA / tridivasya nizreNiriti tridivanizreNiH / hindI-"jaba rAma cale to usa samaya unako le jAne ke liye" puSpaka vimAna A gayA, taba bhaktoM para kRpA karane vAle rAma ne sarayU nadI ko, pIche AnevAle ayodhyAvAsiyoM ke liye svarga ko sIr3hI banA diyA / arthAt sarayU meM snAna karake saba svarga meM cale gaye // 10 // yadgopratarakalpo'bhUtsaMmardastatra majatAm / atastadAkhyayA tIrtha pAvanaM bhuvi paprathe / / 101 / yadyasmAttatra saravAM majjatA saMmardaH goprataro goprataraNam / tatkalpo'bhUt / atastadAkhyayA gopratarAkhyayA pAvanaM zodhakaM tIrtha bhuvi paprathe / / anvayaH-yat tatra majjatAM saMmardaH gopratarakalpaH abhUt / ataH tadAkhyayA pAvanaM tIrtha bhuvi pprthe| vyAkhyA-yat = yasmAt tatra=sarayUnadyAM majjatAM = snAnaM kurvatAm saMmRdyate'tra sa saMmardaH = anyonyasaMgharSaH gavAM=dhenUnAM prataraH= prataraNaM tatkalpaH = tatsadRzaH iti gopratarakalpaH abhUt = jAtaH, ataH = asmAtkAraNAt tasya = gopratarasya AkhyA = nAma tayA-tadAkhyayA = goprataranAmnA pAvanaM = zodhakaM tIrtha = pavitrasthAnaM kSetraM bhuvi = pRthivyAM paprathe = prasiddhamabhUt / samAsaH-gavAM prataraH gopataraH, gopratareNa kalpaH, goprtrklpH| tasya AkhyA, tadAkhyA, tayA tadAkhyayA /
Page #1183
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 309 hindI - sarayU meM snAna karane vAloM kI aisI bhIr3a huI, jaisI ki gauvoM ko pAra ( kisI nadI se ) karAte samaya hotI hai / vaha bhIr3a-goprataraNa ke samAna thI isI kAraNa usa pavitra tIrtha kA nAma hI gopratara saMsAra meM prasiddha ho gayA / / 101 / / sa vibhUrvibudhAMzeSu pratipannAtmamUrtiSu / tridazIbhUta rANAM svargAntaramakalpayat // 102 // vibhuH prabhuH sa rAmo vibudhAna | maMzeSu sugrIvAdiSu pratipannAtmamUrtiSu satsu tridazIbhUtA devabhuvanaM gatA ye paurAsteSAM nUtanasurANAM svargAntaramakalpayat / / anvayaH - vibhuH saH vibudhAMzeSu pratipannAtmamUrtiSu satsu tridazIbhUtapaurANAM svargAntaram akalpayat / = vyAkhyaH- vibhuH prabhuH vastutattvAvadhAraNasamarthaH, ityarthaH / saH = rAmaH viziSTaH budhaH yeSAM te vibudhAH, vizeSeNa budhyante iti vA vibudhAH, vibudhAnAM = surANAm aMzAH = kalArUpAH, teSu vibudhAMzeSu = sugrIvAdiSu pratipannAH = svIkRtAH AtmanaH = svastha, devarUpasyatyarthaH, mUrtayaH = svarUpANi yaiste teSupratipannAtmamUrtiSu satsu tistraH dazAH yeSAM te tridazAH / na tridazAH atridazAH / atridazAH tridazAH = devAH saMpadyamAnAH iti tridazIbhUtAH / pure bhavAH paurAH / tridazIbhUtAH yepaurAH = ayodhyAvAsinaH iti tridazIbhUta paurAsteSAMtridazIbhUtapaurANAM = sarayUnadyAM snAtvA nUtanadevatvamAptAnAM sAketanivAsinAmityarthaH / anyaH svargaH svargAntarastaMsvargAntaram = anyasuralokam akalpayat = kalpitavAn / samAsaH--vibudhAnAm aMzAH vibudhAMzAsteSu vibudhAMzeSu pratipannAH AtmanaH bhUrtayaH yaiste, teSu pratipannAtmamUrtiSu / tridazIbhUtAzca ye paurAH tridazIbhUtapaurA steSAM tridazobhUtapaurANAm / anyaH svargaH svargAntaraH taM svargAntaram / hindI -- paramezvara rAma ne, devatAoM ke aMza se utpanna sugrIvAdi bandara evaM bhAlU Adi apane-apane svarUpa ( pUrva deva zarIra ) meM A jAne para aura jo aba nae devatA bane ayodhyAvAsiyoM ke liye eka dUsarA svarga banA diyA / arthAt svarga meM sthAna kI kamI par3a gaI thI, sabake eka sAtha Ane para ataH rAma ne dUsarA nayA svarga inake liye banA diyA // 102 // nirvatyaivaM dazamukhazirazchedakAryaM surANAM viSvaksenaH svatanumavizatsarvalokapratiSThAm / laGkAnAthaM pavanatanayaM cobhayaM sthApayitvA kIrtistammadvayamiva girau dakSiNe cottare ca / / 103 / / viSvakseno viSNurevaM surANAM dazamukhazirazchedakAryaM nirvartya niSpAdya / laGkAnAthaM vibhoSaNaM pavanatanayaM hanumantaM cobhayaM kIrtistambhayamiva / dakSiNe girau trikUTe cottare girau himavati ca sthApayitvA / sarvalokapratiSThAM sarvalokAzrayabhUtAM svatanuM svamUrtimavizat //
Page #1184
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA vyAkhyayA sameto mahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye zrIrAmasvargArohaNo nAma paMcadazaH sargaH // anvayaH-viSvaksenaH evaM surANAM dazamukhazirazchedakArya nirvayaM, laMkAnAthaM pavanatanayaM ca ubhayaM kortistambhadvayam iva dakSiNe girau ca uttare girau ca sthApayitvA sarvalokapratiSThA svatanum avizat // vyAkhyA--viSuzabdaH nipAtaH, nAnArthavAcI, viSu = nAnA aMcati, yA sA viSUcI senA yasya sa viSvaksenaH- janArdanaH, rAmaH evaM = pUrvoktaprakAreNa surANAM = devAnAM daza mukhAni = AnanAniyasya sa dazamukhaH = rAvaNastasya zirasAM = mastakAnAM chedaH = kartanam eva kArya = prayojanamiti dazamukhazirazchedakArya tat nirvayaM =sampAdya, kRtvA ityarthaH / lAkyate sukhamasyAM sA laMkA=rAkSasapurI tasyAH nAthaH = svAmI, iti laMkAnAthastaM laMkAnAthaM = vibhISaNamityarthaH / punAtIti pvnH| pavanasya = vAyoH tanayaH= putra staM pavanatanayaM hanumantamityarthaH / ca ubhayaM stambhayoH = yUpayoH dvayamiti stambhavayaM kItaH = yazasaH stambhadvayamiti kIrtistambhadvayaM dvau kotistambhau, ityrthH| iva = yathA dakSiNe girau = parvate, trikUTe ca, uttare girau himAlaye ca ca sthApayitvA saMsthApya sarve ca te lokAH sarvalokAH, sarvalokAnAM =sarvabhuvanAnAM pratiSThA = AzrayabhUtA tAM sarvalokapratiSThAM svasya = nijasya tanuH = mUrtiH tAM svatanuM = virAzarIram avizat=praviveza / virATrUpo'bhavadityarthaH / samAsaH-daza mukhAni yasya sa dazamukhaH, dazamukhasya zirAMsi iti dazamukhazirAMsi, teSA chedaH eva kArya, tat dazamukhazirazchedakAryam / viSUcI senA yasya sa vissvksenH| svasya tanuH svatanustA svatanum / sarveSAM lokAnAM pratiSThA tAM sarvalokapratiSThAm / laMkAyAH nAthaH laMkAnAthastaM laMkAnAtham / pavanasya tanayaH pavanatanayastaM pavanatanayam / kIrteH stambhau kIrtistambhau, kIrtiratambhayoH dvayamiti kIrtistambhadvayaM tat / hindI-isa prakAra bhagavAn viSNu ne rAvaNa ke ziroM kA kATanArUpI devatAoM ke kArya ko pUrNa karake, ( rAvaNa kA vadha karake ) aura apanI kIrti ke do stambhoM ke samAna, dakSiNa meM trikUTa parvata para laMkA ke rAjA vibhISaNa ko tathA uttara meM himAlaya parvata para pavana putra hanumAnajI ko sthApita karake sampUrNa bhuvanoM kA Azraya ( vizrAmasthala ) apane virATa zarIra meM praveza kara gaye arthAt lIna hokara virATa rUpa ho gaye / / 103 / / iti zrI zAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye zrIrAmasvargArohaNo nAma paJcadazaH sargaH // 15 //
Page #1185
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH vRndArakA yasya bhavanti bhRGgA mandAkinI yanmakarandabinduH / tavAravindAkSa padAravindaM vande caturvargacatuSpadaM tat // athetare sapta raghupravIrA jyeSThaM purojanmatayA guNaizca / cakruH kuzaM ratnavizeSabhAjaM saubhrAtrameSAM hi kulAnusAri // 1 // atha rAmanirvANAnantaramitare lavAdayaH sapta raghupravIrAH puraH pUrva janma yasya tasya bhAvastattA tayA / guNaizca jyeSThaM kuzaM ratnavizeSabhAjaM tattacchreSThavastubhAginaM cakruH / taduktam- 'jAtau jAtau yadutkRSTaM tadralamabhidhIyate' iti / tathAhi / subhrAtRRNAM bhAvaH saubhrAtram / 'hAyanAnta - ' ityAdinA yuvAditvAdaNpratyayaH / eSAM kuzalavAdInAM kulAnusAri vaMzAnugataM hi // anvayaH - atha itare sapta raghupravIrAH pUrvajanmatayA guNaizca jyeSThaM kuzaM ratnavizeSabhAjaM cakruH, hi saubhrAtram eSAM kulAnusAriM AsIt / vyAkhyA-Atha = - rAmasya svargArohaNAnantaram itare = lavAdayaH sapta = * saptasaMkhyakAH prakRSTAH vIrAH pravIrAH raghuSu = raghuvaMzIyeSu pravIrAH = zreSThazUrAH, iti raghupravIrAH puraH = prathamaM janma = utpattiH yasya sa purojanmA, purojanmanaH bhAvaH purojanmatA tayA purojanmatayA, pUrvotpannatvenetyarthaH / tathA guNaiH = dayAdAkSiNyazauryAdibhizca jyeSThaM = zreSTham atiprazastamityarthaH / kuzaM = kuzanAmakaM bhrAtaram ratnAnAM = tattacchreSThavastUnAM vizeSam = utkRSTaM bhajatIti ratnavizeSabhAk taM ratnavizeSabhAjaM cakruH = kRtavantaH / hi = yataH su = zobhanAH bhrAtaraH subhrAtaraH subhrAtRRNAM bhAvaH saubhrAtraM = bhrAtRvAtsalyam eSAM kuzalavAdInAM kulasya = vaMzasya anusAri = anugatamiti kulAnusAri, bhrAtRvAtsalyameSAM kulakramAgatamityarthaH / AsIditi zeSaH / samAsaH - raghuSu pravIrAH iti raghupravIrAH / puraH janma yasya sa purojanmA, tasya bhAvatattA tayA purojanmatayA / ratneSu vizeSaH, ratnavizeSaH, ratnavizeSasya bhAk iti ratnavizeSabhAk, taM ratnavizeSabhAjam / kulasya anusAri, iti kulAnusAri / hindI - rAmacandrajI ke svadhAma cale jAne para raghukula meM zreSTha zUra, vIra dUsare sAtoM ( lava, takSa, puSkala, subAhu, bahuzruta, aMgada aura candraketu) bhAIyoM ne saba meM bar3A hone ke kAraNa tathA guNoM se bhI sarvazreSTha hone ke kAraNa kuza ko saMsAra kI sabhI zreSTha vastu vAlA kara diyA, ( arthAt saba zreSTha ratnAdivastu kuza ko de dI ( bhAiyoM meM prema zraddhA rakhanA) to inake kula ke anukUla hai sadA rahatI hai // 1 // ) ThIka hI hai bhrAtRvAtsalya / yaha paramparA inake kula meM
Page #1186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 raghuvaMze te setuvArtAgajabandhamukhyairabhyucchritAH karmabhirapyavandhyaH / anyonyadezapravibhAgasImAM velAM samudrA iva na vyatIyuH / 2 // seturjalabandhaH / vArtA kRssigorkssnnaadiH| 'vArtA kRSyAdyudantayoH' iti vizvaH / gajabandha Akarebhyo gajagrahaNam / te mukhyaM pradhAnaM yeSAM tairavandhyaiH saphalaiH krmbhirbhyucchritaaH| atisamoM apItyarthaH / te kuzAdayaH / pravibhajyanta iti pravibhAgAH / anyonyadezapravibhAgAnAM yA sImA tAm / velAM samudrA iva / na vyatIyu tickrmuH| atra kAmandakaH--'kRSirvaNikpatho durga setuH kuJjarabandhanam / khanyAkaradhanAdAnaM zanyAnAM ca nivezanam // aSTavargamimaM sAdhuH svayaM vRddho'pi vardhayet // ' iti // anvayaH-setuvArtAgajabandhamukhyaiH avandhyaiH karmabhiH abhyucchritAH te anyonyadezapravibhAgasImAM velAM samudrAH iva na vyatIyuH / __ vyaakhyaa-vdhyte'rimnnitibndhH| gajaraya = haritanaH bandhaH = AliH iti gajabandhaH / setuH = jalabandhazca vArtA = kRSigorakSAdizca gajabandhaH = AkarAt gajagrahaNaJceti setuvArtAgajabandhAH, mukhyaM = pradhAnaM yeSAM te setuvArtAgajabandhamukhyA staiH setuvArtAgajabandhamukhyaiH na vandhyAH avandhyAstaiH avandhyaiH = saphalaiH karmabhiH = kAryaH ucchritAH = unnatAH pravRddhAH, atIvasamarthA api te = kuzAdayo bhrAtaraH pravibhajyante, iti pravibhAgAH, anyonyasya = parasparasya dezAH = prdeshaaH-raajymityrthH| teSAM pravibhAgAH= aMzAH teSAM sImA = velA tAm anyonyadezapravibhAgasImAM velAM = taTaM mryaadaamityrthH| samudrAH sAgarAH iva na vyatIyuH = naatickrmuH| "velA kAle ca sImAyAmabdheH kUlavikArayoH / " iti medinii| samAsaH-setuzcavArtA ca gajabandhazceti setuvArtAgajabandhAH, te mukhyaM yeSAM te taiH setuvArtA gjbndhmukhyaiH| anyonyasya dezaH anyonyadezastasya pravibhAgA iti anyonyadezapavibhAgAsteSAM somA tAm anyonyadezapravibhAgasImAm / na vandhyAH avandhyA staiH avandhyaiH / hindI-nadiyoM ke pula bA~dhanA, khetI, gorakSA, vyApAra karanA aura hAthiyoM ko pakar3anA ( jaMgaloM meM se bA~dhakara lAnA ) Adi pradhAna kAmoM meM ve AThoM bhAI bar3e hI catura the ( samartha the ) phira bhI jaise samudra apano velA taTa kA atikramaNa nahIM karatA, vaise hI unhoMne Apasa meM eka-dUsare ke rAjya kI sImA kA ullaMghana nahIM kiyA // 2 // caturbhujAMzapramavaH sa teSAM dAnapravRtteranupAratAnAm / suradvipAnAmiva sAmayonirminno'STadhA viprasasAra vaMzaH // 3 // caturbhujo vissnnuH| tasyAMzA raamaadyH| te prabhavAH kAraNAni yasya sa tthoktH| dAnaM tyAgo madazca / 'dAnaM gajamade tyAge' iti vizvaH / pravRttiApAraH pravAhazca / dAnapravRtteranupAratAnAM teSAM kuzalavAdInAM sa vNshH| sAmayoniH sAmavedaprabhavo dAnapravRteranupAratAnAM suradvipAnAM diggajAnAM vaMza iva aSTadhA bhinnaH san / viprasasAra vistRto'bhuut| sAmayonirityatra
Page #1187
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 313 pAlakApyaH--'sUryasyANDakapAle dve samAnIya prjaaptiH| hastAbhyAM parigRhyAya sapta sAmAnyagAyata / gAyato brahmaNastasmAtsamutpeturmataGgajAH // ' iti // anvayaH-caturbhujAMzaprabhavaH dAnapravRtteH anupAratAnAM teSAM saH sAmayoniH suradvipAnAm vaMzaH iva aSTadhA bhinnaH san viprasasAra / vyAkhyA--catvAro bhujAH yasya sa caturbhujaH, bhuMkte, bhunakti vA bhujaH caturNA = dharmArthakAmamokSANA bhujaH caturbhujaH iti vaa| caturbhujasya = viSNoH aMzAH = rAmAdayaH, iti caturbhujAzAH, caturbhujAMzAH prabhavAH = kAraNAni, janakAH, yasya sa caturbhujAMzaprabhavaH dIyate yattat dAna, dAnasya = tyAgasya, madajalasya pravRttiH = vyApAraH, pravAhazca iti dAnapravRttiH tasyAH dAnapravRtteH na upAratAH =na vizrAntAH iti anupAratAsteSAm anupAratAnAM, sadAdAnakaraNe pravRttAnAM, madaprasrAviNAM ca gajapakSe / teSAM = kuzalavAdInAM saH = vaMzaH, syati pApamiti sAma = sAmavedaH yoniH = kAraNaM yasya sa sAmayoniH, dAnapravRtteranupAratAnAM, madasrAviNAmityarthaH / surANAM = devAnAM dvipAH = gajAsteSAM suradvipAnAM = diggajAnAM vaMzaH = kulam iva = yathA aSTabhiH prakAraiH aSTadhA, bhinnaH = pRthagbhUtaH san viprasasAra = vistRto jAtaH / samAsaH-catvAraH bhujAH yasya sa caturbhujastasya aMzAH prabhavAH yasya sa caturbhujAMzaprabhavaH / dAnasya pravRttiH tasyA daanprvRtteH| na upAratAH anupAratAsteSAm anupAratAnAm / surANAM dvipAH suradvipA steSAM suradvipAnAm / sAmayoniH yasya sa sAmayoniH / hindI--viSNu ke aMza rAmAdi se utpanna, aura dAna dene vAle, una kuzalava Adi kA kula, usI prakAra ATha kuloM meM ba~Takara phaila gayA / jisa prakAra mada varsAne vAle, madonmatta diggajoM kA kula, jo ki sAmaveda se utpanna huA thA, ATha prakAra se vibhakta hokara phaila gayA thaa| prajApati ne sUrya ke do aNDakapAla hAtha meM lekara sAta sAma kA gAna kiyaa| taba gAte hue brahmA se mataMgaja utpanna hue| aura ve ATha bhAgoM meM baTa gaye aisA pAlakApya kA mata hai| ataH sAmayoni kahA hai // 3 // athArdharAtre stimitapradIpe zayyAgRhe suptajane prabuddhaH / / kuza: pravAsasthakalatraveSAmadRSTapUrvAM vanitAmapazyat // 4 // atha / ardha raatrrrdhraatrH| 'artha napuMsakam' ityekadezasamAsaH / 'ahaHsavaikadezasaMkhyAta[ NyAcca rAtreH' iti samAsAnto'cpratyayaH / 'rAtrAlAhAH puMsi' iti niymaatpuNstvm| ardharAtre nizIthe stimitapradIpe suptajane zayyAgRhe prbuddhH| na tu suptH| kuzaH pravAsasthakalatraveSAM proSitabhartRkAveSAm / adRSTA pUrvamityadRSTapUrvAM tAm / supsupeti samAsaH / vanitAmapazyat // anvayaH-atha ardharAtre stimitapradIpe suptajane zayyAgRhe prabuddhaH kuzaH pravAsasthakalatraveSAm adRSTapUrvA vanitAm apazyat /
Page #1188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 raghuvaMze vyAkhyA-atra = anantaram ardha rAtreH ardharAtraH tasmin ardharAtre = nizIthe "ardharAtranizIthau dvau" itymrH| rAtrimadhye, ityrthH| stimitAH = sthirAH, zAntAH pradIpAH = dIpAH yasmin tasmin stimitapradIpe suptAH = nidrAMgatAH janAH = parijanAH yasmin tasmin suptajane zayyate'tra sA zayyA, zayyAyAH = zayanIyasya gRhaM =sadma tasmin zayyAgRhe prakarSaNa buddhaH prabuddhaH = jAgRtaH natu suptaH kuzaH = rAmaputraH pravAsetiSThatIti pravAsasthaH, pravAsasthasya = paradeza sthitasya kalatraM = bhAryA iti pravAsasthakalatraM tasya veSaH iva veSaH = nepathyaM yasyAH sA tAM pravAsasthakalatraveSAM pUrva na dRSTA, iti adRSTapUrvA tAm adRSTapUrvAm = pUrva kadApyanavalokitAM vanitAM = mahilAm apazyat = dRSTavAn / proSitabhartRkAveSadhAriNI striyamavalokitavAnityarthaH / samAsaH-rAtreH ardhamiti ardharAtrastasmin ardhraatre| stimitAH pradIpAH yasmin tasmin stimitprdiipe| suptAH janAH yasmin tasmin suptjne| zayyAyAH gRhaM tasmin zayyAgRhe / pravAsasthasya kalatraM, pravAsakalatraM tasya veSaH iva veSaH yasyAH sA tAM pravAsasthakalatraveSAm / pUrva dRSTA dRSTapUrvA, na dRSTapUrvA adRSTapUrvA tAm adRSTapUrvAm / / hindI-eka dina AdhI rAta ke samaya, parivAra ke saba loga so rahe the tathA dIpaka TimaTimA rahe the, aise zayanakakSa ( sone ke ghara ) meM mahArAja kuza jAga rahe the tabhI unhoMne proSita bhartRkA ( jisakA pati paradeza meM kAryavaza gayA ho ) ke veSa meM, pahale kabhI na dekhI huI strI ko dekhA // 4 // sA sAdhusAdhAraNapArthiva ddhaH sthitvA purastAtpuruhUtama saH / jetuH pareSAM jayazabdapUrva tasyAJjaliM bandhumato babandha / / 5 / / sA vanitA sAdhusAdhAraNapArthivarddhaH sajjanasAdhAraNarAjyazriyaH puruhUtabhAsa indratejasaH pareSAM zatrUNAM jetubandhumatastasya kuzasya purastAtsthitvA jayazabdaH pUrvaM yathA tathAJjaliM babandha // __anvayaH-sA sAdhusAdhAraNapArthivarddhaH puruhUtabhAsaH pareSAM jetuH bandhumataH tasya purasthAt jayazabdapUrva yathAsyAttathA aJjaliM babandha / vyAkhyA-sA= vanitA pArthivasya = rAjJaH kuzasya RddhiH =samRddhiH, rAjyazrIH iti pArthivaddhiH, sAdhUnAM = sajjanAnAM sAdhAraNAM = sAmAnyajanAnAM ca ( kRte ) pArthivaddhiH yasya sa tasya sAdhusAdhAraNapArthivar3heH, puru = pracuraM hUtam = AhvAnaM yazeSu yasya saH, purUNi hUtAni = nAmAni yasya vA puruhUtaH, tasya bhAH iva bhAH = dIptiH yasya sa tasya puruhUtabhAsaH pareSAM = zatrUNAM jetuH = vijetuH, bandhavaH = bAndhavAH, sagotrAH santyasya bandhumAn tasya bandhumataH tasya = kuzasya purasthAt = agresthitvA = saMsthAya jayaH iti zabdaH =jayoccAraNaM pUrva = prathamaMyasminkamaNi tat jayazabdapUrva yathAsyAttathA aJjaliM = hastasaMpuTam babandha / samAsaH-sAdhUnAM sAraNAnAJca pArthivarddhiH yasya sa tasya sAdhusAdhAraNapArthivarddhaH / purUNi hutAni yasya sa puruhUtaH, puruhUtasya bhAH iva bhAH yasya sa tasya puruhUtabhAsaH / jaya iti zabdaH pUrva yasmin karmaNi tat jayazabdapUrvam /
Page #1189
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH hindI-sajjana aura sAdhAraNa prajA ke liye jina kI rAjyasampatti hai tathA indra ke samAna tejasvI aura zatruoM ko jItanevAle tathA bandhubAndhava vAle, aise mahArAja kuza ke sAmane jayajayakAra karatI huI vaha strI hAtha jor3akara khar3I ho gii| arthAt mahArAja kI jaya ho kahakara hAtha jor3a liye // 5 // athAnapoDhArgalamapyagAraM chAyAmivAdarzatalaM praviSTAm / savismayo dAzarathestanUjaH provAca pUrvArdhadisRSTa talpaH // 6 // atha savismayaH pUrvArdhana zarIrapUrvabhAgena visRSTatalpastyaktazayyo dAzarathestanUjaH kuzaH / anapoDhArgalamanudghATitaviSkambhamapi / 'tadviSkambho'rgalaM na nA' ityamaraH / agAram / AdarzatalaM chAyAmiva praviSTAM tAM vanitAM provAcAvadat // andhayaH-atha savismayaH pUrvArdhavisRSTatalpaH dAzaratheH tanUjaH anapoDhArgalam api agAram AdarzatalaM chAyAm iva praviSTAM provAca / vyAkhyA-atha = anantaram vismayena = AzcaryeNa sahitaH iti savismayaH pUrva ca tadardhamiti pUrvArdha, tena pUrvArdhana = kAyasya pUrvabhAgena visRSTaM = tyaktaM talpaM =zayyA yena sa pUrvArdhavisRSTatalpaH dazarathasya apatyaM pumAn dAzarathistasya dAzaratheH = rAmasya tanvAH jAtaH tanUjaH = putraH kuzaH na apoDhA anapoDhA=anudghATitA argalA kapATaviSkambhaH yasya tat anapoDhArgalam tat , "tadviSkambho'rgalaM na nA" ityamaraH / api, agAraM = gRham AdRzyate rUpamatra saH AdarzaH, Adarzasya = darpaNasya talaM svarUpamiti AdarzatalaM chAyAM = kAntim iva = yathApraviSTAM =kRtapravezAM tAMvanitAM provAca = uktavAn / samAsaH---vismayena sahitaH svismyH| pUrva tadardhamiti pUrvArdha, pUrvArdhena visRSTaM talpaM yena sa pUrvArdhavisRSTatalpaH / na apoDhA anapoDhA, anapoDhA argalA yasyatat anapoDhArgalam tat / Adarzasya talamiti Adarzatalam / hindI-isake pazcAt Azcaryacakita tathA zarIra ke UparI bhAga se palaMga ko chor3anevAle (arthAt dhar3a se Upara uThe hue) dazarathAtmaja zrI rAma ke putra kuza, darpaNa ( zIze ) meM mukha ke pratibimba ke samAna usa ghara meM bhItara AI huI usa mahilA se bole, jisake kivAr3a ( palle ) andara se banda the / yahI Azcarya kA kAraNa thA // 6 // labdhAntarA sAvaraNe'pi gehe yogaprabhAvo na ca lakSyate te / bimarSi cAkAramanirvRtAnAM mRNAlinI haimamivoparAgam // 7 // kA tvaM zubhe kasya parigraho vA kiM vA madabhyAgamakAraNaM te / AcakSva matvA vazinAM raghUNAM manaH parastrIvimukhapravRtti // 8 // yugmam / sAvaraNe'pi gehe labdhAntarA lbdhaavkaashaa| tvamiti zeSaH / yogaprabhAvazca te na lakSyate / mRNAlinI haimaM himakRtamuparAgamupadravamiva / anirvRtAnAM duHkhitAnAmAkAraM bibharSi ca /
Page #1190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 raghuvaMze nahi yoginAM duHkhamastIti bhAvaH / kiMca / he zubhe, tvaM kaa| kasya vA parigrahaH patnI / te tava madabhyAgame kAraNaM vA kim / vazinAM jitendriyANAM raghUNAM manaH parastrISu viSaye vimukhA pravRttiryasya tattathAbhUtaM matvAcakSva // anvayaH-sAvaraNe api gehe labdhAntarA "tvam" yogaprabhAvazcate na lakSyate, mRNAlinI haimam uparAgam iva anirvRtAnAm AkAraM ca vibhaSi, // 7 / / he zubhe! tvaM kA kasya vA parigrahaH te madabhyAgame kAraNaM vA kim, vazinAM raghUNAM manaH parastrI vimukhapravRtti matvA AcakSva // yugmam / / vyAkhyA-AvaraNena = AcchAdanena, kapATAdinA, ityarthaH sahitamiti sAvaraNaM tasmin sAvaraNe kapATenAvRte'pi gehe =bhavane labdha:=prAptaH antaraH = avakAzaH, praveza ityarthaH yayA sA labdhAntarA tvamiti zeSaH yogasya = yogavidyAyAH prabhAvaH = pratApaH iti yogaprabhAvaH ca te= tava na lakSyate = nadRzyate, "yataH" mRNAlAni santi yasyAH sA mRNAlinI = padminI himasyAyamiti haimastaM haimaM prAleyam uparAgam = upadravam iva = yathA na nivRttAH anivRttA. steSAm anirvRttAnAM= duHkhitAnAm AkAraM = svarUpaM bibharSi =dhArayasi / nahi yogavatAM kimapi duHkhaM bhavatIti bhAvaH / kiJca zobhate yA sA zubhA, zu=pUjitaM bhAtoti vA zubhA tasyAH saMbuddhau he zubhe = zobhane ! tvaM =bhavatI kA = kinnAmadheyA kasya vA = puruSasya parigRhyate, pari. gRhNAti vA parigrahaH = patnI, te = tava abhyAgamanam abhyAgamaH, mama = kazasya abhyAgame =antike, pAveM kAraNaM = prayojanamiti madabhyAgamakAraNaM vA= athavAkim "abhyAgamaH samare'ntike" iti haimaH / vazinAM = jitendriyANAM raghuvaMzIyAnAM manaH=cittaM pareSAm = anyajanAnAM striyaH = patnyaH iti parastriyaH, tAsu vimukhA = viruddhA pravRttiH = pravartanaM yasya tat parastrIvimukhapravRtti tat matvA =jJAtvA AcakSva = kathaya / samAsaH-labdhaH antaraH yayA sA lbdhaantraa| AvaraNenasahitaM sAvaraNaM tasmin sAvaraNe / yogasya prabhAvaH yogaprabhAvaH / na nivRtAH anirvRtA steSAm anivRtAnAm / mama abhyAgamaH madabhyAgamaH, madabhyAgame kAraNamiti madabhyAgamakAraNam / pareSAM striyaH, parastriyaH, parastrISu vimukhA pravRttiH yasya tat parastrIvimukhapravRtti tat / hindI-tuma hamAre banda ghara meM ghusa AI ho, tumhAre mukha para yoga kA prabhAva nahIM dIkhatA hai / arthAt yoginI bhI nahIM ho| kyoMki pAlA par3ane se murajhAI poDita padminI ke samAna duHkhI logoM ke jaise cehare ko dhAraNa kiye huI ho| arthAt duHkhita evaM malina mukhavAlI dIkha par3a rahI ho aura yogiyoM ko duHkha nahIM hotA hai| ataH he bhadre ! tuma kauna ho aura tuma kisakI patnI ho ( tumhArA pati kauna hai ) tathA mere pAsa ( rAta ke ekAnta meM ) Ane kA prayojana kyA hai| jitendriya hama raghuvaMziyoM kA mana dUsare kI striyoM ke viSaya meM viruddha vyavahAra vAlA hotA hai| arthAt parastrI se dUra hI rahatA hai| yaha bAta samajhakara bolo, Ane kA kAraNa batAo // 7 // 8 //
Page #1191
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 317 tmbrviits| guruNAnavadyA yA nItapaurA svapadonmukhena / tasyAH puraH saMprati vItanAthAM jAnIhi rAjannadhidevatAM mAm // 9 // sA vanitA taM kuzamabravIt / anavadyA'doSA yA pUH svapadonmukhena viSNupadonmukhena guruNA tvatpitrA nItapaurA he rAjan , mAM saMprati vItanAthAmanAthAM tasyAH puro nagaryA ayodhyAyA adhidevatAM jAnIhi // anvayaH-sA tam abravIt. anavadyA yA svapadonmukhena guruNA nItapaurA, he rAjan ! mAM saMprati vItanAthAM tasyAH puraH adhidevatAM jAnIhi / vyAkhyA-sA = vanitA taM =rAjAnaM kuzam abravIt = uktavatI na avadyA anavadyA = nidoSA yA = pUH, nagarI svasya padaM strapadaM = viSNupadaM tasmin "gantum" unmukhaH = utsukastena svapadonmukhena = vaikuNThaM gamanotsukena guruNA = tava pittrA rAmeNa nItAH = prApitAH paurAH = nAgarikAH yasyAH sA nItapaurA, he rAjan = bhUpAla ! mAM = vanitAM samprati = sAmpratam vItaH = gataH nAthaH = svAmI yasyAH sA tAM vItanAthAm = anAthAM tasyAH = ayodhyAyAH puraH = nagAH adhidevatAm = adhiSThAtrI jAnIhi = viddhi / samAsaH-na avadyA anvdyaa| nItAH paurAH yasyAH sA niitpauraa| svasya padaM svapadaM tatra unmukhaH svapadonmukha stena svapadonmukhena / vItaH nAthaH yasyAH sA tAM vItanAthAm / ___ hindI-vaha mahilA bolI ki-he rAjan ! mujhe isa samaya usa ayodhyApurI kI anAtha adhiSThAtrI devatA (pradhAna devI) jAno, jo ki nirdoSa hai, pavitra hai| aura apane vaikuNTha dhAma jAne ke liye utsuka tumhAre pitA rAma, jisa nagarI ke nivAsiyoM ko apane sAtha le gaye // 9 // vasvaukasArAmamibhUya sAhaM saurAjyabaddhotsavayA vibhuutyaa| samaprazaktI tvayi sUryavaMzye sati prapanA karuNAmavasthAm // 10 // sAhaM saurAjyena rAjanvattayA hetunA baddhotsavayA vibhuutyaa| vsvauksaaraa'lkaapurii| 'alakApurI vasvaukasArA syAt' iti koshH| athavA mAnasottarazailazikharavartinI shkrngrii| 'vasvaukasArA zakrasya' iti viSNupurANAt / tAmabhibhUya tiraskRtya samagrazaktau tvayi sUryavaMzye sati karuNAmavasthAM dInAM dazAM prapannA prAptA // anvayaH-sA ahaM saurAjyabaddhotsavayA vibhUtyA vasvaukasArAm abhibhUya samagrazaktau tvayi sUryavaMzye sati karuNAm avasthAM prapannA / vyAkhyA-sA aham = ayodhyAdhiSThAtrI, suSThu = pUjitaH rAjA surAjA, surAzaH bhAvaH karma vA saurAjyaM, saurAjyena =sunRpatayA "hetunA" baddhaH utsavaH = AnandaH yayA sA saurAjyabaddhotsavA tayA saurAjyabaddhotsavayA vibhUtyA = aizvaryeNa, vasUnAm = devAnAm okasya =
Page #1192
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze Azrayasya sAraH yatra sA tAM vasvaukasArAm "okaH AzrayamAtre mandire ca napuMsakam" iti medinii| alakApurI vasvaukasArAsyAditi ca koSaH / viSNupurANAt amarAvatyapi vasvaukasArA / alakAm = kuberapurIm , amarAvatI ca abhibhUya = tiraskRtya, parityajyetyarthaH / samagrA= sampUrNA zaktiH = sAmarthya yasmin sa samagrazakti stasminsamagrazaktau tvayi = bhavati, kuze sUryaH vaMzaH sUryavaMzaH sUryavaMze bhavastasmin , sUryavaMzye = savitRkulotpanne sati = vidyamAne karuNAM = dInAm avasthAM = dazAM, dayanIyasthitim prapannA = prAptA / gtaa| samAsaH-saurAjyena baddha : utsavaH yasyAH sA tayA saurAjyabaddhotsavayA / vasUnAm okaH vasvaukaH, vasvaukaraya sAraH yasyAM sA tAM vasvaukasArAm / samagrA zaktiH yasmin sa samagrazaktistasmin samagrazaktI, sUryasya vaMzaH sUryavaMzaH tatra bhavastasmin sUryavaMzye / hindI-"pahale ayodhyA nagarImeM" acche rAjA hone ke kAraNa AnandapUrNa aizvarya ke kAraNa devoM ke aizvarya vAlI alakA yA amarAvatI ( kubera kI nagarI yA indrapurI) kA tiraskAra karake maiM aba, sarvazaktizAlI sUryavaMzI tumhAre jaise rAjA ke rahate isa dIna-hIna dazA ko prApta ho gaI huuN| arthAt yogya rAjAoM ke kAraNa pahale maiM amarAvatI se bhI zreSTha thI kintu aba maiM isa dazA meM huuN|| 10 // vizIrNatalpAdRzato nivezaH paryastazAla. prabhuNA vinA me / viDambayatyastanimagnasUrya dinAntamugrAnilamijhamegham / / 11 // talpAnyaTTAlikAH / 'talpaM zayyATTadAreSu' ityamaraH / aTTAni gRhbhedaaH| 'ajhaM bhakta ca zuSke ca kSaume'tyarthe gRhAntare' iti vishvH| vizIrNAni talpAnAmaTTAnAM ca zatAni yasya sa tathoktaH / 'vizIrNakalpAdRzato nivezaH' iti vA pAThaH / aTTAH kssaumaaH| 'syAdaTTaH kSaumamastriyAm' itymrH| ISadasamAptaM vizIrNAni vizIrNakalpAnyadRzatAni yasya sa tthoktH| paryastazAlaH srstpraakaarH| 'prAkAro varaNaH zAlaH' itymrH| prabhuNA svAminA vinaivaMbhUto me nivezo nivezanam / astanimagnasUryamastAdrilonArkamugrAnilena bhinnamegha dinAntaM viDambayatyanukaroti // anvayaH-vizIrNatalpAdRzataH paryastazAla: prabhuNA vinA me nivezaH astanimnasUryam ugrAnilabhinnamegha dinAntaM viDambayati / vyAkhyA-vizIrNAni = bhagnAni talpAnAm = aTTAlikAnAm aTTAnAM= gRhabhedAnAM ca zatAni =asaMkhyAni yasya sa vizIrNatalpAdRzataH, paryastaH= srastaH, bhagnIbhUtaH zAlaH = prAkAraH yasya sa paryastazAlaH, prakarSeNa bhavatIti prabhuH tena prabhuNA = svAminA, rAmeNa vinA=rahita ityarthaH / me =mama nivizante janAH atra nivezaH =nivAsabhUmiH aste = astAcale nimagnaH= lInaH sUryaH = raviH yasya sa tam astanimagnasUryam ugraH= prabalazcAsau anilaH = vAyuH iti ugrAnilastena ugrAnilena bhinnAH = vidIrNAH meghAH payodAH yasya sa tam ugrAnilabhinnameSam dinasya = divasasya antaH = avasAnaM taM dinAntaM viDambayati = anukaroti / dhanajanazUnyA, jIrNazIrNabhavanA ca ayodhyA jAtAdhunA, itibhAvaH /
Page #1193
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 319 samAsaH-talpAnAm aTTAnAM ca zatAni iti talpAdRzatAni, vizIrNAni talpAdRzatAni yasya sa vizIrNatalpAdRzataH / paryastaH zAlaH yasya sa paryastazAlaH / aste nimagnaH sUryaH yasya sa tam astanimagnasUryam / ugrazcAsau anilaH ugrAnilaH, ugrAnilena bhinnAH meghAH yasmim tam ugrAnilabhinnamevam / dinasya antastaM dinAntam / hindI - prabhu bhagavAn rAma ke binA merI nivAsa bhUmi ayodhyA ke saikar3oM ghara aura aTTAlikAyeM TUTa Dhaha gaI haiM, aura nagarI ke cAroM ora kA parakoTA gira gayA hai / ataH vaha aisI laga rahI hai jaisA ki vaha sAyaMkAla dokhatA hai jisakA sUrya astAcala meM chipa gayA hai aura vAyu ke prabala vega se megha idhara-udhara chitarA gaye haiM // 11 // nizAsu bhAsvatkalanUpurANAM yaH saMcaro'bhUdabhisa | rikANAm / nadanmukholkAvicitAmiSAbhiH sa vAhyate rAjapathaH zivAbhiH / / 12 / / nizAsu bhAsvanti dIptimanti kalAnyavyaktamadhurANi nUpurANi yAsAM tAsAmabhisArikANAm / 'kAntArthinI tu yA yAti saMketaM sAbhisArikA' ityamaraH / yo rAjapathaH / saMcaratyaneneti saMcaraH / saMcArasAdhanamabhUt / ' gocarasaMcara - ' ityAdinA ghapratyayAnto nipAtaH / nadatsu mukheSu yA ulkAstAbhirvicitAmiSAbhiranviSTamAMsAbhiH zivAbhiH kroSTrIbhiH sa rAjapatho vAhyate gamyate / vaheranyo vahidhAturastItyupadezaH // anvayaH - yaH - nizAsu bhAsvatkalanUpurANAm abhisArikANAM yaH saMcaraH abhUt " samprati" nadanmukholkAvicitAmiSAbhiH zivAbhiH saH rAjapathaH vAhyate / vyAkhyA - nitarAM zyati = tanUkaroti vyApArAn sA nizA, tAsu nizAsu = rAtriSu nuvanaM, nUyate vA nUH, nuvi purantIti nUpurAH / bhAsvanti = dIptimanti kalAni = avyaktamadhurANi ca nUpurANi = maJjIrAH yAsAM tAH tAsAM bhAsvatkalanU purANAm "maJjIro nUpuro'striyAm" ityamaraH / abhisarantIti, abhisArikAstAsAm abhisArikANAM = patIcchayA saMketasthAnaM gachantInAm "kAntArthinI tu yA yAti saMketaM sAbhisArikA" ityamaraH / yaH = rAjapathaH saMcarantyanena saMcaraH = saMcaraNasAdhanam abhUt = AsIt, ( yaH pUrvamevaM bhUtaH AsIt sa mArgaH idAnIm ) nadatsu = avyaktazabdaM kurvANeSu mukheSu = AnaneSu yA ulkAH = tejaHpuJjAH, agnizikhA stAbhiH vicitam = anviSTam AmiSaM = mAMsaM yAbhistAH, tAbhiH nadanmukholkAvicitAmiSAbhiH, oSatIti ulkA, uSadAhe, dhAto: "zukavalkolkA" iti sAdhuH / zivaH zivA vA devatA asyAH astIta zivA, zakunAvedakatvAt / zivAbhiH = zRgAlIbhiH saH = prasiddhaH rAjJAM panthAH rAjapathaH = rAjamArga : bAhyate = gamyate / samAsaH - : - bhAsvanti kalAni ca nUpurANi yAsAM tAH bhAsvatkalanUpurAstAsAM bhAsvatkulanUpurANAm / nadanti yAni mukhAni iti nadanmukhAni nadanmukheSu yA ulkAH tAbhiH vicitam AmiSaM yAbhistAbhiH nadanmukholkAvicitAmiSAbhiH / rAjJAM panthAH rAjapathaH /
Page #1194
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI - " pahale " rAtoM meM camacamAte tathA jhanajhanAte ( madhura avyakta dhvani karate ) nUpura ( vichavoM ) vAlI abhisArikAoM ke saMcaraNa kA jo mArga thA, "vahA~ para aba " ve siyAri ghUma-phira rahI haiM jinake cillAte mukha se Aga kI lapaTa nikalatI, aura usI ke prakAza meM mA~sa DhUMDatI haiM // 12 // 320 AsphAlitaM yatpramadAkarAgrairmRdaGgadhIradhvanimanvagacchat / vanyairidAnIM mahiSaistadambhaH zRGgAhataM krozati dIrghikANAm / / 13 / / yadambhaH pramadAkarAgrerAsphAlitaM tADitaM sat / jalakrIDAsviti zeSaH / mRdaGgAnAM yo dhIradhyanistamanvagacchadanvakarot / taddIghikANAmambha idAnIM vanyairmahiSaiH kartRbhiH zRGgaviSANairAhataM satkrozati / na tu mRdaGgadhvanimanukarotItyarthaH // anvayaH - yat pramadAkarAgraiH AsphAlitaM sat mRdaMgadhIradhvanim anvagacchat, tat dIrghikANAm ambhaH idAnIm vanyaiH mahiSaiH zrRMgAhataMsat krozati / = vyAkhyA--yat=ambhaH pramadaH = harSaH asti yAsAM tAH pramadAH pramadAnAM = kAminInAM karAgrANi = hastAgrANitaiH pramadAkarAyaiH AsphAlitaM = tADitaM sat jalakelisamaye iti zeSaH / mRdyante iti mRdaMgA, mRt aMgam eSAmasti, iti vA mRdaMgAH / dhIraH = gambhIrazcAsau dhvaniH = zabdaH iti dhIradhvaniH / mRdaMgAnAM = murajAnAM dhIradhvaniriti mRdaMgadhIradhvanistaM mRdaMgadhIradhvanim "mRdaMgA murajAH" ityamaraH / anvagacchat = anvakarot, tat = sphAlitam dIrghA eva dIrghikA|stAsAM dIrghikANAM = vApInAm ambhaH = jalam idAnIM = samprati vane bhavAH vanyAstaiH vanyaiH = AraNyakaiH mahiSaiH = sairibhaiH kartRbhiH zRMgaiH = viSANaiH AhataM = sphAlitamiti zRMgAhataM sat krozati = karNakaTu nadati / arthAt murajazabdaM nAnukarotItyarthaH / samAsaH--pramadAnAM karAgrANi, taiH pramadAkarAH / mRdaMgAnAM dhIrazvAsau dhvaniH iti mRdaMgadhIradhvani staM mRdaMgadhIradhvanim / zRMgaiH Ahatamiti zRMgAhatam / hindI - pahale jo bAvaliyoM kA jala "jalakrIr3A ke samaya" sundariyoM ke hAthoM se A hokara mRga kI gambhIra dhvani kA anukaraNa karatA thA, arthAt mRdaMga kI taraha madhura dhvani karatA thA / vahI bAvaliyoM kA jala Ajakala jaMgalI bhaisoM ke sIMgoM se coTa khAkara bar3I karNakaTu dhvani karatA hai / arthAt jahA~ sundariyA~ jalakrIr3A karatI thIM vahA~ aba jaMgalo bhaise loTate haiM // 13 // vRkSezayA yaSTinivAsabhaGgAnmRdaGgazabdApagamAdalAsyAH / prAptA davolkAhatazeSabarhAH krIDAmayUrA vanabarhiNatvam // 14 // yaSTireva nivAsaH sthAnaM tasya bhaGgAt / vRkSe zerata iti vRkSezayAH / ' adhikaraNe zete: " ityacpratyayaH / 'zayavAsavAsiSvakAlAt' ityaluksaptamyAH / mRdaGgazabdAnAmapagamAdabhAvAdalAsyA nRtyshuunyaaH| davo'raNyavahniH / 'davadAvau vanAraNyavahnI' ityamaraH / tasyolkAbhiH sphuliGgairhatebhyaH zeSANi barhANi yeSAM te krIDAmayUrA vanabarhiNatvaM vanamayUratvaM prAptAH //
Page #1195
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH anvayaH - yaSTinivAsabhaMgAt vRkSezayAH mRdaMgazabdApagamAt alAsyAH davolkAhatazeSabarhAH krIDAmayUrAH vanabahiMNatvaM prAptAH / 21 321 vyAkhyA yaSTiH = laguDa : eva nivAsaH = sthAnamiti yaSTinivAsastasya bhaMgaH -- nAzastasmAt yaSTinivAsabhaGgAt vRkSe = pAdape zerate = svapantIti vRkSezayAH mRdaMgAnAM = murajAnAM zabdaH = dhvanistasya apagamaH = abhAvaH iti mRdaMgazabdApagamastasmAt mRdaMgazabdApagamAt, na = nAsti lAsyaM = nRtyaM yeSAM te alAsyA: = nRtyazUnyAH davasya = vanavahe : ulkAH = sphuliMgAH tAbhiH hatAH = dagdhAstebhyaH zeSANi - avaziSTAni barhANi = picchAni, zikhaNDAH yeSAM te davolkAhatazeSavarhAH krIDArthaM mayUrAH krIDAmayUrAH = kelivarhiNaH vanasya = araNyasya barhiNaH = madhUrAH teSAM bhAvaH vanabahiMNatvaM tat prAptAH = gatAH / , samAsaH - yaSTiH eva nivAsaH yaSTinivAsastaMsya bhaMgastasmAt yaSTinivAsabhaMgAt / mRdaMgasya zabdastaraya apagamastasmAt mRdaMgazabdApagamAt / na vidyate lAsyaM yeSAM te alAsyAH / davasya ulkAH davolkAH, tAbhiH hatAstebhyaH zeSANi barhANi yeSAM te davolkAhatazeSabarhAH / krIDArthaM mayUrAH krIDAmayUrAH / vanasya barhiNaH vanabahiNaH, teSAM bhAvastatvaM vanatrarhiNatvam / hindI -- pAlatU mora Adi pakSiyoM ke baiThane ke liye loga gharoM meM sthAna-sthAna para DaNDe va lakar3I ke Tukar3e bA~dhe rahate the, vahIM inake ghara the / aba yaSTi rUpI apane ghara ke naSTa ho jAne se vRkSoM para baiThane, sone vAle, aura ( nagara meM ) mRdaMga kI dhvani ke banda ho jAne se na nAcane vAle gharoM ke mora una jaMgalI moroM ke samAna ho gaye haiN| jo ki jaMgala kI Aga ke sphuliMgoM se jalI huI AdhI pU~cha vAle haiM / arthAt jinakI jalakara thor3I-sI ho bacI pU~cha raha gaI hai, vaise ye ghara ke mora aba ho gaye haiM // 14 // sopAnamArgeSu ca yeSu rAmA nikSiptavatyazcaraNAnsarAgAn / sadyo hatanyaGkubhirasradigdhaM vyAghraiH padaM teSu nidhIyate me / / 15 / / kica / yeSu sopAnamArgeSu rAmA ramaNyaH sarAgA~llAkSArasAdrAMzcaraNAnnikSiptavatyaH, teSu me mama mArgeSu sadyo hatanyaGkubhirmAritamRgairvyAghrairasradigdhaM rudhiraliptaM padaM nidhIpate // anvayaH - yeSu sopAnamArgeSu rAmAH sarAgAn caraNAn nikSiptavatyaH teSu me ( mArgeSu ) sadyaH hatanyaMkubhiH vyAghraiH asradigdhaM padaM nidhIyate / vyAkhyA - yeSu saha = vidyamAnaH upa = upari Ana: - gamanaM yeSu tAni sopAnAni teSAM mArgAH = panthAnasteSu sopAnamArgeSu = ArohaNamArgeSu " syAdArohaNaM sopAnam" ityamaraH / rAmAH=ramaNyaH rAgeNa = lAkSArasena sahitAH sarAgAstAn sarAgAn caraNAn = pAdAn nikSiptavatyaH = nicikSipuH, sthApitavatyaH ityarthaH / samprati teSu = prasiddheSu me = mama sopAnamArgeSu, nitarAmaJcantIti nyaMkavaH / sadyaH -- tatkSaNe hatAH = mAritAH nyaMkatraH = hariNAH yaiste taiH hatanyaMkubhiH vi = vizeSeNa A = samantAt jighranti iti vyAghrAstaiH vyAghraiH = siMhai: asreNa = zoNitena
Page #1196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 raghuvaMze digdhaM = liptamiti asradigdhaM padaM = caraNaH nidhIyate = sthaapyte| yatra purA ramaNyaH saMcaranti sma tatra samprati vyAghrAH bhrmntiityrthH|| samAsaH-sopAnAnAM mArgAsteSu sopaanmaargessu| rAgeNa sahitAH sarAgAstAn sarAgAn / hatAH nyaMkavaH yaste taiH hatanyaMkubhiH / asraNa digdhamiti asradigdham / hindI-"aura pahale nagara kI" jina sIr3hiyoM ke mArga meM sundariyA~ mahAvara se ra~ge hue apane caraNa rakhatI thI arthAt paira rakhatI calatI thIM, aba unhA mere rAstoM, sar3akoM para, turanta mRgoM ko mArane vAle bAgha khUna se sane ( bhIMge ) paira rakhate haiM / / 15 // citradvipAH padmavanAvatIrNAH kareNubhirdattamRNAlabhaGgAH / nakhAGkazAghAtavibhinnakummAH sarabdhasiMhaprahRtaM vahanti / / 16 / / padmavanamavatIrNAH prvissttaaH| tathA likhitA ityrthH| kareNubhiH kariNIbhiH / citragatAbhireva / 'kareNuribhyAM strI nebhe' ityamaraH / dattamRNAlabhaGgAzcitradvipA aalekhymaatnggaaH| nakhA evAGkuzAH teSAmAdhAtaivibhinnakumbhAH santaH saMrabdhasiMhaprahRtaM kupitasiMhaprahAraM vahanti // anvayaH-padmavanAvatIrNAH kareNubhiH dattamRNAlabhaMgAH citradvipAH, nakhAMkuzAghAtavibhinnakumbhAH santaH saMrabdhasiMhaprahRtaM vahanti / vyAkhyA-padmAnAM = kamalAnAM vanaM = kAnanamiti padmavanaM, padmavanam avatIrNAH = praviSTAH iti padmavanAvatIrNAH, kamalavanagatatvena citre likhitAH ityrthH| kareNubhiH =kariNIbhiH, citrelikhitAbhirevetyarthaH dattAH = bhakSaNAya pradattAH mRNAlAnAM bisAnAM bhaMgAH =khaNDAH yebhyaste dattamRNAlabhaMgAH citre - Alekhye arpitA dvipAH = gajAH iti citradvipAH, nakhAH = kararuhAH eva aMkuzAH = sRNayaH iti nakhAMkazAH, nakhAMkuzAnAm AghAtAH = mAraNAni taiH vibhinnAH = vidorNAH, sphuTitAH kumbhAH = mastakAH yeSAM te nakhAMkuzAghAtavibhinnakumbhAH santaH saMrabdhAH = kupitAH vikSubdhAH ca te siMhAH -- kesariNaH iti saMrabdhasiMhAH teSAM prahRtaH =prahArastaM saMrabdhasiMhaprahRtaM vahanti = dhArayanti / samAsaH-pamAnAM vanamiti padmavanaM tatra avatIrNAH iti pdmvnaavtiirnnaaH| mRNAlAnAM bhaMgAH mRNAlabhaMgAH, dattAH mRNAlabhaMgAH yebhyaste dttmRnnaalbhNgaaH| citre ( likhitAH ) dvipAH citrdvipaaH| nakhAH eva aMkuzAH nakhAMkuzAH, nakhAMkuzAnAm AvAtAH nakhAMkuzApAtAstaiH vibhinnAH kumbhAH yeSAM te nkhaaNkushaaghaatvibhinnkumbhaaH| saMrabdhAzca te siMhAH saMrabdhasiMhAsteSAM prahRtaM, sNrbdhsiNhprhRtm| hindI-"nagarI ke bhavanoM kI dIvAroM para jina citroM meM aisA dikhAyA gayA ki" kamaloM ke vana meM ghuse hue ( kamala vAle tAlAba meM ) hathiniyA~ apane saMDa se jinheM kamalanAla ke Tukar3e de rahI haiM, aise citroM meM likhe hue hAthI, siMha ke nakharUpI aMkaza ke lagane se phUTe mastaka vAle hokara krodhI siMha ke prahAra ko dhAraNa kiye hue haiN| arthAt dIvAroM para likhe
Page #1197
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH hAthI ko saccA samajhakara aba vahA~ ghUmane vAle siMha ne usameM paMjA mArA aura vaha citra TUTAphUTA par3A hai // 16 // stambheSu yoSitpratiyAtanAnAmutkrAntavarNakramadhUsarANAm / stanottarIyANi bhavanti saGgAnnimokapaTTAH phaNibhirvimuktAH // 17 // utkrAntavarNakramA vizIrNavarNavinyAsAstAzca dhUsarAzca yAstAsAM stambheSa yoSitpratiyAtanAnAM strIpratikRtInAM dArumayINAM phaNibhirvimuktA nimokAH kaJcakA eva paTTAH / 'samau kaJcakanirmoko' ityamaraH / saGgAsaktatvAtstanottarIyANi stanAcchAdanavastrANi bhavanti / anvayaH-utkrAntavarNakramadhUsarANAm stambheSu yoSitpratiyAtanAnAm , phaNibhiH vimuktAH nimokapaTTAH saMgAt stanottarIyANi bhavanti / vyAkhyA-utkrAntaH = vizIrNaH naSTa ityarthaH varNAnAM = rAgANAM, nIlapItAdonAmityarthaH kramaH = vinyAsaH yAsu tAH utkrAntavarNakramAH, utkrAntavarNakramAzca tAH dhUsarAH = ISatpANDuvarNAH tAsAm utkrAntavarNakramadhUsarANAm "ISatpANDustu dhUsaraH" ityamaraH / stambheSu = yUpeSu yoSati, yuSyate vA yoSit / yoSitAM = strINAM pratiyAtanAH= pratimAstAsAM yoSitpratiyAtanAnAm dArumayINAmityarthaH phaNA asti yeSAM te phaNinastaiH phaNibhiH saH vimuktAH = parityaktAH nizcayena mucyante iti nimoMkAH= kaJcukAH sarpatvaca ityarthaH "samau kaJcukanimokau" ityamaraH / eva paTTAH = vastrANi, iti nirmokapaTTAH, saMgAt = saMsaktatvAt stanAnAM = kucAnAm uttarIyANi = AcchAdanavastrANi bhavanti = jaaynte| samAsaH-utkrAntaH varNasya kramaH yAsAM tAH utkrAntavarNakramAH tAzca tAH dhusarAstAsAm utkraantvrnnkrmdhuusraannaam| yoSitAM pratiyAtanAH, tAsAM yoSitpratiyAtanAnAm / nimokAH eva paTTAH iti nirmokapaTTAH / stanAnAm uttarIyANi stnottriiyaanni| hindI-raMgoM ke ur3a jAne ( kharAba hone ) se dhUsarita ( bhadde raMga ko ) ho gaI huI, candana ke khambhoM para banI striyoM kI mUrtiyoM meM, sA~poM se chor3I gaI keMculI rUpI vastra ke saTa jAne se stanoM ko DhaMkane ke uttarIya ( dupaTTe ) ho rahe haiN| arthAt Ajakala nagarI meM, khambhoM para jo strImUrtiyA~ banI haiM ve bhadde raMga kI ho gaI haiM aura sA~pa kI keMcula jo una para cipaka gaI hai aisI pratIta ho rahI hai mAno stana DhaMkane kI cunnI ho // 17 // kAlAntarazyAmasudheSu naktamitastato ruuddhtRnnaangkressu| ta eva muktAguNazuddhayo'pi haryeSumUrcchanti nacandrapAdAH // 18 // kAlAntareNa kAlabhedavazena zyAmasudheSu malinacUNeSvitastato rUDhatRNAGkureSu hamryeSu gRheSu naktaM rAtrau muktAguNAnAM zuddhiriva zuddhiH svAcchayaM yeSAM tAdRzA api| tataH pUrva ye mUrcchanti sma ta eva cndrpaadaashcndrrshmyH| 'pAdA razmyaGghituryAMzAH' ityamaraH / na mUrcchanti / na prtiphlntiityrthH||
Page #1198
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH-- kAlAntarazyAmasudheSu itastataH rUDhatRNAMkureSu hamrmyeSu naktaM muktAguNazuddhayaH api te eva candrapAdAH na mUrcchanti / 324 vyAkhyA - kAlasya = samayasya antaraM = bhedaH iti kAlAntaraM tena zyAmA = = malinA sudhA = cUrNalepaH, yeSu tAni teSu kAlAntarazyAmasudheSu, itastataH = yatra tatra rUDhAH = utpannAH tRNAnAM = ghAsAnAm aMkurAH = abhinavodbhidaH yeSu tAni teSu rUDhatRNAMkureSu haranti manAMsIti - harmyANi teSu harmyeSu = dhanikabhavaneSu naktaM = rAtrau muktAnAM = mauktikAnAM guNAH = mAlAH muktAguNAH, muktAguNAnAM zuddhiH = nairmalyam iva zuddhiH = svacchatA yeSAM te muktAguNazuddhayaH api tataH pUrvaM ye mUrcchanti sma te eva = prasiddhA eva candrasya = indoH pAdAH = ityarthaH, iti candrapAdAH na mUrcchanti = na prasaranti / * razmayaH, kiraNA samAsaH- kAlAntareNa zyAmA sudhA yeSu tAni teSu kAlAntarazyAmasudheSu / rUDhAH tRNAnAm aMkurAH yeSu tAni rUDhatRNAMkurANi teSu rUDhatRNAMkureSu / muktAnAM guNAH muktAguNAH, muktAguNAnAM zuddhi: iva zuddhiH yeSAM te muktAguNazuddhayaH / hindI - samaya ke antara se ( ina dinoM sUne hone se ) jinakA cUnA kAlA par3a gayA hai| tathA idhara udhara ghAsa jama gaI hai, aise ayodhyA ke mahaloM meM rAta ke samaya, aba se pahale jahA~ motiyoM kI mAlA ( jhAlara ) camacamAtI thI, vahA~ aba motI kI mAlA ke samAna suda cA~da kI kiraNeM bhI nahIM camakatI haiM / arthAt bhavanoM meM putA cUnA kAlA par3a gayA hai usapara cA~danI kyA camakegI // 18 // Avarjya zAkhAH sadayaM ca yAsAM puSpa NyupAttAni vilAsinIbhiH / vanyaiH pulindairiva vAnaraistAH klizyanta udyAnalatA madIyAH // 19 // : kiMca / vilAsinIbhiH sadayaM zAkhA latAvayavAnAvarjyAnamayya yAsAM latAnAM puSpANyupAttAni gRhItAnA madIya udyAnalatAH vanyaiH pulindaimleMcchavizeSairiva vAnaraiH / ubhyairpiityrthH| klizyante pIDyante / kliznAteH karmaNi laT / 'bhedA: kirAtazabarapulindA mlecchajAtayaH' ityamaraH // anvayaH - kiMca vilAsinIbhiH sadayaM zAkhAH Avarjya yAsAM puSpANi upAttAni tAH eva madIyAH udyAnalatAH vanyaiH pulindaiH iva vAnaraiH klizyante / vyAkhyA - kiMca | vilAsAH = hAvabhAvAH santi yAsu tAH vilAsinyaH tAbhiH vilAsinIbhiH = kAminIbhiH, sundarIbhirityarthaH / dayayA sahitaM sadayaM = kRpApUrvakaM zAkhyante vRkSAH yAbhistAH zAkhAH tAH=drumAMzAn Avarjya = Anamayya yAsAM = latAnAM puSpANi = kusumAniupAttAni = gRhItAni, troTitAni, tAH evaH = mama imAH madIyAH matsaMbandhinyaH udyAnAnAm = ArAmANAM latAH = vallarya:, iti udyAnalatAH vane bhavAH vanyAstaiH vanyaiH = jAMgalikaiH pulindaiH kirAtaiH iva = yathA vane bhavaM = phalAdi vAnam rAti iti vAnaraH, vA = kiMcit naraH iti vA vAnaraH / vAnaraiH= kapibhiH klizyante = pIDyante / "kirAtazabara pulindA mlecchajAtaya" ityamaraH / =
Page #1199
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 325 samAsaH---udyAnAnAM latAH udyAnalatAH / dayayA sahitamiti sadayam / hindI-"Ara" pahale nagara kI zaukIna sundarI nAriyA~ dayApUrvaka dhIre se TahanI yA latAoM ko jhukAkara jina latAoM ke phUloM ko tor3atI thIM, vahI merI priya latAe~, aba jaMgalo bhIloM ke samAna bandaroM ke dvArA nocI-tor3I jA rahI haiN| arthAt jaise jaMgalI loga latA vRkSa ko nirdayI hokara naSTa karate haiM vaise hI merI latAoM ko aba bandara naSTa bhraSTa kara rahe haiM // 19 // rAtrAvanAviSkRtadIpabhAsaH kAntAmukhazrIviyutA divApi / tiraskriyante kRmitantujAlairvicchinnadhUmaprasarA gavAkSAH // 20 // rAtrAvanAviSkRtadopabhAsaH / dopaprabhAzUnyA ityarthaH / divApi divase'pi kAntAmukhAnAM zriyA kAntyA viyutA rahitA vicchinno naSTo dhUmaprasaro yeSAM te gavAkSAH kRmitantujAle tAtantuvitAnaistiraskriyante chAdyante // anvayaH-rAtrau anAviSkRtadIpabhAsaH divA api kAntAmukhazrIviyutA vicchinnadhUmaprasarAH gavAkSAH kRmitantujAleH tiraskriyante / vyAkhyA-rAti = dadAti sukhaM yA sA rAtristasyAM rAtrau = nizAyAm na AviSkRtA anAviSkRtA = aprakaTIkRtA dIpAnAM = dIpakAnAM bhAH = dIptiH, prakAzaH ityarthaH yaste anAviSkRtadIpabhAsaH- pradIpaprakAzarahitA ityarthaH / divApi = dine'pi kAntAnAM =sundarINA mukhAni = AnanAni, teSAM zrIH = kAntiH, zobhA iti kAntAmukhazrIH, kAntAmukhazriyA viyutAH = rahitAH, iti te kAMtamukhazrIviyutAH vicchinnaH = naSTa: ( janazUnyatvAdityarthaH ) dhUmasya prasaraH= nirgamanaM yeSAM te vicchinnadhUmaprasarAH gavAmakSINi iva gavAkSAH, gAvaH= jalAni, kiraNA vA akSanti = vyApnuvanti rAbhiste gavAkSAH = vAtAyanAni "vAtAyanaM gavAkSaH" itymrH| kRmibhiH = UrNanAbhaiH nirmitAH tantavaH = sUtrANi iti kRmitantavasteSAM jAlAni = AnAyAstaiH kRmitantujAlaiH, lUtAnirmitasUtravitAnaiH tiraskriyante = AcchAdyante // samAsaH--kAntAnAM mukhAni kAntAmukhAni, teSAM zrIH tayA viyutAH iti kaantaamukhshriiviyutaaH| na AviSkRtA anAviSkRtA, anAviSkRtA dIpAnAM bhAH yaste anaavisskRtdii'pbhaasH| vicchinnaH dhUmasya prasaraH yeSu te vicchinnadhUmaprasarAH / kRmibhiH nirmitAH tantavaH kRmitantavaH teSAM jAlAni taiH kRmitantujAlaiH / hindI-"aura Ajakala merI nagarI ke" rozanadAna khir3akiyA~ makar3I ke jAloM se Dhake par3e haiM aura una jharokhoM se rAta meM dIpakoM kA prakAza ( rozanI ) nahIM nikalatI hai / aura na unameM dina meM bhI sundariyoM ke mukha kI chavi hI dikhAI detI hai| tathA dhUpa ke dhue~ kA nikalanA bhI unase nahIM dIkhatA hai| arthAt pahale ye saba kucha thA aba janazUnya hone se kucha nahIM rahA / / 20 //
Page #1200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 raghuvaMze balikriyAvarjitasaikatAni snAnIya saMsargamanAnuvanti / upAntavAnIragRhANi dRSTvA zUnyAni dUye sarayUjalAni // 21 // 'bali: pUjopahAraH syAt' iti zAzvataH / balikriyAvarjitAni saikatAni yeSAM tAni / snAnIyAni snAnasAdhanAni cUrNAdIni / 'kRtyalyuTo bahulam' iti karaNe'nIyapratyayaH / snAnIyasaMsargamApnuvanti sarayUjalAni zUnyAni riktAnyupAnteSu vAnIragRhANi yeSAM tAni ca dRSTvA dUye paritapye // anvayaH --balikriyAvarjitasaikatAni snAnIyasaMsargam anApnuvanti, sarayUjalAni, zUnyAni upAntavAnIragRhANi dRSTvA ( ahaM ) dUye / vyAkhyA--balInAM = pUjopahArANAM kriyA karaNaM tayA varjitAni = rahitAni saikatAni = sikatAmayAni yeSAM tAni balikriyAvarjita saikatAni " saikataM sikatAmayam" ityamaraH / snAnti ebhiH snAnIyAni = snAnopayuktAni cUrNAdIni teSAM saMsargaH = samparkastaM snAnIyasaMsargam anApnuvanti = aprApnuvanti sarayvAH = nadyAH jalAni = salilAni, iti sarayUjalAni, zUnyAni = riktAni, vAnIrANAM = vetasAnAM gRhANi sadmAni, vAnIragRhANi, upAnteSu = prAntabhAgeSu vAnIragRhANi yeSAM tAni upAntavAnIragRhANi ca dRSTvA = avalokya ahaM dUye = paritapye / - samAsaH--balInAM kriyA balikriyA, tayA varjitAni saikatAni yeSAM tAni blikriyaavrjitsaiktaani| snAnIyAnAM saMsargaH snAnIyasaMsargastaM snAnIyasaMsargam / upAnteSu vAnarANAM gRhANi yeSAM tAni, upAntavAnIragRhANi / sarakhA: jalAni sarayUjalAni tAni / hindI - sarayU nadI ke una jaloM ko dekhakara maiM saMtapta ho rahI hU~ jinake bAluvAle Ta ( ghATa ) devatAoM ko dI jAnevAlI, bali ( pUjA bheMTa ) kI kriyAoM se rahita haiM ( unameM aba bheMTa pUjA nahIM hotI hai) aura nahAne ke cUrNa ( aMgarAga ) ke sAtha unakA samparka bhI aba nahIM hotA hai / tathA kinAre, kinAre para bane vetoM ke ghara bhI aba sUne par3e haiM // 21 // tadarhasImAM vasatiM visRjya mAmabhyupaituM kularAjadhAnIm / hitvA tanuM kAraNamAnuSIM tAM yathA guruste paramAtmamUrtim // 22 // tattasmAdimAM vasatiM kuzAvatIM visRjya kularAjadhAnImayodhyAM mAmabhyupaitumarhasi / kathamiva / te guruH pitA rAmastAM prasiddhAM kAraNavazAnmAnuSIM tanuM mAnuSamUrtiM hitvA paramAtmamUrti yathA viSNumUrtimiva // anvayaH-tat imAM vasatiM visRjya kularAjadhAnIM tAM mAm abhyupaitum arhasi kathamivate guruH tAM kAraNamAnuSIM tanuM hitvA paramAtmamUrtim yathA / vyAkhyA--tat = tasmAt imAM vasatiM = kuzAvatIM nagarIM visRjya = parityajya rAjJA dhIyate'syAmiti rAjadhAnI kulasya = vaMzasya rAjadhAnI tAM kularAjadhAnIM = pradhAnanagarIM tAM=
Page #1201
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH = 327 prasiddhAmayodhyAM mAm abhyupaituM = prAptum arhasi = yogyosi / kathamivetyAha- te = tava guru:: pitA rAmaH tAM = prasiddhAM kAraNAt = bhUbhAraharaNarUpAt mAnuSI = mAnavI tAM kAraNamAnuSIM tanuM = zarIraM = rAmarUpAmityarthaH hitvA = tyaktvA paramazcAsau AtmA paramAtmA, paramAtmanaH paramezvarasya mUrtiH = svarUpaM tAM paramAtmamUrti yathA = itra, viSNumUrtimivetyarthaH / = = sama spaH rAjJAM dhAnI rAjadhAnI, kulasya rAjadhAnI, tAM kularAjadhAnIm / kAraNAt mAnuSI tAM kAraNamAnuSIm / paramazcAsau AtmA paramAtmA, tasya mUrtiH tAM paramAtmamUrtim / hindI - isaliye jisa prakAra tumhAre pitA rAma ne bhUbhAra haraNa karane ke liye manuSya zarIra dhAraNa kiyA, aura usa zarIra ko chor3akara paramAtmA ke svarUpa ( viSNurUpa ) ko prApta kiyA, usI prakAra tuma bhI isa kuzAvatI ko tyAga kara apane kula kI rAjadhAnI mujha ayodhyA meM Ane ke yogya ho / arthAt tumheM ayodhyA meM Akara rahanA cAhiye // 22 // tatheti tasyAH praNayaM pratItaH pratyagrahItprAgraharo raghUNAm / pUrapyabhivyaktamukhaprasAdA zarIrabandhena tirobabhUva // 23 // raghUNAM prAgraharaH kuzastasyAH puraH praNayaM yAcyAM pratoto hRSTaH saMstatheti pratyagrahItsvI - kRtavAn pUH purAdhidevatApyabhivyaktamukhaprasAdA satI / iSTalAbhAditi bhAvaH / zarIrabandhena zarIrayogena karaNena tirobabhUvAntardadhe / mAnavaM rUpaM vihAya daivaM rUpamagrahIdityarthaH // anvayaH - raghUNAM prAgraharaH tasyAH praNayaM pratItaH san tathA iti pratyagrahIt, pUH api abhivyaktaHmukhaprasAdA satI zarIrabandhena tirobabhUva / = vyAkhyA-- raghUNAM = raghukulodbhavAnAM prAgre haratIti prAgraharaH = zreSThaH kuzaH tasyAH puraH ayodhyAyAH praNayaM = prazrayaM sapremaprArthanAmityarthaH / " prazrayapraNayau samau" ityamaraH / pratItaH : prasannaH san tathA = tathAstu, iti = evaM pratyagrahIt == svIcakAra, pUH = nagarAdhidevatA api abhivyaktaH = prakaTIkRtaH mukhasya = Ananasya prasAdaH = prasannatA nairmalyam yayA sA abhivyaktamukhaprasAdA satI "prasAdastu prasannatA" ityamaraH / manorathasiddheriti bhAvaH / zarIrasya dehasya bandhaH = yogastena zarIrabandhena karaNena tirobabhUva = antardadhe / manuSyazarIraM tyaktvA daivIM tanumagrahIdityarthaH / samAsaH - abhivyaktaH mukhasya prasAdo yayA sA abhivyaktamukhaprasAdA / zarIrasya bandhaH zarIrabandhastena zarIrabandhena / hindI - raghuvaMzIyoM meM zreSTha rAjA kuza ne prasanna hokara usa ayodhyA nagaro kI prArthanA ko evamastu kahakara svIkAra ( kara lI ) aura vaha ayodhyA kI adhiSThAtrI devI bhI apanI prasannatA ko prakaTa kara, mAnavarUpa ko chor3a, daivIrUpa dhAraNa kara chipa gaI // 23 // tadadbhutaM saMsadi rAtrivRttaM prAtardvijebhyo nRpatiH zazaMsa / zrutvA ta enaM kularAjadhAnyAH sAkSAtpatitve vRtamabhyanandan // 24 //
Page #1202
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze nRpatiH kuzastadadbhutaM rAtrivRttaM rAtrivRttAntaM prAtaH saMsadi sabhAyAM dvijebhyaH zazaMsa dvijAH zrutvainaM kularAjadhAnyAH sAkSAtsvayameva patitve viSaye vRtamabhyanandan / patitvena vRto'sI - tyapUjayan / AzIrbhiriti zeSaH / atra gArgyaH - 'dRSTvA svapnaM zobhanaM naiva supyAtpazcAddRSTo yaH sa pAkaM vidhatte / zaMsediSTaM tatra sAdhudvijebhyaste cAzIrbhiH prINayeyurnarendram // ' idamapi svapnatulyamiti bhAvaH // 328 4nvayaH: - nRpatiH tadadbhutaM rAtrivRttaM prAtaH saMsadi dvijebhyaH zazaMsa, te zrutvA enaM kularAjadhAnyAH sAkSAt patitve vRtam abhyanandan / vyAkhyA-nRn=janAn pAti = rakSatIti nRpatiH = rAjA kuzaH, at = Azcarye'vyayaM tasya bhavanam adbhutaM tat = ! = pUrvoktam adbhutam = vicitraM rAtrau = nizAyAM vRttaM - jAtamiti rAtrivRttaM prAtaH = prAtaH samaye samayanti janAH asyAM sA saMsat tasyAM saMsadi = sabhAyAm dvijebhyaH brAhmaNebhyaH zazaMsa = uktavAn te = dvijAH zrutvA = AkarNya enaM kuza kulasya = raghuvaMzasya rAjadhAnI = pradhAnanagarI, iti kularAjadhAnI tasyAH kularAjadhAnyAH sAkSAt = svayameva patyuH = svAminaH bhAvaH karma vA patitvaM tasmin patitve = svAmitvaviSaye vRtam - AhUtam abhyanandan = abhinandanti sma / rAjadhAnyA svayameva vRto'si rAjyakartRtveneti apUjayannityarthaH / = samAsaH -- rAjJAM dhAnI rAjadhAnI, kulasya rAjadhAnI kularAjadhAnI tasyAH kularAja - dhAnyAH / rAtrau vRttamiti rAtrivRttam tat / hindI- - rAjA kuza ne usa rAtri meM hue vicitra vRttAnta ko prAtaH kAla sabhA meM brAhmaNoM ko kahA ( sunAyA ) / ve isa samAcAra ko sunakara ki rAjA kuza ko kula kI rAjadhAnI kI adhiSThAtrI devI ne svayameva Akara apanA rAjA cunA hai, isakA abhinandana kiyA // 24 // kuzAvatIM zrotriyasAtsa kRtvA yAtrAnukUle'hani sAvarodhaH / anudbhuto vAyurivAbhravRndaiH sainyairayodhyAbhimukhaH pratasthe // 25 // sa kuzaH kuzAvatIM zrotriyeSu chAndaseSvadhInAM zrotriyasAt / ' tadadhInavacane' iti sAtipratyayaH / 'zrotriyaMzchandodhote' iti nipAtaH / 'zrotriyacchAndasau samau' ityamaraH / kRtvA yAtrAnukUle'hani sAvarodhaH sAntaHpuraH san / vAyurabhravRndairiva / sainyairanudruto'nugataH sannayodhyAbhimukhaH pratasthe // zranvayaH--saH kuzAvatIM zrotriyasAt kRtvA yAtrAnukUle ahani sAvarodhaH san vAyuH abhravRndaiH hai: iva sainyaiH anudrutaH san ayodhyAbhimukhaH pratasthe / vyAkhyA - saH = rAjA kuzaH kuzAvatIM = svakIyarAjadhAnIM chando'dhIyate iti zrotriyAH chAndasAH teSu zrotriyeSu adhInAM kRtvA iti zrotriyasAt kRtvA = vidhAya yAtrAyAH = gamanasya anukUlaH = upayuktaH iti yAtrAnukUlastasmin yAtrAnukUle = zobhanamuhUrtayukte ahani = dine avarudhyante'treti avarodhaH, avarodhena = antaHpureNa sahitaH sAvarodhaH san vAyuH = pavanaH =
Page #1203
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 329 abhrANAM = meghAnAM vRndAni = samUhAstaiH abhravRndaiH iva = yathA senAyAM samavetAH sainyAstaiH sainyaiH = sainikaiH anudbhutaH = anugataH san ayodhyAyAH = kularAjadhAnyAH abhimukhaH = saMmukhaH iti ayodhyAbhimukhaH pratasthe = cacAla, ayodhyAM yayau, ityarthaH / samAsaH-yAtrAyAH anukUlaH yAtrAnukUlastasmin yAtrAnukUle / avarodhena sahitaH sAvarodhaH / abhrANAM vRndAni tai: abhravRndaiH / ayodhyAyAH abhimukhaH, iti ayodhyAbhimukhaH / hindI-ra 1- rAjA kuza, kuzAvatI ko vaidika brAhmaNoM ko sauMpa kara (arthAt brAhmaNoM ko dekara) yAtrA ke yogya zubha dina meM apane antaHpura ke ( rAniyoM kA samudAya ) sAtha ayodhyA kI ora cala par3A, usa samaya, senA unake pIche-pIche aise cala rahI thI jaise vAyu ke pIche-pIche bAdaloM kA jhuNDa calatA hai // 25 // sAketumAlopavanA bRhadbhirvihArazailAnugateva nAgaiH / senA rathodAragRhA prayANe tasyAbhavajjaMgamarAjadhAnI // 26 // ketumAlA evopavanAni yasyAH sA bRhadbhirnAgairgajaivihArazaile: krIDAzailairanugateva sthitA / rathA evodAragRhA yasyAH sA sA senA tasya kuzasya prayANe jaMgamarAjadhAnI saMcAriNI nagarIvAbhavad babhUva // zranvayaH -- ketumAlopatranA bRhadbhiH nAgaiH vihAra zailAnugatA iva 'sthitA' rathodAragatA sA senA tasya prayANe jaMgamarAjadhAnI abhavat / vyAkhyA - ketUnAM == dhvajAnAM mAlAH = paMktayaH eva upavanAni = udyAnAni yasyAH sA ketumAlopavanA bRhadbhiH = vizAlaiH nage bhavAH nAgAstaiH nAgaiH = gajaiH vihArAya vihArArthaM = krIDArthaM vA zailAH = parvatAH, iti vihArazelAstaiH anugatA = anuyAtA yuktA ityarthaH / iti vihArazailAnugatA iva yathA sthitA, rathAH = syandanA eva udArAH = utkRSTAH, unnatAH gRhAH= bhavanAni yasyAH sA rathodAragRhA sA = kuzAnugatA senA = sainyaM vAhinI, ityarthaH / tasya = kuzasya prayANe = gamane kuTilaM gacchatIti jaMgamA = saMcAriNI cAsau rAjadhAnI = nagarI, iti jaMgamarAjadhAnI iva = yathA abhavat = jAtA / samAsaH--ketUnAM mAlA eva upavanAni yasyAH sA ketumAlopavanA, vihArArthaM zailAH vihArazailAstaiH anugatA, iti vihArazailAnugatA / rathA eva udArAH gRhAH yasyAH sA rathodAragRhA / jaMgamA cAsau rAjadhAnI iti jaMgamarAjadhAnI / hindI1- rAjA kuza kI yAtrA ke samaya vaha senA, calatI phiratI rAjadhAnI ke samAna laga rahI thI / isaliye ki jhaNDoM kI lAina hI usake upavana ( bagIce ) the, tathA vizAla hAthiyoM se krIDA ke parvatoM se anugata thI, arthAt hAthI rUpa parvatavAlI aura ratha hI usa jaMgamanagarI ke utkRSTa bhavana the // 26 // tenAtapatrA malamaNDalena prasthApitaH pUrvanivAsabhUmim / bama baloghaH zazinoditena velAmudanvAniva nIyamAnaH / / 27 / /
Page #1204
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze AtapatramevAmalaM maNDalaM bimbaM yasya tena tena kuzena pUrvanivAsabhUmimayodhyAM prati prasthApito balaughaH / AtapatravadamalamaNDalenoditena zazinA velAM nIyamAnaH prApyamANaH / udakamasyAstItyudanvAn udadhiriva babhau / 'udanvAnudadhau ca' iti nipAtanAtsAdhuH // 330 anvayaH - AtapatrAmalamaNDalena tena pUrvanivAsabhUmi 'prati' prasthApitaH balaughaH uditena zazinA velAM nIyamAnaH udanvAn iva babhau / vyAkhyA - AtapAt = dharmAt trAyate iti AtapattraM = chatram eva amalaM = vizuddhaM maNDalaM = bimbaM yasya sa tena AtapatrAmalamaNDalena tena = rAjJA kuzena nivAsasya bhUmiriti nivAsabhUmiH, pUrveSAM = raghuvaMzIyAnAM nivAsabhUmiH = rAjadhAnI tAM pUrva nivAsabhUmim, ayodhyAM prati prasthApitaH = preSita: balasya = senAyAH ogha : = samUha:, iti balaughaH, Atapatravat = zvetacchatravat amalaM = nirmalaM maNDalaM yasya sa tena tathoktena uditena = udayaM gatena zazinA = candreNa velAM = sAgarataTaM nIyate'sau nIyamAnaH = prApyamANaH udakaM = jalamasyAratIti udanvAn = samudraH iva = yathA babhau = zuzubhe / = samAsaH - Atapatrameva amalaM maNDalaM yasya sa tena AtapatrAmalamaNDalena | candrapakSeAtapatravat amalaM maNDalaM yasya sa tena tathoktena / pUrveSAM nivAsasya bhUmiriti pUrvanivAsabhUmistAM pUrvanivAsabhUmim / balasya oghaH blaughH| hindI--zvetachatrarUpI svaccha maNDala vAle ( suphedachatradhArI ) kuza ke dvArA apane pUrvajoM kI rAjadhAnI ayodhyA kI ora le jAI jAtI vaha senA usI prakAra suzobhita ho rahI thI, jaise ki zvetacchatra ke samAna nirmala bimbavAle udaya huA candramA, sAgara ko kinAre kI ora khIMca le jAtA hai // 27 // tasya prayAtasya varUthinInAM pIDAmaparyAptavatIva soDhum / vasuMdharA viSNupadaM dvitIyamadhyAruroheva rajazchalena / / 28 / / prayAtasya prasthitasya tasya kuzasya varUthinInAM senAnAM kartrINAm / 'kartRkarmaNoH kRti' iti kartari SaSThI / pIDAM soDhumaparyAptavatIvAzakteva vasuMdharA rajazchalena dvitIyaM viSNupadamAkAzamadhyArurohe / ityutprekSA // anvayaH - prayAtasya tasya varUthinInAM pIDAM soDhum aparyAptavatI iva vasundharA rajazchalena dvitIyaM viSNupadam adhyAruroha iva / vyAkhyA-- prayAtasya = pracalitasya tasya = - kuzasya vriyate ratho yena sa varUthaH = rathAvaraNam " varUtho rathaguptirnA" ityamaraH / varUthAH = rathAvaraNAni santi yAsu tAH varUthinyastAsAM varUthinInAM = senAnAM ( kartrINAM ) poDAM = vyathAM duHkhamiti yAvat soDhuM = sahanaM kartum aparyAptavatI = asamarthA iva = yathA vasUni = ratnAni dadhAtIti vasundharA = pRthivI, rajasaH = parAgasya chalaM=vyAjastena rajazchalena dhUlIvyAjena dvAbhyAM pUrNam dvitIyaM tat dvitIyaM viSNoH padaM = sthAnamiti viSNupadam = AkAzam adhyAruroha = adhirUDhA ivetyutprekSAyAm /
Page #1205
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 331 samAsaH-na paryAptavatI apryaaptvtii| viSNoH padamiti viSNupadaM tat / rajasaH chalamiti rajazchalam tena rajazchalena / / hindI-calate hue rAjA kuza kI senAoM kI pIr3A ( bhAra ke duHkha ) ko sahana karane meM asamartha huI sI pRthivI, mAno dhUlI ke bahAne viSNu ke dUsare pada ( AkAza ) meM car3ha gii| viSNu kA eka sthAna kSIrasAgara hai aura dUsarA sthAna AkAza hai| donoM viSNupada kahe jAte haiM // 28 // udyacchabhAnA gamanAya pazcAtpuro niveze pathi ca brjntii| sA yatra senA dadRze nRpasya tatraiva sAmagryamatiM cakAra // 29 // pazcAtkuzAvatyAH sakAzAdgamanAya prayANAya tathA puro'ye niveze nimitte / niveSTu cetyarthaH / udyacchamAnodyogaM kurvtii| 'samudAbhyo yamo'granthe' ityasya sakarmakAdhikAratvAdAtmanepadam / pathi ca vrajantI nRpasya kuzasya sA senA yatra pazcAtpuro madhye vA dadRze tatraiva sAmagryamatiM kRtsnatAbuddhiM cakAra / aparimitA tasya senetyarthaH // anvayaH-pazcAt gamanAya puraH niveze udyacchamAnA, pathi ca vrajanto nRpasya sA senA yatra dadRze tatra eva sAmagryamatiM cakAra / / vyAkhyA-pazcAt = kuzAvatyAH nagaryAH sakAzAt gamanAya = prayANAya prayAtumityarthaH / tathA = anyacca puraH = agre nivizante'treti nivezaH = tasmin niveze zivire, tAtkAlikasainyavasatau ityarthaH "nivezaH ziviraH zaNDhe" itymrH| udyacchamAnA = udyogaM kurvatI, pathi =mArge ca vrajantI=calantI nRpasya = rAjJaH kuzasya sA= vizAlA senA yatra = yasmim pazcAt , puro madhye vA dadRze= dRSTA tatraiva = tasminneva rathAne samagrasya bhAvaH karma vA sAmagryaM, sAmagryasya - pUrNatAyAH matiH= buddhistAM sAmagryamatiM cakAra = kRtavatI, kuzasya aparimitA senA AsI dityrthH| hindI-pahale=kuzAvato se calatI huI tathA Age par3Ava DAlane ke liye udyoga karatI huI aura mArga meM calatI huI, rAjA kuza kI vaha vizAla senA jahA~ bhI dekhI gaI, vahIM para pUrI senA jAna par3atI thii| arthAt kuza kI senA apAra thI, ataH jahA~ jo Tukar3I dIkhatI thI vahIM para pUrI senA mAlUma par3ato thI // 29 // tasya dvipAnAM madavArisekAtkhurAbhighAtAcca turaMgamANAm / reNuH prapede pathi paGkabhAvaM paGko'pi reNutvamiyAya netuH // 30 // netustasya kuzasya dvipAnAM madavAribhiH sekAtturaMgamANAM khurAbhighAtAcca yathAsaMkhyaM pathi reNU rajaH paGkabhAvaM paGkatAM prapede pako'pi reNutvamiyAya / tasya tAvadastItyarthaH // anvayaH-netuH tasya dvipAnAM madavArisekAt turaMgamANAM khurAbhighAtAt ca pathi reNuH paGkabhAvaM prapede paMkaH api reNutvam iyAya /
Page #1206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 raghuvaMze vyAkhyA-nayatIti netA tasya netuH = nAyakasya tasya =kuzasya dvAbhyAM =mukhazuNDAbhyAM pibantIti dvipAH= gajAsteSAM dvipAnAM madasya = kaTasya vAri = jalaM tena madavAriNA sekaH= -secanamiti madavArisekastasmAt madavArisekAt tureNa = vegena gacchantIti turaMgamAsteSAM turaMgamANAm = azvAnAm khurANAM = zaphAnAm abhighAtaH=tADanaM tasmAt khurAbhighAtAt ca= samuccaye, pathi = mAgeM reNuH = dhUliH paMkasya bhAvastaM paMkabhAvaM = kardamatvaM prapede=prAptA paMkaH = kardamaH api reNutvaM = dhUlibhAvam iyAya = gataH / "reNuyoH striyAM dhUliH" ityamaraH / samAsa:-madasya vAri madavAri, madavAriNA sekastasmAt madavArisekAt / khurANAm abhivAtastasmAt khurAbhighAtAt / paMkasya bhAvastaM paMkabhAvam / hindI--rAjA kuza ke hAthiyoM ke mada jala se bhIMgane se rAste kI dhUlI kIcar3a bana gii| aura ghor3oM ke khuroM kI coTa ( TApa ) se kIcar3a bhI dhUlI bana gyaa| hAthI aura ghor3oM ke Adhikya se aisA huA // 30 // mArgeSiNI sA kaTakAntareSu vaindhyeyu senA bahudhA vibhinnA / cakAra reveva mahAvirAvA baddhapratizrunti guhAmukhAni // 31 // vaindhyeSu vindhyasaMbandhiSu kaTakAntareSu nitambAvakAzeSu / 'kaTako'strI nitambo'dreH' ityamaraH / mAgaiSiNI maargaavlokinii| ata eva bahudhA vibhinnaa| mahAvirAvA dorghazabdA sA senaa| reveva nrmdev| 'revA tu narmadA somodbhavA mekalakanyakA' itymrH| guhAmukhAni baddhapratizrunti pratidhvAnavanti cakArAkarot // anvayaH-vaindhyeSu kaTakAntareSu mAgaiSiNI "ata eva" bahudhA vibhinnA mahArAvA sA senA revA iva guhAmukhAni baddhapratizrunti ckaar|| vyAkhyA-viruddhaM dhvAyati vi idhyate vA vindhyaH vindhye bhavAH vaindhyAsteSu vaindhyeSu = vindhyaparvatasambandhiSu kaTakAnAm ==adrinitambAnAM, parvatamadhyabhAgAnAmityarthaH / antarANi = ava. kAzAsteSu kaTakAntareSu mArga = panthAnam icchati tacchIlA mAgaiSiNI =mArgAvalokinI, mArgAnveSiNItyarthaH / ata eva bahudhA =anekadhA vibhinnA= vibhaktA mahAn = dIrghaH virAvaH = zabdaH yasyAH sA mahAvirAvA sA senA= vAhinI revA = narmadA iva=yathA guhyate yAbhistAH guhAH guhAnAM = gahvarANAM mukhAni = agrabhAgAH iti guhAmukhAni tAni, prati = prathamazabda lakSyokRtya zrUyate iti pratizrut = pratidhvaniH / baddhA pratizrut yeSu tAni baddhapratizrunti tAni, cakAra = kRtvtii| samAsaH--mArgasya eSiNI maargessinno| kaTakAnAM antarANi teSu kaTakAntareSu / mahAn virAvaH yasyAH sA mahAvirAvA / guhAnAM mukhAni, tAni guhaamukhaani| baddhA pratizrut yeSu tAni baddhapratizrunti, taani| hindI-mArga kI khoja meM lagI vaha senA, vindhyaparvata kI vATiyoM meM aneka Tukar3iyoM meM ba~TI huI, tathA narmadA nadI ke samAna gambhIra garjana karatI huI cala rahI thI, taba usa parvata kI guphAoM ko pratidhvanita kara diyA thaa| arthAt gUMjA diyA thA // 31 //
Page #1207
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 333 sa dhAtubhedAruNayAnanemiH prabhuH prayANadhvanimizratUryaH / vyalaGghayadvindhyamupAyanAni pazyanpulindairupapAditAni / / 32 // dhAtUnAM gairikAdInAM bhedenAruNA yAnanemI rathacakradhArA ysy| prayANe ye dhvanayaH kSveDaheSAdayaH tanmizrANi tUryANi yasyaivaMvidhaH sa prabhuH kushH| pulindaiH kirAtairupapAditAni samarpitAnyupAyanAni pazyan / vindhyaM vyalaGghayat // anvayaH-dhAtubhedAruNayAnanemiH prayANadhvanimizratUryaH saH prabhuH pulindaiH upapAditAni upAyanAni pazyan vindhyaM vyalaMghayat / vyAkhyA-dhAtUnAM -gairikAdInAM bhedena = peSaNena aruNA=AraktA yAnasya = rathasya nemiH = cakradhArA yasya sa dhAtubhedAruNayAnanemiH, prayANe = gamane ye dhvanayaH = kSveDaheSAdayaH iti prayANadhvanayastaiH mizrANi = militAni tUryANi = murajAdoni yasya sa prayANadhvanimizratUryaH, saH= kuzaH prabhuH =svAmI rAjA pulindaiH = kirAtaiH upAyyante iti tAni upapAditAni = AnIya samarpitAni upAyanAni = upahArAn pazyan = avalokayan vindhyaM = vindhyanAmAnaM parvataM vyalaMghayat = ullaMdhitavAn / samAsaH-yAnasya nemiH yAnanemiH, dhAtUnAM bhedaH dhAtubhedaH tena aruNA yAnanemiH, yasya sa dhAtubhedAruNayAnanemiH, prayANe ye dhvanayaH taiH mizrANi tUryANi yasya sa prayANadhvanimizratUryaH / hindI-senA ke pahiyoM se pise, gerU Adi dhAtuoM kI dhUla se jisake ratha ke pahiye lAla ho gaye haiM aura calatI huI senA ke hohalle se jisakI turahI Adi kI dhvani mila gaI thI, arthAt senA ke zabda se bAjoM ke zabda daba gaye the, aise rAjA kuza vindhyavAsI bhilloM ko bheMTa kI sAmagrI ko dekhate hue, vindhyAcala ko lA~gha gaye ( pAra kara gaye ) // 32 // tIrthe tadIye gajasetubandhAtpratIpagAmuttarato'sya gaGgAm / ayatnabAlavyajanIbabhUvuhaMsA nabholaGghanalolapakSAH // 33 // tadIye vaindhye tIrthe'vatAre gajA eva setustasya bandhAddhetoH pratIpagAM pazcimavAhinIM gaGgAmuttarato'sya kuzasya nabholaGghanena lolapakSA haMsA ayatnena bAlavyajanIbabhUvuzcAmarANyabhUvan / abhUtatadbhAve cviH // anvayaH-tadIye tIrthe gajasetubandhAt pratIpagAM gaMgAm uttarataH asya nabholaGghanalolapakSAH haMsAH ayatnabAlavyajanIbabhUvuH / vyAkhyA-tasya vindhyasya ayaM tadIyastasmin tadIye vaindhye tIrtha =avatAre gajAH= nAgAH eva setuH=AliH, iti gajasetustasya bandhaH nirmANaM tasmAt gajasetubandhAt pratIpaM = viruddhaM gacchatIti pratIpagA tAM pratIpagAM=pazcimavAhinIM gaMgAM=bhAgIrathIm uttarataH paratIraM gacchataH asya rAjJaH kuzasya nabhasi = AkAze laMghanaM gamanaM tena nabholaGghanena lolAH= caJcalAH pakSAH = garutaH yeSAM te nabholaMghanalolapakSAH, haMsAH=mAnasaukasaH, na bAlavyajanamiti
Page #1208
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze abAlavyajanam ayatnena anAyAsena abAlavyajanAni bAlavyajanAni =romagucchakAni samapadyanta iti bAlavyajanIbabhUvuH = cAmarANi saJjAtAni, ityarthaH / padye'smin zrIvizvanAthakavirAjena 'asthAnasthapadatvadoSaH' prakaTitaH / tanna yuktam , atrahi tadIyapadena vindhyasya grahaNaM natu gaMgAyAH / vindhyasya prakRtatvAt / ato nirduSTaM padyamidamiti / ___ samAsaH-gajAH eva setuH gajasetuH, tasya bandhastasmAt gajasetubandhAt / nabhasi laMghanamiti nabholaMghanaM, tena lolAH pakSA yaSAM te nbholNghnlolpkssaaH| ayatnena abAlavyajanAni, bAlavyajanAni saMjAtAnIti ayatnabAlavyajanIbabhUvuH / hindI-vindhyAcala ke ghATa para ulTI bahatI huI gaMgA para hAthiyoM kA pula bAndhakara usase gaMgA ko pAra karane vAle isa rAjA kuza ke vinA prayatna kiye hI ve haMsa cAmara bana gaye, jinake ki AkAza meM ur3ane se paMkha hila rahe the| arthAt idhara-udhara hilate hue ve sapheda paMkha ho cAmara ke samAna the| isa padya meM sAhityadarpaNakAra ne asthAnasthapadatA doSa diyA hai so ThIka nahIM, yataH tatpada se vindhya kA grahaNa hai // 33 // sa pUrvajAnAM kapilena roSAbhasmAvazeSIkRtavigrahANAm / surA'layaprAptinimittamammasvaisrotasaM naululitaM vava de // 34 // sa kuzaH kapilena muninA roSAdbhasmAvazeSIkRtA vigrahA dehA yeSAM teSAM pUrvajAnAM vRddhAnAM sagarANAM surAlayasya svargasya prAptau nimittaM naubhirkhalitaM kSubhitam / bisrotasa idaM traisrotasaM gAGgamambho vavande // __anvayaH-saH kapilena roSAt bhasmAvazeSokRtavigrahANAM pUrvajAnAm surAlayaprAptinimittaM naululitaM traisrotasam ambhaH vavande / __ vyAkhyA--saH =rAjA kuzaH kapilena = muninA roSAt krodhAt bhasma = bhUtiH avazeSam =avaziSTaM yeSAM te bhasmAvazeSAH na bhasmAvazeSAH abhasmAvazeSAH saMpadyamAnAH bhasmAvazeSIkRtAH vigrahAH= dehAH yeSAM te teSAM bhasmAvazeSIkRtavigrahANAm pUrvasmin kAle jAtAH pUrvajAsteSAM pUrvajAnAM = vRddhAnAm , sAgarANAM surAlayasya =svargasya prAptiH = avAptiH, tasyAM nimittaM = kAraNaM tat surAlayaprAptinimittaM naubhiH= naukAbhiH lulitaM =kSubhitaM prakampitaM tat naululitaM, trINi srotAMsi yanyAH trisrotAH, trisrotasaH bhAgIrathyAH idaM traisrotasaM tat ambhaH = jalaM, gaMgAjalaM, gaMgAmityarthaH vavande = praNanAma / samAsaH-bhasmAvazeSokRtAH vigrahAH yeSAM te teSAM bhasmAvazeSIkRtavigrahANAm / pUrva jAtAH pUrvajAsteSAM puurvjaanaam| surANAm AlayaH surAlayaH, surAlayasya prAptiH, tasyAM nimittaM tat surAlayaprAptinimittam / naubhiH lulitaM, tat naululitam / hindI-rAjA kuzane, kapilamuni ne krodha se jinake zarIroM ko bhasma kara diyA thA, una apane pUrvajoM ( sagara ke 60 hajAra putroM ) kI svarga kI prApti kA kAraNa ( svarga meM pahu~cAne vAlI ) tIna srotoM vAlI gaMgA jI ke jala ko praNAma kiyA // 34 //
