Book Title: Agam aur Tripitak Ek Anushilan Part 3
Author(s): Nagrajmuni
Publisher: Concept Publishing Company
Catalog link: https://jainqq.org/explore/002623/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agamaaura tripiTaka ke nuhiiln khaNDa:3 tatva,AcAra va kathAnuyoga rASTramanta munizrI nagarAjajI DI.liTa. Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ The greatest distinction of Muni Shri Nagraji's book is that communal and religious bias nowhere finds a place in it. The author is an accomplished Jaina Muni and his comprehensive outlook has made this volume extremely significant. Another outstanding characteristic of the volume is the synthesis of an impartial outlook and depth of research. Not only will the book find a place of honour among the Jaina and Buddhist communities, but every scholar who is keen to study the two streams of SRAMANA culture, will express the highest admiration for it. I heartily welcome this book. I also await with interest the appearance of its remaining three volumes which I hope Muni Shri Nagrajji will publish soon. It will be a great boon for scholars. -MAUNG NU (U. NU) Ex-Primeminister, Burma jaina Agama grantha bhI eka vizAla vAGmaya hai / aura tripiTaka ke antargata jina pAli-granthoM kI ginatI kI jAtI hai, ve bhI lagabhaga tIna mahAbhAratoM ke barAbara haiN| isa sAre vAGmaya ko mathakara usakA eka prakAra se navanIta nikAla kara rakha denA sahaja kArya nahIM thA / 'Agama aura tripiTaka' isa bAta kA pramANa hai ki satat kiye gaye parizrama se duSkara kArya bhI sahaja rUpa se siddha ho jAte haiM / -bhadanta Ananda kausalyAyana Rs. 500 Personal use only Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa -3 2010_05 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa-3 : tattva, AcAra va kathAnuyoga] lekhaka: rASTrasanta munizrI nagararAjajI DI0 liTa0 brahmarSi, yoga ziromaNi, sAhitya-manISI, jaina dharma divAkara prastAvanA: DaoN0 TI0jI0 kalaghaTagI, ema0 e0, pI-eca.DI. prophesara evaM haiDa, jaina vidyA vibhAga, madrAsa vizvavidyAlaya eka avalokana : vidvadvara upAdhyAya zrI vizAla munijI a0 bhA0 vardhamAna zramaNa saMgha saMpAdaka: DaoN0 chaganalAla zAstrI, ema0 e0 (traya), pI-eca0 DI0 vijiTiMga prophesara, madrAsa vizvavidyAlaya prakAzaka: kaoNnsapTa pabliziMga kampanI, naI dillI-110059 2010_05 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzaka aura mudraka : azoka kumAra mittala kaoNnsepTa pabliziMga kampanI e / 15 - 16, kAmarziyala blaoNka, mohana gArDena naI dillI- 110056 ( bhArata ) prathama saMskaraNa : 1661 sajjA evaM prUpha saMzodhana : rAmacandra sArasvata anya prApti sthAna : munizrI nagarAjajI spiricyuala senTara e blaoNka, nirmANa vihAra, dillI- 110062 2010_05 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AGAMA AUR TRIPITAKA : EKA ANUSHILANA (A Critical Study of the Jaina and the Buddhist Canonical Literature) VOLUME III TATTVA, ACHARAVA KATHANUYOGA By RASHTRASANT MUNI SHRI NAGRAJJI, D. Litt. Brahmarishi, Yog Shiromani, Sahitya Manishi, Jain Dharma Diwakar Preface by Dr. T. G. Kalghatagi, M.A., Ph.D. Professor & Head, Department of Jainology, University of Madras A Review by Vidvadvar Upadhyay Shri Vishal Muni ji A. B. Vardhaman Shraman Sangh Edited by Dr. CHHAGAN LAL Shastri, M.A. (Triple), Ph.D. Visiting Professor, University of Madras Published by CONCEPT PUBLISHING COMPANY, 2010_05 NEW DELHI-110059 Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Published by : Ashok Kumar Mittal Concept Publishing company A/15-16, Commercial Bolock, Mohan Garden New Delbi-110059 (India) First Edition 1991 Disylay and Proofs by Ram Chandra Saraswat Also Avalable at: Muni Shri Nagrajji Spiritual Centre A Block, NirMan vihar NL:_110nna 2010_05 Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Preface Many of the findings of the researches in the realm of history and literature, clearly indicate the indelible and enormous influence of the Shramana culture on Pan-Indian life. The main basis of the Soramana culture has been man's autoeffort and spiritual prowess. "Only self-effort paves way to glory and uplift; bestowed bcons and munificent merojes never work."--this has been the clarion call of this culture. This prime tenet has been very much discussed and explained in connected literature and more so in other schools of philosophy as the main subject of discussion, / / ... AtmA vA are draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyo sitmyaa::..|" "See the self, hear the same, contemplate and meditate over This saying of Upanishad indicates the reality of the abovementioned doctrine. The clarion call of dutifulness and exertion which arose in the eastern part of India soared up to resound all over country. The deliverers of this revolutionary message were Lord Mahavira and Lordi Buddha, as evident from the literature belonging to that age It is also worth mentioning that such a radical call was there in the air centuries before and it was in its highest pitch and peak during the era of Lord Mahavira and Lord Buddha, which got the eloquent expression in the holy Jaina scriptural literature in Prakrit and Buddhist Pitakas in Pali. Prakrit was the common language in vogue in North India, which was slightly different owing to regional destinetions Otherwise, all the dialects grew from the same origin and source. The most ancient Jaina scriptural literature which is available now, in somewhat changed and refined form, forms that kind of Prakrit, called Ardha Mgaadhi 8.aarpuutanitafa ac 48414 2, ATEIT 4,97 5 2010_05 Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viii Agama aura tripiTaka : eka anuzAlana 1902:3 The language of Buddhist Pitakas is almost Magadhi Prakrit, which came to be known by the pame of pali later on. The vast literature available in the form of Jaina Agamas and Buddhist Pitakas, is a cultural treasure of our country, which has inspired many aspects of Indian life, culminating in the uplift of the society and efflorescence of civilisation. Without obtaining knowledge about this literature, the study of Indian culture and philosophy can not be construed as complete. Many scholars in India and abroad have made appreciable efforts in tbis directicn. But the said study is so vast and varied that it may go on for ever. It is indeed a matter of delight that revered Muni Shri Nagrajji, well-known and well-versed Indologist of the country, has taken up this work specially, and in context of the study of Jaina Agama and Tripitaka two volumes entitled "AGAMA AND TRIPITAKA: EKA ANUSHILANA" as Part I and II of the work, have been published. As it is known, the first volume, which depicts Lord Mahavira and Lord Buddha in their ethical life in the religious order quoting relevant historical, cultural and ethical contexts from the Agamas and Pitakas, has been well received by the scholars for the valuabl ematerials and analytical dealings, in our country and abroad. The second volume of the said treatise deals in language and literature. In view of the philological study of Pali and Prakrit as well as research of their literature, this volume is elaborate The subtle analysis on these languages which carry the cream of Indian thoughts, indicate the high degree of scholarly disposition of the author The third volume under publication, contains two parts. The first part is connected with many philosophical and ethical aspects that highlight the best traits of human beings, such as righteousness (dharma), truth, non-stealing, good conduct, simplicity, purity, kindness, penance, renunciation, softness, humility, selflessness, contentment, non possession, fraternity, universal brotherhood, equanimity, equality of living beings, control over sensuousness etc., by which man is really embellished. Even though the Jaina and the Buddhist--both the traditions do not resemble one and the same entirely, either externally or inter 2010_05 Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] nally, with their subtle distinctions apart, their main sources and the bases on which the flourishing ideals that influence common people, are mostly identical. This sameness does not stop at emotional level and their confluence may be seen in terminology also. Preface The versatile Dr. Nagrajji has cited a number of contextual quotations and sayings from the Agamas and Pitakas and their relevant literature. And we notice that both have such an astoundingly remarkable similitude, harmonical balance and phonetic-sameness that we ofwonder that, in both the places, whether the holy words emerged out from the mouth of one and the same personage ! ix Handling adeptly, the le rned author has largely chosen only those contexts connected with the ethos and human actions of life, which are aptly concise avoiding elaboration. But at the same time, the author has bestowed adequate attention on due exposition, safeguarding it from brusquel curtailment. The holy sermons touch the various aspects of human life such as morality, good conduct, internal purity, progress and certainly these traits tend to deliver the already mentioned revolutionary call even to the commoners, creating an atmosphere of 'karmic purity' viz. purity in action. The sayings culled by Munishri speak of his adept selectivity and delectable discretion. The second part of his book is related with legendary of Agama Aur Tripitaka traditions. Generally all the religious expositions seek expressions through emulative examples viz. folk tales and imaginary stories. The Jaina Agamas, in original, are interspersed with legends, stories, anecdotes etc, and in the succeeding explanatory literature of the scriptures like Niryuktis, Bhashyas, Choornis and Teekas legends are used in abundance. The Buddhist Pitaka literature excels in accommodating fictions, culminating in 'Jataka literature, composed by Acharya Buddh' Ghosha in Pali. 2010_05 In Jatakas, folk stories depict the previous births of the Tathagata Lord Buddha which had connections with the bioworld like human beings, animals, etc. They contain inspiring enunciation of Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ae:3 kindness, good conduct, contentment, endurance, pure life, sublimity, triumph of truth, humility, refuge etc. The author has brought forth such examples from fictions connected with both the traditions which bear an extraordinary similarity in respect of plot, presentation, dialogue etc. Whereas the first part is very important in view of philosophical and ethical studies of both the traditions, the second part is immensely useful in respect of story-plot, examples, etc. Even their tone that carries emotion and the expectant analogue, is not dissimilar and a distinct call is heard echoing dutyconsciousness and purity in action. The author's prudence in quoting the verses in their original form and style in Prakrit and Pali, in different contexts of sermons, is indeed praiseworthy. It is quite appropriate and a matter of delight that this volume has been edited by Dr. Chhagan Lal Shastri, a scholar with national reputation, renowned for his erudite learning and proficiency in oriental languages like Prakrit, Pali, Apabhramsha, etc. He had been teaching in Research Institute of Prakrit Jainology and Ahimsa in Vaishali, Bihar, which is well-known for studies of Jainology and Prakrit in our country. Dr. Shastri has deep knowledge and eminance in the Vedic, Jaina and Buddhist schools of philosophies and he has been rightly chosen to guide in instituting an independent Department of Jainology in the University of Madras, for which I find no words of appreciation. With his rich experience, Dr. Shastri has made this volume further interestingly useful to the readers by inserting indicative and suggestive headings sub-headings wherever necessary. I hope this book will be widely received and appreciated by the Jaina and Buddhist researchers as well as students. I have absolutely no doubt that this volume, as its preceding two parts, is a unique gift by Munishi Nagrajji, which will secure a permanent place in Indology. It will be highly appropriate for the various Universities to prescribe this book for their post-graduate courses in Jaina and Buddhist philosophical and comparative Indological studies, so that 2010_05 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] Preface the students may get better knowledge about the useful facts, which is a pre-requisite for research. I wish this book a wide circulation and I felicitate Munishri Nagrajji, for this valuable piece of literature. Madras, Dated : 17-2-90 (Dr.) T. G. Kalghatgi M. A., Ph. D., Professor & Head, Departmnt of Jainology, University of Madras 2010_05 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA sAhitya aura itihAsa ke kSetra meM niSpanna anusandhAna-kAryoM kI aneka upalabdhiyAM spaSTatayA vyakta karatI haiM ki prAcIna bhAratIya jIvana para zramaNa saMskRti kA bahuta bar3A prabhAva rahA hai| zramaNa-saMskRti kA mukhya AdhAra mAnava kA apanA puruSArtha aura usake pariNAmasvarUpa prApya AdhyAtmika abhyudaya hai| "eka mAtra Atma-puruSArtha hI prazasti aura unnati kA hetu hai / ve kisI ke varadAna yA anugraha se siddha nahIM hotiiN|"is saMskRti kA yaha spaSTa udghoSa rahA hai| isa mahattvapUrNa siddhAnta para etatsambandhI sAhitya meM atyadhika vicAramanthana aura vizleSaNa huA hai| anyAnya darzanoM meM bhI yaha viSaya pramukha rUpa meM carcita huA hai| __ "AtmA vA are draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyoH....." apane Apako dekho, apane ko suno, apane Apa para manana karo, nididhyAsana kro|" upaniSad kI yaha ukti uparyukta siddhAnta kI vAstavikatA prakaTa karatI hai| karmaniSThA yA puruSArtha ke vizada udghoSa ne, jo mukhyataH bhArata ke pUrvI bhAga meM uThA, samagra deza ko pratidhvanita kiyaa| isa krAntikArI saMdeza ke udghoSaka bhagavAn mahAvIra aura bhagavAn buddha the, jo usa samaya ke sAhitya se prakaTa hai| yaha bhI ullekhanIya hai ki isa prakAra kA krAntikArI AhvAna zatAbdiyoM pUrva usa vAyumaMDala meM vyApta thA, jo bhagavAn mahAvIra aura bhagavAna buddha ke samaya meM utkarSa kI parAkASThA prAkRta-jaina AgamoM aura pAli-bauddha piTakoM meM usakA vistRta varNana hai| taba uttara bhArata meM prAkRta jana-sAdhAraNa kI bhASA thii| vibhinna pradezoM meM bolI lI prAkatoM meM prAdezikatA ke kAraNa thoDI bahata bhinnatA thii| vastataH usa samaya kI vahAM kI sabhI boliyoM kA udgama-srota prAkRta thaa| prAcInatama jaina Agama sAhitya, jo isa samaya prApta hai, jisa sAmAnyataH vikasitapariSkRta prAkRta meM hai, use arddhamAgadhI kahA jAtA hai| bauddha piTakoM kI bhASA mAgadhI prAkRta hai, jo pazcAdvartI kAla meM pAli ke nAma se abhihita huii| jaina AgamoM aura bauddha piTakoM ke rUpa meM jo vizAla vAGmaya hameM prApta hai, vaha hamAre deza kI eka sAMskRtika nidhi hai, jisane sAmAjika abhyudaya aura sabhyatA ke vikAsa ke 1. bRhadAraNyakopaniSada adhyAya 2, brAhmaNa 4, pada 5 2010_05 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga xiii sandarbha meM bhAratIya jIvana ke aneka pakSoM ko prerita kiyA hai| uparyukta sAhitya kA jJAna prApta kiye binA, bhAratIya saMskRti aura darzana kA adhyayana paripUrNa nahIM mAnA jA sakatA / aneka bhAratIya aura vaidezika vidvAnoM ne isa dizA meM prazaMsanIya prayatna