Page #1209
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 335 ityadhvanaH kaizcidahomirante kUlaM samAsAdya kuzaH sarayvAH / vedipratiSTAnvitatAdhvarANAM yUpAnapazyacchatazo raghUNAm / / 35 / / iti kaizcidahobhiradhvano'nte'vasAne kuzaH saravAH kUlaM samAsAdya vitatAdhvarANAM vistRtamakhAnAM raghUNAm / vediH pratiSThAspadaM yeSAM tAn / yUpAnyaziyapazubandhanastambhAJchatazo'pazyat // anvayaH-iti kaizcit ahobhiH adhvanaH ante, kuzaH saravAH kUlaM samAsAdya, vitatAdhvarANAM raghUNAM vedipratiSThAn zatazaH yUpAn apazyat / ___ vyAkhyA-iti = itthaM pUrvoktaprakAreNa kaizcit = katipayobhiH ahobhiH = dinaiH adhvanaH = mArgasya ante = avasAne, atikrAnte sati ityrthH| kuzaH =rAjA saravAH = etannAmakanadyAH kUlaM = taTaM samAsAdya = prApya vitatAH = vistRtA adhvarAH = yazAH = makhAH yaiste teSAM vitatAdhvarANAm raghUNAM = raghuvaMzIyAnAM vidyate = zodhanena jJAyate, vicAryyate, prApyate vA vediH= pariSkRtA bhUmiH pratiSThA = AspadaM, sthAnaM yeSAM te tAn vedipratiSThAn zatazaH = zatasaMkhyAkAn , asaMkhyAn yUpAn = stambhAn apazyat = avalokayAmAsa / samAsaH-vediH pratiSThA yeSAM te tAn vediprtisstthaan| vitatAH adhvarAH yaiste teSAM vitatAdhvarANAm / hindI-isa prakAra kucha dinoM meM rAstA samApta karake rAjA kuza ne sarayU nadI ke kinAre para pahu~ca kara bar3e-bar3e yajJoM ko sampanna karane vAle raghuvaMziyoM ke gAr3e hue vediyoM para saikar3oM yajJastambha dekhe // 35 // AdhUya zAkhAH kusumadrumANAM spRSTvA ca zItAnsarayUtaraGgAn / taM klAntasainyaM kularAjadhAnyAH pratyujagAmopavanAntavAyuH // 36 // kularAjadhAnyA upavanAntavAyuH kusumadrumANAM zAkhA aadhuyessddhRtvaa| surabhirmandazcetyarthaH / zotAnsarayUtaraGgAMzca spRSTvA / anena zaityoktiH / klAntasainyaM taM kuzaM pratyujjagAma // anvayaH-kularAjadhAnyAH upavanAntavAyuH kusumadrumANAM zAkhAH AdhUya zItAn sarayUtaraMgAn spRSTvA lAntasainyaM taM pratyujjagAma / vyAkhyA-kulasya vaMzasya rAjadhAnI = pradhAnanagarI iti kularAjadhAnI tasyAH kularAjadhAnyA , upavanAnAm =ArAmANAm antaH =madhyastasya vAyuH = pavanaH, iti upavanAntavAyuH, kusumAni=puSpANi pradhAnAni yeSu te kusumapradhAnAH kusumapradhAnAzca te drumAH=vRkSAH iti kusumadrumAH, zAkapArthivAditvAt uttrpdlopH| teSAM kusumadrumANAM zakhAH =latAH "same zAkhAlate" itymrH| AdhUya = kiMcit prakampya, anena surabhitvaM mandatvaM vyajyate / zItAn = zItalAn sarakhAH sarayUnadyAH taraMgAH=UrmayaH, tAn sarayUtaraMgAn spRSTvA =upaspRzya, aaliNgyetyrthH| anena shiitltvoktiH| klAntaM = mlAnaM sainyaM =senA yasya sa taM klAntasainya taM = rAjAnaM kuzaM pratyujjagAma = pratyadgataH, rAzaH svAgatArtha vAyuH sammukhamAgata ityarthaH /
Page #1210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 raghuvaMze samAsaH-kusumapradhAnAH drumAH, kusumadrumAsteSAM kusumadrumANAm / sarayvAH taraMgAstAn sarayUtaraMgAn / klAntaM sainyaM yasya sa taM klAntasainyam / kulasya rAjadhAnI kularAjadhAnI tasyAH kularAjadhAnyAH / upavanAnAm antaH, tasya vAyuH upvnaantvaayuH| hindI-apane kula kI paramparAgata rAjadhAnI ayodhyA ke upavanoM ke bIca se nikale vAyu ne, phUloM se ladI huI DAliyoM ko jarA hilAkara, aura sarayU kI zItala taraMgoM kA sparza karake, senA sahita thake hue rAjA kuza kA sAmane se abhinandana kiyA, arthAt zItala manda sugandha vAyu ne unake zrama ko dUra kiyA // 36 // athopazalye ripumagnazalyastasyAH puraH paurasakhaH sa rAjA / kuladhvajastAni caladhvajAni nivezayAmAsa balI balAni // 37 // atha ripuSu mannaM zalyaM zaGkaH zaro vA yasya sH| 'zalyaM zaGkau zare vaMze' iti vizvaH / paurANAM sakhA paurasakhaH kulasya dhvajazcihnabhUto balI sa rAjA calAzcalanto vA dhvajA yeSAM tAni tAni balAni sainyAni tasyAH puraH puryA upazalye grAmAnte / 'grAmAnta upazalyaM syAt' itymrH| nivezayAmAsa // anvayaH--atha ripumagnazalyaH paurasakhaH kuladhvajaH balI saH, caladhvajAni tAni balAni tasyAH puraH upazalye nivezayAmAsa / vyAkhyA-atha = anantaraM ripuSu = zatruSu magnaM=lInaM zalyaM = zaMkuH, sAyakaM vA yasya saH, ripumagnazalyaH "vA puMsi zalyaM zaMku rnA" itymrH| "veDAzaMkuzare zalyaM nA" iti ca koSaH / pure bhavAH paurAH, paurANAM nAgarikANAM sakhA = mitramiti paurasakhaH kulasya =raghuvaMzasya dhvajaH=cihnabhUtaH, iti kuladhvajaH balamasyAstIti balI = balavAn saH, rAjA, kuzaH calAH= caMcalA dodhUyamAnAH dhvajAH= patAkAH yeSAM tAni caladhvajAni tAni balAni = sainyAni, sainikaanityrthH| tasyAH puraH = nagaryAH, ayodhyAyAH zalyam upagataH, upazalyam = grAmAnte, upakaNThamityarthaH / "upakaNThopazalye dve" iti trikANDazeSaH / "grAmAnta upazalyaM syaadi"tymrH| nivezayAmAsa = sthApayamAsa / samAsaH-ripuSu magnaM zalyaM yasya sa ripumagnazalyaH / paurANAM sakhA, iti paurasakhaH / kalasya dhvajaH iti kuldhvjH| calAH dhvajAH yeSAM tAni caladhvajAni taani| zalyamupagataH iti upazalyam / hindI-aura vahA~ pahu~cane para zatruoM ke Upara bANa gAr3ane vAle, ( zatruoM ke saMhAraka ) nAgarikoM ke mitra, ( pAlaka ) tathA apane kala ko camakAnevAle balavAn usa rAjA kuza ne, phaharAtI dhvajA vAle apane sainikoM ko usa nagara ayodhyA ke Asa-pAsa ke sthAnoM para ThaharA diyaa| arthAt nagara ke bAhara hI par3Ava DAla diyA // 37 // tAM zilpisaMghAH prabhuNA niyuktAstathAgatAM saMbhRtasAdhanatvAt / puraM navIcakrurapAM visargAnmeghA nidAghaglapitAmivorvIm // 38 //
Page #1211
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH __ prabhuNA niyuktAH zilpinAM takSAdInAM saMghAH saMbhRtasAdhanatvAnmilitopakaraNatvAttAM tathAgatAm / zUnyAmityarthaH / puramayodhyAm / meghA apAM visargAjjalasekAnnidAghaglapitAM grISmataptAmuvImiva / navIcakruH paripUrayAMcakruH // anvayaH-prabhuNA niyuktAH zilpisaMghAH sambhRtasAdhanatvAt tAM tathAgatAM puraM mevAH apAM visargAt nidAghaglapitAm urvIm iva navocakruH / vyAkhyA-prakarSeNa bhavatIti prabhuH tena prabhuNA = svAminA kuzena niyuktAH = AdiSTAH zilpamasti yeSAM te zilpinaH, zilpinAM kalAvidAM, takSAdInAmityarthaH saMvAH samUhAH, iti zilpisaMghAH sambhRtAni = saMgRhItAni sAdhanAni = upakaraNAni yaste, teSAM bhAvastatvaM tasmAt sambhRtasAdhanatvAt tAM tathAgatAM = janaviyuktAM shuunyaamityrthH| puram =ayodhyA meghAH payodAH apAM jalAnAM visargAt = tyAgAt , vrssnnaadityrthH| nidAvena =grISmeNa glapitA = taptA tAM nidAghaglapitAm uvIM pRthivIm iva yathA navI vakruH nUtanAM kRtavantaH, pariSkRtAM suzobhitAzca kRtavantaH ityarthaH / samAsaH-zilpinAM saMghAH shilpisNghaaH| nidAghena glapitA nidAvaglapitA tAM nidAghaglapitAm / saMbhRtAni sAdhanAni yaste saMbhRtasAdhanAH teSAM bhAvastatvaM tasmAt saMbhRtasAdhanatvAt / hindI-jisa prakAra bAdala jala varSAkara garamI se tapI sUkhI dharatI ko harI bharI banA dete haiM, usI prakAra rAjA kuza ke dvArA lagAe gae kArIgaroM ke samUha ne saba sAmagrI se pUrNa hone ke kAraNa, usa sUnI ujAr3a par3I ayodhyA ko sajAkara naI banA diyA // 38 // tataH saparyA sapazUpahArAM puraH parArdhyapratimAgRhAyAH / upoSitairvAstuvidhAnavidbhinivartayAmAsa raghupravoraH // 39 // tato raghupravIraH kuzaH pratimA devtaaprtikRtyH| ardhyA ityrthH| parArthyapratimAgRhAyAH prazastadevatAyatanAyAH pura upoSitairvAstuvidhAnavidbhiH prayojyaiH pazUpahAraiH sahita sapazUpahArAM saparyA nivartayAmAsa kaaryaamaas| atra NyantANNicpunarityanusaMdheyam / anyathA vRterakarmakasya karotyarthatve kArayatyarthAbhAvaprasaGgAt / bhavitavyaM vRteraNyantakA prayojyatvena tannirdezAtprayogAntarasyApekSitatvAt // anvayaH-tataH raghupravIraH parAyapratimAgRhAyAH puraH upoSitaiH vAstuvidhAnavidbhiH sapazUpahArAM sapayA~ nivartayAmAsa / ___ vyAkhyA-tataH nagarapariSkaraNAnantaram raghuSu raghukuleSu pravIraH=zreSThaH, iti raghupravIraH = kuzaH parasminnardhe bhavAH parArdhyAH / parArdhyAnAM = prshstaanaaN,shresstthaanaamityrthH| pratimAnAM = mUrtInAM gRhAH = mandirANi yasyAM sA tasyAH parAyapratimAgRhAyAH puraH=ayodhyAyAH upoSitaiH kRtopavAsaiH vasantyatra vaastuH| vAstUnAM = bhavanAnAM vidhAnaM = nirmANaM vidanti = jAnantIti vAstuvidhAnavidaH taiH vAstuvidhAnavidbhiH, vAstukarmazairvA prayojyaiH pazUnAM chAgA
Page #1212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 raghuvaMze dInAm upahArAH=balayaH iti pazUpahArAH taiH sahitA = yuktA tAM sapazUpahArA sapA = pUjA nivartayAmAsa =kArayAmAsa / samAsaH-raghuSu pravIraH raghupravIraH / pratimAnAM gRhAH pratimAgRhAH, parArdhyAH pratimAgRhAH yasyAM sA parAyapratimAgRhAstasyAH praarthyprtimaagRhaayaaH| vAstUnAM vidhAnAni iti vAstuvidhAnAni teSAM vidaH taiH vaastuvidhaanvidbhiH| pazUnAmupahArAH pazUpahArAH, pazUpahAraiH sahitA tAM sapazUpahArAm / hindI-nagara kI marammatI aura saphAI ho jAne para, vrata upavAsa karane vAle tathA bhavana nirmANa ke jAnakAroM ( yA vAstuyajJa ke vidvAnoM ) ke dvArA raghuoM meM zreSTha rAjA kuza ne zreSTha pratimAoM ke gharoM vAlI ( yA sundara mandiroM vAlI ) ayodhyA nagarI kI pazu balidAna sahita savidhi pUjA karAI // 39 // tasyAH sa rAjopapadaM nizAntaM kAmIva kAntAhRdayaM pravizya / yathArhamanyaranujIvilokaM saMbhAvayAmAsa yathApradhAnam // 40 // sa kuzastasyAH puraH saMbandhi rAjopapadaM rAjazabdapUrva nizAntam / rAjabhavanamityarthaH / 'nizAntaM bhavanoSasoH' iti vizvaH / kAmI kAntAhRdayamiva pravizya / anyairnizAntairanujovilokamamAtyAdikaM yathApradhAnaM mAnyAnusAreNa / yathArha yathocitam / tttducitgRhairityrthH| saMbhAvayAmAsa // anvayaH--saH tasyAH rAjopapadaM nizAntaM kAmI kAntAhRdayam iva pravizya anyaiH anujIvilokaM yathApradhAnaM yathArha sambhAvayAmAsa / / vyAkhyA-saH = kuzaH tasyAH = puraH, ayodhyAyAH padasya samIpam upapadaM rAjanniti zabdaH upapadaM samIpaM yasya tat rAjopapadaM tat =rAjazabdapUrva, nizAyAM rAtrau amyatesma = gamyatesma, iti nizAntaM = bhavanam , rAjabhavanamityarthaH / "nizAntaM sadanaM vastyamagAraM mandiraM puram" iti vaacsptiH| kAmI premI straiNa ityarthaH kAntAyAH priyAyAH hRdayaM = cittam iva=yathA pravizya = pravezaM kRtvA anyaiH = aparaiH, bhavanaiH, anujIvantIti anujIvinaH, teSAM lokaH =samudAyaH, iti anujIvilokastam anujIvilokam =amAtyAdikam pradhAnamanatikramya yathApradhAnaM = mAnyAnusAreNa yathArha = yathAyogyaM tattadyogyabhavanairityarthaH / sambhAvayAmAsa= smbhaavitvaan| samAsaH-padasya samIpam upapadam , padamupagato vA upapadam / rAjan iti upapadaM yasya tat rAjopapadam / kAntAyAH hRdayamiti kAntAhRdayaM tat / anujIvinAM lokastam anujIvilokam / pradhAnamanatikramya yathApradhAnam / hindI-jisa prakAra kAmI puruSa kAminI strI ke hRdaya meM ghusa jAtA hai, usI prakAra rAjA kuza ne usa ayodhyAnagarI ke rAjabhavana meM praveza karake,aura dUsare bhavanoM se apane anuyAyI maMtrI Adi logoM kA ThIka yogyatAnusAra satkAra kara diyaa| arthAt jo jisake yogya thA vaha ghara unako de diyA // 40 //
Page #1213
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 339 sA mandurAsaMzrayimisturaMgaiH zAlAvidhistambhagataizca nAgaiH / pUrAbamAse vipaNisthapaNyA sarvAGganaddhAbharaNeva nArI // 41 // vipaNisthAni paNyAni krayavikrayAhavastUni yasyAH saa| 'vipaNiH paNyavIthikA' ityamaraH / sA pUrayodhyA mnduraasNshryibhirshvshaalaasNshrynnshiilaiH| 'vAjizAlA tu mandurA' ityamaraH / 'jidRkSi-' ityaadineniptyyH| turNgairshvaiH| zAlAsu gRheSu ye vidhinA sthApitAH stambhAstAngataiH prAptai gaizca / sarvAGgeSu naddhAnyAbharaNAni yasyAH sA nArIva / AbabhAse // __ anvayaH-vipaNisthapaNyA sA pUH mandurAsaMzrayibhiH turaMgaiH, zAlAvidhistambhagataiH nAgaiH sarvAganaddhAbharaNA nArI iva AbabhAse / ___ vyAkhyA-vipaNante'tra vipaNiH, vipaNau = paNyavothikAyAM tiSThanti iti vipaNisthAni paNyAni =krayavikrayayogyavastUni yasyAH sA vipaNisthapaNyA sA=prasiddhA pUH = nagarI ayodhyA mandante'tra mandurA, mandurAM=vAjizAlAM saMzrayante taccholAH mandurAsaMzrayiNaH taiH mandurAsaMzrayibhiH, ashvshaalaasthitrityrthH| turaMgaiH=azvaiH vidhinA=vidhAnena sthApitAH stambhAH = yUpAH, vidhistmbhaaH| zAlAsu = gajagRheSu ye vidhistambhAH, iti zAlAvidhistambhAH, tAn gatAH= prAptAH, tatra baddhA ityarthaH, taiH zAlAvidhistambhagataiH, nAgaiH = hastibhizca sarvANi ca tAni aMgAni sarvAMgAni, sarvAMgeSu = akhilAvayaveSu naddhAni=dhAritAni, AbharaNAni = bhUSaNAni yasyAH sA sarvAMganaddhAbharaNA nArI = strI iva=yathA AbabhAse = samantAt shushubhe| . samAsaH-mandurAyAM saMzrayiNastaiH mnduraasNshryibhiH| vidhinA sthApitAH stambhAH, vidhistambhAH zAlAsu ye vidhistambhAstatra gatAstaiH shaalaavidhistmbhgtaiH| vipaNisthAni paNyAni yasyAH sA vipaNisthapaNyA / sarveSu aMgeSu naddhAni AbharaNAni yasyAH sA sarvAMganaddhAbharaNA / hindI jisake bAjAroM meM kharIda bikrI ko vastue~ sajAkara rakhI haiM aisI vaha ayodhyA nagarI, ghur3azAlA meM bandhe ghor3oM se, tathA hAthiyoM kI zAlAoM meM vidhi se gAr3e gaye khUToM meM bandhe hAthiyoM se aisI sundarI laga rahI thI mAnoM sAre zarIra meM AbhUSaNa pahane huI koI strI ho // 41 // vasansa tasyAM vasatau raghUNAM purANazobhAmadhiropitAyAm / na maithileyaH spRhayAMbabhUva bhatre divo nApyalakezvarAya // 42 // sa maithileyaH kuzaH purANazobhAM pUrvazobhAmadhiropitAyAM tasyAM raghUNAM vasatAvayodhyAyAM vasan / divo bhatre devendrAya tathA'lakezvarAya kuberAyApi na spRhayAMbabhUva / tAvapi na gaNayAmAsetyarthaH / 'spRherIpsitaH' iti saMpradAnatvAccaturthI / etenAyodhyAyA anyanagarAtizAyitvaM gamyate // anvayaH-saH maithileyaH purANazobhAm adhiropitAyAM tasyAM raghUNAM vasatau vasan divaH bhatra "tathA" alakezvarAya api na spRhAyAMbabhUva / vyAkhyA-saH prasiddhaH maithilyAH apatyaM pumAn maithileyaH=kuzaH purANA=prAcInA,
Page #1214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 raghuvaze cAsau zobhA = kAntiH, iti purANazobhA tAM purANazobhAm : adhiropitAyAM = kRtAyAM tasyAM vasantyatreti vasatiH tasyAM vasatau = ayodhyAyAM vasan = nivAsaM kurvan divaH = svargasya bhatreM = indrAya tathA alati = bhUSayatIti alakA tasyAH IzvaraH = kuberaH tasmai alakezvarAya api na spRhayAmbabhUva = na spRhayAJcakAra / indraM kuberaJcApi na gaNayAmAsetyarthaH / samAsaH - purANA cAsau zobhA purANazobhA tAM purANazobhAm / alakAyA IzvaraH alakezvarastasmai alakezvarAya / hindI - mithilezakumArI ke putra kuza ne, apanI purAnI zobhA evaM aizvarya vaibhava ko prApta huI, usa apane pUrvajoM kI rAjadhAnI ayodhyA meM rahate hue, svarga ke rAjA indra, tathA alakA purI ke rAjA kubera kI bhI spRhA ko chor3a diyA / arthAt indra banane evaM kubera banane kI bhI icchA nahIM rakhI // 42 // kuzasya kumudvatIsaMgamaM prastauti athAsya ratnagrathitottarIyamekAntapANDustana lambihAram / niHzvAsahAryAMzukamAjagAma dharmaH priyAveSamivopadeSTum // 43 // athAsya kuzasya / ratnairmuktAmaNibhirgrathitAnyuttarIyANi yasmiMstam / ekAntamatyantaM pANDvoH stanayorlambinohArA yasmiMstam / niHzvAsahAryANyatisUkSmANyaMzukAni yatra tam / evaM zItalaprAyaM priyAyA veSaM nepathyamupadeSTumiva gharmo grISma AjagAma // anvayaH--atha asya ratnagrathitottarIyam ekAntapANDustanalambihAram nizvAsahAryAMzukam priyAveSam upadeSTum iva dharma: AjagAma / vyAkhyA--atha=anantaram asya = rAjJaH kuzasya ratnaiH = muktAhIra kamaNibhiH grathitAni = gumphitAni uttarIyANi = saMvyAnAni, uparidhAryavastrANItyarthaH / yasmin sa tam ratnagrathitottarIyam, saMvyAnamuttarIyamityarthaH, ekAntam = atyantaM pANDU = dhavalau yau stanau = kucau tayoH lambinaH=lambamAnAH hArAH = mauktikamAlAH yasmin sa tam ekAntapANDustanalambihAram, nizvAsaiH = zvAsaprazvAsaiH AhAryANi = AhartuM yogyAni atisUkSmANItyarthaH, aMzukAni = vastrANi yasmin sa taM nizvAsahAryAMzukam, atizItalam, priyAyAH = kAntAyAH veSaH = nepathyaM taM priyAveSam upadeSTuM = kathayituM smArayitumityarthaH / itra = yathA dharmaH = grISmaH AjagAma = samprAptaH / samAsa: : - ratnaiH grathitAni uttarIyANi yasmin sa taM ratnagrathitottarIyam / ekAntaM pANDU catau stanau ekAntapANDustanau, tayoH lambinaH hArAH yatra sa tam ekAntapANDustanalambihAram / nizvAsaiH hAryANi aMzukAni yasmin sa taM nizvAsahAryAMzukam / priyAyAH veSastaM priyA veSam / hindI - ayodhyA ke phira se mAnoM rAjA kuza ko usa priyA ke susampanna hote hI grISma Rtu A gayA, jisane Ate hI veSa-bhUSA kA smaraNa karA diyA, jisakI cunarI meM hIrA
Page #1215
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 341 motI Adi ratna jar3e hoM, tathA khUba gore stanoM para motiyoM ke hAra laTaka rahe hoM, aura jisakA mahIna kapar3A sAMsa se ur3a rahA ho| arthAt sAMsa se ur3ane vAle sUkSmavastra pahane huI vaha priyA ho // 43 // agastyacihnAdayanAtsamIpaM diguttarA bhAsvati saMnivRtte / AnandazItAmiva bASpavRSTiM himasruti haimavatIM sasarja / / 44 // agastyaH cihnaM yasya tasmAdayanAnmArgAddakSiNAyanAdbhAsvati samIpaM saMnivRtte sti| uttarA dik / AnandazItAM bASpavRSTimiva / haimavatI himavatsaMbandhinI himasrati himaniSyandaM ssrj| atra proSitapriyAsamAgamasamAdhigamyate // anvayaH-agastyacihnAt ayanAt bhAsvati samIpaM sannivRtte sati, uttarA dik AnandazItAM bASpavRSTim iva haimavatI himati sasarja / vyAkhyA-agaM=vindhyaM styAyati = stabhnoti, iti agastyaH = kumbhasaMbhavaH cihna = lakSma yasya tat tasmAt agastyacihnAt ayanAt = mArgAt , dakSiNAyanAdityarthaH / bhAsaH santyasya asau bhAsvAn tasmin bhAsvati sUrye samIpaM = sannikaTe sannivRtte=parAvRtte sati ut = Urdhva taranti yasyAM sA uttarA=udIcI dik = dizA Anandena = harSeNa zItA - zItalA tAm AnandazItAM bASpANAm =azrUNAM vRSTiH=varSaNaM tAM bASpavRSTim iva = yathA himavataH iyaM haimavatI tAM haimavatI = himAlayasaMbandhinIM himasya = tuSArasya srutiH=kSaraNaM tAM himasruti ssrj=visRssttvtii| samAsaH--agastyaH cihna yasya tat , tasmAt agastyacihnAt / Anandena zItA tAm AnandazItAm / bASpANAM vRSTiratAM bASpavRSTim / himasya srutistAM himasrutim / hindI-garmI meM jo barapha bahane lagA, vaha aisA pratIta ho rahA thA, mAno, agastyamuni se cihnita mArga se ( dakSiNa dizA se ) bhagavAn bhAskara ke apane pAsa lauTa Ane para uttara dizA ne Ananda se zItala AsuoM kI varSA ke samAna himAlaya se barapha ko bahA diyA ho| yahA~ proSitabhartRkA ke samAgama kI abhivyakti ho rahI hai // 44 // pravRddhatApo divaso'timAtramatyarthameva kSaNadA ca tanvI / ubhau virodhakriyayA viminnau jAyApato sAnuzayAvivAstAm // 45 // atimAtraM pravRddhatApo divsH| atyarthamevAnalpaM tanvo kRzA kSaNadA cetyetAvubhau / virodhakriyayA praNayakalahAdinA virodhAcaraNena vibhinnau sAnuzayau sAnutApau jAyApatI daMpatI iva AstAm / tayorapi tApakAyasaMbhavAttatsadRzAvabhUtAmityarthaH // anvayaH-atimAtraM pravRddhatApaH divasaH atyartham eva tanvI kSaNadA ca iti ubhau virodhakriyayA vibhinnau sAnuzayau jAyApatI iva AstAm /
Page #1216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 raghuvaMze vyAkhyA-atikrAntaM velAM maryAdA vA, iti atimAtram = atyadhika pravRddhaH=vRddhiM gataH tApaH=saMtApo yasya sa pravRddhatApaH divasaH vAsaraH "divasavAsarau" ityamaraH / artha=viSayaM, atikrAntamiti atyartham eva = adhikameva tanvI kSINA=kRzA, ityarthaH / kSaNam =utsavaM, nirvyApArasthitiM vA dadAtIti kSaNadA=rAtriH ca iti = etau ubhau=dvau virodhasya kriyA tayA virodhakriyayA=praNayakalahAdiviruddhAcaraNena vibhinnau = prathak bhUtau anuzayanam anuzayaH, anuzayena = anutApena sahitau sAnuzayau "athAnuzayo dIrghadveSAnutApayoH" ityamaraH / jAyA ca patizceti jAyApatI =bhAryApatI iva=yathA AstAm = abhUtAm / samAsaH-pravRddhaH tApaH yasya sa pravRddhatApaH / virodhasya kriyA virodhakriyA tayA virodhakriyayA / anuzayena sahitau sAnuzayau / jAyA ca patizceti jaayaaptii| hindI--atyanta santApa vAlA ( garamI se tapA, kaSTa dene vAlA ) dina tathA ekadama choTI rAta ye donoM una pazcAttApabhare ( pachatAte hue ) pati patnI ke samAna ho gae ( dIkhane lage) jo ki Apasa meM praNaya kalaha karake alaga-alaga ho gaye hoM // 45 // dine dine zaivalavantyadhastAtsopAnaparvANi vimuJcadambhaH / uddaNDapa- gRhadIrghikANAM nArInitambadvayasaM babhUva // 46 // dine dine pratidinaM zaivalavantyadhastAdyAni sopAnAnAM parvANi bhaGgayastAni vimuJcat / ata evoddaNDapamaM gRhdiirghikaannaammbhH| nArInitambaH pramANamasya nArInitambadvayasaM babhUva / vihArayogyamabhUdityarthaH / 'pramANe dvayasac-' iti dvayasacpratyayaH // anvayaH-dine dine zaivalavanti adhastAt sopAnaparvANi vimuJcat ata eva uddaNDapadma gRhadIrghikANAm ambhaH nArInitambadvayasaM babhUva / - vyAkhyA-dine dine = pratidinam jale zete tiSThatIti zaivalam , zaivalamasti yeSAM tAni zaivalavanti =zevAlavanti adhastAt =adhobhAge yAni sopAnAnAm = ArohaNAnAm parvANi = bhaMgyaH tAni sopAnaparvANi vimuJcat = tyajat ata eva ut = upari AgataM daNDaM = kamalanAlaM yasya tat uddaNDaM ca paJa= kamalaM yasmina tat uddaNDapamaM gahasya =bhavanasya dIdhikA:=vApya stAsAM gRhadIrghikANAm ambhaH = jalam nAryAH = striyAH nitambaH = strIkaTIpazcAdbhAgaH iti nArInitambaH pramANamasti asya tat nArInitambadvayasaM babhUva = jAtam , strINAM vihArayogyaM jaatmityrthH| __ samAsaH-sopAnAnAM parvANi sopAnaparvANi tAni sopAnaparvANi / uddaNDaM padmaM yasmin tat uddaNDapadmam / gRhasya dIrghikAH tAsAM gRhadIrghikANAm / nAryAH nitambaH pramANamasya tat nArInitambadvayasam / hindI-"grISma Rtu ke kAraNa" pratidina ( roja-roja ) kAI lage sIr3hiyoM ke DaNDoM ko chor3atA huA ( kama hotA huA ) aura isIliye kamala kI nAla jisameM Upara nikala AI hai
Page #1217
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 343 ( jala sUkhane se ) aisA, ghara kI bAvaliyoM kA jala, striyoM kI kamara taka hI ( gaharA ) raha gyaa| arthAt bAvaliyoM kA jala striyoM ke vihAra ke lAyaka ho gayA, gaharA nahIM rahA // 46 // vaneSu sAyaMtanamallikAnAM viz2ammaNodgandhiSu kuDmaleSu / pratyekanikSiptapadaH saza ndaM saMkhyAmivaiSAM bhramarazcakAra // 47 // vaneSu vijambhaNena vikAsenodgandhiSUtkaTasaurabheSu / 'gandhasya-' ityAdinA samAsAnta ikaaraadeshH| sAyaMtanamallikAnAM kuDmaleSu sazabdaM yathA tathA prtyekmekaiksminnikssiptpdH| makarandalobhAdityarthaH / bhramara eSAM kuDmalAnAM saMkhyAM gaNanAM cakAreva // __ anvayaH-vaneSu vijRmbhaNodgandhiSu sAyaMtanamallikAnAM kuDmaleSu sazabdaM pratyekanikSiptapadaH bhramaraH eSAM saMkhyAM cakAra iva / / nyAkhyA-vaneSu = kAnaneSu viz2ambhaNena = vikAsena udgandhaH = utkaTasaurabhaM yeSAM te teSa viz2ambhaNodgandhiSu sAyaM bhavAH sAyaMtanyaH =sAyaMkAlikAzca tAH mallikAH = tRNazUnyAni tAsAM sAyaMtanamallikAnAm "tRNazUnyaM tu mallikA, bhUpadIzItabhIruzceti" amaraH / kuDmaleSu =mukuleSu zabdena sahitaM sazabdaM =saguJjanaM yathA syAttathA pratyekam =ekaikasmin nikSiptaM = sthApitaM padaMcaraNaH yena sa pratyekanikSiptapadaH, puSparasalobhAdityarthaH bhramaraH dvirephaH eSAM = kuDmalAnAM saMkhyAM = gaNanAM cakAra = kRtavAn / iva = iti utprekSAyAm / samAsa:-viz2ambhaNena utkaTa: gandhaH yeSAM te teSu vijRmbhaNodgandhiSu / sAyaMtanyazca tAH mallikAH, sAyaMtanamallikAstAsAM sAyaMtanamallikAnAm / ekasmin ekasmin iti pratyekaM nikSiptaM padaM yena sa prtyeknikssiptpdH| hindI-vanoM meM sAyaMkAla meM khilane se khUba teja sugandhi vAlI camelI kI kaliyoM meM guJjana karatA huA, bhauMrA, hara eka kalI para paira rakhakara mAno kaliyoM kI ginatI karane lagA // 47 // svedAnuviddhAnakhakSatAGke bhUyiSThasaMdaSTazikhaM kapole / cyutaM na karNAdapi kAminInAM zirISapuSpaM sahasA papAta // 48 // svedAnuviddhamA nUtanaM nakhakSatamako yasya tasminkAminInAM kapole bhUyiSThamatyartha saMdaSTazikhaM vizliSTakesaram / ata eva karNAccyutamapi zirISapuSpaM sahasA na papAta // anvayaH-svedAnuviddhAnakhakSatAMke kAminInAM kapole bhUyiSThasaMdaSTazikhaM ( ata eva ) karNAt cyutam api zirISapuSpaM sahasA na ppaat| vyAkhyA svedaiH = dharmodakaiH anuviddhaM =saMbaddhaM, vyAptamityarthaH, Ardra = klinnaM nakhakSataM = kararuhaviddham aMkaH yasya sa tasmin svedAnuviddhAnakhakSatAMke bhUyAn kAmo yAsAM tAH tAsAM kAminInAm = sundarINAM kapole = gaNDasthale bhUyiSTham = atyantaM saMdaSTA = saMzliSTA zikhA =
Page #1218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 raghuvaMze kesaraH yasya tat bhUyiSThasaMdaSTazikham ata eva karNAt =zrotrAt cyutaM =patitamapi zRNAti = jhaTiti mlAyatIti zirISaH, zirISasya = kapItanasya puSpaM = kusumamiti zirISapuSpam "ziroSastu kapItanaH, bhaNDilo'pi" ityamaraH / sahasA = jhaTiti na papAta = na apatat / samAsaH-nakhAnAM kSatamiti nakhakSatam , svedaiH anuviddham AI nakhakSatam aMkaH yasya tasmin svaidaanuviddhaankhksstaaNke| bhUyiSThaM saMdaSTA zikhA yasya tat bhUyiSThasaMdaSTazikham / zirISasya puSpamiti zirISapuSpam / ___ hindI-pasIne kI bUMdoM se bhare ( vyApta ) tAje nakhakSatoM se yukta sundariyoM ke kapola ( gAla ) para jisake kesara khUba cipaka gaye haiM, aisA zirISa kA phUla kAna para se gira jAne para bhI turanta jamIna meM nahIM giratA thA // 48 // yantrapravAhaiH ziziraiH parItArasena dhautAnmalayodbhavasya / zilAvizeSAnadhizayya ninyurdhArAgRheSvAtapamRddhimantaH // 49 // Rddhimanto dhanikA dhArAgRheSu yantradhArAgRheSu ziziryantrapravAhairyantrasaMcAritasalilapUraiH parItAnvyAptAnmalayodbhavasya rasena candanodakena dhautAnkSAlitAJchilAvizeSAnmaNimayAsanAnyadhizayya teSu zayitvA''tapaM ninyurAtapaparihAraM cakruH // anvayaH-RddhimantaH dhArAgRheSu ziziraiH yaMtrapravAhaiH parItAn malayodbhavasya rasena dhautAn zilAvizeSAn adhizayya AtapaM ninyuH| vyAkhyA-RddhiH =samRddhirasti yeSAM te RddhimantaH = dhanavantaH dhArAyAH = yaMtradhArAyAH gRhANi = bhavanAni teSu dhArAgRheSu ziziraiH =zItalaiH yaMtraH pravahanti =saMcarantIti yaMtrapravAhAstaiH yaMtrapravAhaiH, yaMtraNa saMcAritaiH jalapUraiH parItAn = vyAptAn malate = dharati candanAdikamiti malayaH = candanAdristasmAt udbhavatIti malayodbhavarasasya malayodbhavasya rasena = candanodakena dhautAn =kSAlitAn zilAsu vizeSAstAn zilAvizeSAn = maNimayapIThAni adhizayya = zayitvA AtapaM = dharma ninyuH= AtapanivAraNaM ckrurityrthH|| samAsaH-dhArANAM gRhANi teSu dhArAgRheSu / zilAnAM vizeSAstAn zilAvizeSAn / yaMtrANAM pravAhAstaiH yaMtrapravAhaiH / malayAt udbhavastasya malayodbhavasya / hindI-samRddhi vAle ( dhanI ) loga, phauvAroM se susajjita gharoM meM, una saMgamaramara kI viziSTa zilAoM ( caukI ) para sokara garamI ko bitAte the, jo ki ThaNDe ThaNDe phauvAroM se ghirI huI thI, aura candana ke jala se dhulI huI thIM // 49 // snAnA mutteSvanudhUpavAsaM vinyaratasAyaMtanamahilakeSu / kAmo vasaH tAtyayamandavIyaH vezeSu lebhe balamaGganAnAm // 50 // vasantarayAtmasahakAriNo'yayenAtikrameNa mandavIryo'tiduIlaH kAmaH snAnAzci te muktAzca / dhUpara cAraNArthamityarthaH / teSu / andhUpavAsaM dhUpavAsAnantaraM vinyaratAH sAyaMtanamallikA yeSu teSu / aGganAnAM kezeSu balaM lebhe / tairuddIpita ityarthaH //
Page #1219
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 345 anvayaH-vasantAtyayamandavIryaH kAmaH snAnAdramukteSu anudhUpavAsaM vinyastasAyaMtanamallikeSu aMganAnAM kezeSu balaM lebhe / vyAkhyA--vasantyatra madanotsavAH iti vsntH| vasantasya = puSpasamayasya, kAmasahakAriNaH ityrthH| atyayaH = atikramaH, iti santAtyayastena mandaM = zithilaM vIrya = balaM yasya sa vasantAtyayamandavIryaH kAmaH =madanaH snAnena = Asavena ArdrAH = klinnAzca te muktAH=dhUpasaJcaraNArtha bandharahitAzca, dhUpayatIti dhUpaH, dhUpasya vAsaH dhUpavAsaH dhUpavAsasya = sugandhasaMcAraNasya pazcAt anudhUpavAsaM =dhUpasaJcAraNAnantaram vinyastAH- nikSiptAH, saMbaddhAH sAyaMtanyaH = sAyaMbhavAH mallikAH yeSu te teSu vinyastasAyaMtanamallikeSu aMganAnAM = kAminInAM kezeSu = kaceSu balaM = parAkramaM lebhe = prApa / sudhUpitaiH asaMyataiH kezaiH uddIpitaH ityarthaH / samAsaH-snAnena ArdAzca te muktAzca, teSu snAnAdramukteSu / dhUpavAsasya pazcAt iti anudhUpavAsam / vinyastAH sAyantanyo mallikAH yeSu te teSu / vasantasya atyayaH vasantAtyayastena mandaM vIrya yasya sa vasantAtyayamandavIryaH / hindI-"apane sahakArI" vasanta ke bIta jAne ke kAraNa manda par3e kAmadeva ne sundariyoM ke una kezoM meM 'jAkara' bala ( sAmarthya ) pA liyA, jo ki snAna karane se gIle aura khule hue the, aura unameM dhUpa se sugandhita karane ke pazcAt sAma ko khilane vAlI camelI ke phUla guMthe hue the| arthAt sundariyoM ke suvAsita evaM phUloM se bhare kezoM ko dekhakara kAmoddIpana hotA thA // 50 // ApiJjarA baddharaja kaNatvAnmAyudAga zuzubhe'junasya / dagdhvApi dehaM girizena roSAkhaNDIkRtA jyeva manobhavasya // 51 // baddharajaHkaNatvAd vyAptarajaHkaNatvAdApiJjarodArA drAdhIyasyarjunasya kkubhvRksssy| 'indradruH kakubho'rjunaH' ityamaraH / maJjarI / dehaM dagdhvApi roSAdvirizena girirastyasya nivAsatvena girizastena / lomAditvAcchapratyayaH / girau zeta iti vigrahe tu 'girau zeterDaH' ityasya chandasi vidhAnAlloke prayogAnupapattiH syAt / tasmAtpUrvoktameva vigrahavAkyaM nyAyyam / khaNDIkRtA manobhavasya jyA maurvIva / zuzubhe // anvayaH-baddharajaHkaNatvAt ApiJjarA udArA arjunasya maJjarI dehaM dagdhvA api roSAt girizena khaNDIkRtA manobhavasya jyA iva zuzubhe / gyAkhyA-baddhAH = vyAptAH rajasaH = parAgasya kaNAH = lavAH yasyAM sA baddharajaHkaNA, tasyAH bhAvaH baddharajaHkaNatvaM tasmAt vaddharajaHkaNatvAt ApiJjarA = ISatpItavarNA udArA = mahatoarjunasya = kakubhavRkSasya maJjarIvallarI dehaM =zarIraM kAmasyetyarthaH dagdhvA = dahanaM kRtvApi roSAt = krodhAt giriH himAlayaH asti asya nivAsatvenAsau girizastena girizena = zivena na khaNDA akhaMDA akhaNDAkhaNDA saMpadyamAnA khaNDIkRtA = zakalIkRtA manasA bhavatIti manobhavastasya manobhavasya = kAmadevasya jyA = maurvA iva =yathA zuzume = zobhatesma /
Page #1220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 raghuvaMze samAsaH-baddhAH rajasaHkaNAH yasyAM sA baddharajaHkaNA tasyAH bhAvastatvaM tasmAt bddhrjHknntvaat| hindI-parAga se bharI huI hone se kucha pIlI-pIlI arjuna vRkSa kI bar3I maJjarI ( koMpala, yA baura ) aisI sundara lagatI thI, mAno kAmadeva ke zarIra ko bhasma karane ke pazcAt zivajI ke dvArA tor3I gaI kAmadeva ke dhanuSa kI DorI ho // 51 // manojJagandhaM sahakArabhaGgaM purANasIdhuM navapATalaM ca / / saMvadhatA kAmijaneSu daMSAH sarve nidAghAvadhinA pramRSTAH // 52 // manojJagandhamiti sarvatra saMbadhyate / sahakArabhaGgaM cUtapallavakhaNDam / purANaM vAsitaM zerate'neneti zIdhuH pakekSurasaprakRtikaH surAvizeSastam / 'zIDo dhuk' ityuNAdisUtreNa 'zIG svapne' itysmaaddhaatoryukprtyyH| 'pakvairikSurasairastrI zIdhu: pakvarasaH zivaH' iti yaadvH| navaM pATalAyAH puSpaM pATalaM ca saMbadhnatA saMghaTTayatA nidAvAvadhinA zrISmakAlena / 'avadhistvavadhAne syAtsomni kAle bile'pi ca' iti vizvaH / kAmijaneSu viSaye sarve doSAstApAdayaH pramRSTAH parihRtAH // anvayaH-manojJagandhaM sahakArabhaMgaM, purANazIdhuM navapATalaM ca sambadhnatA nidAghAvadhinA kAmijaneSu sarve doSAH prmRssttaaH|| vyAkhyA-manasA jAnAtIti manozaH=manoharaH gandhaH = surabhiH yasya sa taM manojJagandhaM, sahakArayati = melayati dvandvamiti sahakAraH, sahakArasya = Amrapallavasya bhaMgaH = khaNDastaM sahakArabhaMgam , manojJagandhaM zerate'neneti zIdhuH, purANazcAsau zIdhuH = ikSurasasya surAvizeSastaM purANazIdhum , manojJagandhaM, pATalAyAH puSpaM pATalaM navaM nUtanaJca tatpATalamiti navapATalaM tat kRSNavRntAyAH puSpam ca saMbadhnatA = saMghaTTayatA nidAghasya = grISmasya avadhiH = samayaH, RturityarthaH, tena nidAdhAvadhinA "avadhistvavadhAne syAt sImni kAle bile pumAn" iti medinii| kAmijaneSu = vilAsijaneSu viSaye sarve = sampUrNAH doSAH = tApAdayaH pramRSTAH = parihRtAH / sarvathA dUrIkRtA ityarthaH / samAsaH-manojJaH gandhaH yasya sa taM manojJagandham / sahakArasya bhaMgastaM sahakArabhaGgam / purANazcAsau zIdhuzca taM purANazIdhum / navaJca tatpATalaM tat navapATalam / nidAvaraya avadhistena nidaaghaavdhinaa| hindI-manohara gandhavAle Ama ke koMpala yA baura tathA acchI suvAsita Ikha ke rasa kI madirA, aura naye pATala ke puSpa ( lAla lodhra ke phUla ) ina sabako eka sAtha lAkara grISma Rtu ne kAmI puruSoM ke saba kaSTa dUra kara die // 52 // janasya tasminsamaye vigADhe babhUvatudvau savizeSakAntau / tApApanodakSamapAdasevau sa codayasthau nRpatiH zazI ca // 53 //
Page #1221
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 347 tasminsamaye grISme vigADhe kaThine sati janasya dvau savizeSaM sAtizayaM yathA tathA kAntau babhUvatuH / kau dvau| tApApanode kSamA yogyA pAdayoraGghayoH pAdAnAM razmInAM ca sevA yayostAvudayasthAvabhyudayasthau sa ca nRpatiH zazo ca // anvayaH-tasmin samaye vigADhe sati janasya dvau savizeSakAntau babhUvatuH tApApanodakSamapAdasevau udayasthau sa ca nRpatiH zazI ca / vyAkhyA-tasmin samaye = nidAvartI vigADhe = kaThore, soDhumazakye satItyarthaH / janasya = lokasya dvau vizeSeNa sahitaM savizeSa - sAtizayaM yathA tathA kAntau = manoharI, priyau, ityarthaH babhUvatuH =jAtI, kau tau dvau, ityAha-tApasya = santApasya apanodaH = dUrIkaraNaM tasmin kSamA = samarthA pAdayoH=caraNayoH ( zazipakSe) pAdAnAM = kiraNAnAM sevA =sevanaM yayostau tApApanodakSamapAdasevau udaye = abhyudaye tiSThataH iti udayasthau saH= kuzazca nRpatiH = rAjA zazI= candrazca / rAjA dhanadAnena candraH zItalatApradAnena ca dvau api lokasya priyau AstAmityarthaH / samAsaH-savizeSa kAntau, iti svishesskaantau| tApasya apanodaH tApApanodaH, tApApanode kSamA pAdayoH, pAdAnAM ca sevA yayoH tau taapaapnodkssmpaadsevau| hindI-usa kaThora garamI ke samaya meM do hI prajA ke vizeSa rUpa se priya hue, eka to sevA se prasanna hokara dAridraya Adi santApa ko dUra karane meM samartha rAjA kuza, aura dUsare zotala kiraNoM se garmI ke tApa ko dUra karane vAle candra / / 53 // athormilolonmadarAjahaMse rodholatApuSpavahe sarayvA: / vihartumicchA vanitAsakhasya tasyAmbhasi grISmasukhe babhUva // 54 // athormiSu lolAH satRSNA unmadA rAjahaMsA yasmiratasmin / 'lolazcalasatRSNayoH' ityamaraH / rodholatApuSpANAM vahe praapke| pacAdyac / grISmeSu sukhe sukhakare saravA ambhasi payasi tasya kuzasya vanitAsakhasya / vanitAbhiH sahetyarthaH / vihartumicchA babhUva // anvayaH-atha umilolonmadarAjahaMse rodholatApuSpavahe grISmasukhe sarayvAH ambhasi tasya vanitAsakhasya vihartum icchA babhUva / vyAkhyA-atha = anantaraM kadAcit udgataH madaH = harSaH yeSAM te unmadAH, UrmiSu = jalataraMgeSu lolAH =satRSNAH unmadAH rAjahaMsAH kalahaMsAH yasmin tat , tasmin urmilolonmadarAjahaMse rodhasi = tIre yAH latAH = vallayastAsAM puSpANi kusumAni, iti rodholatApuSpANi, rodholatApuSpANAM vaham = prApakaM tasmin rodholatApuSpavahe grISme = nidAghe sukhaM = sukhakaraM tasmin grISmasukhe, saravAH = sarayUnAmanadyAH ambhasi =jale tasya = kuzasya vanitAH = striyaH sakhAyaH=mitrANi, sahAyA ityarthaH yasya sa tasya vanitAsakhasya, vanitAbhiH saha ityarthaH / vihartu = jalavihAraM kartumityarthaH / icchA=abhilASaH babhUva = abhUt /
Page #1222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 raghuvaMze samAsaH-UrmiSu lolAH unmadAH rAjahaMsAH yasmin tasmin umilolonmadarAjahaMse rodhasi latAstAsAM puSpANi teSAM vahastasmin rodholatApuSpavahe / grISme sukhaM tasmin grISmasukhe / vanitA sakhA yasya sa tasya vanitasakhasya / hindI--isake pazcAt eka dina, rAjA kuza ko apanI striyoM ke sAtha, sarayU ke usa jala meM vihAra karane kI icchA huI, jisameM laharoM para caJcala tathA matavAle bane rAjahaMsa haiM aura jo taTa para khar3I latAoM ke phUloM ko bahA rahA hai aura garamI meM sukhaprada hai // 54 // sa tIrabhUmau vihitopakAryAmAnAyibhistAmapakRSTanakrAm / vigA hatuM zrIma hamAnurUpaM pracakrame cakradharaprabhAvaH // 55 // cakradharaprabhAvo viSNutejAH sa kuzastIrabhUmau vihitopakAryA yasyAstAm / AnAyo jAlameSAmastItyAnAyino jAlikAH / 'jAlamAnAyaH' iti nipAtaH / 'AnAyaH puMsi jAlaM syAt' ityamaraH / tairapakRSTanakAmapanItagrAhAM tAM sarayUM zrImahimnoH saMpatprabhAvayoranurUpaM yogyaM yathA tathA vigAhituM pracakrame / atra kAmandakaH-'paritApiSu vAsareSu pazyaMstaTalekhAsthitamAptasainyacakram / suvizodhitanakramInajAlaM vyavagAheta jalaM suhRtsametaH / / ' iti / / anvayaH-cakradharaprabhAvaH saH tIrabhUmau vihitopakAryAm AnAyibhiH apakRSTanakrAm tAM zrImahimAnurUpaM "yathA syAttathA" vigAhituM prckrme| vyAkhyA-dharatIti dharaH, cakrasya sudarzanasya dharaH=dhartA, iti cakradharaH viSNustasyaprabhAvaH = teja iva prabhAvo yasya sa cakradharaprabhAvaH, 'cakraM sudarzanaH' itymrH| saH=kuzaH tIrasya taTasya bhUmiH sthAnaM tasyAM tIrabhUmau vihitA= nirmitA upakAryA = upakArikA yasyAM sA tAM vihitopakAryAm , vihitraajgRhaamityrthH| Anayanti matsyAn aneneti AnAyaH= jAlameSAmastIti AnAyinastaiH AnAyibhiH = jAlikaiH apakRSTAH =apanItAH dUrIkRtA ityarthaH nakrAH=grAhAH yasyAH sA tAm apakRSTanakrAM tAM = sarayU zrIH= sampat ca mahimA =prabhAvazceti zrImahimAnau tayoH zrImahimnoH anurUpaM = yogyaM yathA syAttathA vigAhituM = viloDituM, snAtumityarthaH / pracakrama-pravRttaH / samAsaH-cakradharasya prabhAva iva prabhAvo yasya sa cakradharaprabhAvaH / tIrasya bhUmistasyAM tIrabhUmau / vihitA upakAryA yasyAH sA tAM vihitopakAryAm / apakRSTAH nakAH yasyAH sA tAm apakRSTanakrAm / zrIzca mahimA ca zrImahimAnau tayoH anurUpaM yathA tathA / hindI-"jala vihAra kA nizcaya karake" sudarzana cakradhArI viSNu ke samAna prabhAvazAlI rAjA kuza, sarayU ke jala meM, apanI sampatti tathA sAmarthya ke anusAra vihAra karane ke liye cala par3e, sarayU ke taTa para tambU Dere tAna diye, aura mallAhoM ne jAla bichAkara magaramaccha Adi jIva jantu sarayU meM se nikAla DAle, jisase ki nirbhaya hokara vihAra kareM // 55 // sA tIrasopAnapathAvatArAdanyonyakayUravighaTTinImiH / sanUpurakSomapadAbhirAsIdudvignahaMsA saridaGganAmiH // 56 //
Page #1223
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 346 sA saritsarayUstIrasopAnapathenAvatArAdanyonyaM keyUravighaTTinIbhiH saMnaddhAGgadasaMghaSiNIbhiH sanUpurakSobhANi sanUpuraskhalanAni padAni yAsAM tAbhiraGganAbhirhetubhirudvignahaMsA bhItahaMsA''sIt // anvayaH-sA sarit tIrasopAnapathAvatArAt anyo'nyakeyUravighaTTanIbhiH sanUpurakSobhapadAbhiH aMganAbhiH udvignahaMsA AsIt / vyAkhyA-sA = prasiddhA sarit = sarayU:= nadI saha =vidyamAnaH upa = upari AtaH = gamanaM yena tat sopaanm| sopAnAnAm = ArohaNAnAM panthAH = mArgaH, iti sopAnapathaH, tIrasya = taTasya sopAnapathastena tIrasopAnapathena avatAraH= avataraNaM tasmAt tIrasopAnapathAvatArAt avataraNAdityarthaH / ke= bAhuzirasi yautIti keyUram / anyonyaM = parasparaM keyUrANi = aMgadAni vivayituM = saMvarSituM zIlaM yAsAM tAH, tAbhiH anyonyakeyUravighaTTinIbhiH, nUpurANAM = maJjIrANAM kSobhaH=saMcalanamiti nUpurakSobhaH, nUpurakSobheNa sahitAni padAni = caraNAni yAsAM tAH tAbhiH sanUpurakSobhapadAbhiH / aMganAbhiH =sundarIbhiH (hetubhiH ) udvignAH = bhItAH haMsAH = zvetagarutaH yasyAH sA udvignahaMsA AsIt = jaataa| samAsaH-sopAnAnAM panthAH sopAnapathaH, tIrasya sopAnapathaH tIrasopAnapathastena avataraNaM tasmAt tIrasopAnapathAvatArAt / anyonyaM keyUrANAM vighaTTinyastAbhiH anyonyakeyUravighaTTinIbhiH / nUpurANAM kSobhaH nUpurakSobhaH, tena saha vartamAnAni padAni yAsAM tAbhiH sanUpurakSobhapadAbhiH / udvignAH haMsAH yasyAM sA udvignhNsaa| hindI-tIre kI sIr3hiyoM ke mArga se jala meM utarane ke kAraNa jinake bAjUbanda Apasa meM ragar3a khAkara zabda karane lage, tathA una pairoM kI bichuve jhanakAra uThe, aisI kuza kI rAniyoM ke kAraNa sarayU nadI ke haMsa caJcala ho gaye // 56 // parasparAbhyukSaNatatparANAM ta.sAM nRpo majjanarAgadarzI / nausaMzrayaH pArzvagatAM kirAtImupAttabAlavyajanAM babhASe // 57 // nausaMzrayaH parasparamabhyukSaNe secane tatparANAmAsaktAnAM tAsAM strINAM majjane rAgo'bhilASastaddazI nRpaH pArzvagatAmupAttabAlavyajanAM gRhItacAmarAM kirAtI cAmaragrahiNIM babhASe / 'kirAtastu drumAntare / striyAM cAmaravAhinyAM matsyajAtyantare dvayoH // ' iti kezavaH // anvayaH-nausaMzrayaH parasparAbhyukSaNatatparANAM tAsAM majjanarAgadI nRpaH pArzvagatAm upAttabAlavyajanAM kirAtI babhASe / ___ vyAkhyA-nauH = naukA saMzrayaH=AzrayaH yasya sa nausaMzrayaH = naukAyAmupaviSTa ityarthaH / parasparam = anyonyaM yadabhyukSaNaM = secanaM mArjanaM tasmin tatparAH = saMlagnAstAsAM parasparAbhyukSaNatatparANAM, parasparasyopari jalaprakSepaNe AsaktAnAmityarthaH / tAsAM = nRpAMganAnAM majjane = unmajjane = snAne rAgaH = abhilASaH, taM draSTuM zIlamasya sa majjanarAgadarzI nRpaH =rAjA kuzaH pAveM = nijasamIpe gatA = prAptA sthitA tAM pArzvagatAm , upAttaM = gRhItaM bAlavyajanaM cAmaraM = yayAsA tAm upAttabAlavyajanAM kirAtI = cAmaragrAhiNIM babhASe = uktavAn /
Page #1224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 raghuvaMze samAsaH-nauH saMzrayaH yasya sa nausNshryH| rAgasya darzI rAgadoM, majane rAgadI mjjnraagdii| parasparaM yadabhyukSaNamiti parasparAbhyukSaNaM tasmin parAstAsAM parasparAbhyukSaNatatparANAm / pAveM gatA tAM pArzvagatAm / upAttaM bAlavyajanaM yayA sA tAm / hindI-Apasa meM ( eka dUsarI ke Upara ) jala ke chIMTe dene meM tatpara ( masta ) una rAniyoM kI jala krIr3A ( jala vihAra ) ke prema ko dekhakara naukA meM baiThe rAjA kuza, pAsa meM khar3I camara DulAne vAlI kirAtI se kahane lage // 57 // pazyAvarodhaH zatazo madIyairvigAhyamAno galitAGgarAgaiH / sadhyodayaH sAbhra ivaiSa varNa puSyatyanekaM sarayUpravAhaH // 58 // galitAGgarAgairmadIyaiH zatazo'varodhaivigAhyamAno viloDyamAna eSa sryprvaahH| sAbhraH samevaH saMdhyodayaH saMdhyAvirbhAva iv| anekaM nAnAvidhaM varNa raktapItAdikaM puSyati pazya / vAkyArthaH karma // anvayaH-galitAMgarAgaiH madIyaiH zatazaH avarodhaiH vigAhyamAnaH eSaH sarayUpravAhaH, sAbhraH sandhyodaya iva aneka varNa puSyati ( iti ) pazya / vyAkhyA-galitaH = cyutaH, kSAlitaH aMgasya = zarIrasya rAgaH = kuMkumAdiH yeSAM te taiH galitAMgarAgaiH mama ime madIyAstaiH madIyaiH = matsaMbandhibhiH zatazaH = bahubhirityarthaH avarodhaiH = rAjadAraiH "avarodhaH rAjadArA" iti medinii| vigAhyate iti vigAhyamAnaH = AloDyamAnaH eSaH = purodRzyamAnaH sarayvAH = etannAmanadyAH pravAhaH = vegaH iti sarayUpravAhaH "vegaH pravAhajavayoH" itymrH| abhaiH= medhaiH sahitaH sAbhraH = meghayuktaH / samyak dhyAyantyasyAM sandhyA, tasyAH udayaH =AvirbhAvaH iti sandhyodayaH iva = yathA aneka = nAnAvidhaM varNa = raktapItAdikaM puSyati = puSTaM karoti iti tvaM pazya = avloky| samAsaH-galitaH aMgasya rAgaH yeSAM te taiH glitaaNgraagaiH| sandhyAyAH udayaH sndhyodyH| abhaiH saha vartamAnaH sAbhraH / sarayvAH pravAhaH sarayUpravAhaH / hindI-jinake zarIra meM lagA kesara kastUrI candanAdi aMgarAga dhula gayA, aisI mere ranavAsa kI saiMkar3oM rAniyoM ke avagAhana :( jala meM paiThakara snAna karane ) se sarayU nadI kI dhArA aisI raMgaviraMgI zobhA prApta kara rahI hai, mAno meghoM se ghirI sandhyA A gaI hai| yaha tuma dekho // 58 // viluptamantaHpurasundarINAM yadaJjanaM naulalitAmiradbhiH / tadvadhnatIbhirmadarAgazomAM vilocaneSu pratimuktamAsAm // 59 // naululitAbhinauMkSubhitAbhiradbhirantaHpurasundarINAM yadaJjanaM kajjalaM viluptaM hRtaM tadaanaM vilocaneSu nayaneSu madena yA rAgazobhA tAM banatIbhirghaTayantIbhiradbhirAsAM pratimuktaM pratyarpitam / pratinidhidAnamapi tatkAryakAritvAtpratyarpaNameveti bhAvaH //
Page #1225
--------------------------------------------------------------------------
________________ . SoDazaH sargaH 351 anvayaH-naululitAbhiH adbhiH antaHpurasundarINAM yadaJjanaM viluptam tadaJjanaM vilocaneSu madarAgazobhA banatIbhiH adbhiH AsAM pratimuktam / vyAkhyA-nAvA = naukayA lulitAH = kSubhitAH saJcAlitA ityrthH| tAbhiH naululitAbhiH adbhiH = jalaiH antaH = abhyantare puraM = gRhamiti antaHpuram , antaHpurasya = zuddhAntasya sundaryaH = striyastAsAm antaHpurasundarINAm yat aJjanaM = kajjalaM viluptaM = hRtaM tat = aJjanaM vilocaneSu = netreSu madena = madyena yo rAgaH = raktimA tasya zobhA = kAntiH tAM madarAgazobhAM banatIbhiH = ghaTayantIbhiH adbhiH = jalaiH AsAM = sundarINAM pratimuktaM = pratyarpitam / __ samAsaH-antaHpurasya sundaryaH tAsAm antaHpurasundarINAm / nAvA lulitAstAbhiH naululitAbhiH / madena yaH rAgaH madarAgastena yA zobhA tAM madarAgazobhAm / hindI-nAvoM se TakarAne se hilate uchalate jala se ( nAva ke calane se uThatI taraMgoM se ) antaHpura kI sundariyoM kI A~khoM kA jo kAjala dhula gayA thA, usake badale meM inakI A~khoM meM madapAna ke samaya kI lAlimA kI zobhA ko bar3hAne vAle jala ne phira use lauTA diyaa| arthAt kAjala kI jagaha lAlI bhara dI // 59 // etA guruzroNipayodharatvAdAtmAnamudroDhumazaknuvatyaH / gADhAGgadebahubhirapsu bAlAH klezottaraM rAgavazAtplavante // 6 // guru durvahaM zroNipayodharaM yasyAtmana iti vigrhH| guruzroNipayodharatvAdAtmAnaM zarIramudroDhumazaknuvatya etA bAlA gADhAGgadaiH zliSTAGgadairbAhubhiH klezottaraM duHkhaprAyaM yathA tathA rAgavazAkrIDAbhinivezapAratantryAtmavante taranti // anvayaH-guruzroNipayodharatvAt AtmAnam udboDhum azaknuvatyaH etAH bAlAH gADhAMgadaiH bAhubhiH apsu klezottaraM yathA syAttathA rAgavazAt lavante / vyAkhyA-zroNayaH= kaTyazca payodharAH = stanAzceti dvandvaH zroNipayodharam , guru = mahat, duHkhena voDhuM zakyamityarthaH, zroNipayodharaM yasya saH, tasya bhAvaH guruzroNipayodharatvaM tasmAt guruzroNipayodharatvAt AtmAnaM = svazarIram udoDhuM = dhArayituM, vahana kartumityarthaH azaknuvatyaH = asamarthAH etAH =purodRzyamAnAH bAlAH = taruNyaH gADhAni = zliSTAni dRDhAni ityarthaH, aMgadAni = keyUrANi yeSAM te taiH gADhAMgadaiH bAhubhiH = bhujaiH apsu =jaleSu klezaH = duHkham uttaram = prAyaH yasmin karmaNi tat klezottaraM yathA syAttathA rAgasya = jalakrIDAbhilASasya vazaH abhinivezaH = pAratantryamityarthaH, tasmAt rAgavazAt lavante = taranti / asAmarthye'pi jalavihArAbhinivezAt etAstarantItyarthaH / samAsaH-zroNayazca payodharAzceti zroNipayodharam / prANyaMgatvAdekavadbhAvaH / guru zroNipayodharaM yasya sa, tasya bhAvastattvaM tasmAt guruzroNipayodharatvAt / na zaknuvatyaH azaknuvatyaH / gADhAni aMgadAni yeSAM te taiH gaaddhaanggdaiH| rAgasya vazastasmAt rAgavazAt / klezaH uttaraM yasmin karmaNi tat /
Page #1226
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI-bhArI-bhArI nitamboM aura stanoM ke kAraNa apane zarIra ko dhAraNa karane meM ( tairate huye sambhAlane meM ) asamartha ye yuvatI rAniyA~, moTe-moTe bAjubandoM vAlI bhujAoM se jala meM bahuta kaThinatA se taira rahI hai| arthAt jalakrIr3A meM saMmilita hone ke kAraNa hI taira rahI haiN| anyathA ye tairane meM asamartha haiM // 60 // amI zirISaprasavAvataMsAH prabhraMzino vArivihAriNInAm / pAriplavAH srotasi nimnagAyAH zaivAlalolAMzchalayanti mInAn // 61 // vArivihAriNInAmAsAM prabhraMzino bhraSTA nimnagAyAH srotasi paaritvaashcnyclaaH| 'cancalaM taralaM caiva pArilavaparilave' ityamaraH / amI zirISaprasavA evAvataMsAH karNabhUSAH shaivaallolaanyjlniilopriyaan| 'jalanIlI tu zaivAlam' itymrH| mInAMzchalayanti prAdurbhAvayanti / zaivAlapriyatvAcchiroSeSu zaivAlabhramAtprAdurbhavantItyarthaH // anvayaH-vArivihAriNInAm "AsAm" prabhraMzinaH nimnagAyAH srotasi pArisavAH amI zirISaprasavAvataMsAH zaivAlalolAn mInAn chalayanti / vyAkhyA-vAriNi = jale vihartu = vihAraM kartu zIlaM yAsAM tAH vArivihAriNyastAsAM vArivihAriNInAm AsAmantaHpurasundarINAm prabhraMzinaH = bhraSTAH = cyutAH ityarthaH, nimnaM gacchatoti nimnagA tasyAH nimnagAyAH = nadyAH srotasi = pravAhe parisavante iti pArilavAH= caJcalAH amI= purovartinaH zirISebhyaH = bhaNDilebhyaH, zirISapuSpebhya ityarthaH / prabhavantIti zirISaprabhavAH, te eva avaMsAH = karNabhUSaNAni, iti zirISaprabhavAvataMsAH zaivAleSu = jalanIlISu lolAH= utkaNThitAH priyatvAt grahItumityarthaH, iti zaivAlalolAstAn zaivAlalolAn mInAn = matsyAn chalayanti = vnycynti| zaivAlamiti matvA attuM mInAH zirISapuSpeSu zaivAlAgrAt praadurbhvntiityrthH|| samAsaH-vAriNi vihAriNyaH vArivihAriNyastAsAM vArivihAriNInAm / zirISaprasavA eva avataMsAH iti zirISaprasavAvataMsAH / zaivAleSu lolAstAn zaivAlalolAn / hindI-jala vihAra karane vAlI ina rAniyoM ke kAnoM se TUTa kara gire hue evaM nadI ke jala meM taira rahe ye zirISa ke puSpa ke bane karNaphUla, sevAra ko khAne ke liye utsuka machaliyoM ko chala rahe haiN| arthAt tairate phUloM ko dekhakara machalI sevAra ke bhrama se inheM khAne ko jhapaTa rahI haiM // 61 // AsAM jalAsphAlanatatparANAM muktAphalaspardhiSu zIkareSu / payodharotsarpiSu zIrthamANaH saMlakSyate na chiduro'pi hAraH // 62 // jalasyAsphAlane tatparANAmAsaktAnAmAsAM strINAM muktAphalaspadhiMSu mauktikAnukariSu payodhareSu staneSUtsarpantyutpatanti ye teSu zIkareSu zIkarANAM madhye zoryamANo galanhAro'ta eva chiduraH
Page #1227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 23 SoDazaH sargaH 353 svayaM chinno'pi na sNlkssyte| 'vidibhidicchideH kurac' iti kurcprtyyH| zIkarasaMsargAcchinna iti na jJAyata iti bhAvaH // anvayaH-jalAsphAlanatatparANAm AsAm muktAphalaspardhiSu payodharotsarpiSu zIkareSu "madhye" zIryamANaH chiduraH api hAraH na saMllakSyate / vyAkhyA-jalasya AsphAlanaM = tADanaM tatra tatparAH =AsaktAstAsAM jalAsphAlanatatparANAm AsAm = antaHpurasundarINAm muktAnAM = muktAlatAnAM phalAni = mauktikAni, iti muktAphalAni teSAM spardhinaH = anukAriNasteSu muktAphalaspardhiSu tadanukAriSvityarthaH / payodhareSu = kuceSu utsarpanti = utpatanti ye te payodharotsarpiNaH, teSu payodharotsarpiSu / zIkareSu = ambukaNeSu "zIkaro'mbukaNaH" ityamaraH / ambukaNAnAM madhye ityarthaH / zIryate'sau zIryamANaH = truTyamAnaH ataH eva chiduraH = svataH chinnaH api na saMlakSyate =na jJAyate, jalabindusaMsargAt truTito'pi na jJAyate ityrthH| samAsaH-jalasya AsphAlanaM tasmin tatparAstAsAm jalAsphAlanatatparANAm , muktAnAM phalAni muktAphalAni teSAM spadhinasteSu muktAphalaspardhiSu / payasAM dharAH payodharAH, payodhareSu utsarpiNasteSu payodharotsarpiSu / hindI-aura he kirAtI dekho-jala ko uchAlane ( jalakrIr3A ) meM mana ina rAniyoM ko yaha bhI zAna nahIM hai ki motiyoM ke samAna aura inake stanoM para phaile hue jala binduoM ke bIca meM giratA huA hamArA hAra svayaM TUTa gayA hai| arthAt stanoM para phailI jalabUndoM ko motI samajha kara TUTe hAra kA inheM jJAna nahIM hai // 62 // zrAvartazomA natanAbhikAntermaGgo bhravAM dvandvacarAH stanAnAm / jAtAni rUpAvayavopamAnAnyadUravartIni vilAsinInAm // 63 // vilAsinInAM vilasanazIlAnAM strINAm / 'vau kaSalasakatthasrambhaH' iti ghinunnprtyyH| rUpAvayavAnAmupameyAnAM yAnyupamAnAni lokaprasiddhAni tAnyadUravartonyantikagatAni jAtAni / kasya kimupamAnamityatrAha-natanAbhikAntenimnanAbhizobhAyA aavrtshobhaa| 'syAdAvarto'mbhasA bhramaH' ityamaraH / dhruvAM bhaGgastaraGgaH / stanAnAM dvandvacarAzcakravAkAH / upamAnamiti sarvatra saMbadhyate // anvayaH-vilAsinInAM rUpAvayavopamAnAni adUravartIni jAtAni, natanAbhikAnteH AvartazobhA, bhruvAM bhaMgaH stanAnAM dvndvcraaH| vyAkhyA-vilasanaM vilAsaH, vilAsaH= zRMgArAdiceSTA astyAsAM tAH vilAsinyastAsA vilAsinInAM = krIDAsaktAnAmantaHpurasundarINAM rUpANAm avayavAH = aMgAni teSAm rUpAvayavAnAm = upameyAnAmityarthaH yAni upamAnAni = upamAH tAni rUpAvayavopamAnAni yAni loke prasiddhAni tAni na dUravartIni, iti adUravAnisamIpasthAni jAtAni= babhUvuH, kasya rUpasya kimupamAnametadeva spaSTayati-natA = nimnA=gabhIrA cAso nAbhiH = jaTharamadhyagaM bilaM, iti nata
Page #1228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 raghuvaMze nAbhiH, tasyAH kAntiH =zobhA, tasyAH natanAbhikAnteH, Avartasya = jalabhramasya zobhA = kAntiriti AvartazobhA gabhIranAbhisadRzaH ambhasA bhrama ityarthaH / "prANyaMge dvayori"ti medino / bhravAM = netroparibhAgaratharomarAjInAM bhaMgaH = taraMgaH stanAnAM = kucAnAM dvandvIbhUya carantIti dvandvacarAH = cakravAkAH, upamAnamiti sarveSu smbdhyte| samAsaH-rUpANAm avayavAH rUpAvayavArateSAM upamAnAnIti rUpAvayavopamAnAni / natazcAsau nAbhiH natanAbhirataraya kAntistasyAH ntnaabhikaanteH| Avartasya zobhA aavrtshobhaa| na dUravatIni iti adUravartIni / hindI-aura dekho ! ina sundara striyoM ke aMgoM ke sadRza ( upamAna ) jo vastu prasiddha haiM ve saba inake pAsa hI A gaI haiM, jaise--inakI gaharI nAbhI kI kAnti ke samAna jala kA bha~vara hai aura bhauhoM ke samAna jala kI taraMge haiN| tathA jor3e se rahane vAle cakavA cakavI inake ratanoM ke samAna haiN| ye saba inake Asa-pAsa hI ghUma rahe haiM // 63 // tIrasthalIbahibhirutkalApaiH prasnigdhakekairabhinandyamAnam / zrotreSu saMmUrcchati raktamAsAM gItAnugaM vArimRdaGgavAdyam // 64 // utkalApairucbaha: prarinagdhA madhurAH kekA yeSAM taistIrasthalISu sthitairbahibhirmayUrairabhinandhamAnaM raktaM zrAvyaM gItAnugaM gItAnusAryAsAM strINAM saMbandhi vAryeva mRdaGgastasya vAdyaM vAdyadhvaniH zrotreSu saMmUrcchati vyApnoti // anvayaH-utkalApaiH prarinagdhakekaiH tIrasthalIbahiMbhiH abhinandyamAnam raktam gItAnurAgam AsAM vArimRdaMgavAdyaM zrotreSu sNmuurcchti| vyAkhyA-ut = Urdhvam , uccaiH kalApaH = baha yeSAM te taiH utkalApaiH prakarSeNa snigdhAH = madhurAH kekAH = mayUravAcaH yeSAM te taiH prasnigdhakekaiH "kekA vANI mayUrasya" itymrH| tIrasya = taTasya sthalISu bhUmiSu sthitAH ye bahiNaH =mayUrAstaiH torasthalIbahiMbhiH abhinandyate iti abhinandhamAnam = prazasyamAnam raktaM = zrAvyam gItaM=gAnamanugacchatIti gItAnugaM = gItAnusAri AsAm = antaHpurasundarINAm saMbandhi vAri= jalameva mRdaMgaH =murajaH tasya vAdyaM = vAghadhvaniriti vArimRdaMgavAdyam zrotreSu =karNeSu saMmUrcchati = vyApnoti / samAsaH-ut kalApaH yeSAM te taiH utkalApaiH / prasnigdhAH kekAH yeSAnte taiH prasnigdhakekaiH / tIrasya sthalI tIrasthalo tatra sthitAH ye bahiNastaiH tiirsthliibhimiH| gotasya anugaM gItAnugam / vAri eva mRdaMgaH vArimRdaMgastasya vAdyamiti vArimRdaMgavAdyam / hindI-dekho ! Upara ko pUMcha uThAye hue, madhuravANIvAle, tathA sarayU ke taTa kI jamIna meM khar3e ina moroM se abhinandana kiyA gayA, aura gAne ke samAna karNapriya, jalarUpI mRdaMga kI dhvani kAnoM meM bhara rahI hai| arthAt--gIta gA kara mRdaMga bajAne ke samAna jo ye sundariyA~
Page #1229
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 355 thapakI de dekara jala Thoka rahI haiM, use sunakara mora prasanna hokara bola kara inakA abhinandana kara rahe haiM // 64 // saMdaSTavatreSvavalA nitambeSvinduprakAzAntaritoDutulyAH / amI jalApUritasUtramArgA maunaM bhajante razanAkalApAH // 65 // saMdaSTavastreSu jalasekAtsaMniSTAMzukeSvabalAnAM nitambeSvadhikaraNeSvinduprakAzena jyotsnayAntarinyAvRtAni yAnyuDUna nakSatrANi tattulyAH / muktAmayatvAditi bhAvaH / amI jalApUritasUtramArgAH / nizcalA ityarthaH / razanA eva kalApA bhUSAH / 'kalApo bhUSaNe baheM' ityamaraH / maunam / niHzabdatAmityarthaH / bhajante // anvayaH - sandaSTavastreSu abalAnitambeSu induprakAzAntaritoDutulyAH amI jalApUritasUtramArgAH, razanAkalApAH maunaM bhajante / vyAkhyA - sandaSTAni = jalasekAt saMzliSTAni vastrANi = aMzukAni yeSu te teSu sandaSTavastreSu abalAnAm = antaHpurastrINAM nitambyante, nibhRtaM tamyante kAmukairiti vA nitambAsteSu nitambeSu = strIkaTIpazcAdbhAgeSu indoH = candrasya prakAzaH = jyotsnA, tena antaritAni = AcchAditAni yAni uDUni = nakSatrANi iti induprakAzAntaritoDUni teSAM tulyAH = samAnAH iti induprakAzAntaritoDutulyAH amI = puro vartamAnAH, sUtrANAM = tantUnAM mArgAH = chidrANItyarthaH, iti sUtramArgAH, jalena = salilena A = samantAt pUritAH = vyAptAH sUtramArgAH yeSAM te jalApUritasUtramArgAH nizcalA ityarthaH / razanA = mekhalA eva kalApAH = bhUSaNAni, iti razanA - kalApAH muneH bhAvaH karma vA maunaM tat maunam = abhASaNaM bhajante = sevante, maunA bhavantItyarthaH / "kalApo bhUSaNe baheM," "maunamabhASaNami'ti cAmaraH / samAsaH- sandaSTAni vastrANi yeSu te teSu sandaSTavastreSu / indoH prakAzaH induprakAzastena antaritAni yAni uDUni teSAM tulyAH iti te induprakAzAntaritoDutulyAH / jalena ApUritaH sUtrANAM mArgaH yeSAM te jalApUritasUtramArgAH / razanA eva kalApAH razanAkalApAH / abalAnAM nitambAsteSu / cipaka jAne se bhare hue haiM Dhore hindI - aura dekhoM ! rAniyoM ke nitamboM para bhIMge hue svaccha vastroM ke cAnda kI cAndanI se Dhake hue tAroM ke samAna ho dIkha rahe, tathA jala se jinake aise ye inakI tagaDiyoM ke motI ghuMgharuM 'hilane para' bhI mauna ho rahe haiM / arthAt tagar3I ke ghuMgharuM supheda sAr3I ke bhIMga kara cipakane se cAndanI se DhakeM tAroM ke jaise ho rahe haiM aura ula kUda macAne para bhI pAnI bhara jAne se baja bhI nahIM rahe haiM // 65 // I etAH karotpIDitava ridhArA darpAtsakhIbhirvadaneSu siktAH / vakretarAgrarala kaistaruNyazcUrNAruNAnvArilavAnvamanti // 66 //
Page #1230
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze dotsakhIjanaM prati karairutpIDitA utsAritA vAridhArA yAbhistAH svayamapi punastathaiva sakhIbhirvadaneSu siktA etAstaruNyo vakretarAgraijalasekAdRjvagrairalakaiH karaNaizcUrNaiH kuGkumAdibhiraruNAnvArilavAnudakabindUnvamanti varSanti // __anvayaH-darpAt karotpIDitavAridhArAH, sakhIbhiH vadaneSu siktAH etAH taruNyaH, vakretarApraiH alakaiH cUrNAruNAn vArilavAn vamanti / vyAkhyA-darpAt = ahaMkArAt sakhIjanaM prati karaiH = hastaiH utpIDitA utkSiptA vAriNaH=jalasya dhArA yAbhistAH karotpIDitavAridhArAH punastathaiva sakhIbhiH = vayasyAbhiH "AlI sakhI vayasyA ca" itymrH| vadaneSu = mukheSu siktAH = abhyutkSiptAH, jalenA kRtA ityarthaH, etAH = jalakrIDAratAH taruNyaH yuvatyaH vakrebhyaH = kuTilebhyaH itarANi = saralAni agrANi = agrabhAgAH yeSAM te taiH vakretarAgaH jalasekena RjubhirityrthH| alakaiH = cUrNakuntalaiH cUrNaiH = kuGkumAdibhiH aruNAH = raktAstAn cUrNAruNAn vAriNaH = jalasya lavAH = bindavaH tAn vArilavAn , rktjlbinduunityrthH| vamanti = varSanti / samAsaH-karaiH utpIDitA vAridhArAH yAbhistAH iti krotpiidditvaaridhaaraaH| vakrebhyaH itarANi vakretarANi vakretarANi agrANi yeSAM te taiH vkretraapraiH| cUNeH aruNAH tAn cUrNAruNAn / vAriNaH lavAstAn vArilavAn / hindI--ahaMkAra se "apanI sakhiyoM para" hAthoM se jala kI dhAra uchAlane vAlI, "aura phira" sakhiyoM dvArA mukhoM para bhigoI gayIM ye yuvatiyA~, ( arthAt rAniyoM ) pAnI se bhIMgane ke kAraNa sIdhe mu~ha para laTaka rahe kezoM se rolI sindUra se lAla raMga kI jalabUnde girA rahI haiM // 66 // udvandhakezazcyutapatralekho vizleSimuktAphalapatraveSTaH / manojJa eva pramadAmukhAnAmammovihArAkulito'pi veSaH // 67 // udbandhA udbhraSTAH kezA yasminsaH / cyutapatralekhaH ksstpttrrcnH| vizleSiNo visraMsino muktAphalapatraveSTA muktAmayatATaGkA ysminsH| evamambhovihArAkulito'pi pramadAmukhAnAM veSo nepathyaM manoza eva / 'ramyANAM vikRtirapi zriyaM tanoti' iti bhAvaH // anvayaH-udbandhakezaH cyutapatralekhaH vizleSitamuktAphalapatraveSTaH ambhovihArAkulitaH api pramadAmukhAnAM veSaH manozaH eva / vyAkhyA-udbandhAH= udbhraSTAH kezAH =kacAH yasmin sa udbandhakezaH, patrAkArA lekhA patralekhA = kapolastanAdiSu kesarAdinirmitatilakavizeSaH ityarthaH / cyutA= naSTA patralekhA yasmin sa cyutptrlekhH| vizleSiNaH = visraMsanazIlAH, pRthagbhUtA ityrthH| muktAphalAnAM = mauktikAnAM patraveSTAH =tATaMkAH, karNabhUSaNavizeSA ityrthH| yasmin sa vizleSimuktAphalapatraveSTaH, ambhasi = jale vihAraH = krIDA tena AkulitaH = vikSubdhaH, prakSAlita ityrthH| iti ambhovihArAkulitaH api pramadAnAM = mAninInAM mukhAni = AnanAni teSAM pramadAmukhAnAM veSaH = nepathya,
Page #1231
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH prsaadhnmityrthH| "AkalpaveSo nepathyaM pratikarma prasAdhanam" ityamaraH / manozaH = manoramaH eva vidyte| sundarAkRtInAM vikAro'pi zobhAM tanoti iti bhAvaH / samAsaH-udgatabandhAH kezAH yasmin saH udbandhakezaH / cyutA patrAkArA lekhA yasmin sa cyutapatralekhaH / muktAphalAnAM patraveSTAH muktAphalapatraveSTAH, vizleSiNaH muktAphalapatraveSTA yasmin sa vishlessimuktaaphlptrvessttH| pramadAnAM mukhAni teSAM pramadAmukhAnAm / ambhasi vihAraH ambhovihArastena AkulitaH ambhovihArAkulitaH / hindI-jala meM vihAra ( khela-kUda ) karane ke kAraNa yadyapi ina sundariyoM ke kezoM kA baMdhana khula gayA hai, mukhoM kI citrakArI miTa sI gaI hai ( kharAba ho gaI ) aura motiyoM ke karNabhUSaNa bhI kAnoM se nikala gae haiM phira bhI inakA veSa manohara hI hai| ( ThIka hI hai sundara AkRti vAloM kA vikAra bhI zobhA ko bar3hAtA hai) // 67 // sa nauvimAnAdavatIrya reme vilolahAraH saha tAmirapsu / skandhAvalagnotapadminIkaH kareNubhirvanya iva dvipendraH // 68 // sa kuzo nauvimAnamiva nauvimAnam / upamitasamAsaH / tasmAdavatIrya vilolahAraH saMstAbhiH strIbhiH saha kareNubhiH saha skandhAvalagnoddhRtapadminyutpATitanalinI yasya sa tathoktaH san / 'navRtazca' iti kappratyayaH / vanyo dvipendra iva / apsu reme // anvayaH-saH nauvimAnAt avatIrya vilolahAraH san tAbhiH saha kareNubhiH saha skandhAvalagnoddhRtapadminIkaH vanyaH dvipendraH iva apsu reme| vyAkhyA-saH =rAjA kuzaH nauH = taraNiH, naukA vimAnaM = vyomayAnamiva iti nauvimAnam tasmAt nauvimAnAt avatIrya = jale'vataraNaM kRtvA vilolaH = caJcalaH hAraH=muktAvalI yasya sa vilolahAraH san "hAro muktAvalI" itymrH| tAbhiH =antaHpurasundarIbhiH saha % sAkaM ke = jale reNurAsAM tAstAbhiHkareNubhiH =hastinIbhiH saha skandhe =aMse avalagnA=saMlagnAuddhRtA = utpATitA padminI kamalinI yasya saH skandhAvalagnoddhRtapadminIkaH vane bhavaH vanyaH= AraNyakaH dvAbhyAM = mukhazuNDAbhyAM pibantIti dvipAsteSAm indraH = svAmI dvipendraH = gajendraH iva = yathA apsu jaleSu remecikrIDa jalavihAraM kRtavAnityarthaH / samAsaH-nauH vimAnamiveti nauvimAnaM tasmAt nauvimAnAt / vilolaH hAraH yasya sa vilolhaarH| dvipAnAmindraH dvipendrH| skandhe avalagnA, uddhRtA padminI yasya sa skndhaavlgnoddhRtpdminokH| hindI-"isa prakAra kirAtI se kaha kara" laTakate caJcalahAra vAle rAjA kuza, nAvarUpI vimAna se utara kara ( jala meM Akara ) una rAniyoM ke sAtha vaise hI jalakrIr3A karane lage, jaise ukhAr3I huI kamalaniyoM ko kandhe para laTakA kara vana kA hAthI hathiniyoM ke sAtha jalakrIr3A karatA hai // 68 //
Page #1232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 raghuvaMze tato nRpeNAnugatAH striyastA bhrAjiSNunA sAtizayaM virejuH / prAgeva muktA nayanAbhirAmAH prApyendranIlaM kimutonmayUkham // 69 // tato bhrAjiSNunA prakAzanazIlena / 'bhuvazca' iti cakArAdiSNuc / nRpeNAnugatAH saMgatAstAH 'striyaH sAtizayaM yathA tathA virejuH / prAgeva indranIlayogAtpUrvameva / kevalA apItyarthaH / muktA yo nayanAbhirAmAH / unmayUkhamindranIlaM prApya kimuta / abhirAmA iti kimu vaktavyamityarthaH // 1 anvayaH -- tataH bhrAjiSNunA nRpeNa anugatAH tAH striyaH sAtizayaM virejuH prAk eva muktAH nayanAbhirAmAH unmuyUkham indranIlaM prApya kimuta / vyAkhyA----tataH = anantaram bhrAjate tacchIlaH bhrAjiSNustena bhrAjiSNunA = dIptimatA nRpeNa = ra = rAjJA kuzena anugacchantoti anugatAH = saMgatAH, militA ityarthaH / tAH = pUrvoktAH striyaH = taruNyaH atizayena sahitaM sAtizayaM = sAdhikyaM yathA syAttathA virejuH = zuzubhire, prAk prathamam eva = indranIlamaNisaMyogAt pUrvamevetyarthaH / muktAH = mauktikamaNaH mano yAsu tAH abhirAmAH nayanayoH = netrayoH abhirAmAH = manoharAH iti nayanAbhirAmAH, ut = UrdhvaM mayUkhAH = kiraNA: yasya sa unmayUkhastam unmayUkham = prakAzamAnaM dIptimantamityarthaH / indrasya nIla: = maNistam indranIlaM prApya = = saMgatya kimuta nayanAbhirAmAH / muktAnAM svata eva manoharatA vartate, nIlamaNisaMyoge kimu vaktavyamityarthaH / samAsaH - atizayena sahitaM sAtizayam / nayanayoH abhirAmAH nayanAbhirAmAH / udgatAH mayUkhAH yasmin sa tam unmayUkham / indrasya nIlastam indranIlam / hindI - isake pazcAt kAntimAn sundara usa rAjA kuza ke sAtha milakara jalavihAra karatI huI ve rAniyA~ pahale se bhI adhika suzobhita huii| kyoMki motI akelA hI sundara hotA hai, aura phira yadi camacamAtI indranIlamaNi ( nIlama ) sAtha gU~thA ho to kyA kahanA hai / arthAt nIlam ke sAtha gU~thane se motI bahuta hI sundara lagatA hai / vaise hI kuza ke sAtha rAniyA~ bhI adhika sundara lagane lagIM // 69 // varNodakaiH kAJcanazRGgamuktastamAyatAkSyaH praNayAdasiJcan / tathAgataH so'titarAM babhAse sadhAtuniSyanda ivAdrirAjaH // 70 // taM kuzamAyatAkSyaH kAJcanasya zRGgairmuktAni tairvarNodakaiH kuGkumAdivarNadravyasahitodakaiH praNayAsnehAdasiJcan / tathAgatastathA sthitaH / varNodakasikta ityarthaH / sa kuzaH sadhAtuniSyando gairikadravyayukto'drirAja iva / atitarAM babhAse'tyarthaM cakAse // zanvayaH--tam AyatAkSyaH tAH kAJcanazRMgamuktaiH varNodakaiH praNayAt asiJcan tathAgataH saH sadhAtuniSyandaH adrirAjaH iva atitarAm babhAse / vyAkhyA - taM = rAjAnaM kuzam AyatAni = dIrghANi, vizAlAnItyarthaH akSINi= loca
Page #1233
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 359 nAni yAsAM tAH AyatAkSyaH tAH antaHpurasundaryaH kAJcate =dIpyate iti kAJcanaM kAJcanasya = suvarNasya zRMgANi = zikharANi, kAJcanazRMgANi taiH muktAni = tyaktAni prakSiptAnItyarthaH, taiH kAJcanabhaMgamuktaiH varNaiH = kuMkumakesarAdibhiH militAni yAni udakAni =jalAni taiH varNodakaiH zAkapArthivAditvAt smaasH| praNayAt =snehAt asiJcan = siJcanti sma / tathA =taM prakAraM gataH = prAptaH iti tathAgataH = kuMkumakesaramizritajalena siktaH ityrthH| saH= kuzaH dhAtUnAM= gairikAdidravyANAM niSyandaH = srAvaH kSaraNaM tena saha vartamAnaH sathAtuniSyandaH=gairikabharaNayukta ityarthaH adrINAM parvatAnAM rAjA adrirAjaH himAlaya iva = yathA atitarAm =atizayena babhAse= didiipe| samAsaH-AyatAni akSINi yAsAM tAH aaytaakssyH| kAJcanasya zRMgANi taiH muktAni taiH kaanycnshRNgmuktH| varNaiH mizritAni udakAni taiH vrnnodkaiH| adrogAM rAjA adrirAjaH / dhAtUnAM niSyandena sahitaH sdhaatunissyndH| hindI-bar3I bar3I A~khoM vAlI una rAniyoM ne kesara kuMkumAdi mile jala se ( picakAriyoM se ) rAjA kuza ko bhigo diyaa| bhIge hue raMgaviraMge mahArAja kuza usI prakAra atyadhika sundara laga rahe the jaise ki sone ke zikharoM se girate hue aneka raMga ke jala se gerU Adi dravyoM se yukta parvata rAja himAlaya ho| arthAt jisake U~ce-U~ce gerU Adi ke jharane bahate ho aise himAlaya ke samAna suzobhita ho rahe the // 70 // tenAvarodhapramadAsakhena vigAhamAnena saridvarAM tAm / AkAzagaGgAratirapsarobhivRto marutvAnanuyAtalIlaH // 71 // avarodhapramadAsakhenAntaHpurasundarIsahacareNa tAM saridvarAM sarayUM vigAhamAnena tena kuzenA. kAzagaGgAyAM ratiH krIDA yasya so'psarobhirvRta AvRto mrutvaanindro'nuyaatliilo'nukRtshriiH| abhUditi zeSaH / indramanukRtavAnityarthaH // anvayaH-avarodhapramadAsakhena tAM saridvarAM vigAhamAnena tena, AkAzagaMgAratiH apsarobhiH vRtaH marutvAn anuyaatliilH| vyAkhyA-avarodhasya = antaHpurasya pramadAH= striyaH iti avarodhapramadAH tAsAM sakhA = mitraM tena avarodhapramadAsakhena tAM= prasiddhAM saritsu = nadISu varA = zreSThA tAM saridvarAM = sarayU vigAhate'sau vigAhamAnastena vigAhamAnena = tena rAjJA kuzena AkAze viyati gaMgA= nadI iti AkAzagaMgA = mandAkinI tasyAM ratiH=krIDA yasya sa AkAzagaMgAratiH, adbhayaH sarantIti apsarasastAbhiH apsarobhiH= svarvezyAbhiH vRtaH = AvRtaH, marutaH santi asyAsau marutvAn = indraH anuyAtA= anukRtA lIlA =zrIH yena sa anuyAtalIlaH abhUditi zeSaH / apsarobhiH saha mandAkinyAM vihrntmindrmnukrodityrthH|| samAsaH-avarodhasya pramadAstAsAM sakhA tena avrodhskhen| saritsu varA tAM saridvarAm /
Page #1234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 raghuvaMze AkAze AkAzasya vA gaMgA AkAzagaMgA, tasyAM ratiryasya saH AkAzagaMgAratiH / anuyAtA lIlA yena so'nuyAtalIlaH / hindI -una antaHpura kI striyoM ke sAtha nadiyoM meM zreSTha sarayU meM jala vihAra karate hue rAjA kuzane, apsarAoM ke sAtha AkAzagaMgA meM jalakrIr3A karane vAle indra kI lIlA kA anukaraNa kiyA / arthAt rAniyoM se ghire kuza apsarAoM se ghire indra ke samAna dIkha rahe the // 71 // yatkumbhayoneradhigamya rAmaH kuzAya rAjyena samaM dideza / tadasya jaitrAbharaNaM viharturajJAtapAtaM salile mamajja // 72 // yadAbharaNaM rAmaH kumbhayonera gastyAdadhigamya prApya kuzAya rAjyena samaM dideza dadau / rAjyasamamUlyamityarthaH / salile vihartuH krIDiturasya kuzasya tajjaitrAbharaNaM jayazIlamAbharaNamajJAtapAtaM sanmamajja bubroDa | anvayaH-- yat rAmaH kumbhayoneH adhigamya kuzAya rAjyena samaM dideza, salile vihartuH asya tat jaitrAbharaNam ajJAtapAtaM sat mamajja / vyAkhyA--yat = AbharaNaM rAmaH = dAzarathiH kumbhaH = kalazaH yoniH = utpattisthAnam asya sa tasmAt kumbhayoneH = agastyAt adhigamya = prApya kuzAya = kuzanAmne svaputrAya rAjJo bhAvaH karma va rAjyam = tena rAjyena = rASTreNa, prabhusattayA samaM = sAkaM dideza = dattavAn / salile = jale sarayUnadyAmityarthaH / vihartuH = vihAraM kartuH asya = kuzasya tat = pitrA dattaM jayati tacchIlaM jaitraM = vijayazIlaca tadAbharaNamiti jaitrAbharaNaM = vijayazIlaM bhUSaNam ajJAtaH = na lakSitaH pAtaH = patanaM yasya tat ajJAtapAtaM sat mamajja = bubroDa, salile nyamajjadityarthaH / samAsaH - kumbhaH yonirasyeti sa kumbhayoniH tasmAt kumbhayoneH / jaitraJca tadAbharaNamiti jaitrAbharaNam / ajJAtaH pAto yasya tat ajJAtapAtam / hindI - jo sadA jitAnevAlA AbhUSaNa rAmane agastyamuni se prApta kiyA thA, vaha AbhUSaNa rAmane rAjya ke sAtha hI kuza ko de diyA thA / jala bihAra karate samaya vaha jayazIla AbharaNa jala meM gira par3A, jisakA giranA jJAta na huA // 72 // snAtvA yathAkAmamasau sadArastIropakAryAM gatamAtra eva / divyena zUnyaM valayena bAhumapoDhanepathyavidhirdadarza // 73 // asau kuzaH sadAraH sanyathAkAmaM yathecchaM snAtvA vigAhya / tIre yopakAryA pUrvoktA tAM gatamAtra gata evApoDhanepathyavidhirakRtaprasAdhana eva divyena valayena zUnyaM bAhuM dadarza // zranvayaH - asau sadAraH yathAkAmaM snAtvA tIropakAryAM gatamAtra eva apoDhanepathyavidhiH (.: divyena valayena zUnyaM bAhuM dadarza /
Page #1235
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH vyAkhyA-asau =rAjA kuzaH dAraiH = antaHpurasundarIbhiH sahitaH sadAraH san kAmam = icchAmanatikramya yathAkAmaM = yatheSTaM snAtvA = jalavihAraM kRtvA tIre = taTe yA upakAryA = upakArikA tAM tIropakAryAM = taTe nirmitapaTagRhaM gata eveti gatamAtra:=prAptamAtra eva apoDhaH= nirastaH, akRta ityarthaH nepathyasya = veSasya vidhiH = vidhAnaM, dhAraNamiti yAvat , yena saH apoDhanepathyavidhiH eva ( apapUrvAt vaha prApaNe, dhAtoH kta pratyaye apoDhaH ) divi bhavaM divyaM tena divyena = alaukikena valayena = kaGkaNena, agastyadattAbharaNenetyarthaH / zUnyaM =riktaM bAhuM = bhujaM dadarza = dRSTavAn / samAsaH-dAraiH sahitaH sadAraH / kAmamanatikramya yathAkAmam / tIre upakAryA tAM tIropakAryAm / gata eveti gtmaatrH| apoDhaH nepathyasya vidhiryena sa apoDhanepathyavidhiH / hindI-vaha rAjA kuza rAniyoM ke sAtha icchAnusAra jalavihAra karake, tIra para bane kapar3e ke rAjamahala meM jyoM hI pahu~cA, ki vastra AbhUSaNa pahanane ke pahale hI usane divya AbhUSaNa se khAlI apanI bhujA ko dekhA // 73 // jayazriyaH saMvananaM yatastadAmuktapUrva guruNA ca yasmAt / sehe'sya na bhrazamato na lobhAtsa tulyapuSpAbharaNo hi dhIraH // 74 // yataH kAraNAttadAbharaNaM jayazriyaH saMvananaM vazIkaraNam / 'vazakriyA saMvananam' itymrH| yasmAcca guruNA pitrA AmuktapUrva pUrvamAmuktam / dhRtmityrthH| supsupeti smaasH| ato hetorasyAbharaNasya bhraMzaM nAzaM na sehe| lobhAnna / kutH| hi yasmAddhIro vidvAnsa kuzastulyAni puSpANyAbharaNAni ca yasya saH / puSpeSvivAbharaNeSu dhRteSu nirmAlyabuddhiM karotItyarthaH // anvayaH-yataH tat jayazriyaH saMvananaM, yasmAt ca guruNA AmuktapUrvam , ataH asya bhraMzaM na sehe lobhAt na, sahi-dhIraH tulyapuSpAbharaNaH ( AsIt ) / vyAkhyA-yataH= yasmAtkAraNAt tat =bhUSaNaM jayasya = vijayasya zrIH= lakSmIH tasyAH jayazriyaH saMvananaM = vazIkaraNaM 'vazakriyA saMvananami'tyamaraH / yasmAt - kAraNAcca guruNA= pitrA rAmacandreNa pUrva prathamam AmuktaM = pinaddhamiti tat AmuktapUrva puurvdhRtmityrthH| ataH= hetoH asya = divyAbharaNasya bhraMzaM = pAtaM na sehe =na soDhavAn / lobhAt = atitRSNayA na= nahi / kasmAt-ityAha hisa dhIraH vidvAn san kuzaH tulyAni =samAnAni puSpANi = kusumAni AbharaNAni = bhUSaNAni ca yasya sa tulyapuSpAbharaNaH arthAt tasya kRte yathA puSpANi tathaiva AbharaNAni, nirmAlyasadRzAnItyarthaH / samAsaH-jayasya zrIH jayazrIH tasyA jyshriyH| pUrvamAmuktam iti AmuktapUrvam / tulyAni puSpANi AbharaNAni ca yasya sa tulyapuSpAbharaNaH / - hindI-vaha AbharaNa vijayalakSmI kA vazIkaraNa karane vAlA thA, pitA jI kA dhAraNa kiyA huA thA, isa kAraNa kuza usa bhUSaNa ke nAza (girakara kho jAne) ko sahana na kara sakA / na ki
Page #1236
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze lobha ke kAraNa, kyoMki vidvAna kuza, puSpa aura AbhUSaNa ko eka samAna samajhatA thaa| arthAt donoM ko vaha nirmAlyavat samajhatA thaa| kyoMki vaha lobhI nahIM thA // 74 // tataH samAjJApayadAzu sarvAnAnAyinastadvicaye nadISNAn / vandhyazramAste sarayUM vigAhya tamUcuraglAnamukhaprasAdAH // 75 // tataH nadyAM snAnti kauzaleneti nadISNAstAn / 'supi' iti yogavibhAgAtkapratyayaH / 'ninadIbhyAM snAteH kauzale' iti Satvam / sarvAnAnAyino jAlikAMstasyAbharaNasya vicaye'nveSaNe nimitta Azu samAjJApayadAdideza / ta AnAyinaH sarayUM vigAhya viloDya vandhyazramA biphalaprayAsAstathApi tadgatiM jJAtvA'mlAnamukhaprasAdAH sazrIkamukhAH santastaM kuzamUcuH // anvayaH-tataH nadISNAn sarvAn AnAyinaH tadvi caye Azu samAzApayat , te sarayUM vigAhya vandhyazramAH ( api ) amlAnamukhaprasAdAH tam UcuH / vyAkhyA-tataH = anantaram nadyAM = taraMgiNyAM snAnti = avagAhante kauzaleneti te tAn nadISNAn sarvAn = akhilAn nayanaM nAyaH AsamantAt nAyo'neneti AnAyaH, Anayanti matsyAn aneneti vA AnAyaH / AnAyaH asti yeSAM te AnAyinaH tAn jAlikAn tasya = AbharaNasya vicayaH = anveSaNaM tasmin tadvicaye, AbharaNasyAnveSaNe, ityrthH| Azu = zIghra samAjJApayat = Adideza / te= sarve AnAyinaH sarayUM = nadI vigAhya =AloDya, tatrAnviSyetyarthaH / vandhyaH = viphalaH zramaH= prayAsaH yeSAM te vandhyazramAH tathApi tatprAptisthAnaM jJAtvA amlAnaH=zrIyuktaH mukhasya Ananasya prasAdaH svacchatA, zAntiryeSAM te amlAnamukhaprasAdAH santaH taM rAjAnaM kuzam UcuH = uktavantaH / samAsaH-vandhyaH zramaH yeSAM te vandhyazramAH / tasya vicayastasmin tadvicaye / amlAnaM yat mukhaM tasya prasAdaH yeSAM te amlAnamukhaprasAdAH / hindo--isake bAda bar3e kuzala gotAkhora sAre mallAhoM ko usa AbhUSaNa ke khoja DAlane kI turanta AzA dii| aura ve sarayU nadI meM khUba gotA lagAkara ( acchI prakAra DhU~r3hakara ) bekAra parizrama vAle hokara bhI usa AbhUSaNa ke sthAna ko jAna kara ne prasanna mukha hokara rAjA kuza se bole // 75 // kRtaH prayatno na ca deva labdhaM magnaM payasyAmaraNottamaM te / nAgena laulyAtkumudena nUnamupAttamantahadavAsinA tat // 76 // he deva, prayatnaH kRtaH / payasi magnaM ta AbharaNottamaM na ca labdham / kiMtu tadAbharaNamantarhadabAsinA kumudena kumudAkhyena nAgena pannagena laulyAllobhAdupAttaM gRhItam / nUnamiti vitakeM // anvayaH-he deva ! prayatnaH kRtaH payasi magnaM te AbharaNottamaM na ca labdham, kintu, tat antarhadavAsinA kumudena nAgena laulyAt upAttaM nUnam /
Page #1237
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 363 vyAkhyA-he deva he rAjan ! prakRSTo yatnaH prayatnaH = prayAsaH, ceSTA kRtaH= anuSThitaH payasi =jale magnaM = lInaM, buDitamityarthaH te tava AbharaNeSu = bhUSaNeSu uttama =zreSThaM na ca = nahi labdhaM = praaptm| kintu tat=AbharaNam hradasya = gabhIrajalavivarasya antaH = madhye iti antarhadaM, tatra vasati tacchIlastena antarhadavAsinA kumudena -- etannAmakena nAgena = sarpaNa lolasya bhAvaH karma vA laulyaM tasmAt laulyAt = lobhAt upAttaM gRhItaM nUnamiti vitarke / / samAsaH-AbharaNeSu uttamamiti AbharaNottamam / hRdasya antariti antarhadaM tatra vAsI tena antrhdvaasinaa| hindI-he mahArAja ! bahuta parizrama kiyA, "kintu" jala meM girA ( DUbA ) huA Apa kA vaha sarvazreSTha AbharaNa nahIM milaa| kintu "hama aisA socate haiM ki-" jala ke gahare vivara meM rahane vAle kumuda nAmaka nAga ( sAMpa ) ne usa AbharaNa ko lobha se le liyA hai // 76 // tataH sa kRtvA dhanurAtatajyaM dhanurdharaH kopavilohitAkSaH / gArutmataM tIragatastarasvI bhujaMganAzAya samAdade'stram // 77 // tato dhanurdharaH kopavilohitAkSastarasvI balavAnsa kuzastIragataH sandhanurAtatajyamadhijyaM kRtvA bhujaMgasya kumudasya nAzAya gArutmataM garutmaddevatAkamastraM samAdade / / anvayaH-tataH dhanurdharaH kopavilohitAkSaH tarasvI saH toragataH 'san' dhanuH AtatajyaM kRtvA bhujaMganAzAya gArutmatam astraM samAdade / vyAkhyA-tataH=jAlikavacanazravaNAnantaram dharatIti dharaH, dhanuSaH dharaH dhanurdharaH =cApadhAro kopena = krodhena vizeSeNa lohite rakte akSiNI = netre yasya sa kopavilohitAkSaH taraH = vegaH asyAstIti tarasvI = zUraH "tarasvI zUravegayoH" iti medinii| saH= kuzaH tIraM = taTaM gataH prAptaH iti tIragataH san dhanuH=cApam AtatA = vistAritA, AropitA jyA=maurvI yasmin tat AtatejyaM kRtvA = vidhAya bhujAbhyAM gacchatIti bhujaMgastasya = bhujaMgasya = kumudanAgasya nAzaH =mAraNaM tasmai bhujaMganAzAya garutaH= pakSAH santyasyAsau garutmAn = garuDaH devatAsya tat gArutmatam = gAruDam astraM = zastraM samAdade = gRhItavAn / samAsaH-AtatA jyA yasmin tat AtatajyaM tat / kopena vilohite akSiNI yasya sa kopavilohitAkSaH / tIraM gatastIragataH / bhujaMgasya nAzastasmai bhujaMganAzAya / hindI-gotAkhoroM ke vacana sunakara, dhanurdhArI, krodha ke kAraNa lAla-lAla A~kha vAle balavAn rAjA kuza ne taTa para khar3e hokara aura dhanuSa para Doro car3hAkara kumuda nAmaka nAga ko mArane ke liye, garur3a devatA vAle bANa ko le liyA arthAt dhanuSa para bANa car3hA liyA // 77 / / tasminhadaH saMhitamAtra eva kSobhAtsamAviddhataraGgahastaH / rodhAMsi nighnanavapAtamagnaH karIva vanyaH paruSaM rarAsa // 78 //
Page #1238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 raghuvaMze tasminnane saMhitamAtre satyeva hRdaH kSobhAddhetoH samAviddhAH saMghaTitAstaraGgA eva hastA yasya sa rodhAMsi nighnanpAtayan / avapAte gajagrahaNagarte magnaH patitaH / 'avapAtastu hastyarthe gartazchannastRNAdinA' iti yAdavaH / vanyaH karIva paruSaM ghoraM rarAsa dadhvAna / / anvayaH-tasmin saMhitamAtre eva hradaH kSobhAt samAviddhataraMgahastaH rodhAMsi nighnan avapAtamagnaH vanyaH karI iva paruSaM rarAsa / vyAkhyA-tasmin = gArutmatAstre saMhitam eveti saMhitamAtraM tasmin saMhitamAtre = sajjIkRte satyeva hradaH= agAdhajalaH kSobhAt = saJcalanAt kAraNAt samAviddhAH =saMtADitAH taraMgAH=vIcayaH eva hastAH karAH yasya sa samAviddhataraMgahastaH rodhAMsi =taTAni nighnan = vinAzayan , pAtayannityarthaH / avapAte hastigrahaNArtha tRNAdicchannagate magnaH patita iti avapAtamagnaH / "avapAtastu hastyarthe gartacchannastRNAdinA" iti yAdavaH / vanyaH = AraNyakaH karI=gajaH iva = yathA paruSaM =bhayaMkaram rarAsa = jgrj| samAsaH-saMhitam eva saMhitamAtram tasmin sNhitmaatre| samAviddhAH taraMgA eva hastAH yasya sa samAviddhataraMgahastaH / avapAte magnaH avapAtamagnaH / hindI-usa astra ke dhanuSa para car3hAte hI vaha agAdha jala, khalabalAne ke kAraNa apane taraMgarUpI hAtha jor3e hue, taToM ( kinAroM ) ko girAtA huA isa prakAra bhayaMkara garjane lagA, jaise ki gaDDhe meM girA huA jaMgalI hAthI cigghAr3atA hai / / 78 / / tasmAtsamudrAdiva mathyamAnAdudvRttanakrAtsahasonmamaja / lakSmyeva sAdhaM surarAjavRkSaH kanyAM puraskRtya bhujaMgarAjaH // 79 // mathyamAnAtsamudrAdiva / udvRttanakAkSubhitagrAhAttasmAdbhedAt / lakSmyA sArtha surarAjasyendrasya vRkSaH pArijAta iva / kanyAM puraskRtya bhujaMgarAjaH kumudaH sahasonmamajja // anvayaH-mathyamAnAt samudrAt iva uvRttanakrAt tasmAt lakSmyA sAdhaM surarAjavRkSaH iva kanyAM puraskRtya bhujaMgarAjaH sahasA unmmjj| vyAkhyA-mathyate'sau mathyamAnaH tasmAt mathyamAnAt = AloDyamAnAt samudrAt = sAgarAt iva = yathA udRttAH =kSubhitAH nakrAH=grAhAH yasya sa tasmAt uvRttanakrAt / tasmAt = hradAt lakSmyA=zriyA sAdha = sAkaM surANAM = devAnAM rAjA= svAmI, iti surarAjaH = indraH tasya vRkSaH = pArijAtaH iti surarAjavRkSaH iva = yathA kanyAM = kumArI nijabhaginImityarthaH puraH = agre kRtvA iti puraskRtya bhujaMgAnAM =sarpANAM rAjA iti bhujaMgarAjaH = kumudanAmA pannagaH sahasA= jhaTiti unmamajja =jalAt bahirAgataH ityarthaH / samAsaH-udvattAH nakAH yasmin sa tasmAt udvattanakAt / surANAM rAjA surarAjaH, surarAjasya vRkSaH surarAjavRkSaH / bhujaMgAnAM rAjA bhujNgraajH|
Page #1239
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH purgaH 365 hindI-mathana kie gaye samudra se lakSmI ke sAtha jaise devarAja indra kA vRkSa pArijAta ( kalpa vRkSa ) ekAeka Upara nikala AyA thA, usI prakAra mathana se jisake magaramaccha Adi jalajantu ghabarA gae the, aise usa sarayU nadI ke gahare jala se apanI bahana ko Age karake vaha nAgarAja kumuda jala se bAhara jhaTapaTa nikala AyA / / 79 / / vibhUSaNapratyupahArahastamupasthitaM vIkSya vizAM patistam / sauparNamastraM pratisaMjahAra prahveSvanirbandharuSo hi santaH // 10 // vizAM patirmanujapatiH kushH| 'dvau vizau vaizyamanujau' itymrH| vibhUSaNaM pratyupaharati pratyarpayatIti vibhuussnnprtyuphaarH| karmaNyaN / vibhUSaNapratyupahAro hasto yasya tam / upasthitaM prAptaM taM kumudaM vIkSya sauparNa gArutmatamastraM pratisaMjahAra / tathAhi / santaH prajJeSu namreSvanirbandharuSo'niyatakopA hi // anvayaH-vizAmpatiH vibhUSaNapratyupahArahastam upasthitaM taM vIkSya, sauparNam astraM pratisaMjahAra / hi santaH praheSu anirbandharuSaH, bhavanti / vyAkhyA-vizAM = manuSyANAM patiH = svAmI kuzaH = rAmaputraH "viT smRto vaizyamanujapravezeSu manISibhiri'ti medinii| vibhUSaNam = alaukikamAbharaNaM pratyupaharati = pratyarpayati yaH sa vibhUSaNapratyupahAraH, vibhUSaNapratyupahAraH hastaH=karaH yasya sa vibhUSaNapratyupahArahastastaM vibhUSaNapratyupahArahastam upasthitaM samIpAgataM taM = kumudanAmAnaM nAgaM vIkSya = avalokya knkmytvaat| suvarNavarNatvAdvA zobhate paNe = pakSau yasya sa suparNaH, suparNasyedaM sauparNa = gArutmatam astraM = bANaM pratisaJjahAra = upasaMhRtavAn / hi-yataHsantaH =sajjanAH prajJeSu = namrIbhUteSu na nirbandhaH= na AgrahaH yasyAM sA anirbandhA = durAgrahahInA ruT = kopaH yeSAM te anirbandharuSaH bhavantIti shessH| samAsaH-vibhUSaNasya pratyupahAraH haste yasya sa taM vibhUSaNapratyupahArahastam / anirbandhA ruTa yeSAM te anirbndhrussH| hindI-divya AbhUSaNa rUpI pratyupahAra ( badale kI bheMTa ) ko hAtha meM lekara upasthita hue usa nAga ko dekhakara rAjA kuza ne gAruDa astra ko utAra liyA (dhanuSa kI DorI se utAra kara tarakaza meM rakha liyA ) / yaha ucita hI kiyaa| kyoMki sajjana loga namra hokara Aye hue logoM ke prati aniyata krodha vAle hote haiM / arthAt krodha kA tyAga kara dete haiM // 8 // trailokyanAthaprabhavaM prabhAvAtkuzaM dviSAmakuzamastravidvAn / mAnonnatenApyamivandha mUrnA mUrdhAbhiSiktaM kumudo babhASe // 81 // astraM vidvAnastravidvAn / 'na loka-' ityAdinA SaSThIsamAsaniSedhaH / 'dvitIyA zrita-' ityatra gamyAdInAmupasaMkhyAnAd dvitIyeti yogavibhAgAdvA smaasH| gAruDAstramahimAbhijJa ityarthaH /
Page #1240
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze kumudaH / trayo lokAstrailokyam / cAturvarNAditvAtsvAtheM SyanpratyayaH / trailokyanAtho rAmaH prabhavo janako yasya tam / ata eva prabhAvAd dviSAmaGkuzaM nivArakaM mUrdhAbhiSiktaM rAjAnaM kuzaM mAnonnatenApi mU bhivandha praNamya babhASe // anvayaH-astravidvAn kumudaH trailokyanAthaprabhavam 'ataeva' prabhAvAt dviSAm aMkuzaM mUrdhAbhiSiktaM kuzaM mAnonnatena api bhUdharnA abhivandha babhASe / vyAkhyA-vetti= jAnAtIti vidvAn , astraM = gAruDAstraM vidvAniti astravidvAn gAruDAstraprabhAvaza ityarthaH / kumudaH=nAgaH, trayo lokAstrailokyaM, trailokyasya = bhuvanatrayasya nAthaH= svAmI iti trailokyanAthaH rAmaH prabhavaH=janakaH pitA yasya sa taM trailokyanAthaprabhavam ataH eva prabhAvAt = pratApAt dviSantIti dviSasteSAM dviSAM = zatrUNAm aMkuzaM = nivArakaM mUrdhni = mastake abhiSicyate, rAjyatilakasamaye yaH sa mUrdhAbhiSiktastaM mUrdhAmiSiktaM =rAjAnaM kuzaM=rAmaputram mAnena = garveNa unnataH iti mAnonnatastena mAnonnatena api muhyati yasminnAhate sati sa mUrdhA tena mUrdhA = mastakena abhivandya = praNamya abhivandanaM kRtvA ityarthaH / babhASe = uktvaan| samAsaH- trailokyasya nAthastrailokyanAthaH, trailokyanAthaH prabhavaH yasya sa taM trailokyanAthaprabhavam / astraM vidvAniti astravidvAn / (atra na loketi SaSThIsamAsasya niSedhena gamyAdInA. mupasaMkhyAnamiti samAsaH / ) mAnena unnatastena mAnonnatena / hindI-trilokI ke nAtha rAma ke putra, evaM prabhAva se zatruoM ke aMkuza ( arthAt aMkuza ke samAna pIr3A denevAle) mahArAja kuza ko, ghamaNDa se U~ce bhI apane mastaka se praNAma karake gAruDa astra ke prabhAva ko jAnane vAlA kumuda nAga bolA // 81 // avaimi kAryAntaramAnuSasya viSNoH sutAkhyAmaparAM tanuM tvAm / so'haM kathaM nAma tavAcareyamArAdhanIyasya tervighAtam // 82 // ___ tvAm / odanAntarastaNDula itivatkAryAntaraH kaaryaarthH| 'sthAnAtmIyAnyatAdarthyarandhrAntaryeSu cAntaram' iti shaashvtH| sa cAsau mAnuSazceti tasya viSNo rAmasya sutAkhyAM putrasaMzAmaparAM tanuM mUrtimavaimi / 'AtmA vai putranAmAsi' iti zrutirityarthaH / sa jAnanahamArAdhanIyasyopAsyasya tava dhRteH priiteH| 'dhR prItau' iti dhAtoH striyAM tin / vighAtaM kathaM nAmAcareyam / asaMbhAvitamityarthaH // anvayaH tvAM kAryAntaramAnuSasya viSNoH sutAkhyAm aparAM tanum avaimi| saH ahaM ArAdhanIyasya tava dhRteH vighAtaM kathaM nAma Acareyam / vyAkhyA-tvAM =bhavantam anyat kArya yasya kAryAntaraH = prayojanArthazcAsau mAnuSaHnarazceti kAryAntaramAnuSastasya kAryAntaramAnuSasya, bhUbhAraharaNarUpaprayojanArthadhRtamanujAvatArasyetyarthaH / viSNoH =rAmasya sutaH putraH iti AkhyA=saMjJA yasyAH sA tAM sutAkhyAm aparAm = anyAM tanuM = mUrtim avaimi = jAnAmi / "AtmA vai putranAmAsi" iti zrutivacanAt /
Page #1241
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH saH= evaM jJAtavAn ahaM = kumudaH ArAdhayituM yogyaH ArAdhanIyastasya ArAdhanIyasya = upAsanIyasya, tava =bhavataH kuzasya dhRteH = tuSTeH priiteH| "dhRtiyogAntare dhairya dhAraNAdhvaratuSTiSu" iti vishvH| vighAtaM = nighnaM bAdhAmityarthaH kathaM nAma - kena prakAreNa sambhAvyamAcareyam = kuryAm / sarvathA asaMbhAvyamityarthaH / __ samAsaH-kAryAntarazcAsau mAnuSazceti kAryAntaramAnuSaH tasya kAryAntaramAnuSasya / sutaH AkhyA yasyAH sA tAM sutAkhyAm / hindI-rAkSasoM ke vinAzarUpI kArya ke liye manuSya kA zarIra dhAraNa karane vAle, viSNu ke hI putra nAmaka dUsare zarIra tumako maiM jAnatA huuN| ( arthAt viSNu ke avatAra rAma ke putra haiM yaha maiM jAnatA hU~ ) yaha saba jAnane vAlA maiM pUjanIya ApakI prasannatA kA vighAta ( vinAza, roka ) kaise kara sakatA hU~ / arthAt Apa se vaira karanA sarvathA asaMbhava hai // 82 // karAbhighAtotthitakandukeyamAlokya bAlAtikutUhalena / hRdAtpatajjyotirivAntarikSAdAdatta jaitrAbharaNaM tvadIyam // 83 // karAbhivAtotthita Urdhva gataH kanduko yasyAH saa| kandukAryamUrdhva pazyantItyarthaH / iyaM bAlAtikutUhalenAtyantakautukenAntarikSAjjyotinakSatramiva / 'jyotirbhadyotadRSTiSu' ityamaraH / hradAtpatattva. dIyaM jaitrAbharaNamAlokyAdattAgRhNAt // anvayaH-karAbhighAtotthitakandukA iyaM bAlA ativegena antarikSAt jyotiH iva hradAt patat tvadIyaM jaitrAbharaNam Alokya Adatta / vyAkhyA kareNa = hastena yaH abhivAtaH = tADanaM tena utthitaH= urdhvagataH kandukaH = gendukaH yasyAH sA karAbhiSAtotthitakandukA iyaM = purovartinI bAlA kumArI kutUhalamatikrAntam atikutUhalaM tena atikutUhalena = atIvautsukyena antarikSAt = AkAzAt jyotiH = nakSatram iva yathA hradAt = sarayUjalAt patat = adhogacchat tava idaM tvadIyaM =bhavadIyam jaitraM = jayazIlaM ca tat AbharaNaM bhUSaNamiti jaitrAbharaNam Alokya = dRSTvA Adatta = gRhiitvtii| kandukArthamUrdhva pazyantyAnayA patadidamAbharaNaM dRSTvA gRhItamiti na me doSa ityarthaH / samAsaH-kareNa abhighAtaH karAbhivAtaH, tena utthitaH kandukaH yasyAH sA karAbhiSAtotthitakandukA / jaitraJca tadAbharaNamiti jaitrAbharaNaM tat / hindI-genda khelate samaya hAtha se mArane se Upara ko uchala gaI thI genda jisakI aisI isa merI bahana ne bar3I utsukatA se AkAza se girate hue tAre ke samAna, agAdha jala se nIce girate huye tathA jitAne vAle Apa ke AbhUSaNa ko dekhakara turanta pakar3a liyA // 83 / / tadetadAjAnuvilambinA te jyAghAtarekhAkiNalAJchanena / bhujena rakSAparigheNa bhUmerupaitu yogaM punaraMsalena // 84 //
Page #1242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 raghuvaMze tadetadAbharaNamAjAnu vilambinA dINa / jyAghAtena yA rekhA rekhAkArA granthayastAsAM kiNaM cihna tadeva lAJchanaM yasya tena / bhUme rakSAyAH parigheNa rkssaarglen| 'parigho yogamedArUmudgare'rgalaghAtayoH' ityamaraH / aMsalena balavatA te bhujena punaryogaM saMgatimupaitu / etaivizeSaNairmahAbhAgyazauryadhuraMdharatvabalavattvAdi gamyate // anvayaH-tat etat AjAnulAmbinA jyAghAtarekhAkiNalAnchanena bhUmeH rakSAparigheNa te aMsalena bhujena punaH yogam upaitu / vyAkhyA-tat = prasiddham etat = AbharaNam jAyate iti jAnu jAnu = Uruparva-UrujaMghayorUdhvabhAgam ityrthH| abhivyApya iti AjAnu = jAnuparyantaM lambate iti AjAnulambI tenaAjAnulambinA dIgheNetyarthaH / jyAyAH=mauAH AghAtaH=prahAraH tena yAH rekhAH = rekhAkArAH granthayaH iti jyAghAtarekhAstAsAM kiNaM cihna tadeva lAJchanaM = lakSma yasya sa tena jyAghAtarekhAkiNalAJchanena bhUmeH pRthivyAH rakSAyAH = pAlanasya parighaH= argalA tena rakSAparigheNa te tava kuzasya aMsaH=balamasyAstoti aMsalastena aMsalena bhujena=bAhunA punaH bhUyaH yoga = saMyogam Upaitu = prApnotu, tava bhujenaiva saMgacchatAm ityarthaH / samAsaH-AjAnu lambI tena AjAnu laambinaa| jyAyAH AghAtastena yAH rekhAratAsAM kiNaM tadeva lAJchanaM, yasya sa tena jyAghAtarekhAkiNalAJchanena / rakSAyAH parighastena rakSAparighena / hindI-vaha prasiddha jitAne vAlA AbhUSaNa yaha hai ise liijiye| yaha phira ApakI balavAna bhujA se hI saMyukta rhe| arthAt Apa hI hAtha meM ise phira phne| jo Apa kI bhujA ghuTane taka lambI, tathA dhanuSa kI DorI kI ragar3a se jisameM ghaTThoM ke nizAna haiM aura pRthivI kI rakSA kI argalA ( jaMjIra ) haiM / rakSA meM lohe kI argalA ke samAna majabUta hai // 84 / / imAM svasAraM ca yavIyasI me kumudvatIM nArhasi nAnumantum / AtmAparAdhaM nudatI cirAya zuzrUSayA pArthiva pAdayoste // 85 // kiMca / he pArthiva, te tava pAdayozcirAya zuzrUSayA paricaryayA / 'zuzrUSA zrotumicchAyAM paricaryApradAnayoH' iti vizvaH / AtmAparAdhamAbharaNagrahaNarUpaM nudatIm / parijihIrSantImityarthaH / 'AzaMsAyAM bhUtavacca' iti cakarAdvartamAnArthe zatRpratyayaH / 'AcchInadyornum' ityasya vaikalpikatvAnnumabhAvaH / imAM me yavIyasI kaniSThAM svasAraM bhaginI kumudatImanumantuM nAhasIti na / arhsyevetyrthH|| anvayaH-he pArthiva ! te pAdayoH cirAya zuzrUSayA AtmAparAdhaM nudatIm imAM me yavIyasI svasAraM kumudvatIm na anumantuM na arhasi / ___ vyAkhyA-pRthivyAH IzvaraH pArthivastatsaMbuddhau he pArthiva = he rAjan ! te = tava pAdayoH= caraNayoH cirAya= cirakAlaparyantaM zuzrUSaNaM zuzrUSA tayA zuzrUSayA = paricaryayA-sevayA, ityarthaH /
Page #1243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 SoDazaH sargaH 369 "zuzrUSA paricaryApyupAsanA" ityamaraH / AtmanaH= svasya aparAdhaH = AgaH, iti tam AtmAparAdhaM divyAbharaNagrahaNarUpamityarthaH, nudatI =parijihIrSantIm imAM = purasthAm me = mama nAgasya yavIyasI = kaniSThAm anujaamityrthH| suSThu asyati asyate yA svasA tAM svasAraM = bhaginIm kumudAnyasyAH santIti kumuvatI tAM kumudatIm = etannAmnIm anumantuM = svIkartu na arhasi na = na yogyosi iti na, kintu arhasyevetyarthaH / / samAsaH-AtmanaH aparAdhaH AtmAparAdhastam , AtmAparAdham / hindI-he rAjan ! Apake caraNoM kI jIvana bhara sevA karake apane aparAdha ( Apake kaMkaNa ko le lenA rUpa) ko miTAne kI icchAvAlI isa merI choTI bahana kumudatI ko svIkRta karane ke liye kyA Apa yogya nahIM hai ! avazya yogya haiN| ataH ise panIrUpa se svIkAra kreN||85|| ityUcivAnupahRtAbharaNaH kSitIzaM zlAghyo bhavAnsvajana ityanubhASitAram / sayojayAM vidhivadAsa sametabandhuH kanyAmayena kumudaH kulabhUSaNena / / 86 // iti pUrvazlokoktamUcivAnuktavAn / bruvaH ksuH| upahRtAbharaNaH pratyarpitAbharaNaH kumudaH / he kumuda, bhavAlAdhyaH svajano bandhuH itthamanubhASitAramanuvaktAraM kSitIzaM kuzaM sametabandhuryuktabandhuH sankanyAmayena kanyArUpeNa kulayokSaNena vidhivatsaMyojayAmAsa / na kevalaM tadIyameva kintu svakIyamapi bhUSaNaM tasmai dattavAniti dhvniH| AmpratyayAnuprayogayorvyavadhAnaM tu prAgeva samAhitam // anvayaH-iti UcivAn upahRtAbharaNaH kumadaH he kumuda ! bhavAn zlAdhyaH svajanaH iti anubhASitAraM kSitIzaM, sametabandhuH san kanyAmayena kulabhUSaNena vidhivat sNyojyaamaas| vyAkhyA-iti = itthaM pUrvazlokoktaprakAreNaUcivAn = uktavAn upahRtam =upahArarUpeNa pratyarpitam AbharaNam =AbhUSaNaM yena saH upahRtAbharaNaH kumudaH=nAgaH / he kumuda ! bhavAn = zrImAn zlAghyaH = zlApayituM yogyaH, prazaMsanIyaH svasya AtmanaH janaH bAndhavaH iti svajanaH kuzasya me bandhuH bhavAnityarthaH / iti = evam anubhASitAram anuvaktAraM kSiteH pRthivyAH IzaH = svAmI taM kSitIzaM=rAjAnaM sametaH samprAptaH bandhuH = kuTumbaH yasya sa sametabandhuH san parijanasahita ityarthaH / kanyA pracura =pradhAnamiti kanyAmayaM tena kanyAmapena=kumArIrUpepetyarthaH kulayoH= vaMzayoH bhUSaNam =alaMkArastena kulabhUSappena vidhinA tulyaM vidhivat = zAstrAnusAraM saMyojayAmAsa = sammelayAmAsa, vidhipUrvakaM vivAhaM kArayAmAsetyartha / / samAsaH-upahRtam AbharaNaM yena sa upahRtAbharaNaH / kSiteH IzaH kSitIzastaM kSitIzam / sametaH bandhuH yasya sa sametabandhuH / kulayoH bhUSaNaM tena kulabhUSaNena /
Page #1244
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI-isa prakAra kahakara kumuda ne vaha alaukika AbhUSaNa kuza ko arpita kara diyaa| taba rAjA ne kahA ki "he kumuda ! Apa AdaraNIya mere bandhu (saMbandhI ) haiN|" yaha kahane vAle rAjA kuza ko, kumuda ne apane kuTumbiyoM ko bulAkara kanyArUpI kulabhUSaNa se vidhipUrvaka milA diyaa| vivAha karA diyaa| arthAt kumuda ne rAjA kA hI vaha bhUSaNa mAtra nahIM diyA, kintu apanA bhUSaNa bhI unheM de diyA / / 86 // tasyAH spRSTe manujapatinA sAhacaryAya haste mAGgalyorNAvalayini puraH pAvakasyocchikhasya / divyastUrvadhvanirudacarad vyanuvAno digantAn gandhodana tadanu vavRSuH puSpamAzcaryameghAH // 87 // manujapatinA kuzena sAhacaryAya sahadharmAcaraNAyetyarthaH / mAGgalyA maGgale sAdhuryorNA meSAdiloma / 'UrNA meSAdilomni syAt' ityamaraH / atra lakSaNayA tannimitaM sUtramucyate / tayA valayini valayavati tasyAH kumatyA haste pANAvucchikhasyodaciSaH pAvakasya puro'gre spRSTa gRhIte sati digantAnvyaznuvAno vyApnuvandivyastUryadhvanirudacaradutthitaH / tadanvAzcaryA adbhutA meghA gandhenodagramutkaTaM puSpaM puSpANi / jAtyabhiprAyeNaikavacanam / vaSuH / Azcaryazabdasya 'raudraM tUyamamI triSu / caturdaza' ityamaravacanAttriliGgatvam // . anvayaH-manujapatinA sAhacaryAya mAMgalyorNAvalayini tasyAH haste ucchikhasya pAvakasya puraH spRSTe sati digantAn vyaznuvAnaH divyaH tUryadhvaniH udacarat / tadanu AzcaryameghAH gandhodagraM puSpaM vvRssH| vyAkhyA-manoH jAtAH manujAH=manuSyAsteSAM patiH =rakSakastena manujapatinA=rAzA kuzena saha sAkaM caratIti sahacarastasya bhAvaH karma vA sAhacarya tasmai sAhacaryAya =sahadharmAdicaraNAya maMgale kalyANe sAdhvI mAMgalyA yA UrNA=meSAdiloma iti mAMgalyorNA lakSaNayA UrNAnirmitaM sUtramityarthaH / mAMgalyorNayA valayI= kaGkaNavAn tasmin mAMgalyorNAvalAyini= mAMgalikorNAnirmitasUtradhAriNi, tasyAH= kumudvatyAH haste kare udgatAH zikhAH jvAlAH yasmin sa tasya ucchikhasya pAvakasya =agneH puraH=agre spRSTe gRhIte sati dizAM = kASThAnAm antAH=avasAnAni tAn digantAn = digantarAlAnotyarthaH vyaznuvAnaH=vyApnuvan divi bhavaH divyaH svargAyaH tUryANAM murajAdInAM dhvaniH zabdaH iti tUryadhvaniH udacarat = utthitaH / tasya = tUryadhvaneH anu= pazcAt tadanu AzcaryAH=adbhutAH ca te meghAH = ghanAH iti AzcaryameghAH gandhena = surabhiNA udagram = utkaTamiti gandhodagraM puSpaM jAtyabhiprAyeNaikavacanaM, tena surabhINi puSpANi, vavRSuH = varSantisma / samAsaH-manoH jAtAH manujAsteSAM patistena manujapatinA / mAMgalyA cAsau UrNA, pAMgalyArNA, tayA valayI, tasmin mAMgalyorNAvalayini / udgatAH zikhAH yasmin sa tasya
Page #1245
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH ucchikhasya / dizAm antAstAn digantAn / tUryANAM dhaniH tuurydhvniH| AzcaryAzca te meghAH AzcaryameghAH / gandhena udagramiti gandhodagraM tat / tasya anu tadanu / hindI-manuSyoM ke rAjA kuza ne jaba apanI sahadharmiNI ( patnI ) banAne ke liye prajvalita agni ke sAmane, mAMgalika UnI kaMgana bandhA huA usa kumudratI kA hAtha pakar3A, usI samaya svargIya murajAdi bAjoM kI dhvani, sArI dizAoM ko vyApta karatI huI utthiiN| arthAt dizA, gUMja utthiiN| aura isake bAda vicitra prakAra ke bAdaloM ne khUba sugandhita puSpoM kI varSA kI // 87 // itthaM nAgastribhuvanaguroraurasaM maithileyaM labdhvA bandhuM tamapi ca kuzaH paJcamaM takSakasya / ekaH zaGkAM pitRvadhariporatyajadvainateyA cchAntavyAlAmavanimaparaH paurakAntaH zazAsa // 88 // itthaM nAgAH kumudH| trayANAM bhuvanAnAM samAhArastribhuvanam / 'taddhitArtha-' ityAdinA ttpurussH| 'adantadvigutve'pi pAtrAdyadantatvAnapuMsakatvam' / 'pAtrAdyadantairanekArtho dvigulazyAnusArataH' itymrH| tasya gurU raamH| tasyaurasaM dharmapatnIjaM putram / 'auraso dharmapatnIjaH' iti yaajnyvlkyH| maithileyaM kuzaM bandhuM labdhvA kuzo'pi ca takSakasya paJcamaM putraM taM kumudaM bandhuM labdhvA ekastayoranyataraH kumudaH pitRvadhena ripovainateyAdruDAt / guruNA vaiSNavAMzena kuzena tyAjitakrauryAditi bhaavH| zaGkAM bhayamatyajat / aparaH kuzaH zAntavyAlA kumudAzayA vItasarpabhayAmavanimata eva paurakAntaH paurapriyaH sanchazAsa // iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA vyAkhyayA samete kahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye kumudvatopariNayo nAma SoDazaH sargaH // anvayaH-itthaM nAgaH tribhuvanaguroH aurasaM maithileyaM bandhuM labdhvA kuzaH api ca takSakasya paJcamaM putraM taM "bandhuM labdhvA" ekaH pitRvadharipoH vainateyAt zaMkAm atyajat , aparaH zAntavyAlAm avanim paurakAntaH san zazAsa / vyAkhyA-itthaM = pUrvaprakAreNa nAgaH = kumudaH trayANAM bhuvanAnAM samAhAraH tribhuvanaM, tribhuvanasya guruH = rAmacandraH, iti tribhuvanaguruH, tasya tribhuvanaguroH, urasA nirmitaH aurasaH= dharmapatnIjastam , aurasaM putram / maithilyAH putraH maithileyastaM maithileyaM kuzaM = rAmaputraM bandhuM = saMbandhinaM labdhvA prApya, kuzo'pi ca takSatIti takSakastasya takSakasya = nAgasya paJcamaM putraM taM= kumudaM bandhuM labdhvA prApya, ekaH= kumudaH pituH = janakasya vadhaH =mAraNaM tena ripuH = zatruH tasmAt pitRvadharipoH vinatAyAH apatyaM pumAn, tasmAt vainateyAt = garuDAt zaMkAM =
Page #1246
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze bhayam atyajat = tyaktavAn / aparaH= kuzaH zAntAH =zamitAH vyAlAH= sarpAH yasyAM sA tAM zAntavyAlA = sarpabhItizUnyAmityarthaH / "zAntaH zamite" ityamaraH / avani = pRthivIm ata eva paurANAM = nAgarikANAM kAntaH = priyaH iti paurakAntaH san zazAsa = zAsitavAn / paalyaamaasetyrthH| ___ samAsaH-trayANAM bhuvanAnAM samAhAraH tribhavanaM, tribhuvanasya guruH tasya tribhuvanaguroH / pituH vadhaH pitRvadhastena ripustasya pitRvdhripoH| zAntA: vyAlAH yasyAM sA tAM zAntavyAlAm / paurANAM kAntaH paurkaantH| hindI-isa prakAra tInoM lokoM ke nAtha rAma ke evaM maithilI ( sItA jI ) ke putra rAjA kuza ko apanA bandhu ( samadhI ) banAkara nAgarAja kumuda ne, pitA ko mAra DAlane ke kAraNa zatra garur3a se DaranA chor3a diyaa| aura rAjA kuza bhI, takSaka nAga ke pA~caveM putra kumuda ko apanA bandhu banAkara, isI liye jisameM sA~poM kA upadrava zAnta ho gayA hai aisI pRthivI para lokapriya hokara zAsana karane lge| vizeSaH-viSNu ke avatAra rAma ke putra kuza jaba kumuda ke saMbandhI ho gae to viSNu ke vAhana ne sA~poM se vaira tyAga diyA, aura nAgoM ne bhI bandhu ke nAte kuza kI prajA se vaira karanA chor3a diyA // 88 // iti zrIzAMkarizrIdhArAdattazAstrimiaviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye kumudatIpariNayo nAma SoDazaH sargaH //
Page #1247
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH namo rAmapadAmbhojaM reNavo yatra saMtatam / kurvanti kumudaprItimaraNyagRhamedhinaH // atithiM nAma kAkutsthAtputraM prApa kumudatI / pazcimAdyAminIyAmA prasAdamiva cetanA // 1 // ___ kumudatI kAkutsthAtkuzAdatithiM nAma putrm| cetanA buddhiH pazcimAdantimAdyAminyA rAtraryAmAtpraharAt / 'dvau yAmapraharI samau' itymrH| prasAdaM vaiza pamitra / praap| brAhma muhUrte sarveSAM buddhivaizadyaM bhavatIti prasiddhiH // zrIrAmabhadrAya namaH / anvayaH--kumudatI kAkutsthAt atithiM nAma putraM, cetanA pazcimAt yAminIyAmAt prasA. dam iva praap| vyAkhyA-kumudAni santyasyAH sA kumudratI etannAmnI, kumudanAgasya bhaginI kaM-sukhaM kauti = sUcayatIti kakud, kakudi = vRSaskandhe tiSThatIti kakutsthaH / kakutsthasya gotrApatyaM pumAn kAkutsthastasmAt kAkutsthAt = kuzAt , anati = gacchatIti atithistam atithiM nAma putra = sutam "atithiH kuzaputre syAtpumAnAgantuke'pi ca" iti vizvamedinyau / cetanA = buddhiH pazcAt bhavaM pazcimaM tasmAt pazcimAt = antyAt bhayahetutvAt ninditAH yAmAH santi yasyAH sA yAminI rAtriH tasyAH yAmaH praharastasmAt yAminIyAmAt "dvau yAmapraharau samau" ityamaraH / prasAdaM = vaizadyam iva = yathA prApa = avApa / brAhma muhUrte budveH nainalyaM bhavatIti prasiddhiH / samAsaH--yAminyAH yAmaH yAminIyAmastasmAt yAminIyAmAt / hindI-kumudvatI ne kakutstha vaMzI kuza se atithi nAma ke putra ko usI prakAra prApta kiyA thA, jisa prakAra rAtri ke antima prahara ( brAhma muhUrta ) meM buddhi nirmalatA svacchatA ko prApta karatI hai / brAhma muhUrta meM buddhi svaccha rahatI hai // 1 // sa pituH pitRmAnvaMzaM mAtuzcAnupamadyutiH / apunAtsavitevobhau mArgAvuttaradakSiNau // 2 // ___ pitRmAn / prazaMsAGke matup / suzikSita ityrthH| anupamadhutiH savituzcedaM vizeSaNam / so'tithiH pituH kuzasya mAtuH kumudratyAzca vaMzam / savitottaradakSiNAvubhau mArgAviva / apunAtpavitrIkRtavAn // anvayaH-pitRmAn anupamadyutiH saH pituH mAtuH ca vaMzaM savitA uttaradakSiNI ubhau mArgoM iva apunaat|
Page #1248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 raghuvaMze vyAkhyA-prazastaH pitA asti asyAsau pitRmAn prazaMsAthai matub pratyayaH suzikSitaH guNItyarthaH / anupamA = atulanIyA sarvazreSThA dyutiH = kAntiH yasya sa anupamadyutiH saH= atithiH, pituH = janakasya = kuzaraya, mAtuH =jananyAH= kumudratyAzca vaMzaM = kulam , suvati = lokAn karmaNi prerayatIti savitA = sUryaH uttarazca dakSiNazceti uttaradakSiNau ubhau= dvau mArgoM = panthAnau, uttarAyaNadakSiNAyanarUpau ityrthH| iva = yathA apunAt = pavitrIkRtavAn / yathA sUryaH uttaradizaM dakSiNadizaM ca pavitrayati prakAzayati ca, evamatithirapi pitRkulaM mAtRkulaM ca pUtaM prakAzitaJcAkarodItyarthaH / samAsaH-na vidyate upamA yasyAH sA anupamA, anupamA dyutiH yasya saH anupamadyutiH / uttarazca dakSiNazceti uttaradakSiNau, tau| - hindI-jisa prakAra paramatejasvI sUrya, uttara aura dakSiNa dono mArgoM ( chaH mAsa uttara dizA meM aura chaH dakSiNa dizA meM uttarAyaNa, dakSiNAyana hokara ) ko pavitra evaM prakAzita kara detA hai, usI prakAra acche uttama pitA vAle, atulapratApI suzikSita hokara atithi ne bhI mAtA evaM pitA ke donoM ( sUryavaMza tathA nAgavaMza ) ko pavitra aura prakAzita kara diyA // 2 // tamAdau kulavidyAnAmarthamarthavidAM varaH / pazcAtpArthivakanyAnAM pANimagrAhathatpitA // 3 // arthAnchabdArthAndAnasaMgrahAdikriyAprayojanAni ca vidntiityrthvidH| teSAM varaH zreSThaH pitA kuzastamatithimAdau prathamaM kulavidyAnAmAnvIkSikItrayovArtAdaNDanItInAmarthamabhidheyamagrAhayadabodhayat / pazcAtpAthivakanyAnAM pANimagrAhayatsvIkAritavAn / udvaahydityrthH| grahaya'ntasya sarvatra dvikarmakatvamastItyuktaM prAk // anvayaH- arthavidAM varaH pitA tam Adau kulavidyAnAm artham agrAhayat / pazcAt pArthivakanyAnAM pANim agrAhayat / vyAkhyA arthAn = zabdArthAn vidanti jAnanti ye te arthavidaH teSAm athaviMdAM varaH = zreSTaH pAtoti pitA = rAjA kuzaH tam = atithinAmAnaM putram Adau = pUrva kulasya = raghuvaMzasya vidyAH AnvIkSikItrayIvArtAdyAH, tAsAM kulavidyAnAm artham = abhidheyam agrAhayat = apAThayat , sarvavidyAnAM jJAnamakArayadityarthaH / pazcAt = anantaraM pRthivyAH IzvarAH pArthivAH = bhUpAlAratuvAM kanyAH = kumAryaratAsAM pArthivakanyAnAM pANiM = karam agrAhayat = svIkAritavAn , vivA. hmkaarydityrthH| samAsaH-arthAn vidantIti arthavidasteSAm arthavidAm / kulasya vidyAH kulavidyAstAsAM kulavidyAnAm / pArthivAnAM kanyAstAsAM pArthivakanyAnAm / hindI--zabdoM ke arthoM ko aura dAna, saMgraha Adi kriyAoM ke prayojana ko jAnane vAloM meM zreSTha rAjA vuza ne apane putra atithiko pahale to apane kula kI AnvIkSikI Adi /
Page #1249
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 375 rAjanIti vidyAoM ko pddh'aayaa| aura phira rAjakumariyoM kA hAtha pakar3AyA, arthAt vivAha karA diyA // 3 // jAtyastenAmijAtena zUraH zauryavatA kushH| amanyataikamAtmAnamanekaM vazinA vazI // 4 // jAtau bhavo jAtyaH kulInaH zaro vazI kuzo'bhijAtena kuliinen| 'abhijAtaH kulInaH syAt' ityamaraH / zauryavatA vazinA tenAtithinA karaNena ekamAtmAnam / eko na bhavatItyanekastam / amanyata / sarvaguNasAmagrathAdAtmajamAtmana eva rUpAntaramamaMstetyarthaH // anvayaH--jAtyaH zUraH vazI kuzaH abhijAtena zauryavatA tena ekam AtmAnam anekam amnyt| vyAkhyA-jAtau bhavaH jAtyaH = kalonaH zarayatIti zaraH= vikrAntaH "zUrI vIrazca vikrAnta" ityamaraH / vazI= jitendriyaH kazaH=rAmaputraH abhijAyate sma iti abhijAtastena abhijAtena = kulInena "abhijAtastu kalaje budhe" ityamaraH / zarasya bhAvaH zauryam , zauyaMmasyAstIti zauryavAn tena zauryavatA=parAkramavatA vazinA= jitendriyeNa tena = atithinA ekam = advitIyam AtmAnaM = svam na ekaH anekastam anekam amanyata = amaMsta / sarvaguNapUrNavenAtmajamAtmana eva rUpAntaramamanyatetyarthaH / ___hindI-zreSTha kulotpanna zUravIra aura jitendriya rAjA kuzane kulIna parAkramI aura jitendriya usa atithi ke dvArA ekAkI ( akelA ) bhI apane ko aneka maanaa| arthAt apane sAre guNa atithi meM hone se use apanA hI dUsarA rUpa mAnA // 4 // sa kulopitamindrasya sAhAyakamupeyivAn / jaghAna samare daityaM durja tena cAvadhi // 5 // sa kuzaH kulocitaM kulAbhyastamindrasya sAhAyakaM sahakAritvam / 'yopadhAt-' ityAdinA vuJ / upeyivAnprAptaH sansamare nAmato'rthatazca durjayaM daityaM javAnAvadhIt / tena daityenAvadhi hatazca / 'luGi ca' iti hano vadhAdezaH // anvayaH-saH kulocitam indrasya sAhAyakam upeyivAn san samare durjayaM daityaM jaghAna, tena avadhi c| vyAkhyA-saH = kuzaH kulasya = svavaMzasya ucitaM - yogyam abhyastam iti kulocitam tat, indrasya = devendrasya sAhAyakaM = sahakAritvam upeyivAn = prAptaH san samare = yuddhe duHkhena jetuM = yogyaH durjayastaM durjayaM = nAmataH, arthatazca durjayamityarthaH / daityaM = rAkSasaM jaghAna = avadhIt , tena = durjayena daityena avadhi = hatazca / samAsaH- kulasya kule vA ucitamiti tat kulocitam / duHkhena jayaH durjayastaM durjayam /
Page #1250
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI-apane vaMza kI paramparA ke anusAra kuza bhI indra kA sahAyaka hokara yuddha meM gayA thaa| aura yuddha meM bar3e balazAlI durjaya nAma ke daityako mArA thaa| aura usa daitya ne kuza ko bhI mAra diyA / arthAt daitya ko mAra kara svayaM bhI vIragati pAI / / 5 // taM svasA nAgarAjasya kumudasya kukhdvtii| bhanvagAmudAnandaM zazAGkamiva kaumudI // 6 // kamudasya nAma nAgarAjasya svasA kumudatI kuzapatnI kumudAnandaM zazAGka kaumudI jyotsneva / taM kuzamanvagAt / kuzastu / kuH pRthvI tasyA mutprItiH saivAnando yasyeti kumudaanndH| parAnandena svayamAnandatItyarthaH // anvayaH-kumudaraya nAgarAjasya svasA kumudatI, kumudAnandaM zazAMkam kaumudI iva tam anvagAt / vyAkhyA-kumudasya = etannAmakasya nAgAnAM = sarpANAM rAjA= svAmI nAgarAjastasya nAgarAjasya svasA= bhaginI kumudAni santyasyAH sA kumudatI = etannAmnI ko modante iti kumudAni, kumudAnAM = kairvaannaaN-sitpdmaanaamityrthH| AnandaH = sukhaM taM kumudAnandaM zazaH ako yasya sa zazAMkastaM zazAGkam = candraM kumudAnAmiyam kaumudI = candrikA iva = yathA taM = kuzam anvagAt = anvagacchat / kumudatI kuzamaraNAnantaraM satI abhUdityarthaH / samAsaH-nAgAnAM rAjA nAgarAjastasya nAgarAjasya kumudadAnAm Ananda staM kumudAnandam / kuH = pRthivI tasyAH mut = prItiH sA eva Anando yasya sa taM kumudAnandamiti kuzapakSe / zazaH aGko yasya sa taM zazAGkam / hindI-nAgarAja kI bahana kumudatI, pRthivI ko Ananda dene vAle kuza ke sAtha, usI prakAra satI ho gaI, jisa prakAra supheda kamaloM ko khilAne vAle zazAMka (candra ) ke asta ho jAne ke sAtha hI usakI cAndanI bhI asta ho jAtI hai // 6 // tayordivaspaterAsodekaH siMhAsanArdhamAk / dvitIyApi sakhI zacyAH pArijAtAMzamAginI // 7 // : tayoH kuzakumudratyormadhye ekaH kuzo divaspaterindrasya siMhAsanArdha siMhAsanaikadezaH tadbhAgAsot / dvitIyA kumudratI zacyA indrANyAH pArijAtAMzasya bhAginI grAhiNI / 'saMpRca-' ityAdinA bhejeSiMnuNpratyayaH / sakhyAsIt / kaskAditvAddivaspatiH sAdhuH // andhayaH-tayoH ekaH divarapateH siMhAsanAprabhAk AsIt , dvitIyA api zacyAH pArijAtAMzabhAginI sakhI AsIt / vyAkhyA sa ca sA ca to tayoH = kuzakumudatyoH madhye ekaH = kuzaH divaH = svargasya patiH = svAmIti divaspatiH, tasya divaspateH = indrasya zApakatvAdaluk / siMhAkAramAsanaM siMhA
Page #1251
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH sanaM siMha iva vA Asanamiti siMhAsanam , tasya, ardham = ekadezaM bhajati = adhitiSThatIti siMhAsanAdhabhAk AsIt = abhUt / dvitIyA = kumudatI zacyAH=indrANyAH pAriNaH = samudrAt jAtaH pArijAtaH = kalpavRkSaH tasya aMzaH = bhAgaH khaNDa ityarthaH / tasya bhAginI = hAriNI iti pArijAtAMzabhAginI samAna khyAyate janairiti sakhI = AlI AsIt / samAsaH-diva patiH divaspatistasya divspteH| sihAkAramAsanamiti sihAsanaM tasya ardhamiti siMhAsanArdham siMhAsanArdhasya bhAk , iti siMhAsanArdhabhAk / pAriNaH jAtaH pArijAtaH, pArijAtasya aMzastasya bhAginI iti paarijaataaNshbhaaginii| __ hindI-una donoM meM se ( svarga meM jAkara ) kuza to indra ke siMhAsana ke Adhe bhAga kA lene vAlA ho gyaa| aura dUsarI kumudatI indrANI kI sahelI banakara pArijAta kalpavRkSa kA AdhA bhAga le liyA arthAt kuza to indra ke sAtha aura kumudatI indrANI ke sAtha eka Asana para jA baiThe // 7 // tadAtmasaMbhavaM rAjye mantrivRddhAH samAdadhuH / smarantaH pazcimAmAjJAM bhartuH saMgrAmayAyinaH // 8 // saGgrAmayAyinaH saGgrAmaM yAsyataH / AvazyakAtheM NiniH / 'akenorbhaviSyadAdhamarNyayoH' iti sssstthiinissedhH| bhartuH svAminaH kuzasya pazcimAmantimAmAzAM viparyaye putro'bhiSektavya ityevaMrUpAM smaranto mantrivRddhAstadAtmasaMbhavamatithiM rAjye samAdadhuniMdadhuH // anvayaH-saMgrAmayAyinaH bhartuH pazcimAm AjJAM smarantaH maMtrivRddhAH tadAtmasaMbhavaM rAjye smaaddhuH| vyAkhyA-saMgrAmam avazyaM yAsyatIti sagrAmayAyI tasya saMgrAmayAyinaH = yuddharathalaM yAsyataH bhartuH=svAminaH kuzasya pazcAd bhavA pazcimA tAM pazcimAm = antyAm AzAm = Adezam-yadi me yuddhe vIragatiH syAttadA putro me'bhiSecanIya ityevaMrUpAmityarthaH / smarantaH = smaraNaM. kurvantaH maMtriSu = amAtyepu vRddhAH sthavirAH iti maMtrivRddhAH tasya =kuzasya AtmanaH zarIrAt sambhavaH = utpattiryasya sa taM tadAtmasambhavam =atithi rAjye =rAjakarmaNi, zAsane nidadhuH, rAjye atithimabhiSiktavanta ityarthaH / samAsa:-tasya AtmA tadAtmA tadAtmanaH sambhavo yasya sa taM tadAtmasambhavam / maMtripu vRddhAH mNtrivRddhaaH| saMgrAmaM yAsyatIti tasya saMgrAmayAyinaH / hindI-saMgrAma meM jAne vAle kuza ne antima AzA dI thI, "ki yadi maiM lauTa na sakU~ to mere putra ko gaddI denA" isako smaraNa karake vRddhamaMtriyoM ne kuza ke putra atithi ko rAjA banA diyA / / 8 // te tasya kalpayAmAsurabhiSekAya zilpibhiH / vimAnaM navamudvedi catuHstambhapratiSThitam // 9 //
Page #1252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 raghuvaMze te mantriNastasyAtitherabhiSekAya zilpibhirudvadyunnatavedikaM catuHstambhapratiSThitaM caturpu stambheSu pratiSThitaM navaM vimAnaM maNDapaM kalpayAmAsuH kArayAmAsuH // anvayaH-te tasya abhiSekAya zilpibhiH udvedi catuHstambhapratiSThitam navaM vimAnaM klpyaamaasuH| vyAkhyA-te = vRddhamaMtriNaH tasya = kuzaputrasyAtitheH abhiSekAya = rAjyatilakAya siMhA. snaarohnnaayetyrthH| zilpameSAmastIti zilpinaH taiH zilpibhiH = kalApravINaH unnatA vediH= pariSkRtA bhUmiH yatra tat udvedi navaM = nUtanaM vigataM mAnam = upamA yasya tat vimAnaM maNDapaM catvAraH stambhAH= yUpAH iti catuHstambhAH catustammeSu pratiSThitaM = teSu samyag vartamAnam kalpayAmAsuH = vidhaapyaamaasuH|| samAsaH-unnatA vediH yatra tat udvediM / vigataM mAnaM yasya tat vimAnam / catvAraH stambhAH catuHstambhAH, teSu pratiSThitamiti catuHstambhapratiSThitam tat / / ___hindI--una purAne vRddha maMtriyoM ne atithi ko rAjatilaka karane ke liye catura kalAkAroM se, cAra khambhoM para sthita aura U~cI vedi ( cabUtare ) vAlA nayA maNDapa banavAyA // 9 // tatrainaM hemakambheSu sabhRtaistIrthavAribhiH / upatasthuH prakRtayo bhadrapIThopavezitam // 10 // tatra vimAne bhadrapIThe pIThavizeSa upavezitamenamatithiM hemakummeSu saMbhRtaiH saMgRhItaistIrthavAribhiH karaNaiH prakRtayo mantriNa upatasthuH // anvayaH-tatra bhadrapIThopavezitam enaM hemakumbheSu sambhRtaiH tIrthavAribhiH prakRtayaH upatasthuH / vyAkhyA-tatra = nUtane maNDape bhadraM ca tat pITham = AsanaM tasmin upavezitaH=upaviSTastaM bhradrapIThopavezitam =nRpAsanopaviSTam enam =atithim hemnaH = suvarNasya kumbhAH kalazAsteSu hemakumbheSu suvrnnnirmitklshessvityrthH| saMbhRtaiH = saMgRhItaiH tIrthAnAM = kAzIprayAgA. dInAM vArINi = jalAni taiH tIrthavAribhiH = pvitrslilairityrthH| prakRtayaH= amAtyAdayaH upatasthuH =abhiSekaM ckrurityrthH| __ samAsaHhemnaH kumbhAH hemakumbhAsteSu hemkummessu| tIrthasya vArINi taiH tIrthavAribhiH / bhadraM ca tat pIThamiti bhadrapIThaM tatra upavezitastaM bhadrapIThopavezitam / hindI-usa maNDapa meM rAjasiMhAsana para baiThe hue, rAjA atithi kA sone ke kalazoM (ghar3oM ) meM bhare hue, puNya tIrtha ke jala se maMtrI evaM prajA ne abhiSeka kiyA // 10 // nadadbhiH snigdhagambhIraM tUryairAhatapuSkaraiH / anvamIyata kalyANa tasyAvicchinnasaMtati // 11 // AhataM puSkaraM mukhaM yeSAM taiH / 'puSkaraM karihastAgre vAyabhANDamukhe'pi ca' ityamaraH / snigdhaM
Page #1253
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH madhuraM gambhIraM ca nadadbhistUyastasyAtitheravicchinnasaMtatyavicchinnapAramparya kalyANaM bhAvi zubhamanvamIyatAnumitam // anvayaH-AhatapuSkaraiH snigdhagambhIraM nadadbhiH tUyaH tasya avicchinnasantati kalyANam anvmiiyt| vyAkhyA Ahatam = tADitaM puSkaraM = vAdyabhANDamukhaM yeSAM te taiH AhatapuSkaraiH "puSkara tUryavaktre ca kANDe khaGgaphale'pi ceti" vishvH| snigdhaM = madhuraM gambhIraM gabhIraM ceti snigdha. gambhIraM nadadbhiH= dhvanadbhiH tUyaH = vAdyavizeSaiH tasya =rAjJo'titheH avicchinnA = atruTitA saMtatiH= paramparA yasmin , tat avicchinnasantati kalyANaM = bhadraM-zubhamiti anvamIyata = anumitam / madhuragambhIradhvani kurvadbhiH maJjIraiH tasya bhAvizubhaM suucitmityrthH| samAsaH-snigdhaM gambhIraM ca yathA syAt snigdhagambhIram / AhataM puSkaraM yeSAM te taiH aahtpusskraiH| avicchinnA santatiH yatra avicchinnasantati / / hindI-thApa par3ane para mRdaMga tathA phUMkane para turahI Adi madhura aura gambhIra dhvani karane vAle ( bajane vAle ) bAMjoM ke dvArA usa rAjA atithi ke usa bhAvi kalyANa kA anumAna kiyA gayA, jisako paramparA sarvadA calatI rhegii| arthAt rAjA kA sadA hI kalyANa hotA rahegA // 11 // dUrvAyavAGkuraplakSatvagaminnapuTottarAn / jJAtivRddhaH prayuktAnsa bheje nIrAjanAvidhIn // 12 // so'tithiH / dUrvAzca yavAGkarAzca plakSatvacazcAbhinna puTA bAlapallavAzcottarANi pradhAnAni yeSu tAn / abhinnapuTAni madhUkapuSpANIti kecit / kamalAnItyanye / zAtiSu ye vRddhAstaiH prayuktAnnIrAjanAvidhInmeje // anvayaH-saH dUrvAyavAMkuramakSatvagabhinnapuTottarAn zAtivRddhaH prayuktAn norAjanAvi dhIn bheje| vyAkhyA-saH = atithiH rAjA abhinnAni =saMzliSTAni puTAni = patrANi yeSAnte abhinnapuTAH / dUrvAH = anantAzca yavAnAm = dhAnyAnAm aMkurAH = abhinavodbhidaH ca sakSANAM = vaTavRkSANAM tvacaH = valkalAni ca abhinnapuTAH= bAlapallavAzca uttarANi= pradhAnAni yeSu te tAn durvAyavAMkuraplanatvagabhinna puTottarAn zatiSu =jAtiSu vRddhAH= jJAnavRddhAH, vayovRddhAzca te taiH zAtivRddhaiH prayuktAn = vihitAn nitarAM rAjanaM yatra sA niiraajnaa| nIrasya zAntyudakasya ajanaM = prakSepo vA yatra sA niiraajnaa| nIrAjanAyAH = dIpaprajvalanAdirUpapaJcaprakArAyAH vidhiH = vidhAnamiti nIrAjanAvidhiH, bahuvacane tAn nIrAjanAvidhIn bheje = siSeve svIkRtavAn / samAsaH--dUrvAzca yavAnAmaMkurAzca plakSANAM tvacazca abhinnapuTAzca uttarANi yeSu te tAn
Page #1254
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze dUrvAMkuraplakSatvagabhinnapuTottarAn , zAtiSu vRddhAstaiH zAtivRddhaiH / nIrAjanAyAH vidhayastAn niiraajnaavidhiin| - hindI-dUba jau ke aMkura aura bar3a kI chAla tathA nae nae ( avikasita patte ) pallavoM se yukta, aura jAti ke bar3e bUr3hoM ke dvArA ko gaI AratI pUjA ko rAjA atithi ne svIkAra kiyA // 12 // purohitapurogAstaM jiSNuM jaitrrthrvbhiH| upacakra.mire pUrvamabhiSektuM dvijAtayaH // 13 // purohitapurogAH purohitapramukhA dvijAtayo brAhmaNA jiSNuM jayazIlaM tamatithiM jaitrairjayazIlaratharvabhimantravizeSaiH karaNaH pUrvamabhiSektumupacakramire // anvayaH-purohitapurogAH dvijAtayaH jiSNuM taM jaitraiH atharvabhiH pUrvam abhiSektum upacakramire / vyAkhyA-puraH = agre dharmakAryeSu gacchantIti purogAH, puraH dhIyante iti purohitAH / purohitAH == purodhasaH purogAH = agragAminaH yeSAM te purohitapurogAH dve jAtI = janmanI yeSAM te dvijAtayaH = brAhmaNAH jiSNuM = jayazIlaM taM=rAjAnamatithiM jaitraH = jayazIlaiH atharvabhiH = atharvavedamaMtraiH karaNaiH pUrva = prathamam abhiSektum = abhiSekaM kartum upacakramire = upacakramuH / samAsaH-purohitAH purogAH yeSAM te purohitapurogAH / dve jAtI yeSAM te dvijAtayaH / hindI-purohita ko Age karake brAhmaNoM ne vijayazIla rAjA atithi kA vijaya denevAle atharvaveda ke maMtroM se pahale abhiSeka Arambha kiyA // 13 // tasyaudhamahatI mUrdhina nipatantI vyarocata / sazabdamabhiSekazrIgaGgeva tripuradviSaH // 14 // tasyAtithemUni sazabdaM nipatantyoghamahatI mhaaprvaahaa| abhiSicyate'nenetyabhiSeko jalam sa eva shriiH| yadvA tasya zrIH samRddhistripuradviSaH zivasya mUrdhni nipatantI gaGgeva vyarocata / trayANAM purANAM dveSTIti vigrahaH // anvayaH-tasya mUrdhni sazabdaM nipatantI ovamahatI abhiSekazrIH= tripuradviSaH "mUninipatantI" gaMgA iva vyarocata / vyAkhyA-tasya = atitheH mUni = mastake zabdena sahitaM sazabdaM = sadhvani nitarAMpatantI nipatantI = skhalantI A uhyate'neneti oghaH = jalapravAhaH, oghena mahatI oghamahatI = mahApravAhA abhiSekasya = jalasya yA zrIH = zobhA, iti abhiSekazrIH abhiSekajalazobhetyarthaH / trayANAM purANAM = nagarANAM dvaSTIti tripuraviT tasya tripuradviSaH = zivasya mUrdhni patantI gaMgA = bhAgIrathI iva = yathA vyarocata = shushubhe|
Page #1255
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 381 samAsaH - zabdena sahitaM sazabdam / oghena mahatI oghamahatI / abhiSekasya zrIriti abhiSekazrIH / trayANAM purANAM dviT iti tripuradviT tasya tripuradviSaH / hindI- -- rAjA atithi ke zira para jhara jhara karake giratI huI, tathA adhika jalapravAha vAlI abhiSeka ke jala kI zobhA aisI laga rahI thI, mAno tripurAri ziva jI ke mastaka para gaMgAjI kI dhArA gira rahI ho // 14 // stUyamAnaH kSaNe tasminnalakSyata sa bandibhiH / pravRddha iva parjanyaH sAraGgairabhinanditaH // 15 // tasminkSaNe'bhiSekakAle bandibhiH stUyamAnaH so'tithiH pravRddhaH pravRddhavAn / kartari ktaH / ata eva sAraGgaizcAtakairabhinanditaH parjanyo megha iva / alakSyata // zrabhvayaH--tasmin kSaNe vandibhiH stUyamAnaH saH pravRddhaH " ata eva " sAraMgaiH abhinanditaH parjanyaH iva alakSyata / vyAkhyA--tasmin kSaNe = uktAbhiSekasamaye vandibhiH = stutipAThakaiH stUyate'sau stUyamAnaH = gIyamAnaH saH = atithiH prakarSeNa vRddhaH pravRddhaH = pravRddhavAn ata eva sAram aMgaM yeSAM te taiH sAraMgaiH, sAraM gacchantIti vA sAraMgAstaiH sAraMgaiH = cAtakaiH abhinanditaH = prazaMsitaH parjanyaH = meghaH itra = yathA alakSyata = adRzyata ! hindI - abhiSeka ke samaya bhATa cAraNa logoM se yazogAna kiyA gayA vaha rAjA atithi khUba zrIsampanna hokara aisA laga rahA thA, jaisA ki cAtaka pakSiyoM se abhinandana kiyA gayA bAdala ho // 15 // tasya sanmantrapUtAbhiH snAnamadbhiH pratIcchataH / vRdhe vaidyutasyAgnervRSTisekAdiva zutiH // 16 // sanmantraiH pUtAbhiH zuddhAbhiradbhiH snAnaM pratIcchataH kurvatastasya vRSTisekAt / vidyuto'yaM vaidyutatasyAbindhanasyAgneriva dyutirvavRdhe // anvayaH--sanmaMtrapUtAbhiH adbhiH snAnaM pratIcchataH tasya vRSTisekAt vaidyutasya agneH iva dyutiH vavRdhe / vyAkhyA--santazca te maMtrAH sanmaMtrAstaiH sanmaMtraiH = puNyamaMtraiH pUtAH = pavitrAH = zuddhAH tAbhiH sanmaMtrapUtAbhiH adbhiH =jalaiH snAnam = AplAvam "AplAva : AplavaH snAnam" ityamaraH / pratIcchatIti pratIcchan tasya pratIcchataH = kurvataH tasya = atitheH vRSTeH=varSaNasya sekaH = jalaM tasmAt vRSTisekAt vizeSeNa dyotate iti vidyut, vidyutaH ayaM vaidyutastasya vaidyutasya: abindhanasya, taDitsaMbandhinaH agneH = pAvakasya iva = yathA dyutiH = dIptiH vavRdhe = pravRddhA /
Page #1256
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH-santazca te maMtrAH sanmaMtrAstaiH pUtAstAbhiH snmNtrpuutaabhiH| vRSTeH sekastasmAt vRSTisekAt / hindI-acche uttama maMtroM se pavitra hue jaloM se snAna karate samaya rAjA atithi kI kAnti (teja), usI prakAra bar3ha gayA jaise ki varSA ke jala se bijalI kI dIpti ( camaka ) bar3ha jAtI hai // 16 // . sa tAvadabhiSekAnte snAtakebhyo dadau vasu / yAvataiSAM samApyeranyajJAH paryAptadakSiNAH // 17 // so'tithirabhiSekAnte snAtakebhyo gRhasthebhyastAvattAvatparimANaM vasu dhanaM ddau| yAvatA vasunaiSAM snAtakAnAM paryAptadakSiNAH samagradakSiNA yajJAH samApyeran / tAvaddadAvityanvayaH // __anvayaH-saH abhiSekAnte snAtakebhyaH tAvat vasu dadau, yAvatA eSAM paryAptadakSiNAH yazAH samApyeran / vyAkhyA-saH=atithiH abhiSekasya = rAjatilakasya antaH = avasAnaM sampannatA tasmin snAnti sma iti snAtakAratebhyaH = gRhasthebhyaH tAvat = tAvatparimANaM vasu= dhanaM dadau = dattavAn yAvatA = yatparimANena eSAM = snAtakagRhasthAnAM paryAptA= yathepsitA dakSiNA = deyadravyaM yeSu te paryAptadakSiNAH ijyante iti yajJAH = yAgAH samApyeran = sampannA bhveyuH| tAvaddakSiNAM dattavAnityarthaH / samAsaH-abhiSekasya antastasmin abhiSekAnte / paryAptA dakSiNA yeSu te paryAptadakSiNAH / hindI-abhiSeka ( rAjatilaka ) ke pazcAt rAjA atithi ne snAtaka, yajJAdi karane vAle, gRhasthabrAhmaNoM ko utanA dhana diyA ki jitane dhana se khUba bharapUra dakSiNA dekara apanA yajJa sampanna kara sake // 17 // te prItamanasastasmai yAmAziSamudairayan / sA tasya karmanivRttairdU raM pazcAtkRtA phalaiH // 18 // prItamanasaste snAtakAstasmA atithaye yAmAziSamudairayanvyAharansAzIstasyAtitheH karmanivRttaiH pUrvapuNyaniSpannaiH phalaiH sAmrAjyAdibhirdUraM dUrataH pshcaatkRtaa| svaphaladAnasya tadAnImanavakAzAtkAlAntarodvIkSaNaM na cakAretyarthaH // anvayaH-prItamanasaH te tasmai yAn AziSam udairayan sA tasya karmanivRttaiH phalaiH dUra pazcAt kRtaa| vyAkhyA-prItaM = pramuditaM = prasannaM manaH cittaM yeSAM te prItamanasaH te = snAtakAH brAhmaNAH tasmai =rAze, atithaye yAm AziSam = AzIrvAdam udairayan = vyAharan dattavanta ityarthaH / sA= AzIH tasyaH = rAzaH atitheH karmabhiH = pUrvajanmakRtaiH puNyaiH nirvRttAni = niSpa
Page #1257
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH nnAni taiH karmanirvRttaiH phalaiH = sAmrAjyobhagAdibhiH dUraM = dUrataH pazcAt = kAlAntarabhAvinI kRtA = vihitA / tadAzIrvacanaphalaM tu kAlAntare janmAntare vA bhaviSyatItyarthaH / 383 samAsaH - prItAni manAMsi yeSAM te prItamanasaH / karmabhiH nirvRttAni taiH karmanirvRttaiH / hindI - prasanna mana vAle una snAtaka brAhmaNoM ne rAjA atithi ko jo AzIrvAda diyA, usa AzIrvAda ko, rAjA ke pUrva janma meM kiye hue puNya karma ke phala ne dUra pIche kara diyA / arthAt inake AzIrvAda ko phalIbhUta hone ke lie bahuta dina dekhane pdd'e| kyoMki apane pUrva - pUrva puNyoM kA rAjyAdi phala to bhoga hI rahA hai| isake bAda hI AzIrvAda kA phala hogA || 18 || bandhacchedaM sa baddhAnAM vadhArhANAmavadhyatAm dhuryANAM ca dhuro mokSamadohaM cAdizadgavAm // 19 // so'tithirbaddhAnAM bandhacchedaM vadhArhANAmavadhyatAm / dhuraM vahantoti dhuryA balIvardAdayasteSAM dhuro bhArasya mokSaM gavAmadohaM vatsAnAM pAnArthaM dohanivRti cAdizadAdideza // zranvayaH--saH baddhAnAM bandhacchedaM vadhArhANAm avanyatAM dhuryANAM dhuraH mokSaM gavAm adoha Adizat / vyAkhyA - saH = atithiH badhyante sma iti baddhAsteSAM baddhAnAM = sitAnAM bandhasya bandhanasya chedaH = mocanaM taM bandhacchedaM kArAgArAt mocanamityarthaH vadhaH = mAraNam arhantIti vadhArhAsteSAM vadhArhANAM = vadhayogyAnAm, vadhyasya bhAvaH vadhyatA na vadhyatA avadhyatA tAm avadhyatAm = avadhyatvaM, dhuraM vahantIti dhuryAsteSAM dhuryANAM = balIvardAnAM dhuraH = bhArasya mokSaM = mocanaM gavAM = dhenUnAm dohanaM dohaH na dohaH adohastam adoham = dohananivRtti ca vatsapAnArthamityarthaH Adizat = AdiSTavAn / uktAni sarvANi kAryANi rAjyArohaNotsave kRtavAnityarthaH / samAsaH--bandhasya chedaH bandhacchedastam / na vadhyatA avadhyatA tAm / na doha: adohastam adoham / hindI - " apane rAjatilaka kI prasannatA meM" rAjA atithi ne dene, aura prANadaNDa pAne vAloM ko na mArane kA Adeza de diyA / kaidiyoM ko jela se chor3a aura baila Adi pazuoM bojhA na Dhone kA ( arthAt unake kandhe se jUA utAra dene kA ) aura gayyAoM ko na dUhane kA bhI Adeza de diyA / arthAt bachar3oM ko yatheccha dUdha pIne diyA // 19 // krIDApatatriNo'pyasya paJjarasthAH zukAdayaH / labdhamokSAstadAdezAdyatheSTagatayo'bhavan // 20 // paJjarasthAH zukAdayo'syAtitheH kroDApatatriNo'pi / kimutAnya ityapizabdArthaH / tadAdezAttasyAtitheH zAsanAllabdhamokSAH santo yatheSTaM gatiryeSAM te svecchAcAriNo'bhavan //
Page #1258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 raghuvaMze anvayaH-paJjarasthAH zukAdayaH asya krIDApatatriNaH api tadAdezAt labdhamokSAH santaH yatheSTagatayaH abhavan / vyAkhyA-pArasthAH = zalAkAnirmitabandhanagRhasthAH zukaH = koraH AdiH yeSAM te zukAdayaH asya = rAzaH atitheH krIDArtha = lIlArtha patattriNaH- pakSiNaH iti krIDApatattriNaH apikimutAnye jIvA ityapizabdArthaH / tasya = rAjJaH atitheH AdezaH = AzA iti tadAdezastasmAt tadAdezAt labdhaH =prAptaH mokSaH= pakSarAnmocanaM yaiste landhamokSAH santaH iSTamanatikramyeti yatheSTam = icchAnusAraM gatiH= gamanaM yeSAM te yatheSTagatayaH abhavan = jaataaH| samAsaH-krIDArtha patattriNaH kriiddaaptttrinnH| zukaH AdiyeSAM te shukaadyH| labdhaH mokSaH yaste labdhamokSAH / tasya AdezastasmAt / yatheSTaM gatiryeSAM te yatheSTagatayaH / hindI-rAjA atithi kI AjJA se piJjare meM banda kie hue, aura rAjA ke manovinoda ke liye pAle hue, sugge Adi pakSI bhI chor3a diye gaye, jo ki apanI icchAnusAra manamAne ur3ane lage // 20 // tataH kakSyAntaranyastaM gajadantAsanaM zuci / / sottaracchadamadhyAsta nepathyagrahaNAya saH // 21 // tataH so'tithirnepathyagrahaNAya prsaadhnsviikaaraay| kakSyAntaraM hAGgaNavizeSaH / 'kakSyA prakoSThe hAdeH' ityamaraH / tatra nyastaM sthApitaM zuci nirmalaM sottaracchadamAstaraNasahitaM gajadantasyAsanaM poThamadhyAsta / tatropaviSTa ityarthaH // anvayaH-tataH saH nepathyagrahaNAya kakSyAntaranyastaM zuci sottaracchadaM gajadantAsanam adhyaast| vyAkhyA-tataH = anantaraM saH=rAjA atithiH nepathyasya prasAdhanasya grahaNaM = svIkaraNaM tattadaMgeSu dhAraNamityarthaH / tasmai nepathyagrahaNAya anyA = aparA kakSyA = hAdeH prakoSThaH, iti kakSyAntaraM = prakoSThAntaraM tatra nyastaM = sthApitamiti kakSyAntaranyastam zuci = zuddham svaccham , uttarAzcasau chadazca uttaracchadastam = AstaraNaM tena sahitamiti sottaracchadaM gajAnAM = hastinAM dantAH = radAstaiH nirmitamAsanaM = pIThamiti gajadantAsanam adhyAsta =adhitaSThau / hastidantanirmitAsane upaviSTa ityarthaH / "kakSyA prakoSThe hAde:" "radanAH dazanA dantA radAH" iti caamrH| anvayaH-anyA kakSyA kakSyAntaraM tatra nyastamiti kakSyAntaranyastaM tat / nepathyasya grahaNamiti tasmai nepthygrhnnaay| uttarazcAsau chadazca uttaracchadaH tena sahitamiti sottaracchadaM tat / gajAnAM dantaiH kRtamAsanaM gajadantAsanam , tat / hindI-isake pazcAt rAjA atithi vastra aura AbhUSaNa ( rAjasI ThATabATa ) dhAraNa karane
Page #1259
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 saptadazaH sargaH ke liye, hAthI dAnta ke bane hue svaccha pavitra siMhAsana ( yA caukI ) para jA baiThe, jo ki mahala ke bhItarI kamare meM rakhA huA thA aura usake Upara cAdara bichI huI thI // 21 // taM dhUpAzyAnakezAntaM toyanirNiktapANayaH / AkalpasAdhanastaistairupaseduH prasAdhakAH // 22 // toyena nirNiktapANayaH kSAlitahastAH prasAdhakA alaMkAro dhUpena gandhadravyadhUpenAzyAnakezAntaM zoSitakezapAzAntaM tamatithiM taistairAkalpasya nepathyasya sAdhanairgandhamAlyAdibhirupasedurupatasthuH / alaMcakurityarthaH // __ anvayaH--toyanirNiktapANayaH prasAdhakAH dhUpAzyAnakezAntaM taM taiH taiH AkalpasAdhanaiH upseduH| vyAkhya-tauti iti toyaM tuH sautra AvaraNArthaH, tasmAduNAdiH yaH pratyayaH / toyena = jalena nirNiktau = prakSAlitau pANI- hastau yaiste toyanirNiktapANayaH prakarSeNa sAdhnuvanti = alaMkurvantIti prasAdhakAH = alaGkAraH sevakAH dhUpena = agurudhUpena AzyAnaH =zoSitaH kezAnAM = kacAnAm antaH = agrabhAgaH yasya sa taM dhUpAzyAnakezAntam tam = atithim taiH taiH = prasiddhaH Akalpasya = nepathyasya sAdhanAni = vastrAbharaNasurabhimAlyAdIni taiH AkalpasAvanaiH upaseduH = upatasthuH = prasAdhayAJcakurityarthaH / samAsa:-toyena niNiktAH pANayaH yaste toynirnniktpaannyH| Akalpasya sAdhanAni taiH aaklpsaadhnH| kezAnAm antaH kezAntaH, dhUpena AzyAnaH kezAntaH yasya sa taM dhUpAzyAnakezAntam / prakarSaNa sAdhakAH prsaadhkaaH| hindI-jala se jinhoMne hAtha dho liye haiM, aise zRMgAra karane vAloM ne, dhUpa se sugandhita sukhAye gaye keza ( bAla ) vAle rAjA atithi ko una una zRMgAra sAmagriyoM ( vastra bhUSaNa puSpamAlAdi ) se sajA diyA / arthAt rAjocita vastra bhUSaNAdi pahanAkara taiyAra kara diyA // 22 // te'sya muktAguNonnaddhaM maulimantargatasrajam / pratyUpuH padmarAgeNa prabhAmaNDalazobhinA // 23 // te prasAdhakA muktAguNena mauktikasareNonnaddhamudbaddhamantargatasrajamasyAtithermoliM dhammillaM prabhAmaNDalazobhinA padmarAgeNa mANikyena pratyUpuH pratyuptaM cakruH // anvayaH-te muktAguNonnaddham antargatasrajam asya mauliM prabhAmaNDalazobhinA padmarAgeNa prtyuupuH| vyAkhyA te = prasiddhAH prasAdhakAH muktAnAM = mauktikAnAM guNaH = saraH hAra ityarthaH, iti muktAguNastena muktAguNena = mauktikahAreNa unnaddhaM = grathitaM, baddhamiti muktAguNonnaddham , antagaMtA= antarbaddhA srak = puSpamAlA yasmin sa tam antargatasrajam asya =rAzo'titheH maulim -
Page #1260
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze dhammillam, prabhAyAH = kAnteH maNDalaM =samUhastena zobhate = zAlate tacchIlastaina prabhAmaNDalazobhinA padmamiva rAgo'sya sa padmarAgastena padmarAgeNa = lohitakena mANikyenetyarthaH "zoNaratnaM lauhitakaH padmarAgaH" ityamaraH / pratyUpuH = jaTitam cakruH / samAsaH-muktAnAM guNastena muktAguNena unnaddhastaM muktAguNonnaddham / antargatA srak yasmin sa tam antargatasrajam / prabhAyAH maNDalaM prabhAmaNDalaM tena zobhI tena prbhaamnnddlshobhinaa| padmamiva rAgaH yasya sa tena padmarAgeNa / hindI-motiyoM kI lar3I se gUthe hue, aura phUloM kI mAlA se sajAye gaye rAjA atithi ke marataka para una zRMgAriyoM ne vaha mANikya ( lAlamaNi ) pahanA diyA, jisakI kAnti kA samUha ( teja camaka ) cAroM tarapha phaila rahA thA // 23 // candanenAGgarAgaM ca mRganAbhisugandhinA / samApayya tatazcakruH patraM vinyastarocanam // 24 // kiNc| mRganAbhyA kastU rikayA sugandhinA candanenAGgarAgamaGgavilepanaM samApayya samApya tato'nantaraM vinyastA rocanA gorocanA yasmiMstatpatraM patraracanaM cakruH // anvayaH-ca mRganAbhisugandhinA candanena aGgarAgaM samApayya tataH vinyastarocanaM patraM cakruH / vyAkhyA--ca = kiJca mRgasya = hariNasya nAbhiH = aGgavizeSaH iti mRganAbhiH, mRganAbhyA = kastUrikayA sugandhi =surabhi tena mRganAbhisugandhinA candayati = AlhAdayatIti candanaM =malayajaM tena candanena aMgasya = dehasya rAgaH = vilepanaM tam aMgarAgaM samApayya = parisamApya tataH = anantaram vizeSeNa nyastA=kRtA rocanA = gopittaM yasmin tat, vinyastarocanaM-patraM = racanAM cakruH = kRtavantaH, mukhe gorocanayA patraracanAM kRtavantaH ityarthaH / samAsaH-mRgasya nAbhiH mRganAbhiH tayA zobhanaH gandhaH asya tat tena mRgnaabhisugndhinaa| aMgasya rAgastam aGgarAgam / vinyastA rocanA yasmin tat vinyastarocanam / hindI-aura kastUrI kI sugandhI mile candana se rAjA ke zarIra meM ubaTana kA lepa lagAkara gorocana ( golocana ) se mukhapara patraracanA kii| arthAt kesariyA raMga kI phUlapattI rAjA ke mukha para banAI // 24 // AmuktAbharaNaH sragbI haMsacihnadukUlavAn / AsIdatizayaprekSyaH sa rAjyazrIvadhUvaraH // 25 // AmuktAbharaNa aasnyjitaabhrnnH| srajo'sya santIti srgvii| 'asmAyAmedhAsrajo viniH' iti viniprtyyH| haMsAzcihnamasyeti haMsacihnaM yaddakUlaM tadvAn / atra bahuvrIhiNaivArthasiddharmatubAnarthakye'pi sarvadhanItyAdivatkarmadhArayAdapi matvarthIyaM pratyayamicchanti / evamanyatrApi draSTavyam /
Page #1261
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 307 rAjyazrIreva vadhUrnavoDhA tasyA varo voddhaa| 'vadhUH snuSA navoDhA strI varo jAmAtRSiGgayoH' iti vizvaH / so'tithiratizayena prekSyo darzanIya AsIt / varo'pyevaMvizeSaNaH // anvayaH-AmuktAbharaNaH sragvI haMsacihnadukUlavAn rAjyazrIvadhUvaraH saH atizayaprekSyaH AsIt / vyAkhyA-AmuktAni = AsaJjitAni-dhAritAnItyarthaH, AbharaNAni =bhUSaNAni yena saH AmuktAbharaNaH srajaH = puSpamAlAH santyasya sa sragvI, haMsAH = zvetagarutaH cihnamasya tat haMsacihna haMsacihna yat dukUlaM = paTTavastramasyAstIti haMsacihnadukUlavAn rAjyasya zrIriti rAjyazrIH = rAjyalakSmIH eva vadhUH = navoDhA, iti rAjyazrIvadhUH tasyAH varaH = voDhA varaNakartA, ityarthaH / iti rAjyazrIvadhUvaraH saH= rAjAtithiH atizayena = vizeSeNa prekSituM yogyaH atizayaprekSyaH- atIvadarzanIyaH AsIt = jAtaH / varo'pi AmuktAbharaNaH, haMsacihnadukUlavAn, atizayapreSaNIyo bhavatIti / samAsaH--AmuktAni AbharaNAni yena saH aamuktaabhrnnH| haMsAH cihnamasyeti haMsacihna, dukUlamasti asya sa haMsacihnadukUlavAn / atizayena prekSyaH atishyprekssyH| rAjyasya zrIriti rAjyazrIH sA eva vadhUriti rAjyazrIvadhUH tasyAH varaH, iti raajyshriivdhuuvrH| hindI-jevara pahane hue, aura puSpamAlA pahane tathA haMsacitra chape dupaTTe ko or3he hue vaha rAjA atithi aise atyanta darzanIya ( atisundara ) dIkha par3a rahe the, mAno rAjyalakSmI rUpI bahU ke vara ( dulahA ) hoN| vizeSa--yahA~ para 'haMsacihna dukUlamasyeti' bahuvrIhisamAsa karake iSTa artha bana jAtA hai| ataH matumpratyaya vyartha hai aisI zaMkA nahIM karanA, kyoMki 'sarvadhanI' kI taraha karmadhArayasamAsa karake bhI matup pratyaya karate haiM // 25 // nepathyadarzinazchAyA tasyAdarza hiraNmaye / virarAjodite sUrye merau kalpataroriva // 26 // hiraNmaye sauvarNa Adarza darpaNe nepathyadarzino veSaM pazyatastasyAtithezchAyA pratibimbam / udite sUrye darpaNakalpe merau yaH kalpatarustasya chAyeva virraaj| tasya sUryasaMkrAntabimbasya saMbhavAnmerAvityuktam // __ anvayaH-hiraNmaye Adarza nepathyadarzinaH tasya chAyA udite sUyeM merau kalpataroH chAyA iva rraaj| . vyAkhyA-hinoti, hIyate vA hiraNyaM = suvarNaM tasya vikAro hiraNmayaM tasmin hiraNmaye = sauvaNe 'dANDinAyana0' ityAdisUtreNa nipAtanAt sAdhuH / AdRzyate rUpaM yatra saH AdarzaH = darpaNaH tasmin Adarza nepathyaM = veSaM prasAdhanaM pazyati tacchIlaH nepathyadazI, tasya nepathyadarzinaH =
Page #1262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 raghuvaMze svazRGgAraM pazyataH tasya = rAjJo'titheH chAyA = pratibimbam, katroM, udite = utpanne, udayaM gate suvati lokaM karmaNi prerayatIti sUryastasmin sUrye = Aditye darpaNakalpe minoti jyotIMSi, uccatvAt , iti meruH tasmin merau= sumeruparvate kalpasya =saMkalpitArthasya taruH = vRkSastasya kalpataroH chAyA = pratibimbam iva = yathA virarAja = vizeSeNa shushubhe| samAsaH-nepathyasya darzI tasya nepthydrshinH| kalpasya taruH kalpatarustasya kalpataroH / hindI-sone ke cokhaTe ( phrama ) meM lage zIze meM apanI veSa racanA ( zRMgAra kI sajAvaTa ) dekhane vAle rAjA atithi ( arthAt dekhate samaya ) kA pratibimba aisA laga rahA thA, mAno sUryodaya ke samaya sumeru parvata para kalpavRkSa kI chAyA par3a rahI ho // 26 // sa rAjakakudavyagrapANimiH pArzvavartibhiH / yayAvudIritAlokaH sudharmAnavamAM sabhAm // 27 // so'tithI rAjakakudAni rAjacihnAni chatracAmarAdIni / 'prAdhAnye rAjaliGge ca vRSAGge kakudo'striyAm' ityamaraH / teSu vyagrAH pANayo yeSAM taiH pArzvavartibhirjanairudIritAloka uccAritajayazabdaH / 'Aloko jayazabdaH syAt' iti halAyudhaH / sudharmAyA devasabhAyA anavamAmanyUnAM sabhAmAsthAnIM yayau / 'syAtsudharmA devasabhA' ityamaraH // anvayaH-saH rAjakakudavyagrapANibhiH pArzvavartibhiH udIritAlokazabdaH sudharmAnavamAm sabhAm yyau| vyAkhyA-kaM = sukhaM kautIti kakudam / rAjJAM = bhUpAlanAM kakudAni = cihnAni chatracAmarAdIni, iti rAjakakudAni, teSu vyagrAH =saMlagnAH pANayaH= hastAH yeSAM te taiH rAjakakudavyagrapANibhiH "kakut kakudaM zreSThe vRSAMge rAjalakSmaNi" iti vizvaH / pArzve = samIpe vartante tacchIlAH pArzvavartinastaiH pArzvavartibhiH janaiH udIritaH = uccAritaH AlokaH- jayazabdaH yasya saH udIritAlokaH "Aloko jayazabdaH syAt" iti koshH| suzobhanaH dharmaH yasyAM sA sudharmA ( DAppratyayAntaH ) avati AtmAnamasmAt avamaH = adhamaH na avamA anavamA sudharmAyAH = devasabhAyAH anavamA=anyUnA tAM sudharmAnavamAM devasabhAtulyAmityarthaH / saha bhAnti yasyA sA sabhA tAM sabhAm =zAlAM yayau =jagAma / samAsaH-rAjJAM kakudAH rAMjakakudAsteSu vyagrAH pANayaH yeSAM te taiH rAjakakudavyagrapANibhiH / pAveM vartinastaiH paarshvvrtibhiH| udIritaH AlokaH yasya saH udIritAlokaH / sudharmAyAH na avamA =tAm sudharmAnavamAm / hindI-"taba veSa dhAraNakara" rAjA atithi apanI usa sabhA meM cala gaye, jo ki sudharmA nAma kI devatAoM kI sabhA se kisI prakAra kama nahIM thii| aura rAjAoM ke cihna chatra cAmara hAtha meM liye sevaka loga unakI jaya-jaya bola rahe the| arthAt atithi kI jayakAra kara rahe the // 27 //
Page #1263
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 389 vitAnasahitaM tatra bheje paitRkamAsanam / cUDAmaNibhirughRSTapAdapIThaM mahIkSitAm // 28 // tatra sabhAyAM vitAnenollocena sahitam / 'astro vitAnamullocaH' ityamaraH / mahIkSitAM rAzAM cUDAmaNibhiH ziroratnairughRSTamullikhitaM pAdapIThaM yasya tat / pituridaM paitRkam / 'RtaSThaJ' iti ThapratyayaH / AsanaM siMhAsanaM bheje // anvayaH-tatra vitAnasahitaM mahIkSitAM cUDAmaNibhiH uddhRSTapAdapITham paitRkam AsanaM bheje| vyAkhyA-tatra=sabhAyAm vitanvate iti bitAnaH vitAnena = ullocena sahitaM = yuktamiti tat vitAnasahitam / mahIM mahyAM vA kSiyantIti mahIkSitasteSAM mahIkSitAM = bhUpAlAnAm cUDAyAH maNayaH cUDAmaNayastaiH cUDAmaNibhiH = ziroratnaiH "cUDAmaNiH ziroratnam" ityamaraH / uddhRSTam = ullikhitaM pAdAnAM = caraNAnAM pITham = AsanaM yasya tat uddhRSTapIdapITham , pituridaM paitRkaM pitRsaMbandhi AsanaM = siMhAsanaM bheje= tatropaviSTa ityarthaH / samAsaH-vitAnena sahitamiti vitAnasahitaM tat / cUDAyAH maNayaH cUDAmaNayastaiH cUDAmaNibhiH / pAdAnAM pIThamiti pAdapITham tat / mahyAH kSitaH mahIkSitasteSAM mahIkSitAm / hindI-usa sabhA meM caMdovA lage hue ( zAmayAne ke nIce ) rAjAoM kI mukuTa-maNiyoM kI ragar3a se ( praNAma karate samaya ) jisakA pAvadAna ghisa gayA thA, aise apane pUrvajoM ke siMhAsana para atithi baiTha gaye // 28 // zuzubhe tena cAkrAnta maGgalAyatanaM mahat / zrIvatsalakSaNa vakSaH kaustubheneva kaizavam // 29 // __tena cAkrAntam / zrIvatso nAma cihnvishessH| tallakSaNaM zrIvatsarUpam / 'zrIvatsananyAvartAdivicchedA bahavo dvayoH' iti sjjnH| mahadadhika maGgalAyatanaM maGgAlagRhasabhArUpam / kaustubhena maNinAkrAntaM zrIvatsalakSaNam / kezavasyedaM kaizavaM vakSa itra zuzubhe // ___ anvayaH tena ca AkrAntaM zrIvatsalakSaNaM mahat maMgalAyatanam kaustubhena "AkrAntaM zrIvatsalakSaNaM' kaizavam vakSaH iva zuzubhe / vyAkhyA-tena = kAraNena, atithyupavezanenetyarthaH ca AkrAntam = adhiSThitam zrIyuktaH vatsaH = mahattvalakSaNazvetaromAvartavizeSaH durvAsasaH pAdApAtarUpaH rekhAvizeSo vA lakSaNaM cihna yasya tat zrIvatsalakSaNam , ( zrIvatsanAmagRhavizeSalakSaNaM rAjapakSe ) / mahat = adhikam maMgalasya = zubharaya AyatanaM = gRhamiti maMgalAyatanam / kuM = pRthivIM stubhnAti = vyApnotIti kustubhaH = samudraH tatra bhavaH kaustubhaH, kuM stobhate iti kustubhaH = viSNuH tasyAyaM kaustubhaH iti vA / kaustubhena = maNinA AkrAntaM zrIvatsalakSaNaM prazastAH kezAH santyasyeti kezavaH / kazca Izazca