kiye haiM / kintu yaha viSaya itanA vizAla aura vaividhyamaya hai ki isameM anavarata adhyayana kI guMjAyaza hai / prastAvanA yaha vastutaH harSa kA viSaya hai ki deza ke prakhyAta evaM prabuddha prAcya vidyA vizeSajJa pUjya munizrI nagarAjajI DI0 liT0 ne isa kArya ko vizeSa rUpa se hAtha meM liyA hai| jaina AgamoM aura bauddha piTakoM ke adhyayana ke sandarbha meM una dvArA likhita "Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana" nAmaka grantha ke prathama evaM dvitIya - do khaNDa prakAza meM A cuke haiM / pahale khaNDa meM bhagavAn mahAvIra aura bhagavAn buddha ke jIvana tathA unake dharma saMgha meM pravRtta AcAra - vidhAoM kA nirUpaNa hai / vahA~ pratipAdyamAna viSaya se sambaddha, AgamoM aura tripiTakoM se aitihAsika, sAMskRtika aura AcAra sambandhI uddharaNa prastuta kara viSaya kA bar3A sundara vivecana kiyA gayA hai / bahumUlya sAmagrI aura talasparzI vizleSaNa ke kAraNa isa khaNDa kA hamAre deza meM aura videzoM meM vidvAnoM dvArA bar3A samAdara huA hai isa grantha ke dvitIya khaNDa meM bhASA aura sAhitya kA vivecana huA hai| pAli aura prAkRta ke bhASAzAstrIya adhyayana tathA tatsambandhI sAhitya meM anusandhAna kI dRSTi se isa khaNDa meM vipula sAmagrI hai / ina bhASAoM kA, jo bhAratIya cintana dhArA kA navanIta apane meM saMjoye haiM, sUkSma vizleSaNa lekhaka ke pragAr3ha pANDitya kA paricAyaka hai / tIsare khaMDa ke do bhAga haiM / prathama bhAga meM mAnava ke uttama guNoM ko ujAgara karane vAle darzana evaM nIti sambandhI aneka pakSoM-- jaise dharma, satya, asteya, sadAcAra, RjutA, pavitratA, karuNA, vizva bandhutva, tapasyA, titikSA, mRdutA, vinaya, niHsvArtha bhAva, santoSa, aparigraha, maitrI, samatva, prANImAtra ke sAtha samAnatA kA bhAva tathA indriya-nigraha Adi para prakAza DAlA gayA hai, jo mAnava ke vAstavika alaMkaraNa haiM / yadyapi jaina evaM bauddhaparaMparAe~ apanI sUkSma vizeSatAoM ke kAraNa bAhya aura Antarika rUpa meM pUrNataH sAdRzya yA aikya liye hue nahIM haiM, tathApi unake mukhya srota evaM AdhAra prAya: samAna haiM, jinase prasUta Adarza jana sAdhAraNa ko prabhAvita karate haiM / yaha sAdRzya kevala bhAvAtmaka paridhi taka hI sImita nahIM haiM, balki donoM kI pAribhASika zabdAvalI taka meM dRSTigocara hotA hai / nira DaoN0 munizrI nagarAjajI ne AgamoM, piTakoM tathA tatsambandhI sAhitya se aneka prasaMga, uddharaNa prastuta kiye haiM, jinakI Azcaryajanaka, ullekhanIya samAnatA, susaMgata sAmaMjasya tathA dhvanyAtmaka sAdRzya hamArA dhyAna sahasA AkarSita karate haiM aura hama vismita ho socane lagate haiM ki donoM hI sthaloM para kahIM eka hI mahApuruSa ke mukha se to ye pAvana zabda prasphuTita nahIM hue hoM / vidvAn lekhaka ne isa sandarbha meM kevala unhIM prasaMgoM ko saMkSepa meM bar3I kuzalatA ke sAtha prastuta kiyA hai, jinakA mAnavIya guNoM aura karmoM se sambandha hai / sAtha-hI-sAtha lekhaka kA isa bAta para bhI yatheSTa dhyAna rahA hai ki koI aisI kATa-chA~Ta yA aisA saMkSiptIkaraNa na ho, jisase vivecya viSaya surakSita hI na raha pAe / 2010_05 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xiv Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 isa prasaMga meM saMgRhIta upadeza-vacana naitikatA, sadAcaraNa, Antarika zucitA, pavitratA, samunnati Adi mAnava-jIvana ke vividha sAttvika pakSoM se sambaddha haiN| nizcaya hI jana-sAdhAraNa ke lie una meM eka kAntikArI AhvAna hai, jo kArmika pavitratAmaya vAtAvaraNa kA sarjana karatA hai| munizrI dvArA Akalita upadeza-vacana unake cayana-kauzala aura zlAghanIya viveka ke paricAyaka haiN| ___ isa grantha kA dvitIya bhAga Agama-vAGmaya evaM tripiTaka-vAGmaya ke kathAnuyoga se sambaddha hai / sAdhAraNatayA sabhI dharmoM meM dRSTAntoM, lokakathAoM tathA kAlpanika AkhyAyikAoM dvArA siddhAnta-nirUpaNa kA krama rahA hai| mUla jaina AgamoM meM kathAoM, upAkhyAnoM evaM dRSTAntoM kA prAcurya hai / niyukti, bhASya, cUNi tathA TIkA Adi uttaravartI vyAkhyAparaka sAhitya meM bhI kathAnakoM kI bharamAra hai| bauddha piTaka-sAhitya meM bhI kathAoM kA vipula prayoga huA hai| AcArya buddhaghoSa dvArA pAli meM racita jAtaka-sAhitya meM isa zRMkhalA kA atyadhika vistAra prApta hotA hai| jAtakoM kI loka-kathAoM meM bhagavAn tathAgata buddha ke mAnava tathA pazu Adi yoniyoM meM hue vigata janmoM kA varNana milatA hai, jisase karuNA, uttama AcaraNa, santoSa, sahiSNutA, vinamratA, satya kI vijaya, zaraNAgata-vatsalatA Adi kI preraNA prApta hotI hai| granthakAra ne donoM hI paraMparAoM se sambaddha kathAoM se aise udAharaNa upasthita kiye hai, jinameM kathAnakoM ke utsa, prastutIkaraNa, saMbhASaNa-vArtAlApa Adi ke sandarbha meM donoM meM asAdhAraNa samAnatA prakaTa hotI hai| donoM paraMparAoM ke dArzanika evaM naitika pahaluoM ke adhyayana kI dRSTi se jahA~ prathama bhAga atyanta mahattvapUrNa hai, vahA~ dvitIya bhAga kathAnakoM, viSayavastu tathA dRSTAntoM-udAharaNoM ke parizIlana kI dRSTi se atyanta upayogitA liye hai| manovega evaM bhAvasaukumArya ke saMvAhaka svara bhI donoM meM asamAna nahIM haiM, jinase kartavya-cetanA aura karma-zucitA kA saMdeza samyak pratidhvanita hotA hai| upadezoM ke vividha saMdarbho meM prAkRta evaM pAli kI kathAoM ko unake mUla rUpa evaM pariveza meM uddhRta kara lekhaka ne bar3I dakSatA kA paricaya diyA hai, jo vastutaH stutya hai| pAThaka isase bahuta lAbhAnvita hoNge| yaha bahata hI zlAghanIya evaM prasannatA kA viSaya hai ki prastuta grantha kA saMpAdana rASTra ke prakhyAta vidvAn DaoN0 chaganalAla zAstrI ne kiyA hai| DaoN0 zAstrI bihAra sthita vaizAlI prAkRta jaina risarca insTIsyUTa meM, jo deza meM pAkRta tathA jaina vidyA ke adhyayana kI dRSTi se eka pratiSThApanna saMsthAna hai, prAdhyApaka raha cuke haiN| DaoN0 zAstrI vaidika, jaina tathA bauddha darzana ke prabuddha manISI haiM, gahana adhyetA haiN| madrAsa vizvavidyAlaya meM sarvAMgasaMpanna jaina vidyA vibhAga kI sthApanA meM unakA mArgadarzana prApta kiyA jA sakA, yaha bahuta ucita huaa| unake kRtitva kI prazaMsA zabdoM meM nahIM kI jA sktii| __ apane bahumUlya anubhava evaM saMpAdana-kauzala dvArA DaoN0 zAstrI ne yathopayukta zIrSaka, upazIrSaka, sajjA Adi kA saMyojana kara prastuta grantha ko bahuta hI rucikara aura upayogI ____ 2010_05 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] prastAvanA XV banA diyA hai| mujhe AzA hai, jaina tathA bauddha-vAGmaya ke kSetra meM anusandhitsuoM evaM adhyetAoM dvArA yaha grantha samAdRta aura prazaMsita hogaa| do bhAgoM meM vibhAjita yaha grantha niHsandeha munizrI nagarAjajI DI0 liTa0 kI eka anupama dena hai, jo bhAratIya vidyA ke kSetra meM cirasthAyI sthAna prApta kregii| yaha bahuta upayogI hogA ki vibhinna vizvavidyAlayoM dvArA jaina-darzana, bauddha-darzana tathA bhAratIya vidyA ke tulanAtmaka adhyayana ke sandarbha meM snAtakottIya pAThyakramoM meM ise rakhA jaae| isase vidyArthiyoM ko una tathyoM kA vizada jJAna prApta hogA, jise svAyatta karanA una-una viSayoM meM zodha-kArya karane se pUrva Avazyaka hai| maiM isa grantha ke vyApaka prasAra kI kAmanA karatA hU~ tathA munizrI nagarAjajI DI0 liTa0 ko isa bahumUlya sAhityika sarjana ke lie vardhApita karatA huuN| madrAsa 17 pharavarI 1987 (DaoN0) TI0 jI0 kalaghaTagI ema0 e0, pI-eca0 DI0 prAdhyApaka evaM adhyakSa-jaina vidyA vibhAga, madrAsa vizvavidyAlaya, madrAsa ____ 2010_05 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka avalokana prAcya vidyA, vizeSata: bhAratIya vidyA ke kSetra meM, vartamAna yuga meM, samIkSAtmaka, tulanAtmaka dRSTi se adhyayana kA jo vikAsa huA hai aura ho rahA hai, vaha vAstava meM stutya hai| kucha samaya pUrva vibhinna siddhAntoM meM AsthA rakhanevAle logoM meM anya logoM ke siddhAntoM ko samajhane kI na jijJAsA hotI thI aura na usa dizA meM koI utsukatA hI thii| itanA hI nahIM, yahA~ taka bhI logoM kA mAnasa thA ki anya logoM ke siddhAnta nahIM jAnane caahiye| prAcIna kAla kI aneka acchAiyoM ke sAtha yaha eka burAI bhI thI, jisase vibhinna dharma ke loga paraspara nikaTa nahIM A ske| vaha dUrI kahIM-kahIM to itanI bar3ha gayI ki usane kalahAtmaka rUpa bhI le liyA, jo aneka purAkAlIna aitihAsika ghaTanAoM se spaSTa hai| ___ jahA~ dharma ke nAma para vyakti raktapAta karane ko utArU ho jAe, vahA~ dharma vaisA karane vAloM kI apekSA se apane siddhAntoM meM viphala ho jAtA hai| dharma to samatA aura udAratA kI vaha maMdAkinI hai, jisase maitrI, sadbhAvanA, vAtsalya aura sAtvika sneha kI taraMgeM uThatI rahatI haiN| vibhinna dhArmika janoM meM pArasparika sAmIpya sAdhane kA prayatna bhI samaya-samaya para katipaya AcAryoM ne kiyA bhI, jo bahuta upayogI aura sArthaka siddha huaa| jaina paraMparA meM navama zatAbdI meM hue AcArya haribhadra sUri eka aise hI mahAn samanvayavAdI, krAMtikArI mahApuruSa the; kintu sAmaMjasya kA srota anavarata pravahaNazIla nahIM rahA, jisakA mukhya kAraNa eka dUsare ke vicAroM se anabhijJatA thii| ___ Aja nissaMdeha eka sukhada sthiti hai| dhArmika pArthakya aura alagAva kI bhAvanA kAfI hada taka miTI hai| dharma ke nAma para Aja loga lar3ane ko, kadAcit hone vAle kucha apavAdoM ko chor3a deM to vizeSataH utsAhita nahIM diikhte| usake do kAraNa haiM--eka to Aja mAnava apane kArmika jIvana meM itanA vyasta ho gayA hai ki usake pAsa dharma ke liye jUjhane kA samaya hI bahuta kama bacatA hai; dUsarA kAraNa vaha hai, jisakA prAraMbha meM hI ullekha kiyA gayA hai| Aja eka darzana meM AsthAvAn vyakti meM dUsare darzana ke siddhAntoM ko jAnane kI utsukatA bar3hI hai| isa yuga meM samIkSAtmaka evaM tulanAtmaka adhyayana-paddhati vikasita huI hai| anyoM ke dharma-siddhAntoM para zodha karane meM adhyetAoM meM jarA bhI anotsukya nahIM dIkhatA; yaha mAnavIya prajJA ke prakarSa kA eka sundara rUpa hai| ___ 2010_05 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xvii tattva : AcAra : kathAnuyoga eka avalokana mAratIya vidyA ke kSetra meM, dharma aura darzana ke kSetra meM, anekAneka aise viSaya haiM, jinapara puSkala zodhakArya ho sakatA hai usa saMdarbha meM bhinna-bhinna dizAoM meM vidvajjana, anusandhitsu vRnda kArya-saMlagna haiN| bhAratIya vidyA kI daSTi se hamAre samakSa mukhyataH do dhArAeM haiM-brAhmaNa-saMskRti evaM zramaNa-saMskRti / brAhmaNa-saMskRti vaha hai, jisake purodhA brAhmaNa vaMzotpanna RSi maharSi the, jinhoMne vedoM ke anurUpa isa saMskRti kA sarjana kiyaa| usakA mukhya AdhAra IzvaravAda hai| usI ke samakakSa eka aura saMskRti pallavita huI, jisake purodhA mukhyata: ve kSatriya rAjakumAra the, jinhoMne atyaMta vairAgya ke sAtha bhogamaya, kAmanAmaya, lipsAmaya jIvana kA parityAga kara, akiMcanatA kA, tyAga kA jIvana apnaayaa| Izvara ke sRSTi-kartRtva Adi siddhAntoM meM unakA vizvAsa nahIM thaa| AtmA ke paramAtmabhAva meM rUpAntaraNa meM unakI AsthA thI, jise siddha karane kI zakti AtmA meM hai / . apane hI udyama, yatna yA zrama ke bala para vyakti apanA uccatama utkarSa siddha karane meM sakSama hai, isa Adarza ke svAyattIkaraNa ke kAraNa yaha saMskRti 'zramaNa-saMskRti' kahalAI athavA ise yoM bhI kahA jA sakatA hai- aise AdarzoM para calanevAle tyAga-vairAgyazIla sva-para kalyANa parAyaNa sAdhaka, zramaNa kahe jAte the| unhoMne zramamaya, tapomaya, sAdhanAmaya AdarzoM para AdhArita jisa saMskRti kA nirmANa, vikAsa aura saMvarddhana kiyA, vaha zramaNa saMskRti hai| purAtanakAlIna sAhityika AdhAroM se hama pAte haiM ki vaha saMskRti aneka choTI-bar3I dhArAoM ke rUpa meM, deza ke bauddhika cintana ko eka siMcana detI rhii| kAlakrama se ve choTI bar3I bahuta sI dhArAyeM to Aja baca nahIM pAI haiM bhintu jaina aura bauddha paraMparA ke rUpa meM usakA astitva pratyakSa dRzyamAna hai| bhArata varSa meM jaina dharma eka jIvita dharma hai| saMkhyAtmaka vistAra kI dRSTi se kama vistIrNa hote hue bhI guNa-niSpannatA kI dRSTi se usakA apanA mahatva hai| bauddha saMskRti bhI kabhI bhArata ke kone-kone taka phailI thii| itanA hI nahIM, vaha saMsAra ke dUra-dUra ke dezoM taka pahu~ca gayI thii| Aja bhI vaha aneka dezoM meM vidyamAna hai| bhArata meM bhI Aja usakA astitva to hai kintu usakA jo jIvita evaM sakriya rUpa caturvidha saMgha ke rUpa meM kamI thA, vaha nahIM raha pAyA hai| usake aneka kAraNa haiM, jinameM ativistAra hetu apane mUla ko sarvathA surakSita banAye rakhane ke Agraha kI nyUnatA bhI eka hai| isa para kucha vizeSa kahanA yahA~ abhIpsita nahIM haiN| prAsaMgika bAta yaha hai ki zramaNa-saMskRti kI ina donoM dhArAoM ne rASTrIya cetanA meM jo pavitratA, sAttvikatA, karuNA, maitrI, sevAzIlatA, anAgrahavAditA ityAdi uttama guNa jor3e, ve vAstava meM adbhuta haiN| kitanA acchA ho, saMsAra ke loga unakA AlaMbana kareM, anusaraNa kreN| bhAratIya vidyA kSetra kA ise parama saubhAgya mAnA jAnA cAhie ki jaina aura bauddha donoM hI paraMparAoM kA vipula sAhitya Aja hameM upalabdha hai / yadyapi use samagra to nahIM kaha sakate, vilupta bhI bahuta huA hai, kintu jitanA mI prApta hai, vaha vistIrNa aura vyApaka hai| isa sAhitya kI apanI apratima vizeSatAeM haiN| yaha sAhitya usa vicAracetanA se sajita huA hai, jo indrAsana se nahIM nikalI, rAjaprAsAdoM se nahIM nikalI, varan ___ 2010_05 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xviii Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 isa bhUmi ke kaNa-kaNa se niklii| yaha sAhitya eka aisI gauravamayI vaicArika virAsata apane Apa meM sameTe hai, jisakI apratima mUlyatA kabhI maMda nahIM par3a sktii| yaha usa koTi kA sAhitya hai, jisameM samagra samAja aura rASTra kA svara mukharita hai| usa para aneka pAzcAtya evaM prAcya vidvavAnoM ne kArya kiyA hai, jo sAhityika kSetra meM bar3A mUlyavAn hai / __isa deza meM jana manISiyoM kI apanI eka vizeSatA rahI hai ki ve apane siddhAntoM ke parizIlana, vizleSaNa. vivecana ke sAtha-sAtha anya mata vAdiyoM ke siddhAntoM kI gaharAI meM bhI jAte rahe haiN| aisA karane meM unheM koI dhArmika kaThinAI nahIM huI; kyoki jaina darzana kA sArA kArya-vyApAra anaikAntika dRSTi se nirNIta hotA hai, jo kisI bhI padArtha kI aikAntika evaM Atyatika vyAkhyA meM vizvAsa nahIM krtaa| vahA~ to mithyAzruta bhI samyakatvI dvArA yadi parigRhIta hotA hai to vaha samyak-zruta kI koTi meM A jAtA hai| isake viparIta samyaka-zruta bhI mithyAtvI dvArA gahIta hone para mithyAzruta ho jAtA hai| yaha bar3I vyApaka vicAradhArA hai, jo adhyayana ke dAyare ko atyaMta unmuktatA pradAna karatI hai| yaha parama harSa kA viSaya hai ki deza ke udbuddhacetA manISI evaM suprasiddha lekhaka muni zrI nagarAja jI DI0 liT0 zramaNa saMskRti ke kSetra meM tulanAtmaka adhyayana eva anusadhAna ke kArya meM vizeSa rUpa se saMlagna haiN| ve bahata baDA kArya sampanna kara ca ke haiM, aura tripiTaka: eka anuzIlana, khaNDa-1 evaM khaMDa-2 ke rUpa meM vizAlakAya jildo meM prAkaTya pA cukA hai| bhAratIya vidyA ke kSetra meM munizrI ke ina granthoM kI deza-videza meM bahuta pratiSThA bar3hI hai| prastuta grantha usI zRMkhalA kI tIsarI kar3I hai, jisameM dharma, AcAra, darzana, nIti, sadAcAra ityAdi viSayoM tathA samAna kathAvastu, samAna vieyavastu, samAna zailI aura nirupaNayukta kathAnakoM, upAkhyAnoM, dRSTAntoM, udAharaNoM kA tulanAtmaka rUpa meM prastutIkaraNa hai| ve saba jaina Agama tathA tatsaMbaddha sAhitya se evaM bauddha piTaka tathA tatprasUta granthoM se liye gaye haiN| jaina vidyA evaM bauddha vidyA ke tulanAtmaka adhyayana ke kSetra meM vidvadvarya munizrI nagarAja jI DI. liTa. kA vidvajjagat meM apanA asAdhAraNa mahattva hai| vizeSataH bhArata kI rAjadhAnI dillI jaise mahAnagara meM pravAsa karate hae vahA~ jana-jAgati mUlaka aneka abhiyAnoM ke saMcAlana, poSaNa, saMvarddhana, Adi ke mArgadarzana prabhati kAryoM meM atyadhika vyasta hote hue bhI ve sAhitya-sarjana meM