Page #1264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 390 raghuvaMze kezau = putrapautrau staH asyeti, keshvH| kezavasya = viSNoH idaM kaizavaM vakSaH = urasthalam iva = yathA zuzubhe = azobhata / samAsaH-zriyA yukto vatsaH zrIvatsaH lakSaNaM yasya tat zrIvatsalakSaNam / maMgalasya Ayatanamiti maMgalAyatanam / hindI-rAjA atithi ke baiThane se zrIvatsa nAmaka cihnavAlA tathA vizAla zubha vaha sabhA bhavana usI prakAra camaka uThA, jaise ki kaustubhamaNi se yukta aura durvAsA RSi ke caraNa ke AghAta se bane zrIvatsa ke cihna vAlA viSNu kA vakSasthala camaka uThatA hai| durvAsA RSi ke pAdaprahAra se banA rekhAoM kA cihna, aura supheda roma ke bane Avarta ( bhaurI ) ko zrIvatsa kahate haiM // 29 // babhau bhUyaH kumAratvAdAdhirAjyamavApya saH / rekhAbhAvAdupArUDhaH sAmagrayamiva candramAH // 30 // so'tithiH kumAratvAdvAlyAd bhUyo yauvarAjyamavApyaivAnantaram / adhirAjasya bhAva AdhirAjyaM mahArAjyamavApya / rekhAbhAvAdardhendutvamavApyaiva sAmagrayamupArUDhaH pUrNatAM gatazcandramA iva babho iti vyAkhyAnam / tadapi yauvarAjyAbhAvanizcaye jyAya eva / / anvayaH-saH kumAratvAt bhUyaH AdhirAjyam avApya, rekhAbhAvAt sAmagryam upArUDhaH candramA iva bbhau| vyAkhyA-saH = atithiH kumArayati = krIDatIti kumaarH| kumArasya bhAvaH kumAratvaM tasmAt kumAratvAt = bAlabhAvAt bhUyaH = punaH bhRzamityarthaH / adhiko rAjA adhirAjastasya bhAvaH karma vA AdhirAjyaM = mahArAjyam avApya = prApya / kumArAvasthAnantaraM yuvA vayasko bhavati tadA yuvarAjo bhavati, arthAt vayasko yauvarAjye'bhiSicyate, kintu atithistu yauvarAjyamaprApyaiva mahArAjatvaM prAptavAnityarthaH / atra mallinAthavyAkhyAkhyAne yauvarAjyamavApyaiveti na smykpaatthH| kintu anavApyeti me pratibhAtIti / etadeva spaSTayati kaviH svayam rekhAyAH= prathamakalAyAHbhAvastasmAt rekhAbhAvAt = rekhArUpAt, ardhendutvamaprApyevetyarthaH / samagrasya bhAvaH sAmagryaM tat = pUrNacandratvaM gataH =prAptaH candramAH iva yathA babhauzuzubhe / - samAsaH-adhiko rAjA adhirAjaH tasya bhAvaH AdhirAjyam , tat / rekhAyAH bhAvastasmAt rekhaabhaavaat| hindI-vaha atithi kumAra avasthA ke pazcAt turanta mahArAjA ho gyaa| yAne use yuvarAja hone kA avasara pitA ke marane ke kAraNa nahIM milaa| mahArAja bana kara vaha usI prakAra suzobhita huA, jaise ki-eka kalA ( rekhAmAtra dUja kA ) candra, AdhA hue vinA hI ( aSTamI kA hue vinA hI ) pUrNatA ko prApta ho gayA ho| arthAt-eka kalA kA hokara turanta solaha kalA kA ( pUrNimA ) kA ho gayA ho // 30 //
Page #1265
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 391 prasannamukharAgaM taM smitapUrvAmibhASiNam / mUrtimantamamanyanta vizvAsamanujIvinaH // 31 // prasanno mukharAgo mukhakAntiryasya taM smitapUrva yathA tathAbhibhASiNamAbhASaNazIlaM tamatithimanujIvino mUrtimantaM vigrahavantaM vizvAsaM visrambhamamanyanta / 'samau visrambhavizvAsau' ityamaraH / / anvayaH-prasannamukharAgaM smitapUrvAbhibhASiNaM tam anujIvinaH mUrtimantaM vizvAsam amnynt| vyAkhyA-mukhasya rAgaH = kAntiriti mukharAgaH, prasannaH = nirmala: svacchaH dedIpyamAna ityarthaH mukharAgaH = AnanakAntiryasya sa taM prasannamu varAgam smitam = ISaddhAsyaM pUrva = prathama yasminkarmaNi tat smitapUrvaM yathA syAttathA abhibhASate tacchIlaH smitapUrvAbhibhASI tam smita. pUrvAbhibhASiNam tam = rAjAnamatithim , anu = pazcAt jIvantIti anujovinaH = anucarAH sevakA ityrthH| mUrtirasyAstIti mUrtimAn taM mUrtimantaM = zarIravantaM vizvasanaM vizvAsastaM vizvAsaM = visrambham amanyanta = svIkurvanti sma / "samau visrambhavizvAsau" itymrH| samAsaH-mukhasya rAgaH mukharAgaH, prasannaH mukharAgo yasya sa taM prasannamukharAgam / smitapUrva yathA syAttathA abhibhASI taM smitapUrvAbhibhASiNam / hindI-prasanna ceharevAle (khile cehare vAle ) musakarAkara bolane vAle, usa rAjA atithi ko unake sevaka sAkSAt mUrtimAn vizvAsa mAnate the| arthAt rAjA ko ve vizvAsa kA mUrtimAna rUpa mAnate the // 31 // sa puraM puruhUtazrIH kalpadrumanimadhvajAm / kramamANazcakAra dyAM nAgenairAvataujasA // 32 // puruhUtazrIH so'tithiH kalpadrumANAM nibhAH samAnA dhvajA yasyAstAM puramayodhyAmarAvatasya oja ivaujo balaM yasya tena nAgena kuJjareNa kramamANazcaran / 'anupasargAdA' iti vaikalpikamAtmanepadam / dyAM cakAra / svargalokasadRzIM cakAretyarthaH / 'yoH svargasuravartmanoH' iti vizvaH // anvayaH-puruhUtazrIH saH kalpadrumanibhadhvajAm puram airAvatIjasA nAgena kramamANaH yAM ckaar| vyAkhyA-puru = pracuraM hUtam = AhvAnaM yajJeSu yasya sa puruhuutH| purUNi hUtAni = nAmAni yasya sa iti vA puruhUtaH = indrastasya zrIriva zrIH yasya sa puruhUtazrI saH = atithiH kalpasya - saMkalpitArthasya drumaH = vRkSastasya nibhAH =samAnAH dhvajAH = patAkAH yasyAH sA tAM kalpadrumanibhadhvajAm puram = ayodhyAm irAH = udakAni santyasya irAvAn / irAvati =samudra bhavaH airAvataH, tasya ojaH iva ojo balaM yasya sa tena airAvataujasA nAgena = gajena kramamANaH = caran , gacchannityarthaH dyAM - svargam = amarAvatImityarthaH cakAra = kRtavAn /
Page #1266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 raghuvaze samAsa:--puruhUtasya zrIriva zrIH yasya sa puruhUtazrIH / kalpasya drumaH kalpadrumastasya nibhAH dhvajAH yasyAM sA tAM kalpadramanibhadhvajAm / airAvatasya iva ojo yasya sa tena airaavtaujsaa| hindI--indra ke samAna sampattizAlI, rAjA atithi, airAvata ( indra ke hAtho ) ke samAna balavAn apane hAthI para baiThakara jaba kalpavRkSa ke samAna dhvajA ( jhaNDoM ) vAlI ayodhyA meM ghUmane nikalate the, to vaha nagarI amarAvatI jaisI lagatI thii| arthAt svargapurI meM mAno indra airAvata para car3hakara ghUma rahA ho aisA jAna par3atA thA // 32 // tamyakasyocchritaM chatra mUrdhni tenAmalatviSA / pUrvarAjaviyogauSmyaM kRtsnasya jagato hRtam // 33 // tasyaikaraya mUni chatramucchritamunnamitam / amalatviSA tena chatreNa kRtsnasya jagataH pUrvarAjasya kuzaraya viyogena yadaumyaM saMtAparataDataM nAzitam / atra chatronnamanasaMtApaharaNalakSaNayoH kAraNakAryayobhinnadezatvAdasaMgatiralaMkAraH / taduktam-'kAryakAraNayobhinnadezatve satyasaMgatiH' iti // anvayaH-taraya ekasya mUrdhni chatram ucchritam , amalatviSA tena kRtsnasya jagataH pUrvarAjaviyogauSmyaM hRtam / vyAkhyA-tasya = rAjJo'titheH ekasya = kevalasya mUni = mastake chAdayatyaneneti chatram = Atapatram "chatraM tvAtapatram" ityamaraH / ucchritam = unnamitam / amalAH zubhrA tviT = kAntiH yasya tat tena amalatviSA tena = chatreNa kRtsnasya = akhlisya jagataH = saMsArasya pUrvazcAsau rAjA pUrvarAjastasya pUrvarAjasya = svapUrvavartirAjasyesyarthaH kuzasya viyogaH = abhAvastena yatauSmyaM = santApaH tat pUrvarAjaviyogauSmyaM hRtam = nivAritam duuriikRtmityrthH| samAsaH-amalA tviT yasya tattena amltvissaa| pUrvazcAsau rAjA pUrvarAjaH pUrvarAjasya viyogaH pUrvarAjaviyogastena yat auSmyaM tat pUrvarAjaviyogauSmyam / hindI-yadyapi kevala rAjA atithi ke hI zirapara chatra ( rAjacchatra ) lagA huA thaa| kintu camakate usa supheda chatra ne sAre saMsAra ke usa santApa ko dUra kara diyA, jo ki pUrvavartI rAjA kuza ke viyoga se utpanna huA thaa| arthAt atithi ne rAjagaddI para baiThate hI apane uttama vyavahAra se prajA ke kaSTa ko dUra kara diyaa| vizeSa--isa zloka meM chatra lagAnA aura santApaharaNa rUpa, kAraNa va kArya ke alagaalaga deza meM hone se 'asaMgati' alaMkAra hai // 33 // dhamAdagneH zikhAH pazcAdudayAdaMzavo raveH / so'tItya tejasA vRtti samamevotthito guNaiH // 34 // agnedhUmAtpazcAt / anntrmityrthH| zikhA jvaalaaH| rverudyaatpshcaadnntrmNshvH|
Page #1267
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 393 uttaSThanta iti zeSaH / so'tithistejasAmagmayAdInAM vRtti svabhAtramatItya guNaiH samaM sahaivotthita uditaH / apUrvamidamityarthaH // anvayaH - agneH dhUmAt pazcAt zikhA, raveH udayAt pazcAt aMzavaH "uttiSThante" saH tejasAM vRttim atItya guNaiH samam eva utthitaH / : vyAkhyA -- agneH vahna eH dhUnoti, dhUyate vA dhUmaH = ArdrendhanaprabhavaH bhammaH tasmAt dhUmAt pazcAt = anantaram zikhA = jvAlA, uttiSThante, raveH = sUryasya udayAt = prAkaTyAt pazcAt = anantaram aMzavaH = kiraNAH uttiSThante iti zeSaH / "kintu " saH = rAjA atithi: tejasAM = agnyAdInAM vRttiM = varttanaM svabhAvamityarthaH / atItya = atikramya guNaiH = zauryyAdabhiH, dayAdAkSiNyAdibhizca samaM = sAkam eva utthitaH = udatiSThat / idaM khalu abhUtapUrvaM jAtamityarthaH / hindI - agni se dhUA~ nikalane bAda lapaTa nikalatI hai / aura sUrya se udaya hone ke pazcAt usakI kiraNe nikalatI haiM, parantu mahArAja atithi ina tejasviyoM ke svabhAva-niyama ko ulaTakara apane guNoM ke sAtha hI uTha gaye / arthAt rAjA banane ke sAtha hI sAtha unake guNa bhI prakaTa ho gaye / yaha vicitratA thI rAjA meM / / 34 / / taM prItivizadeneMnairanvayuH parayoSitaH // zaratprasannaijrjyotirbhirvibhAvarya iva dhruvam // 35 // paurayoSitaH prItyA vizadaiH prasannainetraH karaNaistamatithimanvayuranujagmuH sadRSTiprasAramadrAkSurityarthaH / kathamiva / zaradi prasannaijyoMtirbhirnakSatrairvibhAvaya rAtrayo dhruvamiva / dhruvapAzabaddhatvAttArAcakrasyetyarthaH // anvayaH--paurayoSitaH prItivizadeH netraiH taM zaratprasannaiH jyotibhiH vibhAvaryaH dhruvam iva , anvayuH / vyAkhyA - pure bhatrAH paurAH, paurAzca tAH yoSitaH paurayoSitaH = nAgarikasundaryaH prItyA = snehena vizadAni = nirmalAni taiH prItivizadaiH = prasannairityarthaH netraiH = locanaiH tam =atithim zaradi = zaradRtau prasannAni = vizadAni taiH zaratprasannaiH jyotibhiH nakSatraiH vibhAnti nakSatrAdibhiH yAH tAH vibhAvaryaH= rAtrayaH dhruvaM = dhruvanAmAnaM nakSatravizeSam iva = yathA anvayuH : anujagmuH / yathA sarvANi nakSatrANi zrutasya sarvataH paribhramanti evam ayodhyAramaNyaH rAjAnamatithiM sadRSTiprasAramadrAkSurityarthaH / = samAsaH--prItyA vizadAni taiH prItivizadaiH / porAzca tAH yoSitaH, paurANAM vA yoSitaH paurayoSitaH / zaradi prasannAni taiH zaratprasannaiH / hindI - jisa prakAra zaradRtu ke nirmala svaccha tAroM se rAtriyAM dhruva nakSatra ke cAroM ora
Page #1268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 raghuvaMze ghUmatI rahatI haiN| vaise hI nagara kI striyoM kI premabharI A~kheM rAjA atithi ke pIche gii| arthAt nagara kI striyAM ne premabharI A~khoM se rAjA ko dekhA // 35 // ayodhyAdevatAzcainaM prazastAyatanArcitAH / anudadhyuranudhyeyaM sAMnidhyaH pratimAgataiH // 36 // prazasteSvAyataneSvAlayeSvaciMtA ayodhyAdevatAzcAnudhyeyamanugrAhyamenamatithi pratimAgatairarcAsaMkrAntaiH sAMnidhyaiH saMnidhAnairanudadhyuranujagRhuH / 'anudhyAnamanugrahaH' ityutpalamAlAyAm / tadanugrahabuddhayA saMnidadhurityarthaH // anvayaH---prazastAyatanArcitAH ayodhyAdevatAH anudhyeyam enam pratimAgataiH sAnnidhyaiH anuddhyuH| vyAkhyA-prazastAni = manoharANi vizAlAni yAni AyatanAni mandirANi teSu arcitAH = pUjitAH, iti prazastAyatanArcitAH ayodhyAyAH =svarAjadhAnyAH devatAH = devAH sUryAdayaH iti ayodhyAdevatAH anudhyAtuM yogyaH anudhyeyastam anudhyeyam = anugrAhyam enaM = rAjAnamatithiM pratimAsu mUrtiSu, mandirasthadevavigraheSvityarthaH AgatAni AkrAntAni gatAni saMkrAntAni vA taiH pratimAgataiH sAnnidhyaiH = saMnnidhikaraNaiH = sAmIpyarityarthaH anudadhyuH = anugrahaM kRtavantaH / pUjAvasare mandirasthadevapratimAsu tadanugrahecchayA sannidhiM cakrurityarthaH / samAsaH-ayodhyAyAH devatA ayodhyaadevtaaH| prazastAni tAni AyatanAnIti prazastAyatanAni teSu arcitAH prazastAyatanArcitAH / pratimAsu gatAni taiH pratimAgataiH / hindI-ayodhyA nagarI ke vizAla evaM zreSTha mandiroM meM jina devatAoM kI pUjA kI gaI, una devatAoM ne apanI mUrtiyoM meM Akara ( baiThakara ) anugraha ( kRpA ) karane ke yogya rAjA atithi ke Upara kRpA ko // 36 // yAvannAzyAyate vedirabhiSekajalAplutA / tAvadevAsya velAntaM pratApaH prApa duHsahaH // 37 // abhiSekajalairAplutA siktA vedirabhiSekavediryAvannAzyAyate na zuSyati / kartari laT / tAvadevAsya rAjJo duHsahaH pratApo velAntaM velAparyantaM prApa // anvayaH-abhiSekajalAplutA vediH yAvat na AzyAyate, tAvat eva asya duHsahaH pratApaH velAntaM praap| vyAkhyA-abhiSekasya = rAjyAbhiSekasya jalAni = ambhAMsi taiH AplutA = klinnA siktA, iti abhiSekajalAplutA, vediH= abhiSekavediH, pariSkRtA bhUmiH yAvat yAvatA kAlena na AzyAyate = na zuSyati tAvat = tAvatA kAlena asya = rAzo atitheH duHkhena sahyate iti
Page #1269
--------------------------------------------------------------------------
________________ sahadazaH sargaH duHsahaH = duHkhena soDhu zakyaH pratApayatyayenaneti pratApaH = teja: velAyAH = samudrataTasya antaH = prAntastaM velAntaM = sAgarataTaparyantamityarthaH / prApa = gataH / ___ samAsaH-abhiSekasya jalAni abhiSekajalAni taiH AplutA iti abhiSekajalAplutA / velAyAH antastaM velAntam / hindI-jaba taka abhiSeka ke jala se bhIgI huI vedI sUkhane bhI na pAI thI ki taba taka rAjA kA duHsaha pratApa samudra ke kinAroM taka pahu~ca gyaa| arthAt atizIghra atithi kA prabhAva jama gayA, samudrAnta pRthvI ke sabane usakA lohA mAna liyA / / 37 / / vasiSThasya gurormantrAH sAyakAstasya dhanvinaH / kiM tatsAdhyaM yadubhaye sAdhayeyurna lagatAH // 30 // gurorvasiSThasya mantrAH dhanvinastasyAtitheH saaykaaH| ityubhaye saMgatAH santo yatsAdhyaM na sAdhayeyustattAdRksAdhyaM kim / na kiNcidityrthH| teSAmasAdhyaM nAstIti bhAvaH / / anvayaH-guroH vasiSThasya maMtrAH dhanvinaH tasya sAyakAH ubhaye saMgatAH santaH yat sAdhyaM na sAdhayeyuH tat kim / vyAkhyA-gRNAti dharmAdikaM,giratyajJAnaM vA gurustasya guroH = upadezakasya vasiSThasya = maharSeH kulagurorityarthaH maMtrAH = devAdisAdhakAH, vedamaMtrAH dhanurasyAstIti dhanvI tasya dhanvinaH = cApadhAriNaH tasya = atitheH syanti = nAzaM kurvantIti sAyakAH = bANAH iti ubhaye saMgatAH = militAH santaH yat = vastu-kArya vA sAdhyaM = sAdhanIyaM na sAdhayeyuH = na sampAdayeyuH tat = tAdRk sAdhyaM kim na kimapyastIti bhAvaH / teSAM kRte asAdhyaM nAma na kiMciditi bhAvaH / hindI-guru vasiSTha jI ke mantra aura dhanudhArI rAjA atithi ke bANa, ye donoM milakara jisa kAma ko na kara sake, aisA kauna sA kArya hai arthAt ina donoM kA asAdhya kucha bhI nahIM thA // 38 // sa dharmasthasakhaH zazvadarthipratyarthinAM svayam / dadarza saMzayacchedyAnvyavahArAnatandritaH // 39 // dharme tiSThantIti dharmasthAH sabhyAH / 'rAjJA sabhAsadaH kAryA ripau mitre ca ye samAH' ityuktalakSaNAH / teSAM sakhA dharmasthasakhaH / tatsahita ityarthaH / atandrito'nalasaH sa nRpaH zazvat anvahamityarthaH / arthinAM sAdhyArthavatAM pratyarthinAM tadvirodhinAM ca saMzayacchedyAnsaMzayAddhetozchedyAnparicchedyAn / saMdigdhatvAdavazyaniNeyAnityarthaH / vyavahArAnRNAdAnAdivivAdAnsvayaM ddrshaanusNddhau| na tu prAvivAkameva niyuktavAnityarthaH / atra yAjJavalkyaH-'vyavahArAnnapaH pazyedvidvadbhirbrAhmaNaiH saha' iti // anvayaH-dharmasthasakhaH atandritaH saH zazvat arthipratyarthinAM saMzayacchedyAn vyavahArAn svayaM ddrsh|
Page #1270
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze vyAkhyA - dharme = satye, nyAye ca tiSThantIti dharmasthAH / dharmasthAnAM = sabhyAnAM sakhA = mitramiti dharmasthasakhaH tairyuktaH ityarthaH / tandrA saMjAtAsyAsau tandritaH = AlasyayuktaH, na tandritaH atandritaH = analasaH saH = rAjAtithiH zazvat = nirantaraM pratidinamityarthaH / artha : = = sAdhyoSE: yeSAmasti te arthinaH / pratyarthaH = tadvirodhaH yeSAmasti te pratyarthinaH / arthinazca pratyathiMnazca te teSAm arthipratyarthinAM saMzayAt = saMdigdhatvAt kAraNAt zchedyAH = nirNetuM yogyAstAn saMzayacchedyAn vyavahArAn = vivAdAn svayam = Atmanaiva dadarza = pazyati sma / na tu prAvi - vAkAdidvArA kArayAmAsetyarthaH 1 396 samAsaH - dharmasthAnAM sakhA iti dharmasthasakhaH / arthinazca pratyarthinazceti dvandvaH teSAm arthipratyarthinAm / na tandritaH atandritaH / saMzayAt hetoH chedyAstAn saMzayacchedyAn / hindI - dhArmikoM ke mitra, Alasyako chor3akara rAjA atithi vAdI aura prativAdiyoM ke saMzaya ke kAraNa nirNaya ke yogya vyavahAroM ko svayaM dekhatA thA / arthAt dhArmika vidvAnoM ke sAtha baiThakara pecIde mukadamoM kA phaisalA svayaM karatA thA, kevala jajoM para nahIM chor3atA thA // 39 // tataH paramabhivyaktasaumanasyaniveditaiH / yuyoja pAkAbhimukhairbhRtyAnvijJApanAphalaiH // 40 // tataH paraM vyavahAradarzanAnantaraM bhRtyAnanujIvinaH / abhivyaktaM mukhaprasAdAdiliGgaH sphuTobhUtaM yatsaumanasyaM svAminaH prasannatvaM tena niveditaiH sUcitaiH pAkAbhimukhaiH siddhayunmukhai vijJApanAnAM vijJaptonAM phalaiH prepsitArthairyuyoja yojayAmAsa / atra bRhaspatiH - 'niyuktaH karmaniSpattau vijJaptau ca yadRcchayA / bhRtyAndhanairmAnayaMstu navo'pyakSobhyatAM vrajet // ' iti / kavizca vakSyati - 'akSobhyaH' (1744) iti / atra saumanasyaphalayojanAdibhirnRpasya vRkSasamAdhirdhvanyata ityanusaMdheyam // anvayaH--tataH param bhRtyAn abhivyaktasaumanasyaniveditaiH pAkAbhimukhaiH vijJApanAphalaiH yoja vyAkhyA - tataH param = vivAdanirNayAnantaram bhRtyAn = sevakAn abhivyaktaM = prakaTIbhUtaM, mukhasya prasAdAdicihnaH sphuTIkRtamityarthaH / yat saumanasyaM = antaHkaraNasya nairmalyaM, svAminaH prasannatA iti yAvat / iti abhivyaktasaumanasyaM tena niveditAni = sUcitAni taiH abhivyaktasaumanasyaniveditaiH / pacyate = pariNamyate'neneti pAkaH = pariNatiH / pAkasya = phalonmukhasya siddherityarthaH abhimukhAni = unmukhAni tatparANItyarthaH taiH pAkAbhimukhaiH vijJApanAnAM = vijJaptInAM phalAni = abhilaSitArthAH taiH vijJApanAphalaiH yuyoja = yojayAmAsa / samAsaH - abhivyaktaJca tat saumanasyamiti abhivyaktasaumanasyaM tena niveditAni tai: abhivyaktasaumanasyaniveditaiH / pAkasya abhimukhAni taiH pAkAbhimukhaiH / vijJApanAnAM phalAni taiH vijJApanAphalaiH / hindI- - mAmalA mukadame kA phaisalA karane kA bAda, spaSTa prasannatA se jAne gae ( anumAna
Page #1271
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 397 kie gae ) aura phala dene meM tatpara prArthanA ke abhilaSita padArtha ( manoratha ) se sevakoM ko saMyukta kara detA thA / arthAt jaise vRkSa ko phalA huA dekhakara loga anumAna kara lete haiM ki isase itane phala mileNgeN| vaise hI rAjA atithi kI prasannatA ko dekhakara unake sevaka jAna lete the ki hamako itanA phala milegA / yahA~ vRkSa samAdhi vyaMgya hai // 40 // praja stadguruNA nadyo nabhaseva vivardhitAH / tasmiMstu bhUyasIM vRddhiM nabhasye tA ivAyayuH // 41 // prajAstasyAtitherguruNA pitrA kuzena / nabhasA zrAvaNamAsena nadya iva vivardhitAH / tasminnatithau tu nabhasye bhAdrapade mAse tA iva nadya iva bhUyasIM vRddhimabhyudayamAyayuH / prajApoSaNena pitaramatizayitavAnityarthaH // anvayaH - prajAH tadguruNA nabhasA nadyaH iva vivardhitAH, tasmin tu nabhasye tA: itra bhUyasIM vRddhim AyayuH / vyAkhyA - prakarSeNa jAyante iti prajAH = janAH tasya = atitheH guruH = pitA = kuza: iti tadguruH tena tadguruNA virahiNo nabhyati, nabhnAti, nabhate, iti vA nabhAH = zrAvaNaH tena nabhasA = zrAvaNamAsena nadyaH saritaH iva = yathA vivardhitAH pUritAH tasmin = atithau rAjani tu nahyate meghaiH, na babhastIti vA nabhAH = abhram tatra sAdhuH nabhasyaH = bhAdrapadaH tasmin nabhasye = bhAdrapadamAse "nabho vyoni nabhA meghe zrAvaNe ca" iti vizvaH / " syurnabhasyaH prauSThapada - bhAdrabhAdrapadAH" ityamaraH / tAH = nadyaH iva bhUyasIm = atyadhikAM vRddhim = unnatim = abhyudayam AyayuH = samprAptAH / prajApAlanarakSaNaM tu atithiH svapiturapekSayAdhikyena kRtavAnityarthaH / samAsaH - tasya guruH tadgurustena tadguruNA / hindI- - rAjA kuza ne prajA ko usI prakAra bar3hAyA thA, jaise zrAvaNamAsa se nadI bhara pUra bar3ha jAtI haiM / aura rAjA atithi ke samaya to prajA bhAdrapadamAsa kI nadI ke samAna aura adhika abhyudaya ko prApta ho gaI / arthAt prajA kA kalyANa karane meM, atithi apane pitA se bhI bar3ha gayA thA // 41 // = yaduvAca na tanmithyA yaddadau na jahAra tat / so'bhUdbhagnavrataH zatrUnuddhRtya pratiropayan // 42 // so'tithiryadvAkyaM dAnatrANAdiviSayamuvAca tanna mithyAnRtaM nAbhUt / yadvastu dadau tanna jahAra na punarAdade / kiMtu zatrUnuddhRtyotkhAya pratiropayanpunaH sthApayanbhananato bhagnaniyamo'bhUt // anvayaH -- saH yat uvAca tat na mithyA, yat dadau tat na jahAra, "kintu " zatrUn uddhRtya pratiropayan bhagnavrataH abhUt / vyAkhyA--saH =rAjA atithiH yat = vacanaM bhavate idaM dAsyAmi, bhavantaM rakSayiSyAmItyAdivAkyamityarthaH / uvAca = uktavAn, tat = vacanaM mithyA = asatyaM na = nahi jAtamiti / "
Page #1272
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze yat = vastu yasmai janAya dadau = dattavAn tat = dattaM vastu na jahAra =na jagrAha / iti tasya vratamAsIt / kintu zatrUn = arIn uddhatya = utkhAya pratiropayan =punaH tadrAjye sthApayan vrajanti =gacchanti svargamaneneti vrtH| bhannaH = naSTaH vrataH-niyamaH yasya sa bhagnavrataH abhatajAtaH / zatrUNAmutkhAtapratiropaNe eva tasya niyamo bhagnaH, natvanyasmin viSaye, ityarthaH / hindI-rAjA atithi jo bAta kahate the, vaha mithyA nahIM hotI thii| arthAt jo kahA use pUrA kiyaa| aura jo vastu de dI, use phira ve nahIM lete the| aisA rAjA kA niyama thaa| kintu zatruoM ko ukhAr3a kara unheM phira unake sthAna para baiThAne ke samaya unakA yaha niyama TUTa jAtA thA / arthAt niyamabhaMga kevala yahIM hotA thA, aura kisI bhI viSaya meM nahIM // 42 // vayorUpavibhUtInAmekaikaM madakAraNam / tAni tasminsamastAni na tasyotsiSice manaH // 43 // vayorUpavibhUtInAM yauvanasaundaryaizvaryANAM madhya ekaikaM madakAraNaM madahetuH / tAni madakAraNAni tasminrAjJi samastAni militAnIti zeSaH / tathApi tasyAtithermano notsiSice na jagarva / siJcateH svaritettvAdAtmanepadam / atra vayorUpAdInAM garvahetutvAnmadasya ca madirAkAryatvenAtatkArakatvAnmadazabdena gavoM lakSyata ityaahuH| uktaMca-'aizvaryarUpatAruNyakulavidyAbalairapi / iSTalAbhAdinA hyeSAmavajJA garva IritaH // madastvAnandasaMmohaH saMbhedo madirAkRtaH / / ' iti / ata eva kavinApi 'utsiSice' ityuktam / na tu 'unmamAda' iti // anvayaH-vayorUpavibhUtInAm ekaikaM madakAraNam , tAni tasmin samastAni "militAni santi tathApi" tasya manaH na utsissice| vyAkhyA-vayaH = yauvanaM rUpaM =saundarya vibhUtiH = aizvaryazcaiteSAM dvandvaH vayorUpavibhUtayastAsAM vayorUpavibhUtInAM madhye ekaikaM = pratyekaM madasya = garvasya hetuH= kAraNAMmati madahetuH bhavatIti zeSaH / tAni = yauvanasaundaryaizvaryANi madakAraNAni tasmin = rAjani, atithau samastAni militAni santi yadyapi, tathApi tasya = atitheH manaH =cittaM, mAnasaM na nahi utsiSice = garvitaM babhUva / garvakAraNasattve'pi atitheH manasi na garvalezaH, ityrthH| samAsaH-vayazca rUpaJca vibhUtizceti vayorUpavibhUtayastAsAM vayorUpavibhUtInAm / madasya kAraNamiti madakAraNam / hindI-javAnI sundaratA aura aizvarya ( sampatti ) inameM se eka-eka bhI vastu ghamaNDa kA ( ahaMkAra kA ) kAraNa hotI hai| arthAt inameM eka bhI jisa vyakti meM rahegI use ghamaNDa ho jAtA hai| kintu atithi meM ye sabhI kAraNa ekatra the| to bhI usake mana meM ghamaNDa na thaa| vizeSa--yahA~ para yauvana saundarya tathA sampatti ko garva kA kAraNa hone se aura mada ( nazA ) ko madirA kA kArya hone se mada zabda kA lakSaNA se garva artha hai| isIliye kavi ne utsiSice kahA hai na ki unmamAda // 43 //
Page #1273
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH ittha janitAsu prakRtiSvanuvAsaram / akSobhya. sa navo'pyAsIdRDhamUla iva drumaH // 44 // itthamanuvAsaramanvahaM prakRtiSu prajAsu janitarAgAsu satISu sa rAjA navo'pi / dRDhamUlo druma sa | akSobhyo'pradhRSya AsIt // 399 anvayaH -- ittham anuvAsaraM prakRtiSu janitAnurAgAsu " satISu" saH natraH api dRDhamUlaH drumaH iva akSobhyaH AsIt / vyAkhyA -- ittham = anena prakAreNa vAsare vAsare, iti anuvAsaram = pratidinam prakRSTaM kurvanti rAjyaM tAH prakRtayastAsu prakRtiSu = prajAsu janitaH = utpanna: anurAgaH = prItiH yAsu tAH, tAsu janitAnurAgAsu satIpu saH = rAjA atithiH navaH = nUtanaH api dRDhaM = pragADhaM mUlaM = -budhnaH yasya sa dRDhabhUlaH drumaH = vRkSa iva = yathA " dRDhaM sthUle nitAnte ca pragADhe balavatyapi" iti medinI / na kSobhyaH akSobhyaH = acalaH = sthiraH, adhRSya ityarthaH / AsIt = abhUt / samAsaH--janitaH anurAgaH yAmu tAH tAsu janitAnurAgAsu / vAsare vAsare anu, iti anuvAsaram / dRDhaM mUlaM yasya sa dRDhamUlaH / na kSobhyaH akSobhyaH / hindI - isa prakAra pratidina ( roja-roja ) rAjA ke prati prajA kA prema utpanna hone se nayA rAjA bhI majabUta jar3a vAle vRkSa kI taraha sthira ho gayA / prajA kI bhakti evaM anurAga hI rAjA kI sthiratA yogyatA kA kAraNa hai / yaha abhiprAya kavi kA hai // 44 // anityAH zatravo bAhyA viprakRSTAzcate yataH / ataH so'bhyantarAnnityAnSaT pUrvamajayadvipUn // 45 // yato bAhyAH zatravaH pratinRpA anityAH / dviSanti snihyanti cetyarthaH / kiMca te bAhyA viprakRSTA duursthaashc| ataH so'bhyantarAnantarvartino nityAnSaDripUnkAmakrodhAdInpUrvamajayat / antaHzatruja bAhyA api na durjayA iti bhAvaH / / anvayaH--yataH bAhyAH zatravaH anityAH viprakRSTAH ca, ataH saH abhyantarAn nityAn SaT ripUn pUrvam ajayat / vyAkhyA--yataH = yasmAtkAraNAt bahirbhavAH bAhyAH = azarIrasthAH, asahajA ityarthaH / zatravaH = ripavaH na nityAH anityAH = azAzvatAH kadAcit kAryavazAt dviSanti, snihyanti cetyarthaH / ' zAzvatastu dhruvo nityasadAtanasanAtanAH / ityamaraH / kiMca te = bAhyAH zatravaH viprakRSyaMtesma iti viprakRSTAH = dUrasthAH / ataH = asmAtkAraNAt saH = rAjA atithiH, abhigatam antaraM yeSAM te abhyantarAstAn abhyantarAn = zarIrasthAm nityAn = zAzvatAn mokSaparyantasthAyina ityarthaH, SaD SaTsaMkhyakAn kAmakrodhamohAdIn ripUn pUrva = prathamam ajayat = jitavAn / antaHzatruSu nirjiteSu bAhyAH zatravaH akiMcitkarA ityarthaH /
Page #1274
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze hindI--kyoMki bAharI zatru sadA nahIM hote haiM aura ve dUra rahate haiN| isaliye rAjA atithi ne apane hI zarIra ke bhItara sadA rahane vAle cha: zatru ( kAma krodha lobha mada moha matsara ) oM ko pahale jIta liyA // 45 // prasAdAbhimukhe tasmiMzcapalApi svabhAvataH / nikaSa hemarekheva zrIrasIdanapAyinI // 46 // svabhAvatazcapalA caJcalApi zrIH prasAdAbhimukhe tasminnape / nikaSa nikaSopale himarekheva / anapAyinI sthirAsIt / / anvayaH-svabhAvataH capalA api zrIH prasAdAbhimukhe tasmin nikaSa hemarekhA iva anapAyinI AsIt / vyAkhyA-svo bhAvaH svabhAvaH, svabhAvAt svabhAvataH= prakRtyA capalA = caJcalA api zrIH=rAjyalakSmIH mukhamAbhigata: abhimukhaH, prasAdasya = prasannatAyAH abhimukhaH tasmin prasAdAbhimukhe = prasannamukhe, ityrthH| prasAde anugrahe abhimukhaH = pravaNaH tasminniti vA tasmin = rAzi=atithau nikaSa = suvarNaparIkSaNapASANe hemnaH = suvarNasya rekhA = lekhA iti hemarekhA iva yathA na vidyate apAyaH = vinAzo yasyAH sA anapAyinI = sthirA-acapalA AsIt = jaataa| samAsaH-prasAdasya abhimukhaH prasAdAbhimukhastasmin prasAdAbhimukhe / hemnaH rekhA hemrekhaa| na apAyo yasyAH sA anpaayinii| hindI-prakRti se caMcala bhI rAjyalakSmI prasannamukha vAle yA anugraha karane meM lage usa rAjA atithi ke pAsa Akara usI prakAra sthira ho gaI jaise kasauTI ke patthara para suvarNa kI rekhA ( lakIra ) amiTa ho jAtI hai / / 46 // kAtayaM kevalA nItiH zaurya vApadaceSTitam / ataH siddhiM sametAbhyAmubhAbhyAmanviyeSa saH // 47 // kevalA zauryavajitA nItiH kAtayaM bhIrutvam / zaurya kevalamityanuSajanIyam / kevalaM nItirahitaM zaurya zvApadaceSTitam / vyAghrAdiceSTAprAyamityarthaH / 'vyAghrAdayo vanacarAH pazavaH zvApadA mavAH' iti halAyudhaH / ato hetoH so'tithiH sametAbhyAM saMgatAbhyAmubhAbhyAM nItizauryAbhyAM siddhiM jayaprAptimanviyeSa gaveSitavAn / anvayaH-kevalA nItiH kAtaryam , kevalaM zaurya zvApadaceSTitam "matam" ataH sa sametAbhyAm ubhAbhyAM siddhim anviyeSa // vyAkhyA kevalA = ekA parAkramazUnyA nIyante = unnIyante kartavyArthAH anayA sA nItiH = nayaH ISattaratoti kAtaraH tasya bhAvaH kAtaryam = bhIrutvam ucyate nItikArairiti zeSaH /
Page #1275
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH kevalam = ekamAtraM zUrasya bhAvaH zaurya = zUratvaM ca zuna iva Apad yebhyaste zvApadAH zunaH iva padAni vA yeSAM te zvApadA vyAghAdayaH teSAM ceSTitam = ceSTApAyam / "vyAghrAdayo vanacarAH pazavaH zvApadA matAH" iti hlaayudhH| ataH asmAddhetoH saH = rAjA atithiH sametAbhyAM = militAbhyAm ubhAbhyAM = dvAbhyAm siddhiM = saphalatAM, vijayaprAptimityarthaH / antriyeSa = gvessyaamaas| samAsaH-zuna iva Apad yebhyaste zvApadAH / zuna iva padAni yeSAM te vA zvApadAsteSAM ceSTitamiti zvApadaceSTitam / samyak ite samete tAbhyAM sametAbhyAm / / hindI-ekamAtra kUTanIti se kAma karanA kAyaratA hai aura kevala zUratA ( mAra kATa kara jItanA ) pazuoM kA svabhAva hai| isaliye rAjA atithi ne rAjanIti tathA parAkrama donoM se "samayAnusAra" vijaya prApti kI khoja kii| vijaya prApta kI / / 47 // na tasya maNDale rAjJo nyastapraNidhidIdhiteH / adRSTamamavatkiMcidvayabhrasyeva vivasvataH // 40 // nyastAH sarvataH pahitAH praNidhayazcarA eva dodhitayo razmayo yasya tasya / 'praNidhiH prArthane care' iti zAzvataH / tasya raajnyH| vyabhrasya nirmavasya vivasvataH sUryasyeva / maNDale svaviSaye kiMcidalpamapyadRSTamazAtaM nAbhavannAsIt / sa cAracakSuSA sarvamapazyadityarthaH // avanya-nyastapraNidhidIdhiteH tasya rAjJaH maNDale jyabhrasya vivasvataH iva kiMcit adRSTaM na abhvt| vyAkhyA--nyastAH sarvatra preSitAH praNidhayaH= guptacarAH eva dIdhitayaH = razmayaH yasya sa tasya nystprnnidhidiidhiteH| prakarSeNa nidhIyate jJeyaM yeSu te praNidhayaH / tasya = prasiddhasya rAjJaH= atitheH maNDale = rASTra = svadeza, ityarthaH / apaH bibharti, abhrati = gacchatoti vA aghram / vigatAni abhrANi = mevAH yasya sa tasya vyabhrasya = mevarahitasya vividha vaste = AcchAdayatIti vivaH razmiH asyAstIti vivasvAn tasya vivasvataH = sUryasya maNDale = pariveSa, svaviSaye ityarthaH / iva = yathA kiMcit = ISadapi na dRSTam adRSTam = ajJAtam , anavalokitam na AsIt = nAbhavat / cAracakSuSaH rAjAnaH sarva pshyntiityrthH| samAsaH-nyastAH praNidhayaH eva dIdhitayo yena sa tasya nyastapaNidhidIdhiteH / vigatAni abhrANi yasya tasya vyabhrasya / na dRSTam adRSTam / hindI-jisa prakAra bAdala rahita AkAza meM sUrya kiraNoM ke phaila jAne se kucha bhI chipA nahIM rahatA hai, usI prakAra rAjA ne apane guptacaroM ko saba jagaha bheja rakhA thaa| ataH pUre deza meM kucha bhI ajJAta nahIM thaa| arthAt sarvatra niyukta guptacaroM ke dvArA rAjA saba kucha mAna letA thA // 48 //
Page #1276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 raghuvaMze rAtriMdivavibhAgeSu yadAdiSTaM mahIkSitAm / tasiSeve niyogena sa vikalpaparAGmukhaH // 49 // ___ rAtrau ca divA ca rAtridivam / 'acatura-' ityAdinAdhikaraNArthe dvandve'cpratyayAnto nipAtaH avyyaanttvaadnyytvm| atra SaSThayarthalakSaNayA rAtriMdivamiti / ahoraatryorityrthH| tayovibhAgA aMzAH praharAdayaH / teSu mahIkSitAM rAjJAM yadAdiSTamidamasminkAle kartavyamiti manvAdibhirupadiSTaM tatsa rAjA vikalpaparAGmukhaH saMzayarahitaH san / niyogena nizcayena sisseve| anusstthitvaanityrthH| atra kauTilyaH-'kAryANAM niyogavikalpasamuccayA bhavanti / anenaivopAyena nAnyeneti niyogaH / anena vA'nyena veti vikalpaH / anena ceti samuccayaH' iti / / anvayaH-rAtriMdivavibhAgeSu mahIkSitAM yat AdiSTam tat saH vikalpaparAGmukhaH san niyogena sisseve| vyAkhyA- rAtrau ca divA ca rAtriMdivaM, rAtriMdivam = ahorAtrayoH vibhAgAH = aMzAHyAmAdayaH teSu rAtriMdivavibhAgeSu mahIM = pRthivI kSiyanti, mahyAM vA kSiyantIti mahIkSitasteSAM mahIkSitAm = rAjJAM yat =kartavyam AdiSTam = asminkAle idaM kartavyamidaM vA na kartavyamitinItizAstrakArairupadiSTaM tat = sarva saH =rAjA atithiH vikalpena = saMzayena parAGmukhaH =rahitaH iti vikalpaparAGmukhaH san niyujyate iti niyogastena niyogena = nizcayena siSeve - sevitavAn = anuSThitavAnityarthaH / samAsaH-rAtrau ca divA ca rAtriMdivam , tasyaH vibhAgasteSu rAtriMdivavibhAgeSu / vikalpena, vikalpe vA parAGmukhaH viklppraangmukhH| - hindI-dina meM tathA rAta meM kisa samaya kaunasA kArya karanA isa prakAra manvAdi zAstrakAroM ne rAjAoM ke jo kartavya batAe haiM, rAjA atithi ne niHsandeha hokara dRr3hatA se una AdezoM kA pAlana kiyA // 49 // mantraH pratidinaM tasya babhUva saha mantrimiH / sa jAtu sevyamAno'pi guptadvAro na sUcyate // 50 // tasya rAjJaH pratidinaM mantribhiH saha mantro vicAro babhUva / sa mantraH sevyamAno'pyanvahamAvartyamAno'pi jAtu kadAcidapi na sUcyate na prkaashyte| tatra heturguptadvAra iti saMvRteGgitAkArAdijJAnamArga ityarthaH // anvayaH-tasya pratidinaM maMtribhiH saha mantraH babhUva saH sevyamAnaH api jAtu na sUcyate "yato hi" saH guptdvaarH| vyAkhyAH -tasya rAjJaH atitheH dine dine iti pratidinaM = pratyahaM manvibhiH = sacivaiH saha = sAkaM manyate iti mantraH= guptavicAraH babhUva = jAtaH / saH =mantraH sevyate iti
Page #1277
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 403 sevyamAnaH = pratyahamAvartyamAnaH api jAtu = kadAcit api na sUcyate = nahi prakAzyate / yato hi saH=mantraH guptaM = saMvRtaM surakSitamAvRtamityarthaH dvAram = iMgitAkArAdimArga : yasya sa guptadvAra: AsIditi zeSaH / samAsaH - dine dine pratidinam / guptaM dvAraM yasya sa guptadvAraH / 2 hindI - usa rAjA atithi kA roja-roja apane maMtriyoM ke sAtha guptavicAra ( maMtraNA ) hotA thA / kintu vaha vicAra pratidina vyavahAra meM Ate hue bhI kabhI bhI pragaTa nahIM hotA thaa| kyoMki usake ceSTA AkArAdi prakaTa hone ke mArga ( rAste ) gupta rahate the // 50 // pareSu sveSu ca kSiptairavijJAtaparasparaiH / sopasarperjajagAra yathAkAlaM svapannapi // 51 // yathAkAlamuktakAlAnatikrameNa svapannapi so'tithiH pareSu zatruSu sveSu svakIyeSu ca / mantryAditIrtheSviti zeSaH / kSiptaiH prahitairavijJAtAH paraspare yeSAM taiH / anyonyAvijJAtairityarthaH / apasarpaizcaraiH / 'apasarpazcaraH spaza' ityamaraH / jajAgAra buddhavAn / cAramukhena sarvamajJAsIdityarthaH / atra kAmandakaH----cArAnvicArayettIrtheSvAtmanazca parasya ca / pASaNDyAdInavijJAtAnanyonyamitarairapi // ' iti // anvayaH--yathAkAlaM svapan api saH pareSu sveSu ca kSiptaiH avijJAtaparasparaiH apasapaiH jajAgAra / vyAkhyA-- kAlamanatikramya yathAkAlaM = samayasyAnatikramaNena svapan = zayAnaH api saH = atithiH pareSu = zatruSu sveSu = AtmIyeSu ca kSiptaH = prahitaiH avijJAtAH = na jJAtAH paraspare = anyonyaM yeSAM te taiH avijJAtaparasparaH, anyonyaM na jAnadbhirityarthaH / apasarpantIti apasarpAH taiH apasarpaiH = caraiH "yathArhavarNaH praNidhirapasarpazcaraH spazaH" ityamaraH / jajAgAra = jAgartisma, prabuddhavAnityarthaH / samAsaH - kAlamanatikramya yathAkAlam / na vijJAtAH avijJAtAH paraspare yeSAM te taH avijJAtaparasparaiH / hindI-ra - rAjA atithi ne apane karmacAriyoM tathA zatruoM meM aise guptacara lagA rakhe the, jo ki Apasa meM eka dUsare ko bhI nahIM jAna pAte / aise guptacaroM ke dvArA vaha samayAnusAra sote hue bhI jAgatA thA / arthAt guptacaroM ke jariye vaha sabake samAcAra jAna lete the // 51 // durgANi durbrahANyAsaMstasya roddhurapi dviSAm / hi siMha gajAskandI bhayAdviriguhAzayaH // 52 // dviSAM roddhU rodhakasyApi / na tu svayaM rodhyasyetyarthaH / tasya rAjJo durgrahANi parairdurdharSANi mahIdurgAdInyAsan / na ca nirbhIkasya kiM durgeriti vAcyamityarthAntaranyAsamukhenAha---nahIti / gajAnAskandati hinastIti gajAskandI siMho bhayAddhetoH / giriguhAsu zeta iti giriguhAzayo
Page #1278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 raghuvaMze nahi kiMtu svabhAvata eveti shessH| 'adhikaraNe zeteH' itycprtyyH| atra manu:-'dhanvadurga mahIdurgamabdurga vArkSameva vA / nRdurga giridurga vA samAzritya vasetpuram // ' iti // __ anvayaH-dviSAM roddhaH api tasya durgrahANi durgANi Asan, hi gajAskandI siMhaH bhayAt giriguhAzayaH na, "kintu svbhaavaat"| ___ vyAkhyA-dviSantIti dviSaH teSAM dviSAM zatrUNAM rodadhuH =rodhakasyApi na tu svayaM rodhyasyetyarthaH tasya =atitheH duHkhena grahItuM zakyAni durgrahANi = zatrubhiH dharSitumazakyAni ajeyaaniityrthH| duHkhena gacchantyatra tAni durgANi = koTTAni "puraM durgamadhiSThAnaM koTTo'strI rAjadhAnyapi" iti jttaadhrH| Asan = vidyantesma, nanu zUrasyAmIroH dugaiH kiM kAryamityAha hi = yataH gajAn = nAgAn Askandati=hinastIti gajAskandI siMhaH = mRgendraH bhayAt =bhIteH kAraNAt girINAM = parvatAnAM guhAH= bilAni tAsu zete = svapiti iti giriguhAzayaH na= nahi, kintu svabhAvAdeveti zeSaH / samAsaH-gajAnAm AskandI, iti gjaaskndii| duHkhena grahANi durgrhaanni| girINAM guhAH giriguhAstAsu zayaH giriguhAzayaH / hindI-zatruoM ko rokane vAle rAjA atithi ke bahuta se bar3e majabUta kile the| arthAt yadyapi ve yuddha meM hI zatruoM ko ghera kara parAsta kara dete the, phira bhI rAjadhAnI ke cAroM ora kile vanavA rakhe the| yaha ThIka bhI hai kyoMki-hAthiyoM ko mArane vAlA siMha, parvata kI guphAoM meM hAthiyoM ke bhaya se nahIM sotA hai| kintu siMha kA aisA svabhAva hI hai // 52 // bhavyamukhyAH samArambhAH pratyavekSyA niratyayAH / garbhazAlisadharmANastasya gUDha vipecire // 53 // bhavyamukhyAH klyaannprdhaanaaH| na tu vipriitaaH| pratyavekSyA etAvatkRtametAvatkartavyamityanusaMdhAnena vicaarnniiyaaH| ata eva niratyayA nirbAdhA garbhe'bhyantare pacyante ye zAlayasteSAM sadharmANaH / atinigUDhA ityarthaH / 'dharmAdanickevalAt' ityanicpratyayaH samAsAntaH / tasya rAjJaH samArabhyanta iti samArambhAH karmANi gUDhamaprakAzaM vipecire| phalitA ityrthH| 'phalAnumeyAH prArambhAH' iti bhaavH|| anvayaH-bhavyamukhyAH pratyavekSyAH ata eva niratyayAH, garbhazAlisadharmANaH tasya samArambhAH gUDhaM vipecire| vyAkhyA--bhavatIti bhavyaM = kalyANaM mukhyaM = pradhAnaM yeSu te bhavyamukhyAH, bhavyAdviparItA netyarthaH / pratyavekSituM = etAvatkRtametAvatkaraNIyamiti vicArayituM yogyAH pratyavekSyAH, ata eva nirgataH atyayaH = bAdhA yebhyaste niratyayAH, samAnaH dharmaH yeSAM te sadharmANaH, garbha = abhyantare pacyante ye zAlayaH = kalamAdyAsteSAM sadharmANaH = atinigUDhA ityarthaH garbhazAlisadharmANaH, yathA zAlayaH garbha gUDhA evaM pacyante tathaivAsya rAjJaH prArambhAH api phalAnumeyA evetyarthaH / tasya =rAzaH
Page #1279
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH atitheH samyagArabhyanta iti samArambhAH = karmANi gUDham = aprakAzaM yathA syAttathA vipecire = phalitavantaH / tasya prArambhAH phalAnumeyA eva bhavantIti bhAvaH / samAsaH - bhavyaM mukhyaM yeSAM te bhavyamukhyAH / nirgatA: atyayebhya iti niratyayAH / samAno dharmoM yeSAM te sadharmANaH / garbhazAlinAM sadharmANaH ye te garbhazAlisadharmANaH / 405 hindI- - rAjA atithi ke sabhI kAma kalyANakArI hote the, aura rAjA sabhI kAmoM ko pahale vicAra lete the, isI liye ve kAma vighnabAdhA rahita hote the / jisa prakAra dhAna kA dAnA " bAla ke" bhItara hI bhItara paka jAtA hai usI prakAra rAjA ke kAma bhI cupacApa Arambha hokara pUrA hone ke bAda hI prakaTa hote the // 53 // apathena pravavRte na jAtUpa cito'pi saH / vRdvau nadImukhenaiva prasthAnaM lavaNAmbhasaH // 54 // so'tithirupacito'pi vRddhiM gato'pi san / jAtu kadAcidapyapathena kumArgeNa na pravavRte na prvRttH| maryAdAM na jahAvityarthaH / tathAhi / lavaNAmbhaso lavaNasAgarasya vRddhau pUrotpIDe satyAM nadImukhenaiva nadIpravezamArgeNaiva prasthAnaM niHsaraNam / na tvanyathetyarthaH / anvayaH -- saH upacitaH api san jAtu apathena na pravavRte, hi lavaNAmbhasaH vRddhau nadImukhena etra prasthAnam / vyAkhyA - saH = rAjA, atithiH upacIyate sma iti upacitaH = vRddhimprAptaH api san jAtu = kadAcidapi na panthAH apathaM tena apathena = kumArgeNa na pravavRte = nahi pravRttaH / maryAdAM na laMghitavAnityarthaH / tathAhi -- lavaNam ambho yasya sa tasya lavaNAmbhasaH = lavaNasamudrasya |vRddhau = pUrotpIDe satyAM nadyAH saritaH mukhaM = pravezamArgastena nadImukheneva prasthAnaM niHsAraNam = bahirAgamanaM na tvanyamArgeNetyarthaH / = samAsaH - nadyAH mukhaM nadImukhaM tena nadImukhena / lavaNam ambhaH yasya sa tasya lavaNAmbhasaH / na panthAH apathaM tena apathena / hindI- vaha rAjA atithi, samRddhizAlI hokara bhI kabhI bhI kumArga ( bure rAste ) se nahIM cle| ThIka bhI hai kyoMki jvAra ke samaya jaba sAgara bar3hatA hai to nadiyoM ke mArga se hI bar3hatA hai / arthAt kisI dUsare mArga se nahIM bar3hatA hai // 54 // kAmaM prakRtivairAgyaM sadyaH zamayituM kSamaH / yasya kAryaH pratIkAraH sa tannaivodapAdayat // 55 // prakRtivairAgyaM prajAvirAgam / daivAdutpannamiti zeSaH / sadyaH kAmaM samyakzamayituM pratikartuM kSamaH zaktaH sa rAjA yasya prakRtivairAgyasya pratIkAraH kAryaH kartavyaH tadvairAgyaM nodapAdayat / utpannapratIkArAdanutpAdanaM varamiti bhAvaH / / anarthahetutvAdityarthaH / atra kauTilya : - ' kSINAH
Page #1280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 raghuvaMze prakRtayo lobhaM lubdhA yAnti virAgatAm / viraktA yAntyamitraM vA bhartAraM nanti vA svayam // ' tasmAtprakRtInAM virAgakAraNAni notpAdayedityarthaH // anvayaH-prakRtivairAgyaM "daivAdutpannam" sadyaH kAmaM zamayituM zaktaH saH, yasya pratIkAraH kAryaH tat na eva udapAdayat / vyAkhyA-virAgasya bhAvaH vairAgyaM, prakRtipu= prajAsu vairAgyaM = viratiH = virodhastat prakRtivairAgyaM daivAt yadi utpannaM jAtamiti shessH| sadyaH =sapadi kAmaM = yatheSTam samyag zamayituM = nivArayituM zaktaH = samarthaH saH =rAjA atithiH yasya = prajAvirAgasya pratIkAraH = zodhanaM kAryaH = kartavyaH anarthahetutvAd dUrIkaraNIya ityarthaH / tat = prakRtiSu vairAgyaM naiva udapAdayat = utpAdayati sma / utpannasya vairAgyasya pratIkArApekSayAnutpAdanameva samyagiti bhAvaH / samAsaH-prakRtiSu prakRtInAM vA vairAgyamiti prakRtivairAgyam , tt|| hindI-yadi daivavaza prajA meM asantoSa ho to, use turanta dUra karane ( zAnta karane ) ke liye vaha samartha thA, kintu rAjA atithi ne prajA meM koI aisA asantoSa utpanna hI nahIM hone diyA, jisakA ki pratIkAra karanA par3e // 55 // zakyeSvevAmavadyAtrA tasya zaktimataH sataH / samIraNasahAyo'pi nAmbha prArthI davAnalaH // 56 // zaktimataH zaktisaMpannasyApi satastasya rAjJaH zakyeSu zaktiviSayeSu svasmAddhInabaleSveva viSaye yAtrA daNDayAtrA abhavat / na tu smdhikessvityrthH| tathAhi / samIraNasahAyopi davAnalo'mbhaHprArthI jalAnveSI na / dagdhumiti zeSaH / kiMtu tRNakASThAdikamevAnviSyatItyarthaH / atra kauTilyaH'samajyAyobhyAM saMdadhIta hInena vigRhNIyAt' iti // anvayaH-zaktimataH sataH tasya zakyeSu eva yAtrA abhavat, samIraNasahAyaH api davAnalaH ambhaHprArthI na "dagdhumiti" zeSaH / vyAkhyA--zaktirasyAstIti zaktimAn tasya zaktimataH =sAmarthyasampannasyApi sataH tasya = rAjJaH atitheH zakyeSu = sAmarthyaviSayeSu-svasmAt nyUnabaleSu eva yAtrA = vijayayAtrA, abhavat = abhUt, na tu prabaleSu ityrthH| tathAhi samyak Ite = gacchati, Irayati = prerayatIti vA samIraNaH = pavanaHsahAyaH = sahAyako yasya sa samIraNasahAyaH api davaraya = vanasya anala:= agniH, iti davAnala: ambhaH = jalaM prArthayate tacchIla: ambhaHprArthI = jalAnveSI na= nahi dagdhumiti shessH| samAsaH-samIraNaH sahAyo yasya sa smiirnnshaayH| davasya analaH davAnalaH / ambhasaH prArthI ambhHpraarthii| hindI-rAjA atithi zaktizAlI hokara bhI zakya sambhava apane se kamajora para car3hAI
Page #1281
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 407 karate the, adhika balavAna para nhiiN| ThIka bhI hai kyoMki vAyu ke sAtha meM ( sahAyaka ) hone para bhI vana meM lagI Aga jala ko nahIM DhU~DhatI hai| arthAt jala ko nahIM jalAtI hai| vizeSa--isa zloka kA hindI anuvAda kucha sajjanoM ne "adhika balavAn para atithi car3hAI karate the kamajora para nahIM" aisA zakyeSu-kA artha likhA hai kintu yaha mallinAtha kI TIkA tathA nIti ke viruddha hai| kauTilya ne likhA hai ki samAna balavAle tathA adhika balavAle rAjA se sandhi kare aura hInabala para car3hAI kre| ataH hamane isI ke anusAra li vA hai| kavi kA bhAva bhI yahI pratIta hotA hai // 56 // na dharmamarthakAmAbhyAM babAdhe na ca tena tau| nArtha kAmena kAmaM vA so'rthena sadRza striSu // 57 // sa rAjArthakAmAbhyAM dharma na babAdhe na nAzitavAn / tena dharmeNa ca tAvartha kAmau na / artha kAmena kAmaM vArthena na babAdhe / ekatraivAsakto naabhuudityrthH| kiMtu triSu dharmArthakAmeSu sadRzastulyavRttiH / abhUdityarthaH // anvayaH-saH arthakAmAbhyAM dharma na babAdhe, tena ca tau na "babAdhe" artha kAmena, kAmaM vA arthena na babAdhe, kintu triSu sadRzaH / __ vyAkhyA-saH rAjA atithiH arthyate = prArthyate iti arthaH = dravyaM viSayo vaa| kamanaM kAmaH = abhilASaH / arthazca kAmazceti arthakAmau tAbhyAm arthakAmAbhyAM dharma= puNyaM na babAdhe = na vinAzitavAn / tena = dharmeNa ca tau = arthakAmau na nAzitavAn, kAmena = dharmAviruddhana abhilASeNa artha na bAdhitavAn tathA arthena = adhikalobhena kAmaM vA na pIDitavAn / tatra tatraiva naasktvaanityrthH| kintu triSu =dharmArthakAmeSu samAnaH iva pazyatIti sadRzaH- samAnavRttiH abhuudityrthH| samAsaH-arthazca kAmazceti arthakAmau tAbhyAm , arthakAmAbhyAm / hindI-rAjA atithi ne artha aura kAma ke liye dharma ko nahIM chor3A, tathA dharma se ( rAta dina dharma meM ho lIna hokara ) artha aura kAma kA bhI tyAga nahIM kiyaa| aura artha ke pIche kAma ko tathA kAma ke pIche artha ko bhI nahIM chodd'aa| arthAt kisI eka meM hI Asakta nahIM huaa| kintu dharma artha kAma ina tInoM meM eka samAna vyavahAra karatA thA // 57 // hInAnyanupakartaNi pravRddhAni vikurvate / tena madhyamazaktIni mitrANi sthApitAnyataH // 58 // mitrANi hInAnyatikSoNAni cedanupakartaNyanupakArINi / pravRddhAnyatisamRdvAni cedrikurvate viruddhaM cessttnte| apakurvata ityrthH| 'akarmakAcca' ityAtmanepadam / ataH kAraNAttena rAjJA mitrANi suhRdaH / 'mitraM suhRdi mitro'ke' iti vizva: / madhyamazaktoni nAtikSINocchritAni yayA tathA sthApitAni //
Page #1282
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH - mitrANi hInAni anupakartaNi, pravRddhAni vikurvate, ataH tena madhyamazaktIni mitrANi sthApitAni / 408 vyAkhyA -- medyantIti = snihyantIti mitrANi = sakhAyaH hInAni = kSINAnti atidurbalAnItyarthaH upakurvantIti upakartRNi, na upakartRNi yAni tAni anupakartRNi= anupakArINi jAyante ityrthH| pravRddhAni = samRddhAni = sarvathA samRddhimanti ced vikurvate = viruddhaM kurvanti, apakAraM kurvantItyarthaH / ataH = asmAddhetoH tena rAjJA atithinA mitrANi = suhRdaH madhyamA = natikSINA nApyAdhikA zaktiH = sAmarthyaM yeSAM tAni madhyamazaktIni sthApitAni = kRtAnItyarthaH / = samAsaH-madhyamA zaktiH yeSAM tAni madhyamazaktIni / na upakartRNi, iti anupakartRRNi / hindI - yadi nikRSTa apane se choTe nIca mitra hote haiM to kucha na kucha apakAra kara deMge / aura yadi apane se bar3e dhanI mitra hoMge to kucha bAdhA khar3I kareMge / isaliye rAjA atithi ne madhyama zakti vAle hI mitra banAe the / arthAt na to ati dhanI aura na nIca the, aise hI unake mitra the // 58 // 'zakyeSvevAbhavadyAtrA' ( 1756 ) ityAdinoktamarthaM sopaskAramAha parAtmanoH paricchidya zaktyAdInAM balAbalam / yayAvebhirbaliSThazcetparasmAdAsta so'yathA // 59 // so'tithiH parAtmanoH zatrorAtmanazca zaktyAdInAM zaktidezakAlAdInAM balAbalaM nyUnAdhikabhAvaM paricchidya nizcitya / ebhiH zaktyAdibhiH parasmAcchatrorbaliSThaH svayamatizayena balavAMzcet / balazabdAnmatubantAdiSThanpratyayaH / ' vinmatorluk' iti matupo luk / yayau yAtrAM cakre / anyathA baliSTharacedAstAtiSThat / na yayAvityarthaH / atra manuH -- ' yadA manyeta bhAvena hRSTa puSTaM balaM svakam / parasya viparItaM cettadA yAyAdarInprati // yadA tu syAtparikSINo vAhanena balena ca / tadAsIta prayatnena zanakaiH sAntvayannarIn // ' iti // anvayaH-saH parAtmanoH zaktyAdInAM balAbalaM paricchidya, ebhiH parasmAt baliSThaH cet yayau, anyathA cet Asta / vyAkhyA - saH = rAjA paraH = zatruzca AtmA = svaM ceti parAtmAnau tayoH parAtmanoH zaktiH AdiryeSAM te zaktayAdayaH teSAM zaktayAdInAm = zaktidezakAlAdInAM balaM = sAmarthyam abalaM = sAmarthyAbhAvazceti balAbalaM nyUnAdhikabhAvaM, svasyAdhikabalatvaM parasya hInabalatvaM cetyarthaH / paricchidya = vinizcitya, ebhiH = zaktyAdibhiH parasmAt = zatroH sakAzAt atizayena balavAn iti baliSThaH = atibalazAlI cet = yadi yayau = yAtrAM kRtavAn / anyathA = viparItaH abaliSThaH, tadA Asta = atiSThat, daNDayAtrAM na kRtavAnityarthaH / samAsaH - parazca AtmA ca parAtmAnau tayoH parAtmanoH / balaJca abalaceti balAbalam / zaktiH Adi yeSAM te zaktyAdayaH, teSAM zaktyAdInAm /
Page #1283
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH hindI - rAjA atithi, zatru kI tathA apanI zakti sAmarthya senA Adi ke balAbala ( adhikatA nyUnatA ) kI parIkSA karake ( nizcaya karake) hI apanI zakti ke zatru se adhika hone para ( apanA bala atyadhika hone para ) yAtrA zatru para car3hAI karate the / isake viparIta zatru bala adhika, apanA kama hone para cupacApa baiThe rahate the // 59 // 409 kozenAzrayaNIyatvamiti tasyArthasaMgrahaH / organ hi jImUtazcAtakairabhinandyate // 60 // kozenArthacayenAzrayaNIyatvaM bhajanIyatvam / bhavatIti zeSaH / iti hetostasya rAjJaH kartuH artha - saMgrahaH / na tu lobhAdityarthaH / tathAhi ambu garbhe yasya so'mbugarbhaH / jIvanasya jalasya mUtaH puTabandho jImUto meghaH / 'mUG bandhane' / pRSodarAditvAtsAdhuH / cAtakairabhinandyate sevyate / atra kAmandakaH--'dharmahetostathArthAya bhRtyAnAM rakSaNAya ca / ApadarthaM ca saMrakSyaH kozo dharmavatA sadA // ' iti // anvayaH -- kozena AzrayaNIyatvaM bhavatIti zeSaH, iti tasya arthasaMgraha: (bhavati) hi ambugarbha: jImUtaH cAtakaiH abhinandyate / vyAkhyA - kozena = hemarUpyacayena AzrayituM yogyam AzrayaNIyaM tasya bhAvaH AzrayaNI - yatvaM = sevanIyatvaM bhavatIti zeSaH / iti = asmAddhetoH tasya = rAjJaH atitheH arthasya = dravyasya hemarUpyAtmakasya saMgrahaH saMcayaH samAharaNam na tu lobhAdinA, ityarthaH / tathAhi--ambu - jalaM garbhe = abhyantare yasya saH ambugarbhaH, jIvanaM jalaM mUtaM == baddhamanena, jImUtaH, jyAnaM jI:, jiyA = vayohAnyA mUtaH = baddhaH iti vA jImUtaH = meghaH catante = yAcaMte jalamiti cAtakAstaiH cAtakaiH = sAraMgaiH-pakSivizeSairityarthaH abhinandyate = sevyate / = samAsaH--arthasya saMgrahaH arthasaMgrahaH / ambu garbhe yasya saH ambugarbhaH / jiyA mUtaH jImUtaH / hindI -- khajAne se eka to sammAna rahatA hai aura dhanavAn AzrayadAtA banatA hai / ataH rAjA atithi ke pAsa dhana kA saMgraha thA / lobhAdike kAraNa ve dhana nahIM baTorate the / ThIka bhI hai - cAtaka unhIM meghoM kA abhinandana ( svAgata ) karate haiM jinameM jala bharA rahatA hai / arthAt khAlI ko koI nahIM pUchatA hai // 60 // parakarmApahaH so'bhUdudyataH sveSu karmasu / AvRNodAtmano randhraM randhreSu praharanripUn // 61 // sa rAjA pareSAM karmANi setuvArtAdInyapahantIti parakarmApahaH sam / 'anyeSvapi dRzyate' ityapizabdasAmarthyAddhanterDapratyayaH / sveSu karmasUdyata udyukto'bhUt / kiMca / ripUnrandhreSu praharannAtmano randhraM vyasanAdikamAvRNotsaMvRtavAn / atra manuH - 'nAsya cchidraM paro vidyAdvidyAcchidraM parasya tu / guhetkUrma ivAGgAni rakSedvivaramAtmanaH // ' iti //
Page #1284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 raghuvaMze anvayaH - saH parakarmApahaH san sveSu karmasu udyataH abhUt / kiJca ripUn randhreSu praharan AtmanaH randhram AvRNot / , 410 vyAkhyA--saH atithiH pareSAM = zatrUNAM karmANi = setukRSyAdIni apahanti = vinAzayatIti parakarmApahaH san sveSu = svakIyeSu karmasu udyuktaH = saMlagnaH, saMrakSaNatatparaH abhUt = AsIt kiJca ripUn = amitrAn randhayatIti randhraM = chidram / randhreSu = chidreSu dUSaNeSu ca / 'randhaM tu dUSaNe chidre' iti vizvamedinyau / praharan = prahAraM kurvan, AtmanaH = svasya randhre = chidraM vyasanAdikamityarthaH / AvRNot = AcchAdayAmAsa saMvRtavAniti / samAsaH - pareSAM karmANi parakarmANi teSAm apahaH iti parakarmApahaH / hindI - rAjA atithi, zatruoM ke kArya pula udyoga khetI Adi ko naSTa karake, aura apane kAryoM meM parizramapUrvaka laga gaye / aura ve zatruoM kI truTiyoM (para galatI Adi doSa para) prahAra karate hue, apane doSoM ko chipAte rahate the / arthAt zatru kI galatI se lAbha uThAkara use hAni pahu~cAe rahate the / aura apane khUba sAvadhAna ho jAte / / 61 // pitrA saMvardhito nityaM kRtAstra: sAMparAyikaH / tasya daNDavato daNDaH svadehAnna vyaziSyata // 62 // daNDo damaH sainyaM vA tadvato daNDavato daNDasaMpannasya tasya rAjJaH pitrA kuzena nityaM saMvardhitaH puSTaH kRtAstraH zikSitAstraH / saMparAyo yuddham / 'yuddhAyatyoH saMparAyaH' ityamaraH / tamarhatIti sAMparAyikaH / ' tadarhati' iti ThakpratyayaH / daNDaH sainyam / 'daNDo yame mAnabhede laguDe damasainyayoH ' iti vizvaH / svadehAnna vyaziSyata nAbhidyata / svadehe'pi vizeSaNAni yojyAni / mUlabalaM svadehamivArakSadityarthaH / anvayaH - daNDavataH tasya pitrA nityaM saMvardhitaH kRtAstra: sAMparAyikaH daNDaH svadehAt na vyaziSyata / vyAkhyA - daNDayatIti daNDaH = daNDayati anena vA daNDaH = damaH sainyamasti asyeti daNDavAn tasya daNDavataH = sainyasampannasya " daNDo dame sainye ca " iti koSaH, tasya = rAjJaH atitheH pitrA = kuzena nityaM = niraMtaraM, niyamena bhatraM nityaM = satatam / saMvardhitaH = vRddhiM nItaH kRtAni = zikSitAni astrANi yena sa kRtAstraH, samparAyaNaM samparAyaH samparAyaM = yuddhamarhatIti sAmpa rAyikaH daNDaH = sainyam / "yuddhAyatyoH samparAyaH" ityamaraH / svasya = AtmanaH rAzaH dehaH= zarIraM tasmAt svadehAt na = = nahi vyaziSyata = abhidyata / svasenAM svazarIrAdbhinnAM na gaNayAmAsa / samAsaH - samyak vardhitaH saMvardhitaH / svasya dehastasmAt / hindI - rAjA kuza ke prayatna se nirantara bar3hI huI tathA zastrAstra calAne meM suzikSita aura yuddha karane meM samartha senA se sampanna vaha rAjA atithi, apanI ukta senA ko apane se bhinna samAna hI senA ko mAnatA thA, usI prakAra usakA mAtA thA / arthAt apane zarIra ke rakSaNa-poSaNa karatA thA / / 62 / /
Page #1285
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH sarpasyeva ziroratnaM nAsya zaktitrayaM paraH / sa cakarSa parasmAttadayaskAnta ivAyasam // 63 // sarpasya ziroratnamiva asya rAjJaH zaktitrayaM paraH zatrurna cakarSa / sa tu parasmAcchavostacchaktitrayam / ayaskAnto maNivizeSa AyasaM lohavikAramiva cakarSa / anvayaH-sarpasya ziroratnam iva asya zaktitrayaM paraH na cakarSa, saH tu parasmAt tat ayaskAntaH Ayasam iva cakarSa / vyAkhyA-sarparaya = bhujaMgamasya zirasi dhArya ratnaM ziroratnaM = mastakamaNiH, tat ziroratnam iva = yathA asya = rAjJaH atitheH zaktInAM trayamiti zaktitrayaM = prabhuzaktimantrotsAhazaktirUpaM paraH = zatraHna cakarSa = nAkRSTavAn / saH= atithistu parasmAt = zatroH sakAzAt tat = zaktitrayam ayassu ayasAM madhye kAntaH = ramaNIyaH, ayaskAntaH = sannidhimAtreNa lohApakarSakaH cumbakalohaH ityarthaH / AyasaM = lohavikAram iva cakarSa / samAsaH-zirasi dhArya ratnaM ziroratnam tat / zaktInAM trayamiti zaktitrayam tat / ayassuayasAM vA madhye kAntaH ayaskAntaH / hindI-jisa prakAra sarpa ke mastaka kI maNi ko koI nahIM le sakatA, usI prakAra koI zatru rAjA atithi kI prabhAvazakti, mantrazakti, utsAhazakti ina tInoM zaktiyoM ko na khIMca skaa| ( na le sakA ) kintu lohe ko cumbaka ke samAna, atithi ne apane zatruoM kI una tInoM zaktiyoM ko apane pAsa khIMca liyA // 63 // vApISviva sravantISu vaneSUpavaneSviva / sArthAH svairaM svakIyeSu cerurvezmasvivAdriSu / / 64 // sravantISu nadISu / vApI dIvikAsviva / 'vApI tu dIpikA' ityamaraH / vaneSvaraNyeSUpavanevArAmeSviva / 'ArAmaH syAdupavanam' itymrH| adriSu svakIyeSu vezmastriva sArthA vaNikaprabhRtayaH svairaM svecchayA ceruzcaranti sma / anvayaH-sravantIpu vApIpu iva, vaneSu upavaneSu iva, adriSu svakIyeSu vezmasu iva sArthAH svairaM ceruH| __vyAkhyA-sravantIti sravantyastAsu sravantISu = srotasvatISu nadIpu upyante padmAdyAni yAsu tAH vApyastAsu vApISu = dIrghikAsu iva = yathA "vApI tu dIrghikA" itymrH| vaneSu = araNyeSu upagatAni vanAnIti upavanAni tepu upavaneSu = ArAmeSu iva = yathA "ArAmaH syAdupavanaM kRtrimaM vanameva yat" itymrH| adriSu parvatepu svakoyeSu = AtmanIneSu vezmasu = bhavaneSu iva sArthAH = saMghAtAH, vaNiksamUhAdayo vA, "sArtho vaNiksamUhe syAdapi saMghAtamAtrake" iti medinI / svena = svAtaMtryeNa IteM, Irati vA svairaM = svacchandaM ceruH=caranti, bhramanti sma / hindI-"rAjA atithi ke rAjya meM" vyApArI evaM ghumakkar3oM kI ToliyA~ nirbhaya svacchanda
Page #1286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 raghuvaMze hokara, nadiyoM meM ghara kI bAvaliyoM ke samAna tathA vanoM meM apane bagIcoM ke samAna aura parvatoM * meM apane gharoM ke samAna vyApAra karate ghUmate the| arthAt ina saba durgama sthAnoM meM bhI sukhapUrvaka ghUmate the // 64 // tapo rakSansa vighnebhyastaskarebhyazca saMpadaH / yathAsvamAzramaizcakre varNairapi SaDaMzabhAk // 65 // vighnabhyastapo rakSan / taskarebhyaH saMpadazca rkssn| sa rAjAzramairbrahmacaryAdibhirvaNairapi brAhmaNAdibhizca yathAsvaM svamanatikramya SaDaMzabhAkcakre / yathAkramamAzramaistapaso varNaiH saMpadAM ca SaSThAMzabhAkkRta ityarthaH / SaSTho'zaH ssddNshH| saMkhyAzabdasya vRttiviSaye pUraNArthatvamuktaM prAk // anvayaH-vighnebhyaH tapaH rakSan , taskarebhyaH sampadaH ca rakSan , saH AzramaiH varNaiH ca yathAsvaM SaDaMzabhAk ckre| ___ vyAkhyA-vighnebhyaH = antarAyebhyaH "vino'ntarAyaH pratyUhaH" itymrH| tapaH tapasyAM rakSan =gopayan , tat kurvanti iti taskarAstebhyaH, taskarebhyaH=caurebhyaH sampadaH= dhanAni ca rakSan saH =rAjA atithiH AzrAmyanti yatra aneneti A = samantAt zramaH svadharmasAdhanaklezA yatra vAsaHAzramaH / AzramaiH=brahmacaryAdibhiH varNaiH brAhmaNAdibhiH ca svamanatikramya yathAsvaM SaSTho'zaH SaDaMzastaM bhajatIti SaDaMzabhAk = SaDaMzasevI cakre = kRtaH, AzramaiH tapasaH SaDaMzabhAk brAhmaNAdivarNaizca sampadAM SaSThAMzabhAk kRtaH sa rAjetyarthaH / hindI-vighnoM se tapasviyoM ke tapa kI rakSA karane vAle, evaM coroM se janatA kI sampadA kI rakSA karane vAle usa rAjA atithi ko kramazaH AzramavAsiyoM ne apane tapa kA, aura brAhmaNAdi cAroM varNa ke logoM ne apanI sampatti kA, chaThA bhAga diyA // 65 // khanibhiH supuve ratnaM kSetraH sasyaM vanairgajAn / dideza vetanaM tasmai rakSAsadRzameva bhUH // 66 // bhUrbhUmistasmai rAze rakSAsadRzaM rakSaNAnurUpameva vetanaM bhRti dideza dadau / katham / khanibhirAkaraiH / 'khaniH striyAmAkaraH syAt' ityamaraH / ratnaM mANikyAdikaM supuve'jIjanat / kSetraiH sasyam / vanaigejAnhastinaH supuve // anvayaH-khanibhiH ratnaM suSave, kSetraiH sasyaM suSuve, vanaiH gajAn suSuve, 'iti' bhUH tasmai rakSAsadRzam eva vetanaM dideza / ___ vyAkhyA-khanyante iti khanayastAbhiH khanibhiH =AkaraiH "khaniH striyAmAkaraH" ityamaraH / ratnAdyutpattisthAnairityarthaH / ratnaM = hIrakAdikaM suSuve = utpAdayAmAsa, kSetra:=kedAraiH "vapraH kedAraH kSetraM" itymrH| sasyaM = dhAnyaM suSuve, vanaiH = vipinaiH gajAn = nAgAn, ajIjanat iti-evaM prakAreNa bhU:=pRthivI tasmai = rAjJe'tithaye rakSAyAH = pAlanasya sadRzam = anurUpameva vetanaM = bhRti dideza = dttvtii|
Page #1287
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 413 * samAsaH-rakSAyAH sadRzamiti rakSAsadRzaM tat rakSAsadRzam / / hindI-khAnoM se hIre mANikyAdi aura khetoM se annAdi, tathA vanoM se hAthI paidA 'khUba karake' pRthivI ne bhI rAjA ko jaisI usane rakSA kI vaisA vetana diyA arthAt atithi kA rAjya sarvasukha sampanna, dhanadhAnya sampanna thA // 66 // sa guNAnAM balAnAM ca SaNNAM ssnnmukhvikrmH| babhUva viniyogajJaH sAdhanIyeSu vastuSu // 67 // SaNmukhavikramaH sa rAjA SaNNAM guNAnAM saMdhivigrahAdInAM balAnAM mUlabhRtyAdInAM ca sAdhanIyeSu vastupu sAdhyeSvartheSu viniyogaM jAnAtIti / viniyogasya jJa iti vA viniyogshH| krmvivkssaayaamuppdsmaasH| 'Ato'nupasarge kaH' iti kprtyyH| zeSavivakSAyAM SaSThIsamAsaH / 'igupadha-' ityAdinA kapratyayaH / babhUva / 'idamatra prayoktavyam' ityAdyajJAsIdityarthaH / anvayaH SaNmukhavikramaH saH SaNNAM guNAnAM SaNNAM balAnAM ca sAdhanIyeSu vastuSu viniyogazaH babhUva / vyAkhyA--SaT = ghaTasaMkhyakAni mukhAni = AnanAni yasya sa SaNmukhaH SaNmukhasya = kArtikeyasya iva vikramaH= parAkramo yasya sa SaNmukhavikramaH saH rAjA atithiH SaNNAM = SaTasaMkhyakAnAM guNyante iti guNAH teSAM guNAnAM = sandhivigrahayAnAdInAM,SaNNAM balAnAM = mUlabhRtyasuhRdvargazavAdInAM ca sAdhayituM yogyAni sAdhanIyAni teSu sAdhanIyeSu = sAdhyeSu vastuSu = prayojaneSu viniyujyate iti viniyogastaM jAnAnIti viniyogazaH= kartavyavidhijJaH babhUva =jaatH| asmin kAyeM samaye vA idaM kartavyaM prayoktavyamityAdizAnavAn AsodityarthaH / samAsaH-SaT mukhAni yasya sa SaNmukhaH, tasya vikrama iva vikramo yasya sa SaNmukhavikramaH / viniyogasya jJaH viniyogshH| hindI-kArtikeya ke samAna parAkrama ( bala ) vAle rAjA atithi, chaH prakAra ke ( sandhi, vighaha, yAna, Asana, saMzraya, dvaidhIbhAva, ) guNoM ke, aura mUla, bhRtya, suhRdvarga, zatru, ATavika, bala, ina cha: prakAra kI senAoM ke prayoga upayoga, kisa samaya kahA~ kisa prayojana meM karanA hai-yaha saba jAnate the // 67 // iti kramAtprayuJjAno rAjanItiM caturvidhAm / AtIrthAdapratIghAtaM sa tasyAH phalamAnaze // 68 // iti caturvidhAm / sAmAyupAyairiti zeSaH / rAjanItiM daNDanIti kramAtsAmAdikramAdeva prayujAnaH sa rAjA AtIrthAnmantryAdyaSTAdazAtmakatIrthaparyantam / 'yonau jalAvatAre ca mantryAdhaSTAdazasvapi / puNyakSetra tathA pAtre tIrthaM syAt' iti hlaayudhH| tasyA nIteH phalamapratIvAtamapratibandhaM yathA tathA Anaze prAptavAn / mantryAdiSu yamuddizya ya upAyaH prayujyate sa tasya phalatItyarthaH //
Page #1288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 raghuvaMze anvayaH-iti caturvidhAM rAjanIti kramAt prayuJjAnaH saH AtIrthAt tasyAH phalam apratighAtaM yathA syAttathA aanshe| vyAkhyA-iti = ittham catasraH vidhAH= prakArA yasyAH sA tAM caturvidhAM = sAmadAnAdyupAyarUpAM rAjJAM=bhUpAlAnAM nItiH= nayastA rAjanIti daNDanIti kramAt = kramazaH prayuJjAnaH= prayogaM kurvan saH= atithiH A tIrthAt = maMtripurohitAdyaSTAdazamahAbhAratoktatIrthaparyantam tasyAH = nIteH phalaM = pariNAmam nAsti pratIghAtaH pratibandhaH yasmin karmaNi tat apratIpAtaM yathA syAttathA Anaze =prApat prAptavAnityarthaH / maMtripurohitAdiSu yaduddezena yaH upAyaH prayujyate sa upAyastasya phltiityrthH| samAsaH-rAjJAM nItiriti rAjanItistAM rAjanItim / catasraH vidhAH yasyAH sA tAM catuvidhAm / nAsti pratIghAto yasmin karmaNi apratIghAtam / hindI--isa prakAra sAma dAna daNDa bheda ina upAyoM se rAjanIti ko prayoga meM lete hue ( cAroM prakAra kI nIti ko calAte hue ), rAjA atithi ne usa rAjanIti ke phala ko mahAbhArata meM varNita maMtripurohitAdi aTThArahoM taka nirvighna prApta kara liyaa| arthAt maMtrI Adi meM jisa phala kA uddezya kara ke jisa upAya kA bhI prayoga kiyA vaha saphala hI rahA // 68 // kUTayuddhavidhijJe'pi tasminsanmArgayodhini / bheje'bhisArikAvRttiM jayazrIIragAminI // 69 // kUTayuddhavidhize'pi kapaTayuddhaprakArAbhize'pi sanmArgeNa yodhini dharmayoddhari tasminnatithau vIragAminI jayazrIrabhisArikAvRttiM bheje / 'kAntArthinI tu yA yAti saMketaM sAbhisArikA' itymrH| jayazrIstamanviSyAgacchadityarthaH // anvayaH-kUTayuddhavidhize api sanmArgayodhini tasmin vIragAminI jayazrIH abhisArikAvRttiM bheje| vyAkhyA-kUTaM = mAyika = kapaTapUrNamityarthaH, ca tat yuddhaM = saMgrAmaH tasya vidhiH= prakArastaM jAnAti =vettIti kUTayuddhavidhijJastasmin kUTayuddhavidhijJa api sanmArgeNa = dharmeNa yodhI = yoddhA tasmin sanmArgayodhini tasmin = atithau vIraM = yoddhAraM-bhaTaM gacchati =yAtIti vIragAminI jayasya zrIH= lakSmIriti jayazrIH abhisarati = saMketasthAnaM, ( suratArtha ) yAtIti abhicArikA = abhisAriNI tasyAH vRttiH=vyavahArastAm abhisArikAvRttiM bheje = sisseve| jayazrIH dharmayodhinaM vIraM svayamanviSya tatpAveM svayamAgacchatItyarthaH / / samAsaH-kUTaM ca tat yuddhaM kUTayuddhaM, kUTayuddhasya vidhiH kUTayuddhavidhiH, tasya zaH iti kUTayuddhavidhijJaH, tasmin tathokte / sanmArgeNa yodhI tasmin sanmArgayodhini / jayasya zrIriti jyshriiH| abhisArikANAM vRttistAm abhisArikAvRttim / vIraM gAminIti viirgaaminii| ___ hindI-chala kapaTa yuddha ke prakAra ko jAnate hue bhI dharmapUrvaka yuddha karane vAle rAjA
Page #1289
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 415 atithi ke pAsa, vIroM ke sAtha rahanevAlI ( vIroM kI pakSapAtinI) vijayalakSmI abhisArikA ke samAna svayaM pahu~ca jAtI thI // 69 // prAyaH pratApabhannatvAdarINAM tasya durlbhH| raNo gandhadvipasyeva gandhabhinnAnyadantinaH // 70 // arINAM sarveSAmapi pratApenAtitejasaiva bhagnatvAttasya raajnyH| gandhena madagandhenaiva bhinnA bhagnA anye dantino yena tasya gandhadvipasyeva / prAyaH prAyeNa raNo durlabhaH / khalarthayoge'pi zeSavivakSAyAM SaSThImicchantItyuktam // anvayaH-arINAM pratApabhagnatvAt tasya gandhabhinnAnyadantitaH gandhadvipasya iva prAyaH raNaH durlabhaH / Asoditi zeSaH / / vyAkhyA-arINAM - zatrUNAM sarveSAmapi bhagnasya bhAvaH bhagnatvam pratApasya = tejasaH bhagnatvaM = nAzaH tasmAt pratApabhannatvAt pratApena = atitheH atitejasA bhagnatvAt = rAjJAM garvasya naSTatvAdvA / tasya = rAjJaH atitheH gandhena = madasyAmodena eva bhinnAH = bhagnAH anye = apare dantinaH= gajAH yena sa tasya gandhabhinnAnyadantinaH, dvAbhyAM mukhazuNDAmyAM pibatIti dvipaH, gandhapradhAnaH dvipaH gandhadvipastasya gandhadvipasya = madayuktagajasya iva = yathA prAyaH = prAyazaH raNaH=saMgrAmaH durlabhaH = duSprApyaH / AsIditi zeSaH / samAsaH-pratApena bhagnatvaM pratApabhagnatvaM tasmAt pratApabhagnatvAt pratApasya bhagnatvAt pratApabhagnatvAt vA / gandhaH pradhAnaH yasya sa gandhapradhAnaH sa cAsau dvipastasya gndhdvipsy| anye ca te dantinaH anyadantinaH, gandhena bhinnAH anyadantinaH yena sa tasya gandhabhinnAnyadantinaH / hindI-jisa prakAra mada kI gandhavAle hAthI kI gandha se hI hArakara bhAge, binA gandha vAle hAthI, madagandhavAle hAthI se nahIM bhir3a sakate haiM, usI prakAra rAjA atithi ke teja se hI sAre zatruoM kA prabhAva naSTa ho jAne ke kAraNa prAyaH atithi kA kisI se yuddha hI nahIM hotA thA // 70 // pravRddhau hIyate candraH samudro'pi tathAvidhaH / sa tu tatsamavRddhizca na cAbhUttAviva kSayI // 71 // pravRddhau satyAM candro hiiyte| samudro'pi tathAvidhazcandravadeva pravRddhau hiiyte| 'pravRddhaH' iti vA pAThaH sa rAjA tu tAbhyAM candrasamudrAbhyAM samA vRddhiryasya sa tatsamavRddhizcAbhUt / tau candrasamudrAviva kssyii| 'jidRkSi-' ityAdinenipratyayaH / nAbhUt // anvayaH-pravRddhau candraH hIyate samudraH api tathAvidhaH hiiyte| saH tu tatsamavRddhiH abhUt / tau iva kSayI na abhUt / vyAkhyA-prakarSeNa vRddhiH pravRddhiH tasyAM pravRddhau satyAM, candati = AhlAdayatIti candra:=
Page #1290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 raghuvaMze candramA hIyate=kSINo bhavati, samudraH =sAgaraH api tathA = candravat vidhA prakAro yasya sa tathAvidhaH, pravRddhau hIyate kSINaH bhvtiityrthH| tu= kintu saH= rAjA atithiH tAbhyAM = zazisAgarAbhyAM samA = tulyA vRddhiH = vardhanaM yasya sa tatsamavRddhiH ca abhUt = jAtaH / sa ca sa ca tau= candrasamudrau iva = yathA kSayaH = nAzo'syAstIti kSayI=kSayavAn na abhUt =na jaatH| zazisAgarayoH pUrvaM vRddhiH pazcAt kSayaH kintu asmin rAjani tu vRddhireva jAtA na kSayaH, iti bhaavH| samAsaH-prakRSTA vRddhiH pravRddhistasyAM prvRddhau| tAbhyAM samA vRddhiryasya sa tatsamavRddhiH / tathA vidhA yasya sa tathAvidhaH / hindI-pUrNa honepara candramA ghaTane lagatA hai aura samudra bhI usI prakAra bar3hakara ghaTatA hai| kintu yaha rAjA atithi candra, sAgara ke samAna bar3hane vAlA to hai| lekina zazI aura sAgara ke samAna ghaTatA nahIM thaa| kSayavAna nahIM hotA thA // 71 // santastasyAbhigamanAdatyartha mahataH kRshaaH| udadheriva jImUtAH prApurdAtRtvamarthinaH // 72 // atyarthaM kRzA daridrA ata evArthino yAcanazIlAH santo vidvAMso mahatastasya rAjJo'bhigamanAt / udadherabhigamanAjjImUtA iva dAtRtvaM prApuH / arthiSu dAnabhogaparyAptaM dhanaM prayacchatItyarthaH / anvayaH-atyartha kRzAH arthinaH santaH mahataH tasya abhigamanAt udadheH abhigamanAt jImUtAH iva dAtRtvaM praapuH|| nyAkhyA-arthaH = nivRttiH, viSayo vA, tamatikrAntam atyartha = atimAtram-atyanta. mityarthaH / kRzAH = kSINAH, dhanahInA ityarthaH / ataeva artho'sanihito yeSAmasti te arthinaH = yAcakAH "arthI pumAn yAcake syAt sevake ca" iti medinI / santaH vidvAMsaH mahataH = vizAlasya tasya = rAjJaH abhigamanAt = samakSaM gamanAt , udakAni dhIyante'tra saH udadhiH tasya udadheH = samudrasya abhigamanAt jIvanaM = jalaM mUtaM = baddhamebhiste jImUtAH = meghAH iva = yathA dAtRNAM =bhAvaH dAtRtvaM dAnazIlatvaM dAnazauNDatvaM praapu:=praaptvntH| yAcakeSu dAnabhogaparyApta dhanaM ddaatiityrthH| hindI-jisa prakAra samudra ke pAsa jAne se megha "itanA jala prApta kara lete haiM" ki ve megha saba ko jala dene kI zakti prApta kara lete haiM; usI prakAra atyanta garIba nirdhana ataeva mA~gane vAle vidvAn bhI mahAn rAjA atithi ke pAsa jAne para itanA dhana prApta kara lete haiM ki ve svayaM bhogane tathA dUsaroM ko dAna dene yogya ho jAte haiM // 72 // stUyamAnaH sa jihvAya stutyameva samAcaran / tathApi vavRdhe tasya tatkAridveSiNo yazaH // 73 //
Page #1291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 27 saptadazaH sargaH sa rAjA stutyaM stotrAmeva yattadeva samAcarannataH eva stUyamAnaH san / jihAya lalajja / tathApi hrINatve'pi tatkAriNaH stotrakAriNo dveSTIti tatkAridveSiNastasya rAjJo yazo vavRdhe / 'guNADhyasya sataH puMsaH stutau lajjaiva bhUSaNam' iti bhAvaH / 417 anvayaH - saH stutyam eva samAcaran ataH eva stUyamAnaH san jihAya, tathApi tatkAridveSiNaH tasya yazaH vavRdhe / vyAkhyA - saH = rAjA atithiH stotuM yogyaM stutyaM = prazaMsanIyam eva yatkAryaM tadeva samAcaran = samyak kurvan stUyamAnaH = prazasyamAnaH jihAya = lajjitavAn, tathApi = lajjitatve'pi tat = stotraM kurvanti tacchIlAH tatkAriNaH = prazaMsAkAriNastAn dveSTIti tatkAridveSI tasya tatkAridveSiNaH tasya = atitheH yazaH = kIrtiH vavRdhe = pravRddham | yazodhanasya narasya prazaMsAyAM satyAM jaiva bhUSaNaM bhavatItyarthaH / samAsaH -- tatkAriNAM dveSIti tatkAridveSI tasya tatkAridveSiNaH / hindI - atithi rAjA, sadA prazaMsanIya kArya karate the aura jaba koI unakI prazaMsA karatA to ve lajA jAte the / arthAt bar3e saMkoca kA anubhava karate / aura lajjita hokara prazaMsA karane vAle se nArAja hone vAle usa rAjA kA yaza khUba bar3hatA gayA // 73 // duritaM darzanena dhanaMstattvArthena nudaMstamaH / prajAH svatantrayAMcakre zazvatsUrya ivoditaH // 74 // sa rAjA / uditaH sUrya iva / darzanena duritaM ghnannivartayan / tathA ca smaryate-- 'agnici - kapilA sattrI rAjA bhikSurmahodadhiH / dRSTamAtrA: punantyete tasmAtpazyeta nityazaH // ' iti / tattvasya vastutattvasyArthena samarthanena ca tamo'jJAnaM dhvAntaM ca nudavzazvatmajAH svatantrayAMca svAdhInAzcakAra // anvayaH--saH uditaH sUrya iva darzanena duritaM nighnan, tattvArthena tamaH nudan zazvat prajAH svatantrayAJcakre / vyAkhyA--saH rAjA atithiH uditaH = udayaM gataH vRddhiM prAptazca suvati = lokAn karmaNi prerayatIti sUryaH =bhAskaraH iva = yathA darzanena = avalokanena / duSTamitaM gamanamaneneti, duritaM = pApaM ghnan = nAzayan, tatvasya = vastunaH arthaH = samarthanaM prakAzanaM tena tattvArthena tamaH = ajJAnam, andhakAraM ca nudan = prerayan, nivArayan zazvat = nirantaraM prajAH janAn svatantrayAMcakre = svatantrayAmAsa, svAdhInAH kRtavAn / samAsaH- tattvasya arthaH tattvArthastena tattvArthena / 1 hindI -- nikalatA huA sUrya darzana se ( dekhane se ) pApa ko dUra karatA hai / aura vastu ke tattva svarUpa ) ko prakAza kara andhakAra ko bhagAtA hai / jaise, vaise hI rAjA bhI dekhane se
Page #1292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 raghuvaMze pApa ko dUra karatA hai aura ThIka padArtha kA samarthana karake ajJAna ko miTAtA hai| ataH rAjA ne niraMtara prajAoM ko sarvathA svatantra kara diyA thA / / 74 // indoragatayaH paJa sUryasya kumurde'zavaH / guNAstasya vipakSe'pi guNino lebhire'ntaram // 75 // indoraMzavaH pjhe'gtyH| pravezarahitA ityarthaH / sUryasyAMzavaH kumude'gtyH| guNinastasya guNAstu vipakSe zatrAvapyantaramavakAzaM lebhire praapuH| anvayaH-indoH aMzavaH padme agatayaH, sUryasya ca aMzavaH kumude agatayaH, guNinaH tasya guNAH vipakSe api antaraM lebhire / vyAkhyA-unattIti induH indoH candrasya aMzavaH = kiraNAH padme = kamale nAsti gatiH = pravezaH yeSAM te agatayaH pravezazUnyAH tasya ityrthH| sUryasya =bhAnozca aMzavaH kau= pRthivyAM modate iti kumudaM tasmin kumude = kairave sitotpale ityrthH| agatayaH na pravizantItyarthaH / kintu guNAH = dayAdAkSiNyazauryAdayaH santyasyAsau guNI tasya guNinaH = guNavataH tasya = atitheH guNAH vipakSe = zatrau api antaram = avakAzaM lebhire = prApuH / samAsaH-na gatiH yeSAnte agatayaH / hindI-candramA kI kiraNe kamala meM nahIM jAtIM, aura sUrya kI kiraNeM supheda utpala meM nahIM jAtI, kintu guNo usa rAjA atithi ke guNoM ne to zatruoM meM bhI sthAna prApta kara liyA thaa| arthAt zatru bhI usake guNoM kA Adara karate the // 75 // parAmisaMdhAnaparaM yadyapyasya viceSTitam / jigISorazvamedhAya dharmyameva babhUva tat // 76 // azvamedhAya jigISorasya viceSTitaM digvijayarUpaM yadyapi parAbhisaMdhAnaparaM zatruvaJcanapradhAnaM tathApi taddhaya' dharmAdanapetameva / 'dharmapathyarthanyAyAdanapete' iti ytprtyyH| babhUva / 'mantraprabhAvotsAhazaktibhiH parAnsaMdadhyAt' iti kauTilyaH // anvayaH-azvamedhAya jigISoH asya ceSTitaM yadyapi parAbhisaMdhAnaparaM tathApi tat dharmyam eva babhUva / __vyAkhyA-azvo medhyate = hisyate'trAsau azvamedhaH tasmai azvamedhAya = yajJavizeSAya-- azvamedhaM yajJaM krtumityrthH| jetumicchati jigISati, jigISatIti jigISuH tasya jigISoH = vijetumicchoH asya = rAjJaH atitheH vizeSeNa ceSTitaM viceSTitaM = digvijayarUpaM yadyapi pareSAM = zatrUNAm abhisandhAnaM = pratAraNamiti parAbhisandhAnaM = paraM pradhAnaM = mukhyaM yasmin tat parAbhisandhAnaparam AsIt , tathApi tat = viceSTitaM dharmAdanapetaM dhaya'==dharmayuktam eva babhUva = abhUt / tathA coktaM kauTilyena "maMtraprabhAvotsAhazaktibhiH parAnsandadhyAt" iti /
Page #1293
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH samAsaH-pareSAmabhisandhAnaM paraM yasmin tat parAbhisandhAnaparam / hindI-azvamedha yajJa karane ke liye, jItane kI icchA vAle rAjA atithi kI digvijaya yAtrA, yadyapi zatruoM ko jaise bhI ho jItanA hI usakA mukhya kAma thaa| parantu phira bhI vaha yAtrA dharmayukta hI thI / arthAt adharma nahIM kiyA // 76 // evamudyanprabhAveNa zAstranirdiSTavartmanA / vRSeva devA devAnAM rAjJAM rAjA babhUva saH // 77 // evaM zAstranirdiSTavarmanA zAstropadiSTamArgeNa prabhAveNa kozadaNDajena tejasA / 'sa pratApaH prabhAvazca yattejaH kozadaNDajam' ityamaraH / udynnuyunyjaanH| vRSA vAsavo devAnAM devo devadeva iva rAjJAM rAjA rAjarAjo babhUva // anvayaH-evaM zAstranirdiSTavartmanA prabhAveNa udyan saH vRSA devAnAm devaH iva rAzAM rAjA bbhuuv| vyAkhyA-evaM = pUrvoktaprakAreNa zAstreSu =manvAdinItizAstreSu nirdiSTaM - bodhitamupadiSTaM varma=mAgoM yasya sa zAstranirdiSTavA tena zAstranirdiSTavarmanA bhavatyanena bhAvaH, prakRSTo bhAvaH prabhAvastena prabhAveNa-kozadaNDajena pratApena udyana = yuJjAnaH udyama kurvannityarthaH saH=rAjA atithiH varSatIti vRSA = vAsavaH indraH dIvyantIti devAsteSAM devAnAM = tridazAnAM devaH = svAmI devadevaH, ityrthH| iva = yathA rAjJAM = bhUpAlAnAM rAjA = zAsakaH rAjendraH ityarthaH, babhUva = jaatH| samAsaH-zAstreSu nirdiSTaM vartma yasya sa zAstranirdiSTavA tena zAstranirdiSTavarmanA / hindI-isa prakAra zAstra meM batAe gae prakAra se koza daNDa se utpanna prabhAva se ( arthAt dharma nIti ke anusAra calane se ) udyoga ( vyavahAra ) karane se rAjA atithi vaise hI rAjarAjA ( rAjendra ) bana gae jaise indra devatAoM kA deva ( devendra ) banA hai // 77 // paJcamaM lokapAlAnAmUcuH sAdharmyayogataH / bhatAnAM mahatA SaSThamaSTama kulabhUbhRtAm // 78 // tam rAjAnamiti shessH| sAdharmyayogato yathAkramaM lokasaMrakSaNaparopakArabhUdhAraNarUpasamAnadharmatvabalAllokapAlAnAmindrAdInAM caturNAM pnycmmuucuH| mahatAM bhUtAnAM pRthivyAdInAM paJcAnAM SaSThamUcuH / kulabhUbhRtAM kulAcalAnAM mahendramalayAdInAM saptAnAmaSTamamUcuH // anvayaH-"taM rAjAnamiti zeSaH" sAdharmyayogataH lokapAlAnAM paJcamam UcuH, mahatAM bhUtAnAM SaSThaM, kulabhUbhRtAM ca aSTamam UcuH / ___ vyAkhyA-"taM rAjAnaM janAH" samAnaH dharmaH= lokarakSaNaM paropakAraH bhUdhAraNarUpaM ca yeSAM te sadharmANaH teSAM bhAvaH sAdharmya tasya yogaH = saMbandhaH, iti sAdharmyayogastasmAt iti sAdharmya
Page #1294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 raghuvaMze , yogataH lokAn = bhuvanAni pAlayanti = rakSantIti lokapAlAsteSAM lokapAlAnAm = indravaruNAdInAM paJcAnAM pUraNaH paJcamastaM paJcamaM = paJcatvasaMkhyApUrakam UcuH kathayAmAsuH, catuNNAM lokapAlAnAM madhye'tithiM paJcamaM kathayanti sma janAH ityarthaH / mahatAM bhUtAnAM = pRthivyAdimahAbhUtanAM paMcAnAM SaNNAm pUraNaH SaSThastaM SaSThaM = SaTsaMkhyApUrakam uucuH| evam bhuvaM = pRthivIM bibhratIti bhuubhRtH| kau = pRthivyAM lIyante kulAH-- kulasaMzakAzca te bhUbhRtaH = mahendramalayasahyAdayaH teSAM kulabhUbhRtAm aSTAnAM pUraNa aSTamaH tam aSTamam = aSTasaMkhyApUrakam uucuH| sapta kulaparvatAH santi, teSAmenamatithim aSTamamUcurityarthaH / / samAsaH-lokAnAM pAlAH lokapAlAsteSAM lokapAlAnAm / kulAzca te bhUbhRtasteSAM kulabhUbhRtAm / samAnaH dharmaH yeSAM te sadharmANasteSAM bhAvaH sAdharmya tena yogaH sAdharmyayogastasmAditi saadhrmyyogtH| hindI-usa rAjA atithi ko, indrAdiyoM ke sAtha eka-se dharma ke saMbandha hone ke kAraNa loga, pAMcavA lokapAla, aura chaThA mahAbhUta, tathA AThavAM kulaparvata kahane lage the| arthAt loka kI rakSA karane se pAMcavA lokapAla, aura paropakAra karane se chaThA mahAbhUta, tathA pRthivI ko dhAraNa karane se AThavAM kula parvata kahane lage the| vizeSa-cAra lokapAla indrAdi, pAMca mahAbhUta pRthivI jalAkAzAdi, aura sAtakulaparvata, mahendraH, malayaH, sahyaH, zuktimAn , RkSamAna, vindhyaH, pAriyAtra, hote haiM // 78 // dUrApavarjitacchatraistasyAjJAM zAsanArpitAm / dadhuH ziromi pAlA devAH pauraMdarImiva // 79 // bhUpAlAH zAsaneSu patreSvapitAmupanyastAM tasya rAjJaH AzAm / devAH pauraMdarImaindrImAjJAmiva / dUrApavarjitacchatre(rAtparihRtAtapatraiH zirobhirdadhuH // anvayaH-bhUpAlAH zAsanApitAM tasya AzAM, devAH paurandarIm iva dUrApavarjitacchatraiH zirobhiH ddhuH| vyAkhyA-bhuvaM = pRthivIM pAlayanti=rakSantIti bhUpAlAH=rAjAnaH zAsaneSu =AjJApatreSu arpitA dattA tAM zAsanApitAM tasya = rAjJaH atitheH AzAm =AdezaM dIvyantIti devAH = amarAH purANi dArayatIti purandaraH= indraH, purandarasya iyaM paurandaro tAM paurandarIm = aindrIm AzAm iva = yathA dUrAt = asamIpAt apavarjitAni = tyaktAni apahRtAni chatrANi = AtapattrANi yaistAni taiH dUrApavarjitacchatraiH zirobhiH = mastakaiH dadhuH = dhArayAmAsuH, vahanti smetyrthH| samAsaH-zAsaneSu arpitA zAsanArpitA tAM zAsanApitAm / dUre apavarjitAni chatrANi yaistAni dUrApavarjitacchatrANi taiH duuraapvrjitcchtraiH| bhuvaH pAlAH bhuupaalaaH| hindI--jisa taraha sAre devatA indra kI AzA ko zirodhArya ( bhakti prema se mAnanA )
Page #1295
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 421 karate haiM, usI prakAra sAre rAjA loga bhI, rAjA atithi kI patroM dvArA dI huI AjJA ko apane una mastakoM se dhAraNa karate the, jina mastakoM se pahale se hI chatra utAra diye jAte the // 79 // __ RtvijaH sa tathAnarca dakSiNAbhirmahAkrato / yathA sAdhAraNIbhUtaM nAmAsya dhanadasya ca // 80 // sa rAjA mahAkatAvazvamedhe Rtvijo yAjakAndakSiNAbhistathAnarcArcayAmAsa / arcatebhIvAra dikAlliT / yathAsya rAjJo dhanadasya ca nAma sAdhAraNIbhUtamekIbhUtam / ubhayorapi dhanadasaMjJA yathA syAttathetyarthaH // anvayaH-saH mahAkratau RtvijaH dakSiNAbhiH tathA Anarca yathA asya dhanadasya ca nAma sAdhAraNIbhUtam / vyAkhyA-saH= rAjA atithiH karoti, kriyate vA krtuH=yshH| mahAMzcAso kratuH kratuH mahAkratuH tasmin mahAkratau= azvamedhe yajJe Rtau yAjayantIti RtvijastAn RtvijaH = yAjakAn dakSiNAbhiH = karmaNaH sAMgatAsiddhayarthaM deyadravyaiH tathA =tena prakAreNa Anarca = pUjayAmAsa, yathA = yena prakAreNa asya = rAjJo'titheH dhanAni = dravyANi dadAtIti dhanadastasya dhanadasya kuberasya nAma=AkhyA na sAdhAraNamiti asAdhAraNam / asAdhAraNaM sAdhAraNaM sampadyamAnaM sAdhAraNIbhUtam = ekIbhUtaM, dvayoH atithikuberayoH dhanadAtRtvena dhanadaH, ityekaM nAma prsiddhmbhuudityrthH| ___ samAsaH-mahAMzcAsau kratuH mahAkratustasmin mhaak'tau| na sAdhAraNam asAdhAraNam , asAdhAraNaM sAdhAraNaM saMpadyamAnamiti sAdhAraNIbhUtam / hindI-azvamedha yajJa meM yajJa karAne vAle brAhmaNoM ko rAjA atithi ne dakSiNA se itanA pUjA ( unako dakSiNA dI ) ki 'taba se' rAjA aura kuberakA eka hI nAma (dhanada ) ho gyaa| arthAt adhika dhana dene kAraNa rAjA ko kubera kahane lage // 80 // indrAd vRSTirniyamitagadodrekavRttiryamo'bhU dyAdonAthaH zivajalapathaH karmaNe naucarANAm / pUrvApekSI tadanu vidadhe koSavRddhiM kubera stasmindaNDopanatacaritaM bhejire lokapAlAH // 81 // indrAvRSTirabhUt / yamo niyamitA nivAritA gadasya rogasyodreka eva vRttiyena so'bhUt / yAdonAtho varuNo naucarANAM nAvikAnAM karmaNe saMcArAya zivajalapathaH sucarajalamArgo'bhRt / tadanu pUrvApekSI raghurAmAdimahimAbhizaH kuberaH koSavRddhiM vidadhe / itthaM lokapAlAstasminrAzi viSaye daNDopanatasya zaraNAgatasya caritaM vRttiM bhejire / 'durbalo balavatsevI viruddhAcchaGkitAdibhiH / varteta daNDopanato bhartayevamavasthitaH // ' iti kauTilyaH // iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA vyAkhyayA sameta mahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye atithivarNano nAma saptadazaH sargaH /
Page #1296
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH - indrAt vRSTiH abhUt, yamaH niyamitagadodrekavRttiH abhUt, yAdonAthaH naucarANAM karmaNe zivajalapathaH abhUt, tadanu pUrvApekSI kuberaH koSavRddhiM vidadhe, itthaM lokapAlAH tasmin daNDopanatacaritaM bhejire / 422 vyAkhyA--indatIti indrastasmAt indrAt = zakrAt vRSTiH = varSam abhUt = jAtA / yama. yati lokAn iti yamaH = yamarAjaH niyamitA = nivAritA gadasya = rogasya udrekaH = vRddhireva vRttiH = vyApAro yena sa niyamitagadodrekavRttiH abhUt / yAdasAM = jalajantUnAM nAthaH = svAmI iti yAdonAthaH = varuNaH " yAdAMsi jalajantavaH" ityamaraH / naubhiH = naukAbhiH carantIti naucarAsteSAM naucarANAM = nAvikAnAM karmaNe = saJcArAya jalasya panthAH = mArgaH iti jalapathaH zivaH = sucaraH jalapathaH yasya sa zivajalapathaH abhUt / tasya anu = pazcAt tadanu pUrvAn = raghurAmAdIn apekSate iti pUrvApekSI = rAmAdisAmarthyavit kumbati dhanamiti kuberaH kutsitaM beraM = zarIramasyeti vA kuberaH = dhanAdhipaH koSasya vRddhiriti koSavRddhistAM koSavRddhim = dhanavRddhiM vidadhe = kRtavAn / ittham = anekaprakAreNa lokAn pAlayantIti lokapAlAH = indravaruNAdayaH tasmin = atithau viSaye daNDena = damena upanataH = zaraNAgatastasya caritaM = vRtti vyavahAramiti daNDopanata caritaM bhejire = sevitavantaH / samAsaH - niyamitA gadasya udreka eva vRttiH yena sa niyamitagadodrekavRttiH / yAdasAM nAthaH yAdonAthaH / zivaH jalasya panthAH yasya sa zivajalapathaH / pUrveSAm apekSIti pUrvApekSI / koSasya vRddhiH tAM koSavRddhim / lokAnAM pAlAH lokapAlAH / daNDena upanatAH daNDopanatAH daNDopatAnAM caritamiti tat daNDopanatacaritam / hindI - rAjA atithi ke rAjya meM indra ne varSA kI aura yamarAja, rogoM kI bar3hane kI vRtti prasAra yA vyApAra ko rokane vAlA huA, arthAt roga kA bar3hanA roka diyA / tathA varuNa ne bhI nAva se calane vAloM ke Ane jAne ke jala mArga ko acchA banA diyA / arthAt nadiyoM ke jala ko naukAoM se nirvighna pAra karane yogya banA diyA thA / aura raghu tathA rAmacandrAdi kI mahimA ko jAnane vAle kubera ne bhI atithi ke khajAne ko bharapUra kara diyaa| isa prakAra rAjA atithi ke prati indrAdi lokapAloM ne usake Dara ke mAre zaraNAgatoM ke samAna AcaraNa karake usakI sevA kI // 81 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye atithivarNano nAma saptadazaH sargaH //
Page #1297
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH ytpaadpaaNsusNprkaadhlyaasiidpaaNsulaa| kAruNyasindhave tasmai namo vaidehibandhave // sa naiSadhasyApate: sutAyAmutpAdayAmAsa niSiddhazatruH / anUnasAraM niSadhAnnagendrAtputraM yamAhuniSadhAkhyameva // 1 // niSiddhazatrurnivAritaripuH so'tithinaiSadhasya niSadhadezAdhIzvarasyArthapate rAzaH sutAyAM niSadhAnniSadhAkhyAnnagendrAtparvatAdanUnasAramanyUnabalaM putramutpAdayAmAsa / vaM putraM niSadhAkhyaM niSadha. nAmakamevAhuH // anvayaH-niSiddhazatruH saH naiSadhasya arthapateH sutAyAM niSadhAt nagendrAt anUnasAraM putram utpAdayAmAsa yaM niSadhAkhyam eva aahuH| vyAkhyA-niSiddhAH = nivAritAH vijitAH ityarthaH zatravaH-ripavaH yena sa niSiddhazatruH saH= atithiH niSIdatIti niSadhaH= kaThinaH, dezazca, "niSadhaH kaThine deze tadrAje parvatAntare" iti vishvmedinyau| niSadhasya = dezasya rAjA naiSadhaH tasya naiSadhasya = niSadhadezAdhipasya rAjJaH arthAnAM patiH arthapatistasya arthapateH = etannAmakasya sutAyAM = putryAM niSadhAt = etannAmakAt nagAnAm = parvatAnAm indraH =zreSThastasmAt nagendrAt = parvatAt UnayatIti UnaH na Una iti anUnaH = anyUnaH sAraH = balaM yasya saH anUnasArastam anUnasAraM putraM = sutam utpAdayAmAsa = janayAmAsa / yaM = putraM niSadhaH AkhyA = nAma yasya sa niSadhAkhyastaM niSadhAkhyam = niSadhanAmAnam eva AhuH kathayantisma lokA iti shessH| samAsaH-arthAnAM patiH arthapatistasya arthpteH| niSiddhAH zatravo yena sa nissiddhshtruH| anUnaH sAraH yasya sa tam anUnasAram / nagAnAm indraH nagendrastasmAt / niSadhaH AkhyA yasya sa taM nissdhaakhym| hindI-zatraoM ko jItanevAle rAjA atithi ne niSadha deza ke rAjA arthapati kI putrI meM (putrI se ) niSadha nAmaka parvata ke samAna balazAlI putra ko paidA kiyaa| aura usa putra kA nAma niSadha hI kahate haiM / arthAt putra kA nAma bhI niSadha hI rakhA // 1 // tenoruvIryeNa pitA prajAya kalpigyamANena nananda yuunaa| suvRSTiyogAdiva jIvalokaH sasyena saMpattiphalenmukhena // 2 // uruvIryeNAtiparAkrameNAta eva prajAyai lokarakSaNArtha kalpiSyamANena tena yUnA niSadhena pitAtithiH suvRSTiyogAtsaMpattiphalonmukhena sasyena jIvaloka iva / nananda jaharSa // ___anvayaH-uruvIryeNa ata eva prajAyai kalpiSyamANena tena yUnA pitA suvRSTiyogAt sampattiphalonmukhena sasyena jIvaloka iva nananda /
Page #1298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 raghuvaMze vyAkhyA-uru = atizayaM vIrya = zaktiH , parAkramo yasya sa tena uruvIryeNa ata eva prajAyai = lokarakSAyai kalpiSyate iti kalpiSyamANastena kalpiSyamANena = samarthana bhaviSyatA tena = yuva. rAjena yUnA- taruNena-niSadhena pAtIti pitA rAjA atithiH, suvRSTeH = suvarSaNasya yogaH = samprAptistasmAt suvRSTiyogAt sampatteH dhAnyAdirUpasampadaH phalonmukhaM = paripAkonmukhaM yattattena sampattiphalonmukhena sasyena = phalena jIvAnAM = prANinAM lokaH = vargaH samUhaH iti jIvalokaH iva = yathA nananda = jaharSa atiprasanno jAtaH ityarthaH / samAsaH-uru vIrya yasya sa tena uruvIryeNa / su zobhanA vRSTiH suvRSTistasyAH yogastasmAt suvRSTiyogAt / jIvAnAM lokaH jovlokH| sampattInAM phalaM tatra unmukhaM yattattena smpttiphlonmukhen| hindI-vizAla parAkramazAlI ataeva Age calakara prajA kI rakSA karane meM samartha usa javAna niSadha putra se rAjA atithi usI prakAra prasanna hue, jaise acchI varSA hone se phala dene ko taiyAra ( pakane ko taiyAra ) dhAna ko dekhakara sabhI prANI prasanna hote haiM / arthAt acchI varSA se acchI khetI ko dekhakara prasanna hote haiM // 2 // zabdAdi nirvizya sukhaM cirAya tasminpratiSThApitarAjazabdaH / kaumudvateyaH kumudAvadAtaimarjitAM karmabhirAruroha // 3 // kumudatyA apatyaM pumAnkaumudrateyo'tithiH zabdAdi zabdasparzAdi sukhaM sukhasAdhanaM viSayavarga niviMzyopabhujya cirAya tasminniSadhAkhye putra pratiSThApitarAjazabdo dattarAjyaH sn| kumudAvadAtairnirmalaiH karmabhirazvamedhAdibhirarjitAM saMpAditAM yAM svargamAruroha // anvayaH-kaumudvateyaH zabdAdi sukhaM nirvizya, cirAya tasmin pratiSThApitarAjazabdaH san kumudAvadAtaiH karmabhiH arjitAM dyAm Aruroha / vyAkhyA-kauH pRthivyAM modante iti kumudAni - kairavANi santyasyAH sA kumudatI / kumudvatyA apatyaM pumAn kaumudvateyaH = kumudatIputro'tithiH zabdAdi = zabdAdiviSayajanyaM sukham = Anandam nirvizya = upabhujya anubhUya cirAya = bahukAlam tasmin = niSadhanAmake, putra pratiSThApitaH = pradattaH rAjazabda: rAjyaM yena sa pratiSThApitarAjazabdaH, san avadAyatesma iti avadAtaH = dhavala: "avadAtaH sito gaurovalakSodhavalo'rjunaH" ityamaraH / kumudAni zvetakamalAni iva avadAtAni = nirmalAni yAni taiH kumudAvadAteH karmabhiH = kriyAbhiH puNyarityarthaH arjitAM = sampAditAM yAM= divaM-svargam Aruroha = ArUDhavAn , svarga gata ityarthaH / samAsaH-kumudAni iva avadAtAni taiH kumudAvadAtaiH / rAjA iti zabdaH rAjazabdaH pratiSThApitaH rAjazabdaH yena sa pratiSThApitarAjazabdaH / zabdaH AdiH yasya tat zabdAdi / hindI-kumudratI mahArAnI ke putra rAjA atithi ne bahuta dinoM taka zabda sparza Adi viSayoM ke sukha ko bhoga karake tathA apane putra niSadha ko rAjya dekara ( acchI prakAra use
Page #1299
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 425 rAjA banAkara ) supheda kamaloM ke samAna apane ujvala puNya se prApta kie hue svarga ko prApta kara liyA / arthAt svarga meM padhAra gayA // 3 // pautraH kuzasyApi kuzezayAkSaH sasa.garAM saagrdhiircetaaH| ekAtapatrAM bhuvamekavIra purArgalAdIrghabhujo bubhoja // 4 // kuzezayAkSaH zatapatralocanaH / 'zatapatraM kuzezayam' ityamaraH / sAgaradhIracetAH samudragambhIracitta ekavIro'sahAyazUraH purasyArgalA kapATaviSkambhaH / 'tadviSkambho'rgalaM na nA' ityamaraH / tadvaddIrghabhujaH kuzasya pautro niSadho'pi sasAgarAmekAtapatrAM bhuvaM bubhoja pAlayAmAsa / 'bhujo'navane' ityukte parasmaipadam / anvayaH-kuzezayAkSaH sAgaradhIracetAH ekavIraH purArgalAdIrghabhujaH kuzasya pautraH api sasAgarAm ekAtapatrAM bhuvaM bubhoja / vyAkhyA-kuze = jale zerate iti kuzezayAni = kamalAni iva akSiNI netre yasya sa kuzezayAkSaH = zatapatranetraH "sahasrapatraM kamalaM zatapatraM kuzezayami"tyamaraH / sagarasya rAjJo'patyaM saagrH| na garaH agaraH, agareNa = amRtena saha, maNinA vA saha sAgaraH=samudraH iva dhoraM = gambhIraM cetaH = cittaM manaH yasya sa sAgaradhIracetAH ekaH = advitIyazcAsau vIraH zUraH iti ekavIraH= advitIyabhaTaH purasya = nagarasya argalA = kapATaviSkambha iva dIvauM = Ayatau vizAlau ityarthaH / bhujau = bAhU yasya sa purArgalAdIrghabhujaH kuzasya =rAjJaH rAmaputrasya pautraH putrasya putraH niSadhanAmA api sAgareNa sahitA sasAgarA tAM sasAgarAM = sasamudrAm ekaM AtapatraM chatraM yasyAH sA tAm ekAtapatrAm bhuvaM = pRthivIM bubhoja = pAlayAmAsa / samAsaH-kuzezayamiva akSiNI yasya sa kuzezayAkSaH / sAgareNa sahitA sasAgarA tAM sasAgarAm / sAgara iva dhIraM ceto yasya sa saagrdhiircetaaH| ekam AtapatraM yasyAH sA tAm ekAtapatrAm / ekazcAsau vIraH ekviirH| purasya argalA purArgalA, tadvat dIrthoM bhujau yasya sa puraargldiirghbhujH| hindI-kamala ke samAna sundara netravAle aura samudra ke samAna gambhIra hRdaya vAle tathA nagara ke pradhAna dvAra ke mUsala ( Agala killI ) ke samAna vizAla bhujA vAle advitIya vIra. kuza ke pautra ( pote ) niSadha ne bhI samudraparyanta ekacchatra hokara pRthivI kA pAlana kiyaa| arthAt ekacchatra hokara samagra pRthivI kA rAjya kiyA // 4 // tasyAnalaujAstanayastadante vaMzazriyaM prApa nalAbhidhAnaH / / yo naDvalAnIva gajaH pareSAM balAnyamRdAnnalinAmavaktraH // 5 // analaujA nalAbhidhAno nalAkhyastasya niSadhasya tanayastasya niSadhasyAnte'vasAne vaMzazriyaM rAjyalakSmI prApa / nalinAbhavaktro yo nalaH / gajo naDvalAni naDaprAyasthalAnIva / 'naDazAdADDvalac' iti ddvlcprtyyH| pareSAM balAnyamRgAnmamarda //
Page #1300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 raghuvaMze anvayaH-analaujAH nalAbhidhAnaH tasya tanayaH tadante vaMzazriyaM prApa, nalinAbhavaktraH yaH gajaH naDvalAni iva pareSAM balAni amRdnAt / vyAkhyA-analaH = agniriva ojaH = tejaH yasya saH analaujAH nala iti abhidhAnaM nAma yasya sa nalAbhidhAnaH = nalanAmakaH tasya =niSadhasya tanayaH = putraH tasya = niSadhasya ante= avasAne tadante vaMzasya = kulasya zrIH rAjyalakSmIH tAM vaMzazriyaM =raghukularAjyalakSmImityarthaH prApa = avApa / nalinaraya = kamalasya AbhA iva AbhA=kAntiH yasya tat nalinAbhaM vaktraM = mukhaM yasya sa nalinAbhavaktraH yaH= nala: gajaH = hastI naDAH santi yeSu tAni naDvalAni = naDabahulasthAnAni iva = yathA pareSAM = zatrUNAM balAni = sainyAni amRdnAt = maditavAn / samAsaH-analaH iva ojo yasya saH anlaujaaH| tasya antastadantastasmin tdnte| nala iti abhidhAnaM yasya saH nalAbhidhAnaH / vaMzasya zrIH tAM vaMzazriyam / nalinasya Ameva AbhA yasya tat nalinAbhaM tat vaktraM yasya sa nlinaabhvktrH| hindI-rAjA niSadha ke pazcAt agni ke samAna tejasvI nala nAmaka niSadha ke putra ne apane kula kI rAjyalakSmI ko prApta kiyaa| jo ki kamala ke samAna sundara mukha vAlA thaa| aura rAjA nala ne zatrusenA kA usI prakAra mardana kiyA, jisa prakAra hAthI sarakaNDoM ke vana yA samUha ko tor3a detA hai, naSTa bhraSTa kara DAlatA hai / / 5 / / namazcarairgItayazAH sa lebhe nabhastalazyAmatanuM tanUjam / khyAtaM nabhaHzabdamayena nAmnA kAntaM namomAsamiva prajAnAm // 6 // nabhazcarairgandharvAditiyazAH sa nalo nabhastalazyAmatanuM nabhaHzabdamayena nAmnA khyAtam / nabhaHzabdasaMzakamityarthaH / nabhomAsamiva zrAvaNamAsamiva / prajAnAM kAntaM priyaM tanUjaM putraM leme // anvayaH-nabhazcaraiH gotayazAH saH nabhastalazyAmatanuM nabhaHzabdamayena nAmnA khyAtaM nabhomAsam iva prajAnAM kAntaM tanUjaM lebhe / vyAkhyA-nabhasi =AkAze caranti = gacchantIti nabhazcarAstaiH nabhazcaraiH = gandharvAdibhiH gItaM = kIrtitaM yazaH= kIrtiryasya gItayazAH saH rAjA nalaH nabhasaH=AkAzasya talaM = svarUpamiti nabhastalaM, tadvat zyAmA = kRSNA tanuH =zarIraM yasya sa nabhastalazyAmatanustaM nabhastalazyA num / "adhasvarUpayorastrI talam" ityamaraH / nabha iti zabdaH nabhaHzabdaH sa eva yasmin tat tena nabhaHzabdamayena = nabhaHzabdarUpeNa nAmnA abhidhAnena khyAtaM = prasiddhaM, nabhaHzabdanAmakamityarthaH / virahiNo nabhyati, namnAti, nabhate vA nabhAH=zrAvaNaH sa cAsau mAsaH nabhomAsastaM nabhomAsaM=zrAvaNamAsam iva yathA prajAnAM = lokAnAM kAntaM = priyaM tanvAH = zarIrAt jAtaH=utpannaHiti tanUjastaM tanUz2a = putraM leme=prAptavAn / samAsaH-gItaM yazaH yasya sa gItayazAH / nabhasastalaM nabhastalaM, tadvat zyAmA tanuH yasya sa taM nabhastalazyAmatanum / nabhAH cAsau mAsaH nabhomAsastaM nabhomAsam / nabhaH iti zabdaH nabhaHzabdaH, nabhaHzabda eveti nabhaHzabdamayaM tena nabhaHzabdamayena / matanu
Page #1301
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaSTAdazaH sargaH 427 hindI-AkAza meM gandharva jisakA yaza gAte the aise yazasvI nala rAjA ne AkAza ke samAna sAMvale zarIra vAle, nabha nAma ke putra ko prApta kiyaa| arthAt nala ko nabha putra huA, jo ki prajA ko vaisA hI pyArA thA, jaise ki zrAvaNa kA mAsa // 7 // tasmai visRjyottarakosalAnAM dharmottarastatprabhave prabhutvam / mRgairajayaM jarasopadiSTamadehabandhAya punarbabandha // 7 // dharmottaro dharmapradhAnaH sa nalaH prabhave samarthAya tasmai nabhase taduttarakosalAnAM prabhutvamAdhipatyaM visRjya dattvA jarasA jarayopadiSTam / vArdhake cikiirssitmityrthH| mRgairajarya taiH saha saMgatam / 'ajaya saMgatam' iti nipAtaH / punaradehabandhAya punardehasaMbandhanivRttaye babandha / mokSArtha vanaM gata ityarthaH / adehabandhAyetyatra prasajyapratiSedhe'pi nansamAsa iSyate / anvayaH-dharmottaraH prabhave tasmai tat uttarakosalAnAM prabhutvaM visRjya jarasA upadiSTaM mRgaiH ajaya'm punaH adehabandhAya babandha / vyAkhyA-dharmaH= niHzreyasarUpaH uttaraH pradhAnaH yasya sa dhamottaraH = niHzreyasamukhyaH saH= nalaH prakarSeNa bhavatIti prabhuH tasmai prabhave =samarthAya tasmai namonAmakaputrAya tat = prasiddham kau pRthivyAm salantIti kosalAH uttare ca te kosalAH janapadAH teSAm uttarakosalAnAM prabhoH bhAvaH karma vA prabhutvaM = svAmitvaM visRjya = dattvA jarasA = jarayA vArdhakyena upadiSTaM = zikSitaM-vRddhatve cikiirssitmityrthH| mRgaiH = hariNaH saha na jIryatIti ajaya = saMgataM-sauhArda punaH = bhUyaH dehasya = zarIsya bandhaH=saMbandhaH iti dehabandhaH, na dehabandhaH iti adehabandhastasmai adehabandhAya = zarIrasaMbandhanivRttaye apavargAyetyarthaH babandha / mokSArtha vanaM gata ityrthH| samAsaH-uttare ca te kosalAH uttarakosalAsteSAm uttarakosalAnAm / dharma uttaraH yasya saH dharmottaraH / dehasya bandhaH dehabandhaH, na dehabandhaH adehabandhastasmai adehabandhAya / hindI-dharmAtmA dharmaprANa rAjA nala ne rAjya calAne meM samartha usa apane putra nabha ko uttarakosala ( ayodhyAprAnta ) kA rAjya dekara, bur3hautI ( bRddhAvasthA ) ke dvArA batAI gaI mRgoM ke sAtha saMbaMdha ( sAtha rahanA ) punaH zarIra na dhAraNa karane liye bAndha liyaa| arthAt mukti ko siddha karane ke liye samadarzI ho, Azrama meM cale gaye // 7 // tena dvipAnAmiva puNDarIko rAjJAmajayyo'jani puNDarIkaH / zAnte pitaryAhRtapuNDarIkA yaM puNDarIkAkSamiva bhitA zrIH // 8 // tena nabhasA / dvipAnAM puNDarIko diggajavizeSa iva / rAzAmajayyo jetumazakyaH / 'kSayyajayyau zakyArthe' iti nipaatnaatsaadhuH| puNDarIkaH puNDarIkAkhyaH putro'jani jnitH| pitari zAnte svargate sati / AhRtapuNDarIkA gRhItazvetapadmA zrIrya puNDarIkaM puNDarIkAkSaM viSNumiva zritA // anvayaH-tena dvipAnAM puNDarIka iva rAzAm ajayyaH puNDarIkaH ajani / pitari zAnte sati AhRtapuNDarIkA zrIH yaM puNDarIkAkSam iva shritaa|
Page #1302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 raghuvaMze vyAkhyA-tena nalaputreNa nabhasA dvAbhyAM = mukhazuNDAbhyAM pibantIti dvipAsteSAM dvipAnAM =gajAnAM puNDayati = bhUSayatIti puNDarIkaH = vahnidiggajaH iva = yathA yathA indrasya airAvataH, tathaiva agneH puNDarIkavarNatvAt puNDarIko diggajaH iti| rAjJAM bhUpAlAnAM jetuM zakyaH ayyaH na jayyaH ajayyaH=jetumazakyaH puNDarIkaH= puNDarIkanAmA putraH ajani = udapAdi, jnitH| pitari = janake= nabhasi zAnte = uparate, svarga gate sati AhRtAni - gRhItAni puNDarIkANi = sitAmbhojAni, zvetakamalAnItyarthaH / yayA sA AhRtapuNDarIkA zrIH rAjyalakSmIH yaM = puNDarIkanAmakaM puNDarIka = zvetakamalamiva akSiNI = netre yasya saH, puNDarIkaM = lokAtmakam akSati = vyApnotIti vA puNDarIkAkSastaM puNDarIkAkSaM = bhagavantaM viSNum iva = yathA shritaa=aashritaa| samAsaH-na jayyaH ajayyaH / AhRtAni puNDarIkANi yayA sa AhRtapuNDarIkA / puNDarIkamiva akSiNI yasya sa taM puNDarIkAkSam / hindI-hAthiyoM meM jaise puNDarIka nAmaka ( agni dikpAla kA hAthI ) diggaja zreSTha tathA ajeya hai, vaisA hI rAjAoM meM ajeya zreSTha putra, rAjA nabha ne paidA kiyA thaa| pitA ke svarga meM cale jAne para, zvetakamaladhAriNI lakSmI ne jisa puNDarIka ko kamalanayana viSNu ke samAna svIkAra kiyA / arthAt lakSmI ne puNDarIkako viSNu mAna kara varaNa kara liyA // 8 // sa kSemadhanvAnamamoghadhanvA putra prajAkSemavidhAnadakSam / kSmAM lambhayitvA kSamayopapannaM vane tapaH kSAntatarazcacAra // 6 // amogha dhanuryasya so'moSadhanvA / 'dhanuSazca' ityanaGAdezaH smaasaantH| sa puNDarIkaH prajAnAM kSemavidhAne dakSaM kSamayopapannaM kSAntiyuktaM kSemaM dhanuryasya taM kSemadhanvAnaM nAma putram / 'vA saMjJAyAm' itynngaadeshH| kSmAM lambhayitvA prApayya labhergatyarthatvAd dvikarmakatvam / kSAntataro'tyantasahiSNuH sanvane tapazcacAra // anvayaH-amoghadhanvA saH prajAkSemavidhAnadakSaM kSamayA upapannaM kSemadhanvAnaM putra mAM lambhayitvA kSAntataraH san vane tapaH cacAra / vyAkhyA-muhyantyasminniti moghaM "moghaM nirarthakam" itymrH| na moghamiti amogha = saphalaM dhanuH=cApaM yasya saH amoghadhanvA saH= puNDarIkaH prajAnAM janAnAM kSema = kalyANaM tasya vidhAnaM = karaNamiti prajAkSemavidhAnaM tasmin dakSaH = caturaH samarthastaM prajAkSemavidhAnadakSam kSamayA =kSAntyA upapannaM = yuktam , kSayatyazubhamiti kSemaM = zivaM = kalyANapradamityarthaH dhanuH= cApaM yasya sa taM kSemadhanvAnaM =kSemadhanvanAmakaM putraM = sutaM mAM pRthivIM lambhayitvA =prApapya atizayena kSAntaH =zAntaH iti kSAntataraH, atIva sahanazIlaH san vane = araNye, tapovane ityrthH| tapaH tapasyAM cacAra = kRtavAn / samAsaH-amoghaM dhanuryasya saH amoghdhnvaa| prajAnAM kSemaM prajAkSemaM tasya vidhAnamiti prajAkSemavidhAnaM tatra dakSastaM prajAkSemavidhAnadakSam / kSemaM dhanuryasya sa taM kSemadhanvAnam /
Page #1303
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 429 hindI-saphala dhanurdhArI usa puNDarIka ne, prajAoM kA kalyANa karane meM catura samartha tathA zAnta svabhAva vAle kSemadhanvA nAmaka apane putra ko pRthivI ( rAjya ) de kara svayaM atIva sahanazIla hokara tapa karane ke liye tapovana cale gae // 9 // anIkinInAM samare'grayAyI tasyApi devapratimaH suto'bhUt / vyazrayatAnIkapadAvasAnaM devAdi nAma tridive'pi yasya // 10 // tasya kSemadhanvano'pi samare'nIkinInAM camUnAmagrayAyI devapratima indrAdikalpaH suto'bhUt / anIkapadAvasAnamanIkazabdAntaM devAdi devazabda vaM yasya nAma devAnIka iti nAmadheyaM tridive svarge'pi vyazrUyata vizrutam // anvayaH-tasya api samare anIkinInAm agrayAyI devapratimaH sutaH abhUt / anIkapadAvasAnaM devAdi yasya nAma tridive api vyshruuyt| vyAkhyA-tasya =kSemadhanvanaH api samare = yuddhasthale anIkaM =raNo'sti prayojanatvena yAsAM tAH anIkinyaH tAsAm anIkinInAM=senAnAm agre = puraH yAtIti agrayAyI = puraHsaraH pratimAtIti pratimaH / devAnAm = indrAdInAM pratimaH= tulyaH iti devapratimaH sutaH= putraH abhUt = jaatH| anIkaM padam avasAne = ante yasya tat anIkapadAvasAnaM devaH Adiyasya tat devAdi, devapUrvam anIkAntaM yasya sutasya nAma = AkhyA saMjJA devAnIkaH iti nAma tisRSu avasthAsu, trayaH = brahmaviSNurudrA vA dIvyantyatra tridivaH, tasmin tridive'pi = svarge'pi vyazrUyata=vizeSeNa zrutam / samAsaH-devAnAM pratimaH devprtimH| anIkamiti padam avasAne yasya tat anIkapadAvasAnam devaH Adiryasya tat devAdi / hindI-usa kSemadhanvA ko bhI, yuddha meM senA ke Age Age calane vAlA, tathA devendra ke samAna ( balazAlI ) putra utpanna huaa| jisakA ki-deva prathama aura anIka anta meM arthAt devAnIka nAma svarga meM bhI vizeSa rUpa se sunA jAtA thaa| svarga meM bhI prasiddha thA // 10 // pitA samArAdhanatatpareNa putreNa putrI sa yathaiva tena / putrastathaivAtsajavatsalena sa tena pitrA pitRmAnbabhUva // 11 // sa pitA kSemadhanvA samArAdhanatatpareNa zuzrUSApareNa tena putreNa yathaiva putrI babhUva tathaiva sa putro devAnIka Atmajavatsalena tena pitrA pitRmAnbabhUva / loke pitRtvaputratvayoH phalamanayorevAsIdityarthaH // anvayaH-saH pitA samArAdhanatatpareNa tena putreNa yathA eva putrI babhUva, tathaiva sa putraH Atmajavatsalena tena pitrA pitRmAn babhUva / vyAkhyA-saH= prasiddhaH pAti = rakSatIti pitA = janakaH kSemadhanvA samyag ArAdhanaM
Page #1304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 raghuvaMze samArAdhanaM samArAdhane = sevAyAM tatparaH= saMlagnaH tena samArAdhanatatpareNa = zuzrUSAsaMlagnenetyarthaH / ' tena putreNa = devAnIkena yathA=yAdRzaH eva punnAmno narakAt trAyate iti putrH| putro'syAstIti putrI =putravAn babhUva = jaatH| tathA = tAdRzaH eva saH putraH = devAnIkaH AtmanaH = dehAt jAtaH aatmjH| AtmajaH = putraH vatsalaH snigdhaH yasya sa tena Atmajavatsalena tena pitrA = kSemadhanvanA pitA asti yasya sa pitRmAn janakavAn babhUva = jaatH| anayoreva pitRtvaM putratvaM ca saphalamAsIdityarthaH / yathA putraH pitRbhaktaH, tathaiva pitApi putravAtsalyamUrtiriti bhAvaH / hindI-jisa prakAra sevA zuzrUSA meM sadA tatpara pitRbhakta devAnIka putra ko pAkara kSemadhanvA putravAn huA, usI prakAra apane putra se pyAra karane vAle usa kSemadhanvA pitA ko pAkara devAnIka bhI pitAvAlA huA thaa| arthAt ina donoM pitA putra meM hI pitApanA aura putrapanA sampUrNa rUpa se saphala huA // 11 // pUrvastayorAtmasame ciroTAmAtmodbhave varNacatuSTayasya / dhuraM nidhAyaikanidhirguNAnAM jagAma yajvA yajamAnalokam // 12 // guNAnAmekanidhiryajvA vidhivadiSTavAMstayoH pitRputrayormadhye pUrvaH pitA kSemadhanvAtmasame svatulya Atmodbhave putre devAnIke ciroDhAM ciradhRtAM varNacatuSTayasya dhuraM rakSAbhAraM nidhAya yajamAnalokaM yaSTralokaM nAkaM jagAma // anvamaH-guNAnAM ekanidhiH yajvA tayoH pUrvaH Atmasame Atmodbhave ciroDhAM varNacatuSTayasya dhuraM nidhAya yajamAnalokaM jagAma / __vyAkhyA-guNAnAM = dayAdAkSiNyazauryAdInAm ekaH = advitIyazcAsau nidhiH = zevadhiH iti ekanidhiH = mukhyAkaraH iti yAvat / yajatesma iti yajvA = vidhineSTavAn tayoH =pitRputrayoH madhye pUrvaH = prathamaH pitA kSemadhanvA AtmanaH = svasya samaH= tulyaH tasmin Atmasame AtmanaH = svasmAt udbhavati =jAyate iti Atmodbhavastasmin Atmodbhave = sute ciraM = bahukAlam UDhA = dhRtA tAM ciroDhAM catvAro'vayavAH yasya tat catuSTayaM, varNAnAM = brAhmaNAdInAM catuSTayamiti varNacatuSTayaM tasya varNacatuSTayasya dhuraM =bhAraM prajArakSaNapAlanarUpamityarthaH nidhAya dattvA yajate iti yajamAnaH / yajamAnasya = yaSTuH lokaH=bhuvanamiti taM yajamAnalokaM = svargalokaM jagAma = gatavAn / samAsaH-AtmanaH samaH Atmasamastasmin aatmsme| AtmanaH udbhavaH Atmodbhavastasmin Atmodbhave / varNAnAM catuSTayaM tasya varNacatuSTayasya / ekazcAsau nidhiH ekanidhiH / hindI-guNoM kI khAna, vidhipUrvaka yajJa karane vAlA, donoM ( pitAputra ) meM pahalA (kSemadhanvA ), apane hI samAna yogya samartha apane putra para cAroM vargoM ko rakSA pAlana kA bhAra jise vaha bahuta dinoM se Dho rahA thA, sauMpa kara yajJa karane vAloM ke loka svarga meM calA gayA // 12 //
Page #1305
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH vazI sutastasya vazaMvadatvAtsveSAmivAsId dviSatAmapISTaH / sakRdvivignAnapi hi prayuktaM mAdhuryamISTe hariNAngrahItum // 13 // tasya devAnIkasya vazI samarthaH suto'hInagunAmeti vakSyamANanAmakaH / vazaM vazakaraM madhuraM vadatIti vshNvdH| 'priyavaze vadaH khac' iti khacpratyayaH / tasya bhAvastattvam / tasmAdiSTavAditvAtsveSAmiva dviSatAmapISTaH priya AsIt / arthAdevAnIkanirdhAraNaM lbhyte| tathAhi / prayuktamuccAritaM mAdhurya sakRdekavAraM vivignAnbhItAnapi hariNAn grahItumISTe zaknoti // anvayaH-tasya vazI sutaH vazaMvadatvAt sveSAm iva dviSatAm api iSTaH AsIt / hi prayuktaM mAdhurya sakRt vivignAn hariNAn api grahItum ISTe / vyAkhyA-tasya = anIkasya vazaH asyAstIti vazI = jitendriyaH, samarthaH sutaH = putraH vazaM = vazakaraM-madhuraM vadatIti vazaMvadaH, tasya bhAvaH vazaMvadatvaM tasmAt vazaMvadatvAt = madhurapriyavAditvAdityarthaH sveSAM = svajanAnAm iva = yathA dviSantIti dviSatasteSAM dviSatAM = zatrUNAm api iSTaH = priyaH AsIt = abhUt / hi = tathAhi prayuktam = uccAritaM madhurasya bhAvaH karma vA mAdhurya = madhuraM sakRt =ekavAram "sakRt sahaikavArayoH" ityjyH| vivignAn =bhItAn api kimuta anyAn / haranti manAMsi hriyante gItena vA hariNAstAn hariNAn =mRgAn api grahItu= vazIkartum ISTe = shknoti| hindI-devAnIka kA jitendriya samartha putra ( ahInagu nAma vAlA ) madhurabhASI hone ke kAraNa zatruoM ko bhI utanA hI priya thA, jitanA ki apane mitroM ko priya thaa| ThIka hI hai kyoMki bolA gayA madhura vacana ekabAra to Dare hue mRgoM ko bhI vaza meM kara letA hai // 13 // ahInagurnAma sa gAM samagrAmahInabAhudraviNaH zazAsa / yo hInasaMsargaparAGmukhatvAyuvApyanathai vyasanaivihInaH // 14 // ahInabAhudraviNaH smgrbhujpraakrmH| 'draviNaM kAJcanaM vittaM draviNaM ca parAkramaH' iti vizvaH / hInasaMsargaparAGmukhatvAnnIcasaMsargavimukhatvAddhetoryubApyanarthairanarthakarairvyasanaiH pAnadyUtAdibhirvihIno rahito yo'hInagurnAma sa pUrvokto devAnIkasutaH samagrAM sAM gAM bhuvaM zazAsa // anvayaH--ahInabAhudraviNaH hInasaMsargaparAGmukhatvAt yuvA api anarthaiH vyasanaiH vihInaH yaH ahInaguH nAma saH samagrAM gAM shshaas|| vyAkhyA-bAhuH=bhujaH draviNaM = dhanaM parAkramazceti baahudrvinne| ahIne zaktisampanne bAhudraviNe yasya saH ahonabAhudraviNaH balavabAhusaMpannaH parAkramasampannaH kAJcanayuktazcetyarthaH / hInAnAM = nikRSTAnAM saMsargaH = saMbandhastasmAt parAGmukhaH = vimukhaH iti hInasaMsargaparAGmukhaH, tasya bhAvastatvaM tasmAt honasaMsargaparAGmukhatvAt yuvA = taruNaH api na arthaH = prayojanaM yeSAM tAni anarthAni taiH anazaiMH =anarthakaraiH vyasanaiH = madirApAnabUtAdibhiH vihInaH =rahitaH
Page #1306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 raghuvaMze yaH=na hInaH=na nindyaH iti ahInaH, ahInam - anindyaM = prazaMsanIyamityarthaH gacchatIti ahInaguH = evannAma AsIt, saH = pUrvoktaH devAnIkaputraH samagrAM = sampUrNAM gAM = pRthivIM zazAsa = pAlayAmAsa / samAsaH -- na hIne ahIne bAhudraviNe ca yasya saH ahInabAhudraviNaH / hInAnAM saMsargaH hInasaMsargastasmAt parAGmukhatvaM tasmAt hInasaMsargaparAGmukhatvAt / na arthaH yeSAM tAni anarthAni taiH anarthaiH / hindI - zaktizAlI bhujA vAlA aura acche dhana evaM parAkramavAlA ahonagu nAmaka 'devAnIka kA putra thA, jo ki sadA nIca logoM ke saMbandha se dUra rahatA thA, aura jo bhI anarthakArI madirApAna juA khelanA Adi durvyasana the inase javAnI meM hI dUra rahakara vaha sAre bhUmaNDala para zAsana karatA thA // 14 // guroH sa cAnantaramantarajJaH puMsAM pumAnAdya ivAvatIrNaH / upakramairaskhalitaizcaturbhizcaturdigIzazcaturo babhUva // 15 // puMsAmantarajJo vizeSajJazcaturo nipuNaH so'hInaguzca guroH pituranantaram / avatINoM bhuvaM prApta AdyaH pumAnviSNuriva / askhalitairapratihataizcaturbhirupakramaiH sAmAdyupAyaiH / 'sAmAdibhirupakramaiH' iti mnuH| caturdigIzazcatasRNAM dizAmIzo babhUva // anvayaH- puMsAm antarajJaH caturaH saH guroH anantaram avatIrNaH AdyaH pumAn iva askhalitaiH caturbhiH upakramaiH caturdigIzaH babhUva / vyAkhyA - puMsAM = narANAm antaram = abhyantaraM jAnAti = vettIti antarajJaH = * vijJaH ityrthH| caturaH=dakSaH-sarvakarmakuzala ityarthaH, saH = devAnIkaputro'hInaguH, guroH=pituH anantaraM = pazcAt avatIrNaH = gRhItAvatAraH Adau bhava AdyaH pumAn = purANapuruSaH viSNuH iva= yathA na skhalitAH = na pratihatAH, iti askhalitAstaiH askhalitaiH caturbhiH = catuHsaMkhyAkaiH upakramyante iti upakramAstaiH upakramaiH = sAmadAnAdyupAyaiH catasRNAM dizAM = kASThAnAm IzaH : svAmIti caturdigIzaH babhUva = jAtaH / - samAsaH--antarasya zaH antarajJaH, na skhalitAH askhalitAstaiH askhalitaiH catasrazca tAH dizaH caturdizastAsAm IzaH iti caturdigIzaH / hindI -- manuSyoM ke mana kI bAte jAnane vAlA, tathA kArya karane meM kuzala ( catura ) vaha * ahInagu, pitA ke bAda rAjA hokara saphalatA pUrvaka una sAma dAna daNDa bhedarUpI cAroM . upAyoM se, avatAra lenevAle Adi puruSa viSNu kI taraha cAroM dizAoM kA svAmI ho gayA / ...jo upAya kabhI vyartha nahIM huye the // 15 // tasminprayAte paralokayAtrAM jetaryarINAM tanayaM tadIyam / uccaiH zirastvAjita pAriyAtraM lakSmIH siSeve kila pAriyAtram // 16 //
Page #1307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 aSTAdazaH sargaH 433 arINAM jetari tasminnahInagau paralokayAtrAM prayAte prApte sati / uccaiHzirastvAdunnataziraskatvAjjitaH pAriyAtraH kulazailavizeSo yena taM pAriyAnaM pAriyAtrAkhyaM tadIyaM tanayaM lakSmI rAjyalakSmIH siSeve kila / / anvayaH-arINAM jetari tasmin paralokayAtrAM prayAte sati uccaiHzirastvAt jitapAriyAnaM pAriyAnaM tadIyaM tanayaM lakSmIH siSeve kila / vyAkhyA--iyati = virodha gacchatIti ariH| arINAM = zatrUNAM jayatIti jetA tasmin jetari = vijayini tasmin = ahInagau rAjani parazcAsau lokaH paralokaH, paralokasya = svargalokasya yAtrA = gamanamiti paralokayAtrA tAM paralokayAtrAM prayAte = prApte sati uccaiH= unnataM. ziraH mastakaM yasya saH uccaiHzirAstasya bhAvastattvaM tasmAt uccaiHzirastvAt paritaH sarvataH yAtrayA=gamanena dRzyate sa paariyaatrH| jitaH pAriyAtraH = etannAmA kulaparvataH yena sa jita pAriyAtrastaM jitapAriyAvaM tasya = ahInagoH ayaM tadIyastaM tadIyaM tanayaM = putraM pAriyAtram = etannAmAnaM lakSmIH rAjyalakSmIH siSeve = sevitavatI kilaitihye / samAsaH-paralokasya yAtrA, paralokayAtrA tAM paralokayAtrAm / uccaiH ziraH yasya saH ucca:zirAH tasya bhAvastattvam tasmAt uccaiHzirastvAt / jitaH pAriyAtro yena sa jitapAriyAtrastaM jitapAriyAtram / hindI-zatruoM ke vijetA rAjA ahInagu ke svarga cale jAne para, rAjyalakSmI, ahInagu ke putra usa pAriyAtra nAmaka rAjA ko sevA karane lagI, jisane ki apane mastaka kI U~cAI se pAriyAtra nAmaka kulaparvata ko jIta liyA thA / / 16 / / tasyAbhavatsanurudArazIlaH zilaH zilApaTTavizAlavakSAH / jitAripakSo'pi zilImukhairyaH zAlInatAmavrajadIDyamAnaH // 17 // tasya pAripAtrasyodArazIlo mhaavRttH| 'zIlaM svabhAve sadvRtte' ityamaraH / zilApaTTavizAlavakSAH zila: zilAkhyaH sUnurabhavat / yaH sUnuH shiliimukhairvaannH| 'alibANau zilImukhau' itymrH| jitAripakSo'pIDyamAnaH stUyamAnaH san / zAlInatAmadhRSTatAM lajjAmavrajadagacchat / 'syAdadhRSTe tu zAlInaH' ityamaraH / 'zAlInakaupIne adhRSTAkAryayoH' iti nipAtaH / / anvayaH-tasya udArazIlaH zilApaTTavizAlavakSAH zila: sUnuH abhavat / yaH, zilImukhaiH jitAripakSaH api, IDyamAnaH san zAlInatAm avrajat / vyAkhyA-tasya = rAjJaH pAriyAtrasya udAraM = prazastaM zIlaM=vRttaM svabhAvazya yasya saH udArazIla: "zIlaM svabhAve sadvRtte" itymrH| zilAyAH = pASANasya paTTaH iti zilApaTTaH, zilApaTTaH = zilAsanam iva vizAlaM = pRthulaM vakSaH = vakSasthalaM yasya sa zilApaTTavizAlavakSAH zilaH = zilanAmA sUnuH = putraH abhavat = jaatH| yaH = sUnuH zilI = zalyaM mukhe =Anane
Page #1308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 'raghuvaMze yeSAnte zilImukhAstaiH zilImukhai bANaiH jitaH=vijitaH arINAM = zatrUNAM pakSaH = vargaH yena sa jitAripakSaH api IDyate asau IDyamAnaH stUyamAnaH san zAlApravezamahaMtIti zAlInaH= sljjH| tasya bhAvaH zAlInatA tAM zAlInatAm = adhRSTatAM salajjatAmityarthaH avrajad = agacchat / samAsaH-udAraM zIlaM yasya saH udArazIlaH / zilApaTTavat vizAlaM vakSo yasya sa zilApaTTavizAlavakSAH / jitaH arINAM pakSaH yena sa jitAripakSaH / zilo mukheSu yeSAM te zilImukhAstaiH shiliimukhaiH| hindI-usa rAjA pAriyAtra ko bar3A hI zIlavAn udAra evaM caTTAna ke samAna vizAla (caur3I ) chAtI vAlA zila nAmaka putra huA, jisane ki paine bANoM se zatrupakSa ko jIta liyA thA, phira bhI apanI prazaMsA hone para lajjita rahatA thA // 17 // tamAtmasaMpannama nanditAtmA kRtvA yuvAnaM yuvarAjameva / sukhAni so'bhukta sukhoparodhi vRtta hi rAjJAmuparuddha vRttam / / 18 // aninditAtmA'garhitasvabhAvaH sa pAriyAtra AtmasaMpannaM buddhisaMpannam / 'AtmA yatno dhRtirbuddhiH svabhAvo brahma varma ca' ityubhayatrApyamaraH / yuvAnaM taM zilaM yuvarAjaM kRtvaiva sukhAnyabhuGkta / na tvakRtvetyevakArArthaH / kimartha yuvarAjazabdakaraNamityAzaGkayAnyathA sukhopabhogo durlabha ityAha-sukhoparodhIti / hi yasmAdrAzA vRttaM prajApAlanAdirUpaM sukhoparodhi bahulatvAtsukhapratibandhakam / ata evoparuddhavRttam / kaaraadibddhsdRshmityrthH| uparuddhasya svayamUDhabhArasya ca sukhaM nAstIti bhaavH| anvayaH-aninditAtmA saH AtmasampannaM yuvAnaM taM yuvarAjaM kRtvA eva sukhAni abhuGkta / hi-rAzA vRttaM sukhoSarodhi uparuddhavRttam / vyAkhyA--na ninditaH iti aninditaH, aninditaH = avigarhitaH AtmA svabhAvo yasya saH aninditAtmA, zuddhAcaraNa ityarthaH saH=pAriyAtraH AtmanA= svabhAvena-buddhayA vA sampannaH = yuktastam Atmasampannam "AtmA yatno dhRtirbuddhiH svabhAvo brahmavarma ca" itymrH| yuvAnaM = taruNaM taM= zilanAmakaM putraM yuvA cAsau rAjA ca yuvarAjastaM yuvarAja = yuvarAjazabdabhAjarAjayogyakAryakAriNamityarthaH kRtvA = vidhAyaiva sukhAni = AnandAn abhuGkta = bubhuje| putraM yuvarAjamakRtvA sukhopabhogaH sarvathA durlabha evetyAha-hi = yasmAt kAraNAt rAza= bhUpAlAnAM vRttaM prajApAlanarUpaM sukhamuparuNaddhi tacchIlamiti sukhoparodhi = Anandapratibandhakam , ata eva uparuddha = pratibaddhaM ca vRttaM yasya tat uparuddhavRttamasti, iti zeSaH / prajApAlanabhArasaMlagnasya kadApi sukhaM na bhavatIti bhaavH| samAsaH-aninditaH AtmA yasya saH aninditAtmA / AtmanA saMpannaH Atmasampannastam Atmasampannam / yuvA cAso rAjA yuvarAjastaM yuvarAjam / sukhasya uparodhi sukhoparodhi / uparuddham vRttaM yasya tat uparuddhavRttam /
Page #1309
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH hindI-pavitra caritra vAle rAjA pAriyAtra ne buddhi evaM sadAcAra vAle apane javAna beTe zila ko yuvarAja banAkara hI sukhoM kA upabhoga kiyA ( binA yuvarAja banAe nahIM) isaliye ki rAjAoM kA prajA ko dekha rekha karanA adhika kAma hone ke kAraNa sukha ke upabhoga kA pratibandhaka hotA hai| arthAt jaba rAjA svayaM rAjya ke kAma-kAja ko sambhAlegA to use sukha kaise hogA // 18 // taM rAgabandhiSvavitRptameSa bhogeSu saubhAgyavizeSamogyam / pinAsinInAmaratikSamApi marA vRthA matsariNI jahAra // 19 // rAgaM badhnantIti rAgabandhinaH / rAgapravartakA ityarthaH / teSu bhogeSu viSayeSvavitRptameva santam / kiMca vilAsinInAM bhoktrINAM saubhAgyavizeSeNa saundaryAtizayena hetunA bhogyaM bhogAIm / 'cajoH ku ghiNyatoH' iti kutvam / taM pAriyAnaM ratikSamA na bhavatItyaratikSamApi ata eva vRthA mtsrinnii| ratikSamAsu vilAsinISvityarthaH / jarA jahAra vazIcakAra // anvayaH-rAgabandhiSu bhogeSu avitRptam eva kiMca vilAsinInAM saubhAgyavizeSabhogyaM tam aratikSamA api 'ata eva' vRthA matsariNI jarA jahAra / vyAkhyA-rAgam = anurAgaM badhnanti = vardhayantIti rAgabandhinasteSu rAgabandhiSu = anurAgapravartakeSvityarthaH / bhogeSu = viSayajasukheSu na vitRptaH avitRptastam avitRptam = asantuSTam eva santaM kiJca vilAso'sti yAsAM tAH vilAsinyastAsAM vilAsinInAM = bhoktrINAM sabhagasya bhAvaH karma vA saubhAgyaM saubhAgyasya = saundaryasya vizeSaH = atizayastena bhogyaH=bhoktuM yogyaH taM saubhAgyavizeSabhogyaM taM = pAriyAnaM rAjAnaM ratau sambhoge kSamA =samarthA iti ratikSamA, sA na bhavatIti aratikSamA= sambhogasukhAnIM api ata eva mAdyati paraduHkhe iti matsaraH asyAH astIti matsariNI= anyazubhadveSavatI sambhogayogyAsu vilaasiniissvityrthH| jIryate'nayA sA jarA= visrasA "visrasA jarA" ityamaraH / vRddhAvasthA, ityarthaH jahAra=vazIcakAra / samAsaH--rAgasya bandhinasteSu rAgabandhiSu / saubhAgyasya vizeSaH saubhAgyavizeSastena bhogyarataM saubhAgyavizeSabhogyam / ratau kSamA ratikSamA na ratikSamA artikssmaa| hindI-anurAgoM ( bhogatRSNA ) ko bar3hAnevAle, viSayabhoga meM jisakA mana abhI tRpta hI na huA thA, tathA ati sundara hone kAraNa sundariyoM ke bhogane ke yogya usa rAjA pAriyAtra ko, usa vRddhAvasthA ne apane vaza meM kara liyA ( A gherA ), jo ki svayaM vRddhAvasthA ( nAyikA) sambhoga karane meM asamartha hotI huI bhI vyartha meM dUsaroM se IrSyA karatI hai // 19 // unAbha ityudgatanAmadheyastasyAyathArthonnatanAbhirandhraH / suto'bhavatpaGkajanAbhakalpaH kRtsnasya nAmirnupamaNDalasya // 20 // tasya zilAkhyasyonnAbha ityudgatanAmadheyaH prasiddhanAmAyathArtha yathA tathonnataM nAbhirandhaM yasya saH / gmbhiirnaabhirityrthH| taduktam-'svaraH sattvaM ca nAbhizca gAmbhIrya triSu zasyate' / paka
Page #1310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 raghuvaMze janAbhakalpo viSNusadRzaH kRtsnasya nRpamaNDalasya nAbhiH pradhAnam / 'nAbhiH pradhAne kastUrImade'pi kvacidIritaH' iti vizvaH / suto'bhavat / 'acatyanvavapUrvAtsAmalomnaH' ityatrAjiti yogavibhAgAdunnAbhapadmanAbhAdayaH siddhAH // __anvayaH-tasya unnAbha iti udgatanAmadheyaH AyathArthonnatanAbhirandhraH paGkajanAbhakalpaH kRtsnasya nRpamaNDalasya nAbhiH sutaH abhavat / vyAkhyA-tasya = rAzaH zilanAmakasya unnatA AbhA=kAntiH tejo yasya saH unnAbhaH / unnataH = gabhIraH nAbhiryasya saH unnAbhaH, iti udgataM = prasiddhaM nAmadheyam = nAma yasya saH ityudgatanAmadheyaH, nAmeH = prANyaMgavizeSasya randhaM = chidramiti nAbhirandhram anvartha yathA tathA arthamanatikramya yathArtha A =samantAt yathArthamiti AyathArtha = unnataM = gambhIraM nAbhirandhra yasya sa AyathArthonnatanAbhirandhraH sarvataH gambhIranAbhirandya ityarthaH paMkAt jAtaM paMkajaM = padmaM nAbhau yasya sa paMkajanAbhaH, paMkajanAbhena kalpaH= sadRzaH iti paGkajanAbhakalpaH = viSNusamAnaH kRtsnasya = samagrasya = nRpANAM = bhUpAlAnAM maNDalaM = dvAdazarAjakaM tasya nRpamaNDalasya nAbhiH = pradhAnam / "nAbhirmurakhyanRpe cakramadhyakSatriyayoH pumAn / dvayoH prANipratIke syAt striyAM kastUrikAmade" iti medino| sutaH putraH abhavat = abhUt / samAsaH-unnataH nAbhiryasya saH unnaabhH| unnatA AbhA yasya saH iti vA unnAbhaH / udgataM nAmadheyaM yasya sa udgatanAmadheyaH / AyathArtham unnataM nAbheH randhra yasya sa aaythaarthonntnaabhirndhrH| paGkajaM nAbhau yasya sa paMkajanAbhastena ISad nyUnaH iti paMkajanAbhakalpaH / nRpANAM maNDalaM tasya nRpamaNDalasya / hindI--unnAbha, yaha prasiddha nAma vAlA, aura yathArtha se gaharI nAbhi vAlA, padmanAbhaviSNu ke samAna tathA sAre bhUmaNDala ke rAjAoM meM pradhAna, aisA putra zila rAjA ko huaa| arthAt-unnAbha = gaharInAbhi vAlA, jaisA nAma thA, yaha yathArtha kA bhAva hai // 20 // tataH paraM vajradharapramAvastadAtmajaH saMyati dhajraghoSaH / vamava vajrAkarabhUSaNAyAH patiH pRthivyAH kila vajraNAmaH // 21 // tataH paraM vajradharaprabhAva indratejAH saMyati saMgrAme vajraghoSo'zanitulyadhvanirvajraNAbho nAma tasyonnAbhasyAtmajo vajrANAM hIrakANAmAkarAH khanaya eva bhUSaNAni yasyAstasyAH pRthivyAH patirbabhUva kila khalu / 'vajraM tvastrI kulishshstryoH| maNivedhe ratnabhede'pyazanAvAsanAntare // ' iti kezavaH // anvayaH-tataH param vajradharaprabhAvaH saMyati vajraghoSaH tadAtmajaH vajraNAbhaH vajrAkarabhUSaNAyAH pRthivyAH patiH babhUva kil| vyAkhyA-tataH param = unnAbhAnantaram dharatIti dharaH, vajrasya = azaneH dharaH= dhArakaH iti vajradharaH = indraH, tadvat prabhAvaH=pratApo yasya sa vajradharaprabhAvaH = indrasamAnatejasvItyarthaH / saMyati= yuddhe vajravat = azanivat ghoSaH = dhvaniryasya sa vajraghoSaH tasya = unnAbhasya
Page #1311
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 457 AtmajaH= putraH iti tadAtmajaH vajraM = kulizamiva nAbhiryasya sa vajraNAbhaH = etannAmA vajrANAM = hIrakANAm AkarAH =khanayaH = utpattisthAnAni eva bhUSaNAni = AbharaNAni yasyAH sA vajrAkarabhUSaNA tasyAH vajrAkarabhUSaNAyAH pRthivyAH = dharitryAH patiH = svAmI, rAjA babhUva = jAtaH kila = khalu / "vajaM dambholau hIrake'pyastrI" iti koSaH / samAsaH-vajrasya dharaH vajradharastasya prabhAvaH iva prabhAvo yasya sa vajradharaprabhAvaH / tasya AtmajaH tdaatmjH| vajra iva ghoSo yasya sa vjrghossH| vajrANAmAkarAH eva bhUSaNAni yasyAH sA tasyAH vajrAkarabhUSaNAyAH / vajra iva nAbhiH yasya sa vajraNAbhaH / hindI-rAjA unnAbha ke pazcAt unakA putra bajraNAbha, horoM kI khAna rUpI bhUSaNavAlI pRthivI kA rAjA huA / jo ki- vajradhArI indra ke samAna prabhAva vAlA aura yuddha meM vajra ke samAna garajane vAlA vijalI kI kar3aka ke samAna garjana karane vAlA thA // 21 // tasmingate dhAM sukRta palabdhAM tatsaMbhavaM zaGkhaNamarNavAntA / utkhAtazatru vasudhopatasthe ratnopahArairuditaiH khanibhyaH // 22 // tasminvajraNAme sukRtopalabdhAM sudharmANitAM yAM svarga gate sati / utkhAtazatrumuddhRtazatru zaGkhaNaM nAma tatsaMbhavaM tadAtmajamarNavAntA vasudhA khanibhya Akarebhya uditairutpannai ratnopahArairutkRSTa vastusamarpaNairupatasthe siSeve / 'jAtau jAtau yadutkRSTaM tadratnamabhidhIyate" iti bharatavizvau / anvayaH-tasmin sukRtopalabdhAM dyAM gate sati utkhAtazatru zaGkhaNam tatsambhavaM arNavAntA vasudhA khanibhyaH uditaiH ratnopahAraiH upatasthe / vyAkhyA--tasmin = vajraNAme sukRtaiH = puNyaiH upalabdhA = ajiMtA prAptA tAM sukRtopalabdhAM dyAM = svargalokaM gate =prApte sati utkhAtAH= utpATiThAH = uddhatAH zatravaH = arayo yena saH utkhAtazatrustam utkhAtazatru zaGkhaNaM = zaMkhaNanAmAnaM tasmAt = vajraNAbhAt = sambhavaH= utpannastaM tatsaMbhavam = vajraNAbhaputram arNavaH= samudraH antaH avasAnaM yasyAH sA arNavAntA=sAgarAvasAnA vasUni dhArayatIti vasudhA=pRthivI khanibhyaH = AkarebhyaH uditaiH= utpannaiH ratnAnAM = hIrakAdyutkRSTavastUnAm upahArAH samarpaNAni taiH ratnopahAraiH upatasthe = siSeve, samupasthitetyarthaH / sa raajaabhuudityrthH| samAsaH-sukRtaiH upalabdhA sukRtopalabdhA tAM sukRtopalabdhAm / tasmAt sambhavastaM tatsambhavam / utkhAtAH zatravo yena sa tam utkhAtazatrum / ratnAnAmupahArAstaiH / hindI-rAjA vajraNAma ke apane zubhakarma ( puNya ) se arjana ( prApta ) kiye svargaloka meM cale jAne para zatruoM ko ukhAr3a pheMkane vAle unake zaMkhaNa nAmaka putra ko samudraparyanta ( sArI) pRthivI khAna se nikale ratnAdi zreSTha vastuoM ke upahAra ( bheMTa ) lekara upasthita huii| arthAt usane ratnapUrNa sArI pRthivI kA zAsana kiyA // 22 //
Page #1312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 raghuvaMze tasyAvasAne haridazvadhAmA pitryaM prapede padamazvirUpaH / velAtaTeSUSitasainikAzva purAvido yaM vyuSitAzvamAhuH // 23 // tasya zaGkhaNasyAvasAne'nte haridazvadhAmA sUryatejAH / azvinoriva ruupmsyetyshviruupo'tisundrH| tatputra iti zeSaH / pitryamiti saMbandhipadasAmarthyAt / pitryaM padaM prapede / velAtaTeSUSitA niviSTAH sainikA azvAzca yasya tam / anvarthanAmAnamityarthaH / yaM putraM purAvido vRddhA vyuSitAzvamAhuH / zranvayaH--tasya avasAne haridazvadhAmA azvirUpaH " tatputraH " pitryaM padaM prapede / velAtaTeSu uSitasainikAzvaM yaM purAvidaH vyuSitAzvam AhuH / vyAkhyA - tasya = rAjJaH zaMkhaNasya avasAne = ante, zaMkhaNe mRte satItyarthaH / haritaH = harivarNAH azvAH yasya sa haridazvaH, tasya dhAma iva dhAma = tejo yasya sa haridazvadhAmA: sUryakAntiH prazastAH azvAH santi yayoH azvinyAM jAtau vA, azvaH janakatvenAsti yayorvA azvinau = svarvaidyau, tayoH rUpamasti yasya saH azvirUpaH = azvinIkumAravat sundaraH ityarthaH / zaMkhaNaputraH pituridaM pitryaM = pitRsambandhi tat padaM sthAnaM rAjyAsanamityarthaH / prapede - prApa velAyAH sAgarataTasya taTAni = tIrANi teSu velAtaTeSu uSitAH = niviSTAH sainikAH = sainyAni azvAH=turagAzca yasya sa tam uSitasainikAzvam / anvarthanAmakamityarthaH / yaM = putraM purA = purANaM vidanti = jAnanti te purAvidaH itihAsajJAH vizeSeNa uSitAH azvAH yasya sa vyuSitAzvastaM vyuSitAzvaM = vyuSitAzvanAmAnam AhuH = jagaduH / samAsaH - haritaH azvAH yasya sa haridazvaH tadvat dhAma yasya sa haridazvadhAmA / azvinoH iva rUpamasya saH azvirUpaH / velAyAH taTAni teSu velAtaTeSu uSitAH sainikAH azvAzca yasya sa tam uSita sainikAzvam / purA vidantIti purAvidaH / hindI - rAjA zaMkhaNa ke svarga jAne para sUrya ke samAna tejasvI aura azvinIkumAra ke samAna atisundara unake putra ne pitA ke rAjyAsana ko prApta kiyA / jisane vijaya yAtrA pUrI karake sAgara ke taToM para apane sainika aura ghor3oM ko vizrAma karAyA thA, ataH itihAsa ke jJAtAoM ne usakA ThIka nAma vyuSitAzva kahA thA / vyuSitAzva nAma rakhA thA // 23 // ArAdhya vizvezvaramIzvareNa tena kSitervizvasaho vijajJe / pAtuM saho vizvasakhaH samagrAM vizvaMbharAmAtmajamUrtirAtmA // 24 // tena kSiterIzvareNa vyuSitAzvena vizvezvaraM kAzIpatimArAdhyopAsya vizvasaho nAma vizvasakhaH samagrAM sarvAM vizvaMbharAM bhuvaM pAtuM rakSituM sahaH kSamaH / pacAdyac / AtmajamUrtiH putrarUpyAtmA svayameva / 'AtmA vai putranAmAsi' iti zruteH / vijajJe suSuve / vipUrvI janirgarbhavimocane vartate / yathAha bhagavAnpANiniH - ' samAM samAM vijAyate' iti /
Page #1313
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 439 anvayaH-tena kSiteH IzvareNa vizvezvaram ArAdhya vizvasahaH vizvasakhaH samagrAM vizvambharAM pAtuM sahaH AtmamUrtiH AtmA vijaze / vyAkhyA-tena =prasiddhena kSiteH pRthivyAH IzvareNa svAminA vyuSitAzvena vizvasya IzvaraH taM vizvezvaraM = vizvanAthaM = vArANasIpatim ArAdhya =upAsya sahate iti sahaH vizvasya sahaH vizvasahaH nAma samAnaM khyAyate janairiti sakhA, vizvasya = jagataH sakhA=mitramiti vizvasakhaH samagrAm =akhilAM vizvaM =saMsAraM bibharti = dhArayati pAlayati ceti vizvaMbharA tAM vizvambharAM vasundharAM pAtuM = rakSituM sahaH kSamaH samarthaH / AtmanaH = svadehAt jAtaH AtmajaH = putraH eva mUrtiH svarUpaM yasya saH AtmajamUrtiH = putrarUpI =atati=satataM gacchatIti AtmA svayam eva vijaze=jAtaH / utpannaH ityrthH| "AtmA vaijAyate putraH AtmA vai putranAmAsI"ti zruteH / samAsaH-vizvasya IzvaraH vizvezvarastaM vizvezvaram / vizvasya sakhA vizvasakhaH / vizvasya sahaH vizvasahaH / vizvasya bharA vizvambharA tAM vizvambharAm / Atmaja eva mUrtiH yasya saH AtmajamUrtiH / - hindI-usa pRthivI pati rAjA vyuSitAzva ne, kAzI ke rAjA bhagavAn vizvezvara kI ArAdhanA karake vizvasaha ( vizva ko sahana kara sakane vAlA ) nAma kA putra rUpI ( putra rUpa se ) apane Apa ko paidA kiyaa| jo ki saMsAra kA mitra ( priya ) aura sArI pRthivI kA zAsana karane ke liye samartha thaa| arthAt vyuSitAzva ne vizvanAtha kI kRpA se vizvasaha putra pAyA, aura vaha bhUmaNDala kA zAsaka huA // 24 // aMze hiraNyAkSaripoH sa jAte hiraNyanAme tanaye nayajJaH / dviSAmasahyaH sutarAM tarUNAM hiraNyaretA iva sAnilA'bhUt // 25 // nayajJo nItijJaH sa vizvasahaH / hiraNyAkSariporviSNoraMze hiraNyanAbhe nAbhitanaye jAte sati / tarUNAM sAnilo hiraNyaretA hutabhugiva dviSAM sutarAmasaro'bhUt / / anvayaH-nayajJaH saH hiraNyAkSaripoH aze hiraNyanAme tanaye jAte sati tarUNAM sAnilaH hiraNyaretA iva dviSAM sutarAm asahyaH abhUt / vyAkhyA-nayaM = nIti jAnAtIti nayajJaH = nItivit saH= vizvasahaH. hinoti, hIyate vA hiraNyaM = suvarNa, hiraNyavat pIte akSiNI yasya sa hiraNyAkSaH=daityavizeSaH hiraNyakazipubhrAtA tasya ripuH= saMhArakaH = viSNustasya hiraNyAkSaripoH aMze= hiraNyaM nAbhau yasya sa hiraNyanAbhastasmin hiraNyanAbhe = etannAmni tanaye = putre = vizvasahasute, ityarthaH / jAte = utpanne sati tarUNAM = vRkSANAM anilena = vAyunA sahitaH sAnilaH hiraNyaM reto'syAsau hiraNyaretAH = agniH iva = yathA dviSAM = zatrUNAM soDhuM yogyaH sahyaH na sahyaH asahyaH soDhumazakyaH abhUt / samAsaH-hiraNyavat akSiNI yasya sa hiraNyAkSaH, hiraNyAkSasya ripustasya hiraNyAkSaripoH / hiraNyaM nAbhau yasya sa tasmin hiraNyanAme / hiraNyaM reto yasya sa hirnnyretaaH| anilena sahitaH sAnilaH / na sahyaH asahyaH /
Page #1314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44. raghuvaMze hindI-nItizAstra ke vettA usa vizvasaha rAjA ko hiraNyAkSa kA saMhAra karane vAle viSNu ke aMza ( aMzAvatAra ) hiraNyanAbha nAmaka putra ke utpanna ho jAne para rAjA vizvasaha zatruoM ke liye usI prakAra asahya ho gaye ( bhayaMkara ho gaye ) jisa prakAra vAyu ko sahAyaka pA kara vanavRkSoM ke liye agni bhayaMkara ho uThatA hai // 25 // pitA pitRRNAmanRNastamante vayasyanantAni sukhAni lipsuH| rAjAnamAjAnuvilambibAhuM kRtvA kRtI valkalavAnbabhUva // 26 // pitRnnaamnRnnH| nivRttapitRRNa ityarthaH / 'prajayA pitRbhyaH' iti shruteH| ata eva kRtii| vRtakRtya ityarthaH / pitA vizvasaho'nte vayasi vArdhake'nantAnyavinAzAni sukhAni lipsuH / mumukssurityrthH| AjAnuvilambibAhuM diirghbaahum| bhAgyasaMpannamiti bhaavH| taM hiraNyanAbhaM rAjAnaM kRtvA valkalavAnbabhUva / vanaM gata ityarthaH // anvayaH-pitRRNAm anRNaH "ataeva" kRtI pitA ante vayasi anantAni, sukhAni lipsuH AjAnuvilambibAhuM taM rAjAnaM kRtvA valkalavAn babhUva / vyAkhyA-piTaNAM = pitRlokagatAnAm nAsti RNaM = putrAnutpAdanarUpaM yasya saH anRNaH = muktapitRRNa ityarthaH / ata eva kRtamaneneti kRtI = kRtakRtyaH pitA = vizvasahaH ante = antime vayasi = avasthAyAM vAkye na antaH = vinAzaH yeSAM tAni anantAni sukhAni lipsuH = landhumicchuH mumukssurityrthH| jAnunI abhivyApya AjAnu = jAnuparyantaM vilambinau =dIghauM bAhU = bhujau yasya sa tam AjAnuvilAmbabAhuM bhaagyvntmityrthH| taM hiraNyanAbhaM rAjAnaM = bhUpAlaM kRtvA = vidhAya, rAjasiMhAsane'bhiSicyetyarthaH / valkalAni = vRkSatvacaH santyasyeti valkalavAn = valkaladhArI babhUva = jAtaH / valkalaM paridhAya tapovanaM gata ityrthH| samAsaH-jAnunI abhivyApya AjAnu vilambinau bAhU yasya saH AjAnuvilambibAhustam AjAnuvilambibAhum / na RNaM yasya saH anRnnH| na antaH yeSAM tAni anantAni / hindI--aba rAjA vizvasaha pitaroM ke RNa se uddhAra pA gaye ( uRNa ho gaye ) ata eva kRtakRtya the| ( saMsAra meM kucha kartavya zeSa na thA ) ataH vaha pitA antima avasthA bur3hautI meM kabhI na naSTa honevAle sukhoM ko prApta karane ke icchuka ( mokSaprApti kI icchA se ) ho apane usa putra ko rAjA banAkara svayaM valkala pahane hue tapovana cale gaye, jisake hAtha ghuTanoM taka lambe the // 26 / / kausalya ityuttarakosalAnAM patyuH pataGgAnvayabhUSaNasya / tasyaurasaH somasutaH suto'bhUkSetrotsavaH soma iva dvitIyaH // 27 // uttarakosalAnAM patyuH pataGgAnvayabhUSaNasya sUryavaMzAbharaNasya somasutaH somaM sutvtH| yajvana ityrthH| 'some suJaH' iti kvip / tasya hirnnynaabhsy| dvitIyaH somazcandra iv| netrotsavo nayanAnandakaraH kausalya iti prasiddha auraso dharmapatnIjaH suto'bhUt //
Page #1315
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 441 anvayaH-uttarakosalAnAM patyuH pataMgAnvayabhUSaNasya somasutaH tasya dvitIyaH somaH iva netrotsavaH kausalya iti aurasaH sutaH abhUt / vyAkhyA-uttare ca te kosalAH uttarakosalAsteSAm uttarakosalAnAm = ayodhyApradezAnAM patyuHsvAminaH rAjJaH patati = AkAze gacchatIti pataMgaH / pataMgasya = sUryasya anvayaH = vaMzastasya bhUSaNam = AbharaNaM tasya pataMgAnvayabhUSaNasya "pataMgaH pakSisUryayoH" itymrH| somaM suta- . vAniti somasut tasya somasutaH = yajvanaH tasya = hiraNyanAbhasya dvitIyaH = aparaH somaH = candraH iva =yathA utsuvatIti utsvH| netrANAm = cakSuSAm utsavaH= AnandapradaH iti netrotsavaH kau = pRthivyAM salati = utkarSa gacchatIti kausalaH = janapadavizeSaH tasyAyaM kausalyaH iti nAmnA prasiddhaH, urasA nirmitaH svasmAt svapANigRhItyAM janitaH aurasaH sutaH= putraH abhUt = jAtaH / samAsaH-uttare ca te kosalAH uttarakosalAsteSAm uttarakosalAnAm / pataMgasyAnvayaH pataMgAnvayastasya bhUSaNaM tasya pataMgAnvayabhUSaNasya / netraNAm utsavaH netrotsavaH / / hindI-uttara kosala ke adhipati ( zAsaka ) aura sUryavaMza ke bhUSaNa, somayAga karane vAle, usa rAjA hiraNyanAbha ko kausalya nAmaka aurasa putra huA, jo ki sabake netroM ko Ananda dene vAlA aisA thA mAno dUsarA candramA ho // 27 // yazobhirAbrahmasamaM prakAzaH sa brahmabhUya gatimAjagAma / brahmiSThamAdhAya nije'dhikAre brahmiSThameva svatanuprasUtam // 28 // A brahmasabhAyA AbrahmasabhaM brahmasadanaparyantam / abhividhaavvyyiibhaavH| yazobhiH prakAzaH prasiddhaH sa kauzalyo'tizayena brahmavantaM brahmiSTham / brahmavidamityarthaH brahmazabdAnmatubantAdiSThanpratyaye "vinmatoluk' iti matupo luk / 'nastaddhite' iti ttilopH| brahmiSThaM brahmiSThAkhyaM svatanuprasUtaM svAtmajameva nije svakIye'dhikAre prajApAlanakRtya AdhAya nidhAya / brahmaNo bhAvo brahmabhUyaM brahmatvaM tadeva gatistAmAjagAma / mukto'bhuudityrthH| 'syAdbrahmabhUyaM brahmatvam' itymrH| bhuvo bhAve kyap // anvayaH-AbrahmasabhaM yazobhiH prakAzaH saH brahmiSThaM brahmiSTham svatanuprasUtam eva nije adhikAre AdhAya, brahmabhUyaM gatim AjagAma / vyAkhyA-brahmaNaH sabhA brahmasabham , brahmasabham A iti Abrahmasabham = Abrahmasadanam , brhmlokpryntmityrthH| yazobhiH = kortibhiH prakAzaH = prasiddhaH saH = kausalyaH brahma asti asyAsau brahmavAn = brahmazAnI, atizayena brahmavAn iti brahmiSThastaM brahmiSThaM = brahmavidam brahmiSThaM =brahmiSThanAmAnaM svA cAsau tanuH iti svatanuH svatanoH= svadehAt prasUtaH = utpannastaM svatanuprasUtaM = svatanayameva nije svakIye adhikAra prajAzAsane rakSaNarUpe AdhAya= saMsthApya, niyujyetyarthaH / brahmaNo bhAvaH brahmabhUyaM brahmatvaM tadeva gatiH =prAptistAM mokSamityarthaH AjagAma = praaptH| mokSa prApa ityrthH|
Page #1316
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH - brahmaNaH sabhA brahmasabham / A brahmasabham iti Abrahmasabham / svA cAsau tanuriti svatanuH, svatanoH sakAzAt prasUtastaM svatanuprasUtam / 442 hindI- - brahmA kI sabhA taka ( brahmaloka taka ) jo apanI kIrti se prasiddha thA aise rAjA kausalya ne brahmavettA aura apane zarIra se utpanna brahmiSTha nAmaka apane putra ko apane rAjya meM niyukta ( rAjatilaka ) karake svayaM brahmatva ko prApta ( mukta ) ho gaye // 28 // tasminkulApIDanibhe vipIDaM samyaGmahIM zAsati zAsanAGkAm / prajAzciraM suprajasi prajeze nanandurAnandajalAvilAkSyaH // 29 // kulApIDanibhe kulazekharatulye / " vaikakSakaM tu tat / yattiryak kSiptamurasi zikhAsvApI - zekharau // ' ityamaraH / suprajasi satsaMtAnavati / 'nityamasicprajAmedhayoH' ityasicpratyayaH / tasminprajeze prajezvare brahmiSThe zAsanAGkAM zAsanacihnAM mahIM vipIDaM nirbAdhaM yathA tathA samyakzAsati sati / aanndjl| vilAkSya AnandabASpAkulanetrAH prajAzciraM nananduH // anvayaH - kulApIDanibhe suprajasi tasmin prajeze zAsanAMkAM mahIM vipIDaM "yathA syAttathA" samyak zAsati sati AnandajalAvilAkSyaH prajAH ciraM nananduH / = vyAkhyA - ApIDena = nibhaH ApIDanibhaH kulasya = vaMzasya ApIDanibhaH iti kulApIDanibhaH tasmin kulApIDanibhe = vaMzamukuTamaNirUpe ityarthaH / su = satI, yogyA prajA = ! putraH yasya sa tasmin suprajasi = zreSThaputravati tasmin = brahmiSThe prajAnAM = janAnAm Iza: = IzvaraH rAjA tasmin prajeze zAsanaM = eva rAjyam aMkaH = cihnaM yasyAH sA tAM zAsanAMkAM, mahIM = pRthivIM vigatA = nirgatA pIDA = bAdhA yasmin karmaNi tat vipIDaM yathA syAttathA zAsati sati = pAlayati sati Anandasya = praharSasya jalaM = bASpaM tena Akule = vyApte akSiNI = netre yAsAM tAH Ananda jalAvilAkSyaH = praharSa jabASpa nUritanayanAH ityarthaH / prajAH = janAH ciraM = bahukAlaM nananduH - jaharSuH / AnandaM prApurityarthaH / samAsaH--kulasya ApIDena nibhastasmin kulApIDanibhe / vigatA poDA yasmin karmaNi tat vipoDam / zAsanasya aMkaH yasyAH sA tAM zAsanAMkAm / su prajA yasya sa tasmin suprajasi / prajAnAmIzastasmin prajeze / Anandasya jalamiti AnandajalaM, tena AvilAni akSINi yAsAM tAH AnandajalAvilAkSyaH / hindI - raghuke kula ke mukuTamaNi ke samAna sundara sajjana putra vAle vaha rAjA brahmiSTha rAjya cihna se vibhUSita pRthivI kA acchI prakAra niSkaNTaka rAja kara rahe the, usa samaya prajA bahuta kAla taka sukha bhoga rahI thI aura prajA kI A~kheM Ananda ke AMsuoM se bharI rahatI thIM / arthAt isa samaya prajA pUrNasantuSTa aura sarvathA prasanna thI // 29 //
Page #1317
--------------------------------------------------------------------------
________________ 443 aSTAdazaH sargaH pAtrIkRtAtmA gurusevanena spaSTAkRtiH pattrarathendraketoH / taM putriNAM puSkarapatranetraH putraH samAropayadagrasaMkhyAm // 30 // gurusevanena pitrAdizuzrUSayA pAtrIkRtAtmA yogyIkRtAtmA / 'yogyabhAjanayoH pAtram' itymrH| pattrarathendraketorgaruDadhvajasya spaSTAkRtiH spssttvpuH| tatsamarUpa ityarthaH / 'AkRtiH kathitA rUpe sAmAnyavapuSora pi' iti vizvaH / puSkarapatranetraH padmadalAkSaH putraH putrAkhyo rAjA / yadvA putrazabda aavrtniiyH| putraH putrAkhyaH putraH sutH| taM brahmiSThaM putriNAmagrasaMkhyAM samAropayat agragaNyaM cakAretyarthaH / / anvayaH--gurusevanena pAtrIkRtAtmA patrarathendraketoH spaSTAkRtiH puSkarapatranetraH putraH 'putraH' taM putriNAm agrasaMkhyAM samAropayat / vyAkhyA-guroH = pituH sevanaM = zuzrUSA tena gurusevanena na pAtramiti apAtram apAtraM pAtraM saMpadyamAnaH kRtaH iti pAtrIkRtaH suyogyIkRtaH AtmA yena sa pAtrIkRtAtmA 'yogyabhAjanayoH paatrmi'tymrH| patraM = patatraM ratha iva yeSAM te ptrrthaaH| patrarathAnAM pakSiNAm indraH = rAjA iti patrarathendraH = garuDaH ketau = dhvajAyAM yasya sa tasya patrarathendraketoH = garuDadhvajasya viSNoH spaSTA = sphuTA AkRtiH = svarUpaM yasya sa spaSTAkRtiH viSNusvarUpaH ityarthaH / puSkaM = vAri rAtoti, puSNAtIti vA puSkaraM = padmaM patraM = dalaM tadvat netre = locane yasya sa puSkarapatranetraH putraH= putranAmA punnAmanarakAt trAyate iti putraH = sutaH taM = brahmiSThaM putrAH santi yeSAM te putriNaH teSAM putriNA = putravatAM madhye agre= prathame bhavA saMkhyA agrasaMkhyA tAm agrasaMkhyAM samA. ropayat AropitavAn sarveSu putravatsu agragaNyaM kRtavAnityarthaH / samAsaH-gurUNAM sevanaM tena gurusevanena / patraM rathaH iva yeSAM te patrarathAsteSAm indraH, patrarathendraH, sa ketau yasya sa tasya ptrrthendrketoH| spaSTA AkRtiH yasya sa spaSTAkRtiH / puSkarasya patraM puSkarapatraM tadvat netre yasya sa puSkarapatranetraH / pAtrIkRtaH AtmA yena sa paatriikRtaatmaa| hindI-pitA Adi gurujanoM kI sevA karake apane ko supAtra yogya banAne vAlA, aura garuDAMkita patAkA vAle viSNu ke samAna sundara tathA padmadala ke samAna netra vAle ( kamalalocana usa putranAmaka, putra ne apane pitA brahmiSTha ko sAre putravAnoM meM agragaNya banA diyA // 30 // vaMzasthiti vaMzakareNa tena saMbhAvya bhAvI sa sakhA maghonaH / upaspRzansparzanivRttalaulyastripuSkareSu tridazatvamApa // 31 // spRzyanta iti sparzA vissyaaH| tebhyo nivRttalaulyo nivRttatRSNaH / ata eva maghona indrasya sakhA mittraM bhAvI bhaviSyan / svarga jigamiSurityarthaH / sa brahmiSTho vaMzakareNa vaMzapravartakena tena putreNa vaMzasthitiM kulapratiSThA saMbhAvya saMpAdya triSu puSkareSu tIrthavizeSeSu / 'diksaMkhye saMzAyAm' iti samAsaH / upaspRzansnAnaM kurvatridazatvaM devabhUyamApa //
Page #1318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 raghuvaMze anvayaH-sparzanivRttalaulyaH 'ataeva' maghonaH sakhA bhAvI saH vaMzakareNa tena vaMzasthitiM / saMbhAvya tripuSkareSu upaspRzan tridazatvam avaap| vyAkhyA-spRzyante iti sparzAH, sparzebhyaH = viSayebhyaH nivRttaM = parAvRttaM laulyaM = tRSNA=abhilASaH yasya sa sparzanivRttalaulyaH ata eva mahyate = pUjyate iti maghavA tasya maghonaH =indrasya sakhA = mitraM bhAvI bhaviSyan svarga gantumicchuH saH= brahmiSThaH karotIti karaH vaMzasya = kulasya karaH = kartA, pravartakastena vaMzakareNa tena = putranAmakena sutena vaMzasya = kulasya sthitiH pratiSThA tAM vaMzasthiti sambhAvya =sampAdya, ayaM kulaM samyak rakSayiSyan vardhayiSyatIti matvA ityarthaH / trayazca te puSkarAH tripuSkarAsteSu tripuSkareSu = tridhAsthiteSu brAhmatIrtheSu upaspRzan = snAnaM kurvan tRtIyA = yauvanAkhyA sadA dazA yeSAM te tridazAH, trIn tApAn dazantIti vA tridazAsteSAM bhAvaH tridazatvaM = devatvam avApa = prApa devatvaM gata ityarthaH / samAsaH-vaMzasya sthitiH vaMzasthitistAM vaMzasthitim / vaMzasya karaH vaMzakarastena vNshkrenn| sparzebhyaH nivRttaM laulyaM yasya sa sparzanivRttalaulyaH / hindI-viSaya vAsanAoM kI tRSNA se dUra rahakara indra ke hone vAle mitra rAjA brahmiSTha ne vaMza ko bar3hAne tathA calAne vAle apane usa putra nAmaka putra se vaMza kI pratiSThA kI sambhAvanA mAnakara arthAt yaha kula kI maryAdA rakhakara ijjata bar3hAyegA yaha jAnakara tInoM brAhmatIrthoM meM snAna karake devatva ko prApta ho gaye / arthAt svarga meM cale gaye // 31 // tasya pramAnirjitapuSparAgaM pauSyAM tithau puSyamasUta patnI / tasminnapuSyanudite samagrAM puSTiM janAH puSya iva dvitIye // 32 // tasya putrAkhyasya patnI pauSyAM puSyanakSatrayuktAyAM paurNamAsyAM tithau| 'puSyayuktA paurNamAsI pauSI' ityamaraH / 'nakSatreNa yuktaH kAlaH' ityaNpratyayaH 'TiDDhANaJ-' ityAdinA GIp / prabhayA nirjitaH puSparAgo maNivizeSo yena taM puSyaM puSyAkhyamasUta / dvitIye puSye puSyanakSatra iva tasminnudite sati janAH samagrAM puSTiM vRddhimapuSyan // anvayaH-tasya patnI pauSyAM tithau prabhAnirjitapuSparAgaM puSyam asUta, dvitIye puSye iva tasmin udite sati janAH samagrAM puSTim apuSyan / vyAkhyA-tasya = putranAmnaH rAzaH patnI = mahiSI puSyanakSatreNa yuktaH kAlo'styasyAH sA pauSI tasyAM pauSyAM tithau paurNamAsyAM tithau puSpasya iva rAgaH= varNaH yasya sa puSparAgaH / prabhayA =svakAntyA nirjitaH= parAjitaH puSparAgaH = padmarAgaH = maNivizeSaH yena sa taM prabhAnirjitapuSparAgaM puSyaM = puSyanAmakaM sutam asUta = jnyaamaas| dvitIye = aparasmin puSye = nakSatre iva = yathA tasmin - rAjani udite = utpanne sati janAH =lokAH samayAM = sakalAM puSTiM = poSaNaM vRddhim apaSyan = pupuSuH /