itanA samaya nikAla pAte haiM, yaha na kevala prazaMsanIya hai, varan pratyeka sAhitya sevI ke liye anukaraNIya bhI hai| prastuta grantha meM muni zrI jI ne bauddha aura jaina vAGmaya ke samAnatAmUlaka saiddhAntika AdarzoM evaM kathAnakoM kI viSayavastu, pAtra, Adarza, uddezya tathA abhiprAya meM rahe sAmya yA sAdRzya ko bar3e hI samIcIna rUpa meM upasthita kiyA hai| muni zrI eka adhyAtmayogI to haiM hI, satata udyamazIla karma yogI bhI haiM-jo isa grantha ke praNayana se pratIta hotA hai| prAcIna kAla meM kathAtmaka vAGamaya meM, hama, logoM ko adhika abhirucizIla dekhate haiM, kyoMki sAhitya meM sAdhAraNIkaraNa, (generalisation) kathAtmaka kRtiyoM meM jitanI sahajatA se siddha hotA hai, vaisA anyAnya vidhAoM meM utanA zIghra nahIM sadha paataa| udA. haraNArtha, hama paMcataMtra kI kahAniyoM ko hI leM, jinake pAtra pazupakSI, sarisRpa Adi haiM, jo ____ 2010_05 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] eka avalokana xix mAnavIya saMvedanAoM ke sAtha unakI bhASA meM bAta karate haiN| eka spaSTa kAlapanikatA vahA~ hai, kintu loga unheM bahuta hI cAva aura ruci se par3hate haiN| pAtra kAlpanika haiM to kyA huA, Akhira Adarza to satyaparaka haiM aura jaisA kahA gayA, ve sAdhAraNIkaraNa kA tattva apane meM vizeSa rUpa liye rahate haiM / ata: kathAtmaka sAhitya kA ananyasAdhAraNa mahattva hai| prastuta grantha kA dUsarA bhAga jo bauddha evaM jaina vAGmaya kI kathAoM ke tulanAtmaka prastutIkaraNa ke rUpa meM hai, adhyeta jana ke lie, zodhAthiyoM ke liye, atyaMta upayogitA liye hue hai / munivarya ne aneka durlabha kathAnakoM ko anekAneka granthoM se khojapUrvaka Akalita karane meM jo zrama kiyA hai, vaha sAdhAraNa nahIM hai / ve vAstava meM sAdhuvAdAha haiM / isa grantha kA sapAdana deza ke khyAtanAmA vidvAna, prAcya bhASAoM / vaM darzanoM ke gahana adhyetA, samartha lekhaka, prabuddha ciMtaka DaoN0 chaganalAla jI zAstrI ne kiyA hai| DaoN. chaganalAla jI zAstrI deza ke una gine cune vidvavAnoM meM haiM, jinake liye vidyA, vyavasAya nahIM, eka AdhyAtmika vyasana hai| DaoN0 zAstrI jI ke jIvana kA cAra dazaka se adhika samaya pUrNata: sArasvata-ArAdhanA meM hI vyatIta huA hai| aise ucca koTi ke grantha kA, DaoN. chaganalAla jI jaise yogya vidvAn dvArA sampAdita honA usakI garimA ke sarvathA anurUpa hai / yaha kahanA aprAsaMgika nahIM hogA ki prAkRta aura pAli kA prAcInatama vAGmaya, aneka dRSTiyoM se apanA asAmAnya vaiziSTya liye hue hai| usameM isa mahAn rASTra ke sArvajanIka jIvana kA jo sajIva citraNa hameM prApta hai, vaha anyatra nahIM mila sktaa| vizvamAnava ke sAMskRtika vikAsa kI purAkAlIna partoM ko khojane ke sat prayAsa, sAtha hI sAtha duHsAdhya prayAsa meM saMlagna sarasvatI putroM ke liye aise grantha bar3e mArgadarzaka siddha hote haiM / prAcya vidyA kSetra meM udyamazIla manISI, bhAratIya vidyA ke saMdarbha meM anusaMdhAnarata zodhArthI tatvajijJAsu adhyayanArthI evaM bodhepsu pAThakoM ke liye yaha grantha vastuta: bahuta upayogI siddha hogA, aisI AzA hai| avasthA kA vArdhakya, muni zrI nagarAjI ma0 ke karmayoga ko durbala na banAkara adhika vardhanazIla hI banA pAyA hai, yaha Azcarya kI bAta hai| hamArA yaha Azcarya kabhI-kSINa na ho yathAvat banA rahe aura unake jJAnapravaNa karmayoga ke sAtavya se unake sAhitya kA vahavRkSa uttarottara bar3hatA jAe, phailatA jAe, jisakI saghana, zItala chAyA meM tattvabodhArthI jana vizrAma le sakeM, zAMti pA skeN| puna: anekAneka vardhApanapUrNa zubhAzaMsAoM ke saath| -upAdhyAya vizAla muni jaina boDiMga hAusa 3, meDalI roDa mAMbalaya, madrAsa-17 di0 7-10-90 ____ 2010_05 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMpAdakIya jIvana ke do pakSa haiM-bAhya tathA Antarika / bAhya pakSa kA sambandha bhautika jIvana se hai, jisake antargata khAnapAna, rahana-sahana, paridhAna jaise dainandina vyAvahArika kArya Ate haiN| ye ve kArya haiM, jinakI saMlagnatA mAnava kahe jAne vAle pratyeka prANI ke sAtha hai| adhika vyApakatA meM jAeM to aisA bhI kaha sakate haiM, inakA saMbadha prANImAtra ke sAtha hai| Antarika jIvana kA abhiprAya jIvana ke AdhyAtmika pakSa se hai, jisake antargata AtmA, puNya, pApa, sadAcAra, durAcAra kartavya, akartavya, sAdhanA, tapazcaraNa, sevA Adi kA samAveza hai| ye jIvana ke antaH-svarUpa se sambaddha haiM, atyanta mahattvapUrNa haiN| jagat meM sAmAnyataH jIvana ke bAhya pakSa para apekSAkRta adhika socA jAtA rahA hai, kintu, bhAratavarSa kI yaha anupama vizeSatA rahI hai, vahAM jIvana ke bAhya pakSa ke sAtha-sAtha kSa para bhI bahuta gaharAI se cintana manana hotA rahA hai| yaha krama zatAbdiyoM se .sahasrAbdiyoM pUrva se calatA A rahA hai| isa dhArA ke cintakoM ne jIvana ke bAhya pakSa ke sAtha-sAtha Antarika pakSa ke vikAsa ko atyanta mahattvapUrNa svIkAra kiyA, jisake binA jIvana ke kevala bAhya pakSa kA unnayana usa hRSTa-puSTa zarIra jaisA hai, jisameM se AtmA nikala gaI hai, jo mRta hai| jIvana ke Abhyantara pakSa, jisakA saMbaMdha pramukhatayA dharma eva darzana se hotA hai, ke sandarbha meM mukhyarUpa meM bhArata meM do dhArAeM pravahaNazIla rahI haiM / eka dhArA vizeSataH bhArata ke pazcimI bhAga meM panapI tathA dUsarI dhArA kA abhyudaya aura vikAsa bhArata ke pUrvI bhAga meM huaa| pazcimI bhAga meM jo vaicArika udbodhanA huI, vaha mukhya rUpa se AbhijAtyavAdI vicAroM kI pRSThabhUmi para TikI thii| ise saralarUpa meM prakaTa kareM to kahA jA sakatA hai, varNa, Azrama, jAti Adi ke AdhAra para vahA~ mukhyarUpa meM utkarSa kA svIkAra thaa| yadyapi AcAragata tathA karmagata uccatA kA bhI vahA~ parigrahaNa to huA, kintu, atyanta gauNa rUpa meM / jo janmanA brAhmaNa hai, brAhmaNocita guNoM evaM karmoM kA sarvathA abhAva hone para bhI vahA~ brAhmaNatva se zUnya nahIM kahA gyaa| itanA hI nahIM, brAhmaNatva ke nAte pUjA evaM sammAna pAne ke adhikAritva se bhI use vaMcita nahIM mAnA gyaa| isa vicAradhArA ke AdhAra para eka ora kisI viSaya vizeSa meM viziSTa yogyatA-prApti 'Specialisation' ke rUpa meM kucha lAbha to haA, kintu, karma aura guNa ke mahattva ke svIkAra meM vaisA utsAha nahIM rahA, jaisA abhIpsita thaa| isake paripAvaM meM aneka rUpoM meM saMkIrNatA bhI bahuta phailI, jisakA duSpariNAma vaiyaktika evaM sAmAjika viSamatA ke rUpa meM samAja ko bahuta bhugatanA pdd'aa| pazcima bhArata meM panapI yaha saMskRti vaidika vicAra-darzana para AdhArita thI, jahA~ ____ 2010_05 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva: bhAcAra : kathAnuyoga] saMpAdakIya xxi brAhmaNa kA sarvopari mahattva thaa| ataH isa cintana-ghArA ke AdhAra para vikasita, pramUta saMskRti brAhmaNa-saMskRti ke nAma se abhihita huii| pUrva bhArata meM jo saMskRti udita, vikasita aura pallavita huI, jisake pramukha kendra magadha, videha tathA aMga Adi kSetra the arthAt uttara bihAra tathA dakSiNa bihAra ke bhUbhAga the, janmAzrita jAtivAda, varNavAda, AzramavAda Adi meM vizvAsa nahIM karatI thii| AbhijAtyavAda se vaha vimukha thii| usakI nIMva karmavAda, puruSArthavAda, adhyavasAya yA zrama para TikI thI arthAta zrama para avalambita thii| vaha zramaNa-saMskRti ke nAma se vizrata hii| janma evaM jAti kA Agraha na hone ke kAraNa usameM lokajanInatA kA sahaja saMcAra haA ataH dharma ke kSetra meM vaha vaicArika tathA kAmika donoM dRSTiyoM se pratibandhazUnya rhii| siddhAnta-nirUpaNa hetu dharmAnuSikta bhASA ke rUpa meM bhASA-vizeSa kA Agraha bhI usameM asvIkRta rhaa| mAdhyama ke rUpa meM usI bhASA kA svIkaraNa huA, jo svAbhAvikatayA una saba logoM kI bhASA thI, jo usake prasAra-vistAra ke kSetra meM Ate the| IsavI san se lagabhaga pAMca zatAbdI pUrva isa bhArata bhUmi meM samutpanna bhagavAn mahAvIra tathA bhagavAn buddha zramaNa-saMskRti ke, jo unase pUrva kAla se hI astitva meM thI, unnAyaka evaM abhinava prANa pratiSThApaka hue| unhoMne jana-jana ke lie jIvana-darzana kA jo svarUpa vikhyAta kiyA, prastuta kiyA, vaha samagra mAnava-jAti ke lie thaa| usameM samatA tathA nirvaiSamya ke Adarza samAdRta the| vAk-vaiziSTya ke sthAna para usameM karma-pAvitrya para vizeSa bala diyA gayA thaa| mahAvIra aura buddha ne dharma kA vizAla rAjamArga sabake lie khola diyaa| "ekaiva mAnuSI jAtiranyat sarva prapaMcanam" samagra mAnava jAti eka hai, usameM bheda kI parikalpanA eka prapaMca hai-viDambanA hai, sacAI nahIM hai, yaha sArvajanika nirghoSa unhoMne caturdik prasArita kiyaa| unake vicAroM ko saba koI binA kisI bicauliye vyAkhyAkAra ke, samajha sakeM etadartha unhoMne apane udgAra lokamASAoM meM prakaTa kie / mahAvIra ke upadeza ardhamAgadhI prAkRta meM haiM tathA buddha ke upadeza mAgadhI prAkRta meM haiM, jo pAli ke nAma se prasiddha hai| apanI-apanI dRSTi se sAdhanAniSTha, tapastapta, pariSkRta jIvana kI aneka rUpa meM vyAkhyA karane vAle vicArakoM kA mahAvIra aura buddha ke yuga meM eka prakAra se jamaghaTa thaa| yadyapi unake vicAra-nirUpaka svatantra grantha Aja hamako upalabdha nahIM haiM, kintu, jaina AgamoM tathA bauddha piTakoM meM yatra-tatra unake sambandha meM jo chiTapuTa varNana prApta haiM, unase sUcita hotA hai ki kArmika jIvana meM utkrAMti kI dRSTi se taba cintanazIla puruSoM meM eka rujhAna thii| yadyapi jo chiTapuTa vicAra hameM prApta hote haiM, unase aisA pratibhAsita hotA hai ki dArzanika dRSTi se ve vicAra samyak paripakva nahIM the, bahulatayA ve ekAMgitA lie hue the, kintu, itanA to spaSTa hai ki eka svatantra karma-cetanA, dharma-udbodhanA, vicArakrAnti ke sphuliMga unameM avazya the| maMkhaligauzAla, pUraNakazyapa, ajitake zakambala tathA pakudhakaccAyana, saMjayavelaThThiputta Adi aise hI dharma-pratipAdaka viziSTa puruSa the| aneka acchAiyoM ke bAvajUda eka durbalatA mAnava meM cirakAla se rahI hai| vaha ahaMvAda se chUTa nahIM paataa| yahI kAraNa hai, ina AcAryoM ne bhI apane ko mahAvIra aura buddha kI jyoM tIrthaMkara ghoSita kiyaa| jo bhI ho, itanA to spaSTa hai ki paraMparA-vizeSa ke sAtha jar3atApUrNa baddhatA se Upara uThakara cintana karane kI eka Antarika preraNA aura eka UrjA unameM thii| 2010_05 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xxii Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana' [khaNDa : 3 ___ bhArata ke isa pUrvIya aMcala meM udbodhita vicAra-cetanA tathA AcAra-krAnti ke upakramoM ko samyak svAyatta karane ke lie mahAvIra aura buddha kA vAGmaya eka aisA sAkSya jisase hama yAthArya ko adhigata kara pAne meM samartha ho sakate haiN| jaina AgamoM tathA bauddha piTakoM meM udbodhita vaisI utkrAnta vicAradhArA tathA usake paripArzva meM abhyudita, vikasita evaM pallavita AcAra-cetanA ke vividha AyAmoM kA jo sAhityika citraNa huA hai, vaha sutarAM paThanIya evaM mananIya hai / vahA~ janma, jAti, jIvanagata dainandina vyavahAra, lokagata pArasparika saMbaMdha, uttaradAyitva, kartavya, sadbhAvanA, nIti, vaiyaktika, pArivArika evaM sAmAjika dAyitva, maitrI, samatA, saujanya, sauhArda, saumanasya, Arjava, mArdava, dharmAcaraNa ke antargata ahiMsA, satya, asteya, kAmavarjana, parigrahavarjana, santoSa, dhairya, sthiratA Adi para jo vivecana-vizleSaNa huA hai, vaha usa vicArakrAnti ke loka jIvana meM kriyAnvayana kA rUpa prakaTa karatA hai / nizcaya hI vaha bhAratIya vAGmaya kA eka aisA atyanta mahattvapUrNa, udabodhaprada adhyAya hai, jise jAne binA bhAratIya saMskRti, vicAra-cetanA evaM jIvana-darzana kA hama sahI-sahI svarUpa AMka nahIM skte| tattvadarzana ke vizleSaNa vivecana meM bhAratIya vAGmaya meM dRSTAMta, rUpaka, AkhyAna tathA kathAnaka mAdhyama kA prAraMbha se hI svIkAra apane Apa meM atyadhika mahattva lie hue hai| isase gaMbhIra, durUha tattva, gahana vicAra bahuta saralatApUrvaka zrotAoM tathA pAThakoM dvArA grahaNa kiye jA sakate haiM / unake mana meM Tika sakate haiM / bhAratavarSa ke prAyaH sabhI pramukha dharmoM kI paraMparAoM meM isa paddhati ko svIkAra kiyA gayA hai| brAhmaNa-paraMparA meM bhI isakA svIkAra hai, zramaNa-paraMparA meM bhI yaha vizeSarUpa se parigRhIta hai| zramaNa-saMskRti ke antargata jaina paraMparA meM, ardhamAgadhI AgamoM meM, jo jaina dharma ke maulika zAstra haiM, AkhyAnAtmaka zailI ko vizeSa rUpa se apanAyA gayA hai| vahAM svIkRta cAra anuyogoM meM-viSayAnurUpa varNanakramoM meM dharmakathAnuyoga ke nAma se eka anuyoga-bhAga hai, jisakI zailI meM jJAtRdharmakathA, upAsakadazA, anta kRddazA, anuta raupapAtikadazA, vipAka, aupapAtika, rAjapraznIya, nirayAvalI, kalpAvataMsikA, puSpikA, puSpacUlikA, vRSNidazA evaM bahulAMzata: uttarAdhyayana Adi aneka Agama racita haiN| unake atirikta dravyAnayoga Adi meM bhI yatra-tatra kathAoM kA samAveza hai| AgamoM para racita cUNi tathA TIkA sAhitya meM bhI varNya viSayoM ke vizadIkaraNa hetu kathAoM kA bahulata yA upayoga huA hai| uttaravartI kAla meM svatantra rUpa meM bhI kathAtmaka sAhitya ke sarjana kA krama gatizIla rahA, jisake antargata prAkata tathA saMskRta meM samarAicca kahA, kuvalayAmAlA, upamitibhavaprapaMcakathA evaM tilakamaMjarI Adi aneka AkhyAnakoM kA praNayana huaa| Age calakara vibhinna prAdezika bhASAoM meM bhI yaha krama gatizIla rhaa| dUsarI ora bauddha vAGmaya meM bhI yaha krama piTakakAla se hI prApya hai / bauddha vAGmaya meM tAttvika vyAkhyAna ke prasaMga meM kathAoM kA bahuta sundara rUpa meM prayoga huA hai / mahAvIra kI jyoM lokajIvana se anuprANita hone ke nAte buddha yaha bhalI-bhA~ti anubhava karate the ki janasAdhAraNa ko tAttvika rahasya hRdayaMgama karAne meM kathAtmaka mAdhyama nizcaya hI bahata upAdeya hai / yahI kAraNa hai ki pAli bauddha-vAGmaya AkhyAnAtmaka zailI meM kie gaye vividha viSayaka vivecana, vizleSaNa se bharA par3A hai| bahuta choTe-choTe kathAnakoM ko upasthApita kara gahana, 1. caraNa karaNAnu yoga, 2. dharma kathAnuyoga 3. gaNitAnuyoga tathA 4. dravyAnuyoga / ____ 2010_05 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] . saMpAdakIya xxiii gaMbhIra tattva ko hastAmalakavat anubhUta karAne meM bauddha-vAGmaya kI apanI adbhuta vizeSatA hai| bauddha-vAGamaya meM kathAmUlaka sAhitya meM jAtakoM kA atyanta mahattvapUrNa sthAna hai| jAta kA artha janma lenA hai| jAta evaM jAtaka eka hI artha meM haiN| jAta meM svArthika 'ka' pratyaya lagAne se jAtaka hotA hai / jAtakoM meM bhagavAna buddha ke pUrva janmoM kI kathAeM haiN| bhagavAn buddha ne buddhatva prApti se pUrva aneka bAra bodhisattva ke rUpa meM janma liyaa| bodhisattva kA abhaprAya usa prANI se hai, jisakI Antarika saMbodhi jAgRta hai, jo buddhatva-prApti hetu prayatnazIla hai| bhagavAn buddha ne apane pUrva-bhavoM meM rAjA, tApasa, deva, siMha, gaja, azva, zRgAla, mahiSa, zvAna, markaTa, matsya, zUkara tathA vRkSa Adi vavidha rUpoM meM janma grahaNa vi yaa| ina sabhI yoniyoM meM unakI pravRtti sattvona mukha, karuNonmukha rahI / yahI saba ina kathAoM meM varNita hai / buddhatva prApta karane ke ananta ra bhagavAn ne apane upadezoM ke antargata inakI carcA kii| vaise prasaMga adhikAMzataH taba banate, jaba unako kisI samasAmayika ghaTanA ko dekhakara apane pUrva janma kI ghaTanA yAda A jaatii| vase avasaroM para ve apane pUrva-janma kI ghaTanAoM ko zrotAoM ke samakSa upasthApita kara vartamAna ghaTanAoM ke sAtha unakA saMbadha biThA dete| jAtaka saMkhyA meM 547 haiM / lagabhaga do sahasrAbdI pUrva AcArya buddhaghoSa ne pAli meM ye jAtaka likhe| ina pAli jAtakoM tathA zruti-paraMparA-prA.ta kucha anya bauddha kathAnakoM ke AdhAra para AryazUra nAmaka bauddha saMskRta-vidvAn ne jAtakamAlA nAmaka pustaka likhI, jisameM 34 jAtakoM ko parigRhIta kiyaa| Aryazara apanI koTi kA uttama kavi thaa| dAnapAramitA, zIlapAramitA, kSAntipAra matA, vIryapAramitA, dhyAnapAramitA tathA prajJApAramitA ke AdhAra para nIti, uttama AcaraNa, udAratA, dayAlutA Adi kA pAlijAtakoM meM jo pratipAdana huA hai, AryazUra ne jAtakamAlA meM usakA kAvyAtmaka zailI meM vizada vivecana kiyaa| pAramitA kA artha zreSThatama utkarSa hai, jahA~ vaiyaktika svArtha tathA IpsA bilakula miTa jAtI hai paropakAra, parakalyANa yA parasevA sarvAdhika mahattvapUrNa sthAna prApta kara letI hai| dAna, zIla--sadAcAra, kSAnti-kSamAzIlatA, vIrya-zubhotsAha, dhyAna-caitasika ekAgratA tathA prajJA-satya kA sAkSAtkAra -inako uttarotara, unnata, vikasita karate jAnA pratyeka sAttvika vyakti kA kartavya hai / isa paripArzva meM aSTAMgika mArga, paMcazIla Adi kA sahaja samAveza hai| bauddha-dharma ke anusAra yaha prANI mAtra ke uttarottara vikAsa kA patha hai| jAtakamAlA meM AryazUra ne prastuta viSaya kA kAvyAtmaka saundarya ke sAtha jor3ate hue jo nirUpaNa kiyA hai, vaha bauddha saMskRta sAhitya meM apanA asAdhAraNa sthAna lie hue hai| jaisA ki bhAratavarSa ke anya mahAn kaviyoM evaM lekhakoM ke sAtha hai, AryazUra ne apanI kRti meM apane sambandha meM kucha bhI ullekha nahIM kiyA hai| suprasiddha cInI yAtrI itsiga ne jo apanA yAtrAvivaraNa likhA hai, usake anusAra sAtavIM zatAbdI ke antima bhAga meM bhAratavarSa meM Aryazara racita jAtakamAlA kA bahuta pracAra thaa| vizvavikhyAta ajantA guphAoM meM jo bhitti-citra haiM, unameM kSAntijAtaka, maitrIbalajAtaka, haMsajAtaka, rurujAtaka, zivijAta ka, mahAkapijAtaka tathA mahiSajAtaka Adi se sambaddha dRzya citrita hue haiM / dRzyoM ke paricaya hetu una jAtakoM 2010_05 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xxiv Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 se sambaddha zloka bhI vahA~ udghata haiM / lipi-vizeSajJoM ke anusAra una zlokoM ke lekhana kI lipi chaThI zatAbdI kI saMbhAvita hai / tadanusAra AyaMzUra kA samaya usase pahale kA honA caahie| yaha bhI kiMvadatI hai ki AryazUra ne karmaphala viSaya para eka sUtra kI racanA kI thii| I0 sa0 434 meM usakA cInI bhASA meM anuvAda huA thA / yadi isa kiMvadatI ko sahI mAnA jAe to AryazUra kA samaya isase pUrva honA cAhie / AryazUra eka aisA kavi thA, jisakA hRdaya nivRttiparaka AdarzoM tathA karuNA se otaprota thA / usane nizcaya hI apanI kRti meM karuNA kI amRta-srota svinI pravAhita kI hai| apane graMtha ke prArambha meM graMtha-racanA kA apanA uddezya vyakta karate hue AryazUra ne likhA hai "muni-bhagavAna buddha ne apane pUrva janmoM meM jo sadguNamaya, maMgalamaya, yazasvI, pavitra, manohara, adbhuta kArya kie, maiM bhaktipUrvaka apane kAvyAtmaka kusumoM dvArA unakI arcanA karUMgA, zlAghA kruuNgaa| ina prazaMsAspada uttama jIvana ke pratIka satkarmoM ke varNana se bhagavAn buddha kA mArga-bodhimArga prazasta hogaa| dhArmika dRSTi se jinakA mana nIrasa hai, unameM prasannatA-mRdutA, sAttvikatA Adi kA saMcAra hogaa| dharmakathAeM aura ramaNIyatara-aura adhika ramaNIya manojJa bnegii| jAtaka kathAoM ke sambandha meM suprasiddha pAzcAtya vidvAn pro0 maiksamUlara (Maxmuller) tathA speyara (Speyer) kA mata hai ki unameM buddha ke pUrvajanmoM kA vAstavika vRttAnta nahIM hai| ve paramparA se cale A rahe nIti evaM sadAcAra mUlaka aupadezika kathA-vAGmaya se upajIvita evaM vikasita haiN| vaisA sAhitya buddha se pUrva kAla meM bhI prasRta thA / buddha evaM paravartI bauddha AcAryoM ne zIla, sadAcAra, karuNA, sevA kA upadeza dene hetu vaise sAhitya kA apanI dRSTi aura paddhati se upayoga kiyaa| anusaMdhAyaka vidvAnoM ke anusAra buddha se pUrvavartI evaM paravartI kAla meM aise kathAtmaka sAhitya kA vyApaka prasAra rahA hai| isa sandarbha meM jJAtavya hai, paMcatantra tathA kathAsaritsAgara bhArata ke do purAtana kathAgraMtha haiN| paMcatantra kA pazcimI dezoM meM bhI rUpAntaraNa hotA rhaa| yadyapi usakA pUrvarUpa yathAvat nahIM rahA, parivartita hotA gayA, kintu, mUla grAhI srota saMpravRtta rahA / kathAsaritsAgara kA AdhAra guNADhya kI vRhatkathA hai, jo Aja prApta nahIM hai| jAtakoM kI aneka aisI kathAe~ haiM, jo paMcatantra tathA kathAsaritsAgara kI kathAoM se milatA haiN| astu--yaha bhAratIya kathA-sAhitya ke vikAsa kA eka svatantra viSaya hai, ataH isa para vizeSa carcA-vizleSaNa na kara prastuta viSaya ke sandarbha meM itanA hI kahanA paryApta hogA, jAtaka bhAratIya kathA-sAhitya kI atyanta gauravamayI paramparA apane meM saMjoye haiN| jAtaka-sAhitya ke atirikta bauddha-vAGmaya meM azvaghoSa ke saundarananda jaisI AkhyAnAtmaka zailImaya uttama, rasasikta kRtiyAM bhI haiM, jinameM kAvyAtmaka saundarya ke sAtha kathAnakoM ke mAdhyama se naitika, cAritrika AdarzoM kA nirUpaNa huA hai| 1. zrImanti sadguNaparigrahamaMgalAni, kIAspadAnyavagItamanoharANi / pUrvaprajanmasu munezcaritAdbhutAni, bhaktyA svakAvya kusumAMjalinArcayiSye // ilAdhyaramIbhirabhilakSitacihnabhUtarAdezito bhavati yatsugatatvamArgaH / syAdeva rUkSamanasAmapi ca prasAdo, dhA:kathAzca ramaNIyataratvamIyuH / / ---jAtakamAlA 1.2 ____ 2010_05 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xxv tattva : AcAra : kathAnuyoga ] sampAdakIya yoM uparyukta rUpa meM jaina-paramparA tathA bauddha-paramparA meM kathA sAhitya ke mAdhyama se zramaNa-saMskRti kA jo amala, dhavala, ujjvala srota pravAhita huA, vaha vizva ke AdhyAtmika, naitika, sadAcAra-preraka vAGmaya kI eka anupama nidhi hai / deza ke prabuddha manIpI, jaina jagata ke labdhapratiSTha cintaka evaM lekhaka munizrI nagarAjajI DI0 liTa dvArA likhita "Agama aura tripiTakaH eka anazIlana' kI zrRMkhalA meM yaha tIsarA khaNDa hai, mujhe yaha vyakta karate prasannatA hotI hai, jisake saMpAdana kA suavasara mujhe prApta huaa| munizrI kI yaha kRti na kevala kalevara meM vizAla hai, yaha jaina Agama-vAGmaya tathA bauddha piTika-vAGmaya ke paripArzva meM vikasita, pallavita vicAra-vaibhava, AcArokarSa ke vistRta vivecana se bhI paripUrNa hai, jo donoM paramparAoM meM bahuta kucha sAdRzya, sAmIpya evaM ekarUpya liye hai| DaoN0 munizrI nagarAjajI ne prastuta racanA meM jaina Agama-sAhitya tathA bauddha piTaka sAhitya ke lagabhaga aise samAna vacana tulanAtmaka rUpa meM prastuta kiye haiM, jo zrAmaNya ke AdarzoM para vinirmita jIvana-sUtroM kA sAkSya prastuta karate haiM / zabdAvalI meM kahIM-kahIM kama sAmya bhI hai, kintu, donoM ke kathya visaMgata nahIM haiN| unameM adbhuta sAmya hai| yaha prastuta graMtha ke prathama aMza kA nirUpya hai| graMtha ke dvitIya aMza meM munivarya ne vizvavikhyAta jaina kathA sAhitya tathA bauddha kathAsAhitya, jo AgamoM evaM piTakoM ke saiddhAntika paripArzva meM vikasita aura saMdhita huA, kA sundara rUpa meM upasthApana kiyA hai| unameM saMkSipta aura vistRta donoM prakAra ke kathAnaka haiM / sva-sva-paramparAnurUpa unameM pAriveSika parivartana, parivardhana, saMkSepaNa, prakSepaNa Adi huA hai, kintu, maulika tulyatA kI sImA se ve bahirgata nahIM hote| ina kathAnakoM kA sAdhya, jaisA pahale iMgita kiyA gayA hai-zIla, sAttvika AcAra, samAdhi, saMyama, ahiMsA, maitrI, samatA eva titikSA Adi sadguNa haiM, jinakA donoM paramparAoM meM jIvana-satya ke rUpa meM samAna samAdara evaM garimA hai| DaoN0 munizrI nagarAjajI jaina-vAGmaya tathA bauddha-vAGmaya ke gahana adhyetA haiN| "Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana" unakI jJAnArAdhanA kI prazasta phala-niSpatti hai| jaisA isa zRMkhalA ke pichale do khaNDoM kA vidvajjagat meM samAdara huA, AzA hai, prastuta khaNDa bhI apane maulika vaiziSTya ke kAraNa sudhIvRnda meM sammAna-bhAjana hogaa| bhAratIya saMskRti vizeSata: zramaNa-saMskRti, sAhitya eva cintanadhArA ke jijJAsu, adhyayanArthI, zodhArthI pAThakoM ko isameM upayogI sAmagrI prApta hogii| kaivalya-dhAma saradAra zahara-331403 DaoN0 chaganalAla zAstrI ema0 e0 "hindI, saMskRta, prAkRta tathA jenolaoNjI" svarNa-padaka samAdRta, pI-eca0 DI0, kAvyatIrtha, vidyAmahodadhi, prAcyavidyAcArya; vijiTiMga prophesara-madrAsa vizvavidyAlaya vikramAbda 2047, buddha-pUrNimA 2010_05 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lekhaka kI lekhinI se Agamika va traipiTika sAhitya ke anuzIlana meM jaba se maiM lagA, use tulanAtmaka rUpa se lekhana kA vicAra bhI mere mana meM prasphuTita hotA gyaa| ukta donoM dhArAoM ke parAyaNakAla meM hI merA mastiSka suspaSTa ho cukA thA ki isa tulanAtmaka vivecana ko tIna khaNDoM meM likhanA hogA / prathama khaNDa ke lekhakIya meM tIna khaNDoM ke viSayAnukramI nAma bhI nizcita kara diye gae the (6-2-1969) unhIM nAmakaraNoM meM yat kiMcit saMzodhana karate hue maiMne sambandhita granthamAlA kA yaha tIsarA khaNDa tattva, AcAra va kathAnuyoga nAma se likhA hai| isI khaNDa ke sAtha merI pUrva niyojita Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana yojanA sampanna hotI hai / astu apane cirabhilaSita duruha saMkalpa kI pUrti para pratyeka vyakti ko jo harSa hotA hai, vaha Aja mujhe bhI hai| pUrvavartI donoM khaNDoM meM vaise to sabhI adhyAya vidvad varga dvArA vizeSa mAne gae, para prathama khaNDa meM "kAla-gaNanA prakaraNa' aura 'tripiTaka sAhitya meM niggaTha nAtaputta', ye do prakaraNa to apUrva hI mAne ge| isI prakAra dvitIya khaNDa meM vartamAna bhASA vijJAna ke sandarbha meM prAkRta va pAli bhASA kA anveSaNa abhUta-apUrva mAnA gayA, kyoMki ina dizAoM meM isase pUrva sAhitya jagat meM vizeSa koI kAma sAmane AyA nahIM thaa| mujhe AzA hai, prastuta tIsare khaNDa meM 'kathAnuyoga prakaraNa' bhI apUrva hI mAnA jAegA, kyoMki donoM paramparAo ke pradezI rAjA, cittasabhUti, mAtaMga harikezabala : mAtaga jAtaka jaise samAna prakaraNoM ke cayana meM mujhe sarvAdhika AyAsa uThAnA par3A hai| isa dizA meM koI pUrNa yA apUrNa grantha digdarzana ke lie bhI nahIM milaa| astu, jitane prakaraNa va kathAnaka isa grantha meM Akalita hue haiM, usI koTi ke unase adhika prakaraNa va kathAnaka koI vidvAn nikAla sakA to pahalA dhanyavAda unheM merA hogaa| vaise maiM to cAhatA hU~, tulanAtmaka anuzIlana ko jo kathA-dhArA isa grantha se cAlU huI hai, use gaveSaka vidvAn Age se Age bar3hAte rheN| kisI kI gaveSaNA ko pUrNa mAna lenA to svayaM meM jar3atA hI hai| tInoM khaNDoM ke lekhana va prakAzana meM samaya to bahuta adhika hI lagA hai; kyoMki jo kAyaM sana 1966 ke pUrva prArambha ho cukA thA, vaha aba san 1990-91 meM sampanna ho rahA isakA kAraNa hai, hamArI saMghIya aura sAmAjika sthitiyoM ke ulaTa-phera / para, maiM mAnatA hU~, niyati jo karatI hai, vaha kisI acche ke lie hI karatI hai| ho sakatA hai, ye tInoM khaNDa lekhana va prakAzana meM Ae haiM, usakA mUla AdhAra hI vaha saMghIya aura sAmAjika ulaTa-phera hI ho; kyoMki jo kArya Aja apratibandha sthiti meM yathArtharUpa se sampanna ho sakatA hai, vaha pratibandhita sthitiyoM meM kadApi nahIM ho sakatA thA / saMgharSa va ghaTanAkrama bahudhA pratikUlata oM ko hI paidA karate haiM, para, vyakti apanA manobala, sUjhabUjha va dhairya na khoe to vaha kuhAsA ____ 2010_05 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: kathAnuyoga ] lekhaka kI lekhinI se xx vii prakAza meM badala jAtA hai / astu, maiM to apane cAroM ora aba prakAza hI prakAza anubhava kara rahA hU~ / prastuta tIsare khaNDa ke kathAnuyoga prakaraNa meM mukhyataH jaina aura bauddha do hI paramparAoM meM samAna rUpa se upalabdha prakaraNa va kathAnaka hI samIkSA ke lie gae haiM, sAthasAtha bhagavAn rAma va vAsudeva kRSNa Adi mAnya prasaMga jo vaidika paramparA se bhI sambandhita hai, unheM bhI samIkSArthaM adhigRhita kara lie gae haiM / isase sarvasAdhAraNa va vidvajjana ukta prasaMgoM ke tridhA kathA prasaMgoM se bhI paricita ho sakeMge aura jAna sakeMge ki ukta prasaMgoM ko lekara tInoM paramparAoM meM kitanA bheda hai aura kitanA abheda hai / samIkSA kA viSaya to vaha sabake lie hogA hI / prastuta tRtIya khaNDa ke guruttara kArya meM aneka vyakti yogabhUta bane haiM, unheM yAda karanA va AbhArAnvita karanA merI sadAzayatA hogI / samAna prakaraNoM va samAna AkhyAnoM kI gaveSaNA meM sva0 muni mahendrakumArajI 'prathama' va muni mahendrakumAra jI 'dvitIya' kA mUlabhUta sahayoga rhaa| itane vizAla grantha kA prakAzana bhAra sarvathA apane Upara lekara kaoNnsepTa pablizi kampanI ke saMcAlaka zrI nauragarAyajI mittala tathA unake suputroM ne mujhe AbhArAnvita kiyA hai / unake isa sevA kArya ke upalakSa meM unake samagra parivAra ke lie zatazaH maMgala kAmanAeM mere hRdaya se svataH prasphuTita ho rahI haiM / madrAsa vizvavidyAlaya ke jaina darzana vibhAga ke adhyakSa DaoN0 TI0 jI0 kalaghaTagI ne prastuta grantha kI bhUmikA likhakara usakI garimA bar3hAI hai / bhUmikA svayaM bolatI hai ki jaina aura bauddha donoM paramparAo ke mUla ko unhoMne sUkSmatA se pakar3A hai / vidvadvara upAdhyAya zrI vizAla munijI ne grantha kA AdyopAnta pArAyaNa kiyA, usakA yathArtha aMkana tathA usa para 'eka avalokana' likhA jo svayaM meM unakI vijJatA kA paricAyaka hai / yaha unakI pramodabhAvanA kA sUcaka bhI hai| DaoN0 chaganalAlajI zAstrI bahuvidha viSayoM ke pAraMgata vidvAn haiM / apanI prakhara pratibhA se svarNa padaka bhI unhoMne prApta kiyA hai| unake dvArA grantha kA sampAdana honA svayaM meM eka gaurava hai / mere sAre kAryoM kI dhUrI abhI jyotirvida muni mAnamalajI haiN| maiM nahIM samajhatA thA, sambandhita sabhI AyAmoM kA dAyitva ve akele hI nibhA leMge, para unhoMne vaisA kara dikhAyA aura karate jA rahe haiM / grantha-nirmANa, bhavana nirmANa, jana-samparka, zIrSastha samAroha Adi lagabhaga sabhI kArya kisI-na-kisI sAttvika rUpa meM unase to jur3e hI haiM / mArga-darzana ke atirikta ve mere taka koI bhI kArya bhAra nahIM Ane dete / astu, yahI mukhya hetu hai ki maiM prastuta khaNDa ko bhI AsAnI se pUrA kara pAyA / prUpha ( Proof) saMzodhana va grantha kI sAja-sajjA kA kArya zrI rAmacandra sArasvata ne kuzalatApUrvaka kiyA hI hai / mujhe AzA hai, vidvadvarga ne mere pichale do khaNDoM kA jisa prakAra yathArtha mUlyAMkana kiyA, isa tI pare khaNDa kA bhI usI rUpa meM mUlyAMkana kareMge / - muni nagarAja 24 sitambara, 1660 ( 74vAM janma divasa ) naI dillI 2010_05 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukrama 1.tattva 1-76 jarA-maraNa kI anivAryatA mRtyu se kauna bacAe ? saMzayazIlatA kA kuphala ajJAna duHkhavAda du:sAhasI mana:caMcala citta kAma-bhoga avinaya se vinAza pApa-sthAna vikathA pApa kA phala duSpravRtta AtmA tRSNA kA unmAda gatiyA~ naraka-gati naraka-yoni, deva-yoni Adi ke kAraNa kaSToM kA sarjaka vyakti svayaM baMdhanA, chUTanA apane hAtha AtmAH sukha-duHkhakA kartA sambaddha ghaTanA jaisA karma, vaisA phala manuSya-jIvana kI durlabhatA bhadAkA sambala samyak-dRSTi AtmaprekSaNa ____ 2010_05 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ XXX Agama aura tripiTaka: eka anazIlana [ khaNDa:3 prajJA dvArA samIkSaNa Asrava : saMvara x rr . lezyA: abhijAti cu 0 0 kRSNa lezyA : aprazasta nIla lezyAH aprazasta kApota lezyA: aprazasta tejo lezyAH prazasta padmalezyAH prazasta zukla lezyAH prazasta 0 Www Ww 0 0 zubha-azubha: kuzala-akuzala dhyAna : Alambana evaM vidhAeM dharma-dhyAna ke cAra prakAra AjJA-vicaya upAya-vicaya vipAka-vicaya saMsthAna vicaya zukla-dhyAna ke cAra bheda pRthakatva-vitarka-savicAra ekatva-vitarka-suvicAra sUkSma kriya-apratipAti samucchinna kriyAnivRtti (vyuparatakriyAnivRtti) 44 brAhmaNa kauna? bhagavad-guNa x r tIrthakara, arhat, bodhisattva acala, acyuta, akSaya zaraNa nirvANa : parama, anupama sukha ur bhArata kI purAvartI dArzanika paraMparAe~ : matavAda 64 sUtrakRtAMga meM mata-vivecana 64 paMca mahAbhUtavAda ekAtmavAda ____ 2010_05 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] viSayAnukrama xxxi tajjIvataccharIravAda akArakavAda AtmaSaSThavAda kSaNikavAda niyativAda ajJAnavAda karmopacaya-niSedhaka kriyAvAda w w xxur w w w saMyutta nikAya meM vibhinna matoM kI carcA tajjIva taccharIravAda jIvAnya zarIravAda anantavAda sAntavAda zAzvatavAda azAzvatavAda