Page #1319
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 445 samAsaH-puSpasya iva rAgaH yasya sa puSparAgaH, nirjitaH puSparAgo yena sa taM nirjitapuSparAgam / hindI-rAjA 'putra' kI patnI ( rAnI ) ne puSyanakSatra vAlI pauSamAsa kI pUrNimA tithi ke dina, apanI kAnti se padmarAgamaNi kI kAnti ko jItane vAlA ( padmarAga se bhI sundara ) puSyanAmaka putra paidA kiyaa| dUsare puSya nakSatra ke samAna usakA janma hone para prajA ne sabhI prakAra ko unnati ko prApta kiyA / arthAt dhanadhAnya se prajA paripUrNa ho gaI // 32 // mahIM mahecchaH parikIrya sUnau manISiNe jaiminaye'pitAtmA / tasmAtsayogAdadhigamya yogamajanmane'kalpata janmabhIruH // 33 // maheccho mahAzayaH / 'mahecchastu mahAzayaH' ityamaraH / janmabhIruH saMsArabhIruH sa putraH sUnau mahIM parikorya visRjya manISiNe brahmavidyAviduSe jaiminaye munaye'pitAtmA / ziSyabhUtaH snnityrthH| saMyogAdyoginastasmAjjaimineyogaM yogavidyAmadhigamyAjanmane janmanivRttaye mokSAyAkalpata smpdyt| klRpeH saMpadyamAne caturthI vaktavyA / mukta ityarthaH / anvayaH-maheccha: janmabhIruH sUnau mahIM prakIrya manISiNe jaiminaye apitAtmA 'san' sayogAt tasmAt yogam adhigamya ajanmane akalpata / ___ gyAkhyA-mahatI vizAlA icchA= abhilASaH yasya sa mahecchaH = mahAzayaH "mahecchastu mahAzayaH" ityamaraH / janmanaH =saMsArAt bhIruH=bhayazIlaH iti janmabhIruH saH= putranAmako rAjA sUnau=putre mahyate = pUjyate iti mahI tAM mahIM pRthivI rAjyamityarthaH / parikIrya = visRjya = datvA manasaH ISA manISA zakandhvAditvAt saadhuH| manISAsyAstIti manISI tasmai manISiNe = adhyAtmavidyAviduSe jaiminaye = jaiminimaharSaye - apitaH= samarpitaH = AtmA = svaM yena saH apitAtmA ziSyabhUtaH ityarthaH / san yogena = yogavidyayA sahitaH sayogastasmAt sayogAt =mahAyoginaH sakAzAt yoga = yogAvidyAm adhigamya = adhItya na janma = utpattiH iti ajanma tasmai ajanmane = apavargAya akalpata = samapadyata mukto'bhavadityarthaH / samAsaH-mahatI icchA yasya sa mhecchH| arpitaH AtmA yena saH apitAtmA / yogena , sahitaH sayogastasmAt sayogAt / janmanaH bhIruH jnmbhiiruH| na janma ajanma tasmai ajanmane / hindI-udAra Azaya vAle ( mahAn ) saMsAra meM punaH janma se Darane vAle rAjA putra ne apane putra puSya ko rAjya dekara svayaM AtmajJAnI maharSi jaimini ke ziSya banakara aura unase yoga sIkhakara AvAgamana se chUTa gaye arthAt yogAbhyAsa karake mukta ho gaye // 33 // tataH paraM tatprabhavaH prapede dhruvopameyo dhruvasaMdhirurvIm / yasminnabhUjjyAyasi satyasaMdhe saMdhirbhuvaH saMnamatAmarINAm // 34 //
Page #1320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 446 raghuvaMze tataH paraM sa puSyaH prabhavaH kAraNaM yasya sa ttprbhvH| tadAtmaja ityarthaH / dhruveNauttAnapAdinopameyaH / 'dhruva auttAnapadiH syAt' itymrH| dhruvasaMdhiruvau~ prapede / jyAyasi zreSThe satyasaMdhe satyapratize yasmindhruvasaMdhau saMnamatAm / anuddhatAnAmityarthaH / arINAM saMdhirbhuvaH sthiro'bhUt / tataH saarthknaametyrthH| anvayaH-tataH paraM tatprabhavaH dhruvopameyaH dhruvasandhiH uvIM prapede / jyAyasi satyasandhe yasmin saMnamatAm arINAM sandhiH dhruvaH abhUt / vyAkhyA-tataH puSpanAmakAt rAjJaH param = anantaraM saH = puSyaH prabhavaH kAraNaM yasya sa tatprabhavaH = tatputraH dhruvati = sthiro bhavati sa dhruvaH= uttAnapAdasya putraH / tena upameyaH = upamAtuM yogyaH, tulyaH dhruvopameyaH / 'dhruva auttAnapAdiH syAt' ityamaraH / dhruvaH = sthiraH sandhiH sandhAnaM yasya sa dhruvasandhiH = etannAmA uvauM = pRthivIM prapede prApa / atizayena vRddhaH prazasyo vA jyAyAn tasmin jyAyasi = prazaste zreSThe ityarthaH / satyA = tathyA sandhA=pratijJA yasya sa tasmin satyasandhe yasmin =dhruvasandhinAmake saMnamatAM = samyak namrIbhUtAnAm arINAM = zatrUNAM sandhAnaM sandhiH = saMzleSaH dhruvaH = sthiraH abhUt = abhavat / ataH tasya nAmApi sArthakaM jaatmityrthH| samAsaH-saH prabhavaH yasya sa ttprbhvH| dhruveNa upameyaH dhruvopmeyH| dhruvaH sandhiryasya sa dhruvasandhiH / satyA sandhA yasya sa tasmin satyasandhe / hindI-rAjA puSya ke pazcAt dhruva ke samAna aDiga ( sthira ) puSya ke putra dhruvasandhi nAmaka rAjA ne, pRthivI ko prApta kiyaa| ( rAjA banA ) atyanta zreSTha tathA satya pratijJA vAle jisa dhruvasandhi ke prati ( Dara kara yA prabhAva meM Akara ) vinamra ( zaraNa meM Aye ) huye zatruoM ko sandhi sthira pakkI hotI thI // 34 // sute zizAveva sudarzanAkhye darzAtyayendupriyadarzane saH / mRgAyatAkSo mRgayAvihArI siMhAdavApadvipadaM nRsiMhaH // 35 // mRgAyatAkSo nRsiMhaH puruSazreSThaH sa dhruvasaMdhidarzAtyayendupriyadarzane pratipaccandranime sudarzanAkhye sute zizau satyeva mRgayAvihArI sansihAdvipadaM maraNamavApat / vyasanAsaktiranarthAvaheti bhaavH| anvayaH-mRgAyatAkSaH nRsiMhaH saH darzAtyayendupriyadarzane sute zizau sati eva, mRgayAvihArI san siMhAt vipadam avApa / vyAkhyA-mRgasya hariNasya iva Ayate=dIce akSiNI = netre yasya sa mRgAyatAkSaH nRSu siMhaH iveti nRsiMhaH = narazreSThaH saH =dhruvasandhiH darzasya = amAvasyAyAH atyayaH = avasAnam = samAptiH, iti darzAtyayastasmin induH = candraH iva priyaM madhuraM darzanam =avalokanaM yasya sa . tasmin darzAtyayendudarza ne suSThu darzanaM yasya sa sudrshnH| sudarzanaH AkhyA yasya sa tasmin
Page #1321
--------------------------------------------------------------------------
________________ 447 aSTAdazaH sargaH sudarzanAkhye = sudarzananAmake sute = putra zizau = bAlake sati eva mRgyante yatra sA mRgayA, mRgayayA = AkheTena vihA~ = krIDituM zIlamasyeti mRgayAvihArI san siMhAt = mRgendrAt vipadaM mRtyum avApa = praap| mRgayAdivyasaneSvAsaktiranarthakAriNI bhavatIti bhAvaH / ___ samAsaH-suSThu darzanaM yasya sa sudarzanaH, sudarzanaH AkhyA yasya sa tasmin sudarzanAkhye / darzasya atyayastasmin yaH industait priyaM darzanaM yasya sa tasmin darzAtyayendupriyadarzane / mRgasyeva Ayate akSiNI yasya sa mRgaaytaakssH| mRgayAyAH vihArI mRgyaavihaarii| nRSu siMha ivnRsiNhH| hindI-mRga ( hariNa ) ke samAna bar3I-bar3I A~khoM vAlA manuSyoM meM siMha ke samAna balazAlI va zreSTha aura zikAra khelane ke zaukIna rAjA dhruvasandhi (zikAra ke samaya) siMha se mRtyu ko prApta huaa| siMha ne use mAra diyaa| jaba ki amAvasyA ke bAda pratipadA ke candramA jaisA sundara lagane vAlA, sudarzana kA putra baccA hI thA / vyasanoM se vinAza hI hotA hai // 35 // svargAminastasya tamaikamatyAdamAtya vargaH kulatantumekam / anAthadInAH prakRtIravekSya sAketanAthaM vidhivaccakAro // 36 // svargAminaH svaryAtasya tasya dhruvsNdhermaatyvrgH| anAthA nAthahInA ata eva dInAH zocyAH prakRtIH prajA avekssy| kulatantuM kulAvalambanamekamadvitIyaM taM sudarzanamaikamatyAdvidhivatsAketanAthabhayodhyAdhIzvaraM cakAra // anvayaH-svargAminaH tasya amAtyavargaH anAthadInAH prakRtIH avekSya, kulatantum ekaM tam aikamatyAt vidhivat sAketanAtha cakAra / vyAkhyA-svarati = aprAptyA upatApayatIti svaH = svargavAcaka 'vyayaH / svaH = svarga gacchatIti svargAmI tasya svargAminaH= svarga prAptasya tasya =dhruvasandheH amAtyAnAM maMtriNAM varga:= samUhaH iti amAtyavargaH na nAthaH yAsAM tAH anAthAH = nAtharahitAH ataH eva dInAH = durgatAH bhItA ityrthH| iti anAthadInAH prakRtIH prajAH avekSya = avalokya kulasya = vaMzasya tantuH vistArakaH, aalmbnmityrthH| iti kulatantustaM kulatantum ekaM kevalamadvitIyaM taM = sudarzananAmAnam ekA=saMmilitA matiH = buddhiH, vicAro yeSAM te ekamatayasteSAM bhAvaH aikamatyaM tasmAt aikamatyAt vidhinA tulyaM vidhivat = zAstrAnusAram, sAketasya = ayodhyAnagarasya nAthaH = svAmI, rAjA taM sAketanAthaM cakAra = kRtavAn / sabai mantriNaH ekIbhUya sudarzanam ayodhyezvaraM ckrurityrthH| samAsaH-amAtyAnAM vargaH amaatyvrgH| kulasya tanturiti kulatantustaM kulatantum / sAketasya nAthastaM sAketanAtham / na nAtho yAsAM tAH anAthAH, anAthAzca tAH dInAH iti anAthadInAH taaH| ekA matiryeSAM te ekamatayasteSAM bhAvaH, tasmAt aikamatyAt /
Page #1322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 448 raghuvaMze hindI-svargIya usa rAjA dhruvasandhi ke maMtrimaNDala ne, "rAjA ke na rahane se" dIna duHkho prajA ko dekha kara saba kI sammati se kula ke. ekamAtra AdhAra ( ikalaute ) usa sudarzana ko vidhipUrvaka ayodhyA kA rAjA banA diyA // 36 // navendunA tannamasopameyaM zAvaka siMhena ca kAnanena / raghoH kulaM kuDmalapuSkareNa toyena cAprauDhanarendramAsIt // 37 // aprauDhanarendraM tadraghoH kulaM navendunA bAlacandreNa nabhasA vyomnaa| zAvaH zizurekaH siMho yasmin / 'pRthukaH zAvakaH zizuH' ityamaraH / tena kAnanena ca / kuDmalaM kuDmalAvasthaM puSkara paGkajaM yasmistena toyena copameyamupamAtumarhamAsIt / navendvAdyupamAnena tasya vardhiSNutAzauryazrImattvAni sUcitAni // anvayaH-aprauDhanarendraM tat raghoH kulaM navendunA nabhasA zAvaikasiMhena kAnanena ca kuDmalapuSkareNa toyena ca upameyam AsIt / vyAkhyA-praudyate sma iti prauDhaH, na prauDhaH iti aprauDhaH = bAlakaH narANAM = manuSyANAm indraH = svAmI yasmin tat aprauDhanarendraM tat = prasiddha raghoH= dilIpasUnoH kulaM = vaMzaH navaH- nUtanaH, vAlaH induH = candraH yasmin tattena iti navendunA, zavyate iti zAvaH= zizuH ekaH= advitIyaH siMhaH= kesarI yasmin tattena zAvaikasiMhena kAnanena = araNyena ca kuDmalaM = mukulaM, kalikAvasthamityarthaH / puSkaraM = kamalaM yasmin tattena kuDmalapuSkaraNa toyena = jalena ca upamAtuM yogyam upameyam = upamAtumarham AsIt = abhUt / vAlacandrAdyupamAnenAsya rAjJaH vardhiSNutAzUratAzrImattvAni sUcitAni / samAsaH-na prauDhaH aprauDhaH, narANAmindraH narendraH aprauDhaH nerendraH yasmin tat aprauDha * narendram / zAvaH ekaH siMhaH yasmin tattena shaavaiksiNhen| navaH induH yasmin tattena nvendunaa| kuDmalaM puSkaraM yasmin tattana kuddmlpusskrenn| hindI-bAlaka rAjA vAlA vaha prasiddha raghu kA kala, usa AkAza ke samAna thA, jisameM nayA eka kalA kA candramA hai| tathA usa vana ke samAna thA, jisameM eka baccA hI siMha hai| aura usa jala ( tAlAba ) ke samAna sundara thA jisameM kamala kI kaliyA~ nikalI haiN| arthAt jaise ye saba bar3hane vAle zauryasampanna, tathA suzrI vAle hote haiM, vaise hI yaha bAlakarAjA vaSiSNu, zUra vIra aura zrImAn hogA // 37 // lokena bhAvI pitureva tulyaH saMbhAvito mauliparigrahAtsaH / dRSTo hi vRNvankalamapramANo'pyAzAH purovAtamavApya meghaH // 38 // sa bAlo mauliparigrahAtkirITasvIkArAddha toH pitustulyaH pitRsarUpa eva bhAvI bhaviSyati lokena janena saMbhAvitastakiMtaH / tathAhi / kalabhapramANaH kalabhamAtro'pi medhaH purovAtamavApyAzA dizo vRNvangacchandRSTo hi //
Page #1323
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 449 anvayaH-saH mauliparigrahAt pituH tulyaH eva bhAvI, "iti" lokena saMbhAvitaH / hikalabhapramANaH api meghaH purovAtam avApya AzAH vRNvan dRssttH| vyAkhyA-saH=bAlaH sudarzanaH mauleH = mukaTasya parigrahaH = svIkAraH dhAraNamityarthaH / iti mauliparigrahastasmAt mauliparigrahAt pituH =janakasya dhruvsndherityrthH| tulyaH sadRzaH pitRsarUpa ityrthH| eva = nizcayena bhAvI = bhaviSyati / iti lokena =janena saMbhAvitaH= tarkitaH, anumitaH / hi = tathAhi darzayati kalayati, kalate vA kalaH, kalaM bhASate iti kalabhaH = karizAvakaH pramANam = iyattAsyAsau kalabhapramANaH, svalpamAtro'pi medhaH = vAridaH puraH=samakSaM vAtaH= pavanaH iti purovAtastaM purovAtam avApya = prApya AzAH = dizaH vRNvan = vyAnnuvan dRSTaH janairiti shessH| samAsaH-maule: parigrahaH iti mauliparigrahastasmAt mauliparigrahAt / kalabhaH pramANamasyeti klbhprmaannH| hindI-usa bAlaka sudarzana ke mukuTa dhAraNa karane se hI, prajA ne anumAna kara liyA ki bAlaka apane pitA ke samAna hI prabhAvazAlI hogaa| ThIka bhI hai| kyoMki hAthI ke bacce ke samAna choTA sA bhI bAdala kA Tukar3A sAmane pUrvo vAyu ke sahAre dizAoM meM phailatA huA dekhA jAtA hai // 38 // taM rAjavIthyAmadhihasti yAntamAdhoraNAlambitamagryavezam / Sar3avaSadezIyamapi prabhutvAtprekSanta paurAH pitRgauraveNa // 39 // rAjavIthyAM rAjamArge'dhihasti hastini / vibhktyrthe'vyyiibhaavH| yAntaM gacchantam / hastinamAruhya gacchantamityarthaH / AdhoraNAlambitaM zizutvAtsAdinA gRhotamagryavezamudAranepathyaM SaDvarSANi bhUtaH SaDvarSaH / taddhitArtha-' ityAdinA samAsaH / 'tamadhISTo bhRto bhUto bhAvI' ityadhikAre 'cittavati nityam' iti taddhitasya luk / ISadasamAptaH SaDvarSaH SaDvarSadezIyaH / 'ISadasamAptau-' ityAdinA deshiiyrptyyH| taM SaDvarSadezIyamapi bAlamapi taM sudarzanaM paurAH prabhutvAtpitRgauraveNa prekSanta / pitari yAdRggauravaM tAdRzenaiva dadRzurityarthaH // anvayaH-rAjavIthyAm adhihasti yAntam AdhoraNAlambitam agryavezam SaDvarSadezIyam api taM paurAH prabhutvAt pitRgauraveNa prekssnt| nyAkhyA--vithyate'nayA vIthI rAzAM vIthI rAjavIthI tasyAM rAjavIthyAM = rAjamArga "vIthI paMktau gRhAMge ca rUpakAntAravarmanoH" iti medinii| hastini = gaje iti adhihasti = gajopari yAntaM = gacchantaM gajamAruhya yaantmityrthH| Adhorayanti = hastigaticAturya jAnantIti aadhornnaaH| AdhoraNaH = hastipakaiH AlambitaH = gRhItastam AdhoraNAlambitam vAlatvAt ayyaH= zreSThaH vezaH = nepathyaM yasya tam agryavezam = utkRSTavezabhUSAdhAriNamityarthaH SaDvarSANi bhUtaH SaDvarSaH = ssddvtsrH| ISadasamAptaH SaDvarSaH SaDvarSadezIyaH taM SaDvarSadezIyam = SaDvarSIyabAlamapi
Page #1324
--------------------------------------------------------------------------
________________ taM = sudarzanaM pure bhavAH paurAH = nAgarikAH janAH prabhoHbhAvaH prabhutvaM tasmAt prabhutvAt = svAmitvAt pAtIti pitA, pituH gauravamiti pitRgauravaM tena pitRgauraveNa = pitRsammAnena,-pitRvadAdareNetyarthaH / prekSanta = dadRzuH / janake yAdRzaH Adaro bhavati, tAdRksammAnena dRSTavanta ityarthaH / samAsaH-rAjJAM vIthI rAjavIthI tasyAM rAjavIthyAm / hastini iti adhihasti / AdhoraNena Alambitastam AdhoraNAlambitam / agryaH vezaH yasya sa tam agryavezam / pituH gauravaM tena pitRgauraveNa / SaT varSANi bhUtaH SaDvarSaH, ISadasamAptaH SaDvarSaH iti SaDvarSadezIyastaM SaDvarSadezIyam / hindI-hAthI para baiThA huA, aura jisako ki pIlavAn ne sahArA de rakhA thA, ( pakar3a rakhA thA ) rAjasI veSa bhUSA vAlA vaha cha: varSa kA choTA sA rAjA jaba rAjamArga meM jAtA thA to usako, nAgarika prajAjana, usake pitA ke samAna Adara se dekhate the| arthAt bAlaka hone para bhI prabhu hone ke nAte bar3e rAjA ke samAna hI usakA Adara karate the // 39 // kAmaM na so'kalpata paitRkasya siMhAsanasya pratipUraNAya / tejomahinA punarAvRtAtmA tad vyApa cAmIkarapiJjareNa // 40 // sa sudarzanaH paitRkasya siMhAnasya kAmaM samyakpratipUraNAya nAkalpata / bAlatvAdvayAptuM na paryApta ityarthaH / cAmIkarapiJjareNa kanakagaureNa tejomahimnA punastejaHsaMpadA tvAvRtAtmA vistAritadehaH saMstatsiMhAsanaM vyApa vyAptavAn // anvayaH-saH paitRkasya siMhAsanasya pratipUraNAya na akalpata, cAmIkarapiJjareNa tejomahimnA punaH AvRtAtmA san tat vyApa / ___vyAkhyA-saH sudarzanaH pituH AgataM paitRkaM tasya paitRkasya = pitRsambandhinaH siMhAkAramAsanaM 'siMhAsanaM, siMha iva vAsanamiti siMhAsanaM siMhacinhitaM vAsanaM tatya siMhAsanasya = nRpAsanasya kAma=samyak pratipUraNAya = pratipUrayituM = vyAptuM na akalpata =na paryAptaH, na samarthaH zizutvAdityarthaH / kintu camIkare=Akare bhavaM cAmokaraM camanaM cAmI cAmIM karotIti / cAmIkaraM - suvarNam iva piJjaraH = pItavarNastena cAmIkarapiJjareNa tejasaH =pratApasya mahimA = prabhAvaHsampadityarthaH / iti tejomahimA tena tejomahimnaH punaH=tu AvRtaH = vyAptaH AtmA = dehaH yasya saH AvRtAtmA = vistAritazarIraH san tat = siMhAsanaM vyApa vyaaptvaan| svatejasA sarva siMhAsanamAcchAditavAnityarthaH / samAsaH-siMha iva Asanamiti siMhAsanam siMhacinhitaM vAsanaM siMhAsanam / tejaso mahimA tena tejomahimnA / AvRtaH AtmA yena saH AvRtAtmA / cAmokaram iva piJjarastena caamiikrpinyjrenn| hindI-pitA ke siMhAsana para baiThate samaya kA varNana hai ki vaha bAlaka rAjA sudarzana, yadyapi apane pitA ke siMhAsana ko pUrA chekane meM paryApta samartha nahIM thaa| baccA hone se pUre para nahIM baiTha pAtA thaa| to bhI sone ke raMga vAle apane teja se phailA huA sA hokara usa pUre siMhAsanako cheka letA thaa| vyApta kara letA thA // 40 //
Page #1325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 451 aSTAdazaH sargaH tasmAdadhaH kiMcidivAvatIrNAvasaMspRzantau tapanIyapITham / sAlaktako bhUpatayaH prasiddharvavandire maulibhirasya pAdau // 41 // tasmAtsiMhAsanAdapAdAnAdadho'dhodezaM prati kiMcidivAvatIrNAvISallambau tapanIyapIThaM kAJcanapIThamasaMspRzantAvalpakatvAdavyAptau sAlaktako lAkSArasAvasiktAvasya sudarzanasya pAdau bhUpatayaH prasiddharunnataiaulibhirmukuTairvavandire praNemuH // anvayaH-tasmAt adhaH kiMcidiva avatINau~ tapanIyapITham asaMpRzantau, sAlaktako asya pAdau bhUpatayaH prasiddhaH maulibhiH vavandire / ___ vyAkhyA-tasmAt =siMhAsanAt apAdAnAt , adhaH= nimnadezaM prati kiMca cit ca anayoH samAhAraH kiMcit = alpam iva yathA avatIrNI = lambamAnau tapyate'nena iti tapanIyaM, tapanIyasya = suvarNasya pITham = AsanaM pAdapIThamityarthaH / tapanIyapITham asaMspRzantau= azliSyantau sparzamakurvantAvityarthaH / alpakatvAt / alaktakena = lAkSArAgeNa sahitau = liptau, iti sAlaktako, asya = sudarzanasya pAdau = caraNau bhuvaH patayaH bhUpatayaH = rAjAnaH prasiddhaiH = bhUSitaiH "prasiddhau khyAtabhUSitau" ityamaraH / maulibhiH = kirITaiH vavandire = praNemuH praNAmaM kRtavantaH ityrthH| samAsaH-na saMspRzantau, iti asaMspRzantau, tau / tapanIyasya pIThamiti tapanIyapITham tat / alaktakena, sahitau saalktko| hindI-usa siMhAsana se nIce kI ora jarA se laTakate hue tathA sone ke bane pA~vadAna taka na pahuMcane vAle ( pA~vadAna ko na chU rahe ) mahAbara se raMge hue, rAjA bAlaka sudarzana ke caraNoM kI vandanA ( praNAma ) bhUpAloM ne apane prasiddha saje sajAye mukuToM se kii| arthAt pairoM para zira rakha kara praNAma kiyA // 41 // maNau mahAnIla iti prabhAvAdalpapramANe'pi yathA na mithyaa| zabdo mahArAja iti pratItastathaiva tasminyuyujemake'pi // 42 // alpapramANe'pi maNAvindranIle prabhAvAttejiSThatvAddhetormahAnIla iti zabdo yathA mithyA nirarthako na tathaivArbhake zizAvapi tasminsudarzane pratItaH prasiddho mahArAja iti zabdo na mithyA yuyuje|| anvayaH-alpapramANe api maNau prabhAvAt mahAnIlaH iti zabdaH yathA mithyA na, tathA eva arbhake api tasmin pratItaH mahArAjaH iti zabdaH na mithyA yuyuje| vyAkhyA-alpaM - svalpam = ISat pramANam = iyattA yasya sa tasmin alpapramANe api maNau = indranIle prakRSTo bhAvaH= kAntiH iti prabhAvastasmAt prabhAvAt = tejovizeSAt kAntimattvAdityarthaH mahAMzcAsau nIla: mahAnIlaH = siMhaladvIpasaMbhavendranIlopala: iti mahAnIlaH iti zabdaH yathA mithyA = asatyaH, nirarthakaH na bhavatIti zeSaH / tathaiva = tenaiva prakAreNa arbhate = vRddhiM prApnute iti arbhakaH tasmin arbhake = zizau api tasmin = sudarzane pratItaH = prasiddhaH
Page #1326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 raghuvaMze mahAMzcAsau rAjA ceti mahArAjaH mahAn san rAjate, iti vA mahArAjaH = prabhAvavizeSavAn , iti zabdaH na mithyA = nAsatyaH yuyuje yuktaH / samAsaH-alpaM pramANaM yasya sa tasmin alpprmaanne| mahAMzcAsau nIlaH mahAnIlaH / mahAMzcAsau rAjA ca mhaaraajH| hindI-jisa prakAra choTI sI nIlamaNi bhI camakadAra ( pAnIdAra ) hone ke kAraNa 'mahAnola' usakA vAcaka zabda nirarthaka nahIM hotA hai usI prakAra choTA bAlaka hote hue bhI sudarzana ke viSaya meM prasiddha mahArAja zabda ThIka lagatA thaa| arthAt ati tejasvI hone ke kAraNa mahArAja zabda bhI usameM sArthaka thA // 42 // paryantasaMcAritacAmarasya kapolalolobhayakAkapakSAt / ... tasyAnanAduccarito vivAdazcaskhAla velAsvapi nArNavAnAm // 43 // paryantayoH pArzvayoH saMcArite cAmare yasya tasya bAlasya saMbandhinaH kapolayololAvubhau kAkapakSau yasya tasmAdAnanAduccarito vivAdo vacanamarNavAnAM velAsvapi na cskhaal| zizorapi tasyAzAbhaGgo naasodityrthH| capalasaMsarge'pi mahAnto na calantIti dhvniH| ubhayakAkapakSAdityatra 'vRttiviSaye ubhayaputra itivadubhazabdasthAna ubhayazabdaprayogaH' ityuktaM prAk // anvayaH-paryantasaJcAritacAmarasya tasya kapolalolobhayakAkapakSAt AnanAt uccaritaH vivAdaH arNavAnAM velAsu api na caskhAla / vyAkhyA-parigatau antamiti paryantau, paryantayoH = pArzvayoH saMcAritecAlite cAmare = bAlavyajane yasya sa tasya paryantasaJcAritacAmarasya tasya = zizoH-sudarzanasya kaM = sukhaM polataH kapolau, kapolayoH= gaNDasthalayoH lolau = caJcalau ubhau = dvau kAkapakSau = zikhaNDako yasya tat , tasmAt kapolalolobhayakAkapakSAt / 'gaNDau kapolau' 'kAkapakSaH zikhaNDaka' ityamaraH / AnanAn =mukhAt uccaritaH=bhASitaH, udgata ityarthaH vivAdaH=AdezaH, vacanamityarthaH / arNAsi =jalAni santi yeSu te arNavAH samudrAsteSAm arNavAnAM velAsu = samudrataTeSu api na caskhAla = nAskhalat / bAlasya tasya rAzaH AjJAbhaMgaH naabhvdityrthH| caJcalAnAM saMsarge'pi manasvinaH na vicalantIti dhvniH| lolobhayakAkapakSAdityatra, ubhayaputraitivat vRttiviSaye ubhazabdasthAne ubhayazabdasya prayogaH / samAsaH-paryantayoH saMcArite cAmare yasya sa tasya paryantasaMcAritacAmarasya / kapolayoH lolau kAkapakSau yasya tattasmAt kapolalolobhayakAkapakSAt / hindI--bAla rAjA sudarzana ke donoM ( dAe~ bAe~ ) ora camara DulAye jAte the| aura isake usa mukha se nikalI AzA kA samudroM ke taToM para bhI skhalana nahIM hotA thaa| arthAt sAgara taTa taka isakI AjJA kA pAlana hotA thaa| jisa mukha para ki donoM gAloM para ( kana
Page #1327
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 453 paTiyoM para ) lambe-lambe bAla laTaka rahe the / arthAt bAlaka hone para bhI isakI AjJA kA sabhI pAlana karate the|| 43 // nirvRttajAmbUnadapaTTazobhe nyastaM lalATe tilakaM dadhAnaH / tenaiva zUnyAnyarisundarINAM mukhAni sa smeramukhazcakAra // 44 // . nivRttA jambUnadapaTTazobhA yasya tasminkRtakanakapaTTazome lalATe nyastaM tilakaM dadhAnaH smeramukhaH smitamukhaH sa rAjArisundarINAM mukhAni tenaiva tilakenaiva zUnyAni cakAra / akhilamapi zatruvargamavadhIditi bhAvaH // anvayaH--nivRttajAmbUnadapaTTazobhe lalATe nyastaM tilakaM dadhAnaH, smeramukhaH saH arisundarINAM mukhAni tena eva zUnyAni cakAra / . vyAkhyA-jambUrasasya nadyAM bhavaM jAmbUnadaM, jAmbUnadasya = suvarNasya paTTa = kirITa, tasya zobhA = kAntiH iti jAmbUnadapaTTazobhA, nivRttA= sampannA-kRtA jAmbUnadapaTTazobhA yasya sa tasmin nivRttajAmbUnadapaTTazobhe lalaM = vilAsamIpsAM vA aTatIti lalATaM tasmin lalATe =bhAle nyastaM = vihitaM-kRtamityarthaH / tilakaM = vizeSakaM dadhAnaH=dhArayan smeraM = vikasitam = iissddhaasyaanvitmityrthH| mukham = AnanaM yasya sa smeramukhaH saH rAjA sudarzanaH arINAM = zatrUNAM sundaryaH = kAminyastAsAm arisundarINAM mukhAni = AnanAni tena = tilakena eva zUnyAni = rahitAni cakAra = kRtavAn / sarvAnapi zatrUn sa hatavAnityarthaH / samAsaH-jAmbUnadasya paTTamiti jAmbUnadapaDheM tasya zobhA iti jAmbUnadapaTTazobhA, nivRttA jAmbUnadapaTTazobhA yasya tattasmin nivRttjaambuundpttttshome| arINAM sundaryastAsAm arisundarINAm / smeraM mukhaM yasya sa smeramukhaH / hindI-sone ke paTTa ( mukuTa ) se jisakI zobhA kI gaI thI, aise mastaka para lage tilaka ko dhAraNa kiye hue tathA haMsamukha usa rAjA sudarzana ne zatruoM kI striyoM ke mukhoM ko tilaka muskurAhaTa se zUnya kara diyaa| arthAt yuddha meM zatruoM ko mAra kara unakI striyoM ke tilaka evaM ha~sanA chur3A diyA // 44 // zirISapuSpAdhikasaukumAryaH khedaM sa yAyAdapi bhUSaNena / nitAntagurvImapi so'nubhAvAdhuraM dhariyA bibharAMbabhUva // 45 // zirISapuSpAdhikasaukumAryaH komalAGga ityarthaH / ata eva sa rAjA bhUSaNenApi khedaM zramaM yAyAdgacchet / evaMbhUtaH sa nitAntagurvomapi dharitryA dhuraM bhuvo bhAramanubhAvAtsAmarthyAdvibharAMbabhUba babhAra / 'bhIhIbhRhuvAM zluvacca' iti vikalpAdAmpratyayaH // anvayaH-zirISapuSpAdhikasaukumAryaH saH bhUSaNena api khedaM yaayaat| saH nitAntagurvIm api dharitryAH dhuram anubhAvAt bibharAmbabhUva / / ___vyAkhyA-suSTu kumAryate, kAmyate vA iti sukumAraM = komalaM, tasya bhAvaH saukumAryam / zirISasya =bhaNDilasya puSpANi = kusumAni. iti zirISapuSpANi, tebhyaH adhikaM saukumArya yasya
Page #1328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 raghuvaMze sa zirISapuSpAdhikasaukumAryaH atikomalAMga ityrthH| ata eva saH rAjA sudarzanaH bhUSaNena = alaMkAreNa api khedaM zramaM yAyAt = gacchet / evaM bhUto'pi saH rAjA nitAntam = atyantaM gurvI = mahatI tAM nitAntagurvIm api dharitryAH = pRthivyAH dhuraM = bhAram anubhAvayatIti anu- ... bhAvastasmAt anubhAvAt = prbhaavaat-saamrthyaadityrthH| bibharAmbabhUva =babhAra, dhArayAmAsa / __samAsaH-zirISasya puSpANIti zirISapuSpANi, zirISapuSpebhyaH adhikaM saukumArya yasya sa zirISapuSpAdhikasaukumAryaH / nitAntA gurvI iti nitAntagurvI tAM nitAntagurvIm / . hindI-zirISa ke phUloM se bhI adhika sukumAra ( komala ) vaha rAjA thaa| isI liye AbhUSaNa pahanane meM bhI vaha thaka jAtA thaa| kintu 'itanA komala hone para bhI' usane apanI sAmarthya evaM prabhAva se pRthivI ke guru bhAra ko dhAraNa kara rakhA thaa| saMbhAla liyA thA // 45 // nyastAkSarAmakSarabhUmikAyAM kAtsnyena gRhNAti lipi na yAvat / sarvANi tAvacchratavRddhayogAtphalAnyupAyukta sa daNDanIteH // 46 // akSarabhUmikAyAmakSaralekhanasthale nyastAkSarAM racitAkSarapaktirekhAnyAsAM lipi paJcAzadvarNAtmikAM mAtRkAM kAtsnyena yAvanna gRhNAti sa sudarzanastAvacchRtavRddhayogAdvidyAvRddhasaMsargAtsarvANi daNDanIterdaNDazAstrasya phalAnyupAyuktAnvabhUt / prAgeva baddhaphalasya tasya pazcAdabhyasyamAnaM zAstraM saMvAdArthamivAbhavadityarthaH // anvayaH-akSarabhUmikAyAM nyastAkSasaM lipi kAtsnyena yAvat na gRhNAti, tAvat zrutavRddhayogAt sarvANi daNDanIteH phalAni upAyukta / ___ vyAkhyA akSarANAm = akArAdihakArAntAnAM bhUmikA = lekhanapaTTikA tasyAm akSarabhUmikAyAm nyastAni racitAni = likhitAnItyarthaH akSarANi = akArAdivarNAH yasyAH sA tA nyastAkSarAM lipi = varNamAlAM paJcAzadakSarAtmikAM mAtRkAmityarthaH / kRtsnasya = samagrasya bhAvaH kAtyaM tena kAtsnyena = niHzeSatayA yAvat = yAvatkAlaM na gRhNAti =na zikSate, na jAnAtItyarthaH / saH= sudarzanaH tAvat = tAvatA kAlena zrutavRddhAnAM = zAstravRddhAnAM nItijJAnAmityarthaH yogaH= saMsargaH =samparkastasmAt zrutavRddhayogAt sarvANi = akhilAni damyate'neneti daNDaH = damaH / daNDaH nIyate = bodhyate'nayA sA daNDanItiH daNDaM nayati = daNDyAn prati prApayati iti vA daNDanItistasyAH daNDanIteH =daNDavidhAyakazAstrasya phalAni = upAyAn upAyukta prayuktavAn / samAsaH--nyastAni akSarANi yasyAH sA tAM nyastAkSarAm / akSarANAM bhUmikA, akSarabhUmikA tasyAm , akSarabhUmikAyAm / zrutena vRddhAnAM yogaH zrutavRddhayogastasmAt / hindI-akSara likhane kI paTiyA para jisake akSara likhe gaye the, usa lipi (varNamAlA) ko abhI pUrNa rUpa se ( pUrI taraha ) vaha sudarzana sIkha bhI na pAyA thA, ki itane meM hI vaha vidvAnoM ke saMsarga se daNDanIti evaM rAjanIti ke sAre upAyoM kA prayoga karanA sIkha gyaa| arthAt par3hane se pUrva hI vaha zAstroM ke sAtha se rAjanIti kA jJAtA prayoktA ho gayA // 46 //
Page #1329
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 455 urasyaparyAptanivezamAgA prauDhIbhaviSyantamudIkSamANA / saMjAtalajeva tamAtapatracchAyAcchalenopajugRha lakSmIH // 47 // urasyaparyApto nivezabhAgo nivAsAvakAzo yasyAH sA ata eva prauDhIbhaviSyantaM vardhiSyamANamudIkSamANA prauDhavapuSmAnbhaviSyatIti pratIkSamANA lakSmIH saMjAtalajjeva sAkSAdAliGgituM lajjiteva taM sudarzanamAtapatracchAyAcchalenopajugRhAliliGga / chatracchAyA lakSmIrUpeti prsiddhiH| prauDhAinAyAH prauDhapuruSAlAbhe lajjA bhavatIti dhvaniH // anvayaH-urasi aparyAptanivezabhAgA 'ata eva' prauDhIbhaviSyantam udIkSamANA lakSmIH saMjAtalajjA iva tam AtapatracchAyAcchalena upajugUha / vyAkhyA-urasi = vakSasthale aparyAptaH = ayatheSTaH-aprakAmaH nivezasya = nivAsasya bhaagHavkaashH-sthaanmityrthH| yasyAH sA aparyAptanivezabhAgA ata eva na prauDhaH=na pravRddhaH iti aprauDhaH / aprauDhaH prauDhaH bhaviSyatIti prauDhIbhaviSyan , taM prauDhIbhaviSyantam udIkSate iti udIkSamANA pratIkSamANA lakSmIH = rAjyalakSmIH saMjAtA = utpannA lajjA = hrIH yasyAH sA saMjAtalajjA iva = yathA sAkSAt AliMgituM lajjitA ivetyarthaH / ta=rAjAnaM sudarzanam , AtapAt trAyate iti AtapatraM =chatraM tasya chAyA = AtapAbhAvaH, tasyAH chalaM = kapaTaM tena AtapatracchAyAcchalena upajugUha = aaliNgitvtii| chatracchAyA lakSmIsvarUpiNI bhavatIti prasiddham / prauDhastriyAH prauDhamanuSyAlAbhe lajjA bhavatIti bhAvaH / samAsaH-aparyAptaH nivezasya bhAgaH yasyAH sA apryaaptniveshbhaagaa| saMjAtA lajjA yasyAH sA saMjAtalajjA / Atapatrasya chAyA AtapatracchAyA, tasyAH chalamiti AtapatracchAyAcchalaM tena, AtapatracchAyAcchalena / hindI-rAjA sudarzana ke hRdaya meM jisake baiThane ke lie pUrA sthAna nahIM hai, ( bAlaka hone ke kAraNa ) isIlae usake yuvA ( javAna ) hone kI pratIkSA karatI huI arthAt yaha javAna puruSa hogA taba AliMgana sukha bhogUMgI, isa AzA meM baiThI rAjyalakSmI AliMgana karane ke liye mAno bar3I lajAtI huI, usa sudarzana kA, supheda chatra ko chAyA ke bahAne AliMgana karatI thii| arthAt chatra kI chAyA lakSmI rUpI hai| aura yuvatI strI yuvA puruSa ke abhAva meM choTe pati ke sAtha lajjA karatI hai // 47 // . anaznuvAnena yugopamAnamabaddhamaurvIkiNalAnchanena / aspRSTakhaDgatsaruNApi cAsIdrakSAvatI tasya bhujena bhUmiH // 48 // yugopamAnaM yugasAdRzyamanaznuvAnenAprApnuvatA / abaddhaM mauvIMkiNo jyAghAtagranthireva lAJchanaM yasya tena / aspRSTaH khaDgatsaruH khaDgamuSTiyena tena / 'tsaruH khaGgAdimuSTau syAt' itymrH| evaM vidhenApi ca tasya sudarzanasya bhujena bhUmI rakSAvatyAsIt / zizorapi tasya tejastAdRgityarthaH / /
Page #1330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 . raghuvaMze anvayaH-yugopamAnam anaznuvAnena abaddhamauvIMkiNalAJchanena aspRSTakhaDgatsaruNApi ca tasya bhujena bhUmiH rakSAvatI Asot / vyAkhyA-yugasya = rathAdyaMgasya upamAnaM = sAdRzyamiti yugopamAnam na aznuvAnaH anaznuvAnastena anaznuvAnena = aprApnuvatA, mUrvAyAH vikAraH mauvIM, mauAH = jyAyAH kiNaH = vraNajacihnamiti mauvIMkiNaH, abaddhaM na jAtaM mauvIMkiNa eva lAJchanaM = cihnaM yasya sa tena abaddhamaurvIkiNalAJchanena khaDgasya = kRpANasya tsaruH = muSTiriti khaDgatsaruH, na spRSTaH iti aspRSTaH = agRhItaH khaDgatsaruH yena sa tena aspRSTakhaDgatsaruNA, evaMvidhenApi ca tasya = bAlakasudarzanasya bhujena = bAhunA bhUmiH = pRthivI, rakSA=surakSaNamarayA astIti rakSAvatI = abhibhAvakavatI, rAjanvatItyarthaH AsIt = abhUt / bAlasyApi tasya sudarzanasya tAdRzaH prabhAvaH aasiidityrthH| samAsaH-yugasya upamAnamiti tat yugopamAnam / na baddhamiti abaddham mauAH kiNaH mauvIMkiNaH sa eva lAJchanamiti mauvIMkiNalAJchanaH abaddhaM mauvIMkiNalaJchanaM yasya sa tena tathoktena / na spRSTaH khaDgasya, tsaruyena sa tena aspRssttkhddgtsrunnaa| na aznuvAnaH anaznuvAnaH, tena anshnuvaanen| hindI-pRthivI, bAlarAjA sudarzana kI usa bhujA se 'bhalIbhA~ti' rakSAvAlI thI, jo bhujA abhI jue ke samAna moTI evaM lambI nahIM ho pAI thii| aura jisameM dhanuSa kI DorI kI ragar3a kA nizAna bhI nahIM banA thaa| tathA jisane abhI talavAra kI mUMTha bhI nahIM chuI thii| arthAt baccA honepara bhI usakA aisA prabhAva thA ki sarvatra sukha zAnti thI // 48 // na kevalaM gacchati tasya kAle yayuH zarIrAvayavA vivRddhim / vaMzyA guNAH khalvapi lokakAntAH prArambhasUkSmAH prathimAnamApuH // 49 // kAle gacchati sati tasya kevalaM zarIrAvayavA eva vivRddhiM prasAraM na yyuH| kintu vaMze bhavA vaMzyA lokakAntA janapriyAH prArambha Adau sUkSmAstasya guNAH zauyaudAryAdayo'pi prathimAnaM pRthutvamApuH khalu // __ anvayaH-kAle gacchati sati tasya kevalaM zarIrAvayavAH eva vivRddhiM na ApuH kintu vaMzyAH lokakAntAH prArambhasUkSmAH tasya guNAH api prathimAnam ApuH khalu / vyAkhyA-kAle = samaye gacchati = yAti sati tasya = sudarzanasya kevalaM zarIrasya = dehasya avayavAH = hastapAdAdayaH, iti zarIrAvayavAH eva vivRddhiM = prasAraM-vistAraM na yayuH =na jgmuH| kintu vaMze-kule bhavAH= jAtAH vaMzyAH, lokAnAM = janAnAM kAntAH = priyAH iti lokakAntAH prArambha = Adau sUkSmAH =alpAH iti prArambhasUkSmAH tasya = sudarzanasya guNAH = shauryaadyHdyaadaakssinnyaudaaryaadyshcaapi| pRthorbhAvaH prathimA taM prathimAnaM = pRthutvam ApuH=prApuH khalu = nizcaye / avayavaiH saha guNAH api pravRddhA ityarthaH / hindI-kucha samaya bItane para sudarzana ke kevala zarIra ke aMga-pratyaMga hI nahIM bar3he kintu
Page #1331
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH usake kulaparamparA ke ve guNa bhI khUba bar3ha gaye, jo sarvajana ke priya the tathA jo Arambha (zurU) meM thor3e evaM svalpa the // 49 // 457 sa pUrvajanmAntaradRSTapArAH smarannivAklezakaro guruNAm / tisratrivargAdhigamasya mUlaM jagrAha vidyA: prakRtIzca pitryAH // 50 // sa sudarzanaH pUrvasmiJjanmAntare janmavizeSe dRSTapArAH smaranniva gurUNAmaklezakaraH san / trayANAM dharmArthakAmAnAM vargastrivargaH / tasyAdhigamasya prAptermUlaM tisro vidyAstrayI vArtAdaNDanItI : pitryAH pitRsaMbandhinIH prakRtIH prajAzca jagrAha svAyattIcakAra / atra kauTilya :- 'dharmAdhamauM trayyAmarthAnarthau vArtAyAM nayAnayau daNDanItyAm' iti / atra daNDanItirnayadvArA kAmamUlamiti draSTavyam / AnvIkSikyA anupAdAnaM trayyantarbhAvapakSamAzritya / yathAha kAmandakaH - 'trayI vArtAdaNDanItistisro vidyA manormatAH / trayyA eva vibhAgo'yaM yena sAnvIkSikI matA // ' iti // anvayaH -- saH pUrvajanmAntaradRSTapArAH smaran iva gurUNAm aklezakaraH san trivargAdhigamasya mUlaM tisraH vidyAH pitryAH prakRtIH ca jagrAha / vyAkhyA -- saH = rAjA sudarzanaH anyat janma janmAntaraM, pUrvasmin janmAntare = atIte janmani dRSTaM = jJAtaM pAram = antaM yAsAM tAH iti pUrvajanmAntaradRSTapArAH tAH smaran = = smaraNaM kurvan iva = yathA ata eva gurUNAm = AcAryANAm klezaM = pAThanarUpaM karotIti klezakaraH na klezakaraH = kaSTapradaH iti aklezakaraH san trayANAM = dharmArthakAmAnAM vargaH = samUhaH iti trivargastasya trivargasya adhigamaH = prAptiH, tasya trivargAdhigamasya mUlam = - AdyaM = prathamam tisraH : trisaMkhyAkAH vetti tattvasAkSAtkAraM karoti rAjanIti jAnAti yAbhistAH vidyAH = trayovArtAdaNDanItIH kauTilyoktAH pituH AgatAH pitryAH tAH pitryAH = pituH saMbandhinIH prakRtIH = prajAH ca jagrAha = vazIkRtavAn / sarvo'pi amAtyAdiprakRtivargaH tadvaze AsIdityarthaH / samAsaH -- anyat janma janmAntaraM pUrvaM ca tajjanmAntaramiti pUrvajanmAntaraM tasmin dRSTaM pAraM yAsAM tAH pUrvajanmAntaradRSTapArAH tAH / na klezakaraH iti aklezakaraH / trayANAM varga : trivargastasya adhigamastasya trivargAdhigamasya / hindI - pUrvajanma meM jina vidyAoM meM vaha pAraMgata thA, mAnoM una saba vidyAoM ko smaraNa karake ata eva gurujanoM ko kaSTa na ( par3hAne kA ) denevAlA rAjA sudarzana ne, dharma artha kAma ( trivarga) kI prApti kA prathama sAdhana tonoM vidyAoM ( trayo vArtA daNDanIti ) ko, aura pitRparamparA se prApta prajA ko apane adhIna kara liyA / arthAt anAyAsa hI saba vidyAoM meM pAraMgata ho gayA, aura sArI prajA ko prema se apane vaza meM kara liyA // 50 // vyUhya sthitaH kiMcidivottarArdha munnaddhacUDo'JcitasavyajAnuH / AkarNamAkRSTasabANadhanvA vyarocatAstreSu vinIyamAnaH // 51 //
Page #1332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 raghuvaMze astreSu dhanurvidyAyAM vinIyamAnaH zikSyamANo'ta evottarArdha pUrvakAyaM kiMcidiva vyUhya vistArya sthitaH / unnaddhacUDa UrdhvamutkRSya baddhakezaH / aJcitamAkuJcitaM savyaM jAnu yasya sa AkarNamAkRSTaM sabANaM dhanurdhanvaM vA yena sa tathoktaH sanvyarocatAzobhata // anvayaH-astreSu vinIyamAnaH ataH eva uttarArdha kiMcit iva vyUhya sthitaH unnaddhacUDa: aJcitasavyajAnuH AkarNam AkRSTabANadhanvA san vyarocata / vyAkhyA-astreSu = aayudhessu-dhnurvidyaayaamityrthH| vinIyate iti vinIyamAnaH- zikSyamANaH ataH eva uttaraM ca tadardhamiti uttarArdhaM tat = pUrvakAyaM kiMcit = svalpam iva vyUhya = prasArya sthitaH = tiSThan , ut = UrdhvamutkRSya naddhA = baddhA cUDA= zikhA = kezAH yena saH unnaddhacUDaH / ancitam = AkuJcitaM savyaM = vAmaM jAnu = Uruparva yena saH azcitasavyajAnuH AlIDhAkhyAsanavizeSeNa sthita ityarthaH / "vAmaM savyaM zarIraM syAt" "jAnUruparvASThovadastriyAmiti" caamrH| karNa = zrotramabhivyApya iti AkarNa = karNaparyantam / bANena sahitaM sabANaM = sazaram / AkRSTaM = saMdhAnitaM sabANaM = sazaraM dhanuH = cApaM yena saH AkRSTasabANadhanvA san vyarocata = ashobht| samAsaH-uttaraJca tadardhamiti tat uttarArdham / ut naddhA cUDA yena saH unnaddhacUDaH / aJcitaM savyaM jAnu yena saH azcitasavyajAnuH / AkRSTaM sabANaM dhanuryena saH AkRSTasabANadhanvA / hindI-dhanurvidyA ( astra zastra calAne ) kI zikSA lete samaya bAlaka sudarzana apane zarIra ke UparI bhAga ( sIne ) ko tAnakara khar3A huA, tathA kezoM ( coTI ) ko Upara ko khIMcakara bA~dhe hue, aura bAe~ ghuTane ko jhakAye ( mor3e ) hue ( arthAt AlIDha, vIrAsana se khar3A huA ) aura bANa car3hAkara dhanuSa kI DorI ko kAna taka khIMce hue, bar3A hI sundara lagatA thA // 51 // atha madhu vanitAnAM netranirvazanIyaM manasijatarupuSpaM rAgabandhapravAlam / akRtakavidhi sarvAGgINamAkalpajAtaM vilasitapadamAdyaM yauvanaM sa prapede // 52 // atha sa sudarzano vanitAnAM netranirvezanIyaM bhogyam / netrapeyamityarthaH / 'nivezo bhRtibhogayoH' ityamaraH / madhu kSaudram / rAgabandho'nurAgasaMtAna eva pravAlaH pallavo yasya tat / manasija eva tarustasya puSpaM puSpabhUtam / akRtakavidhyakRtrimasaMpAdanam / sarvAGgaM vyApnotIti sarvAGgINam / 'tatsarvAde:-' ityAdinA khprtyyH| AkalpajAtamAbharaNamamUhabhUtam / AdyaM vilasitapadaM vilAsasthAnaM yauvanaM prpede| viziSTamadhupuSpAkalpajAtavilAsapadatvena yauvanasya caturdhAkaraNAtsavizeSaNamAlArUpakametat // anvayaH-atha saH vanitAnAM netranivezanIyaM madhu, rAgabandhapravAlaM manasijatarupuSpam , akRtakavidhi sarvAGgINam AkalpajAtam AdyaM vilasitapadaM yauvanaM prpede|
Page #1333
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH vyAkhyA--atha = anantaram saH rAjA sudarzanaH vanitAnA = mahilAnAm niveSTuM yogyaM niveMzanIyaM, netraH = cakSubhiH nirdezanIyaM = bhogyamiti netranivezanIyaM = bhogyamiti netraniveza. nIyaM tat / "nivezastu pumAn bhoge ketane mUrcchane'pi ceti" medinii| madhu kSaudram , madhutulyaM madhuraM, drshniiymityrthH| rAgasya = anurAgasya bandhaH =santAnaH-paramparA, evaM pravAlaH = pallavaH yasya tat rAgabandhapravAlaM, manasi jAtaH iti manasijaH = kAmadevaH eva taruH = vRkSaH tasya puSpaM = kusumabhUtaM tat manasijatarupuSpam , na kRtakaH akRtakaH = svAbhAvikaH vidhiH = sampAdanaM karaNamityarthaH / yasya tat akRtakavidhi, sarvANi tAni aMgAnIti sarvAGgAni vyApnotIti sarvAGgoNaM = sarvAGgavyApakam , Akalpyante, Akalpayanti vA aaklpaaH| AkalpAnAM = prasAdhanAnAM, bhuussnnaanaanycetyrthH| jAtaM =samUhabhUtamiti AkalpajAtam-"jAtaM vyaktaudhajanmasu" iti Adau bhavam AdyaM = prAthamika bilasitAnAM = vilAsAnAM padaM = sthAnamiti vilasitapadaM yUno. rbhAvaH yauvanaM = tAruNyaM = yuvAvasthAmityarthaH prapede = praap| samAsaH-netraH nirdezanIyamiti netranirvezanIyam / rAgasya bandhaH eva pravAla: yasya tat rAgabandhapravAlam / manasija eva taruH iti manasijatarustasya puSpamiti manasijatarupuSpam / na kRtakaH akRtakaH vidhiryasya tat akRtakavidhi / AkalpAnAM jAtamiti AkalpajAtam / vilasitAnAM padamiti vilasitapadam , tat / hindI-isake pazcAt rAjA sudarzana, usa yuvAvasthA ko prApta ho gayA yAne ki javAna ho gayA, jo ki striyoM ke netroM se bhogane yogya madhu hai rucikara sukha denevAlA hai / anurAga samUha yA paramparA rUpI nayA pallava ke samAna hai| aura kAmarUpI vRkSa kA puSpasvarUpa haiM / aura pUre zarIra meM vyApta hone vAlI svAbhAvika zobhA hai| tathA manoraJjana raMgaraMgelI, anurAgAdi vilAsa kA pahalA sthAna hai| aura jo ki bhUSaNAdi sajAvaTa kA samUhabhUta hai // 52 // pratikRtiracanAbhyo dUtisaMdarzitAbhyaH samadhikatararUpAH zuddhasaMtAnakAmaH / adhivividuramAtyarAhRtAstasya yUna: prathamaparigRhIte zrIbhuvau rAjakanyAH // 53 // dUtibhiH kanyAparIkSaNArtha preSitAbhiH saMdarzitAbhyo dUtisaMdarzitAbhyaH pratikRtInAM tUlikAdilikhitakanyApratimAnAM racanAbhyo vinyAsebhyaH / 'paJcamI vibhakte' iti pnycmii| smdhiktrruupaaH| citranirmANAdapi ramaNIyanirmANA ityrthH| zuddhasaMtAnakAmairamAtyairAhRtA AnItA rAjakanyAH yUnastasya sudarzanasya saMbandhinyau prathamaparigRhIte zrIbhuvau zrIzca bhUzca te adhivividuradhivinne cakruH / AtmanA sapatnIbhAvaM cakrurityarthaH / 'kRtasApatnikAdhyUDhAdhivinnA' itymrH|| iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA vyAkhyayA samete mahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye vaMzAnukramo nAmASTAdazaH sargaH /
Page #1334
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH-dUtisandarzitAbhyaH prakRtiracanAbhyaH samadhikatararUpAH zuddhasantAnakAmaiH amAtyaH AhRtAH rAjakanyAH yUnaH tasya prathamaparigRhIte zrIbhuvau adhivividuH / vyAkhyA-dUtibhiH = saMcArikAbhiH = kanyAparIkSArtha prhitaabhirityrthH| samyak darzitAH= pratijJApitAH iti dUtisandarzitAstAbhyaH dUtisandarzitAbhyaH "dUtIsaMcArike same" ityamaraH / prakRSTAH kRtayaH pratikRtayastAsAM pratikRtInAM = tUlikAdilikhitacitrANAM racanAbhyaH = vinyAsebhyaH, nirmANebhya ityrthH| atizayena samadhikamiti samadhikataraM rUpaM yAsAM tAH samadhikatararUpAH citraracanAyAH api adhikaramaNIyA ityarthaH / zuddhaM = nirdoSa santAnaM = santatiM kAmayante = icchantIti zuddhasantAnakAmAstaiH zuddhasantAnakAmaiH amAtyaiH = mantribhiH AhRtAH=samAnItAH rAjJAM = bhUpAlAnAM kanyAH = kumAryastAH rAjakanyAH yUnaH = taruNasya tasya = sudarzanasya sambandhinyau prathamaM pUrvameva parigRhIte = svIkRte, iti prathamaparigRhIte zrIH rAjyalakSmIzca bhUH pRthivI ceti zrIbhuvau adhivividuH=adhivinne cakruH / zrIbhuvau sapanyau kRte kanyAbhiH ityrthH| samAsaH-dUtibhiH samyak darzitAstAbhyaH duutisndrshitaabhyH| pratikRtInAM racanAstAbhyaH prtikRtircnaabhyH| samadhikataraM rUpaM yAsAM tAH smdhiktrruupaaH| zuddhasya santAnasya kAmaH yeSAnte zuddhasantAnakAmAstaiH shuddhsntaankaamaiH| rAjJAM kanyA raajknyaaH| prathamaM parigRhIte prathamaparigRhIte, te / zrIzca bhUzca te shriibhuvau| hindI-kanyAoM ko dekhane jAnane ke liye bhejI gaI dUtiyoM ke dvArA acchI prakAra 'citra lAkara' dikhAI gaI, tathA una citroM se bhI adhika rUpavatI aura 'rAjakula meM' zuddha santAna kI kAmanA karane vAle maMtrigaNa jinheM le Aye the, una rAjakanyAoM ne usa navayuvaka sudarzana kI pahale hI svIkRta rAjalakSmI tathA pRthivI ko adhivinnA banA diyaa| arthAt ina donoM ko sauta banA diyaa| vizeSa--jisa strI ke rahate hue pati dUsarA vivAha kara le vaha stro adhivinnA ( sautavAlI ) kahAtI haiM // 53 // iti zrIzAMkaridhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye vaMzAnukramo nAmASTAdazaH sargaH //
Page #1335
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH srgH| manaso mama saMsArabandhamucchettumicchataH / rAmacandrapadAmbhojayugalaM nigaDAyatAm // agnivarNamabhiSicya rAghavaH sve pade tanayamagnitejasam / zizriye zrutavatAmapazcimaH pazcime vayasi naimiSaM vazI // 1 // zrutavatAM zrutasaMpannAnAmapazcimaH prathamo vazI jitendriyo rAghavaH sudarzanaH pazcime vayasi vArdhake sve pade sthAne'gnitejasaM tanayamagnivarNamabhiSicya naimiSaM naimiSAraNyaM zizriye zritavAn // anvayaH-zrutavatAm apazcimaH vazI rAvavaH pazcime vayasi sve pade, agnitejasaM tanayam agnivarNam abhiSicya naimiSaM shishriye| vyAkhyA-zrutaM = zAstramasti yeSAM te zrutavantasteSAM zratavatAM = viduSAm na pazcimaH = nAntimaH iti apazcimaH = prathamaH vazo'syAstIti vazI = jitendriyaH rAghavaH =rAjA sudarzanaH pazcime antime vArdhakye vayasi = avasthAyAM sve pade = nijasthAne svIyarAjyAsane-ityarthaH agniH = vahniriva tejaH = pratApo yasya sa tam agnitejasam tanayaM = putram agne iva varNaH yasya sa tam agnivarNam = agnivarNanAmakam abhiSicya =rAjyAbhiSekaM kRtvA nimiSAntaramAtreNa nihata. mAsuraM balaM yatra tat naimiSa = naimiSAraNyakSetraM = zizriye shritvaan| tapase naimiSAraNyaM gata ityarthaH / samAsaH-na pazcimaH apshcimH| agneriva varNaH yasya saH agnivarNaH agninA tulyaM tejo yasya saH agnitejAstam agnitejasam / / hindI-vidvAnoM meM prathama ( zreSTha ) jitendriya, raghu ke kula meM utpanna rAjA sudarzana, vRddhAvasthA ke Anepara ( bur3hautI meM ) apane sthAna para agni ke samAna tejasvI apane putra agnivarNa ko rAjatilaka karake svayaM naimiSAraNya kSetra meM cale gaye // 1 // tatra tIrthasalilena dIrghikAstalpamantaritabhUmibhiH kuzaH / saudhavAsamuTajena vismRtaH saMcikAya phalaniHspRhastapaH // 2 // tatra naimiSe tIrthasalilena dIrghikA vihAravApIrantaritabhUmibhiH kuzaistalpaM zayyAmuTajena parNa zAlayA saudhavAsaM vismRto vismRtvaansH| kartari ktH| phale svargAdiphale niHspRhastapaH saMci. kAya saMcitavAn // anvayaH-tatra salilena dIpikAH, antaritabhUmibhiH kuzaH talpam , uTajena saudhavAsaM vismRtaH saH phalaniHspRhaH tapaH saMcikAya /
Page #1336
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze vyAkhyA--tatra = naimiSAraNyatItheM tIrthasya = pavitrakSetrasya salilaM = jalaM tena tIrthasalilena dIrghA eva dIrghikAH= vApoH, antaritA=AcchAditA bhUmiH = pRthivI yaistaiH antaritabhUmibhiH kuzaiH = da|H talpaM = zayyAm uTebhyaH = tRNaparNAdibhyaH jAtaH uTajastena uTajena = parNazAlayA saudhe = rAjabhavane vAsaH= nivAsastaM saudhavAsaM vismRtaH = vismRtavAn saH = rAjA sudarzanaH phale = svargAdiphale niHspRhaH = nirabhilASaH iti phalaniHspRhaH tapaH = puNyaM saMcikAya = sNcitvaan| samAsaH-tIrthasya salilaM tIrthasalilaM tena tIrthasalilena / antaritA bhamiH yaistaiH antritbhuumibhiH| nirgatA spRhA yasya sa niHspRhaH, phale niHspRhaH iti phalaniHspRhaH / saudhe vAsaH saudhavAsastaM saudhavAsam / hindInaimiSAraNya meM sudarzana, tIrtha ke jala se rAjabhavana kI bAvaliyoM ko, aura jamIna para bichAI gaI kuzAoM se palaMga ko, tathA ghAsa phUsa kI banI kuTiyA se rAjamahala ko bhUlakara aura svargAdi phala kI icchA ko tyAgakara tapa karane laga gye| arthAt tapovana kI sAmagrI ke Age rAjabhavana kI sAmagrI ko bhulAkara mokSa sAdhana meM juTa gaye // 2 // labdhapAlanavidhau na tatsutaH khedamApa guruNA hi medinii| moktumeva bhujanirjitadviSA na prasAdhayitumasya kalpitA // 3 // tatsutaH sudarzanaputro'gnivoM labdhapAlanavidhau labdhasya rAjyasya pAlanakarmaNi khedaM nApa / aklonaapaalydityrthH| kutH| hi yasmAdbhujanirjitadviSA guruNA pitrA medinyasyAgnivarNasya bhoktumeva klpitaa| prasAdhayituM na / prasAdhanaM kaNTakazodhanam / alaMkRtiva'nyate / tathA ca yathAlaMkRtA yuvatiH kevalamupabhujyate tadvaditi bhAvaH // anvayaH-tatsutaH labdhapAlanavidhau khedaM na Apa hi-bhujanijitadviSA guruNA medinI asya bhoktum eva kalpitA, na prasAdhayitum / vyAkhyA-tasya = sudarzanasya sutaH = AtmajaH, tatsutaH = agnivarNaH labdhasya = prAptasyarAjyasya pAlanaM = rakSaNaM tasya vidhiH = vidhAnaM tasmin labdhapAlanavidhau =rakSAkarmaNItyarthaH / khedaM zramaM na Apa =na prAptavAn / hi = yasmAt kAraNAt bhujAbhyAM = bAhubhyAM nirjitAH= parAjitAH dviSaH = zatravo yena sa tena bhujanirjitadviSA guruNA = pitrA-sudarzanena medinI = vasundharA asya = agnivarNasya bhoktum = upabhogaM kartum eva kalpitA =saMracitA prasAdhayituM = kaNTakAn zodhayituM na= nhi| evaM ca yathA-prasAdhitAbharaNAdinA taruNI kevalamupabhujyate tadvaditi bhAvaH / samAsaH-labdhasya pAlanamiti labdhapAlanaM tasya vidhistasmin labdhapAlanavidhau / bhujAbhyAM nirjitAH dviSaH yena sa tena bhujnirjitdvissaa| hindI-rAjA sudarzana ke putra agnivarNa ko, pitA se prApta rAjya ke pAlana rakSaNa karane
Page #1337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 463 ekonaviMzaH sargaH meM kisI prakAra kA bhI kaSTa ( kaThinatA ) nahIM uThAnA pdd'aa| kyoMki apane bAhubala se zatruoM ko parAsta karanevAle pitA sudarzana ne pRthivI ko niSkaNTaka banAkara kevala agnivarNa ko bhoga bhogane ke liye hI rAjya diyA thA, na ki zatruoM ko mAra kara sajAne ke lie // 3 // . so'dhikAramabhikaH kulocitaM kAzcana svymvrtytsmaaH| saMnivezya saciveSvataH paraM strIvidheyanavayauvano'bhavat // 4 // ' abhikaH kAmukaH 'anukAmikAbhIkaH kamitA' iti nipaatH| 'kamraH kAmayitAbhIkaH kamanaH kAmano'bhikaH' itymrH| so'gnivarNaH kulocitamadhikAra prajApAlanaM kAzcana samAH katicidvatsarAnsvayamavartayadakarot / ataH paraM saciveSu saMnivezya nidhAya strIvidheyaM stryadhInaM navaM yauvanaM yasya so'bhavat / strayAsakto'bhUdityarthaH // anvayaH--abhikaH saH kulocitam adhikAraM kAzcana samAH svayam avartayat ataH paraM saciveSu sannivezya strIvidheyanavayauvanaH abhavat / vyAkhyA-abhikAmayate iti abhikaH = kAmI saH = agnivarNaH kule =raghuvaMze ucitam yogyamiti kulocitaM, kulasya vA ucitamiti kulocitaM, kulakramAgatamityarthaH adhikAraM = prajApAlarUpaM kAzcana samanti = vikalayanti bhAvAn, iti samA stAH / samAH-saMvatsarAn svayam = AtmanA avartayat = kRtavAn / ataH paraM = anantaraM saciveSu = amAtyeSu saMnivezya = nidhAya rAjyabhAraM samarpya strINAM = kAminInAM vidheyaM = vazyam adhInaM navaM = nUtanaM yauvanaM = tAruNyaM yasya sa strIvidheyanavayauvanaH= straiNa ityarthaH / abhavat = abhUt jAtaH / samAsaH-strINAM vidheyaM navaM yauvanaM yasya sa striividheynvyauvnH| kule-kulasya vA ucita iti kulocitaH, tam / hindI-"pitA se niraMkuza, nirvighnarAjya milane se" kAmI rAjA agnivarNa ne kucha varSoM taka to svayaM apane kulocita prajA kA pAlana-rakSaNa kiyaa| aura isake pazcAt maMtriyoM ke Upara rAjyabhAra sauMpakara apanI naI javAnI ko striyoM ke adhIna kara diyA / arthAt straiNa evaM vilAsI hokara raMgaraMgeliyoM meM hI masta ho gayA // 4 // kAminIsahacarasya kAminastasya vezmasu mRdaGganAdiSu / RddhimantamadhikarddhiruttaraH pUrvamutsavamapohadutsavaH // 5 // kAminIsahacarasya kAminastasya mRdaGganAdiSu mRdaGganAdavatsu vezmasvadhikaddhiH pUrvasmAdadhikasaMbhAra uttara utsvH| RddhimantaM sAdhanasaMpannaM pUrvamutsavamapohadapAnudat / uttaramuttaramadhikA tasyotsavaparamparA vRttetyarthaH // anvayaH-kAminIsahacarasya kAminaH tasya mRdaMganAdiSu vezmasu adhikaddhiH uttaraH utsavaH RddhimantaM pUrvam utsavam apohat /
Page #1338
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze vyAkhyA - bhUyAn kAma: AsAmastIti kAminyaH / kAminIbhiH = aMganAbhiH saha caratIti kAminIsahacaraH bhUyAn kAmo'syAstIti kAmI tasya kAminaH = kAmukasya tasya = - agnivarNasya mRdyate iti mRdaMgaH mRt aMgamasyeti vA mRdaMga : = murajaH tasya nAdaH = ghoSaH asti yeSu tAni teSu mRdaMganAdiSu = murajaghoSavatsu vezmasu = bhavaneSu adhikA= pracurA RddhiH = samRddhiH sambhAraH yasmin saH adhikarddhiH uttaraH = uttarasmin kAle bhavaH utsavaH = uddhavaH -kSaNaH RddhiH samRddhirasti yasya sa tam RddhimantaM = sAdhanasampannaM pUrvam - prathamam utsavaM = kSaNam apohat = apAnudat adhazcakAra / pUrvasmAt uttarottara: utsava adhikAnandakaro jAtaH / 464 samAsaH - kAminInAM sahacaraH iti kAminIsahacaraH / adhikA RddhiH yasya saH adhikaddhiH / mRdaMgAnAM nAdaH mRdaMganAdaH so'sti yeSu tAni teSu mRdaMganAdiSu / hindI - sundariyoM ke sAthI kAmI usa rAjA agnivarNa ke una bhavanoM meM, jinameM nirantara mRdaMga bajatI rahatI thI, viziSTa taiyArI vAle utsava ( nAca-gAnA-bajAnArUpa ) ne bar3e-bar3e sAdhana vAle pahale ke utsavoM ko phIkA kara diyaa| arthAt eka se eka bar3hakara utsava tethe // 5 // indriyArthaparizUnyamakSamaH soDhumekamapi sa kSaNAntaram / antareva viharandivAnizaM na vyapaikSata samutsukAH prajAH // 6 // indriyArtha parizUnyaM zabdAdiviSayarahitamekamapi kSaNAntaraM kSaNabhedaM soDhumakSamo'zaktaH so'gnivarNoM divAnizamantareva viharansamutsukA darzanAkAGkSiNIH prajA na vyapaikSata nApekSitavAn // anvayaH - indriyArthaparizUnyam ekam api kSaNAntaraM soDhum akSamaH saH divAnizam antaH eva viharan samutsukAH prajAH na vyapekSata / vyAkhyA - indriyANAM = cakSurAdInAM arthAH = viSayAH, zabdAdayaH indriyArthAstaiH parizUnyaM = rahitamiti, indriyArthaparizUnyam ekamapi anyaH kSaNaH kSaNAntaraM tat kSaNAntaraM = nimeSam soDhuM = sahanaM kartum na kSamaH akSamaH = asamarthaH saH agnivarNaH divA ca nizA ca divAnizam = rAtrindivam antaH = antapure eva viharan = vihAraM kurvan samyagutsukA = darzanArthamutkaNThitAH = darzanAbhilASiNIH ityarthaH / prajAH = janAn na vyapaikSata = nApekSitavAn / darzanamapi na dattavAnityarthaH / samAsaH - indriyANAm arthAH indriyArthAstaiH parizUnyam indriyArthaparizUnyam tat / na kSamaH akSamaH / divA ca nizA ca divAnizam / anyaH kSaNaH kSaNAntaram tat / hindI- - rAjA agnivarNa itanA vilAsI thA ki- bhogavilAsa se rahita eka kSaNa bhI vaha nahIM raha sakatA thA / isaliye dina rAta rAniyoM ke mahala meM ho vihAra karatA thA / aura
Page #1339
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH unake darzana cAhane vAlI prajA kI upekSA karatA thA / arthAt prajA ko darzana nahIM detA thA // 6 // 30 gauravAdyadapi jAtu bhantriNAM darzanaM prakRtikAGkSitaM dadau / gavAkSavivarAvalambinA kevalena caraNena kalpitam // 7 // 465 jAtu kadAcinmantriNAM gauravAd gurutvAddhetoH / mantrivacanAnurodhAdityarthaH / prakRtibhiH prajAbhiH kAGkSitaM yadapi darzanaM dadau tadapi gavAkSavivarAvalambinA kevalena caraNena caraNamAtreNa kalpitaM saMpAditam / na tu mukhAvalokanapradAnenetyarthaH // anvayaH - jAtu mantriNAM gauravAt prakRtikAMkSitaM yadapi darzanaM dadau tad gavAkSavivarAvalambinA kevalena caraNena kalpitam / 9 vyAkhyA--jAtu = kadAcit mantriNAM = sacivAnAM gurorbhAvaH gauravam tasmAt gauravAt = AdarAt hetoH, amAtyakathanAdarAdityarthaH / prakRtibhiH = prajAbhiH kAMkSitam = abhilaSitamiti prakRtikAMkSitaM yadapi = yadyapi darzanaM dadau = dattavAn tad api gavAmakSIva iti gavAkSaH, gAvaH = jAlAni, kiraNAH vA akSanti = vyApnuvanti enam anena vA gavAkSaH = vAtAyanaM, gavAkSasya vivaraM = chidraM tatra avalambate iti gavAkSavivarAvalambI tena gavAkSavivarAvalambinA = vAtAyanacchidre lambamAnena kevalena = ekAkinA caraNena pAdena kalpitaM = sampAditam / komalena utpalasadRzena caraNenaiva darzanaM sampAditaM na tu mukhAravindadarzanapradAnenetyarthaH / samAsaH--prakRtibhiH kAMkSitamiti prakRtikAMkSitam, tat / gavAkSasya vivaramiti gavAkSavivaram, gavAkSavivare avalambI, tena gavAkSavivarAvalambinA / hindI - rAjA agnivarNa yadi kabhI maMtriyoM ke anurodha karane para unake Adaravaza prajA - janoM se abhilaSita darzana detA thA to kevala jharokhe se bAhara laTakate hue paira se darzana detA thA / arthAt khir3akI se paira laTakA kara caraNa kA darzana karAtA thA, mukha kA darzana kabhI bhI prajA ko nahIM hotA thA // 7 // taM kRtapraNatayo'nujIvinaH komalAtmanakharAgarUSitam / bhejire navadivAkarAtapaspRSTapaGkajatulAdhirohaNam // 8 // komalena mRdulenAtmanakhAnAM rAgeNAruNyena rUSitaM churitam / ata eva navadivAkarAtapena spRSTaM vyAptaM yatpaGkajaM tasya tulAM sAmyatAmadhirohati prApnotIti tulAdhirohaNam / taM caraNamanujIvinaH kRtapraNatayaH kRtanamaskArAH santo bhejire siSevire // anvayaH - komalAtmanakharAgarUSitam ' ata eva ' navadivAkarAtapaspRSTapaMkajalAdhirohaNam tam anujIvinaH kRtapraNatayaH santaH bhejire / vyAkhyA- AtmanaH = svasya nakhAH = kararuhAH, iti AtmanakhAH, teSAM rAgaH = lohitavarNaH,
Page #1340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 raghuvaMze iti AtmanakharAgaH, komala:= mRdulaH ya AtmanakharAgaH tena rUSitaM = maNDitam alaMkRtamityarthaH, iti komalAtmanakharAgarUSitam / ata eva divA karotIti divAkaraH / navaH= nUtanaH prAtaHkAlikaH ityrthH| yaH divAkaraH = sUryastaraya AtapaH = prakAzaH, teja ityrthH| tena spRSTaM = vyAptaM yat paMkajaM kamalaM tasya tulA =sAmyamiti navadivAkarAtapaspRSTapaMkajatulA tasyAH adhirohaNaM = prApaNamiti navadivAkarAtapaspRSTapaMkajatulAdhirohaNaM taM = caraNaM = pAdamanujIvantIti anujIvinaH = anuyAyinaH kRtA = vihitA praNatiH = namaskAro yaiste kRtapraNatayaH santaH bhejire =sevitvntH| __ samAsaH-kRtA praNatiH yaste kRtprnntyH| AtmanaH nakhAsteSAM rAgaH iti AtmanakharAgaH, komalazcAsau AtmanakharAga iti komalAtmanakharAgastena rUSitastaM komalAtmanakharAgarUSitam / navaH yaH divAkaraH iti navadivAkarastasya Atapastena spRSTaM yat paMkajamiti navadivAkarAtapaspRSTapaMkajaM tasya tulAmadhirohatIti navadivAkarAtapaspRSTapaMkajatulAdhirohaNam , tam / hindI-rAjya ke karmacArI, rAjA agnivarNa ke nakhoM ke lAla raMga se suzobhita ( milA, bhIgA huA ) usa caraNa ko praNAma karake sevA karate the, jo caraNa prAtaH kAlIna sUrya ke lAla lAla teja (prakAza ) bhare kamala ke samAna sundara thA // 8 // yauvanonnatavilAsinIstanakSobhalolakamalAzca dIrghikAH / gUDhamohanagRhAstadambumiH sa vyagAhata vigADhamanmathaH // 9 // vigADhamanmathaH prauDhamadanaH so'gnivoM yauvanena hetunonnatAnAM vilAsinIstanAnAM kSobheNAghAtena lolAni caJcalAni kamalAni yAsAM taaH| tadambubhistAsAM dIpikANAmambubhigUDhAnyantaritAni mohanagRhANi suratabhavanAni yAsu tAzca dIrghikA vyagAhata / strIbhiH saha dIrghikAsu vijhaaretyrthH|| __ anvayaH-vigADhamanmathaH saH yauvanonnatavilAsinIstanakSobhalolakamalAH, tadambubhiH gUDhamohanagRhAH dIrghikAH vyagAhata / vyAkhyA-mananaM mat cetanA, mathatIti mathaH, mataH mathaH manmathaH vizeSeNa gADhaH = pragADhaH, atyadhikaH manmathaH kAmaH yasya saH vigaaddhmnmthH| saH = agnivarNaH vilAsinInAM = kAminInAM stanAH=kucAH iti vilAsinIstanAH, yauvanena = tAruNyena unnatAH = udagrA iti yauvanonnatAH, yauvanonnatAzca te vilAsinIstanAH, iti yauvanonnatavilAsinIstanAH teSAM kSobhaH= saJcalanam-AghAtastena lolAni = caJcalAni kamalAni padmAni yAsAM tAH yauvanonnatavilAsinIstanakSobhalolakamalAH, tAsAM =dIrghikANAm ambUni = jalAni taiH, tadambubhiH gUDhAni = guptAni, antaritAni mohanasya = suratasya gRhANi = bhavanAni yAsu tAH gUDhamohanagRhAH dIrghikAH = vApIH vyagAhata = vyaloDayat / kAminobhiH saha vApISu jalakrIDAM kRtavAnityarthaH / samAsaH-vigADhaH manmatho yasya sa vigADhamanmathaH / yauvanena unnatA vilAsinInAM ye stanAH teSAM kSobhastena lolAni kamalAni yAsAM tAH yauvanonnatavilAsinIstanakSobhalolakamalAH, taaH|
Page #1341
--------------------------------------------------------------------------
________________ 467 ekonaviMzaH sargaH tAsAm ambUni tadambUni, taiH / mohanasya gRhANoti mohanagRhANi, gRDhAni mohanagRhANi yAsu tAH gUDhamohanagRhAH, tAH tthoktaaH| hindI--pracaNDakAmI ( atyanta kAmI ) vaha rAjA agnivarNa, sundariyoM ke sAtha una bAvaliyoM meM vihAra karatA rahatA thA, jinameM bAvaliyoM ke jala se chipe sambhoga ghara bane hue the / arthAt jala ke andara ghara bane the| tathA jinameM javAnI ke kAraNa U~ce uThe hue stanoM ke TakarAne se kamala hila rahe the // 9 // tatra sekahRtalocanAJjanautarAgaparipATalAdharaiH / aGganAstamadhikaM vyalobhayannarpitaprakRtakAntibhirmukhaiH // 10 // tatra dIrvikAsvaGganAH sekena hRtaM locanAJjanaM netrakajjalaM yeSAM taiH| rajyate'neneti rAgo rAgadravyaM lAkSAdi / rAgasya paripATalo'GgaguNaH / 'guNe zuklAdayaH puMsi' itymrH| dhauto rAgaparipATalo yeSAM te tathoktA adharA yeSAM taiH / nivRttsaaNkrmikraagairityrthH| ata evApiMtaprakRtakAntibhiH / abhivyaJjitasvAbhAvikarAgairityarthaH / evaMbhUtairmukhaistamagnivarNamadhikaM vylobhynprlobhitvtyH|| anvayaH-tatra aMganAH sekahRtalocanAJjanaiH dhautarAgaparipATalAdharaiH 'ata eva' arpitaprakRtakAntibhiH mukhaiH tam adhikaM vyalobhayan / / ___ vyAkhyA-tatra=tAsu vApIdhu prazastAni aMgAni yAsAM tAH aMganAH = kAminyaH sekena = jalasecanena hRtaM = dhauta netrANAM = locanAnAm aJjanaM = kajjalaM yeSAM tAni taiH sekahRtalocanAJjanaiH rajyate'neneti rAgaH rAgadravyam / rAgasya = lAkSAdirAgasya paripATala: raktapItavarNaH iti raagpripaattlH| dhautaH = prakSAlitaH rAgaparipATalaH yeSAM te dhautarAgaparipATalAH / dhautarAgaparipATalAH adharAH = oSThAH yeSAM tAni taiH dhautarAgaparipATalAdharaiH ata eva arpitA = prakaTitA-vyaJjitA prakRtA= svAbhAvikI kAntiH =rAgaH yastAni taiH apiMtaprakRtakAntibhiH evaMbhUtaiH mukhaiH = AnanaiH tam = rAjAnam agnivarNam adhikaM = bhRzaM vyalobhayan = prlobhitvtyHmohitvtyH| samAsaH-sekena hRtaM locanAnAm aJjanaM yeSAM taiH sekahatalocanAanaiH / rAgasya paripATalaH rAgaparipATalaH, dhautaH rAgaparipATalaH yeSAM te dhautarAgaparipATalAH tathAbhUtAH adharAH yeSAM tAni taiH dhautarAgaparipATalAdharaiH / arpitA prakRtA kAntiH yaistAni taiH arpitaprakRtakAntibhiH / ___ hindI-'una bAvaliyoM meM jalavihAra karate samaya,' jala se dhula gayA hai kAjala jinakA tathA jinake adharoM ( oThoM ) para lagA lAla raMga bhI dhula gayA, ata eva apane svAbhAvika saundarya ko vyakta karane vAle apane mukhAravindoM se una sundariyoM ne usa rAjA agnivarNa ko aura adhika mohita kara liyA thA // 10 // ghrANakAntamadhugandhakarSiNIH pAnamamiracanA. priyAsakhaH / abhyapadyata sa vAsitAsakhaH puSpitAH kamalinIriva dvipaH // 11 //
Page #1342
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze priyAsakhaH so'gnivarNo ghrANakAntena ghrANatarpaNena madhugandhena karSiNIrmanohAriNIH / racyanta iti racanAH / pAnabhUmaya eva racanAH / racitAH pAnabhUmaya ityarthaH / vAsitAsakhaH kariNIsaha - caraH / 'vAsitA strIkariNyozca' ityamaraH / dvipaH puSpitAH kamalinIriva abhyapadyatAbhigataH / / 468 anvayaH--priyAsakhaH saH prANakAntamadhugandhakarSiNIH pAnabhUmiracanAH vAsitAsakhaH dvipaH puSpitAH kamalinIH iva abhyapadyata / = vyAkhyA - prINantIti priyAH, priyANAM = sundarINAM sakhA = suhRditi priyAsakhaH saH = agnivarNaH ghrANAya = ghrANendriyAya, kAntaH = tarpaNaH sukhakara ityarthaH yaH madhugandha: - madhurasurabhi - svena karSiNyaH = manohAriNyaH tAH ghrANakAntamadhugandhakarSiNIH / racyante iti racanAH, pAnasya = surApAnasya bhUmayaH=zAlAH eva racanAH = nirmANAni saMracanAH iti pAnabhUmi racanAstA pAna - bhUmiracanAH, vAsayati = nivAsayati, sevAM karotIti vA vAsitA / vAsitAyAH = kariNyAH sakhA iti vAsitAsakhaH = hastinIsahacaraH dvAbhyAM = mukhazuNDAbhyAM pibatIti dvipaH = hastI puSpANi saJjAtAni yAsAM tAH puSpitAH = kusumitAH kamalinIH iva yathA abhyapadyata = abhyagamat abhigata ityarthaH / samAsaH - priyANAM sakhA iti priyAsakhaH / ghrANAya kAntaH prANakAntastena madhugandhastena karSiNyastAH ghrANakAntamadhugandhakarSiNIH / pAnasya bhUmayaH pAnabhUmayastAH eva racanAstAH pAnabhUmiracanAH / vAsitAnAM sakhA iti vAsitAsakhaH / hindI- rAjA agnivarNa nAsikA ko tRpta karane vAlI madhura sugandhI se apanI ora khIMcane vAlI sundara banI madhupAnazAlA meM sundariyoM ke sAtha usI prakAra praviSTa huA, jisa prakAra khile phUla vAlI kamalinI vAle tAlAba meM hathiniyoM ke sAtha hAthI ghusa jAtA hai // 11 // sAtirekamadakAraNaM rahastena dattamabhileSuraGganAH / tAbhirapyupahRtaM mukhAsavaM so'pibad bakulatulya dohadaH // 12 // aGganA raho rahasi sAtirekasya sAtizayasya madasya kAraNaM tenAgnivarNena dattaM mukhAsatrama - bhilessuH| bakulena tulyadohadastulyAbhilASaH / 'atha dohadam / icchA kAGkSA spRhA tRT' ityamaraH / bakuladrumasyAGganAmadyArthitvAttulyAbhilASatvam / so'pi tAbhiraGganAbhirupahataM dattaM mukhAsamapibat // zvanvayaH --aMganAH rahaH sAtirekamadakAraNaM tena dattaM mukhAsavam abhileSuH, bakulatulyadohadaH saH api tAbhiH upahRtam mukhAsavam apibat / vyAkhyA - aMganAH = sundaryaH rahyate, ramante'tra vA rahaH = ekAnte atirekeNa sahitaH sAtirekaH = sAtizayazcAsau madaH = unmAdaH iti sAtirekamadastasya kAraNamiti sAtirekamadakAraNaM tat / tena = rAjJA agnivarNena dattaM = pradattaM madyaM = maireyam abhileSuH = abhilaSitavatyaH / doham = AkarSaM dadAtIti dohadam / bakulasya = kesarasya tulyaM = samAnaM dohadam = abhilASaH yasya sa bakuladohadaH saH = rAjA agnivarNaH tAbhiH = aMganAbhiH upahRtaM = dattam AsUyate
Page #1343
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 469 iti AsavaH, mukhasya = Ananasya AsavaH = madyami te mukhAsatrastaM mukhAsavaM = mukhanirgataM mayam apibat = pItavAn / samAsaH-atirekeNa sahitaH sAtirekaH, sAtirekazcAsau madaH sAtirekamadaH, tasya kAraNamiti sAtirekamadakAraNam tat / mukhasya AsavastaM mukhAsavam / bakulena tulyaM dohadamasya sa bkultulydohdH| hindI-una sundariyoM ne ekAnta meM, khUba kAmoddIpaka ( madakArI ) tathA agnivarNa kI dI huI mukha kI jUThI zarAba kI premapUrvaka cAha kI thii| arthAt bar3e prema se pI thii| tathA maulasarI ke vRkSa ke samAna abhilASA vAlA agnivarNa bhI una sundariyoM se dI huI unake mukha kI jUThI madirA ko pItA thA // 12 // aGkamaGkaparivartanocite tasya ninyturshuunytaamubhe| vallakI ca hRdayaMgamasvanA valguvAgapi ca vAmalocanA // 13 // aGkaparivartanocite utsaGgavihArAheM ubhe tasyAgnivarNasyAGkamazUnyatAM pUrNatAM ninyatuH / ke ume| hRdayaMgamasvanA manoharadhvanivallakI vINA ca / valguvAGamadhurabhASiNI vAmalocanA kAminyapi ca / hRdayaM gacchatIti hRdyNgmH| khaprakaraNe gameH supyupasaMkhyAnAtkhacpratyayaH / aGkAdhiropitayorvINAvAmAkSyorvAdyagItAbhyAmaraMstetyarthaH / / anvayaH-aGkaparivartanocite ume tasya aGkam azUnyatAM ninyatuH 'ke ume' hRdayaMgamasvanA vallakI ca valguvAga vAmalocanA api ca / vyAkhyA aMke = kroDe = utsaMge parivartanaM = viharaNam upavezanamityarthaH iti aMkaparivartanaM tatra ucite-yogye iti aMkaparirtanocite ume = dve tasya = agnivarNasya aMkam = utsaMgam na zUnyamiti azUnyaM tasya bhAvaH azUnyatA tAm azUnyatAm = pUrNatAM ninyatuH- ninyAvecakraturityarthaH ke ume ityAha hRdayaM = cittaM gacchati =pravizatIti hRdayaMgamaH, hRdayaMgamaH = manohArI svanaH = dhvaniryasyAH sA hRdayaMgamasvanA vallate iti vallakI= vINA ca valguH = madhurA vAk = vANo yasyAH sA valguvAk = madhurabhASiNI vAme=sundare locane = netre yasyAH sA vAmalocanA= sunayanI mRgAkSItyarthaH / sundarI api ca / jaghanadezopanivezitayA vINayA kAminyA ca vaadysNgiitaabhyaamrmtetyrthH| ___ samAsaH-aMke parivartanamiti aMkaparivartanam, tatra ucite aMkaparivartanocite / na zUnyatA azUnyatA tAm azUnyatAm / hRdayaMgamaH svanaH yasyAH sA hRdyNgmsvnaa| valgu vAk yasyAH sA valguvAk / vAme locane yasyAH sA vaamlocnaa| hindI-goda meM baiThane ke yogya una donoM ne rAjA agnivarNa kI goda sadA bharI rkhii| arthAt ye donoM usake agala bagala meM sadA rahatI thiiN| hRdaya ko chUne vAle svara vAlI vINA ( madhura svara vAlI ) aura madhurabhASiNI, sundara netravAlI kaaminii| arthAt ye do hI use sadA ghere rahatI thIM // 13 //
Page #1344
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze sa svayaM prahatapuSkaraH kRtI lolamAlyavalayo haranmanaH / nartakIraminayAtilavinIH pArzvavartiSu guruSvalajjayat // 14 // ___ kRtI kuzalaH svayaM prahatapuSkaro vAditavAdyamukho lolAni mAlyAni valayAni ca yasya sa tathokto mano haran nartakInAmiti shessH| so'gnivarNo'bhinayAtiladhinIH / abhinayeSu skhlntiirityrthH| nrtkiivilaasiniiH| 'zilpini vun' iti vunpratyayaH / 'SidgaurAdibhyazca' iti GIS / 'nartakIlAsike same' itymrH| guruSu nATyAcAryeSu pArzvavatiSu samIpastheSu satsvevAlajjayallajjAmagamayat // anvayaH--kRtI svayaM prahatapuSkaraH lolamAlyavalayaH manaH haran saH, abhinayAtilaMdhinIH nartakIH guruSu pArzvavartiSu satsu alajjayat / vyAkhyA kRtamaneneti kRtI = yogyaH-paNDitaH "kRtI paNDite yogye" iti haimaH / svayaM = svena puSNAti, puSyate puSkara, prahataM = vAditaM puSkaraM = tUryavaktraM yena sa prahatapuSkaraH= tADitavAdyamukha ityathaH / "puSkaraM tUryavaktre ca kANDe khaDgaphale'pi ca" iti vizvaH / lolAni = caJcalAni mAlyAni = puSpamAlAH valayAni = kaMkaNAni ca yasya sa lolamAlyavalayaH, manaH = cittaM haran , nartakInAM cittaM vazIkurvan , ityrthH| saH = agnivarNaH, atilaMdhituM zIlaM yAsAM tAH atilNdhinyH| abhinayeSu = bhAvAdivyaJjakeSu atilaMdhinIH= skhalantIH, iti abhinayAtilaMdhinIH natyanti, gAtravikSepaM kurvantIti nartakyastAH nartakIH=lAsikAH vilasinIH guruSu = nATyazikSakeSu pArve = samIpe vartante tacchIlAH pArzvavartinasteSu pArzvavartiSu samIpastheSu satsu evetyarthaH / alajjayat = lajjAm agamayat / samAsaH-prahRtaM puSkaraM yena sa prhRtpusskrH| lolAni mAlyAni valayAni ca yasya sa lolmaalyvlyH| abhinayeSu atilaMghinyastAH abhinyaatilNdhiniiH| pAraveM vartinasteSu pArzvavartiSu / hindI-nartakiyoM ke nAcane ke samaya' rAjA agnivarNa svayaM bAjA mRdaMga aura tabalA bajAtA thaa| usa samaya usake gale kI mAlA aura hAtha kA kaMkaNa hilane lagate the, to nAcane vAliyoM ke mana kA haraNa karane vAlA vaha rAjA, abhinaya meM ( nAcane meM ) atikramaNa ( bhUla ) karane vAlI nartakiyoM ko unake ustAdoM ke sAmane ho lajjita kara detA thaa| arthAt bAjA bajAte samaya rAjA itanA sundara lagatA thA ki use dekha nAcane vAlI apanA mana use dekara nAcane meM galatI kara baiThatI thI, ataH guru ke sAmane lajA jAtI thI // 14 // cAru nRtyavigame ca tanmukhaM svedaminnatilaka parizramAt / premadattavadanAnilaH pibannatyajIvadamarAlakezvarau // 15 // kiNc| cAru sundaraM natyavigame lAsyAvasAne parizramAnnartanaprayAsAtsvedena bhinnatilaka vizIrNatilakaM tanmukhaM nartakImukhaM premNA dattavadanAnilaH pravartitamukhamArutaH piban / amarANA
Page #1345