akRtatAvAda daivavAda akriyavAda ucchedavAda rurur999 dIgha nikAya meM matavAda zAzvatavAda nityatva-anityatvavAda sAnta-anantavAda amarAvikSepavAda akAraNavAda maraNAntara saMjJa AtmavAda maraNAntarAsaMjJavAda maraNAntarAsaMjJA saMjJavAda AtmocchedavAda daSTa dharma nirvANavAda 999999999 m mmmmmmmm saMkhyAnukramI zAstra sthAnAMga samavAyAMga mahattva aMguttara nikAya ____ 2010_05 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xxxii 2. AcAra Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana sa evaM sthAvara jIvoM kI hiMsA se nivRtti vAnaspatika jagat : hiMsA parihAra ahiMsA, satya, asteya, brahmacarya muni kI Adarza bhikSA-caryA mikSu kI vyavahAra caryA bhikSu jIvana ke Adarza zramaNa kA svarUpa : samatA : pApazamana azana, pAna Adi kA asaMgraha rAtri bhojana kA niSedha saMyama aura samatA sneha ke bandhana tor3a do 2010_05 uttarAdhyayana: sambaddha ghaTanAMza : tathya hastipAla jAtaka : sambaddha ghaTanAMza : tathya doSa-varjana : sadguNa- arjana saMyamI kI adInatAH sAmarthya saMyama sarvopari satpatha-darzana vairAgya-cetanA Atmavijaya : mahAn vijaya cAritrya kI garimA abhyudaya ke sopAna kuddAla jAtaka : sambaddha kathAnaka maitrI aura nirveda bhAva bhAvanAe~ samaya jA rahA hai jAgate raho satata jAgarUka akele hI bar3hate calo sAdhaka yatanA se kAryaM kare pramAda mata karo pramAda : apramAda [ khaNDa : 3 77- 138 77 77 76 ba 6 61 6 1 62 63 64 65 65 67 100 100 101 101 105 108 110 112 112 113 114 116 116 117 118 116 120 120 121 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : bhAcAra : kathAnuyoga ] viSayAnukrama xxxiii 121 pApa se baco svalpa ke lie bahuta ko mata gavAyo 122 122 vamana ko kauna khAe ? uttarAdhyayana : sambaddha ghaTanA visavanta jAtaka : sambaddha vRtAnta 122 124 124 virodha na kareM. du:khI na banAeM durvacana sahe, roSa na kareM 125 yathAkAla kArya-saMpAdana kosiya jAtaka: sambaddha ghaTanA arNava : sAgara ke pAra rakSita : arakSita kAma-vijaya gRhi-dharma RjutA : zuddhi kA kAraNa 125 126 126 128 126 132 bAla-tapa dharma nahIM 138 136-720 3. kathAnuyoga 1. mAtaMga harikezabala : mAtaMga jAtaka 141-163 142 mAtaMga harikezabala 141 zaMkha dvArA pravrajyA 141 somadeva purohita tapa kA prabhAva jAti-mada cANDAla kula meM janma 142 sA~pa aura goha 143 harikezabala dvArA dIkSA 143 tapomaya jIvana 143 maMDika yakSa mani kA bhikSArtha yajJazAlA meM gamana : brAhmaNoM dvArA tiraskAra uttama kSetra brAhmaNakumAroM dvArA utpAtaH bhadrA dvArA zikSA 146 yakSa dvArA daNDa 147 144 145 ____ 2010_05 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xxxiv Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 brAhmaNakumAroM kI durdazA: yajJAdhipati dvArA kSamA-yAcanA muni dvArA bhikSA grahaNa devotsava : tapa kA mAhAtmya udbodhana 147 148 148 148 mAtaMga jAtaka 150 150 151 152 152 153 153 154 piNDola bhAradvAja diTu maMgalikA diTTha maMgalikA dvArA kSobha mAtaMga kA Agraha : diTTha maMgalikA kI prApti mAtaMga dvArA pravrajyA mahAbrahmA kA avataraNa diTTha maMgalikA ke garma putra-prasava maMDavyakumAra brahmabhoja mAtaMga paNDita bhikSu kA apamAna bodhisattva ke mRdu vacana avahelanA yakSoM dvArA daNDa diTTa maMgalikA dvArA anugamana : anunaya amRtoSadha ahaMkAra-mArjana 154 154 156 158 156 2. rAjA pravezI : pAyAsI rAjanya 164-203 rAjA pradezI AmalakalpA sUryAbhadeva 165 bhagavAn mahAvIra darzana kI utkaNThA : taiyArI 165 darzana : vandana sUryAbhadeva : divya nATya-vidhi 167 sUryAbha kA pUrva-mava 168 zramaNa kezI kumAra : zrAvastI-Agamana 168 rAjA pradezI ke prazna : zramaNa kezI dvArA samAdhAna 171 avasAna 185 ____ 2010_05 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] viSayAnukrama XXXV pAyAsI rAjanya zvetAmbI-nareza pAyAsI: mAnyatAe~ zramaNa kumAra kAzyapa praznottara pAyAsI rAjanya aura uttara mANavaka 187 187 187 188 202 204 3. zreNika dvArA cANDAla se vidyAgrahaNa : chabaka jAtaka 204-210 zreNika dvArA cANDAla se vidyA-grahaNa 204 magadha-nareza zreNika : eka stambhI prAsAda cANDAlinI kA dohada 205 avanAminI, unnAminI vidyAe~ 205 AmoM kI corI : rAjA ko cintA 205 abhayakumAra dvArA khoja 205 cANDAla bandI 207 rAjA dvArA cANDAla se vidyA zikSaNa 207 avinaya se vidyA nahIM AtI 208 vinaya : saphalatA 208 chabaka jAtaka 208 upAtta prasaMga 200 cANDAla-patnI kA dohada 208 vArANasI-nareza dvArA veda-mantroM kA adhyanopakrama 206 bodhisattva dvArA udbodhana 206 hIna cintana 206 duniyA bahuta bar3I hai 210 rAjA dvArA vinaya kA avalambana 210 211-370 4. catura rohaka: mahA ummagga jAtaka catura rohaka pratyutpannamati naTaputra rohaka mAtA kA nidhana sautelI mAM ko sabaka ujjayinI meM ujjayinI-nareza dvArA parIkSA pASANa-zilA haTAye binA usase maNDapanirmANa paripuSTa meMr3hA 211 211 212 212 213 214 214 215 . ____ 2010_05 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xxxvi mAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 215 ekAkI murge ko dvandva-yuddha kA zikSaNa gAr3iyoM meM bhare tiloM kI ginatI bAlU kI rassI maraNAsanna hAthI gAMva kA kUo nagara meM bhejo pUrva ke vana ko pazcima meM karo antima parIkSA 217 217 218 216 216 mahA ummaga jAtaka 222 222 222 223 224 224 225 225 226 227 227 228 230 sandarbha bodhisattva kA janma divya vanauSadhi nAmakaraNa sahasra sahajAta bAla-krIr3A krIr3A-bhavana kA nirmANa bodhisattva kI khoja IrSyAlu senaka mAMsa kATukar3A baila kA vivAda kaNThI kA jhagar3A sUta kA golA yakSiNI dvArA bAlaka kA haraNa golakAla aura dIrghatAr3a ratha para kabjA khadira kI lakar3I do khopar3iyA~ sApa tathA sAMpina eka vicitra baila ATha mor3a kI maNi maMgala-vRSabha ke garbha Amla bhAta bAla kI rassI puSkariNI bhijavAeM udyAna bhejeM mahauSadha rAjabhavana meM koe ke ghoMsale meM maNi giragiTa kA abhimAna 231 232 233 236 237 236 236 240 240 241 242 242 243 244 246 248 246 ____ 2010_05 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] viSayAnukrama xxxvii 251 251 253 253 258 266 271 274 275 276 281 262 262 263 301 baunA piMguttara paTarAnI udumbarA bhrAtR-bhAva meMr3he aura kutte kI maitrI mahauSadha kA vaiziSTya kauna bar3A-prAjJa yA dhanI? vadhU kI khoja paNDitoM kA SaDyantra chatravAsinI devI dvArA preraNA mahauSadha kA AhvAna mahauSadha ko samAdara SaDyantra kA dUsarA daura rAjya kA vikAsa kUTanItika vyavasthA adbhuta zuka-zAvaka nairAzya jala-saMkaTa kA AtaMka dhAnya-saMkaTa iMdhana-nirodha dharmayuddha parAjaya kevaTTa kI bhartsanA kUTa-yukti kA prayoga brahmadatta dvArA palAyana dhana ke ambakAra pAJcAla caNDI saundarya-gIta aizvarya : lAvaNya kevaTTa : mithilA meM vAsanAmaya udvega mahauSadha kI mantraNA videharAja kI pratikriyA mahauSadha kA sthairya mADhara totA mahauSadha kA pAJcAla-gamana mahauSadha kI painI sUjha AvAsa-bhavana : gupta suraMgeM : kUTa yojanA videharAja : uttara pAJcAla meM m 0 306 306 306 310 310 323 324 325 330 ____ 2010_05 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Xxxviii Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 2010_05 apaharaNa videharAja kI bhartsanA mUr3ha cintana AzvAsana niSkramaNa pAJcAla caNDI kA abhiSeka sahacaratA : zAlInatA mithilA prayANa brahmadatta kA kSobha mahauSadha kA prAkaTya : vyaMgyokti nirarthaka dhamakI sArthaka prativacana kAmAveza : du:saha AghAta hataprabha brahmadatta maitrI bandha bodhisattva kI karuNA svAmibhakti kA Adarza vidAI : prasthAna mithilA Agamana sapta dinotsava pratipreSaNa mahauSadha kA pAJcAla - gamana bherI parivrAjikA nandAdevI dvArA pratizodha bherI dvArA sAMketika parIkSA mithyA Aropa parivrAjikAdvArA samAdhAna mahauSadha kA saMzaya parivrAjikA kA prazna sarvAtizAyI mahauSadha sAra 5. citta aura saMbhUta: cittasaMbhUta jAtaka citta aura saMbhUta zramaNa municandra gopAloM dvArA zramaNa-dIkSA uttara- bhava mantrI namuci [ khaNDa : 3 332 333 337 336 340 341 342 343 344 346 347 348 351 352 353 354 356 357 358 356 360 361 361 361 362 362 363 364 365 365 370 371-387 371 371 372 372 372 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] fuiibhUta jAtaka viSayAnukrama saMgIta-niSNAta cANDAla kumAra nirAzA : pravrajyA tejolezyA kA prakSepa 2010_05 bhoga saMpRkta nidAna citta-saMbhUti: punarjanma cUlanI dvArA brahmadatta kI hatyA kA asaphala prayatna brahmadatta: cakravartI pada jAti-smaraNa jJAna kI utpatti : bhAI kA anveSaNa citta : dIkSA : avadhi- jJAna zloka- pUrti cakravartI dvArA muni-darzana bhrAtR-milana tattvAlApa dharmopadeza do bhikSuoM kA ghaniSTha sauhArda viziSTa zilpakuzala citta-saMbhUta diTThamaMgalikAe~ apazakuna : mArapITa : takSazilA gamana cANDAla - bhASA kA prayoga brahmacAriyoM dvArA pratAr3anA RSi pravrajyA : uttara- bhava pUrva-smRti maMgala-gIta : do gAthAe~ udbodhana kA upakrama gIta-kuzala bAlaka gIta : pratigIta dharmAnuzAsana mArga-darzana 6. rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka rAjA iSukAra chaH vaNika putroM dvArA dIkSA : saMyama-tAratamya agrima bhava xxxix 373 373 373 373 374 374 375 375 375 375 375 376 376 376 378 378 378 376 376 376 380 380 381 381 381 381 382 384 386 386-411 360 360 360 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 r m 360 360 361 362 363 bhRgupurohita do putroM kA janma muni-darzana : vairAgya pitA evaM putroM ke bIca tAttvika vArtAlApa pitA bhRgu purohita ko bhI vairAgya purohita-patnI dazA kA anurodha purohita dvArA samAdhAna yazA dvArA pati evaM putroM kA anusaraNa rAnI dvArA rAjA ko pratibodha rAjA aura rAnI sAdhanA kI dizA meM 364 364 364 364 365 haripapAmagAvaka llh mr m 366 kathA-prasaMga 366 rAjA esukArI aura purohita kA sauhArda 366 daridrA aura usake sAta putra vakSa-devatA : anurodha : mUloccheda kI dhamakI 367 brAhmaNa ko cAra pUtroM kA varadAna hastipAla : azvapAla : gopAla : ajapAla hastipAla kA pitA ke sAtha dharma-saMvAda 368 hastipAla dvArA niSkramaNa 401 anujavRnda evaM jana-samudAya dvArA anusaraNa 401 purohita dvArA brAhmaNa-samudAya ke sAtha anugamana pravrajyA-prayANa 404 purohita-patnI dvArA brAhmaNiyoM ke sAtha anugamana 405 rAjamahiSI dvArA rAjA ko prati bodha 406 mahArAjA ko vairAgya : prayANa mahArAnI dvArA abhiniSkramaNa samagra nara-nArI usI patha para AvAsa : Azrama 406 sUnI vArANasI : eka rAjA virakti chaH anya rAjA usI patha para 411 upasaMhAra 0 0 0 0 9 d00 0 412-426 7. arjuna mAnAkAra : maMgulimAla arjuna mAlAkAra arjuna evaM bandhumatI mudgarapANi 413 413 413 ____ 2010_05 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] aMgulimAla 2010_05 viSayAnukrama pUjA-arcanA lalitA goSThI utsava kutsita bhAvanA balAtkAra : kukarma arjuna mAlI kA kSobha : udvega yakSa dvArA arjuna kI deha meM praveza : hatyA pratizodha : pratidina sAta prANiyoM kI hiMsA kA saMkalpa bhaya kA sAmrAjya zreSThaputra sudarzana bhagavAn mahAvIra kA rAjagRha - padArpaNa bhagavAn ke darzanArthaM sudarzana kI utkaNThA 415 415 415 416 416 416 416 417 417 417 418 bhagavat - darzana kI utsukatA bhagavAn dvArA dharma dezanA : arjuna dvArA pravrajyA 418 dvidaivasika tapomaya abhigraha 416 416 416 420 420 mAtA-pitA se nivedana anujJA : svIkRti yakSAviSTa mAlAkAra kA kopa sudarzana dvArA sAgAra anazana kA svIkAra mAlAkAra kA parAbhava : upasarga kA apagama logoM dvArA bhartsanA : utpIDana sahiSNutA kI parAkASThA bhagavAn kI paryupAsanA samAdhi-maraNa rakta-rajita dasyu aMgulimAna tathAgata kA agragamana aMgulimAla kI stabdhatA AzcaryAnvita tathAgata ke sAtha AlApa aMgulimAla kI pravrajyA prasenajit kA abhiyAna tathAgata kA prazna prasenajit kA uttara tathAgata dvArA aMgulimAla kA paricaya prasenajit aura aMgulimAla kA saMlApa 413 413 413 414 414 414 414 420 420 420 421 421 421 422 422 422 423 423 423 xli Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xlii Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 aMgulimAla kI karuNA mUDhagarbhA kA kaSTa-nivAraNa arhatoM meM eka karma-vipAka dhyAnarata, vimukti-sukha, udgAra 424 424 424 424 425 8. rAmacarita : vazaratha jAtaka 427-475 rAmacarita 426 mmm mr mr 431 vivAha 428 zreNika kI jijJAsA : gautama dvArA uttara 428 sItA kA pUrvabhava 428 mithilA meM janaka ke ghara kanyA evaM putra kA janma 428 putra kA apaharaNa bhAmaMDala sItA kA janmotsava vara kI khoja nArada kI durabhisandhi janaka kA apaharaNa vidyAdhara candragati dvArA zarta rAmacandra dvArA dhanurAyopaNa : sItA ke sAtha 431 sasainya bhAmaMDala kA mithilA kI ora prayANa : pratyAvartana bhAmaMDala kA rAjatilaka 432 rAma dvArA bhAmaMDala kA svAgata 433 kaikeyI dvArA varadAna-pUrti kI mAMga 433 varadAna kI kathA 434 rAma kA vanavAsa bharata dvArA rAma ko vApasa lauTane kA asaphala prayAsa jaTAyudha gIdha laMkApati rAvaNa 444 candranakhA putra zokAhatA 445 rAma para vimugdha : nirAzA kharadUSaNa dvArA AkramaNa 446 rAvaNa dvArA sItA kA haraNa 446 sItA kI khoja 432 435 445 447 ____ 2010_05 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] viSayAnukrama xliii 447 448 448 446 450 452 453 457 457 458 458 456 rAvaNa kA vrata sItA kA abhigraha kiSkindhApati sugrIva : rAma ke sAtha maitrI rAma dvArA sAhasagati vidyAdhara kA vadha ratnajaTI vidyAdhara dvArA saMketa pavana putra hanumAn dvArA dautya yuddha kI taiyArI : prayANa vibhISaNa rAma ke sAtha yuddhArtha rAvaNa kI taiyArI bhISaNa saMgrAma lakSmaNa kI mUrchA vizalyA dvArA upacAra rAvaNa dvArA bahurUpiNI vidyA kI sAdhanA vighna-bAdhA rAvaNa evaM lakSmaNa kA bhoSaNa yuddha lakSmaNa ke hAtha rAvaNa kI mauta vibhISaNa dvArA zoka aprameya bala muni kA laMkA-Agamana rAma aura sItA kA milana rAma kA ayodhyA Agamana bharata kA vairAgya : dIkSA sautoM dvArA SaDyantra mithyA AlocanA sItA kA nirvAsana do putroM kA janma lavaNa evaM aMkuza dvArA ayodhyA para car3hAI rAma aura lakSmaNa raNakSetra meM sItA kA ayodhyA-Agamana sItA kI agni-parIkSA sItA kA vairAgya : svayaM kezaluMcana : dIkSA pUrva bhava rAma-lakSmaNa ke pArasparika prema kI parIkSA : lakSmaNa dvArA prANa-tyAga rAma vikSipta kI jyoM rAma kA vairAgya : dIkSA : kaivalya 456 456 460 460 461 461 461 462 463 463 464 465 465 467 467 468 vazaratha jAtaka zAstA dvArA sambodha 466 ____ 2010_05 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xliy Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 vArANasI-nareza dazaratha : rAma, lakSmaNa tathA sItA kA janma bharata kA janma : varadAna paTarAnI dvArA bharata ke lie rAjya kI mAMga rAma, lakSmaNa evaM sItA dvArA vana-gamana himAlaya para AvAsa rAma ko lauTane hetu bharata kA prayAsa pitA kI mRtyu kA samAcAra lakSmaNa tathA sItA ko asahya zoka rAma dvArA saMsAra kI anityatA para prakAza vApasa nahIM lauTe tRNa-pAdukAe~ : pratIka rAma kA Agamana : rAjatilaka sAra-saMkSepa 466 466 470 470 471 471 471 471 472 474 474 474 475 & jina rakSita aura raNayA devI : bAlAhassa jAtaka 476-487 jina rakSita aura rayaNA devI mAkandI putra : jinapAlita, jinarakSita 476 samudrI yAtrA : tUphAna 477 ratnadvIpa 477 ratnadvIpa devI : caNDA, raudrA 477 bhrAtRdaya : ratnadvIpa para 477 ratnadvIpa devI dvArA bhIti-pradarzana : kAma-lipsA 478 ratnadvIpa devI dvArA lavaNa samudra kI saphAI hetu gamana 478 vadha-sthAna : zUlAropita cIkhatA puruSa 476 zUlAropita puruSa kI duHkhabharI kahAnI zailaka yakSa yakSa kI arcA : pUjA zailaka yakSa kI cetAvanI : sahAyatA azvarUpadhArI zailaka para ArUr3ha devI dvArA mauta kI dhamakI mAkandI putroM kA avicalana devI dvArA kAmopasarga 481 jina rakSita : kiJcit vicalita : devI dvArA praNaya-nivedana 482 Asakti kA udreka : nipatana 482 devI dvArA jinarakSita kI nirmama hatyA Arya sudharmA dvArA zikSA 476 0 0 0 // 481 482 483 ___ 2010_05 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: kathAnuyoga ] bAlAhassa jAtaka phuTisaka jAtaka viSayAnukrama devI dvArA anukUla-pratikUla upasarga : jinapAlita kI sthiratA jina pAlita parivAra ke bIca Arya : sudharmA dvArA zramaNoM ko preraNA 10. bayA aura bandara : kuTidUsaka jAtaka bayA aura bandara bhikSu kI utkaMThA : zastA dvArA udbodhana sirIsavatthu kI yakSiNiyA~ vyApArI yakSiNiyoM ke caMgula meM jyeSTha vyApArI kI sUjha bAdala azva ke rUpa meM bodhisattva bAdala azva ke sahAre bacAva vuddhopadeza 2010_05 11. vAsudeva kRSNa ghaTa jAtaka vAsudeva kRSNa 488 kauzala kA dambha 488 apamAna kA pratizodha : baye ke ghoMsale kA dhvaMsa 486 zikSA 486 483 483 484 yaduvaMza-paraMparA ugrasena aura tApasa : bhikSArtha AmantraNa rAjA kI vyastatA : tApasa dvArA nidAna vismRti 486 do 460 'yuvA bhikSu eka sevAbhAvI : eka asahiSNu 486 asahiSNu bhikSu ko samajhAne kA upakrama asahiSNu uluGkazabdaka dvArA viparIta AcaraNa 460 anAcAra-tyAga kA zikSA 461 461 uluGkazabdaka dvArA tor3aphor3a : AgajanI 461 zAstA dvArA preraNA bodhisattva baye ke rUpa meM 462 462 bandara ko kuTI banAne kI zikSA baye kA ghoMsalA cUra-cUra 46.3 xlv 484 484 484 485 485 486 486 486 488---463 464-561 425 465 466 466 467 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xlvi 2010_05 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana kaMsa kA janma kaMsa ke kusaMskAra rAjakumAra vasudeva kI sevA meM jarAsandha kA sandeza vasudeva aura siMharatha kA dvandva yuddha siMharatha bandI kaMsa aura jIvayazA kA vivAha kaMsa dvArA mathurA kI prApti atimuktaka dvArA dIkSA kumAra vasudeva kA anupama saundarya kalArAdhanA ke miSa mahala meM niyantrita mahala se prayANa paryaTana rohiNI ke sAtha vivAha balabhadra kA janma devakI se pANigrahaNa atimuktaka muni kA mikSArtha Agamana madahoza jIvayazA kA kutsita vyavahAra atimuktaka dvArA bhaviSyavANI kaMsa dvArA vasudeva-devakI ke sAta zizuoM kI mAMga vastusthiti kA jJAna : cintA mRtavatsA sulasA zizuoM kI adalA-badalI kaMsa kI krUratA devakI kA svapna kRSNa kA janma kRSNa nanda ke ghara devakI kA gopUjA ke bahAne gokula- gamana pUtanA : duzceSTA : samApti yazodA dvArA vizeSa dekhabhAla yamalArjuna balarAma gokula meM kRSNa utkRSTa zakti, dyuti, suSamA gopiyoM ke sAtha rAsa lIlA nimittajJa dvArA gaNanA : zatru gokula meM satyabhAmA : svayaMvara kaMsa kA bhaya [ khaNDa : 3 467 468 468 42 466 500 501 501 501 502 502 503 503 503 506 506 507 508 508 508 506 506 506 510 510 510 511 512 513 514 514 515 515 516 516 517 518 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] viSayAnukrama xlvii 527 ly llsd llh 0 malla-yuddha kA Ayojana 516 kaSNa kA vinaya evaM zAlIna bhAva 516 kAliya-damana 520 kRSNa-balarAma dvArA hAthiyoM kA vadha 520 kRSNa dvArA cANUra kA vadha 521 kRSNa dvArA kaMsa kA prANAnta 523 balarAma dvArA muSTika kA hanana 523 putra-vAtsalya 523 garvoddhata jIvayazA 524 jarAsandha ke Adeza se somaka kA mathurA-gamana 525 kRSNa : kopAviSTa 525 jyotivid krauSTuki 526 kAlakumAra kI mRtyu cAraNa-muni atimuktaka dvArA bhaviSya-kathana 528 dvArikA kI racanA 528 kRSNa kA rAjyAbhiSeka 526 kRSNa-rukmiNI-vivAha : pradyumna kA janma ghUmaketu deva dvArA pradyumna kA apaharaNa pradyumna kA dvArikA-pratyAgamana yavana-dvIpa ke vyApArI: ratna-kambala kRSNa aura jarAsandha kA yuddha : jarAsandha kA vadha ariSTanemi kA aparimita parAkrama 532 kaSNa aura ariSTanemi meM zakti parIkSaNa kRSNa kI AzaMkA AkAza-vANI ariSTanemi kI varayAtrA : vairAgya : pravrajyA 534 mAtR-hRdaya : vAtsalya 536 gaja sukumAla kA janma 537 vairAgya : pravrajyA 537 vimukti 537 bhaya se somila kI mRtyu 538 aneka yaduvaMzIya puruSoM evaM mahilAoM dvArA pravrajyA roganAzinI bherI bherI rakSaka kA lobha bhagavAn ariSTanemi kA dvArikA-Agamana 540 vividha jijJAsAe~ : uttara 541 llh 0 sy 532 vivAha arm" 2010_05 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xlviii Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 jagakumAra ko viSAda : dvArikA kA parityAga madirA-pAna kI niSedhAjJA sArathi siddhArtha dvArA pravrajyA kAdaMbarI guphA kI madirA yAdavakumAra naze meM pAgala dvaipAyana kA kopa agnikumAra deva ke rUpa meM janma dvArikA-dahana sarvanAza kRSNa aura balarAma pANDava-mathurA kI ora acchadanta kA parAbhava kRSNa ko pyAsa : balarAma kA jala hetu gamana jarAkumAra dvArA zara-prahAra bhavitavyatA kI viDambanA kRSNa kA prANAnta balabhadra zoka meM pAgala siddhArtha deva dvArA pratibodha balabhadra dvArA pravrajyA: ghora tapa 542 542 542 542 543 543 544 544 545 545 546 547 547 XXXX 550 ghaTa jAtaka 552 urAsaka ko putra zoka 552 zAstA dvArA upadeza 552 kaMma, upakaMsa, devagarbhA 522 upasAgara kA kaMsa bhoga meM Agamana 553 devagarbhA ke prati Asakti ndagopA kA sahayoga devagarbhA aura upasAgara kA sambandha 553 devagarbhA ke daza putra adalA-badalI 554 nandagopA ke ghara pAlita-poSita devagarbhA ke putra 554 lUTapATa : DakaitI kuztI kA Ayojana 554 dazoM bhAiyoM kA kuztI-maNDapa meM Agamana baladeva ke hAthoM cANUra kI mRtyu 555 muSTika kA vadha vAsudeva dvArA kaMsa-upakaMsa kA vadha vijayayAtrA dvAravatI ko jItane kA upakrama tapasvI kRSNa dvaipAyana dvArA mArgadarzana 556 ____ 2010_05 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] zivi jAtaka viSayAnukrama 2010_05 dvAravatI vijaya vizAla rAjya paraspara bhISaNa saMgharSa : vinAza baladeva kI yakSa ke hAtha mauta vAsudeva kA jarA zikArI ke bANa se zarIrArAnta zAstA dvArA dharma dezanA 12. rAjA megharatha : kabUtara aura bAja : zivi jAtaka rAjA megharatha vAsudeva ke putra kI mRtyu : atyadhika zoka ghaTa paNDita dvArA yukti pUrvaka zoka-nivAraNa kRSNa dvaipAyana kI hatyA kabUtara dvArA abhaya-dAna kI yAcanA karuNA - - vigalita rAjA AzvAsana zyena kA pauSadhazAlA meM Agamana rAjA megharatha aura zyena kA AlApa-saMlApa karuNA kA anupama udAharaNa deva mAyA indrANiyoM dvArA parIkSA megharatha dvArA saMyama : tapa: samAdhi-maraNa dharma-sabhA meM bhikSuoM kA vArtAlApa zAstA dvArA iMgita bodhisattva mahArAja zivi ke putra rUpa meM zivikumAra kI dAnazIlatA muMhamAMge dAna kA saMkalpa zakra dvArA parIkSA brAhmaNa dvArA netra - yAcanA zivakumAra dvArA svIkRti sIvaka vaidya : netrotpATana netra dAna rAjA kA audAsInya zakra kA rAjA ke pAsa Agamana netroM kI punarUpalabdhi dAna kI mahimA : preraNA 556 556 557 557 556 560 560 561 561 562-576 562 562 562 563 563 563 564 565 565 567 567 567 567 il 568 568 568 566 566 570 571 572 573 573 574 575 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ khaNDa : 3 577-582 bhAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana 13. ibhyaputroM kI pratijJA : rAjovAda jAtaka imya putroM kI pratijJA dhana kA nazA : Age pIche kA vivAda eka zarta : eka saMkalpa udyamI: AlasI hatAza : nirAza sAra : zikSA 577 577 578 578 578 576 rAjovAda jAtaka 576 bhagavAna buddha dvArA kozala-nareza ko preraNA 576 brahmadattakumAra : nyAyapUrvaka rAjya 576 durgaNa-anveSaNa 580 kozala-nareza mallika kA sAmanA 580 bar3e-choTe kA vivAda 581 zIla kI kasauTI va81 mallika dvArA brahmadattakumAra kA guNAnusaraNa 582 14. nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 583-603 nami rAjaSi 584 madana rekhA ratnakambala meM lipaTA zizU padama ratha dvArA nami ko rAjya bhISaNa dAha-jvara kaMkaNa kA prasaMga-antarmukhIna cintana dhArA dvandva meM duHkha hI duHkha pratyeka buddhatva-lAbha 585 pratyekabuddha nami : brAhmaNa ke rUpa meM zakendra : eka tAtvika prasaMga 586 xxxxxx xxKKK 585 585 mahAjanaka jAtaka tathAgata ke mahA abhiniSkramaNa kI carcA mithilAdhipa mahAjanaka avizvAsa : vidveSa satya-kriyA lokapriyatA parAjaya : niSkramaNa brAhmaNa dvArA parirakSaNa 588 588 586 586 586 586 586 560 ____ 2010_05 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] sohacamma jAtaka 15. bAgha kA camar3A zror3he siyAra : sIhacamma jAtakaH sIhakotthuka jAtaka : baddara jAtaka bAgha kA camar3A or3he siyAra sohakotthuka jAtaka viSayAnukrama putra-janma kumAra kI jijJAsA vijayotsAha saMkaTa: surakSA rAjya-lAbha 2010_05 kuzala zAsaka : mahAn dAnI vairAgya kI udbhAvanA cintana kI gaharAI meM sAdhanA kI dehalIja para pravrajyA kI utkaNThA abhiniSkramaNa mahArAnI kA avasAda : upAya eka aura upakrama kumArikA ke kaMkaNa upasaMhAra kheta kI rakSA siyAra kA khAI meM nipatana bhaya kA bhata siyAra mauta ke muMha meM ajJa kokAlika bodhisattva kA kRSaka - kula meM janma gardabha aura siMha carma gardabha kA prANAnta kokAlika kI ayogyatA bodhisattva siMha ke rUpa meM zRgAlI- prasUta siMha - zAvaka kA svara mRgarAja dvArA zikSA daddara jAtaka daMbhI kokAlika 562 562 563 564 564 566 566 567 567 568 568 568 566 600 603 604-616 605 605 605 605 605 606 606 606 606 607 li 607 607 606 608 608 606 606 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 kokAlika kI parIkSA asaphalatA bodhisattva himAdri-pradeza meM siMharUpa meM zRgAla kI cillAhaTa 606 610 610 612 615 16. meghakumAra : sundara nanda 611-634 meghakumAra 612 rAjagRha-nareza zreNika 612 mahArAnI dhAriNI : svapna 612 dhAriNI kA dohada meghakUmAra kA janma 613 rAjasI ThATa ke sAtha lAlana-pAlana 614 ATha kanyAoM ke sAtha pANigrahaNa bhagavAna mahAvIra kA darzana : dIkSA kI bhAvanA 614 mAtA-pitA kI khinnatA : ghara meM rahane kA anurodha 614 meghakumAra kA dRr3ha saMkalpa mAtA-pitA dvArA svIkRti meSakumAra kI dIkSA 615 dIkSita jIvana kI pahalI rAta : ghabarAhaTa : adhIratA bhagavAn mahAvIra dvArA udbodhana pUrva-bhava : gajarAja sumeru prabhu 617 bhayAnaka Aga 617 yuvA hAthI dvArA vaira-smaraNa : danta-prahAra : mRtyu 617 gajayUthapati meruprabha maNDala-nirmANa maNDala kA pariSkAra 618 dAvAnala 616 kharagoza para anukampA 616 vipula vedanA : pitta-jvara : avasAna utpreraNA 616 AnandAzru, romAMca, sthiratA guNaratna-saMvatsara-tapaH apara tapaH samAdhi-maraNa 620 618 618 khn sundara nanda kapila gautama ikSvAkuvaMzIya rAjakumAra Azrama meM gautama gotra : zAkya amidhA 621 621 621 621 ____ 2010_05 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AdhAra : kathAnuyoga) viSayAnukrama l m lh lh slm lm sh lh l l l lh lm lm lm lh lh Mmxxxn kapila vastu kA nirmANa mahArAja zuddhodhana siddhArtha aura nanda kA janma gharma-cakra-pravartana bhagavAn buddha kapila vastu meM nanda : kAma-bhoga-nimagna bhagavAna kA nanda ke ghara mikSArtha Agamana : nirgamana dAsI dvArA sUcanA nanda dvArA bhagavAn buddha kA anugamana bhagavAna ko praNamana : nivedana bhagavAna dvArA pradatta pAtra nanda ke hAtha vairAgya-preraNA nanda kI pravrajyA sundarI nandA kI vyathA gAr3I ke do cakkoM ke bIca nanda dvArA UhApoha 627 eka bhikSu dvArA nanda ko samajhAne kA asaphala prayAsa 627 bhagavAn se nivedana 628 bhagavAn dvArA nanda kA hAtha pakar3e AkAza-mArga se gamana 628 kAnI vAnarI 628 kAnI vAnarI aura sundarI nandA kI tulanA 628 parama lAvaNyamatI apsarAe~ : nanda staMbhita : vimugdha prajJA pramArjana kA prayoga 626 nandA aura apsarAoM kI tulanA apsarAoM kA zulka : tapasyA, dharmAcaraNa, zIla bhagavAna kA nanda ke sAtha AkAza se avataraNa 626 Ananda kA anurodha bhoga ke lie dharmAcaraNa : mahaja eka saudA mana badalA, apsarAe~ mana se nikalIM indriya-saMyama aura vitarka prahANa kA upadeza cira-abhyasta vAsanA se vinirmakta pravajyA saphala tamasAchanna janoM ko patha-darzana 632 www 62 626 ln ly mmmm ly ly ly ly ____ 2010_05 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ liv Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 17. siMha aura zazaka : nigrodha mRga jAtaka siMha aura zazaka nigrodha mRga jAtaka pravaMcanA sundarI nandA dvArA pravrajyA lAvaNya kI durgaMta jarA meM pariNati bhagavAn dvArA nandA ko upadeza samyak bodha : udgama 2010_05 eka samajhautA cAturya kA camatkAra Aveza kA phala 18. kapaTI mitra : pravaMcanA : kUTa vANija jAtaka kapaTI mitra sandarbha-kathA bodhisattva nigrodha mRga rUpa meM rAjA kI AkheTa priyatA eka-eka bArI-bArI se garbhiNI mRgI kI bArI garbhiNI ke badale nigrodha mRga samasta prANiyoM ke lie abhayadAna do mitra vizvAsaghAta dhana ke badale koyale jaise ko taisA zreSThaputra sumitra vasumitra vyApArArtha prasthAna dhana har3apane kI cAla bhAgyodaya : rAjakanyA se vivAha vasumitra kA SaDyantra apane SaDyantra kA svayaM zikAra sumanta kA zrIpura-Agamana kUTa vANija jAtaka (1) kUTa vyApArI tathA paNDita vyApArI [ khaNDa : 3 632 633 633 634 635-643 636 636 636 636 637 637 641 641 642 642 643 643 645 - 660 645 645 646 646 746 647 647 647 647 647 650 652 654 655 655 655 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kUTavANija jAtaka (2) viSayAnukrama kUTa vyApArI kA duzcintana paNDita vyApArI zAstA kI sevA meM 2010_05 kUTa vyApArI ke pUrva janma kI kathA lohe ke phAla cUhe khA gaye bacce ko cir3iyA ur3A le gaI nyAyAlaya meM mukadamA bodhisattva dvArA phaisalA do sAjhedAra ghUrta baniye kI durbhAvanA bodhisatva kA vaNik kula meM janma ajita lAbha durupAya dhana kA samAna vibhAjana 16. vijaya-vijayA : pippalIkumAra-bhadrA kApilAyano vijaya-vijayA zreSTho achAsa zreSThikumAra vijaya brahmacarya kI preraNA : AMzika pratyAkhyAna dhanavAha - zreSThi-kanyA vijayA se vivAha prathama milana rahasyodghATana bhAgya kA vicitra khela AMzika vrata kI jIvana-vrata meM pariNati vijayA kA sujhAva atarkita saMyoga : eka saubhAgya bhoga ke sAhacarya kA tyAga ke sAhacarya meM pariNamana brahmacarya kI akhaNDa ArAdhanA zreSThI jinadAsa kA manaH saMkalpa saMkalpa - pUrti kA rUpa vijaya- vijayA kA nAmodghATana abhinandana : pAraNA vijaya - vijayA zrAmaNya kI ora ujjvala nirmala caritra kI ArAdhanA 655 655 655 656 656 656 657 658 658 658 658 656 656 660 661-675 662 662 662 662 662 663 663 664 664 664 665 lv 665 666 666 667 667 668 668 668 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ivi mAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 666 pippalI kumAra-bhadrA kApilAyanI janmajAta saMskAra svarNa-puttalikA kanyA kI khoja bhadrA kApilAyanI kI dAI : paricaya bhadrA kA vAgdAna bhadrA-pippalIkumAra : cintita patra-parivartana prathama rAtri : vicitra sthiti gahi jIvana meM pUrNa brahmacarya kA saMkalpa romAMcaka ghar3I pravrajyA tathAgata kI garimA cIvara-parivartana buddha saMgha meM pratiSThA bhikSuNI bhadrA kApilAyanI 666 666 670 670 671 671 671 672 673 673 674 674 675 20. cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 676-707 jaina paramparA meM pratyeka buddha karakaMDa janma rAjya-prApti pitA-putra kA paricaya bUr3he baila kI duravasthA : preraNA : jJAna 676 676 681 682 682 pratyeka dukha naggati l`l m s Urur or Us s s 684 azva-parIkSaNa vidyAdhara-kanyA se bheMTa : pariNaya citrazAlA kA nirmANa lAparavAha azvArohI adbhuta citra cAra mUrkha kanakamaMjarI ke sAtha vivAha rocaka kahAnIkrama pyAra kI kasauTI ratauMdhI kA rogI cauthiyA bukhAra . kaeNTa aura babUla 684 685 686 686 687 688 686 ____ 2010_05 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] pratyeka buddha nami pratyeka buddha dvimukha pratyeka buddha karaNDa pratyeka buddha naggajI pratyeka buddha nimi pratyeka buddha burmukha viSayAnukrama pAradarzI zIze kI maMjUSA IrSyA kI Aga painI sUjha jIvana ke mor3a 2010_05 sukhamaya dAmpatya naggati : naggati antarbodha kA jAgaraNa pAMcAla - nareza jaya citrasabhA : mahAmukuTa mahAmukuTa ke kAraNa dvimukha madanamaMjarI kA janma boddha paramparA meM (kumbhakArajAtaka) caNDapradyota aura dvimukha kA yuddha caNDapradyota parAjita : bandI caNDapradyota tathA madanamaMjarI kA vivAha indra-mahotsava dhvaja-kASTha kA dRzya : vairAgya zAstA dvArA bhikSuoM kA kAma vikAra se parikSaNa kAma - saMkalpoM ke damana kA upadeza. bodhisattva dvArA kumbhakAra ke ghara janma pratyeka buddhoM dvArA bodhisattva ko apanA apanA paricaya bodhisattva pravrajyArtha udyata kumbhakArI pati se pUrva prabrajita bodhisattva dvArA apane baccoM