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 471 malakAyAzcezvarAvindrakuberAvatyajIvadatikramyAjIvat / tato'pyutkRSTajIvita AsIdityarthaH / indrAderapi durlabhamIdRzaM saubhAgyamiti bhAvaH // anvayaH-cAru nRtyavigame ca parizramAt svedabhinnatilakaM tanmukhaM premadattavadanAnilaH piban amarAlakezvarau atyjiivt|| __vyAkhyA-ca= kiJca carati citte, iti cAru=sundaraM nRtyasya = lAsyasya vigamaH = avasAnamiti nRtyavigamastasmin natyavigame paritaH zramaH tasmAt parizramAt = parikhedAt svidyate'ne. nAMgamiti svedaH, tena svedena = dharmeNa = prasvedena bhinnaM = vizIrNa tilakaM = vizeSakaM yasya tat svedabhinnatilakam tasyAH = nartakyAH mukham =Ananamiti tanmukham premNA = snehabhAvena dattaH = pravartitaH = kRtaH mukhena = Ananena anilaH = vAyuH yena sa premadatta mukhAnilaH agnivarNaH piban = cumbana Izvarazca Izvarazceti IzvarI, amarANAM = devAnAm alakAyAH= puryAzca Izvarau=indrakuberau, iti amarAlakezvarau tau, atyajIvat = atilaMcyAjovat, tAbhyAmapyutkRSTajIvita AsIdityarthaH / indrakuberAbhyAmapi atizayitamagnivarNasya saubhAgyamiti tAtparyam / samAsaH-nRtyasya jigamastasmin ntyvigme| tasyAH mukhamiti tanmukham , tat / stredena bhinnaM tilakaM yasya tat svedabhinnatilakam , tat / premNA dattaH vadanena anilo yena sa premadattavadanAnilaH / amarANAm alakAyAzca IzvarI, amarAlakezvarau, tau|| hindI aura nAca ke samApta hone para parizrama ke kAraNa pasIne se jisakA tilaka phaila gayA thA ( bigar3a gayA thA ) aise usa nartakI ke sundara mukha ko prema se phUMka mArakara cUmate hue rAjA agnivarNa devatAoM ke rAjA indra, aura alakA purI ke svAmI kubera se bhI adhika saubhAgyazAlI ho gayA thA // 15 // tasya sAvaraNadRSTasaMdhayaH kAmyavastuSu naveSu saGginaH / vallabhAbhirupasRtya cakrire sAmibhuktaviSayAH samAgamAH // 16 // upasRtyAnyatra gatvA naveSu nUtaneSu kAmyavastuSu zabdAdiSvindriyArtheSu saGgina AsaktimataH satastasya sAvaraNAH pracchannA dRSTAH prakAzAzca saMdhayaH sAdhanAni yeSu te samAgamAH saMgamA vallabhAbhiH preyasIbhiH sAmibhuktaviSayA arthopamuktendriyArthAzcakrire // yatheSTaM bhuktazcettIyaM niHspRhaH sannasmatsamIpaM nAyAsyatIti bhaavH| atra gondaayH-'sNdhivividhH| sAvaraNaH prakAzazca / sAvaraNo bhikssukyaadinaa| prakAzaH svayamupetya kenApi' iti / 'itaH svayamupasRtya vizeSArtha tatra sthito'nupajApaM svayaM saMdheyaH' iti vAtsyAyanaH / anyatra gataM kathaMcitsaMdhAya punarupagamAyAopabhogenAnivRttatRSNaM cakrurityarthaH // anvayaH-upasRtya naveSu kAmyavastuSu saMginaH 'sataH' tasya sAvaraNadRSTasandhayaH samAgamAH vallabhAbhiH sAmibhuktaviSayAH cakrire / nyAkhyA-upasRtya = anyatra gatvA naveSu = nUtaneSu kAmyAni = abhilaSitAni-zabdAdiviSayAH ityarthaH yAni vastUni = indriyArthAsteSu kAmyavastuSu saMgaH = AsattirasyAstIti
Page #1346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 raghuvaMze saMgI tasya saMginaH = AsattimataH sataH tasya = agnivarNasya AvaraNaiH sahitAH sAvaraNAH= guptAH pracchannAH dRSTAH = prakAzAH-pratyakSAzca saMdhayaH=sAdhanAni yeSu te sAvaraNadRSTasandhayaH samAgamAH = saMgamAH rAjJA saha ratyarthamityarthaH / vallabhAbhiH =dayitAbhiH-preyasIbhirityarthaH sAmayatIti sAmi = ardhAH = apUrNAH bhuktAH = upabhogaM nItAH viSayAH = indriyArthAH yeSu te sAmibhuktaviSayAH cakrire = kRtAH / yathecchaM kRtasambhogazcedayaM paritRptaH san asmatsamIpaM punarnAgamiSyatIti sAmisambhogenAnivRttatRSNameva cakruriti bhaavH| samAsaH-AvaraNaiH sahitAH saavrnnaaH| sAvaraNAH dRSTAzca sandhayaH yeSu te saavrnndRssttsndhyH| kAmyAni ca tAni vastUni teSu kaamyvstussu| sAmi bhuktAH viSayAH yeSu te saamibhuktvissyaaH| hindI-dUsariyoM ke pAsa jAkara, naI naI upabhoga kI sAmagriyoM ko cAhane vAle usa agnivarNa ke una samAgamoM ( sambhogoM ) ko unakI preyasI sundariyA~ Adhe sambhoga vAlA hI kara rakhatI thiiN| arthAt sambhoga ke pUrA hue binA bIca meM hI chor3a detI thiiN| jisa samAgama ke sAdhana ( sAmagrI) chipe taura se yA pratyakSa hote the| arthAt yadi rAjA sambhoga se tRpta ho jAegA to phira hamako chor3a degA ataH sambhoga ko ve apUrNa ho rakhatI thIM // 16 // aGgAlIkisalayAgratarjanaM bhrUvibhaGgakuTilaM ca vIkSitam / mekhalAbhirasakRcca bandhanaM vaJcayanpraNayinIravApa saH // 17 // so'gnivarNaH praNayinIH preyasIrvazcayannanyatra gacchannaGgulyaH kisalayAni teSAmagrANi taistarjanaM bhartsanaM bhrUvibhaGgena bhrUmedena kuTilaM vakraM vIkSitaM vIkSaNaM cAsakRnmekhalAbhirbandhanaM cAvApa / aparAdhino daNDayA iti bhAvaH // anvayaH-saH praNayinIH vaJcayan aMgulIkisalayAgratarjanam, bhrUvibhaMgakuTilaM vIkSitaM ca asakRt mekhalAbhiH bandhanaM ca avApa / vyAkhyA-saH = agnivarNaH praNayaH= prema asti yAsAM tAH praNayinyaH tAH praNayinIH= priyatamAH vazcayan = pratArayan dhUrtatAM kurvnnityrthH| aMganti iti aMgulyaH, aMguM = pANipAdamavayavaM lAntIti vA / aMgulyaH =karazAkhAH kisalayAni = pallavAni, iva aMgulokisalayAni teSAm agrANi = agrabhAgAH taiH tarjanaM =bhartsanaM taditi aMgulIkisalayAgratarjanaM, bhrUNAM = netroparibhAgaratharomarAjInAM vibhaMgaH= medastena kuTilaM = vakramiti bhrUvibhaMgakuTilaM vizeSeNa IkSitamiti vIkSitaM= darzanam ca asakRt =bhUyo bhUyaH makhaM = gati lAntIti mekhalAstabhiH / mekhalAbhiH= razanAbhiH bandhanaM = prasitiM ca 'bandhanaM prasitizcAraH' ityamaraH / avApa = prAptavAn / kRtAparAdhAH janAH daNDanIyA eva bhavantIti bhAvaH / samAsaH-aMgulyaH kisalayAnIva aMgulIkisalayAni reSAm agrANi taiH tarjanaM tat aMgulIkisalayAgratarjanam / bhrUNAM vibhaMgaH bhrUvibhaMgastena kuTilamiti bhrUvibhaMgakuTilam , tat / na sakRta asakRt / vizeSeNa viziSTaM vA IkSitamiti vokSitam , tat /
Page #1347
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH hindI-jaba kabhI rAjA agnivarNa apanI priyatamAoM ko dhokhA ( cakamA ) dekara kisI dUsarI ke pAsa calA jAtA thaa| to kisalaya ke samAna apanI aMguliyoM poravoM se dhamakAtI ( DarAtI ) thii| to kabhI Ter3hI ( tirachI ) bhauhe karake dekhatI thii| aura kabhI apanI tagar3IyoM bAndha detI thii| isa prakAra vaha daNDa pAtA thA // 17 // tena dUtividitaM niSeduSA pRSThataH suratavArarAtriSu / zuzruve priyajanasya kAtaraM vipralambhaparizaGkino vacaH // 18 // suratasya vAro vAsaraH tasya rAtriSu dUtInAM viditaM yathA tathA pRSThataH priyajanasya pazcAdbhAge niSeduSA tenAgnivarNena vipralambhaparizaGkino virhshngkinH| priyazcAsau janazca priyjnH| tasya kAtaraM vacaH priyAnayanena mAM pAhItyevamAdi dInavacanaM zuzruve // anvayaH-suratavArarAtriSu dUtividitaM yathA tathA, pRSThataH niSeduSA tena vipralambhaparizaGkinaH priyajanasya kAtaraM vacaH zuzruve / vyAkhyA-suSTha rataM yatra tat surataM / suratasya =sambhogasya vAraH =vAsaraH tasya rAtrayaH= nizAH tAsu suratavArarAtriSu, dUyante yAbhiH tAH dUtyaH tAsAM dUtInAM = saMcArikANAM viditaM= zAtamiti dUtividitam yathA tathA pRSThataH = priyajanasya pazcAdbhAge niSeduSA = upaviSTena tena = agnivarNena vipralabdhiriti vipralambhaH, vipralambhaM = viprayogaM = virhmityrthH| parizaMkate iti vipralambhaparizaMkI tasya vipralambhaparizaMkinaH priyazcAsau janaH priyajanastasya priyajanasya = premijanasya ISattaratIti tat kAtaram = adhIraM vacaH= vacanaM zuzruve = zrutam / / __ samAsaH-dUtInAM viditaM yathA tathA / suratasya vAraH suratavAraH tasya rAtrayastAsu suratavArarAtriSu / priyazcAsau janaH priyajanaH tasya priyajanasya / vipralambhasya parizaMko tasya vipralambhaparizaMkinaH / hindI-jisa dina kI rAta meM (pArIvAlI rAta meM ) jisa strI se sambhoga karanA hotA thA, to vaha pahale dUtI se saba bAteM batA detA, aura phira usI premI ke pIche chipakara baiThA huA vaha rAjA usa priyajana strI ( sambhoga kI pArIvAlI ) ke duHkha pUrNa dIna vacana sunatA thaa| arthAt dUtI se rAjA ke na Ane kI bAta sunakara vaha strI dUtI se bulAne manAne ko prArthanA karatI to use suna kara rAjA prasanna hotA thA // 18 // laulyametya gRhiNIparigrahAnnartakISvasulabhAsu tadvapuH / vartate sma sa kathaMcidAlikhannaGgalIkSaraNasannavartikaH // 19 // gRhiNIparigrahAdrAzIbhiH samAgamAddhetornartakISu vezyAsvasulAbhAsu durlabhAsu satISu laulyamautsukyametya prApya / aGgulyoH kSaraNena svedanena sannavatiko vigalitazalAkaH so'gnivarNastAsAM nartakInAM vapustadvapurAlikhankayaMcidvartate smAvartata //
Page #1348
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze anvayaH--gRhiNIparigrahAt nartakISu asulabhAsu satISu laulyam etya aMgulIzaraNasannavartikaH saH tadvapuH Alikhan kathaMcit vartate sma / vyAkhyA--gRhamasti yAsAM tAH gRhiNyaH, gRhiNIbhiH =bhAryAbhiH =rAzIbhiH parigRhItaH = avaruddhaH = samAgamastasmAt gRhiNIparigrahAt hetoH nRtyantIti nartakyastAsu nartakISu = lAsikAsu = 'nartakIlAsike same' ityamaraH / vezyAsu na sulabhAH asulabhAH tAsu asulabhAsu = durlabhAsu satISu lolasya bhAvaH karma vA laulyaM =cAJcalyam =autsukyamityarthaH / etya = prApya aMgulyoH = karazAkhayoH kSaraNaM = svedastena sannA= khinnA =zrAntA vartikA = zalAkA yasya sa aMgulIkSaraNasannavartikaH saH rAjA agnivarNaH tAsAM= nartakInAM vapuH= zarIraM tat tadvapuH ullikhan citritaM kurvan = citranirmANaM kurvnnityrthH| kathaMcit = kenApi prakAreNa vartate sma = avrtt| ___ samAsaH-gRhiNobhiH parigrahaH gRhiNIparigrahastasmAt gRhiNIparigrahAt / na sulabhAH asulabhAstAsu asulabhAsu / aMgulyoH kSaraNamiti aMgulIkSaraNaM tena sannA vartikA yasya saH aNguliikssrnnsnnvrtikH| hindI-mahArAniyoM ke dvArA roka liye jAne ke kAraNa nartakI vezyAoM ke na milane para vaha caMcala ( viraha se duHkhI ) ho jAtA thaa| ( taba utsukatA miTAne ke liye vaha unakA citra banAne lagatA taba ) aMguli meM pasInA Ane se tUlikA ( bruza ) khasaka jAtI thI rAjA ke hAtha se taba usa samaya bar3I kaThinatA se vaha citra banAtA thaa| arthAt biraha vinoda ke liye rAjA nartakI kA citra banAne lagatA kintu sAtvika bhAva ke kAraNa (vezyAoM kI yAda se) aMguliyoM meM pasInA Ane se tUlikA phisala jAtI thii|| 19 // premagarvitavipakSamatsarAdAyatAca madanAnmahIkSitam / ninyurutsavavidhicchalena taM devya ujjhitaruSaH kRtArthatAm // 20 // premNA svaviSayeNa priyasyAnurAgeNa hetunA garvite vipakSe sapatnajane matsarAvairAdAyatAtpravRddhAnmadanAcca hetordevyo rAjya ujjhitaruSastyaktaroSAH satyastaM mahIkSitamutsavavidhicchalena mahotsavakarmavyAjena / kRto'rthaH prayojanaM yena sa kRtArthaH tasya bhAvastattAM ninyuH / madanamahotsavavyAjAnnItena tena svamanorathaM kArayAmAsurityarthaH // anvayaH-premagaviMtavipakSamatsarAt AyatAt madanAt ca ujjhitaruSaH devyaH taM mahIkSitaM utsavavidhicchalena kRtArthatAM ninyuH / vyAkhyA-premNA = snehena, svaviSayakapriyAnurAgeNa hetunetyarthaH, garvitaH = saMjAtagarvaH yaH vipakSaH = sapatnIjanaH, iti premagavitasapatnIjanastatra matsaraH = vairaM tasmAt premagarvitavipakSamatsarAt Ayamyatesma, Ayatate vA Ayatam tasmAt AyatAt = dIrghAt-pravRddhAt madanAt = kAmAtmanmathAt ca kAraNAt dIvyantIti devyaH = paTTAbhiSiktAH mahiSyaH ujjhitA = parityaktA ruTa = krodhaH yAbhiH tAH ujjhitaruSaH satyaH taM - rAjAnam mahIM kSiyati mahyAM kSiyati vA mahIkSit taM
Page #1349
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH mahokSita=bhUpAlam utsavasya = mahasya = mhotsvsyetyrthH| vidhiH = anuSThAnaM tasya chalaM = vyAjastena utsavavidhicchalena kRtaH = sampAditaH arthaH= prayojanaM yena sa kRtArthastasya bhAvastattA. tAM kRtArthatAM =saphalatAM ninyuH = prApayAmAsuH / kasmAdapi utsavavyAjAt rAzA svakoyAbhilASaM kaaryaamaasurityrthH| ___ samAsaH-premNA garvitaH premagaviMtaH sa cAsau vipakSastena matsaraH iti premagavitavipakSamatsarastasmAt premagavitavipakSamatsarAt / ujjhitA ruTa yAbhistAH ujjhitrussH| utsavasya vidhistasyachalaM tena utsavavidhicchalena / hindI- 'jaba rAjA kisI rAnI se prema karatA to' vaha rAnI priya ke pyAra ke kAraNa bar3I gIlI ho jAtI thii| yaha dekhakara usakI sauteM jala jAtI thiiN| to usa jalane ( sauta kI DAha ) se tathA kAmAtura ( kAmapIr3ita ) hone se ve rAniyA~ krodha kA parityAga karake kisI utsava ke kAma ke bahAne se rAjA ko apane pAsa bulAkara svayaM kRtakArya hotI thiiN| arthAt apanI kAmavAsanA ko tRpti karatI ( sambhoga karAkara ) kRtArthatA ko prApta hotI thIM // 20 // prAtaretya pArebhogazobhinA darzanena kRtakhaNDanavyathAH / prAJjaliH praNayinIH prasAdayanso'dunotpraNayamantharaH punaH // 21 // so'gnivarNaH prAtaretyAgatya paribhogazobhinA darzanena hetunA / dRzeya'ntAllayuT / kRtA khaNDanavyathA yAsAM taastthoktaaH| khaNDitA ityrthH| taduktam-'zAte'nyAgnaGgavikRte khaNDiteAkaSAyitA' iti / praNayinIH prAJjaliH prasAdayaMstathApi praNayamantharaH praNayena nartakIgatena mantharo'lasaH tatra zithilaprayatnaH sannityarthaH punara dunotparyatApayat // anvayaH-saH prAtaH etya paribhogazobhinA darzanena kRtakhaNDanavyathAH praNayinIH prAJjaliH prasAdayan tathApi praNayamantharaH punaH adunot / vyAkhyA-saH rAjAgnivarNaH prAtaH sUryAdayakAle etya = Agatya nartakInAM samIpamAgatyetyarthaH / paribhogena=sambhogena zobhate tacchIlaH paribhogazobhI tena paribhogazobhinA darzanena = avalokanena-sambhogacihnazobhidarzanenetyarthaH / khaNDanasya = ISyAkaSAyasya vyathA=pIDA, iti khaNDanavyathA, kRtA= vihitA khaNDanavyathA yAsAM tAH kRtakhaNDanavyathAH 'pArzvameti priyo yasyA anyasambhogacihnitaH / sA khaNDiteti kathitA dhiirairiikissaayitaa|' ityuktalakSaNAH ityarthaH / praNayinIH= preyasIH prabaddhaH aMjaliyena saH prAJjaliH=baddhAJjaliH prasAdayan = sammAnayan tathApi = tadapi praNayena = nartakIgatapremNA mantharaH= alasaH=mandaH iti praNayamantharaH = mandaprayAsaH ityarthaH san punaradunot = bhUyaH prytaapyt| samAsaH-paribhogena zobhi iti paribhogazobhi tena pribhogshobhinaa| kRtA khaNDanasya vyathA yAsAM tAH kRtakhaNDanavyathAH tAH tthoktaaH| praNayena mantharaH prnnymnthrH| prabaddhaH aJjaliyana sH|
Page #1350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 raghuvaMze hindI-rAta meM bAhara dUsarI strI ke sAtha sambhoga karake rAjA agnivarNa prAtaH kAla Akara ( lauTakara ) sambhoga vAle sundara veSabhUSA ko dekhane ke kAraNa ( use dekhakara ) khaNDitA kI pIr3A vAlI apanI premikAoM ko hAtha jor3akara yadyapi prasanna kara letA thaa| phira bhI rAta kI kamajorI ke kAraNa una premikAoM ke sAtha manda DhIlA-DhAlA par3a jAne ke kAraNa ve bar3I duHkhI ho jAtI thiiN| unakI icchA pUrI na kara pAtA ataH ve vyAkula ho uThatI thiiN| vizeSa-dUsarI se sambhoga karake Ane vAle apane premI ko dekhakara strI IrSyA se kar3avI ho jAtI hai / vahI khaNDitA kahI jAtI hai // 21 // svamakIrtitavipakSamaGganAH pratyabhaitsuravadantya eva tam / pracchadAntagalitAzrubindumiH krodhabhinnavalayairvivartanaH // 22 // svapne kIrtito vipakSaH sapatnajano yena taM tamagnivarNam / avadantya eva / tvayA gotraskhalanaM kRtamityanupAlambhamAnA ev| pracchadasyAstaraNapaTasyAnte madhye galitA azrubindavo yeSu taiH krodhena bhinnAni bhagnAni valayAni yeSu tairvivartanaiH parAgvilambanaH pratyabhaitsuH praticakruH / tirazcakrurityarthaH // anvayaH-svapnakIrtitavipakSaM tam avadantyaH eva aGganAH pracchadAntagalitAzrubindubhiH krodhabhinnavalayaiH vivartanaiH pratyabhaitsuH / vyAkhyA-svapne svapnadarzane-kIrtitaH = uccAritaH vipakSaH sapatnIjanaH yena sa taM svapnakIrtitavipakSam tam = agnivarNam na vadantyaH = na bruvantya iti avadantyaH = tena saha sambhASaNaM na kurvantya ityarthaH eva prazastAni aGgAni yAsAM tAH aGganAH= striyaH pracchadati, pracchadyate vA pracchadaH, pracchadasya =AstaraNavastrasya antaH = madhyaH tatra galitAH= patitAH athaNAm = asrANAM bindavaH = kaNAH yeSu taiH pracchadAntagalitAzrubindubhiH krodhena = kopena bhinnAni = truTitAni valayAni = kaGkaNAni yeSu taiH vivartanaiH = pArzvaparivartanaiH pratyabhatsuH= pratIkAraM cakruH = cirazcakrurityarthaH / samAsaH-svapne kIrtitaH vipakSo yena sa taM svapnakotitavipakSam / na vadantyaH avdntyH| pracchadasya antastatra galitAH azrUNAM bindavo yeSu taiH prcchdaantglitaashrubindubhiH| krodhena bhinnAni valayAni yeSu taiH krodhbhinnvlyH| hindI-rAta meM sote samaya kisI sauta kA nAma lekara bar3abar3Ane vAle rAjA agnivarNa se binA bole hI unakI striyA~ isa prakAra karavaTa badalakara mu~ha pherakara usakA tiraskAra karatI thIM, jisameM ki palaMga para bichI cAdara A~suoM se bhIga jAtI aura krodha ke mAre unake kaMkaNa TUTa jAte the| arthAt sautelI DAha se rUThakara karavaTa badala kara ro rokara Aphata kara DAlatI thIM // 22 // klaptapuSpazayanA~llatAgRhAnetya dUtikRtamArgadarzanaH / anvabhUtparijanAGganArataM so'varodhabhayavepathUttaram // 23 //
Page #1351
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 477 so'gnivarNo dUtibhiH kRtamArgadarzanaH san / klRptapuSpazayanaoNllatAgRhAnetyAvarodhAdantaHpurajanAdbhayena yo vepathuH kampastaduttaraM tatpradhAnaM yathA tathA parijanAGganArataM dAsIratamanvabhUt / parijanazcAsAvaGganA ceti vigrhH| atra GIbantasyApi dUtIzavdasya chandobhaGgabhayAdhrasvatvaM kRtam / 'api mASaM maSaM kuryAcchandobhaGgaM tyajegirAm' ityupadezAt // anvayaH-saH dUtikRtamArgadarzanaH san klRptapuSpazayanAn latAgRhAn etya, avarodhabhayavepathUttaram 'yathA syAttathA' parijanAMganAratam anvabhUt / vyAkhyA-saH=agnivarNaH dUtibhiH saJcArikAbhiH kRtaM = vihitaM mArgasya = adhvanaH darzanam = avalokanaM yena sa dUtikRtamArgadarzanaH san kluptAni = nirmitAni puSpANAM kusumAnAM zayanAni = zayyAH yeSu te tAn kluptapuSpazayanAn latAbhiH nirmitAH gRhAH iti latAgRhAH = latAkuJjAstAn latAgRhAn etya=Agatya avarudhyate iti avarodhaH = antaHpuram tasmAt bhayaM =bhItiriti avarodhabhayaM tena yo vepathuH = kampaH, iti avarodhabhayavepathuH, saH uttaraM = pradhAnaM yasmin karmaNi tat yathA syAttathA parijanazcAsau aGganA ca iti parijanAMganA tasyAH rataM = sambhogaH iti parijanAMganArataM tat , anvabhUt-dAsIbhiH saha sambhogaM kRtavAnityarthaH / samAsaH-dUtibhiH kRta mArgasya darzanaM yena sa dUtikRtamArgadarzanaH / klRptAni puSpANAM zayanAni yeSu te tAn klRptapuSpazayanAn / latAbhiH nirmitAH gRhAH latAgRhAstAn latAgRhAn / parijanazcAsau aGganA ceti parijanAMganA tasyA ratamiti parijanAMganArataM tat / avarodhAt bhayamiti avarodhabhayaM tena yo vepathuriti avarodhavepathuH, saH uttaraM yasmin karmaNi tat avrodhbhyvepthuuttrm| hindI-jaba kabhI rAjA agnivarNa dAsI ke dvArA mArga dikhAye jAnepara, phUloM kI banI zayyA vAle latA gharoM ( kuJjoM ) meM jAkara ( ye dAsI mahArAnI se na kaha deM isa Dara se) rAniyoM ke bhaya se thara-thara kA~pate hue, dAsI ke sAtha sambhoga karatA thaa| arthAt dAsI se sambhoga karake use prasanna karate the| yataH ve zikAyata na kreN| vizeSa-dUtI dIrgha hotA hai| kintu yahA~ chanda na bigar3e ataH hrasva mAnA hai| prAcInoM kA kathana hai ki mASa ko maSa par3ha lenA kintu chanda nahIM bigar3ane pAve iti // 23 // nAma vallabhajanasya te mayA prApya mAgyamapi tasya kAjhyate / lolupaM nanu mano mameti taM gotraviskhalitamUcuraGganAH // 24 // mayA te vallabhajanasya priyajanasya nAma prApya tannAmnAnAnaM labdhvA tasya tvadvallabhajanasya yadbhAgyam / tatparihAsakAraNamiti zeSaH / tadapi kAjhyate / nanu bata mama mano lolupaM gRdhnu / ityanena prakAreNa gotre nAmni viskhalitaM skhalitavantaM tamagnivarNamUcuH / 'gotraM nAmni kule. 'cale' iti yaadvH| tannAmalAbhe sati tadbhAgyamapi kAGkSiNo mama / aho tRSNeti solluNThamupAlambhantetyarthaH / / anvayaH-mayA te vallabhajanasya nAma prApya, tatya bhAgyam api kAkSyate / nanu lolupaM mama manaH iti aGganAH gotraviskhalitaM tam UcuH /
Page #1352
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze vyAkhyA-mayA = tava patnyA te tava mahArAjasya vallabhaH = priyavazcAsau janaH, tasya vallabhajanasya = te prItipAtrasya nAma = abhidheyaM prApya = labdhvA = jJAtvetyarthaH / tasya =tava priyajanasya bhajyate yat tat bhAgyaM =bhAgadheyaM = zubhAzubhaM karma ityarthaH / kAjhyate = abhilssyte| yat bhAgyaM tatparihAsakAraNaM tadapi kAjhyate iti| nanu = bata gahitaM lumpatIti lolupaM = lolubham atilabdhamityarthaH / "samau lolupalolubhau" ityamaraH / mama = tava patnyAH manaH=cittamiti=ityanena prakAreNa aGganAH = striyaH gotre= nAmni viskhalitaH= skhalitastaM gotraviskhalitaM = anyanAmoccAraNe skhalitavantamityarthaH tam =agnivarNam UcuH = jagaduH / tannAmani zAte sati tatsaubhAgyamapi kAGkiNyAH me tRSNetyaho, iti vyaMgyoktipUrvakamupAlabhantetyarthaH / samAsaH-vallabhazcAsau janaH vallabhajanastasya vallabhajanasya / gotre viskhalitaH gotraviskhalitastaM gotraviskhalitam / hindI-"kisI samaya rAjA bhUla se dUsarI kisI premikA kA nAma letA, to ve striyA~kahatIM ki maiMne Apa ke priya jana ( premikA ) kA nAma ( Apa ke kahane se ) jAnakara usakA jo saubhAgya hai use hama cAhate haiM / arthAt vaha dhanya hai| kintu kheda hai ki atilobhI merA mana Apa ko nahIM chor3a sakatA hai isa prakAra bhUla se sapatnI kA nAma lene vAle usa agnivarNa ko striyoM ne ulAhanA diyaa| arthAt usakA tiraskAra kiyA // 24 // cUrNababhra lulitasragAkulaM chinnamekhalamalaktakAGkitam / utthitasya zayanaM vilAsinastasya vibhramaratAnyapAvRNot // 25 // cUrNababhra cUrNeAnatakaraNairadhomukhAvasthitAyAH striyAzcikura galitaiH kuGkamAdibhirbabhra piGgalam / "babhra syApiGgale triSu' ityamaraH / lulitasragAkulaM karipadAkhyadandhe striyA bhUmigatamastakatayA patitAbhirjulitasragbhirAkulam / chinnamekhalaM harivikramakaraNaH striyA ucchritaikacaraNatvAdalitamekhalam / alaktakAGkitaM dhainukabandhe bhUtalanihitakAntAcaraNatvAllAkSArAgarUSitaM zayanaM kartR / utthitasya / zayanAditi bhaavH| vilAsinastasyAgnivaNesya vibhramaratAni liilaartaani| suratabandhavizeSAnityarthaH / apAvRNotsphuTIcakAra / vyAnatAdInAM lakSaNaM ratirahasye-'vyAnataM ratamidaM priyA yadi syAdadhomukhacatuSpadAkRtiH / tatkaTiM samadhiruhya vallabhaH syAdvRSAdipazusaMsthitasthitiH // bhUgatastanabhujAsyamastakAmunnatasphicamadhomukhIM striyam / kAmati svakarakRSTamehane vallabhe karipadaM taducyate // yoSidekacaraNe samutthite jAyate hi hrivikrmaahvyH| nyastahastayugalA nije pade yoSideti kaTirUDhavallabhA / agrato yadi zanairadhomukhI dhainukaM vRSavadunnate priye // iti // anvayaH-cUrNababhru lulitasragAkulaM chinnamekhalam , alaktakAMkitam , zayanam (kartRpadam ) utthitasya vilAsinaH tasya vibhramaratAni apAvRNot / __vyAkhyA-cUrNyante iti cUrNAni / cUrNaH kSodaiH babhru = piMgalavarNam , cUrNababhra sambhogakAle vyAnatanAmakAsane'dhomukhasthitAyAH striyAH kezapAzapatitakuMkumena piNglmityrthH| luli
Page #1353
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 479 tAbhiH = mlAnAbhiH, itastataH patitAbhirvA sragbhiH = puSpamAlAbhiH AkulaM = vyAptamiti lulitasragAkulam , karipadanAmakAsane, ityrthH| chinnA= truTitA mekhalA= kAJcIguNaH yasmin tat chinnamekhalam , harivikramanAmakAsane ityarthaH, alaktaH eva alaktakaH alaktakena = lAkSArAgeNa aMkitaM = zobhitamiti alaktakAMkitam , dhainukAsane nAyikAyAH adhomukhItvAdityarthaH / evaMbhUtaM zayanIyaM kartRpadamidam , utthitasya = zuyanAdutthitasyetyarthaH / vilAsinaH = vilasanazIlasya tasya =rAjJo'gnivarNasya vibhramasya = lIlAyAH ratAni-suratAni, iti vibhramaratAni tAni vibhramaratAni sambhogasya AsanavizeSAnityarthaH / apAvRNot = prakaTIcakAra / prAtaHkAle zayyAvalokanenedaM spaSTaM jAtaM yadanena ebhirAsanaiH saMmbhogaH kRta ityarthaH / ___ samAsaH-cUrNaiH babhru cUrNababhru / lulitAzca tAH srajaH lulitasrajastAbhiH Akulamiti tat lulitasragAkulam / chinnA mekhalA yasmin tat chinnmekhlm| alaktakena aMkitamiti alaktakAMkitam / vibhramasya ratAni, tAni vibhramaratAni / hindI-prAtaHkAla, rAjA agnivarNa jaba sokara uThatA thA, to vaha palaMga, ( kartA) zaukIna rAjA agnivarNa ke sambhoga ke 'kAmazAstrokta' una AsanoM ko sApha-sApha prakaTa kara detA thA, jo ki vyAnata nAmaka bandha se rata ke kAraNa kesarAdi ke cUrNa se pIlA huA rahatA thaa| aura jisa para karipadAsana se rati karane ke kAraNa TUTI masalI ( mlAna ) mAlA par3I rahatI thii| tathA harivikrama Asana se jisa para karadhanI TUTI par3I rahatI thii| aura dhainuka Asana se sambhoga ke kAraNa mahAvara se zobhita, paira ke nizAna rahate the| vizeSa-mahAkavi ne isa padya meM sambhoga ke vyAnata 1 karipada 2 harivikrama 3 dhainuka 4 ina cAra AsanoM se sambhoga kA varNana kiyA hai // 25 // sa svayaM caraNarAgamAdadhai yoSitAM na ca tathA samAhitaH / lobhyamAnanayanaH zlathAMzukairmekhalAguNapadainitambibhiH // 26 // so'gnivarNaH svayameva yoSitAM caraNayo rAgaM laakssaarsmaaddhe'rpyaamaas| kiMca / zlathAMzukaiH priyAGgasparzAditi bhAvaH / nitmbibhinitmbvdbhirmekhlaagunnpdairjghnaiH| 'pazcAnnitambaH strIkaTayAH lobe tu javanaM puraH' ityamaraH / lobhyamAnanayana AkRSyamANadRSTiH san / tathA samAhito'vahito nAdadhe yathA samyagrAgaracanA syAditi bhAvaH // anvayaH-saH svayaM yoSitAM caraNarAgam Adadhe, zlathAMzukaiH nitambibhiH mekhalAguNapadaiH lobhyamAnanayanaH san tathA samAhitaH ca na Adadhe / vyAkhyA-saH =rAjA agnivarNaH svayaM = svenaiva yoSitAM = strINAM caraNayoH pAdayoH rAgaH= lAkSArasaH iti caraNarAgastaM caraNarAgam Adadhe = arpayAmAsa, svahastenaiva lAkSArasena taccaraNau raMjitavAnityarthaH / kiJca zlathAni = zithilAni-priyAMgasparzAt-svasthAnAt srastAnItyarthaH, aMzukAni= vastrANi yebhyastAni taiH zlathAMzukaiH nitambAH strIkaTyAH pRSThabhAgAH santi
Page #1354
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze yeSu taiH nitambibhiH = nitambavadbhiH mekhalAyAH = razanAyAH guNaH = sUtraM tasya padAni = sthAnAni taiH mekhalAguNapadaiH = jaghanasthalai : lobhyamAne AkRSyamANe nayane = netre yasya sa lobhyamAnanayanaH AkRSTadRSTi: sannityarthaH / tathA = tena prakAreNa samAdhIyate sma samAhitaH = avahitaH - sAvadhAnaH ityarthaH na Adadhe = na racanAM kRtavAn yathA samyak prakAreNa rAgaracanA bhavediti bhAvaH / 480 samAsa:-- : - caraNayoH rAgaH caraNarAgastaM caraNarAgam / zlathAni aMzukAni yeSAM taiH zlathAMzukaiH / mekhalAyAH guNaH mekhalAguNastasya padAni taiH mekhalAguNapadaiH / lobhyamAne nayane yasya sa lobhyamAnanayanaH / hindI - rAjA agnivarNa jaba kabhI apane hAthoM se striyoM ke pairoM para mahAvara lagAne lagatA thA usa samaya vaha karadhanI kI lar3I ke sthAna ( jAMgha ) ko dekhakara aisA mohita (kAmAsakta) ho jAtA thA ki mahAvara bhI ThIka se na lagA pAtA thA / jo ki vastroM ke saraka jAne se nitamboM ke sAtha dIkha jAte the / / 26 / / cumbane viparivartitAdharaM hastarodhi razanAvighaTTane / vighnitecchamapi tasya sarvato manmathendhanamabhUdvadhUratam // 27 // cumbane pravRtte sati viparivartitAdharaM parihRtoSTham / razanAvighaTTane granthivisraMsane prasakte sati hastaM ruNaddhi vArayatIti hastarodhi / itthaM sarvataH sarvatra vighnitecchaM pratihatamanorathamapi vadhUnAM rataM surataM tasyAgnivarNasya manmathendhanaM kAmoddIpanamabhUt // anvayaH -- cumbane viparivartitAdharaM razanAvighaTTane hastarodhi 'iti' sarvataH vighniteccham api vadhUrataM tasya manmathendhanam abhUt / vyAkhyA-cumbane=mukhasaMyoge pravRtte sati viparivartitaH = vimukhIkRtaH parihRta ityarthaH / adharaH = oSTho yasmin tat viparivartitAdharam razanAyA: = mekhalAyAH vighaTTanaM = visraMsanaM yasmin tat tasmin razanAvighaTTane prasakte sati hastaM = rAjJaH karaM ruNaddhi = nivArayatIti hastarodhi itthaM sarvasminniti sarvataH = sarvatra vighnitA = pratihatA icchA = abhilASaH yasmin tat vighniteccham api vadhUnAM = strINAM rataM = surataM = sambhogaH ityarthaH iti vadhUrataM tasya = agnivarNasya mananaM yat = cetanA mataH mathaH = viloDanamiti manmathaH / indhe'gniranena iti indhanam / manmathasya = kAmasya indhanam = uddIpanamiti manmathendhanam abhUt = jAtam / strIbhiH yatkimapi tasmin kRtaM tatsarvaM rAjJaH smaroddIpakamabhavaditi bhAvaH / samAsaH-viparivartitaH adharaH yasmin tat viparivartitAdharam / razanAyAH vighaTTanam yasmin tat razanAvighaTTanam / hastasya rodhi yat tat hastarodhi / vighnitA icchA yasmin tat vighniteccham / mataH mathaH manmathaH, manmathasya indhanamiti manmathendhanam / vadhUnAM ratamiti vadhUratam / hindI- - rAjA agnivarNa sambhoga ke samaya, jaba striyoM kA adhara pAna ( oTha cUmanA ) karane lagatA thA, to ve striyAM oTha ko haTA letI thiiN| ( mu~ha phirA letIM ) tagar3I khola
Page #1355
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 481 samaya hAtha pakar3a letI thIM / arthAt (nIvI, sAr3I kI gAMTha kholate samaya ) isa prakAra sambhoga ke samaya rAjA kI icchAoM kI saba tarapha meM bAdhA hone para bhI usakA kAma aura bar3ha jAtA thaa| cumbana ke ye sthAna haiM yathA-'mukhe stane lalATe ca kaNThe ca netrayorapi / gaNDe ( kapola) ca karNayozcaiva kakSorubhagamUrddhasu' / / 27 // darpaNeSu paribhogadarzinInarmapUrvamanupRSThasaMsthitaH / chAyayA smitamanojJayA vadhUhInimIlitamukhIzcakAra saH // 28 // so'gnivaNoM darpaNeSu paribhogadarzinIH saMbhogacihnAni pazyantIdhUnama pUrva parihAsapUrvamanupRSThaM tAsAM/ pRSThabhAge saMsthitaH san / smitena manozayA chAyayA darpaNagatena svapratibimbena honimIlitamukhIrlajjAvanatamukhIzcakAra / tamAgataM dRSTvA lajjitA ityrthH| anvayaH-saH darpaNeSu paribhogadarzinIH vadhUH narmapUrvam anupRSThasaMsthitaH san smitamanozayA chAyayA hInimIlitamukhIH cakAra / vyAkhyA-saH agnivarNaH darpayanti = harSayanti, mohayanti vA darpaNAsteSu darpaNeSu = AdazeMSu paribhoga = sambhogacihna pazyanti = avalokayantIti paribhogadarzinyastAH paribhogadarzinIH vadhUH = strIH narma = parihAsaH pUrva yasmin tat narmapUrva yathA tathA pRSThasya pazcAt anupRSThaM = strINAM pRSThabhAge saMsthitaH = vartamAnaH saH anupRSThasaMsthitaH san smitena = hAsyena manojJA =manoharA iti smitamanojJA tayA smitamanojJayA chAyayA = pratibimbena = darpaNagatasvapratibimbenetyarthaH / hiyA = lajjayA nimIlitAni = avanatAni = namrIbhUtAnItyarthaH / mukhAni AnanAni yAsAM tAH hrInimIlitamukhyastAH hrInimIlitamukhIH cakAra = kRtavAn / evaM bhUtamagnivarNa dRSTvA lajjayA adhomukhyaH jAtAH ityrthH| samAsaH-paribhogAn pazyantIti paribhogadarzinyaH, taaH| narma pUrva yasmin tat narmapUrvam / pRSThasya pazcAt anupRSThaM saMsthitaH iti anupRsstthsNsthitH| smitena manozA, tayA smitmnoshyaa| hriyA nimolitAni mukhAni yAsAM tAH hrInimIlitamukhyastAH hriinimiilitmukhiiH| hindI-jaba striyA~ zIzoM meM ( sAmane khar3I hokara ) apane sambhoga ke cihnoM ko (nakhakSata va dantakSata ) dekhatI thIM to, unakI pITha ke pIche cupacApa khar3e hokara ha~sate hue vaha rAjA musakurAne se sundara apanI chAyA arthAt sAmane zIze meM par3e apane ha~sate hue pratibimba se, una striyoM ko lajjA se nIce kI ora mukhavAlI kara detA thaa| arthAt isa avasthA meM rAjA ko dekha kara ve zaramA jAtI thIM // 28 // kaNThasaktamRdubAhubandhanaM nystpaadtlmgrpaadyoH| prArthayanta zayanotthitaM priyAstaM nizAtyayavisargacumbanam // 29 // priyAH zayanAdutthitaM tamagnivarNa kaNThasaktaM kaNThApitaM mRdu bAhubandhanaM yasmistat / agra
Page #1356
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze pAdayoH svakoyayoya'ste pAdatale yasmiMstat / nizAtyaye visagoM visRjya gamanaM tatra yaccumbanaM tatprArthayanta / 'dudhAc-' ityAdinA dvikarmakatvam / atra gonardIyaH-'ratAvasAne yadi cumbanAdi prayujya yAyAnmadano'sya vAsaH' iti // __anvayaH-priyAH zayanotthitaM kaNThasaktamRdubAhubandhanam agrapAdayoH nyastapAdatalaM nizAtyayavisargacumbanaM prArthayanta / vyAkhyA-prINantIti priyAH = vallabhAH zayanAt = zayyAyAH utthitaH= iti zayanotthitastaM zayanotthitaM-nidrAM vihAya paryakAdutthitamityarthaH / tam = rAjAnam-agnivarNa bAhubhyAM = bhujAbhyAM bandhanaM = veSTanamiti bAhubandhanaM mRdu = komalaM ca tad bAhubandhanamiti mRdubAhubandhanaM kaNThe = gale saktam = apitaM mRdubAhubandhanaM yasmin tat kaNThasaktamRdubAhubandhanam , agrau= zreSThau pAdau= caraNau iti agrapAdau tayoH agrapAdayoH-svIyacaraNayoH nyaste = sthApite pAdayoH = caraNayoH tale yasmin tat nyastapAdatalam = sthApitacaraNAdhobhAgam / nitarAM zyati = tanUkaroti vyApArAn iti nizA nizAyAH = rAtreH atyayaH = antaH, nizAtyayaH tasmin visargaH = tyAgaH priyAH parityajya gamanamityarthaH / tatra nizAtyayavisarge yat cumbanaM-mukhasaMyogaH iti nizAtyayavisargacumbanaM tat prArthayanta =prArthayanti sma / caurAdikArthadhAtoH laGaH rUpamidam prArthayanta iti| samAsaH-zayanAt utthitastaM zayanotthitam / agrau ca tau pAdau agrapAdau tayoH agrpaadyoH| nyaste pAdayoH tale yasmin tat nyastapAdatalam / bAhubhyAM bandhanamiti bAhubandhanam mRdu ca tat bAhubandhanamiti mRdubAhubandhanam , kaNThe saktaM mRdubAhubandhanaM yasmin tat kaNThasaktamRdubAhubandhanam , tat / nizAyAH atyayaH nizAtyayaH, tatra visargaH iti nizAtyayavisargaH, tatra yat cumbanamiti, tat nizAtyayavisargacumbanam / hindI-prAtaHkAla ( jAte samaya ) palaMga se uThe, rAjA agnivarNa se unakI striyA~ prArthanA karatI thIM, ki gale meM komala bAhupAza DAle hue, aura apane paira ke paMjoM para paira ke talave rakhakara rAta kI samApti ( bIta jAne ) para bAhara jAte samaya cumbana dete hue bidAI letA jAye to ThIka hai // 29 // prekSya darpaNatalasthamAtmano rAjaveSamatizakrazominam / pipriye na sa tathA yathA yuvA vyaktalakSma paribhogamaNDanam // 30 // yuvA so'gnivarNo'tizakraM yathA tathA zobhamAnamatizakazobhinaM darpaNatalasthaM darpaNasaMkrAntamAtmano rAjaveSaM prekSya tathA na pipriye na tutoSa yathA vyaktalakSma prakaTacihna paribhogamaNDanaM prekSya pipriye // anvayaH-yuvA saH atizakrazobhinaM darpaNatalastham AtmanaH rAjaveSam prekSya tathA na pipriye, yathA vyaktalakSma paribhogamaNDanaM prekSya pipriye|
Page #1357
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 483 vyAkhyA-yuvA =taruNaH saH agnivarNaH zaknotIti zakaH, zakramatikramyeti atizakaM zobhate tacchola: atizakrazobhI taM atizakazobhinaM zakrAdapi adhikshobhaavntmityrthH| darpa. Nasya = Adarzasya tale tiSThatIti darpaNatalasthastaM darpaNatalasthaM darpaNe saMkrAntapratibimbam AtmanaH = svasya rAzaH veSaH= nepathyamiti rAjaveSastaM rAjaveSaM prekSya = avalokya tathA = tena prakAreNa na pipriyena prIto'bhUt , yathA=yena prakAreNa lakSyate'neneti lakSma, vyaktAni = spaSTAni lakSmANi cihnAni yasya tat vyaktalakSma, paribhogasya = sambhogasya maNDanaM=bhUSaNaM zobhA, iti paribhogamaNDanaM tat prekSya = avalokya pipriye=prasanno jAtaH / atIva kAmI saH aasiidityrthH| samAsaH-zakramatikramya zobhI, iti atizakrazobhI tam atizakrazobhinam / rAzaH veSastaM rAjaveSam / darpaNasya talasthaH iti darpaNatalasthastaM darpaNatalastham / vyaktAni lakSmANi yasya tat vyaktalakSma / paribhogasya maNDanamiti tat paribhogamaNDanam / hindI-navayuvaka vaha rAjA agnivarNa, indra ke vastroM se bhI adhika sundara apanI rAjasI veSa bhUSA ko zIze meM dekhakara vaisA prasanna nahIM hotA thA, jaisA ki spaSTa cihnoM vAle sambhoga ke bhUSaNa ko dekhakara prasanna hotA thaa| arthAt apane zarIra tathA vastroM para sambhoga ke spaSTa nizAna dekhakara vaha bahuta prasanna hotA thA, kAmI hone ke kAraNa // 30 // mitrakRtyamapadizya pArzvataH prasthitaM tamanavasthitaM priyaaH| vidma he zaTha palAyanacchalAnyAleti rurudhuH kacagrahaiH // 31 // mitrakRtyaM suhRtkAryamapadizya vyAjIkRtya pArvataH prasthitamanyato gantumudyuktamanavasthitamavasthAtumakSamaM tamagnivarNa priyAH, he zaTha he gUDhavipriyakArin / 'gUDhavipriyakRcchaThaH' iti dazarUpake / tava palAyanasya chalAnyajasA tattvataH / 'tattve tvaddhAJjasA dvayam' ityamaraH / vidma jaaniim| 'vido laTo vA' iti vaikalpiko mAdezaH / iti / uktveti shessH| kacagrahai: kezAkarSaNa rurudhuH / atra gonIyaH-'RtusnAtAbhigamane mitrakAyeM tathApadi / triSveteSu priyatamaH kSantavyo vAragamyayA // ' iti / viraktalakSaNaprastAve vAtsyAyanaH-'mitrakRtyaM cApadizyAnyatra zete' iti // anvayaH-mitrakRtyam apadizya pArzvataH prasthitam anavasthitaM taM priyAH, he zaTha ! palAyanacchalAni aJjasA vidma iti ( uktvA ) kacagrahaiH rurudhuH| vyAkhyA-mitrANAM = suhRdAM kRtyaM = kAryamiti mitrakRtyam apadizya = vyapadizya-suhRdAM kAryamasti iti vyaajenetyrthH| pArthAt iti pArzvataH=samIpataH prasthitaM = yAntam anyatra yAtuM tatpara mityrthH| na avasthitaH anavasthitastam anavasthitam = sthAtumasamartham tam =agnivarNam , priyAH= praNayinyaH zaThatIti zaThaH tatsabuddhau he zaTha= he dhUrta ! tava palAyanasya = anyatra gamanasya chalAni=vyAjAn ,iti palAyanacchalAni aJjasA= tatvataH vidma = jAnoma vayamiti zeSaH /
Page #1358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 raghuvaMze iti = evamuktvA kacAnAM = kezAnAM grahAH= AkarSaNAni taiH kacagrahaiH = kezAn gRhItvA rurudhuH=vaaryaamaasuH| samAsaH-mitrANAM kRtyamiti mitrakRtyam tat / na avasthitaH anavasthitaH tam anavasthitam / palAyanasya chalAni palAyanacchalAni tAni / kacAnAM grahAH kacagrahAstaiH kacagrahaH / / hindI-"jaba kabhI rAniyoM se Ubakara kisI premikA ke pAsa jAne ko rAjA kI icchA hotI to" mitra ke kArya kA bahAnA karake rAnI ke pAsa se uThakara kisI dUsarI premikA ke pAsa jAne ko taiyAra tathA rukane meM asamartha rAjA agnivarNa se usakI rAniyA~, he dhUrta ! tumhAre mitra ke pAsa jAne ke bahAne ko hama bhalI prakAra jAnatI haiN| yaha kahakara aura bAla pakar3a kara rokatI thIM // 31 // tasya nirdayaratizramAlasAH kaNThasUtramapadizya yoSitaH / adhyazerata bRhadbhujAntaraM pIvarastanaviluptacandanam // 32 // nirdayaratizrameNAlasA nizceSTA yoSitaH kaNThasUtramAliGganavizeSamapadizya vyAjIkRtya pIvarastanAbhyAM viluptacandanaM pramRSTAGgarAgaM tasyAgnivarNasya bRhadbhujAntaramadhyarata vakSaHsthale zerate sma / kaNThasUtralakSaNaM tu-'yatkurvate vakSasi vallabhasya stanAbhighAtaM nibiDopagRhAt / parizramArtha zanakaiviMdagdhAstatkaNThasUtraM pravadanti santaH // ' idameva ratirahasye stanAliGganamityuktam / tathA ca'urasi kamituruccairAdizantI varAGgI stanayugamupadhatte yatstanAliGganaM tat' iti // anvayaH-nirdayaratizramAlasAH yoSitaH kaNThasUtram apadizya pIvarastanaviluptacandanaM tasya bRhadbhujAntaram adhyshert| nyAkhyA-nirgatA dayA yasyAM sA nirdayA, nirdayA = nirdayapUrvikA yA ratiH =sambhogaH tayA tatra vA yaH zramaH =khedastena alasAH=mandAH AlasyavatyaH iti nirdayaratizramAlasAH yoSitaH= striyaH kaNThasya sUtraM, kaNThe vA sUtramiti kaNThasUtram = AliMganAsanavizeSam apadizya = vyAjIkRtya kaNThasUtrasya lakSaNaM yathA-'yatkurvate vakSasi vallabhasya stanAbhighAtaM nibiDopagRhAt / parizramArtha zanakaiviMdagdhAstatkaNThasUtraM pravadanti santaH // ' idameva ca stanAliMganAsanamiti ratirahasye / pIvarau= sthUlau ca tau stanau= kucau tAbhyAM viluptaM = pramRSTaM candanam = aMgarAgo yasya tat pIvarastanaviluptacandanamiti tat / tasya = rAjJo'gnivarNasya bhujayoH = bAhvoH antaraM =madhyamiti bhujAntaraM, bRhat = vizAlaM catat bhujAntaramiti bRhadbhujAntaraM tt| vakSasthale, ityarthaH / adhyazerata = svapanti sma / __ samAsaH-nirdayA ratiH, nirdayaratiH tatra yaH zramastena alasAH nirdyrtishrmaalsaaH| pIvarau ca tau stanau pIvastanau, tAbhyAM viluptaM candanaM yatra tat povarastanaviluptacandanam tat / bRhacca tat bhujayoH antaramiti bRhadbhujAntaraM tat bRhadbhujAntaram / hindI-"rAjA agnivarNa ke jaba kabhI" nirdayatA pUrvaka sambhoga se huI thakAvaTa se Alasya meM bharI striyA~ kaNTha sUtra ke bahAne ( stanAliMgana nAmaka prakAra se ) moTe-moTe stanoM
Page #1359
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 485 se rAjA kI chAtI ke candana ko pochatI huI usakI vizAla bhujAoM ( vakSasthala ) meM so jAtI thii| arthAt catura nAyikA gADhAliMgana karake apane priya ke vakSasthala para stanoM se AghAta karatI haiM to use kaNThasUtrAsana kahate haiM / yahA~ yahI varNana hai // 32 // - saMgamAya nizi gUDhacAriNaM cAradUtikathitaM purogatAH / vaJcayiSyasi kutastamovRtaH kAmuketi cakRSustamaGganAH // 33 // saMgamAya suratArtha nizi gUDhamazAtaM caratISTagRhaM prati gacchatIti guuddhcaarii| taM cAradUti. kathitam / carantIti cArA guuddhcaarinnyH| 'jvalitikasantebhyo NaH' iti NaH prtyyH| cArAzca tA dUtyazca caarduutyH| tAbhiH kathitaM niveditaM tamagnivarNamaGganAH puro'ye gtaaH| avaruddhamArgAH satya ityarthaH / he kAmuka, tamasA vRto gUDhaH sankuto vaJcayiSyasIti upAlabhyeti zeSaH / cakRSuH / svavAsaM ninyurityarthaH // anvayaH-saMgamAya nizi gUDhacAriNaM cAradUtikathitaM tam aMganAH purogatAH 'satyaH' he kAmuka ! tamovRtaH san kutaH vaJcayiSyasi iti cakRSuH / vyAkhyA-saMgamanaM samAgamastasmai saMgamAya =saMgAya =sambhogAyetyarthaH / tanUkaroti vyApArAn iti niTa tasyAM nizi=rAtrau gUDhaM = guptam = ajJAtaM carati = preyasI prati gacchatIti gUDhacArI taM gUDhacAriNaM carantIti cArAH gUDhacAriNyaH / cArAzca tAH dUtayaH = saMcArikAH iti tAbhiH cAradUtibhiH kathitaH = niveditastaM cAradUtikathitaM tam = agnivarNam aMganAH striyaH puraH = agre gatAH = yAtAH iti purogatAH satyaH mArgamavarudhya sthitAH satyaH ityarthaH / kAmayate iti kAmukastatsaMbuddhau he kAmuka ! he kAmana ! tamasA = andhakAreNa vRtaH= gUDhaH iti tamovRtaH san kutaH kathaM, kena prakAreNa vaJcayiSyasi=pratArayiSyasi iti = itthamupA. labhya cakRSuH = nijAvAsaM nItavatyaH / samAsaH-cArAzca tAH dUtayaH cAradUtayaH, tAbhiH kathitastaM cAradUtikathitam / puraH gatAH purogatAH / tamasA vRtaH iti tmovRtH| hindI-rAta meM sambhoga karane ke liye chipakara cupacApa bAhara jAne vAle, tathA rAniyoM kI guptacara dRtiyoM se batAye gaye ( ki rAjA chipakara bAhara jA rahA hai ) usa rAjA ko rAstA roka kara khar3I huI rAniyA~, are kAmI, andhakAra meM chipakara hameM cakamA kaise de sakate ho, yaha kara khIcatIM thIM / arthAt hAtha pakar3a kara khIMcate hue apane mahala meM le jAtI thIM // 33 // yoSitAmuDupaterivArciSAM sparzanivRtimasAvavAmavan / Aruroha kumudAkaropamAM rAtrijAgaraparo divAzayaH // 34 // uDupaterindoraciMSAM bhAsAmiva / 'jvAlA bhAso napuMsyaciH' itymrH| yoSitAM sparzanivRtiM sparzasukhamavApnuvan / kiNc| rAtriSu jAgaraparaH divA divaseSu zete svapitIti divAzayaH / 'adhikaraNe zeteH' ityacpratyayaH / asAvagnivarNaH kumudAkarasyopamA sAmyamAruroha prApa //
Page #1360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 raghuvaMze anvayaH-uDupateH arciSAm iva yoSitAM sparzanirvRtim avApnuvan , 'kiMca' rAtrijAgaraparaH divAzayaH asau kumudAkaropamAm aaruroh| vyAkhyA-avatotiH UH, DayateH DuH u ca tat DuH ca uDuH u=roSoktipUrvakaDyate itivA uDuH uTUnAM = nakSatrANAM patiH = svAmIti uDupatistasya uDupateH = candrasya arciSAMbhAsAM kAntInAmityarthaH, iva yathA = yoSitAM = strINAM sparzasya=AliMganasya nivRtiH= sukhamiti sparzanivRtistAM sparzanivRtim avApnuvan = anubhavan / kiMca jAgare = jAgaraNe paraH iti jAgaraparaH = jAgaraNazIlaH, rAtriSu = nizAsu jAgaraparaH iti rAtrijAgaraparaH divA = dineSu zete = svapitIti divAzayaH asau rAjA agnivarNaH kau=bhUmau modante, iti kumudAni = zvetakamalAni, teSAm AkaraH utpattisthAnam AvAsa ityrthH| iti kumudAkaraH= taDAgastasya upamA= sAdRzyaM tAM kumudAkaropamAm Aruroha = prAptavAn / samAsaH-uDUnAM patiH uDupatistasya uDupateH / sparzasya, sparzena vA nirvRtiH sparzanivRtistAM sparzanivRtim / kumudAnAm AkaraH kumudAkarastasya upamA, tAM kumudAkaropamAm / rAtrI jAgarastatra paraH, iti raatrijaagrprH| hindI-cA~da kI kiraNoM ke samAna, striyoM ke sparza janya sukha kA anubhava karatA huA vaha rAjA agnivarNa rAtoM meM jAgatA thA aura dina meM sotA thaa| ataH vaha usa tAlAba kI samAnatA ko prApta ho rahA thA jisameM rAta meM kumudapuSpa khile rahate haiM aura dina meM na khilane se sotA hai // 34 // veNunA dazanapIDitAdharA vINayA nakhapadAGkitoravaH / zilpakArya ubhayena vejitAstaM vijihmanayanA vyalomayan // 35 // dazanaiH pIDitAdharA dssttosstthaaH| nkhpdairnkhksstairngkitorvshcihnitotsnggaaH| vraNitAdharorutvAdakSamA ityarthaH / tathApi veNunA voNayA cetyubhayena / adharorupIDAkAriNetyarthaH / vejitAH pIDitAH zilpaM veNuvINAvAdyAdikaM kurvantIti zilpakAryoM gaayikaaH| 'karmaNyam' ityaNa / 'TiDDhINaJ-' ityAdinA GIp / taM vijihmanayanAH kuTiladRSTayaH satyaH / svaM ceSTitaM jAnannapi vRthA naH pIDayatIti sAbhiprAyaM pazyantya ityarthaH / vyalobhayan / tathAvidhAlokanamapi tasyAkarSakamevAbhUditi bhAvaH // __ anvayaH-dazanapIDitAdharAH nakhapadAGkitoravaH 'tathApi' veNunA vINayA ca ubhayena vejitAH zilpakAryaH taM vijihmanayanAH 'satyaH' vyalobhayan / vyAkhyA-dazanaiH = dantaiH pIDitaH = daSTaH adharaH oSThaH yAsAM tAH dazanapIDitAdharAH, nakhAnAMkararuhANAM padAni =kSatAni iti nakhapadAni taiH aMkitAH =cihnitAH UravaH= sakthIni utsaMgAH ityarthaH / yAsAM tAH nakhapadAMkitoravaH, veNatIti veNuH ajatIti va veNuH tena veNunA = kIcakena vaMzena, veti = jAyate svaro'syAH sA vINA tayA vINayA vallakyA ca ubhayena = oSThajaghanakaSTadAyinA dvayena vejitAH=pIDitAH, duHkhitAH ityarthaH / zilpaM = saMgItakAdikaM kurvantIti zilpakAryaH = gAyikAH tam =agnivarNa vijihmAni=kuTilAni
Page #1361
--------------------------------------------------------------------------
________________ 487 ekonaviMzaH sargaH nayanAni = netrANi yAsAM tAH vijihmanayanAH = kuTilAkSyaH satyaH vyalobhayan = AkRSTavatyaH / dantanakhakSatAdikAM svAM ceSTAM jAnannapi rAjA vRthA naH poDayati iti seyaM pazyantyastAH tasya AkarSikA eva jAtA ityarthaH / samAsaH-dazanaiH pIDitAH adharAH yAsAM tAH dshnpiidditaadhraaH| nakhAnAM padAni nakhapadAni taiH aMkitAH UravaH yAsAM tAH nakhapadAMkitoravaH / vijihmAni nayanAni yAsAM tAH vijimnynaaH| hindI--bA~surI aura vINA ina donoM se pIDita ( bajAne meM duHkha pA rahI ) ve gAyikA, usa rAjA ko kaSTa ke kAraNa kuTila najara se dekhatI huI bhI mohita kara letI thiiN| kyoMki unake oTha dAnta se kATane se ( cumbana ke samaya ) dUkha rahe the| aura unakI jAMghe nakhoM ke kSata se cAva vAlI thiiN| ataH oTha se bA~surI tathA jAMghapara rakhakara vINA bajAne meM pIr3A hotI thI // 35 // aGgasattvavacanAzrayaM mithaH strISu nRtyamupadhAya darzayan / sa prayoganipuNeH prayoktabhiH saMjagharSa saha mitrasaMnidhau // 36 // aGgaM hastAdi / sattvamantaHkaraNam / vacanaM geyaM cAzrayaH kAraNaM yasya tadaGgasattvavacanAzrayam / AGgikasAtvikavAcikarUpeNa trividhamityarthaH / yathAha bharataH-'sAmAnyAbhinayo nAma zeyo vAganasattvajaH' iti nRtyamabhinayaM mitho rahasi strISu nartakISUpadhAya nidhAya darzayan / sa mitrasaMnidhau sahacarasamakSaM prayoge'bhinaye nipuNaiH kRtibhiH prayoktabhirabhinayArthaprakAzakairnATyAcAryaH saha saMjagharSa saMgharSa kRtavAn / saMgharSaH praabhibhvecchaa| anvayaH-aMgasattvavacanAzrayaM nRtyaM mithaH strISu upadhAya darzayan saH mitrasaMnidhau prayoganipuNaH prayoktRbhiH saha saMjagharSa / vyAkhyA-aMgaM = karacaraNAdi sattvam =antaHkaraNaM vacanaM = vAkyaM gAnaM ca AzrayaH kAraNaM yasya sa tat aMgasattvavacanAzrayam zArIrika mAnasikaM vAcikaM ceti trividhamityarthaH / nRtyaM = nartanam-abhinayaM mithaH=rahasi-anyonyamityarthaH / strISu = nartakISu upadhAya = nidhAya darzayan - pradarzayan mitrebhya ityarthaH saH= mitrANAM suhRdAM saMnidhiH = samopamiti mitrasaMnidhistasmin iti mitrasaMnidhau prayoge abhinaye nipuNAH=kuzalAstaiH prayoganipuNaiH=abhinayakaraNe cturairityrthH| prayoktRbhiH = abhinayakartRbhiH= nATyAcArityarthaH saha = sAkaM saMjagharSa = saMgharSa kRtavAn , nATyAcAryAn parAbhavitumaicchat / / samAsaH-aGgaM ca sattvaM ca vacanaM ceti aGgasattvavacanAni AzrayaH yasya tat aGgasattvavacanAzrayam , tat / prayoge nipuNAstaiH prayoganipuNaiH / mitrANAM saMnidhistasmin mitrsNnidhau| ___ hindI-vaha rAjA agnivarNa jaba ekAnta meM zArIrika, mAnasika aura vAcika abhinaya, striyoM ko batAkara sikhAkara, apane mitroM ke sAmane dikhAtA thaa| usa samaya vaha abhinaya karane meM bar3e nipuNa nATya zAstra ke AcAryoM ke sAtha saMgharSa (zAstrArtha) karatA thA / arthAt unako bho parAjita karanA cAhatA thA // 36 //
Page #1362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 raghuvaMze itaH prabhRti kRtrimAdriSu viracitavihAraprakAramAha = aMsalambikuTajArjunasrajastasya nIparajasAGgarAgiNaH / prAvRSi pramadabahiMNeSvabhUtkRtrimAdviSu vihAravibhramaH // 37 // prAvRSyaM salambinyaH kuTajAnAmarjunAnAM kakubhAnAM ca srajo yasya tasya / nIpAnAM kadambakusumAnAM rajasAGgarAgiNo'GgarAgavatastasyAgnivarNasya pramadabahiNeSUnmattamayUreSu kRtrimAdriSu vihAra eka vibhramo vilAso'bhUdabhavat / anvayaH--prAvRSi aMsalambikuTajArjunasrajaH nIparajasAMgarAgiNaH tasya pramadabarhiNeSu kRtri - mAdriSu vihAravibhramaH abhUt / vyAkhyA-varSaNaM vRT, prakRSTA vRT atra sA prAvRT tasyAM prAvRSi = varSAsu kUTe = zRMge jAyante sma kuTajAH / aMse = skandhe lambinyaH = lambamAnAH kuTajAnAM = girimallikAnAm arjunAnAM = kakubhAnAM ca srajaH = mAlAH yasya sa tasya aMsalambikuTajArjunasrajaH nayanti, nIyante vA nIpAH papratyayaH, bAhulakAt guNAbhAvaH / nIpAnAM = kadambAnAM rajaH = - parAgastena nIparajasA aGgasya = zarIrasya rAgaH = varNakaH iti aGgarAgaH, so'syAstIti aGgarAgI tas aGgarAgiNaH = aGgarAgavataH tasya = agnivarNasya pramadAH = unmadAH unmattAH bahiNAH = mayUrAH yeSu te teSu pramadabarhiNeSu, unmattamayUravatsu kRtrimAH = kriyayA nirvRttAH = nirmitAH ca te adrayaH = parvatAH teSu kRtrimAdriSu viharaNaM vihAraH / vihAra eva vibhramaH = vilAsaH iti vihAravibhramaH abhUt = jAtaH / samAsaH- kuTajAnAm--arjunAnAM ca srajaH iti kuTajArjunasrajaH, aMse lambinyaH kuTajArjunasrajo yasya sa tasya aMsalambikuTajArjunasrajaH / nIpAnAM rajaH nIparajastena nIparajasA / aGgasya rAgaH aGgarAgaH so'syAstIti aGgarAgo tasya aGgarAgiNaH / pramadAH barhiNA yeSu te teSu pramadabarhiNeSu / kRtrimAzca te adrayasteSu kRtrimAdriSu / vihAra eva vibhramaH vihAravibhramaH / 1 tathA hindI - varSA Rtu meM kuraiyA aura arjuna ke phUloM kI mAlA kandhe para laTakAe hue, kadamba ke phUla kI parAga ( pAuDara ) kA aGgarAga lagAe hue, usa rAjA agnivarNa kA una banAvaTI parvatoM para ( krIDA parvatoM para ) vihAra hotA thA, jina para matavAle mora bhare haiM // 37 // vigrahAcca zayane parAGmukhIrnAnunetumabalAH sa tatvare / AcakAMkSa ghanazabdaviklavAstA vivRtya vizatIrbhujAntaram // 38 // praavRssiitynussjyte| so'gnivarNo vigrahAtpraNayakalahAcchayane parAGmukhorabalA anunetuM na tatvare tvaritavAn / kiMtu ghanazabdena dhanagajitena viklavAzcakitA ata eva vivRtya svayamevAbhimukhIbhUya bhujAntaraM viMzatI: pravizantIH | 'AcchInadyornum' iti numvikalpaH / abalA AkAMkSa svayaMgrahAdeva sAMmukhyamaicchadityarthaH // anvayaH - 'prAvRSi' saH vigrahAt zayane parAGmukhIH abalAH anunetuM na tattvare / kintu ghanazabdaviklavAH vivRtya bhujAntaraM vizatIH tAH AcakAMkSa /
Page #1363
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH vyAkhyA-prAvRSi ityanuSajanIyam saH =rAjA abhivarNaH vividhaM sukhAdi gRhNAti, vividhaiH vyAdhyAdibhirvA gRhyate, viruddhaM gRhNAtIti vA vigrahastasmAt vigrahAt = praNayakalahAt "samarAnokaraNAH kalahavigrahau" itymrH| zayane = paryake parAJcati = anabhimukhaM bhavatIti parAk / parAk mukham = AnanaM yAsAM tAH parAGmukhyastAH parAGmukhoH=mukhaM parAvRtya suptAH ityarthaH / abalAH / mAninIH preyasIH anunetum =anukUlayituM = svAbhimukhIkartumityarthaH / na tatvarena tvarayAJcakAra / kintu dhanAnAM mevAnAM zabdaH = garjitaM tena viklavAH =bhIrU:= cakitAH iti. ghanazabdaviklavAH ata eva vivRtya = Atmanaiva abhimukhIbhUya bhujayoH = bAhvoH antaraM = madhyamiti bhujAntaraM vizatIH pravizantIH tAH = abalAH AcakAMkSa = AkAMkSitavAn / abalAbhiH svayameva smmukhtvmaicchdityrthH| samAsaH-parAk mukhaM yAsAM tAH parAGmukhyaH, tAH praangmukhiiH| na balaM yAsAM tAH abalAH / ghanAnAM zabdaH ghanazabdaH tena viklavAstAH ghanazabdaviklavAH / bhujayoH antaramiti bhujAntaram tat / hindI--apane premI se jhagar3A hone ke kAraNa palaMga para mu~ha pherakara sotI huI striyoM ko rAjA agnivarNa manAne kI jaldI nahIM karatA thaa| kintu yahI cAhatA thA ki mevoM kI garjanA sunakara DarI huI ve striyA~ svayaM hI merI bhujAoM meM ghusa jAyeM / arthAt svayaM ye merI chAtI se lipaTa jAyeM // 38 // kArtikISu savitAnahamya'mAgyAminISu lalitAGganAsakhaH / anvabhuta suratazramApahAM meghamuktavizadAM sa candrikAm // 39 // kArtikasyemAH kArtikyaH / 'tasyedam' ityaN / tAsu yAminISu nizAsu / shrdraatrissvityrthH| savitAnAnyuparivastrAvRtAni hANi bhajatIti savitAnaharyabhAk / bhjeviprtyyH| himavAraNArtha savitAnamuktam / lalitAGganAsakhaH so'gnivarNaH suratazramApahAM meghamuktA cAsau vizadA ca tAm / bahulagrahaNAtsavizeSaNasamAsaH / candrikAmanvabhuGkta // ___ anvayaH-kArtikISu yAminISu savitAnahaHbhAk lalitAMganAsakhaH saH suratazramApahAM meghamuktavizadAM candrikAm anvabhuGkta / vyAkhyA--kRttikAnakSatreNa yuktA paurNamAsI kArtikI astyasminniti kArtikaH / kAtikasya imAH kArtikyastAsu kArtikISu = kArtikamAsasaMbandhinISu bhayajanakatvAt ninditAH yAmAH praharAH santi yAsAM tAH yAminyastAsu yAminISu =rAtriSu, zAradIyanizAsu, ityarthaH / vitanyate iti vitAnam = ullocastena sahitAni savitAnAni = uparivastrAcchAditAni yAni hANi = bhavanAni tAni bhajati -sevate iti savitAnaharyabhAk , tApanivAraNArtha svitaanetyuktiH| lalitAH= manoharAzca tAH aGganAH= striyaH iti lalitAMganAstAsAM sakhA = mitramiti lalitasakhaH saH = rAjA agnivarNaH suratasya = sambhogasya zramaH = khedaH iti suratazramaH, tam apahanti = dUrIkarotIti tAM suratazramApahAM meSaiH = ghanaiH muktA = tyaktA iti meghamuktA, sA cAsau vizadA svacchA-nirmalA ceti tAM meghamuktavizadAM candro'syA astIti candrikA tAM candrikAM = jyotsnAm anvabhuGkta = bubhuje /
Page #1364
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH-vitAnaH sahitAni savitAnAni, savitAnAni yAni, hANi iti savitAnahANi teSAM bhAk iti savitAnaharmyabhAk / lalitAzca tA aGganAH lalitAMganAstAsAM sakhA, iti llitaaNgnaaskhH| sura tasya zramaH suratazramaH tasya apahA tAM su ratazramApahAM, medhaiH muktA meghamuktA cAsau vizadA ca tAM meghamuktavizadAm / hindI-kArtika mAsa kI rAtoM ( zarada Rtu ) meM zAmiyAnA lage ( TaeNge ) hue rAjamahala kI chatoM para rahane vAlA tathA sundara ramaNiyoM ke sAtha vaha rAjA agnivarNa, sambhoga kI thakAvaTa ko dUra karanevAlI aura meghoM ke haTa jAne se sApha svaccha nirmala, cA~danI kA Ananda letA thA // 39 // saikataM ca sarayUM vivRNvatI zroNibimbamiva haMsamekhalam / / svapriyAvilasitAnukAriNIM saudhajAlavivaraiya'lokayat // 40 // kiMca / haMsA eva mekhalA yasya tatsaikataM pulinaM shronnibimbmiv| vivRNvatIm / ata eva svapriyAvilasitAnyanukarotIti tadvidhAM sryuum| saudhasya jAlAni gavAkSAH ta eva vivarANi tairvyalokayat // anvayaH-haMsamekhalaM saikataM zroNibimbam iva vivRNvatIm 'ata eva' svapriyAvilasitA. nukAriNI sarayUM saudhajAlavivaraiH vyalokayat / vyAkhyA-haMsAH=mAnasaukasaH eva mekhalA=kAJcIguNaH yasya tat haMsamekhalam / sikatAH santyasminniti saikataM =sikatAmayaM pulinaM zroNeH = kaTeH bimbaH= maNDalamiti zroNibimbastaM zroNibimbam = nitambamaNDalam iva = yathA vivRNvatIM = prakaTayantIm , ata eva svasya rAjJaH priyAH = sundaryaH, iti svapriyAstAsAM vilasitAni = vibhramAH, iti svapriyAvilasitAni, tAnyanukaroti =viDambayatIti tAM svapriyavilAsitAnukAriNIm sarayUM =nadI sudhAlepo'sti yasya sa saudhaH saudhasya = rAjabhavanasya jAlAni = gavAkSA eva vivarANi=chidrANi iti saudhajAlavivarANi taiH saudhajAlavivaraiH vyalokayat = dadarza / samAsaH-haMsA eva mekhalA yasya tat haMsamekhalam / zroNeH bimbaH zroNibimbastaM zroNibimbam / svasya priyAH svapriyAstAsAM vilasitAni, teSAm anukAriNI tAM svapriyAvilasitAnukAriNIm / saudhasya jAlAni, teSAM vivarANi taiH saudhjaalvivraiH| hindI-'aura zarada Rtu meM hI' haMsoM kI paMktirUpI mekhalA ( tagar3I ) vAle taTa ( kinAre ) ko 'nAyikA ke' nitambamaNDala ke samAna nagna dikhAtI huI isI liye, rAjA kI sundariyoM kA anukaraNa karane vAlI sarayU nadI ko, rAjamahala ke jharokheM ( khir3akI ) se rAjA dekhA karatA thA // 40 // marmarairagurudhUpagandhimiLaktahemarazanaistamekataH / jahurAgrathanamokSalolupaM haimanairnivasanaiH sumadhyamAH // 41 //
Page #1365
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 491 marmaraiH sNskaarvishessaacchbdaaymaanaiH| 'atha mrmrH| svanite vastraparNAnAm' itymrH| agurudhUpagandhibhirvyaktahemarazanailaulyAllakSyamANakanakamekhalAguNaihaeNmanaihemante bhvaiH| 'sarvatrANca talopazca' iti hemntshbdaadnnprtyystlopshc| nivasanairaMzukaiH sumadhyamAH striya ekato nitambaikadeza AgrathanamokSayonIMvIbandhavisraMsanayololupamAsaktaM taM jahurAcakRSuH // . anvayaH-marmaraiH agurudhUpagandhibhiH vyaktahemarazanaiH haimanaiH nivasanaiH, sumadhyamAH ekataH AgrathanamokSalolupam taM jhuH| __ vyAkhyA-marmarantoti marmarAstaiH marmaraiH-marmaretizabdAyamAnaiH, na guruH yasmAt aguru, dhUpayati rogAn doSAniti dhUpam , aguruNaH = agurucandanasya dhUpaM = sugandhadravyotthadhUmaH tasya gandhaH = surabhirasti yeSu tAni agurudhUpagandhIni taiH agurudhUpagandhibhiH hemnaH= suvarNasya razanAH = mekhalAH iti hemarazanAH, vyaktAH = saMlakSyamANAH hemarazanAH yeSu taiH vyaktahemarazanaiH hinoti = vardhayativalamiti hemantaH hemnte| mArgapauSoyauM bhavAni haimanAni taiH haimanaiH = hemantartubhavaiH niksanai = aMzukaiH vastrairityarthaH / bAlyayauvanayormadhye bhavAH, madhyamAH suSThu madhyamAH sumadhyamAH = sundaryaH, sumadhyamaH =mayadezaHkaTiH, yAsAM tAH sumadhyamAH iti vA / ekataH=nitambaikadeze AgrathanaM = nIvIbandhaH ca mAjhaH = novovitraMsanaM ceti AgrathanamokSau tayoH AgrathanamokSayoH lolupaH= atilubdhastam AgrathanamokSalolupaM tam = agnivarNa jaguH = AkRSTavatyaH / samAsaH-aguruNaH dhUpasya gandhaH yeSu tAni taiH agurudhuupgndhibhiH| vyaktAH hemnaH razanAH yeSu tAni taiH vykthemrshnaiH| su madhyamaH yAsAM tAH sumdhymaaH| AgrathanaM ca mokSazca AgrathanamokSI tayoH lolupastam AgrathanamokSalolupam / / hindI-agara dhUpabattI kI sugandhavAle ( agara kI dhUpa se suvAsita ) aura jinase sone ko tagar3I ( karadhanI ) spaSTa dIkha par3atI hai, aise sarasarAhaTa ( phar3aphar3a ) karate hue hemanta Rtu meM pahanane ke lAyaka vastroM se ve patalI kamaravAlI kizoriyAM, nIvI ko bAndhane aura kholane meM atyanta utkaNThA vAle usa agnivarNa ko mohita kara liyA karatI thIM // 41 // arpitastimitadIpadRSTayo garmavezmasu nivAtakukSiSu / tasya sarvasuratAntarakSamAH sAkSitAM zizirarAtrayo yayuH // 42 // nivAtA vAtarahitAH kukSayo'bhyantarANi yeSAM teSu garbhavezmasu gRhAntargRheSvarpitA dattAH stimitA nivAtatvAnnizcalA dIpA eva dRSTayo yaabhistaaH| atrAnimiSadRSTitvaM ca gamyate / sarvasuratAntarakSamAstApasvedApanodanatvAddIrghakAlatvAcca sarveSAM suratAntarANAM suratabhedAnAM kSamAH kriyAH zizirarAtrayastasyAgnivarNasya sAkSitAM yayuH / viviktakAladezatvAyathecchaM vijahAretyarthaH / anvayaH-nivAtakukSiSu garbhavezmasu arpitastimitadIpadRSTayaH sarvasuratAntarakSamAH zizirarAtrayaH tasya sAkSitAM yyuH|| vyAkhyA-nivRttaH vAtaH yasmAt sa nivAtaH / kuSyate = niSkASyate yebhyaste kukSayaH nivAtAH= vAtarahitAH kuzayaH = abhyantarabhAgAH yeSAM teSu nivAtakukSiSu garbha = gRhamadhye yAni
Page #1366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 492 raghuvaMze vezmAni = gRhANi teSu garbhavezmasu arpitAH = dattAH stimitAH = pavanAbhAvena niSkampAH dIpAH= pradopAH eva dRSTayaH = netrANi yAbhiratAH nivAtastimitadIpadRSTayaH, atra dRSTInAmanimiSatvaM vyajyate / anyAni suratAni suratAntarANi, sarvANi ca tAni suratAntarANi, iti sarvasuratAntarANi, sarvasuratAntarANAM = sarvasambhogabhedAnAM kSamAH = yogyAH kriyAsamarthA ityrthH| iti sarvasuratAntarakSamAH, svadanivArakatvAt , dIrgharAtritvAcceti bhAvaH / zazanti = dhAvanti yasmin pathikAH sa ziziraH / zizirasya = mAghaphAlgunamAsIyoMH rAtrayaH = nizAH iti zizirarAtrayaH, tasya = agnivarNasya sAkSiNo bhAvaH sAkSitA tAM sAkSitAM = sAkSitvaM yayuH = prApuH / tAsAM rAtrINAM sambhogakSamatvAt dIrghatvAcca yathecchaM vijahAretyarthaH / samAsaH-nivAtAH kukSayo yeSu tAni teSu nivAtakukSiSu / garbha vezmAnIti teSu grbhveshmsu| arpitAH stimitAH dIpAH eva dRSTayaH yAbhiratAH apitritmitdiipvRssttyH| sarveSAM suratAntarANAM kSamAH sarvasuratAntarakSamAH / zizirasya rAtrayaH zizirarAtrayaH / hindI-sarva prakAra kI sambhogakrIr3A karane ke yogya zizira Rtu kI bar3I-bar3I lambI rAtoM meM rAjA agnivarNa, mahaloM ke vAyurahita garbha gRhoM meM ( bhItarI kamaroM meM ) vihAra karatA thaa| ve zizira Rtu kI rAteM hI, nizcala dIpa rUpI A~khoM se dekhane vAlI, ( arthAt eka Taka dekhatI huI ) usakI sAkSI rahatI thiiN| arthAt lambI rAtoM meM tathA khUba ekAnta meM vaha manamAnA vihAra karatA thA // 42 // dakSiNena pavanena saMbhRta prekSya cUtakusumaM sapallavam / anvanaipuravadhUtavigrahAstaM duratsahaviyogamaGganAH // 43 // aGganA dakSiNena pavane na malayAnilena saMbhRtaM janitaM sapallavaM cUta prekSyAvadhUtavinahAstyaktavirodhAH satyo durutsahaviyogaM duHsahavirahaM tmnvnaissuH| tadvirahamasahamAnAH svayamevAnunItavatya ityarthaH // anvayaH-aMganAH dakSiNena pavanena sambhRtaM sapallavaM cUtavusumaM prekSya, avadhUtavira hAH 'satyaH' durutsahaviyogaM tam anvanaiSuH / ___ vyAkhyA-prazastAni aMgAni yAsAM tAH aGganAH striyaH dakSiNena=dakSiNadigbhavena punAtIti pavanastena pavanena = vAyunA = malayamarutA, ityrthH| saMbhRtaM = janitaM pallavaiH= kisalayaH sahitamiti sapallavaM cUSyante sma iti cUtAH, cyotanti rasamiti vA cUtAH, cUtAnAM = rasAlAnAm-AmrANAmityarthaH kusumaM = puSpamiti cUtakusumaM tat prekSya =avalokya, avadhUtaH= tiraskRtaH parityaktaH ityrthH| vigrahaH = virodhaH-praNayakalahaH yAbhiratAH avadhUtavigrahAH satyaH duHkhena utsahaH durutsahaH = soDhumazakyaH viyogaH= virahaH yasya sa tam durutsahaviyogaM tam = agnivarNam anvaneSuH = anunItavatyaH / agnivarNasya svapriyanya viyogamasahamAnAH tAH striyaH svata evAnunayaM kRtvA taM prasannayanti smeti bhAvaH / samAsaH-cUtAnAM kusumamiti cU takusumaM tat / pahalavaiH sahitamiti sapatlavam tat / avadhUtaH vigrahaH yAbhistAH avdhuutvigrhaaH| duHkhena utsahaH viyogaH yasya sa taM durasahaviyogam /
Page #1367
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 493 hindI-"aura vasanta meM" dakSigI vAyu ( malayagiri ke pavana ) se utpanna koMpala ( komala lAla raMgavAle ) pattoM ke sAtha AmoM ke puSpa (baura ) ko dekhakara rAjA kI promakAoM ne rUThane ko tyAgakara use svayaM manA liyaa| kyoMki-rAjA kA viyoga unheM bar3A hI kaSTadAyaka thaa| ataH mAna chor3akara viraha vyAkula ve svayaM usake pAsa calI jAtI thIM // 43 // tAH svamaGkamadhiropya dolayA pretynprijnaapviddhyaa| muktaranju nibiDa bhayacchalAtkaNThabandhanamavApa bAhubhiH // 44 // tA aGganAH svamaGka svakoyamutsaGgamadhiropya parijanenApaviddhayA saMpreSitayA dolayA muktarajju tyaktadolAsUtraM yathA tathA pretayaMzcAlayanbhayacchalAtpatanabhayamiSAd bAhubhiraGganAbhujainibiDaM kaNThabandhanamavApa praap| svayaMgrahAzleSasukhamanvabhUdityarthaH // anvayaH-tAH svam aGkam adhiropya parijanApaviddhayA dolayA muktarajju 'yathA tathA' prekhayan bhayacchalAt bAhubhiH nibiDaM kaNThabandhanam avApa / vyAkhyA-tAHpreyasIH aGganAH svaM svakIyam aGkam = utsaMgam adhiropya = sannivezya parijanena =dAsIvargeNa apaviddhA = cAlitA iti tayA parijanApaviddhayA-dAsIjanasampreSitayA dolayatoti dolA tayA dolayA = prekhayA muktA = tyaktA rajjuH=dolAguNaH yasmin karmaNi tat muktarajju yathA syAttathA khayan = saJcAlayan bhayasya = bhoteH patanAt bhayasyetyarthaH / chalaM vyAjaH tasmAt bhayacchalAt bAhubhiH= bhujaiH nitarAM viDati=saMhanyate, iti niviDaM = dRDhaM kaNThe= gale bandhanamiti kaNThabandhanaM = kaNThe AliMganapAzamityarthaH avApa-prApa / aGganAbhiH svayaMgrahAzleSAnandam anvabhavadityarthaH / samAsaH-parijanena apaviddhA tayA prijnaapviddhyaa| muktA rajjuH, yasmin karmaNi tat muktarajju / bhayasya chalaM tasmAt bhayacchalAt / kaNThe bandhanamiti kaNThabandhanam , tat / hindI-una striyoM ko apanI goda meM baiThAkara, sevakoM ke dvArA jhulAye gaye jhUle se, jhUlate hue rAjA ne aisA jhaTakA diyA ki jhUle ko rassI ko chor3akara gira par3ane ke Dara se (striyoM kI ) bhujAoM ke dRr3ha kaNThabandhana ko pA liyaa| arthAt striyoM ne usake gale meM bhujAe~ DAlakara AliMgana pAza meM bA~dha liyA // 44 // taM payodharaniSiktacandanaimauktikagrathitacArubhUSaNaiH / grISmaveSavidhimiH siSevire zroNilambimaNimekhale: priyAH // 45 // priyAH payodhareSu staneSu niSiktamukSitaM candanaM yeSu taiH| mauktikairyathitAni protAni cArubhUSaNAni yeSu taiH / muktaapaayaabhrnnairityrthH| zroNilambinyo maNimekhalA marakatAdimaNiyuktakaTisUtrANi yeSu tAdRzaiSmiveSavidhibhiruSNakAlocitanepathyavidhAnaiH / zItalopAyarityarthaH / tamagnivarNa siSevire // anvayaH-priyAH payodharaniSiktacandanaiH mauktikagrathitacArubhUSaNaiH zroNilambimaNimekhalaiH grISmaveSavidhibhiH taM siSevire /
Page #1368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 494 raghuvaMze vyAkhyA-priyAH preyasyaH aGganAH dharantIti dharAH, payasAM - dugdhAnAM dharAH iti payodharaHH, payodhareSu = staneSu niSiktam = ukSitaM saMliptaM candanaM malayajaM yeSu te taiH payodharaniSiktacandanaiH, mauktikaiH = muktAbhiH grathitAni = gumphitAni cArUNi = manoharANi bhUSaNAni=AbharaNAni yeSu te taiH mauktikagrathitacArubhUSaNaiH zroNipu = kaTiSu nitambeSu ityarthaH / lambinyaH = lambamAnAH maNibhiH khacitAH mekhalAH maNimekhalAH kAJcIguNAH= kaTisUtrANItyarthaH yeSu te taiH zroNilambimaNimekhalaH / grasante rasAn iti grISmAH grISmANAM =grISmakAleSu veSAH= nepathyAni teSAMvidhayaH = vidhAnAni = upAyA ityarthaH taiH grISmaveSavidhibhiH tam = agnivarNa siSevire= sevitavatyaH / samAsaH--payodhareSu niSiktaM candanaM yeSa te taiH payodharaniSiktacandanaiH / mauktikaH prathitAni cArUNi bhUSaNAni yeSu te taiH mauktikagrathitacArubhUSaNaiH / maNibhiH khacitAH mekhalAH maNimekhalAH zrINiSu lambinyaH maNimekhalAH yeSu taiH zroNilambiNimekhalaiH / grISmasya veSAsteSAM vidhayastaiH grISmaveSavidhibhiH / hindI-grISma kAla meM striyA~ rAjA agnivarNa ke sAtha vihAra karake garamI ke yogya veSabhUSA kI vidhi se usakI sevA karatI thiiN| usa vidhi meM stanoM para candana kA lepa tathA aGga meM motI jar3e sundara zItala AbhUSaNa aura nitamboM para maNiyoM kI tagar3I ( karadhanI ) laTakatI rahatI thii|| 45 // yatsa lagnasahakAramAsavaM raktapATalasamAgamaM ppau| tena tasya madhunirgamAtkRzazcittayonirabhavatpunarnavaH // 46 // so'gnivarNoM lagnaH sahakAraznRtapallavo yasmistaM raktapATalasya pATalakusumaraya samAgamo yasya tamAsavaM madyaM ppau| iti yattenAsavadAnena madhunirgamAdvasantApagamAtkRzo mandavIryastasya cittayoniH kAmaH punarnavaH prabalo'bhavat // anvayaH-saH lagnasahakAraM raktapATalasamAgamam AsavaM papau yat tena madhunirgamAt kRzaH tasya cittayoniH punarnavaH abhavat / vyAkhyA-saH = rAjA agnivarNaH sahakArayati = melayati dvandvamiti sahakAraH lagnaH = saMlagnaH saMyukta ityarthaH / sahakAraH = AmrapallavaH yasmin sa tam lagnasahakAram raktazcAsau pATalaH = raktapuSpamiti raktapATalaH raktapATalasya samAgamaH= saMsargaH yasya sa taM raktapATalasamAgamam AsUyate, iti Asavastam AsavaM = maireyaM madyam papau= pItavAn , iti yat tena = madyapAnena madhoH = vasantasya nirgamaH = apagamaH-samAptirityarthaH iti madhunirgamastasmAt madhunirga: mAt kRzaH = kSINaH kSINavIryaH ityarthaH / cittaM manaH yoniH = kAraNaM yasya sa cittayoniH. kAmaH punaH = bhUyaH navaH = nUtanaH-prabalaH iti punarnavaH abhavat = jaatH| sahacaravasantApagamAt kSINaH manmathaH madyapAnAt punaH prabalo jAta ityarthaH /
Page #1369
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 495 samAsaH-lagnaH sahakAraH yasmina sa taM lagnasahakAram / raktazcAsau pATala: raktapATalaH, tasya samAgamaH yasya sa taM raktapATalasamAgamam / madhoH nirgamastasmAt madhunirgamAt / cittaM yoni yasya sa cittayoniH / . hindI-rAjA agnivarNa, ne Ama ke nae pallava komala patte aura lAla gulAba ke phUla ( yA pADhara ke athavA lodhra ke phUla ) jisameM par3e the, aisI morA deza kI banI aMgUrI zarAba jo pI, to usake pIne se vasanta Rtu bIta jAne se kamajora par3A huA usakA kAma ( sambhoga zakti ) phira se bhar3aka uThA // 46 // evamindriyasukhAni nirvizannanyakAryavimukhaH sa pArthivaH / AtmalakSaNaniveditAnRtUnatyavAhayadanaGgavAhitaH // 47 // evamanaGgavAhitaH kAmaprerito'nyakAryavimukhaH sa pArthiva indriyANAM sukhAni sukhakarANi zabdAdIni nirvizannanubhavannAtmano lakSaNaH kuTajasragdhAraNAdicihnaniveditAn / ayamRturidAnI vartata iti jJApitAn / RtUnvarSAdInatyavAhayadagamayat / anvayaH-evam anaMgavAhitaH anyakAryavimukhaH saH pArthivaH indriyasukhAni nirvizan AtmalakSaNaniveditAn RtUn atyavAhayat / ___ vyAkhyA evaM = pUrvoktaprakAreNa nAsti aGgaM = zarIramasyeti, na aGgaM =zAnamasmAvati anaMgaH anaMgena manobhavena vAhitaH = preritaH iti anaMgavAhitaH anyAni =sambhogAtiriktAni ca yAni kAryANi =rAjyakAryANi iti anyakAryANi, tebhyaH vimukhaH = parAGmukhaH iti anyakAryavimukhaH saH =agnivarNaH pRthivyAH IzvaraH pArthivaH=rAjA indrasya = AtmanaH liMgAni = cihnAni, iti indriyANi, indriyANAM = cakSurAdInAM sukhAni = sukhakarANi = rUparasAdIni, iti indriyasukhAni, bhogAnityarthaH / nirvizan = anubhavan AtmanaH= svasya liMgAni = cihnAni = tattadRtUdbhavapuSpamAlAdicihnAnItyarthaH taiH niveditAH=vijJApitAstAn AtmalakSaNaniveditAn RtUn = varSAdIn SaT atyavAhayat = atyakAmayat, ativAhitavAnityarthaH / __samAsaH-indriyANAM sukhAnIti indriyasukhAni taani| anaMgena vAhitaH anNgvaahitH| anyebhyaH kAryebhyaH vimukhaH anyakAryavimukhaH / AtmanaH lakSaNAni taiH niveditAstAn AtmalakSaNaniveditAn / hindI-isa prakAra vaha kAmI rAjA kAma ke vazIbhUta anya rAjapATa ke kAryoM ko chor3akara indriyoM ke sukhoM kA anubhava ( Ananda' ) letA huA apane cihnoM se batAI gaI RtuoM kA atikramaNa kara gayA / arthAt sambhoga ke lie vaha pratyeka Rtu meM usa usa Rtu ke anukUla puSpamAlAdi se zRMgAra karatA thA / ataH unhIM cihnoM se use Rtu jJAna hotA thA // 47 // taM pramattamapi na prabhAvataH zekurAkramitumanyapArthivAH / zrAmayastu ratirAgasaMbhavo dakSazApa iva candramakSiNot // 48 //
Page #1370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 raghuvaMze pramattaM vyasanAsaktamapi taM nRpaM prabhAvato'nyapArthivA AkramitumabhibhavituM na zekurna zaktAH / ratirAgasaMbhava Amayo vyAdhistu / kSayaroga ityarthaH / dakSasya dakSaprajApateH zApazcandramiva / akSiNodakarzayat / zApo'pi ratirAgasaMbhava iti / atra dakSaH kilAnyAH svakanyA upekSya rohiNyAmeva ramamANaM rAjAnaM somaM zazApa / sa zApazcAdyApi kSayarUpeNa taM kSiNotItyupAkhyAyate // anvayaH-pramattam api taM prabhAvataH anyapArthivAH AkramituM na zekuH ratirAgasambhavaH AmayaH tu dakSazApaH candram iva akSiNot / vyAkhyA-prakarSeNa mattaH pramattastaM pramattam = viSayAsaktam api taM = rAjAnaM bhavatyaneneti bhAvaH prakRSTo bhAvaH prabhAvaH prabhAvAt iti prabhAvataH= pratApAdityarthaH anye ca te pArthivAH = bhUpAlAH iti anyapArthivAH Akramitum = tiraskartum , abhibhavituM na zekuH = na samarthAH abhuuvn| kintu-ratau = sambhoge rAgaH=prema praNayonmAdaH iti ratirAgaH tasmAt sambhavaH= utpattiH yasya sa ratirAgasambhavaH,Amam =apakvamalaM yAntyaneti AmayaH=rogaH kSayaroga ityrthH| tu dakSasya = prajApateH zApaH = abhizApaH iti dakSazApaH candraM = zazinam iva = yathA akSiNot = akSeNIt / dakSasya zApo'pi candrampati ratirAgasambhava eveti / samAsaH-anye ca te pArthivAH anypaarthivaaH| ratau rAgaH ratirAgastasmAt sambhavo yasya sa ratirAgasambhavaH / dakSasya zApaH dakSazApaH / prakarSeNa mattastaM pramattam / hindI-viSayoM meM sarvadA lipta hote hue bhI, usake prabhAva ke kAraNa dUsare rAjA agnivarNa ke Upara AkramaNa karane meM samartha nahIM ho ske| kintu jisa prakAra dakSaprajApati ke zApa ne candramA ko kSINa kara diyA thA usI prakAra atibhogavilAsa se utpanna roga ne use kSINa kara diyaa| arthAt use kSaya roga ho gyaa| vizeSaH-dakSakanyAe~ candramA se vivAhI gaI thiiN| candramA rohiNI se hI sadA prema tathA sambhoga karatA thaa| aura anyakanyAoM kI upekSA karatA thaa| ataH kuddha hokara dakSa ne zApa de diyA thaa| isase candra ko kSayaroga ho gayA thaa| vaha aba bhI candra ko kSINa karatA hai // 48 // dRSTadoSamapi tana so'tyajatsaGgavastu miSajAmanAzravaH / svAdumistu viSayaha'tastato duHkhamindriyagaNo nivAryate // 19 // bhiSajAM vaidyAnAmanAzravo vacasi na sthitaH / 'vacane sthita AzravaH' ityamaraH / avidheya ityarthaH / sa dRSTadoSamapi / rogajananAditi zeSaH / tatsaGgasya vastu saGgavastu strImadyAdikaM saGgajanakaM vastu nAtyajat / tathAhi / indriyagaNaH svAdubhirviSayairhRtastu hRtazcettatastebhyo viSayebhyo duHkhaM kRcchreNa nivAryate / yadi vAryateti zeSaH / dustyajAH khalu viSayA ityarthaH / / ___ anvayaH-bhiSajAm anAzravaH saH dRSTadoSam api tat saMgavastu na atyajat indriyagaNaH svAdubhiH viSayaH hRtaH tu tataH duHkhaM nivAryate /