kI parIkSA RSi prakrayA parigrahaNa : dhyAna siddhi 660 660 660 661 663 663 663 664 696 666 666 666 666 666 667 667 667 667 668 668 668 666 666 700 701 701 702 703 704 704 704 1vii Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Iviii Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 gAndhAra jAtaka 705 rAhu dvArA candra kA grAsa : gAndhArarAja ko vairAgya videharAja prerita donoM kA milana eka preraka prasaMga upalabdhi 705 705 706 706 707 21. kalyANa mitra -711 __ jaina-paramparA 708 agni zarmA rAjA guNasena eka prasaMga 706 706 bauddha-paramparA tathAgata dvArA Ananda ko zikSA 710 710 712-716 22. cakravartI ke ratna jaina-paramparA cavadaha ratna 712 712 bauddha-paramparA 713 713 sAta ratna 23. tela bharA kaTorA 717-720 jaina-paramparA cakravartI bharata aura svarNakAra 717 bIDa-paramparA janapada-kalyANI 720 02. pariziSTa-1, jaina pAribhASika zabda pariziSTa-2. bauddha pAribhASika zabda koSa pariziSTa-3. prayukta grantha zabdAnukrama lekhaka kI mukhya-gukhya kRtiyAM 721-748 746-770 771-778 776-763 764--765 ____ 2010_05 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva 'Agama aura tripiTaka' grantha-mAlA kA yaha tIsarA khaNDa Arambha ho rahA hai| isakA samIkaraNa nAma 'tattva : AcAra : kathAnuyoga' khaNDa hai| nAmakrama se sambandhita viSayoM para samIkSAtmaka evaM tulanAtmaka vargIkRta vivecana AegA, jo ki AzcAryamUlaka samAnatA lie hue hogaa| __ prastuta tattva-prakaraNa meM jaina evaM bauddha-sAhitya meM prayukta samAna zAstrIya gAthAeM, samAna bhAva-bhASA-zailI bahuta hI preraka evaM anuzIlanIya hai| kauna-sI gAthAeM bhagavAn mahAvIra kI haiM, tathA kauna-sI bhagavAn buddha kI, yaha to uddharaNagata granthoM ke nAma se svataH vijJeya haiM hii| jarA-maraNa kI anivAryatA jo janmA hai, vaha bacapana aura yauvana ke bAda bUr3hA hogaa| phira apane AyuSya ke anurUpa mRtyu prApta karegA / vRddhatva evaM mRtyu sabake lie dunivAra hai| itanA to hai, yadi koI bAlyAvasthA yA yuvAvasthA meM hI mRtyu prApta kara le, to use vRddhAvasthA nahIM dekhanI par3atI, kintu, paripakva Ayu kA bhoga karane vAle ko to vaha AtI hI hai / mRtyu sabako AtI hai, cAhe zizu ho, kizora ho, taruNa ho yA vRddha ho| jaina tathA bauddha vAGmaya meM dhArmika preraNA ke sandarbha meM jarA-maraNa ke dunivAra, durlaghya rUpa kA aneka sthAnoM para vivecana huA hai| jIvana kA dhAgA TUTa jAe to vaha kabhI saMdhatA nhiiN| vastutaH jIvana nazvara hai| vRddhAvasthA se koI nahIM bacA sakatA hai / vaha anivArya hai| jaba aisI sthiti hai, to jarA soco-jo hiMsA tathA pramAda meM abhirata haiM, pApa-karmoM se avirata haiM, ve kisakI zaraNa leM? unake lie kahIM bhI zaraNa nahIM hai / ve isa choTe se nAzavAn jIvana meM kyoM aisA kreN|' __ jIvana miTatA jA rahA hai| Ayu bahuta thor3I hai / vRddhAvasthA se kahIM trANa nahIM haibur3hApe se bacane kA koI upAya nahIM hai / manuSya ko cAhie, vaha mRtyu kI bhayAvahatA ko 1. asaMkhayaM jIviya mA pamAyae, jarovaNIyassa hu Natthi tANaM / evaM viyANAhi jaNe pamatte, kiNNu vihiMsA ajayAM mahiMti / / -uttarAdhyayana sUtra 401 ____ 2010_05 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana aAMkate hue, puNyoM kA AcaraNa karatA jAe, jinakA phala sukhaprada hai / " mRtyu se kauna bacAe janma aura mRtyu kA gaThabandhana hai| mRtyu vaha tathya hai, jise koI nahIM TAla sakatA | saMsAra meM race-pace manuSya ke lie vaha eka aisA bhayAvaha satya hai, jise manuSya sadA bhUle rahane kI viDambanA se apane ko jor3e rakhatA hai / eka kalpita evaM mithyA nirbhayAvasthA apane meM pAlatA hai, jo sarvathA asatya hai, ati alAbhakara hai| maraNa kA vismaraNa use dharmonmukha nahIM hone detA / ataeva mRtyu kI anivAryatA avazyaprApitA dharmazAstroM meM sadA se smaraNa karAI jAtI rahI hai, jisase mAnava apane jIvana meM dharma kA, kartavya kA yathAvat anusaraNa karate rahane se katarAe nahIM, Amataura para vaha katarAtA hai / antakAla meM mRtyu manuSya ko usI prakAra daboca letI hai, pakar3akara le jAtI hai, jaise siMha hariNa ko daboca letA hai, pakar3akara le jAtA hai| usake mAtA-pitA, bhAI-bandhu Adi use bilakula nahIM bacA sakate / 2 jaba antaka -- mRtyu kA devatA- yamarAja A pakar3atA hai, taba na putra hI bacA sakate haiM, na pitA, na bandhu bAndhava aura na jAtIya jana hI rakSA kara sakate haiN| saMzayazIlatA kA kuphala jo pada-pada para saMzayAviSTa rahatA hai, vaha jIvana ke vizAla rAjapatha para saphalatApUrvaka Age nahIM bar3ha sktaa| vaha zAnti, sthiratA tathA samAdhiniSThatA svAyatta nahIM kara sakatA / jaina evaM bauddha zAstrakAroM ne isa tathya ko samAna rUpa meM ujAgara kiyA hai / jo vicikitsA-samApanna -- zaMkAyukta yA saMzayazIla hotA hai, vaha samAdhiAtmazAnti prApta nahIM karatA / * bhagavAn ne kahA - "jo kathaMkathI hai- saMzayazIla hai, sandehayukta hai, maiM use mukta 1. upanIyati jIvitaM appamAyu, jarUpanItassa na santi tANA / etaM bhayaM maraNaM pekkhamANo, puJJAni kayirAtha sukhAvahAni / / - aMguttara nikAya, pRSTha 156 2. jaheha sIho va miyaM gahAya, maccU naraM neha hu aMtakAle / na tassa mAyA va piyA va bhAyA, kAlammi tammaM sa harA bhavaMti / / - uttarAdhyayana sUtra 13.22 3. na santi puttA tANAya, na pitA nApi bandhavA / antakenAdhipannasya, natthi nAtisu tANatA // [ khaNDa : 3 - dhammapada 20.16 4. vitigicha- samAvanneNaM appANeNaM No labhati samAdhi / - AcArAMga sUtra 1.5.5.2 2010_05 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mm tattva : mAcAra : kathAnuyoga] tattva karane nahIM jAUMgA-vaha mukta nahIM ho sakegA, duHkha se chUTa nahIM skegaa|" puruSArtha, parizrama evaM udyama kI sArthakatA tabhI hai, jaba vyakti ajJAnamukta ho, zAnayukta ho| ajJAnapUrvaka kiye jAte karmoM kI phala-niSpatti kamI hitAvaha nahIM hotI; kyoMki ajJAnI sat, asat meM, zubha, azubha meM koI bheda nahIM kara paataa| pahale jJAna hai---jJAna apekSaNIya hai, tatpazcAt dayA-ahiMsA Adi satkArya phalita hote haiM / ajJAnI-yathArtha jJAna se zUnya puruSa kyA kara pAyegA / vaha zreyas-puNya tathA pApa ko nahIM jAnatA, unakA bheda hI nahIM kara paataa| jaise eka janmAndha puruSa, hAtha pakar3e liye calane vAle ke abhAva meM kabhI ThIka rAste para kadama rakhatA hai, kabhI galata rAste para kadama rakhatA hai, usI prakAra ajJAnI puruSa pathadarzaka-prabodhayitA ke abhAva meM kabhI puNya karatA hai, kabhI pApa karatA hai| yoM vaha astavyasta, avyavastha hotA hai| eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAn tathAgata. zrAvastI nagarI meM upAsaka anAthapiNDika ke bagIce meM Tike the| bhagavAn ne vahA~ bhikSuoM ko apane pAsa bulAyA tathA unheM saMbodhita kara kahA- bhikSuo ! avidyA-ajJAna hI vaha pahalA kAraNa hai, jisase akuzala dharmoM-pApakRtyoM kI utpatti hotI hai| usI ke kAraNa puruSa asat kArya karane meM ahrI-lajjAzUnya hotA hai, apa traya-lajjAprasUta bhItirahita hotA hai-bure kAma karate jarA mI sakucAtA nhiiN| "bhikSuo ! jo puruSa avidyA-grasta hai, ajJa hai-jJAna rahita hai, isakI dRSTi meM mithyAtva utpanna ho jAtA hai, vaha mithyAdRSTi ho jAtA hai| jo mithyA dRSTi hotA hai, usake mana meM mithyA saMkalpa, asad vicAra utpanna hote haiN| "jisake saMkalpa mithyA hote haiM, usakI vANI meM bhI mithyAtva vyApta ho jAtA hai| jisakI vANI mithyAtvayukta hotI hai, usake karmAnta mithyA ho jAte haiN| "jisake karmAnta mithyA hote haiM, vaha mithyA-AjIva hotA hai| vaha apanI AjIvikA asata-aprazasta sAdhanoM dvArA calAtA hai| "jisakI AjIvikA mithyAtva para Azrita hotI hai, usake mithyA vyAyAma utpanna hotA hai| "jo mithyA vyAyAmayukta hotA hai, usakI smRti mithyAtva-saMlagna ho jAtI hai| mithyA-smRti-yukta puruSa ke mithyA samAdhi hotI hai| 1. nAhaM gamissAmi pamocanAya kathaMkathI dyotaka kaJci loke| -suttanipAta 60.4 2. paDhayaM nANaM tao dayA, evaM ciTThai stvsNje| annANI ki kAhI, kiM vA nAhI seyapAvagaM / / -dazavakAlika sUtra 4.10 3. yathApi nAma jacvaMdho, naro aprinaayko| ekadA thAti maggena, kumaggenApi ekadA / / saMsAre saMsaraM bAlo, tathA arinAyako / karoti ekadA puJvaM, apuJamapi ekadA // -visuddhimagga 17.116 ___ 2010_05 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 "bhikSuo ! vidyA hI pahalA kAraNa hai, jisase kuzala dharmoM kI - puNya kRtyoM kI utpatti hotI hai / vaisA puruSa asat kArya karane meM lajjAzIla hotA hai, vaha pApa bhIru hotA hai, use pApAcaraNa karate bhaya lagatA hai, vaha vaisA karate sakucAtA hai / 4 "bhikSuo ! vidyAprApta - adhIta vidya - jJAnayukta puruSa kI dRSTi samyak -- yathArtha yA sahI ho jAtI hai / usake phalasvarUpa usake saMkalpa - vicAra bhI samyak hote haiM / samyak saMkalpayukta puruSa kI vANI samyak hotI hai / jisakI vANI samyak hotI hai, usake karmAnta samyak hote haiM / samyak karmAnta sahita puruSa kI AjIvikA samyak - nyAya-nIti- pUrNa hotI hai / samyak AjIvikAyukta puruSa samyak vyAyAma saMpanna hotA hai / samyak vyAyAmayukta puruSa kI smRti samyak hotI hai / samyak smRti se samyak samAdhi utpanna hotI hai / "" duHkhavAda yadi gaharAI se cintana kiyA jAe, to jagat, jise loga sukhamaya mAnate haiM, jahA~ bane rahane ke lie kucha bhI karate nahIM jhijhakate, vastutaH duHkhamaya hai / usameM sukha nahIM hai / jo sukha dIkhatA hai, vaha sukha kA kalpita AbhAsa hai, mRgamarIcikA hai / janma duHkha hai, jarA - vRddhAvasthA duHkha hai, roga duHkha hai, mRtyu duHkha hai / bar3A acaraja hai, yaha sArA saMsAra hI duHkhamaya hai, jahA~ prANI kleza - duHkha pAte haiM / jAti - janma lenA duHkha hai, jarA duHkha hai, vyAdhi-- rugNatA duHkha hai aura mRtyu duHkha hai duHsAhasI mana : caMcala citta jIvana ke prAya: samagra kArya-kalApoM kA mukhya AdhAra mana hai / vyakti jo kucha karatA hai, usakA sabase pahale mana meM eka citra jaisA prArUpa utpanna hotA hai / usake anusAra vaha agrasara hotA hai / citta apane niyantraNa se bAhara na calA jAe, pratyeka vivekazIla vyakti ko isakA dhyAna rakhanA Avazyaka hai / svacchanda, ucchRMkhalacitta bar3e se bar3A bigAr3a kara DAlatA hai / yaha mana bar3A duHsAhasI hai, bhayaMkara hai / yaha duSTa - uddaNDa, aniyaMtrita ghor3e ke jyoM hai, jo betahAzA bhAgatA hai| dharma-zikSA dvArA-dharma-tattva ko hRdayaMgama kara use ( mana ko ) 1. saMyutta nikAya avijjA sutta 43.1.1 ( dUsarA bhAga ) 2. janmaM dukkhaM jarA dukkhaM, rogANi maraNANi ya / aho dukkho hu saMsAro, jattha kosaMti jaMtavo // 3. jAtipi dukkhA jarApi vyadhipi dukkhA maraNaM pi 2010_05 -- uttarAdhyayana sUtra 16.16 dukkhA, dukkhaM / - mahAvaMza 1.6.16 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] 5 uttama jAtIya, niyaMtrita -- sadhe hue ghor3e ke jyoM nigRhIta karatA hU~ - usa para kAbU pAtA hU~ / " yaha citta spandanazIla hai-- caMcala hai, capala hai-- asthira hai, durikSya hai - ise dekha pAnA - ThIka se samajha pAnA kaThina hai| yaha dunivArya hai-ise nivArita - nigRhIta karanA muzkila hai / prajJAzIla puruSa ise vaise hI sIdhA karatA hai - nigRhIta karatA hai, niyantrita karatA hai, jaise bANa banAne vAlA bANa ko sIdhA karatA hai / 2 tattva manuSya ko cAhie, vaha daihika caMcalatA -- durAcAra - duSkRtya se apanA parirakSaNa kare, apane ko bacAe / deha se saMvRta - saMvarayukta rahe- saMyata rahe / dahika duzcarita - durAcaraNa kA parityAga kara sucarita kA - sadAcAra kA paripAlana kare / daihika kI jyoM vAcika caMcalatA - durAcAra - duSkRtya se vaha apane ko bacAe / vANI kA saMyama kare / vAcika duzcarita kA parityAga kara vAcika sucarita kA paripAlana kare / vaha mAnasika duSkRtya se apane ko bacAe / mana kA saMyama kare / mAnasika duzcarita kA parityAga kara sucarita kA paripAlana kare / jo dhIra puruSa deha se saMvRta- saMyamayukta haiM, vANI se saMyamayukta haiM, mana se saMyamayukta haiM, ve suparisaMvRta haiM, sampUrNata: saMyamI haiM / kAma-bhoga kAma-bhogoM se mUrcchA yA moha utpanna hotA hai| usase vaiSayika Asakti bar3hatI hai / vyakti apanA bhAna bhUla jAtA hai / phalataH vaha mAnasika, vAcika tathA kAyika pApoM meM lipta hotA hai / eSaNAoM kA jagat bar3A vizAla hai, jisakI paripUrti hetu yaha saba karanA hotA hai, jo tattvata: pariheya hai / jo guNa haiM- zabda, rUpa, gandha, rasa evaM sparza haiM, ve Avarta haiM--bandhana haiM, saMsAra hai / 1. maNo sAhasio bhImo, duTThasso paridhAvaI / taM sammaM tu nigiNhAmi, dhammasikkhAi kaMthagaM // - uttarAdhyayana sUtra 23.58 2. phandanaM capalaM cittaM, durakkhaM dunnivArayaM / ujuM karoti medhAvI, usukAro va tejanaM // -- ghampapada 3.1 3. kAyappakopaM raSakheyya, kAyena saMvRto siyA / kAyaduccaritaM hitvA kAyena sucaritaM care // vacIpakopaM rakkheyya, vAcA ya saMvRto siyA / vacI duccaritaM hitvA, vAcA ya sucaritaM care // manopako rakkheyya manasA saMvRto siyA / manoduccaritaM hitvA manasA sucaritaM care / kAyena saMvRtA dhIrA, atho vAcA ya saMvRtA / manasA saMvRtA dhIrA, te ve suparisaMvRtA / / 2010_05 - dhammapada 17.11.14 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 Avarta haiM, ve guNa haiM, arthAt bandhana guNAzrita haiM / ve zabda Adi guNoM ke kAraNa hote haiM / Urdhva--Upara, adhas - nIce, tiryak-tirache tathA sAmane dRSTipAta karatA huA vyakti rUpa dekhatA hai, zabda sunatA hai / Upara, nIce, tirache tathA sAmane avasthita vastuoM meM mUrcchA - vimoha rakhane vAlA, Asakti rakhane vAlA unameM mUcchita - mohita yA Asakta hotA hai / yaha mUrcchA - Asakti yA mohAveza hI saMsAra hai / jo puruSa inameM - sAMsArika bhogoM meM viSayoM meM agupta hai-- aniyantrita hai, jisakI indriyAM tathA mana asaMyata hai, vaha anAjJapta hai-- dharmazAsana kI maryAdA ke bahirbhUta hai / jo punaH punaH guNoM kA - zabda, rUpa, gandha, rasa tathA sparza kA AsvAda letA hai, tajjanita bhogoM meM lipta rahatA hai, vaha vakra- samAcAra - viparIta AcaraNazIla hai, asaMyata hai, pramatta hai - pramAdayukta hai / " mikSuo ! kAma ke hetu - apanI bhogamaya kAmanAoM, eSaNAoM ko pUrNa karane ke lie kucha vyakti kAyA se - zarIra se duzcarita - pApakRtya, bure karma karate haiM, bacana se pApakRtya karate haiM tathA mana se pApa kRtya karate haiM / yoM ve zarIra dvArA, vANI dvArA, mana dvArA pApAcaraNa kara, deha chor3akara apAya -- durgati meM vinipatita hote haiM - girate haiM, jAte haiM, niraya meM-naraka meM jAte haiM, paidA hote haiM / kAma - nidAna hI -- kAma bhoga ke kAraNa hI, unake pariNAmasvarUpa hI ve aneka janmoM meM atyadhika duHkha pAte haiM / jagat kA sArA jaMjAla, saMgharSa, kAma-bhoga svAyatta karane ke lie hI hai / " bhagavAn tathAgata ne sunakkhatta licchavi putra ko sambodhita kara kahA - " - "sunakkhatta ! pA~ca kAma -guNa haiM--yakSuvijJeya -- netroM dvArA jAnane yogya, anubhava karane yogya, dekhane yogya, iSTa rUpa, zrotra - vijJeya - kAnoM dvArA jAnane yogya, sunane yogya iSTa zabda, ghrANa-vijJeya - nAsikA dvArA jAnane yogya sUMghane, yogya iSTa gandha, rasana- vijJeya - - jihvA dvArA jAnane yogya, AsvAda lene yogya iSTa rasa tathA deha-tvag-vijJeya - zarIra dvArA, tvacA dvArA jAnane yogya, anubhava karane yogya iSTa spaSTavya -- sparzagamya priya bhoga / avinaya se vinAza dharma ko vinayapUla kahA gayA hai| vinaya AtmA kA pavitra bhAva hai, RjubhAva hai, sahajAvasthA hai / usake kAraNa anyAnya sabhI guNa sambaMdhita hote haiN| jisa sAdhaka meM vinaya kA abhAva hai, vaha sAdhanA meM pragati kara pAe, yaha kadApi sambhava nahIM / itanA hI nahIM, avinaya se usakA patana ho jAtA hai, jJAna, zIla Adi guNa naSTa ho jAte haiM / jaina dharma meM 1. AcArAMga sUtra, prathama zrutaskandha, prathama adhyayana, paMcama uddezaka, sUtra 41 2. majjhimanikAya, mahAdukkhakkhandha 1.2.3 3. majjhimanikAya, sunakkhatta suttanta 3.1.5 2010_05 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva fanta sAdhaka kA bar3A mahatva hai| bauddha dharma meM vinaya zabda itanA vyApaka