Page #1371
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 497 vyAkhyA-bhiSajyanti =rogaM jayantIti bhiSajasteSAM bhiSajAM = vaidyAnAm AzRNoti, AzravaH= vacane sthitaH, na AzravaH anAzravaH = vacane na sthitaH, avidheya ityarthaH / saH = rAjA agnivarNaH, dRSTaH = avalokitaH jJAta ityrthH| doSaH = vAtapittakaphajanyo rogaH yasmin tatdRSTadoSaM =rogAdijanakamityarthaH / tat = strImadyAdikaM saMgasya =saMsargasya vastu, iti saMgavastu tat , strImadyAdikaM saMgajanakaM vastu na atyajat =na tyaktavAn / tathAhi indriyANAM = cakSurAdInAM gaNaH=samUhaH iti indriyagaNaH, svadante itistrAdUnitaiH / svAdubhiH = iSTaH manojJaH "iSTamayurau svAdU"ityamaraH / "svAdu iSTamanojJayoH" iti ca medinI / visinvanti = nibannanti,indriyANIti viSayAH = rUparasAdayastaiH viSayaH hRtaH-AkRSTaH tu viSayAkRSTacitta ityarthaH / cettadA tataH = viSayebhyaH duHkhaM - kaSTena nivAryate = nivArayituM zakyate yadi nivAyeMta, anyathA tu dustyajAH bhogAH khalu iti bhaavH| samAsaH-dRSTaH doSaH yasmin tat dRSTadoSaM tat / saMgasya vastu saMgavastu, tat / indriyAgAM gaNa iti indriygnnH| hindI-vaidyoM kI bAta ko na mAnane vAle usa agnivarNa ne, kAmavAsanA ko uttejita karane vAlI usa vastu ko nahIM chodd'aa| jisake ki anarthakArI doSoM ko vaha jAnatA thA / ThIka hI hai| kyoMki zurU meM acche lagane vAle viSaya bhogoM se AkRSTa huI indriyoM ko unase rokanA kaThina ho jAtA hai| arthAt eka bAra viSaya sukhAM meM pha~sakara phira usase nikalanA bahuta kaThina hai // 49 // tasya pANDuvadanAlpabhUSaNA sAvalambagamanA mRdusvanA / rAjayakSmaparihAnirAyayau kAmayAnasamavasthayA tulAm // 50 // tasya rAjJaH paanndduvdnaa| alpabhUSaNA parimitAbharaNA sAvalamba dAsAdihastAvalambasahitaM gamanaM yasyAM sA sAvalambagamanA / mudusvanA hInasvarA / rAjJaH somasya yakSmA rAjayakSmA kSayarogaH tena yA parihAniH kSINAvasthA saa| kAmayate viSayAnicchati kAmayAnaH kameNiGantAcchAnac / 'anityamAgamazAsanam' iti mumaagmaabhaavH| etadevAbhipretyoktaM vAmanenApi-kAmayAnazabdaH siddho'nAdizca' iti / tasya samavasthayA kAmukAvasthayA tulAM sAmyamAyayau praap| kAlakRto vizeSo'vasthA / 'vizeSaH kAlikAvasthA' ityamaraH / anvayaH-tasya pANDuvadanA alpabhUSaNA sAvalambagamanA mRdusvanA, rAjayakSmaparihAniH kAmayAnasamavasthayA tulAm Ayayau / vyAkhyA-tasya =rAjJo'gnivarNasya vadantyaneneti vadanaM = mukhaM, mukhopalakSitatvAt zarIramapi vadanamiti / pANDu =pItaM vadanaM = zarIraM yasyAM sA pANDuvadanA alpAni = parimitAni bhUSaNAni = AbharaNAni yasyAM sA alpabhUSaNA avalambana = avaSTambhena sahitamiti sAvalambam = parijanahastAdisahitaM gamanaM = calanaM yasyAM sA sAvalambagamanA mRduH=mandaH-kSINaH svanaH = svaraH yasyAM sA mRdusvanA rAjJaH = somasya yakSmA kSayarogaH iti rAjayakSmA, tena yA pari
Page #1372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 raghuvaMze hAniH= kRzAvasthA sA rAjayakSmaparihAniH sA kAmayate =viSayAnicchatIti kAmayAnaH, kAmayAnasya = viSayAbhilASiNaH samA= tulyA yA avasthA=dazA-kAlikI dazA tayA kAmayAnasamavasthayA tulAM sAdRzyam AyayaupApa / kAmapIDitasyeva tasyAvasthA jaataa| samAsaH-pANDu vadanaM yasyAM sA pANDuvadanA / alpAni bhUSaNAni yasyAM sA alpabhUSaNA / sAvalamba gamanaM yasyAM sA saavlmbgmnaa| mRduH svanaH yasyAM sA mRdusvanA / rAzaH yakSmA rAjayakSmA, tena yA paritaH hAniriti sA raajykssmprihaaniH| kAmayAnasya samA yA avasthA sA kAmayAnasamavasthA tayA kAmayAnasamavasthayA / hindI-rAjA agnivarNa kI kSayaroga se jo kSINAvasthA huI, vaha viraha se pIr3ita kAmijanoM ke samAna jAna par3atI thii| jisameM ki rAjA kA zarIra pIlA par3a gayA thaa| aura kamajorI se mAmUlI bhUSaNa 'zarIrapara' raha gaye the| tathA dAsa dAsiyoM kA hAtha pakar3akara calatA thaa| aura vANI manda (dhImI ) par3a gaI thI // 50 // vyoma pazcimakalAsthitendu vaa|pngkshessmiv dharmapalvalam / rAjJi tatkulamabhUtkSayAture vAmanArciriva dIpabhAjanam // 51 // rAzi kSayAture sati tatkulaM raghukulaM pazcimakalAyAM sthita induryasmistatkalAvaziSTendu vyoma vA vyomeva / vAzabda ivArthe / yathAha daNDI-'ivavadvAyathAzabdau' iti / paGkazeSaM dharmapalvalamiva / vAmanAciralpazikhaM dIpapAtramivAbhUt // anvayaH-rAzi kSayAture sati tatkulaM pazcimakalAsthitendu vyoma vA, pazeSa dharmapalvalam iva, vAmanAciH dIpabhAjanam iva abhUt / vyAkhyA-rAzi =bhUpAle'gnivaNe kSayeNa = rAjayakSmaNA AturaH pIDitaH iti tasmin kSayAture =kSayarogagraste sati tasya = rAjJaH kulaM = vaMzaHiti tat tatkulam pazcAt bhavA pazcimA= antyA cAsau kalA= aMzaH, iti pazcimakalA, tasyAM sthitaHvartamAnaH candraH=induH yasmin tat pazcimakalAsthitendu vyoma = antarikSam vA=iva atra ivArthe vaashbdH| paMkaH = kardamaH zeSaH= avaziSTaH yasmin tat paMkazeSaM dharmasya =grISmasya palvalam = alpasaraH iti dharmapalvalam = svalpajalAzayam , iva = yathA vAmanA= alpAkSINA aciH = zikhA yasya tat vAmanAciH dIpasya = pradIpasya bhAjanaM = pAtramiti dIpabhAjanam iva = yathA abhUt =jAtam / / samAsaH--pazcimA cAsau kalA pazcimakalA, pazcimakalAyAM sthitaH induryasmin tat pshcimklaasthitendu| paMkaH zeSaH yasmin tat paMkazeSam / dharmasya palvalamiti dharmapalvalam / kSayeNa AturaH kSayAturastasmin kSayAture / tasya kulamiti tatkulam / vAmanA arciH yasya tat vAmanAciH / dIpasya bhAjanamiti dIpabhAjanam / hindI-rAjA agnivarNa ke kSayaroga se pIr3ita honepara unakA sUryakula ThIka vaisA ho gayA, jaisA ki antima kalA ke candramA se yukta AkAza ho arthAt mAsa kI kRSNapakSa kI caturdazI ke
Page #1373
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH candra vAlA AkAza ho| aura jaisA ki mAtra kIcar3a jisameM raha gayA hai aisA grISmaRtu kA choTA sA tAlAba ho / tathA jarAsI ( halkI sI ) lau vAlA dIpaka ho // 51 // bADhameSa divaseSu pArthivaH karma sAdhayati putrajanmane / ityadarzitarujo'sya mantriNaH zazvadUcuraghazaGkinIH prajA // 52 // bADhaM satyameSa pArthivo divaseSu putrajanmane putrodayArtha karma japAdikaM sAdhayati / ityevamadarzitarujo nigUhitarogAH santo'sya rAjJo mantriNo'vazakinIrvyasanazaGkinIH prajAH zazvadUcuH // anvayaH-bADham eSaH pArthivaH divaseSu putrajanmane karma sAdhayati, iti adarzitarujaH santaH asya maMtriNaH aghazaMkinIH prajAH zazvat UcuH / ___ vyAkhyA-uhyatesma iti bADhaM = dRDhaM-satyamityarthaH eSaH = ayaM pArthivaH rAjAgnivarNaH divaseSu = eSu dineSu punnAmno narakAt trAyate yasmAt tataH putraH, putrasya = sutasya janma = utpattiriti putrajanma tasmai putrajanmane-putrotpAdanArtha karma =anuSThAnaM = japAdikaM sAdhayati = santaH asya = rAjJaH karoti, iti = evaM prakAreNa adarzitA= aprakaTitA ruk rogaH = mahAvyAdhiH yaiste adarzitarujaH maMtriNaH = sacivAH, aGghate = gacchati dAnAdinA yat tat / adhyate vA avam agha = pApaM kSayarogamityarthaH zaMkante tacchIlAH, iti adhazaMkinyastAH apazaMkinIH prajAH=janAn zazvat = abhIkSNaM = vAraM vAram UcuH = kathayanti sma / samAsa-putrasya janma putrajanma tasmai putrajanmane / adarzitA rug yaiste adarzitarujaH / aghaM zaGkante iti adhazaMkinyastAH aghazaMkinIH / __hindI-yaha satya hai ki Ajakala rAjA agnivarNa putra kI utpatti kI icchA se anuSThAna japAdi kara rahA hai| (isaliye dubalA ho gayA hai)| yaha kaha kara roga ko na prakaTa kara mantrI loga rAjA ke bhayaMkara roga kI AzaMkA karane vAlI prajA ko bAra bAra samajhAte the // 52 // sa tvanekavanitAsakho'pi sanpAvanImanavalokya saMtatim / vaidyayatnaparibhAvinaM gadaM na pradIpa iva vAyumatyagAt // 53 // ___ sa tvagnivarNo'nekavanitAsakhaH sannapi / pAvanI pitrarNamocanI saMtatimanavalokya / putramanavApyetyarthaH / vaidyayanaparibhAvinaM gadaM rogam / pradIpo vAyumiva / nAtyagAnnAticakrAma / mamAretyarthaH / anvayaH-saH tu anekavanitAsakhaH san api pAvanI santatim anavalokya, vaidyayanaparibhAvinaM gadaM pradIpaH vAyum iva na atyagAt / vyAkhyA-saH= agnivarNastu anekAH =bhUyasyazca tAH vanitAH = striyaH iti anekavanitAstAsAM sakhA = mitramiti anekavanitAsakhaH = bahupatnIkaH sannapi pAvyate'nayA pAvanI tAM pAvanI =pitrarNamocanIM santati = putram anavalokya = anavApya vaidyAnAM = cikitsakAnAM yatnaM = prayAsaM, paribhavati = tiraskarotIti vaidyayanaparibhAvI taM vaidyayanaparibhAvinaM gadaM =kSayarogaM pradIpaH = dIpakaH vAyu =vAtam iva = yathA na = nahi atyagAt = atickraam| mRtaH ityarthaH /
Page #1374
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze samAsaH-anekAzca tAH vanitAstAsAM sakhA iti anekavanitAsakhaH / vaidyAnAM yatnastasya paribhAvIti vaidyayanaparibhAvI, taM vaidyayanaparibhAvinam / hindI--kintu rAjA agnivarNa aneka rAniyoM ke hote hue bhI pitaroM ke RNa se mukta karAne vAlI santAna ko vinA dekhe hI vaidyoM ke prayAsa ko vyartha karanevAle roga kA usI prakAra ullaMghana na kara sake ( roga ko na jIta sake ) jaise dIpaka vAyu ko nahIM atikramaNa kara sakatA hai / arthAt vaidya roga ko zAnta na kara sake, aura rAjA putra kA mukha dekhe vinA hI svarga cale gaye / / 53 // taM gRhopavana eva saMgatAH pazcimakratuvidA purodhasA / rogazAntimapadizya mantriNaH saMbhRte zikhini. gUDhamAdadhuH // 54 // pazcimaRtuvidAntyeSTividhi na purodhasA saMgatAH sametA mantriNo gRhopavana eva gRhArAma eva / 'ArAmaH syAdupavanam' itymrH| rogazAntimapadizya zAntikarma vyapadizya tamagnivarNa saMbhRte samiddhe zikhinyagnau gUDhamaprakAzamAdadhunidadhuH // anvayaH-pazcima tuvidA purodhasA saMgatAH mantriNaH gRhopavane eva rogaza ntim apadizya taM sambhRte zikhini gUDham AdadhuH / vyAkhyA-karoti, kriyate vA kratuH pazcimaH = antimazcAsau RtuH = yAgaH iti pazcimakratuH = antyeSTiH taM vetti =jAnAtIti pazcimakratuvittena pshcimkrtuvidaa=antyessttividhishenetyrthH| puraH = agre dhIyate sarvakAryeSviti purodhAH tena purodhasA = purohitena saMgatAH= militAH mantriNaH = amAtyAH gRhasya = bhavanasya upavanam = ArAmaH tasmin gRhopavane evaM natvanyatra rogasya = vyAdheH zAntiH = zamanakarma ta rogazAntim apadizya = vyAjIkRtya tam = agnivarNa sambhRte = prajvalite zikhA asyAstIti zikhI tasmin zikhini = agnau gUDhaM = guptam aprakAzam AdadhuH = nidadhuH, gUDhaM agnisaMskAraM kRtavanta ityarthaH / ___ samAsaH-pazcimazcAsau Rturiti pazcimakratuH taraya vit , tena pazcimakratuvidA / rogasya zAntiH tAM rogazAntim / gRhasya upavanamiti gRhopavanaM tasmin gRhopavane / hindI-antima saMskAra ( antyeSTi kriyA ) kI vidhi ke jJAtA purohita se milakara maMtriyoM ne mahala ke bagIce meM hI, roga kI zAnti karane kA bahAnA karake rAjA agnivarNa (ke zava) ko cupacApa kisI ko vinA batAye prajvalita agni meM rakha diyA arthAt agnisaMskAra kara diyA // 54 // taiH kRtaprakRtimukhyasaMgrahairAzu tasya sahadharmacAriNI / sAdhudRSTazubhagarmalakSaNA pratyapadyata narAdhipazriyam // 55 // Azu zIghraM kRtaH prakRtimukhyAnAM paurajanapradhAnAnAM saMgrahaH saMnipAtanaM yastAdRzaistaimantribhiH
Page #1375
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH sAdhu nipuNaM dRSTazubhagarbhalakSaNA parIkSitazubhagarbhacihnA tasyAgnivarNasya sahadharmacAriNI narAdhipazriyaM pratyapadyata rAjalakSmI prApa // __ anvayaH-Azu kRtaprakRtimukhyasaMgrahaiH taiH sAdhu dRSTazubhagarbhalakSaNA tasya sahadharmacAriNI narAdhipazriyaM pratyapadyata / __vyAkhyA-Azu = zIghraM prakRtiSu =nAgarikaja neSu mukhyAH= pradhAnAH iti prakRtimukhyAH / kRtaH=sampAditaH prakRtimukhyAnAM saMgrahaH = saMgrahaNaM-sannipAtanaM yastaiH kRtaprakRtimukhyasaMgrahaiH, taiH = amAtyaiH sAdhu = samyak-nipuNaM garbhasya =bhrUNasya lakSaNaM = cihnamiti garbhalakSaNaM, dRSTaM = parIkSya jJAtaM zubhaM = zivaM maMgalakArakaM garbhalakSaNaM yasyAH sA dRSTazubhagarbhalakSaNA tasya=agnivarNasya saha = sAkaM dharma=dAmpatyadharmaM carati tacchIlA iti sahadharmacAriNI =dharmapatnI narANAm adhipaH narAdhipaH, narAdhipasya rAjJo'gnivarNasya zrIH= rAjyalakSmIH tAM narAdhipazriyaM pratyapadyata = praaptvtii| ___ samAsaH-kRtaH prakRtiSu mukhyAnAM saMgraho yaiste taiH kRtprkRtimukhysNgrhaiH| dRSTaM zubhasya garbhasya lakSaNaM yasyAH sA dRssttshubhgrbhlkssnn|| sahadharmasya cAriNI iti shdhrmcaarinnii| narANAm adhipasya zrIH, tAM narAdhipazriyam / hindI-maMtriyoM ne turata hI nAgarikoM ke pradhAnoM ko ikaTThA kiyA aura inhoMne jisa rAnI meM acchI prakAra parIkSA karake jAna liyA ki isameM garbha ke lakSaNa dIkha rahe haiM, usI ko rAjA kI lakSmI sauMpa dii| arthAt rAjA ko garbhavatI dharmapatnI ko rAjyAsana para baiThA diyA // 55 // tasyAstathAvidhanarendravipattizokA duSNairvilocanajalaiH prathamAmitaptaH nirvApitaH kanakakumbhamukhojjhitena vazAmiSekavidhinA zizireNa garmaH // 56 // tathAvidhayA narendravipattyA yaH zokastasmAduSNa vilocanajalaiH prathamAbhitaptastasyA garbhaH kanakakumbhAnAM mukhairdhArairujjhitena zizireNa zItalena vaMzAbhiSekavidhinA lakSaNayAbhiSekajalena nirvApita ApyAyitaH // anvayaH-tathAvidhanarendravipattizokAt uSNaiH vilocanajalaiH prathamAbhitaptaH tasyA garbhaH, kanakakumbhamukhojjhitena zizireNa vaMzAbhiSekavidhinA nirvaapitH| vyAkhyA-narANAm indraH = svAmIti narendraH narendrasya = rAzaH agnivarNasya vipattiH = mRtyuH iti narendravipattiH tathAvidhA pUrvoktaprakAreNa duHkhadA yA narendravipattiH = = rAjamRtyuH, tayA yaH zokaH = zuk , iti tathAvidhanarendravipattizokastasmAt uSNaiH = dhamaH vizeSeNa locyate ebhistAni vilocanAni, bilocanAnAM = netrANaM jalAni asrANi taiH vilocanajalaiH, prathamam = pUrvam abhitaptaH= santaptaH tasyAH =sahadharmacAriNyAH agnivarNasya patnyAH ityrthH| garbhaH = udarasthajIvaH kanati = dIpyate iti kanakaM kanakasya suvarNasya kumbhAH = kalazAH
Page #1376
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMze teSAM mukhAni = AnanAni taiH ujjhitaH = tyaktaH tena kanakakumbhamukhojjhitena zizireNa= zItalena vaMzasya = kulaparamparAnusAreNa sampannasya abhiSekasya vidhiH = vidhAnaM tena vaMzabhiSekavidhinA abhiSekajalenetyarthaH / nirvApitaH = ApyAyitaH / zItalIkRta ityarthaH / samAsaH-tathAvidhA sa yA narendrasya vipattiH, iti tathAvidhanarendravipattistayA zokastasmAt tathAvidhanarendravipattizokAt / vilocanAnAM jalAni taiH vilocanajalaiH / prathamam abhitaptaH prthmaabhitptH| kanakasya kumbhAH kanakakumbhAsteSAM mukhAni taiH ujjhitastena kanakakumbhamukhojjhitena / vaMzasya abhiSekastasya vidhistena vaMzAbhiSekavidhinA / hindI-isa prakAra kI duHkhada rAjA kI mRtyu ke zoka se ( rone ke kAraNa) garama hue netroM ke jala se ( A~suoM se ) pahale khUba tapA ( garama huA ) usa mahArAnI kA garbha, 'phira' kula kI paramparA ke anusAra hone vAle abhiSeka ke samaya sone ke ghar3oM ke mukhoM se chor3e huye zItala jala se ( vaha garbha ) zItala ho gayA // 56 // taM bhAvArtha prasavasamayAkAGkSiNInAM prajAnA ___ mantaYDhaM kSitiriva namobIjamuSTiM dadhAnA / maulaiH sAdhaM sthavirasacivahemasiMhAsanasthA rAjJI rAjyaM vidhivadaziSadbharturanyAhatAjJA // 57 // prasavo garbhamocanam / phalaM ca vivakSitam / 'syAdutpAde phale puSpe prasavo garbhamAcane' ityamaraH, tasya yaH samayastadAkAGkSiNInAM prajAnAM bhAvArtha bhAvAya / bhUtaya ityarthaH / 'bhAvo lIlAkriyAceSTAbhUtyabhiprAyajantuSu' iti yAdavaH / kSitirantagUDhaM nabhobIjamuSTimiva / zrAvaNamAsyuptaM bIjamuSTiM yathA dhate tdvdityrthH| muSTizabdo dvilinggH| 'aklIbI muSTimustakau' iti yAdavaH / antagUDhamantargataM taM garbha dadhAnA hemasiMhAsanasthA'vyAhatAzA rAzI maulairmUle bhavairmUlAdAgatairvA / aaptairityrthH| sthavirasacivairvRddhAmAtyaiH sArdhaM bhartR rAjyaM vidhivadvidhyaham / yathAzAstramityarthaH / arhArthe vatipratyayaH / aziSacchAsti sma / 'satizAstyatibhyazca' iti cleraG / 'zAsa idaGhaloH' itiikaarH|| iti mahAmahopAdhyAyakolAcalamallinAthasUriviracitayA saMjIvinIsamAkhyayA vyAkhyayA sameto mahAkavizrIkAlidAsakRtau raghuvaMze mahAkAvye agnivarNazRGgAro nAmaikonaviMzaH srgH|| anvayaH-prasavasamayAkAkSiNInAM prajAnAM bhAvArtha kSitiH arntagUDhaM nabhobIjamuSTim iva arntagUDhaM taM dadhAnA, avyAhatAzA rAzI hemasiMhAsanasthA maulaH sthavirasacivaiH sArdhaM bhartuH rAjyaM vidhivat aziSat / vyAkhyA-prasavasya = garbhamocanasya, phalasya ca samayaH= kAlastam AkAMkSanti tacchIlAH prasavasamayAkAkSiNyastAsAM prasavasamayAkAkSiNInAM "prasavo grbhmocne| utpAde syAdapatye'pi phale'pi kusume'pi ca" iti medinii| prajAnAM = prakRtInAM jnaanaamityrthH| bhAvayati, bhavanaM
Page #1377
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH vA bhAvaH bhAvAyedaM bhAvArtham vibhUtaye = kalyANArthamityarthaH / 'bhAvaH sattAsvabhAvAbhiprAyaceSTAtmajanmasu / kriyAlIlApadArtheSu vibhUtibandhujantuSu / ' iti medinii| kSitiH pRthivI antaH = abhyantare bhUmau gUDhaM guptamiti arntagUDhaM-bhUmau nikSiptamityarthaH / viziSTA I =lakSmIrjAyate'. smAditivIjam / viyaM = saMvRtaM jAyate janayati, vajati bA vIjam bojasya muSTiriti bIjamuSTiH= aGkarakAraNamuSTiH / nabhasi =zrAvaNamAse uptaH bIjamuSTiriti taM namobIjamuSTim iva = yathA antaH= kukSau gUDhaH= guptaH, iti antarguDhastam antaYr3ha-taM garbha dadhAnA = dhArayantI, siMhAkAramAsanaM = pITham , hemnaH= suvarNasya siMhAsanamiti hemasiMhAsanaM tatra tiSThatIti-sA hemasiMhAsanasthA na vyAhatA=na avaruddhA AzA = zAsanaM yasyAH sA avyAhatAzA rAzI = rAjapatnI mUle bhavAH, mUlAt AgatAH vA maulAstaiH maulaiH = hitaiSibhiH AptairityarthaH / tiSThantIti sthavirAH vRddhAzca te sacivAH = amAtyAstaiH sthavirasacivaiH sArdha = sAkaM bhartuH svAminaHagnivarNasya rAjyaM rASTra vidhinA tulyaM vidhivat = zAstrAnusAram aziSat =shaasitvtii| samAsaH-prasavasya samayaH prasavasamayaH prasavasamayasya kAGkSiNyastAsAM prasavasamayakAkSiNInAm / bIjasya muSTiH bIjamuSTistam / sthavirAzca te sacivAstaiH sthvirscivaiH| hemnaH siMhAsanaM tatrasthA iti hemsiNhaasnsthaa| na vyAhatA AjJA yasyAH sA avyAhatAzA / hindI-anna rUpa phala ko cAhanevAlI janatA ke kalyANa ke liye jaise zrAvaNa meM boye hue muTThIbhara bIja ko pRthivI chipAe rahatI hai, usI prakAra putrotpatti kI AzA lagAye baiThI prajA ke kalyANa ke liye apanI kukSi meM garbha ko dhAraNa kiye huye mahArAnI ne bAdhA rahita nirbAdha AzA hokara tathA sone ke siMhAsanapara baiTho paramparA se Aye vRddhamaMtriyoM ke sAtha vidhipUrvaka apane pati ke rAjya kA zAsana kiyA pAlana-rakSaNa kiyA // 57 // iti zrIzAMkarizrIdhArAdattazAstrimizraviracitAyAM "chAtropayoginI" vyAkhyAyAM raghuvaMze mahAkAvye agnivarNazRGgAro nAmaikonaviMzaH sargaH // zubhambhUyAt //
Page #1378
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAkhyAtuH paricayaH maNDale mayarASTrAkhye vartamAne tu 'mertthe'| 'vAraNAvata' sAnnidhye 'dAhA' grAma: purAtanaH // 1 // tatra dvijakulatilakaH sItArAmaH sa vatsavaMzamaNiH / tattanayo viditanayo nAmnA zrIzivasahAya iti // 2 // vedAdizAstravedI samajani janavRndamAnanIyaguNaH / tasmAduditaH kuzala: zaMkaradattaH satAM mAnyaH // 3 // tatputraH zAstraruci rdhArAdattA'bhidho viditaH / zrIbAlabodhamizrAt kAzInAthAcca labdhavidyo'bhUt // 4 // sAhityavedAntakRtaprayatnaH kAzyAmathAcAryapadAMkitaH san / adhyApane saspRhamAnaso'yaM vRtyarthamanveSaNatatparo'bhUt // 5 // girijApatigatacittaH paropakRtisaktamAnaso nityam / prathitabhivAnIjanmA tuhinagirau 'kursiyAGge' baddharuciH // 6 // goyanakAvaMzAmbudhicandraH zrIlAlanAmavikhyAtaH / tatpatnI dharmaparA prathitA saravatyabhikhyayA loke // 7 // putrastayozca jAto bhaktaH zAstreSu kRSNagopAlaH / teSAmanurodhavazAtkAzyAM vidyAlaye ciraM vimale // 8 // sthirakarmAtra tadIye dhArAdatto vasAmi zAstraparaH / chAtropakArahetoradhyayanAdhyApanAdikaM tanvam // 9 // vizvanAthasahitaH putro'nyazvAzvinIpadabhAk / kRSNAma sute va teSAmupalAlanaM racayan // 10 // zrIkAlidAsaviracitaraghuvaMzAkhyaprasiddhakAvyasya / vyAkhyAmaracayametAM tayA prasanno'stu zailajAkAntaH // 11 //
Page #1379
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzazlokAnukramaNikA
Page #1380
--------------------------------------------------------------------------
Page #1381
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzazlokAnukramaNikA . 15 8 42 75 . . . . . . . 54 11 sarge zlokaH / atha jAtu rurohIta akarotsa tadodaihi 8 26 | atha jAnapado vipraH akarodacirezvaraH kSitau 8 20 | atha taM savanAya dIkSi akAryacintAsamakAla atha tasya kathaMcidaka akAle bodhito bhrAtrA 12 81 atha tasya vivAhakautu ajJabIjavalayena ni 11 66 atha tasya vizAMpatyu agastyacihnAdayanAtsa 16 atha tena dazAhataH anivarNamabhiSicya 19 atha dhUmAbhitAmrAkSa agrajena prayuktAzIsta 15 | atha nabhasya iva trida ahamaGkaparivartanocite 19 13 atha nayanasamutthaM agadaM candraketuM ca atha pathi gamayikhA mAsattvavacanAzrayaM atha prajAnAmadhipaH akulI kisalayAgratarja atha pradoSe doSajJaH acirAyajvabhirbhAga atha prabhAvopanataiH ajayadekarathena sa atha prAcetasopazaM ajasya gRhato janma 10 ajitAdhigamAya matri 8 atha madagurupakSoMka ajinadaNDabhRtaM kuza 9 atha madhuvanitAnAM atithiM nAma kAkutsthAn 10 atha yathAsukhamArtava atiprabandhaprahitAstra atha yantAramAdizya bhatiSThatpratyayApekSa atha rAmazirazcheda ato'yamazvaH kapilAnu 3 50 atha rodhasi dakSiNodadheH atrAnugodaM mRgayAni - 13 athavA kRtavAradvAre atrAbhiSekAya tapodha 13 51 athavA mama bhAgyaviplavA atrAviyuktAni rathAGga 13 31/ athavA mRdu vastu hiMsi atha kAzcidajavyapekSa 8 24atha vAlmIkiziSyeNa . . 1 93 ant..... 18 8 52 48 ....... 12 74 8 33 8 8 15 47 45 8.
Page #1382
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH / sarge zlokaH atha vidhimavasAyya 5 76 | athopanItaM vidhivadvi atha vIkSya raghuH pratiSThi, 8 10 athopayatrA sadRzena atha velAsamAsanna 10 35 athopariSTADramarai atha vyavasthApitavAka 14 53 athopazalye ripubhagnazalya 16 37 atha samAvavRte kumu 9 24 athoragAkhyasya purasya 6 59 atha sa viSayavyAvRttA 3 70 athormilolonmadarAja 16 54 atha sAvarajo rAmaH prA 15 70 athoSTravAmIzatavA atha stute bandibhirava 6 8 adaH zaraNyaM zarabhAnA 13 45 athAmyamahiSI rAjJaH 10 66 adUravartinIM siddhiM 1 athAGgadAzliSTabhujaM addhA zriyaM pAlitasaMga 13 athAgarAjAdavatAye 6 30 adhikaM zuzubhe zubhaMyu athAtmanaH zabdaguNaM adhigataM vidhivadyada athAtharvanidhestasya adhyAsya cAmbhaHpRSato 6 51 athAdhikasnigdhavilocane 14 26 anamrANAM samuddhartu athAdhizizye prayataH anayatprabhuzaktisaMpa 8 19 athAnapoDhArgalamapyagA anavAptamavAptavyaM 10 31 athAnAthAH prakRtayo ananuvAnena yugopamA athAnukUlazravaNapra anasUyAtisRSTena puNya athAndhakAraM giri anAkRSTasya viSaya athAbhiSekaM raghuvaMza anigrahatrAsavinIta athAbhyarcya vidhAtAraM anityAH zatravo bAhyA athArdharAtre stimitapra 4 anIkinInAM samare'na 18 athAsya godAnavidhera anugrahapratyabhinandi 14 athAsya ratnagrathitotta 16 43 anubhavannavadolamR 9 athetare sapta raghupravI anubhUya vasiSTasaMmRtaiH 8 athepsitaM bharturupa anena kathitA rAjJo 10 53 athezvareNa krathakaizi 5 39 anena cedicchasi gRhya 6 athaikadhenoraparA 2 49 / anena paryAsayatAzru
Page #1383
--------------------------------------------------------------------------
________________ 49 17 anukramaNikA sameM zlokaH sarge zlokaH anena pANau vidhivadgu 6 63 amI zirISaprasavAvataMsa 16 61 anena yUnA saha pArthiva 6 35 amuM puraH pazyasi deva anena sAdhe viharAmbu 6 57 / amuM sahAsaprahitekSa 13 42 anyadA jagati rAma 11 73 | amUrvimAnAntaralambi 13 33 anyecuratha kAkutsthaH 15 75 ameyo mitalokasva 10 18 anyedhurAtmAnucara 2 26 | amoghaM saMdadhe cAsmai 12 97 anyonyadarzanaprAptavi 12 87 amocyamazvaM yadi manya 3 65 anyonyasUtonmathanAda ayaM sujAto'nugira anviyeSa sadRzI sa ca 11 ayaHzaGkucitAM rakSaH apatuSAratayA viza 9 39 ayodhyAdevatAzcainaM praza 17 apathena pravakRte na jAtUpa 17 54 ariSTazayyAM parito - 3 apanItazirastrANAH aruNarAganiSedhibhi apazUlaM tamAsAdya 15 17 | arghyamaya'miti vAdinaM apazokamanAH kuTumbi 8 86 | arcitA tasya kausalyA 10 55 api turagasamIpAdu . 9 67 ardhAjitA satvaramutthi 7 10 api prabhuH sAnuzayo'nu 14 83 | arpitastimitadIpada 19 api prasannena maha 5 10 | alaM mahIpAla tapa apyagraNIrmanakRtA alaM hiyA mAM prati apyardhamArge parabANa 7 45 | alibhiraanabinduma abravIca bhagavanmataMga 11 39 | avakAzaM kilodavA abhinavAnparicetu 33 | avagacchati mUDhaceta abhibhUya vibhUtimAta 8 36 | avajAnAsi mA yasmA 1 77 abhyabhUyata vAhAnAM | avanimekarathena va 9 11 abhyAsanigRhItena 10 23 avantinAtho'yamudana abhyutthitAmipizunai 1 53 | avabhRthaprayato niya amadayanmadhugandhasa amaMsta cAnena parAya 3 27 | avekSya rAmaM te tasmi 15 3 amI janasthAnamapoDha 13 22 | avaimi kAryAntaramAnu 16 82 42 9 22 2PP 4 27
Page #1384
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH sarge zlokaH avaimi cainAmanagheti 14 40 AdiSTavarmA munibhiH 15 10 azUnyatIrAM munisaMni 14 76 AdhArabandhapramukhaiH aMze hiraNyAkSaripoH sa 18 25 AdhUya zAkhAH kusuma aMsalambikuTajArjuna 19 AdhoraNAnAM gajasaM asakRdekarathena ta 9 AnandajaH zokajamazru 14 asaGgamadriSvapi sAra 3 63 ApAdapadmapraNatAH asajanena kAkutsthaH pra 12 46 ApiJjarA baddharajaH asamAptavidhiryato ApInabhArodvahana asahyapIDaM bhagavanna AmuktAbharaNaH sragvI 17 25 asahyavikramaH sadya asau kumArastamajo'nu Ayodhane kRSNagati sa asau puraskRtya guruM 13 66 ArAdhya vizvezvaramIzva 18 aso mahAkAlaniketa ArUDhamadrInudadhInvi 6 34 asau mahendradvipadAna AlokamArga sahasA 13 20 Avajya zAkhAH sadayaM 16 19 asau mahendrAdrisamAna AvartazobhA nataMnAbhi asau zaraNyaH zaraNonmu 6 21 / astraM harAdAptavatA AvRNvato locanamArga 6 AzAsyamanyatpunaru asya pramANeSu samagra asyAGkalakSmI va dIrgha 6 AzvAsya rAmAvarajaH sa 14 ahameva mato mahIpa AsasAda mithilAM sa 11 ahInagurnAma sa gAM sama 18 AsasAda munirAtmana 11 A AsAM jalasphAlanatatpa 16 AkArasadRzaprajJaH 1 AsArasiktakSitibASpa 13 29 AkIrNamRSipatnInA 1 5. AsIdvaraH kaNTa kitapra. 7 22 mAkuJcitAprAGgulinA tato 6 15 AsphAlitaM yatpramadAka 16 Atatajyamakarotsa __11 45 AkhAdavadbhiH kavalaiH 2 AtapAtyayasaMkSipta 1 52 bhAtazastrastadadhyAsya 15 46 | ikSucchAyaniSAdinyaH 4 20 bhAdidezAtha zatrughnaM 15 6 / ikSvAkuvaMzagurave 13 nnin k .. 82 42
Page #1385
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 35 11 30 anukramaNikA sarge shlokH| 14 55 itthaM vrataM dhArayataH 5 55 / ityadhvanaH kaizcidahomi 6 71 | ityapAstamakhavighnayo 7 67 ityarghyapAtrAnumita 12 82 | ityAptavacanAdrAmo 15 35 | ityA prasAdAdasyAstvaM 59 | ityAropitaputrAste 17 68 | ityuktavantaM janakAtma 3 69 | ityuktvA maithilI bhartu 4 85 | ityudgatAH pauravadhU 2 41 | ityUcivAnupahRtAbharaNaH idamucchvasitAlakaM 15 indIvarazyAmatanu 10 indoragatayaH paJa indrAdRSTiniyamitagado indriyArthaparizUnyama imAM taTAzokalatAM ca imA khasAraM ca yavIya iyamapratibodhazAyi IpsitaM tadavajJAnA 15 48 1 91 15 91 14 12 38 w bh s ikSvAkuvaMzaprabhavaH ikSvAkuvaMzaprabhavo ikSvAkuvaMzyaH kakudaM itaH parAnarbhakahArya itarANyapi rakSAMsi itare'pi raghovaMzyAstra itastatazca vaidehIma iti kramAtprayuAno iti kSitIzo navati na iti jitvA dizo jiSNu iti pragalbhaM puruSA iti pragalbhaM raghuNA sa iti pratizrute rAjJA iti prasAdayAmAsuste iti vAdina evAsyA iti vijJApito rAjJA iti viracitavAgbhiH iti vismRtAnyakaraNIya iti zatruSu cendriyeSu iti zirasi sa vAma iti saMtaya' zatrughnaM iti vsubhojkulpr ityaM kSitIzena vazI itthaM gate gataghRNaH itthaM janitarAgAsu itthaM dvijena dvijarAja ityaM nAgastribhuvanagu itthaM prayujyAziSama 16 17 81 19 13 16 h m m m m m w m , m m @ tmh u 14 9 73 15 19 utkhAtalokatrayakaNTake uttasthuSaH sapadi palva uttiSTha vatsetyamRtA uttiSTha vatse nanu sAnu utthApitaH saMyati reNu 16 88 udakpratasthe sthiradhIH 5 35/ udadheriva ratnAni 17 44 14 15
Page #1386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 2 raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH sarge zlokaH udayamastamayaM ca 9 9 | uvAca dhAcyA prathamodi 3 25 udaye madavAcyamujjha 8 84 upasi sa gajayUthaka udAyudhAnApatatastA 12 44 udghandhakezazvayutapatra 16 67 | RtvijaH sa tathAnarca dakSi 17 8. udyacchamAnA gamanAya 16 29 | RddhApaNaM rAjapathaM sa 14 30 udyataikabhujayaSTimA 11 17 RSidevagaNavadhAbhu 8 3. unnAbha ityudgatanAma RSInvisRjya yajJAnte 15 unmukhaH sapadi lakSmaNA 11 26 RSyazRGgAdayastasya 10 upakUlaM sa kAlinyAH pu 15 upagato'pi ca maNDala 9 15 / ekAtapatraM jgtH| upacitAvayavA zuci 9 44 eko dAzarathiH kAmaM yA 12 45 upapannaM nanu zivaM etadreirmAlyavataH 13 26 upayayau tanutAM madhu etanmunermAnini zAta 13 upazalyaniviSTaistaizca etAH karotpIDitavAri 16 66 upasthitavimAnena te etA guruzroNipayodhara upasthitAM pUrvamapAsya 14 63 , etAvaduktavati dAza 13 68 upahitaM zizirAdaga etAvaduktvA pratiyA upAttavidyaM vidhiva etAvaduktvA virate upAntayorniSkuSitaM vi 7 50 ete vayaM saikatabhinna 13 17 upAntavAnIravanopa 13 30 | evaM tayoke tamavekSya upetya muniveSo'tha kAlaH 15 92 evaM tayoradhvani upetya sA dohadaduHkha 3 evamAttaratirAtmasaM ubhayameva vadanti 9 3 evmaaptvcnaats| ubhayorapi pArzvavarti evamindriyasukhAni ubhayorna tathA lokaH evamuktavati bhImadarzane 11 ubhAvubhAbhyAM praNato 14 2 evamukke tayA sAdhvyA umAvaSAko zaraja 3 23 evamudyanprabhAveNa zAstra 17 77 urasyaparyAptaniveza 18 47 / eSA khayA pezalamadhyayA 13 34 20-22 . . . 15 68
Page #1387
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 10 w anukramaNikA sarge zlokaH sarge zlokaH eSA prasannastimita 13 48 kAmaM prakRtivairAgyaM sa 17 eSo'kSamAlAvalayaM 13 43 | kAmarUpezvarastrasya | kAminIsahacarasya kAmi 19 5 aindramastramupAdAya 15 22 kAmbojAH samare soDhuM 4 aindriH kila nakhaistasyA 12 22 kAryena vAcA manasA 5 airAvatAsphAlanavizva kArtikISu savitAnaha 19 kAryeSu caikakAryalA kaNThasakkamRdubAhu kArNena patriNA zatruH sa 15 kaNDUyamAnena kaTaM kAlAntarazyAmasudheSu 16 kathaM nu zakyo'nunayo kASAyaparivItena karAbhighAtotthitakandu 16 83 / kiMtu vadhvAM tavaita kareNa vAtAyanalambi 13 21 kimatra citraM yadi kA kalatranindAguruNA kimapyahiMsyastava kalatravantamAtmAna kimAtmanirvAdakathAmu 14 34 kalatravAhanaM bAle kanI kiMvA tavAtyantaviyoga 14 kalamanyabhRtAsu bhASitaM kumArabhRtyAkuzalairanu kalyANabuddherathavA 14 kumArAH kRtasaMskArA kazcitkarAbhyAmupagUDha 6 | kumbhakarNaH kapIndreNa 12 kazcidviSatkhaGgahato 7 kumbhapUraNabhavaH paTu kazcidyathAbhAgamavasthi kumbhayoniralaMkAra kAtaro'si yadi vodbhatA 11 78 kuruSva tAvatkarabho 13 18 kAtarya kevalA nItiH - 17 47 kulena kAnyA vayasA na 6 kA tvaM zume kasya parigra 16 8 kuzAvatI zrotriyasAtsa 16 25 kApyabhikhyA tayorAsI 1 kuzezayAtAmratalena kAmaM karNAntavizrAnte 4 kusumaM kRtadohadasta kAmaM jIvati me nAtha 12 75 | kusumajanma tato nava kAmaM na so'kalpata paitR 18 40 kusumameva na kevala kAmaM nRpAH santu sahasra 6 22 | kusumAnyapi gAtrasaMga w w 65 28
Page #1388
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . .. raghuvaMzazlokAnAm sarge shlokH| sarge zlokaH kusumaigrathitAmapArthi 8 34 | kvacitkhagAnAM priyamAna 13 55 kusumotkhacitAnvalIbhR -8 53 | kvacitpathA saMcarate kUTayuddhavidhijJe'pi na 17 69 | kvacitprabhA cAndramasI kRcchralabdhamapi labdha 2 | kvacitprabhAlepibhirindra 13 kRtadaNDaH khayaM rAjJA 53 | ka sUryaprabhavo vaMzaH kRtapratikRtaprItaistayo | kSaNamAtrasakhI sujAta 8 37 kRtaH prayatno na ca deva 16 76 | kSatAhikala trAyata kRtavatyasi nAvadhIraNAM 8 48 kSatrajAtamapakAravairi 11 kRtasItAparityAgaH sa 15 kSatriyAntakaraNo'pi 11 kRtAJjalistatra yadamba | kSitirindumatI ca bhAminI 8 28 kRtAbhiSekaidivyAyAM kRzAnurapadhUmalA | khanibhiH suSuve ratnaM kSetraH 17 66 kRptapuSpazayanaoNllatA / khajUrIskandhanaddhAnAM kevalaM smaraNenaiva kaikeyyAstanayo jo gandhazca dhArAhatapalva kailAsagauraM vRSa garuDApAtavizliSTamegha kozenAzrayaNIyatvami 17 garbha dadhatyarkamarIcayo kauzikena sa kila kSitI 11 1 guNavatsutaropitazriyaH 8 11 kausalya ityuttarakosa guNairArAdhayAmAsu 10 RtuSu tena visarjita guptaM dadRzurAtmAnaM 10 60 krayakazikavaMzasaMbha gurorniyogAdvanitAM krameNa nistIrya ca guroryiyakSoH kapilena 13 kriyAnimitteSvapi guroH sa cAnantaramanta 18 kriyAprabandhAdayamadhva guroH sadArasya nipI . 2 krIDApatatriNo'pyasya 17 20 gurvarthamarthI zrutapAra 5 24 krozArdhaprakRtipuraHsareNa 13 79 | gRhiNI sacivaH sakhI mithaH 8 67 klezAvahA bhaturalakSa 14 5 gRhItapratimuktasya kvacicca kRSNoragabhUSaNeva 13 57 | geye ko nu vinetA vA. 15 69 ga .. ... 20 nswn..
Page #1389
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarge zlokaH gauravAcadapi jAtu prathitamaulirasau vana prAmeSvAtmavisRSTeSu 13 61 3 56 6 17 14 10 ghrANakAntamadhugandha anukramaNikA sarge zlokaH / jayazriyaH saMvananaM jalAni vA tIranikhAta | jahAra cAnyena mayUra jAtaH kule tasya kiloru | jAtyastenAbhijAtena jAne visRSTAM praNidhAna jAne vo rakSasAkAntA 16 / 3 jAlAntarapreSitadRSTi 10 22 jigamiSurdhanadAdhyuSi 17 jugUha tasyAH pathi 9 jugopAtmAnamatra 9 13 jetAraM lokapAlAnAM jJAne maunaM kSamA zaktI 19 15 jyAghAtarekhe subhujo 12 jyAninAdamatha gRhatI jyAbandhaniSpandabhujena 19 27 jyeSThAbhigamanAtpUrva te 449 14 1 cakampe tIrNalauhiye caturbhujAMzaprabhavaH sa caturvargaphalaM jJAnaM candanenAGgarAgaM ca mRga camarAnparitaH pravarti caraNayornakharAgasa carataH kila duzvara cArunRtyavigame ca citrakUTavanasthaM ca kathi citradvipAH padmavanAva cumbane viparivartitA cUrNababhru lulitasragA 21 12 2 8 11 15 1 8 19 chAyAmaNDalalakSyeNa chAyAvinItAdhvaparizra jagAda cainAmayamaGga jagRhustasya cittajJAH janapade na gadaH pada janasya tasminsamaye vi janasya sAketanivA janAya zuddhAntacarA janAstadAlokapathAtpra taM rAgabandhiSvavitRptame 18 13 46 taM rAjavIthyAmadhihasti 18 taM vAhanAdavanatotta 6 taM viniSpidhya kAkutsthau 12 15 99 | taM vismitaM dhenuruvAca 2 62 taM vedhA vidadhe nUnaM 1 16 | taM zaraiH pratijagrAha khara 12 47 5 31 / taM shlaaghysNbndhmsau| 5 40 3 16 | taM santaH zrotumarhanti 1 15 78 | taM karNabhUSaNanipI
Page #1390
--------------------------------------------------------------------------
________________ sagai zlokaH 12 77 12 19 7 17 . * 6 44 1162 11 44 .. 10 raghuvaMzazlokAnAm sameM zlokaH / taM karNamUlamAgatya rAme 12 2 tato bibheda paulastyaH te kRtapraNatayo'nujIvi 19 8 tato'bhiSagAnilavipra taM kRpAmRduravekSya 11 83 | tato mRgendrasya mRge taM gRhopavana eva saMga 19 54 tato yathAvadvihitA taccAtmacintAsulabha vi 14 20 tato'vatIyAMzu kareNu taccoditazca tamanu 9 77 | tato velAtaTenaiva tataH kakSyAntaranyastai 17 21 tattadbhumipatiH palyai tataH paraM vajradharaprabhAva 18 21 | tatpratIpapavanAdivaika tataH paraM tatprabhavaH tatprasuptabhujagendramI tataH paraM tena makhAya 3 39| tatprArthitaM javanavAji tataH paraM duHprasaha tatra janyaM ragho? tataH paramabhivyakta 17 40 | tatra tIrthasalilena tataH prakoSThe haricanda 3 59 tatra dIkSitasRSi rarakSa tataH prajAnAM ciramAtma 3 35 tatra nAgaphaNorikSaptasiM tataH pratasthe kauberI | tatra yAvadhipatI makha tataH prahasyApabhayaH | tatra sekahatalocanAjanai tataH priyopAttarase'dharo 7 63 | tatra saudhagataH pazyanya tataH sa kRtvA dhanurAta 77, tatra svayaMvarasamA tataH saparyA sapazUpahA 16 39 / tatra hUNAvarodhAnAM tataH samAjJApayadAzu 16 tatrAkSobhyaM yazorAzi tataH samAnIya sa mAni 2 64 tatrAbhiSekaprayatA tataH sunandAvacanA 6 80 tatrArcito bhojapateH tatastadAlokanatatpa tatrezvareNa jagatAM tato gaurIguruM zaila tatrainaM hemakumbheSu tato dhanuSkarSaNamUDha 7 62 tathA gatAyAM parihAsa tato niSAdasamagra tathApi zastravyavahAra tato nRpANAM zrutavRtta 6 20 tatheti kAmaM pratizuzruvA tato nRpeNAnugatAH striya 16 69 | tatheti gAmuktavate 19 11 24 15 11 19 15 30 . 14 82 . an_c..
Page #1391
--------------------------------------------------------------------------
________________ .52 sameM zlokaH 5 61 15 56 17 22 11 77 11 32 15 51 14 14 75 15 58 5 1 tatheti tasyAH praNayaM tatheti tasyAH pratigRhya tatheti tasyAvitathaM tatheti pratijagrAha tatheti pratipanAya tathetyupaspRzya payaH tathaiva sugrIvabibhISa tadaGganisyandajalena tadaGgamayyaM maghavanma tadAnakledasamAku tadadvataM saMsadi rAtri tadapohitumarhasi priye tadanyatastAvadana tadanvaye zuddhimati tadahasImAM vasati tadalaM tadapAyacinta tadAtmasaMbhavaM rAjye tadAnanaM mRtsurabhi tadApramRtyeva vana tadIyamAkranditamA tadetadAjAnuvilambi tadeSa sargaH karuNAI.. tadgati matimatAM vare tagItazravaNaikApA tadrakSa kalyANaparaM tayoni zatadhA bhinnaM tanutyajAM varmabhRtAM tanulatAvinivezita anukramaNikA sarge zlokaH 16 23 taM tasthivAMsaM nagaropa 14 68 taM dadhanmaithilIkaNThani taM dhUpAzyAnakezAntaM tanmadIyamidamAyudhaM tanyamayata saMbhRta 5 59 | tapasyAnadhikAritvAtpra 17 tapakhiveSakriyayApi tapakhisaMsargavinIta taporakSansa vighnebhyasta tamakamAropya zarIra 16 24 / tamadhvarAya muktAzvaM 8 54 | tamadhvare vizvajiti tamapahAya kakutsthakulo tamabravItsA guruNA nava tamabhyanandaprathama pra tamabhyanandatpraNataM sa tamaraNya samAzrayonmukha tamacayitA vidhi | tamalabhanta pati pati tamazakyamapAkraSTuM ni tamazru netrAvaraNaM pramRjya tamAtithyakriyAzAnta tamAtmasaMpannamanindi tadAdau kulavidyAnAma 2 50 tamAbhUtadhvajapaTaM vyo | tamApatantaM nRpate 7 48/ tamAryagRhya nigRhIta 9 52 | tamAhitotsukyamada : 2mww....cnn N 16 3 15 - 14 1 58 18 18 17 73 12 4 *
Page #1392
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarge zlokaH . 18 41 18 29 *** 8 . 18 22 12 16 raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH 4 83 | tasmAdadhaH kiMcidivAba 7 35 tasminkulApIDanime / | tasminkSaNe pAlayituH tasmingate dyAM sukRto 19 tasmingate vijayinaM 11 67 | tasminabhidyotitabandhu 19 tasminavasare devAH tasminAtmacaturbhAge tasminAsthadiSIkAstraM 19 57 | tasminprayAte paraloka tasminrAmazarotkRtte tasminsamAvezitacitta tasminhradaH saMhitamAtra tasminvidhAnAtizaye tasmai kuzalasaMprazna tasmai nizAcaraizvarya tasmai visRjyottarakosa tasmai sabhyAH sabhAryAya tasmai samyagghuto vahni tasya karkazavihArasaM tasya kalpitapuraskriyA tasya jAtu marutaH pratI tasya dAkSiNyarUDhena tasya dvipAnAM madavAri | tasya nirdayaratizramAla 14 74 tasya pANDuvadanAlpabhU tasya pUrvoditAM nindA 16 / 79 | tasya prabhAnirjitapuSpa tamIzaH kAmarUpANA tamudvahantaM pathi bhoja tamupAdravadudyamya dakSi tamRSiH pUjayAmAsa taM payodharaniSitaca taM piturvadhabhavena ma taM pramattamapi na prabhAva taM prApya sarvAvayavAna taM priitivishdainetrairnv taM bhAvArtha prasavasamayA taM bhUpatirbhAsurahe tayA srajA maGgalapuSpa tayA hInaM vidhAtarmA tayordivaspaterAsIdekaH tayorapAGgapratisAri tayorupAntasthitasiddha tayorjagRhatuH pAdA tayoryathAprArthitamindri tayozcaturdazaikena tayostasminnavIbhUta tadvalgunA yugapadu tava niHzvasitAnukAri tava matrakRto mantrai tavAhato nAbhigame tavAdharaspardhiSu vidru tavorukIrtiH zvazuraH tasmAtpuraHsarabibhISa tasmAtsamudrAdiva mathya 78 . . . . . 10 34 . . 11 1 19 32 19 50 15 57 17
Page #1393
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 20 / ta anukramaNikA sarge shlokH| sarge zlokaH tasya prayAtasya varUthi 16 28 | tasyAvasAne haridazvadhA 18 23 tasya prasahya hRdayaM ki 8 93 | tasyAH sa rakSArthamanalpa 7 36 tasya mArgavazAdekA 15 11 . tasyAH sa rAjopapadaM 16 tasya saMvRtamantrasya tasyAstathAvidhanarendra 19 tasya sanmatrapUtAbhiH tasyAH spRSTe manujapati 16 tasya saMstUyamAnasya ca tasyaikanAgasya kapola tasya sAvaraNadRSTasaMghayaH 19 tasyaikasyocchritaM chatraM 17 tasya stanapraNayibhirmu 9 tasyai pratizrutya raghupra 14 tasya sphurati paulastyaH 12 | tasyai bharturabhijJAnama1 tasya vIkSya lalitaM vapuH 11 | tasyotsRSTanivAseSu tasyAM raghoH sUnurupasthi tasyodaye caturmUrtaH tasyAH khuranyAsapavitra | tasyopakAryAracito tasyAdhikArapuruSaiH tasyaughamahatI mUrtIi tasyAnalaujAstanayasta taM vasA nAgarAjyasya tasyAnIkairvisarpadbhi 4 53 | tAM zilpisaMghAH prabhuNA 16 38 tasmAnmucye yathA tAta | tAM saiva vetragrahaNe tasyAnvaye bhUpatireSa tA iGgudInehakRtapra 14 tasyApanodAya phalapra tAta zuddhA samakSaM naH nuSA 15 tasyApareSvapi mRgeSu tA narAdhipasutA nRpA 11 tasyAH prasannendumukhaH tAM tAmavasthAM pratipadya 13 tasyAH pratidvandvibhavAdvi tAM dRSTiviSaye bharturmu 15 tasyAH prakAmaM priyadarza 6 tAM devatApitratithi 2 tasyAbhavatsUnurudAra tAnhatvA gajakulabaddha tasyAbhiSekasaMbhAra tAM pratyabhivyaktamanora tasyAmAtmAnurUpA tAbhyastathAvidhAnsvapnA tasyAmevAsya yAminyAmanta 15 13 tAbhirgarbhaH prajAbhUtyai 10 58 tasyAyamantarhitasaudhamA 13 40 tAmagratastAmarasAnta tasyAlameSA kSudhitasya 2 39 | tAmaGamAropya kRzAGga 14 6 Non * Rs on:30***..
Page #1394
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarga zlokaH 4 42 tAmantikanyastabali tAmabhyagacchadruditAnu tAmarpayAmAsa ca zoka tAmekabhAryA parivAda tAM puNyadarzanAM dRSTvA tAmbUlInAM dalaistatra tAmbUlavallIpariNaddha tAmraparNIsametasya tAmrodareSu patitaM tA rAghavaM dRSTibhirApi tAvatprakIrNAbhinavopa tAvubhAvapi paraspara tAsAM mukhairAsavagandha tAsu zriyA rAjaparampa tAH khacAritramuddizya tAH khamaGkamadhiropya do tisastrilokaprathitena tIrasthalI barhibhirutka tIrthe tadIye gajasetuba tIrthe toyavyatikarabha tIvravegadhutamArga te caturthasahitAtrayo te ca prApurudanvantaM tejasaH sapadi rAziru te tasya kalpayAmA tena kArmukaniSaktamu tena dUtividitaM niSe tena dvipAnAmiva puNDa raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH 2 24 tena bhUminihitaikako 11 81 14 70 tena mantraprayuktena ni 12 99 tenAtapatrAmalamaNDale tenAbhighAtarabhasasya tenAvarodhapramadAsa tenArthavAllobhaparAdhu 14 23 tenAvatIrya turagAtpra tenASTau parigamitAH tenottIrya pathA laGkAM 7 12 tenoruvIryeNa pitA prajAyai 18 2 7 4 . te putryonetshstr 14 11 82 te prajAnAM prajAnAthA 10 83 7 11 te prItamanasastasmai yA 17 6 te bahujJasya cittajJe 10 15 73 | te rAmAya vadhopAyamA 15 5 19 44 | te rekhAdhvajakulizA 4 88 7 33 | te setuvArtAgajabandhamu 16 2 64 te'sya muktAguNonnaddhaM 17 16 33 teSAM sadazvabhUyiSThA 8 95 teSAM dvayordvayoraikyaM 11 16 | teSAM mahAsinasaMsthi6 6 11 55 | taiH kRtaprakRtimukhyasaM 19 55 taistrayANAM zitairbANairya taiH ziveSu vasatirgatA 11 ___9 tau daMpatI bahu vilapya 9 tau nidezakaraNodyatau 11 4 | tau piturnayanajena vAri 11 5 18 8 to praNAmacalakAkapakSa 11 31
Page #1395
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 05. ann awan anukramaNikA sarge zlokaH / sarge zlokaH tau balAtibalayoH prabhA 11 9 digbhyo nimanitAzcainama 15 59 tau sametya samaye sthitA 11 53 dine dine zaivalavantya 16 46 tau sarAMsi rasavadbhira 11 11 dineSu gacchatsu nitAnta 3 8 to sItAnveSiNau gRdhra 12 54 dilIpasUnoH sa bRha tau suketusutayA khilI 11 14 | dilIpAnantaraM rAjye tau nAtakaibandhumatA ca 7 28 divaM marutvAniva bho 3 4 tau videhanagarInivAsi 11 36 dizaH prasedurmaruto vavuH 3 14 tyajata mAnamalaM bata 9 dizi mandAyate tejo tyAgAya saMbhRtArthAnAM 1 diSTAntamApsyati bhavAna tyAjitaH phalamutkhAte 4 33 dIrghaSvamI niyamitAH akhena tAyAtkila kAliye 6 49 / dukUlavAsAH sa vadhUsa tridivotsukayApyavekSya 8 6. trilokanAthena sadA ma 3 45 dudoha gAM sa yajJAya tretAnidhUmApramanindya duritaM darzanena naMta 17 74 13 37 trailokyanAthaprabhavaM pra 16 81 duritairapi kartumAtma tvaM rakSasA bhIru yato'ra 13 24 | durgANi durgrahANyAsaMsta 17 52 tvacaM sa medhyAM paridhAya 3 31 durjAtabandhurayamRkSa 13 tvayA purastAdupayAci 13 53 dUrAdayazcakranibhasya 13 15 tvayaivaM cintyamAnasya | dUrApavarjitacchatraistasyA 17 79 tvayyAvezitacittAnAM 10 dUrvAyavAGkuraplakSatva dRDhabhaktiriti jyeSThe dakSiNena pavanena saM 19 dRSTadoSamapi tanna dadhato mahAlakSaume vasA 128 dayitAM yadi tAvadanva 8 dRSTasAramatha rudrakA darpaNeSu paribhogadarzi . 19 dRSTA vicinvatA tena dazadigantajitA raghu 9 5 daityatrIgaNDalekhAnAM 10 dazarazmizatopamadhu | dviSAM viSaya kAkutstha 4 dazAnanakirITebhya 10 75 | dveSyo'pi saMmataH ziSTa 1 28 . .:. ::
Page #1396
--------------------------------------------------------------------------
________________ : mona .:. ** raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH / sarge zlokaH | na mRgayAbhiratirma du dhanu to'pyasya dayAI |na mehiyA zaMsati ki dharAyAM tasya saMrambha | namo vizvasRje pUrva dharmalopabhayAdrAjJI 1 nayaguNopacitAmiva dhAtAra tapasA prItaM 10 nayavidbhirnave rAjJi dhArAvanodgAridarImu narendramUlAyatanAda dhiyaH samapraiH sa guNairu 3 navapallavasaMstare'pi dhUmadhUmro vasAgandhI 15 16 navendunA tannabhasopame dhUmAdameH zikhAH pazcAdu 17 34 na saMyatastasya babhUva dhRtirastamitA ratizyu 8 66 | nAtiparyAptamAlakSya ma dhruvamasmi zaThaH zucismite 8 49 nAbhiprarUDhAmburuhAsa dhvajapaTaM madanasya dhanu 9 45 nAma rAma iti tulyama 11 68 nAma vallabhajanasya te 19 24 na kilAnuyayustasya | nAmbhasAM kamalazobhinAM 11 12 na kRpaNA prabhavatyapi nigRhya zokaM khayameva na kevalaM gacchati tasya 18 49 nigrahAtvasurAptAnAM va 12 na kharo na ca bhUyasA nicitya cAnanyanivRtti 14 na cAvadadbharturavarNa nitamvagurvI guruNA na copaleme pUrveSA nidrAvazena bhavatA na tasya maNDale rAjJo nidhAnagarbhAmiva sA nadatsu tUryeSvavibhAvya 7 niyujya taM homaturaMga nadadbhiH snigdhagambhIraM 17 nirghAtopraiH kuJjalInAji 9 64 na dharmamarthakAmAbhyAM ba 17 nirdiSTAM kulapatinA sa 1 95 ma navaH prabhurA phalodayA 8 nirdoSamabhavatsarva 1. 72 na pRthagjanavacchuco va 8 nirbandhapRSThaH sa jagAda 14 32 na prasehe sa ruddhArka 4 nirbandhasaMjAta ruSA 5 21 na prahartumalamasmi nirda 11 84 | niryayAvatha paulastyaH pu 12 83 nabhazvarairgItayazAH sa le 18 6 nivartyate yairniyamA , khh sh s
Page #1397
--------------------------------------------------------------------------
________________ nn. 2 8. 761 anukramaNikA 17 sarge zlokaH sarge zlokaH / 15 103 | nyastAkSarAmakSarabhUmi 18 46 12 63 12 1 pakSacchidA gotrabhidAtta 13 7 18 44 paJcamaM lokapAlAnAmUcuH 17 4 15 paJcavavyAM tato rAmaH 12 31 paJcAnAmapi bhUtAnAM 4 11 paNabandhamukhAnguNAna | patiraGkaniSapNAya 12 68 pattiH padAti rathinaM 6 16 payoghaTairAzramabAla 14 78 2 52 payodharaiH puNyajanAga 14 64 parakarmApahaH so'bhUda 16 12 parasparAkSisAdRzya 5 parasparAbhyukSaNatatpa 1. parasparAviruddhAsve 6 80 29 6 paraspareNa kSatayoH 7 53 paraspareNa vijJAta paraspareNa spRhaNIya 7 14 1 parAtmanoH paricchidya 17 59 parAbhisaMdhAnaparaM yadya parArdhyavarNAstaraNopa ___74 parikalpitasAMnidhyA paricayaM calalakSya pareNa bhane'pi | pareSu kheSu ca kSiptaira 6 7 parNazAlAmatha kSipraM 12 40 17 26 paryantasaMcAritacA 11 21 pavanasyAnukUlatvA nirvatyaivaM dazamukhazi nirvApya priyasaMdezaiH nirviSTaviSayasnehaH sa nivRttajAmbUnadapaTTa nivRSTalaghubhirmedhai nivartya rAjA dayitA nivavRte sa mahArNava nivAtapastimite niviSTamudadheH kUle taM nivezya vAmaM bhujamAsa nizamya devAnucara nizAcaropaplutabhartRkA nizAsu bhAsvatkalanUpu niHzeSavikSAlitadhA nisargabhinAspadameka nIpAnvayaH pArthiva eSa nIvArapAkAdi kaDaMga nUnaM mattaH paraM vaMzyAH nRtyaM mayUrAH kusumAni nRpatiH prakRtIravekSi nRpateH pratiSiddhameva nRpateyaMjanAdibhista nRpaM tamAvartamanojJa nRpasya varNAzramapAla netravrajAH paurajanasya nepathyadArzanazchAyA ta nairRtanamatha mantrava raghu.2 . . 85 8 ....... ..
Page #1398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 37, raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH sarge zlokaH pazyAvarodhaiH zatazo 16 58 puropakaNThopavanA pANjyo'yamaMsArpitalamba 60 | purohitapurogAstaM jiSNuM 17 13 pAtrIkRtAtmA guruseva 18 30 | puSpaM phalaM cArtavamAha 14 pAdapAviddhaparighaH 12 73 | pUrvajanmadhanuSA samA 11 8. pArasIkAMstato jetu 4 60 pUrva praho na jaghAna 7 47 pArthivImudavahadraghu 11 54 | pUrvavRttakathitaiH purA 11 10 pitA pitRNAmatRNastama 18 26 pUrvastayorAsmasame 18 12 pitA samArAdhanatatpare 18 11 | pUrvAnubhUtaM smaratA ca . 13 pituH prayatnAtsa samapra 3 22 pRktastuSAranirini pituranantaramuttara 9 1 pRthivI zAsatastasya 1. 1 piturniyogAdvanavAsa 14 21 pRSTanAmAnvayo rAjJA sa. 15 50 pitrA dattAM rudanrAmaH 127 pautraH kuzasyApi kuzeza 18 4 pitrA visRSTI madapekSa 13 67 | paurasyAnevamAkAmaM pitrA saMvardhito nityaM 17 62 | paureSu so'haM bahulIbhatra 14 / pizyamaMzamupavItala 11 64 prajAnAmeva bhUtyartha 1 18 puNDarIkAlapatrasta 4 17 prajAnAM vinayAdhA putrajanmapravezyAnAM prajAvatI dohadazaMsi putro raghustasya padaM prajAstadguruNA nadyo puraMdarazrIH puramu 2 74 praNipatya surAstasmai puraM niSAdAdhipate 13 59 pratApo'gre tataH zabdaH puraskRtA varmani pratikRtiracanAbhyo purANasya kavestasya pratijagrAha kAligasta purA zakamupasthAya 1 75 pratiprayAteSu tapodha purA sa darbhAGkuramAtra 13 pratizuzrAva kAkutsthaste puruSasya padeSvajanma pratiyojayitavyavala 8 41 puruSAyuSajIvinyo 1 63 | pratyakSo'pyaparicchedyo puruhUtadhvajasyeva pratyapadyata cirAya 11 puruhUtaprabhRtayaH 10 49 pratyapadyata tatheti 7 41 4 8 78 0 28 11
Page #1399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 + 1: anukramaNikA sarge shlokH| sarge zlokaH pratyanavInamiSu 2 42 prasAdhikAlambitamapra pratyabhijJAnaratnaM ca rAmA 12 64 | prasthitAyAM pratiSThethAH pratyuvAca tamRSina ta prahAramUryopagame pratyuvAca tamRSirniza prAjApatyopanIta prathamaparigatArthastaM prAtaHprayANAbhimukhAya prathamamanyabhRtAbhiru prAtaretya paribhogazobhi 19 21 pradakSiNaprakramaNAkR prAtayethoktavatapA pradakSiNIkRtya paya prAptAnugaH sapadi zAsa pradakSiNIkRtya hutaM prApya cAzu janasthAna prAyaH pratApamAnavAda prabuddhapuNDarIkAkSaM prAyo viSANaparimokSa prabhAnuliptazrIvatsaM prasAdakAlAgurudhUma prabhAvastambhitacchAyamA 14 12 12 21 prAhiNocca mahitaM mahA 11 49 pramadAmanusaMsthitaH priyatamAbhirasau tima pramanyavaH prAgapi kosa 7. 34 priyaMvadAtprAptamasau pramuditavarapakSameka 6 86 priyAnurAgasya manaH sa 3 10 prayayAvAtitheyeSu 12 25 prekSya darpaNatalasthanA pralobhitApyAkRtilobha premagarvitavipakSamatsa pravRttamAtreNa payAMsi 13 14 phalamasyopahAsasya pravRttAvupalabdhAyAM 12 pravRddhatApo divaso'ti | bandhacchedaM sa baddhAnAM 17 19 praddhau hIyate candraH sa babhUva rAmaH sahasA sa 14 pravezya cainaM purama babhau tamanugacchantI vi 12 prazamasthitapUrvapArthi babhau bhUyaH kumArakhAdA 17 prasannamukharAgaM taM smita babhau sadazanajyotsnA 10 37 prasavaiH saptaparNAnAM valamArtabhayopazAnta prasasAdodayAdambhaH 4 21 balikriyAvarjitasaikatA 16 21 prasAdasumukhe tasmiMzca 4 18 | balaradhyuSitakhasya prasAdAbhimukhe tasmiMzca 17 46 | bahudhApyAgamaibhibhAH 10 26 h h h h h h h h h h h h , m , sh m
Page #1400
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . . raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH sarge zlokaH bADhameSa divaseSu 19 52 | bhUyastapovyayo mA bhUdvA 15 37 bANabhinna hRdayA niye 11 19 bhUrjeSu marmarIbhUtAH bAlArkapratimevApsu 12 100 | bhogibhogAsanAsInaM 10 7 bAhupratiSTambhaviya | bhogiveSTanamArgeSu bAhubhirviTapAkAra 10 11 bhramaraiH kusumAnusAra bibhrato'tramacale'pyaku 11 74 | bhUmedamAtreNa padAnma 13 36 vibhratyA kaustubhanyAsaM 10 62 brAhma muhUrte kila tasya makhAMzabhAjo prathamo 3 maNau mahAnIla iti prabhA 18 bhaktiH pratIkSyeSu kulo matagazApAdavalepa bhalyA gurau mayyanuka mattebharadanotkIrNa bhagavanparavAnayaM janaH matpara durlabhaM matvA manyamAnamatimAtraka matsyadhvajA vAyuvazAdvi bhayotsRSTavibhUSANAM madirAkSi madAnanArSi bharatastatra gandharvAnyu 15 madodaprAH kakumantaH bhartApi tAvatkrayakaizi manasApi na vipriyaM mayA 8 bhartuH praNAzAdatha zoca | manuprabhRtibhirmAnya bhaLApavarjitaisteSAM | manuSyavAhyaM caturana bhavati viralabhakti | manobhirAmAH zRNvanto bhavAnapIdaM paravA manojagandhaM sahakAra bhavyamukhyAH samArambhAH 17 53 | mantraH pratidinaM tasya / bhasmasAtkRtavataH pitR mandaH kaviyazaHprArthI bhAskaraca dizamadhyuvA mandotkaNThAH kRtAstena bhImakAntainUpaguNaH 1 16 mayi tasya suvRtta varta 8 77 bhujamUorubAhulyAde 12 maraNaM prakRtiH zarIriNAM bhuvaM koSNena kuNDodhI 1 84 | marutAM pazyatAM tasya 14 101 bhUtAnukampA tava 2 48 marutprayukAdha marutsa 2 10 bhUyastato raghupatirvi 13 76 / marupRSThAnyudammAsi * . . 4. 68 . . . . . . . 22 14 11 . . . 11 'pA
Page #1401
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15 101 49 anukramaNikA sarge zokaH / sarge zlokaH marmarairagurudhUpagandhi 19 41 | yatkumbhayoneradhigamya 16 72 mahArhasiMhAsanasaMsthito 7 18 | yatsa lamasahakAramA 19 46 mahimAnaM yadutkIrtya 10 32 | yathA ca vRttAntamimaM sa 3 66 mahIM mahecchaH parikIrya 18 33 | yathA prahlAdanAcandraH / 4 12 mahendramAsthAya mahokSa yathAvidhihutAmInoM mahokSatA vatsataraH 3 32 yadAttha rAjanyakumAra taM 3 48 mAtaMganakaiH sahasotpa 13 11 | yaduvAca na tanmithyA 17 42 mAtalistasya mAhendramA 12 86 | yadgopratarakalpo'bhUtsaM mAtRvargacaraNaspRzau yantA hareH sapadi saMha 12 mAnyaH sa me sthAvara 2 44 | yatrapravAhaiH ziziraiH mA bhUdAzramapIDeti 1 37 | yamAtmanaH sadmani saMni 6 56 mArgeSiNI sA kaTakAnta 16 31 | yavanImukhapamAnAM 4 61 mitrakRtyamapadizya 19 31 yazobhirAbrahmasamaM 18 28 mithunaM parikalpitaM bayA 8 61 | yaH subAhuriti rAkSaso 11 29 muktazeSavirodhena 10 13 | yasminmahIM zAsati vANi 6 75 mukhArpaNeSu prakRtipra 13 yasyAtmagehe nayanAbhi mukhAvayavalUnAM tAM nai 12 43 yasyAvarodhasvanacanda6 muralAmArutoddhRta | yAM saikatotsAmukhoci 13 mRgavanopagamakSama yAsau rAjyaprakAzAbhirba mRgyazca darbhAkaraniyaM yAvatpratApanidhirA 5 71 maithilaH sapadi satyasaM yAvadAdizati pArthiva maithilasya dhanuranyapA yAvannAzyAyate vedirabhi mokSyadhve vargabandInAM yudhAjitazca saMdezAtsa yuvA yugavyAyatabAhu . yaH kazcana raghRNAM hi 15 7 yUpavatyavasite kriyA 11 yaccakAra vivara zilA 11 18 | yena roSaparuSAtmanaH yatipArthivaliGgadhAri 8 16 / yoganidAntavizadaiH 48 10 334
Page #1402
--------------------------------------------------------------------------
________________ .nnn. raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH sarge zlokaH yoSitAmuDapaterivA 19 34 rAjanprajAsu te kazcida 15 47 yauvanolatavilAsinI 19 : rAjarSivaMzasya raviprasU 14 37 rAjasakhamavadhUya mAtR 11 rakSasA mRgarUpeNa va 12 rAjApi tadviyogAtaH rakSovadhAnto na ca me pra 14 41 rAtrAvanAviSkRtadIpabhA raghunAtho'pyagaratyena 15 rAtraMdivavibhAgeSu 17 49 raghupatirapi nAtave rAtrirgatA matimatA raghumeva nivRttayauva rAma ityabhirAmeNa raghurabhumukhasya tasya rAma padAtimAlokya 12 84 raghurbhAzaM vakSasi tena | rAmamanmathazareNa tA raghuvaMzapradIpena 68 rAmaskhAsanadezatvAdbha raghUNAmanvayaM vakSye rAmasya madhuraM vRttaM raporavaSTambhamayena rAmAjJayA haricamUpata rajaHkaNaiH khuroddhataiH rAmAdezAdanugatA senA 15 rajobhiH syandanoddhata rAmo'pi saha vaidehyA 12 raNaH pravavRte tatra bhImaH 12 72 rAvaNasyApi rAmAsto ratismarau nUnamimAva : 7 rAvaNAvagrahalAnta rahItAnunayena 6. rAvaNAvarajA tatra rAgha rathAjanAnoriva bhAva 24 rudatA kuta eva sA rathAtsa yatrA nigRhIta rUpaM tadojakhi tade rabI niSaGgI kavacI rUpe gIte ca mAdhurya stho sthAnadhvaninA rekhAmAtramapi 1 17 rasAtalAdAdibhavena rasAntarANyekarasaM 10 17 lakSmaNaH prathama zrukhA ko 12 39 rASavAnvitamupasthitaM 11 | lakSmaNAnucarameva 11 rApavAstravidIrNAnAM 12 51 / lakSyate sa tadanantaraM rAghavo'pi caraNau tapo 11 89 | lakSyIkRtasya hariNasya rAghavo rathamaprAptAM nA 12 16 | lavezvarapraNatibhA - . 15 52 @ , m s h , h h h h
Page #1403
--------------------------------------------------------------------------
________________ 23 3 44 anukramaNikA sarge zlokaH / sarge zlokaH latApratAnodayitaiH 2 8 vasiSThamantrokSaNajA labdhapAlanavidhau na 19 3 vazI viveza cAyodhyA 15 38 labdhaprazamanakhastha 4 14 vazI sutastasya varzava labdhAntarA sAvaraNe'pi 16 / vasansa tasyAM basato lalATodayamAbhumaM vasiSThasya gurormantrAH sA 17 lalitavibhramabandhavi vakhokasArAmabhibhUya 16 lavaNena viluptejyAstA 15 2 vAgarthAviva saMpRktI lijarmudaH saMvRtaviki bAyanaHkarmabhiH patyau 15 lokAntarasukhaM puNyaM vAcayamatvAtpraNati lokena bhAvI pitureva 18 38 vAcyaskhayA madvacanAtsa 14 laulyametya gRhiNI pari 19 19 vApISviva savantISu . 17 vAmagAzramapadaM tataH bamAnutsAya tarasA vAmetarastasya karaH bacasaiva tayorvAkyama 12 92 vArSikaM saMjahArendro vatsasya homArthavidhe vikramavyatihAreNa sAmA 12 vasotsukApi stimi viprahAca zayane parAyu 19 vanirdhUtazApasya vitAnasahitaM tatra bheje 17 vadhUbhaktimatI cainA viditaM tapyamAnaM ca 10 banAntarAdupAvRttaH viddhi cAtabalamojasA baneSu sAyaMtanamalli vidvAnapi tayordAsthaH banyavRttirimA zazva vidheradhikasabhArastataH vapuSA karaNojjhitena vidheH sAyantanasyAnte 1 56 vayasAM patayaH peturha vinayante sma tadyodhA 4 vayorUpavibhUtInAme vinAzAttasya vRkSasya 15 vayoveSavisaMvAdirA binItApazramAta varNodakaiH kAJcanA | vindhyasya saMstambhayitAma 6 61 vaMzasthitiM vaMzakareNa 18 31 | viproSitakumAra tadrAjya 12 11 vasiSThadhenoranuyA 2 19 / vibhakAtmA vibhuskhAsA 10 65 12 57 ....
Page #1404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 . nam k na Nown m m m vibhave'pi sati khayA vibhAvasuH sArathineva vibhUSaNapratyupahAraha viraktasaMdhyAkapizaM viracitA madhunopaba vilapamiti kosalAdhi vilalApa sa bASpagadga vilAsinIvibhramadanta viluptamantaHpurasunda vilocanaM dakSiNamA vizazramurnamerUNAM vizIrNatalpAhazatoni viSAdaluptapratipatti visRSTapArdhAnucarasya visastamaMsAdaparo vi vIkSya vedimatha raktavi vIcilolabhujayostayo vIrAsanAnajuSAma vRkSezayAyaSTinivAsabha vRttaM rAmasya vAlmIke: vRntAcchuthaM harati veNunA dazanapIDitAdha velAnilaH ketakareNu velAnilAya prasatAbhu vezmAni rAmaH parivarha vaidarbhanirdiSTamasau ku vaidehi pazyAmalayADi vaimAnikAH puNyakRta . raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH sarge zlokaH 69 vaivakhato manurnAma 1 11 3 37 vyAghrAnabhIrabhimukholpa vyAdideza gaNazo'tha 11 vyUDhorasko vRSaskandhaH 1 | vyUhAvubhau tAvitareta 7 54 vyUhya sthitaH kiMcidivotta 18 51 vyomapazcimakalA sthite 19 51 vraNagurupramadAdhara vratAya tenAnucareNa 7 | zakyeSvevAbhavadyAtrA 16 11 | zakhanAbhizatayA 7 64 40 zataistamakSNAmanimeSa 2 9 zatrudhAtini zatrudhaH 15 36 | zabdAdinirvizya sukha 10 11 25 zabdAvIviSayAnbhoktuM 11 8 zamitapakSabalaH zata 9 12 zayyAgatena rAmeNa 10 16 zayyA jahatyubhayapa 15 | zarIramAtreNa narendra 5 15 | zarIrasAdAdasamagra 19 35 | zarairutsavasaMketA | zazaMsa tulyasattvAnAM 13 12 | zazAma vRSTyApi vi 15 zazinamupagateyaM ko 6 3 | zazinaM punareti zarvarI 13 2 | zApo'pyadRSTatanayAna 10 46 | zirISapuSpAdhikasauka 18 45 , s m h h m h m m s h h h m w m @ 14
Page #1405
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukramaNikA sarge zlokaH | sameM zlokaH zilImukhotkRttaziraH 7 49 sa kIcakarmArutapUrNa 2 12 zuzubhire smitacAru 9 37 sa kulocitamindrasya sA 17 5 zuzume tena cAkrAntaM 17 29 | sa kSemadhanvAnamamogha 18 9 zailopamaH zaivalama 5 46 | sakhA dazarathasyApi 15 31 zezave'bhyastavidyAnAM 1 8 sa gatvA sarayUtIraM dehatyA 15 95 zocanIyAsi vasudhe yA 15 43 / sa guNAnAM balAnAM ca 17 67 zmazrupravRddhijanitA na 13 sa guptamUlapratyantaH zyenapakSaparidhUsarA 11 6. saMgamAya nizi gUDhacAri 19 33 zriyaH padmaniSaNNAyAH | saGgrAmanirviSTasahasra zrutadehavisarjanaH saGgrAmastumulastasya zrutasya yAyAdayamanta sa caturdhA ghabhau vyastaH 10 84 zrutimukhabhramarakhana sa ca prApa madhUpaghnaM kummI 15 15 zrutvA tathAvidhaM mRtyu sa cAnunItaH praNate zrutvA tasya zuco hetuM go 15 sa cApakoTI nihitaika zrukhA rAmaH priyodantaM me 12 sa cApamutsRjya viddha zreNIbandhAdvitanvadbhi saMcArapUtAni diganta 2 15 zrotrAbhirAmadhvani saMcAriNI dIpazikheva zlAghyastyAgo'pi vai 15 61 sa cchinnabandhadvatayu zvagaNivAgurikaiH pratha sa cchinnamUlaH kSatajeva zvazrUjanaM sarvamanukrameNa 14 sa jahAra tayormadhye zvazrUjanAnuSThitacAru sa jAtakarmaNyakhile 14 sa takSapuSkalau putrau sa tatra maJceSu manojJa sa evamusvA maghavanta sa tatheti vineturudA sa kadAcidavekSita 8 32 / sa tadvakaM himakliSTaki sa kiMvadantIM vadatAM 14 31 | sa tapaHpratibandhamanyu sa kila saMyugamUrdhi sa 9 19 saMtAnakamayI vRSTi sa kilAzramamantyamAdhi 8 14 saMtAnakAmAya tathe 2 12 29
Page #1406
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . 34 42 raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH / sarge zlokaH saMtAnazravaNAdrAtuH saumi 19 14 | sa no vimAnAdavatIrya 16 68 saMtAnArthAya vidhaye 1 34 santastasyAbhigamanAda 17 72 sa tAvadabhiSekAnte 17 17 sa nyastacihnAmapi 2 7 sa tAvAkhyAya rAmAya 15 sa parAyagaterazocya sa tIrabhUmau vihitopa 16 sa palvalottIrNavarAha sa tIrkhA kapizAM sainya 4 sa pATalAyAM gavi sa tejo vaiSNavaM patyo 10 sa pituH pitRmAnvaMzamA 17 sa to kuzalavonmRgaSTarbha 15 sa pure puruhUtazrIH kalpa 17 satrAnte sacivasakhaH 4 sa pUrvajanmAntaradRSTa 10 satyAmapi tapaHsiddhau sa khaM nivartakha vihAya 1 sa pUrvajAnAM kapilena 16 sa banekavanitAsakho sa pUrvataH parvatapakSazA sa khaM prazasta mahite sa pRSTaH sarvato vArtamA 15 41 savaM madIyena zarIra sa porakAryANi samIkSya saMdaSTavaneSvabalAni 14 15 saptacchadakSIrakaTu 48 sa dakSiNaM tUNamukhena saptasAmopagItaM vAM 10 sa dadarza sabhAmadhye sa sa pratasthe'rinAzAya 12 sadayaM bubhuje mahAbhu sa pratApaM mahendrasya sa duSprApayazAH prApa1 48 sa prApa hRdayanyastamaNi sa dharmasya sakhaH zazvada 17 sa babhUva durAsadaH sa dhAtumedAruNayAnane 16 saMbandhamAbhASaNapUrva saMdhyAbhrakapizastasya vi 12 sabhAjanAyopagatAnsa sa nandinIstanyamani saMbhAvya bhartAramamuM sa narmadArodhasi saMmocitaH sattvavatA 5 sa nAdaM meghanAdasya 12 79 | saMmohanaM nAma sakhe / sa nirvizya yathAkAmaM | samyagvinItamatha varma sa nivezya kuzAvatyA 15 97 samatayA vasuvRSTivi sa naiSadhasyArthapateH sutA 18 1 samaduHkhasukhaH sakhIja 8 65 14 24 * 21 267 . . . 65 . . bh m nh ...
Page #1407
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukramaNikA sarge shlokH| sarge zlokaH samamApanasAvAstA 10 59 | sa lalitakusumapravAla samameva samAkrAntaM 4 4 | sa vibhurviyudhAMzeSu 15 102 samAne'pi hi saubhrAtre 10 81 sa viddhamAtraH kila nA 5 51 samAptavidyena mayA 2. sa viveza purI tayA sa mArutisamAnItamahI 12 78 | sa vizvajitamAjahe samudrapalyorjalasani 13 58 sa visRSTastathetyuktvA 12 ma muhUrta kSamakheti 15 sa vRttacUlazcalakAka ma mRNmaye vItahira | sa velAvapravalayA ma molarakSoharibhiH sa | sa zApo na tvayA rAja 1 sa yayau prathamaM prAcI sa zuzruvAnmAtari bhArga 14 saMrambhaM maithilIhAsaH 15 36 sazoNitestena zilImu saralAsakamAtA sasaarazvakSuNNAnAM 4 47 sarasISvaravindAnAM sa saMnipAtyAvarajAnha 14 36 sa rAjakakudavyaprapANi 17 27 sa sattvamAdAya nadImu 13 10 sa rAjalokaH kRtaparva | sa sItAlakSmaNasakhaH sa 12 sa rAjyaM guruNA daktaM sa setuM bandhayAmAsa sa rAvaNahato tAbhyAM sa senAM mahatI karSanpU 4 muritaH kurvatI gAdhAH | sa sainyaparibhogeNa saritsamudrAnsarasIya 14 | sasainyazcAnvagAdAma 12 14 saMruddhaceSTasya mRge 2 43 sa khayaM caraNarAgamA 19 26 saroSadaSTAdhikalohi sa svayaM prahatapuSkaraH sarpasyeva ziroralaM nA 14 63 | saMhAravikSepalaghu sarvazastvamavijJAta 10 20 | sa hatvA lavaNaM vIrasta 15 26 sarvatra no vArtamavehi 5 13 | sa hatvA vAlina vIrasta 12 58 sarvAtiriktasAreNa | sa hi prathamaje tasminna 12 16 sarvAsu mAtRSvapi vatsa 14 22 | sa hi sarvasya lokasya 4 8 salAviradapra 7 59 | sA kilAzvAsitA caNDI 12 5 malakSmaNaM lakSmaNapUrva 14 44 sA ketumAlopavanA 16 26 .,52 8 . 32 8 . 2 2 14 ..
Page #1408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11 - 02.06 ...no raghuvaMzazlokAnAm sarge zlokaH mAjhaM ca vedamadhyApya kiM 15 13 sutau lakSmaNazatrughno 10 71 sA cUrNagaura raghunandana suragaja iva dantairbha sAtirekamadakAraNa 19 12 suratazramasaMmRto sA tIrasopAnapathAva 16 56 | surendramAtrAzritagarbha sA duSTanIvAravalIni 14 28 | suvadanAvadanAsava sA dunimittopagatAdvi 14 50 | sekAnte munikanyAbhiH sA duSpradharSA manasA 2 senAnivezAnpRthivIkSi sAdhayAmyahamavighnama senAparicchadastasya sAMnidhyayogAtkila tatra | seyaM madIyA jananIva 13 sAnIyamAnA rucirAnpra 14 48 seyaM vadehArpaNani 2 55 sAnuplavaH prabhurapi 13 75 | sevyamAnI sukhasparzaH 1 38 sA paurAnpaurakAntasya saikataM ca sarayU vitra 19 40 sA bANavarSiNaM rAmaM yo 12 50 saiSA sthalI yatra vicinva 13 / sA maMdurA saMzrayibhistu 16 41 | so'dhikAramabhikaH 19 4 sA yUni tasminnabhilASa 681 | so'pazyatpraNidhAnena 1 74 sA luptasaMjJA na viveda 14 56 | sopAnamArgeSu ca yeSu 16 15 sA vakanakhadhAriNyA 12 so'stravrajezchannarathaH pa sA zUrasenAdhipati su 6 so'stramugrajavamantrako sA sAdhusAdhAraNapArthiva 16 5 so'haM dAzarathirbhUtvA 10 44 sA sItAmaGamAropya 15 so'haM saparyAvidhibhA sA sItAsanidhAveva te so'hamAjanmazuddhA sAhaM tapaH sUryaniviSTa 14 so'hamijyA vizuddhAtmA sA hi praNayavatyAsI 10 saumitriNA tadanu saMsa sItA tamutthApya jagAda 14 saumitriNA sAvarajena 14 sItA hitvA dazamukhari 14 87 | sAmitrenizitairbANaira 15 sukhazravA maGgalatUrya 3 19 / stambheSu yoSitpratiyA sutAM tadIyAM surameH 1 81 stUyamAnaH kSaNe tasmi 17 15 sute zizAveva sudarzanA 10 35 | stUyamAnaH sa jihrAma stu 17 73 3 1 28 73 20
Page #1409
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29 sarge zlokaH 4 19 3 49 3 litaH 26 . anukramaNikA sarge zlokaH sthANudagdhavapuSaskhapo 11 13 sthAne bhavAnekanarA 5 16 | haMsazreNISu tArAsu sthAne ghRtA bhUpatibhiH 7 13 | hariyathaikaH puruSotta sthitaH sthitAmuJcalitaH hareH kumAro'pi kumAra sthisyai daNDayato dakhyA 1 15| havirbhujAmedhavatAM ca mAtvA yathAkAmamasau mAnAmukteSvanudhUpa 16 havirAvarjite hota bigdhagambhIranirghoSa haviHzamIpallavalAja sphuratprabhAmaNDalabhAnu 14 haviSe dIrghasUtrasya smarateva sazabdanUpu hastena hastaM parigRhya bagiyaM yadi jIvitApahA hA tAteti kranditamAka bhaSTuvarAtisargAtu hInanyanupakartRNi khaprakIrtitavipakSamaGganAH 19 hutahutAzanadIptiva kharasaMskAravatyAsau putrA 15 76 khargAminastasya tamai dRSTApi sAhIvijitA 18 36 khazarIrazarIriNAva hRdayasthamanAsana samurvidarbhAdhipatesta hemapakSaprabhAjAlaM khAbhAvikaM vinItatvaM hemapatrAgataM doAmA khAsidhArAparihRtaH haiyaMgavInamAdAya khedAnuviddhAnakhakSa 16 48 | hepitA hi bahavo nare ...... . . 19 ....... 061
Page #1410
--------------------------------------------------------------------------
Page #1411
--------------------------------------------------------------------------
________________ hamAre mahattvapUrNa prakAzana (mUla pATha ke sAtha saMskRta-hindI TIkA, bhUmikA, noTsa evaM anya chAtropayogI sAmagrI sahita) abhijJAnazAkuntalam (sampUrNa) --subodhacandra panta (sa0) 30; (a0) 20 abhijJAnazAkuntalam (caturthAGka) -jagadIzalAla zAstrI 1.25 abhiSeka-nATakam-bhAsakRta--mohanadeva paMta 10 amaruzataka-vyA0 arjuna varmadeva / uttararAmacarita--AnandasvarUpa sa0 50;a0 35 kAdambarI-mohanadeva panta (pUrvArddha) (sajilda) 70; (ajilda) 50 (uttarArddha) (sajilda) 55; (ajilda) 35 kirAtArjunIyam-4 sarga / -saM0 janArdana zAstrI pANDeya kumArasaMbhava mahAkAvya:1-5 -jagadIzalAla zAstrI cArudattam (bhAsa)-rAmAyaNa dvivedI dazakumAracarita (sampUrNa)-subodhacandra panta evaM vizvanAtha jhA 15 dUtaghaTotkaca (bhAsa)--vyA0 ramAzaMkara tripAThI 2 dUtavAkya (bhAsa)--vyA0 ramAzaMkara tripAThI 2.50 nItizataka-janArdana zAstrI pratimAnATaka-zrIdharAnanda zAstrI prasannarAghavam ramAzaMkara tripAThI bhaTTikAvya : 1-4 "jayamaMgalA" hindI vyAkhyA -rAmaavadha pANDeya bhaTTikAvya : 5-8 "jayamaMgalA" hindI vyAkhyA -rAma govinda zukla ratnAvalI nATikA-ramAzaMkara tripAThI ratnAvalI nATikA-bI0 ena0 pANDeya veNIsaMhArama--ramAzaMkara tripAThI zizupAlavadha (sampUrNa) -janArdana zAstrI pANDeya 16.50 saundarananda mahAkAvya-azvaghoSa -sUryanArAyaNa caudharI harSacarita (sampUrNa)-mohanadeva panta 165 motI lAla banArasIdAsa dillI vArANasI paTanA madrAsa
Page #1412
--------------------------------------------------------------------------
________________ meghadUta : eka anucintana zrIraJjana sUrideva yaha lekhaka ke 'meghadUta' para likhe gaye sphuTa lekhoM kA saMkalana hai| kAlidAsa kI isa vilakSaNa kRti ne sadA hI rasikoM ko AkRSTa kiyA hai| dUtakAvya kI to eka abhinava paramparA hI isase prArambha hotI hai| Adhunika kAla meM bhI isake anekAneka anuvAda hue haiM aura saMskaraNa mudrita hote rahate haiN| prastuta saMskaraNa aneka ke bIca bhI ullekhya siddha hogaa| sAmAnya rUpa se kAlidAsa evaM vizeSa rUpa se unakI isa kRti ke saMbaMdha meM adyAvadhi prAcIna tathA arvAcIna vidvAnoM ne jo kucha likhA hai use yadi ekatra dekhanA ho to isa saMskaraNa se yaha saMbhava ho jaaegaa| prAcIna TIkAoM, pAzcAtya vidvAnoM ke vicAra tathA kavi aura usakI kRti ke viSaya meM apane adhyayana-anusandhAna ke bala para zrIraJjanajI ne 'meghadUta' kA pAryantika saMskaraNa prastuta karane meM saphalatA pAI hai| pUrvArdha meM kAlidAsa ke samaya tathA unakI kAvyakalA evaM 'meghadUta'-viSayaka anekAneka samasyAoM para yogyatA se prakAzana DAlA gayA hai| ru0 45 vikramorvazIyam vyAkhyAkAra : rAmAbhilASa tripAThI 'vikramorvazIyam' meM mahAkavi kAlidAsa ne yauvana kI uddAma vAsanA se utpanna kAmuka puruSa ko premikA ke viraha meM ekadama pAgala banA dene vAle prema kA nirUpaNa kiyA hai| kAlidAsa ne etaddvArA eka vaidika premAkhyAna ko-Rgveda tathA zatapatha brAhmaNa meM varNita purUravA tathA urvazI kI premakathA ko-kamanIya nATaka ke rUpa meM prastuta kiyA hai| isakA prastuta saMskaraNa chAtroM kI AvazyakatAoM ko dhyAna meM rakhakara taiyAra kiyA gayA hai| Upara mUlapATha tathA nIce anvaya, zabdArtha, hindI artha, saMskRta vyAkhyA tathA TippaNI dekara upayogI banAne kA bharasaka prayAsa kiyA gayA hai| TippaNI meM vyAkaraNa-saMbaMdhI bAtoM kA spaSTIkaraNa, alaMkAra evaM chaMdoM kA vivaraNa diyA gayA hai| eka vistRta bhUmikA meM kavi evaM kRti se saMbaMdhita sabhI Avazyaka viSayoM para vicAra kiyA gayA hai / pariziSTa meM zlokAnukramaNI tathA subhASitoM kA saMkalana hai| ru. 15 motIlAla banArasIdAsa dillI vArANasI paTanA madrAsa