hai ki bhikSu ke samagra AcAra ke lie usakA prayoga huA hai / tripiTakoM meM vinaya-piTaka ke nAma kA AdhAra yahI hai| donoM hI paramparAoM meM vAstava meM vinaya para bar3A jora diyA gayA hai| jo zramaNa staMbha ahaMkAra, uddaNDatA, krodha, mAyA - chala tathA pramAda ke kAraNa guru se vilaya kI zikSA nahIM letA -- unakI sannidhi meM rahatA huA bhI vinaya nahIM sIkhatA, ahaMkAra, krodha Adi durguNa prasUta avinaya usako usake jJAna Adi guNoM ko usI prakAra naSTa kara detA hai, jisa prakAra bAMsa kA phala bAMsa ko naSTa kara detA hai| phala Ane para bAMsa naSTa ho jAtA hai, yaha sarvavidita hai ? jo durmedhA durbuddhi jana dharma- jIvI - dharmaniSTha AyoM, arhatoM ke zAsana ke prati, dharma ke prati pApapUrNa dRSTi se pratikoza prakaTa karatA hai- avinaya ke kAraNa usakI nindA karatA hai, jaise bA~sa apane nAza ke lie phalatA hai, phala Ane para vaha naSTa ho jAtA hai, usI prakAra apane nAza ke lie usakA yaha upakrama hai / " pApa-sthAna jaina darzana meM azubha, jise bauddha darzana meM akuzala ke nAma se abhihita kiyA gayA gayA hai, kA vistAra anekavidha pApa-sthAnoM ke rUpa meM huA hai| bauddha darzana meM citta-mala ke nAma se ve vyAkhyAta hue haiN| jaima-darzana pratipAdita pApa-sthAnoM evaM bauddha darzana pratipAdita cita-maloM kI tulanA kareM to donoM meM bahuta kucha sAmya pratIta hotA hai / eka prasaMga hai, bhagavAn mahavIra ne campA nagarI ke antargata pUrNabhadra caitya ke parisara meM Arya, anArya sabhI samupasthita janoM ko aglAna bhAva se, binA parizrAnti anubhava kiye meteore pUrvaka dharma dezanA dete hue pApa-vizleSaNa ke sandarbha meM nimnAMkita azubha bhAvoM kA, karmoM kA AyAma kiyA - 01. krodha, 2. mAna, 3. mAyA, 4. lobha, 5. prema avyakta mAyA evaM lobha prasUta manoza, rocaka bhAva, 6. dveSa- aprakaTa mAna tathA krodhajanita amanoza, aprItikara - avacikara bhAva, 7. kalaha lar3AI-jhagar3A, 8. abhyAsthAna - jhUThA doSAropaNa, 9. paizunya galI, kisI ke hote, anahote doSoM kA pITha pIche auroM ke samakSa prAkaTya, 10 para-parivAda - dUsaroM ke bhavaguNabAva- nimbA, 11. rati- mohanIya karmodaya vaza asama meM sulabhUta abhiyaci 12. bharati- mohanIya karmodaya ke phalasvarUpa saMyama meM 1. bhA va kohA va mamappamAyA, reeenie free so va tassa phalaM va kIyassa sikthe / anUdabhAvo, bahAya hoi // 2. yo sAsana bharahataM, paTikkosati tummecI, phalAni kaTThe kasseba, 2010_05 - dazakAlika sUtra 9.1.1. bhariyAnaM dhammajIvinaM / virdiTha missAya pApikaM / asahaSNAya kummati // dhammapada 12.5 7 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 anabhiruci, 13. mAyAmRSA-chalapUrNa asatya-bhASaNa tathA 14. mithyAdarzana-zalya-viparIta yAsthArUpa AntarAtmA meM cubhanevAlA kaaNttaa|" eka bAra kA prasaMga hai, bhagavAn buddha zrAvastI ke antargata jetavana udyAna meM Tike the| unhoMne apane ziSyoM ko sambodhita kara kahA-"bhikSuo ! raMgareja eka malina vastra ko yadi kisI raMga meM raMge to usa para acchA raMga nahIM car3hatA, AbhA nahIM aatii| vaha vivarNa-badaraMga dIkhatA hai / vahI bAta citta-mAlinya ke sAtha hai| yadi citta mala-vyApta hai to prANI kI durgati anivArya hai| use kisI bhI prakAra rokA nahIM jA sktaa| citta-mala isa prakAra haiM-1. viSama lobha, 2. droha, 3. krodha, 4. pAkhaMDa, 5. amarSa, 6. niSThuratA, 7. IrSyA, 8. mAtsarya, 6. vaMcanA-ThaganA, 10. zaThatA, 11. jar3atA, 12. hiMsA, 13. mAna, 14.. atimAna, 15. mada tathA 16. prmaad|"2 eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAn tathAgata rAjagRha ke antargata gheNuvana udyAna meM pravAsa karate the| unhoMne zrRgAla nAmaka vaizyaputra ko dekhA usake kapar3e bhIge the| vaha pUrva, pazcima, uttara, dakSiNa-cAroM dizAoM ko karabaddha ho namaskAra kara rahA thaa| bhagavAn ne usase pUchA- gRhapatiputra ! tuma prAtaHkAla uThate hI dizAoM ko namaskAra kyoM karate ho?" usane kahA-"bhante ! mere pitA ne maraNa-kAla meM mujhe kahA thA-beTA ! dizAoM ko namaskAra karate rahanA / bhante ! maiM apane pitA ke Adeza kA pAlana karatA huuN|" bhagavAn bole- gRhapatiputra ! Arya-dharma meM aisA nahIM hai| vahAM chaH dizAoM ko isa prakAra namaskAra nahIM kiyA jaataa|" "bhante ! batalAe~, taba kaise namaskAra kiyA jAtA hai ?" bhagavAn ne kahA- "jaba Arya zrAvaka ke cAra karma-kleza apagata ho jAte haiM, vaha cAra pApa-sthAnoM se virata ho jAtA hai, jaba vaha chaH bhogamUlaka apAya-mukhoM-hAni-dvAroMhAni ke kAraNoM kA sevana nahIM krtaa| isa prakAra vaha caudaha prakAra ke pApoM se virata ho jAtA hai, chUTa jAtA hai, taba vaha chaHoM dizAoM ko Acchanna kara puNya-saMbhAra se samAvRta kara loka para paraloka para vijaya pA letA hai| mRtyu ke anantara vaha svarga jAtA hai| cAra karma-kleza-1. prANAtipAta-prANiyoM kA vadha, 2. adattAdAna-caurya, 3. paradAragamana-para strI-sevana-kAma durAcaraNa tathA 4. mRSAvAda / cAra pApa-sthAna-1. chanda yA rAgapathAnugata ho pApAcaraNa krnaa| 2. deSapathAnugata ho pApAcaraNa krnaa| 3. moha-pathAnugata ho pApAcaraNa krnaa| 4. bhaya-pathAnugata ho pApAcaraNa krnaa| 1. upAsakaddazA 1.11 2. suttapiTaka, majjhima nikAya, vatyasuttanta 1.1.7 ____ 2010_05 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva "gRhapatiputra ! Arya zrAvaka na chanda mArgAnugAmI hotA hai, na dveSa-mArga para jAtA hai, na moha ke mArga para jAtA hai aura na bhaya-mArga para hI jAtA hai| chaH apAya-mukha-1. madirApAna, 2. sandhyA ke samaya caurAhe para bhramaNaghUmanA, 3. nRtya, khela, 4. dyUta tathA 5. durjana ke sAtha maitrI evaM 6. Alasya yukta pravRtti / " vikaSA nirarthaka, prayojanarahita tathA kAma, lobha, moha Adi se saMyukta vArtAlApa vikathA kahA jAtA hai| jaina tathA bauddha-zAstroM meM vikathA kA varNana, bheda, prabheda Adi tAtparyAtmaka dRSTi se kAfI samAnatA liye haiN| vikathA ke cAra prakAra batalAye gaye haiM- 1. strI-kathA, 2. bhakta-kathA, 3. rAja-kathA tathA desh-kthaa|| strI-kathA ke cAra bheda haiM--1. striyoM kI jAti-kathA, * 2. striyoM ke kula kI kathA, 3. striyoM ke rUpa-saundarya kI kathA tathA 4. striyoM ke nepathya-veSabhUSA, paridhAna Adi kI kthaa| __ bhakta-kathA ke cAra prakAra haiM-1. AvAya-kathA--rasoI ke sAmAna kI kathA, 2. nirvAya-kathA-pakva yA apakva anna, vyaMjana Adi kI kathA, 3. AraMbha-kathA--rasoI banAne ke lie apekSita sAmAna, artha Adi kI kathA tathA niSThAna-kathA-rasoI meM prayukta sAmAna, artha Adi kI kathA / dezakathA ke cAra prakAra haiM-1. deza-vidhi kathA-vibhinna dezoM meM pracalita vidhividhAnoM kI kathA, 2. deza-vikalpa-kathA--vibhinna dezoM ke durga, parakoTe Adi kI kathA, 3. dezacchanda-kathA-vibhinna dezoM meM pravRtta vivAhAdi se sambaddha prathAoM kI kathA tathA 4. deza-nepathya-kathA-vibhinna dezoM meM pracalita nepathya-~-veSabhUSA, paridhAna Adi kI kthaa| rAja-kathA ke cAra prakAra haiM-- 1. rAja-atiyAna-kathA- rAjA ke nagara-praveza ke samAyojana kI kathA, 2. rAja-niryANa-kathA--yuddhAdi hetu rAjA ke nagara se bAhara prayANa karane kI kathA 3. rAja-bala-vAhana-kathA-rAjA kI senA sipAhI, vAhana Adi kI kathA, 4. rAja-koSa-koSThAgAra- kathA-rAjA ke koSa, anna-maNDAra Adi kI kthaa| bauddha-vADmaya meM vikathA ko tiracchAna kahA gayA hai| usake aneka bheda haiM1. rAja-kathA, 2. cora-kathA, 3. mahAmAtya-kathA, 4. senA-kathA, 5. bhaya-kathA, 6. yuddhakathA, 7. anna-kathA, 8. pAna-kathA, 6. vastra-kathA, 10. zayana-kathA, 11. mAlA-kathA 1. dIghanikAya, pathika vagga, sigolAvAda sutta 3.8 2. samavAyAMga 4.1 3. sthAnAMga 4, sUtra 241-245 ____ 2010_05 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arre aura frftee eka anuzIlana : 3 15. gandha-kathA, 13. jJAti-kathA, 14. pAna- pAthA, 15. prAma-kathA, 16. nigama-kathA 17. nagara-kathA, 15. janapada-kathA tathA 19. strI-kathA / ' pApa kA phala azubha karmoM kA phala azubha hotA hai| par3atA hai| bhauge binA koI kamI se chUTa nahIM jAba ke anusAra vividha prakAra kA hotA hai| maiM bhoganA par3a sakatA hai / jisa prakAra corI bAlA cora pakar3e jAne para apane aparAdha ke phalasvarUpa daNDa bhogatA hai kaSTa melatA hai, usI prakAra pApa karma karane vAlA jIva isa loka meM tathA paraloka meM apane pApoM kA phala bhogatA hai| phala bhoge binA apane kiye hue kamI se mukti chuTakArA nahIM milatA / caurI karane ke lie seMdha lagAtA huA pApathama-pApAnurata cora pakar3e jAne para jaise mArA jAtA hai, usI prakAra pApakArI puruSa apane pApoM ke pariNAmasvarUpa isa loka meM aura paraloka meM durgati pAtA hai, takalIpha pAtA hai azubha karma karanevAle ko azubha phala bhoganA sktaa| pApoM kA phala unakI bamdhAvasthA evaM ise aihika tathA pAralaukika donoM yoniyoM karane ke lie kisI ke makAna meM seMdha lagAne mAnA afe manuSya burI pravRtiyoM meM phailatA hai| to vaha svayaM apane hAthoM maramA vinAza karatA hai / zatru jaisA nahIM kara sakatA usase kahIM adhika vaha khuda apanA bigAr3a karatA hai| yaha svara jaina evaM bauddha donoM hI saMskRtiyoM meM mukharita huA hai| apanI durAtmA duSpravRtta yuvatiyoM meM saMlagna bAramA jitanI hAni karatI hai, kaNDaccheSa karanevAlA---gardana kATanevAlA zatru bhI utanI hAni nahIM karatA / dadhAtUpaapane para badhA na kara apanA hita meM soca durAcAra meM pravRta puruSa mRtyu ke muMha meM par3ane para 1. bhaMyuttaranikAya 10.66 1. te jahA~ saMdhi nahIM e sakasuNA kilcara pAnakArI / evaM patha paica vaha caloSa, kaThINa kammANa Na sukla asthi || uttarAdhyayana sUtra 4.3 corI yathA sandhi mahato, kamyunA hRSyati pApadhammau / evaM patA vai varamhi loke, kamyuna hRSyati pApammI || gAva 2010_05 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva 11 tattva : AcAra : kathAnuyoga] apanI duSpravRtti ko samajhatA hai, apane kiye para pachatAtA hai|' mithyA-praNihita pitta-asatya mArga para bhArUr3ha-asat pravRttiyoM meM saMlagna citta jitanI apanI hAni karatA hai, eka zatru bhI utanI hAni nahIM kara sktaa|' taSNA kA unmAda tRSNA aparisIma hai| kitanA hI kucha kyoM na prApta ho jAe, bahazAta nahI hotii| tRSNA eka prakAra kA unmAva hai, jo vyakti ko viveka-zUnya banA gltaa| ataepa pAraNa kAroM ne tRSNA ko naSTa karane kA vizeSa rUpa se upadeza diyA hai| yavi kailAza ke tulya svarNa aura rajata ke asaMkhya ucca parvata bhI adhigata ho jAe, to bhI sRSNAviSTa, lobhAviSTa puruSa kI santuSTi nahIM hotI; kyoMki iNyAmoM ke bhAkA kI jyoM koI anta nahIM hai|' zAli - uttama jAtIya cAvala, jI, svarNa tathA gAya, bhaisa bhAvi pazuoM se bhApUrNa pRthvI bhI yadi kisI ko de dI jAe to bhI usakI icchA pUrI nahIM hotI, tRSNA nahIM miTatI yaha jAnakara vijJa puruSa ko cAhie, vaha sAdhanAmaya jIvana svIkAra kre| prakAza meM lolupa-satuSNa bamA patiMgA jaise usameM girakara apanI jAna gaMvA baitA hai, usI prakAra tRSNA se bhAtura-Akula puruSa usI meM apane Apako naSTa kara detA hai| 1. na taM bharI kaMThavettA kare, jaM se kare appaNiyA durappA / se nAI madhumuhaM tu patte, pacchANutAveNa dayAvihUNo // -uttarAdhyayana sUtra 20.45 2. diso disaM yantaM kapirA, verI vA pana verina / micchApaNihitaM citta' pApiyo, meM tato kare / - dhammapada 3.10 3. suvaNNa ruppassa u pabbayA bhaye, siyA hu kelAsasamA asaMkhayA / Narassa lussa Na tehi kiSi, icchAha mAgAsasamA bhaNaMtiyA // -uttarAdhyayana sUtra 14.48 4. pur3havI sAlI jamA veSa, hiraNe pasubhissaha / paripuNNa gAlamegAsa, vijA tavaM pr| - uttarAdhyayana sUtra 1.46 5. rAgAure se jahapA papaMge, bhAlopalole samuhamA --uttarAdhyayana pUSa 32.24 ____ 2010_05 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 lobha meM pha~sA manuSya adatta - binA diyA bhI le letA hai - corI karane laga jAtA hai / " 12 kisI bhI vastu meM mamatva - mamatA - yaha merI hai, aisA satRSNa yA Asakta bhAva nahI rakhanA caahie|" jo tRSNA ko miTA detA hai, usake lobha naSTa ho jAte haiM / lobha kA nAza ho jAne para manuSya akiJcana - sahI artha meM aparigrahI ho jAtA hai / yadi kArSApaNoM -- sone ke sikkoM kI varSA bhI ho, to bhI kAmanA -- tRSNA- grasta puruSa ko tRpti - santuSTi nahIM hotI / " yadi himAlaya ke samAna svarNa kA parvata ho, vaha bhI de diyA jAe to bhI lobhI kA lobha zAnta nahIM hotA, tRSNA nahIM miTatI / ataH jJAnI puruSa ko cAhie vaha jIvana meM saMtoSa apanAe / jaise pataMge pradyota meM-- jalate hue dIpaka meM A Akara girate rahate haiM, jhulasate rahate haiM, marate rahate haiM, usI prakAra tRSNAkula manuSya dRSTa aura zruta - dekhI aura sunI lubhAvanI vastuoM ke moha meM pha~sa jAte haiM, antataH naSTa ho jAte haiM / lubdha puruSa sadA ghana jor3ane meM lagA rahatA hai| loka meM kisI bhI padArtha para mamatva mata rakho usa para Asakta mata bano 15 1. lobhAvile bAyayaI adattaM / 2. mamattabhAvaM na kahi pi kujjA / 3. taNhA hayA jassa na loho ho jassa na - uttarAdhyayana sUtra 32.26 - dazavekAlika cUrNi 2.8 hoI loho, kiMcaNAI || -- uttarAdhyayana sUtra 32.8 4. na kahApaNavassena, titti kAmesu vijjati / - dhammapada 14.8 5. parvato'pi suvarNasya, samo himavato bhavet / nAlamekasya tad vitta-miti vidvAn samAcaret // - divyAvadAna pRSTha 224 pajjatamivAdhipAtakA, diTThe sute iti heke niviTThA / 6. patanti --suttanipAta 6.9 7. luddhA ghanaM sannicayaM karoti / 2010_05 --theragAthA 77e 8. na ca mamAyetha kiJci lokasmiM / - suttanipAta 52.8 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: tattva saMgraha kA parivarjana kro|' tRSNA kA viprahAna--vinAza mokSa kahA jAtA hai|' tRSNA-kSaya-tRSNA-nAza saba duHkhoM ko jIta letA hai-tRSNA kA nAza hone se saba duHkha naSTa ho jAte haiN| bhagavAn tathAgata ne sunakkhatta licchavi putra ko saMbodhita kara kahA - "tRSNA zalya hai--kAMTA hai, bANa kI tIkhI noka sadRza hai| avidyA viSa hai| inakA ropaNa-vapana, chanda-rAga-lAlaca aura vyApa-droha, DAha yA dveSa ke kAraNa hotA hai|" jambUkhAdaka parivrAjaka ne sAriputta se jijJAsA kI-"AyuSman sAriputta ! loga tRSNA kI punaH puna: carcA karate haiM, tRSNA-tRSNA kahate haiM, AyuSmAn ! tRSNA kyA hai ?" sAriputta ne kahA--"AyuSman ! kAma-tRSNA, bhava-tRSNA tathA vibhava-tRSNAtRSNA tIna prakAra kI hai|" parivrAjaka ne phira prazna kiyA-"kyA koI aisA mArga hai, jisakA avalambana karane se tRSNA kA prahANa yA nAza ho sakatA hai ?" sAriputta ne kahA-"Arya ! aSTAMgika mArga hI vaha mArga hai, jisake avalambana se tRSNA kA prahANa yA nAza ho sakatA hai|" "Ayusman ! apramatta -pramAdarahita-sAvadhAna hokara usa patha para gatizIla rahanA caahie|"5 jambUkhAdaka parivrAjaka ne AyusmAn sAriputta se jijJAsA kI-"AyuSmAn sAriputta ! loga bhava kI punaH-puna: carcA karate haiM, bhava-bhava kahate haiM, AyuSmAn ! bhava kyA hai ?" ____sAriputta ne kahA- "AyusmAn ! kAma-bhava, rUpa-bhava tathA arUpa-bhada--ye tIna bhava haiN|" parivrAjaka ne phira pUchA--"kyA koI aisA mArga hai, jisakA avalambana karane se ina bhavoM kA prahANa yA nAza ho sakatA hai ?" 1. sannidhi privjjye| -theragAthA 701 2. taNhAya vippahAnena nivvANaM iti vaccati / -suttanipAta 68.5 3. sabbadAnaM dhammadAnaM jinAti, sabbaM rasaM dhammaraso jinAti / sabbaM rati dhammaratI jinAti, taNhakkhayo sabbadukkhaM jinAti / / - dhammapada 24.21 4. majjhimanikAya 3.1.5 sunakkhatta suttanta pRSTha 447 5. saMyutta nikAya dUsarA bhAga taNhA sutta 36.10 pRSTha 56 2010_05 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 sAriputta ne kahA "aSTAMgika Arya mArga hI vaha mArga hai, jisakA avalambana karane se ina saboM kA nAza ho sakatA hai|" "AyuSman / apramatta --- prabhAvazUnya hokara usI mArga kA avalambana karanA cAhie / " gatiyA~ 14 bhAratIya darzanoM meM cArvAka ke atirikta prAyaH sabhI darzana punarjanmavAdI haiM / yadyapi ata AtmA kA svatantra astitva svIkAra nahIM karate, kintu, nirvANa prApti se pUrva taka unakI saMskAra-dhArA ke astitva kI jo mAnyatA hai, usake kAraNa punarjanma bAdhita nahIM hotA / sva-sva karmAnurUpa pazu-pakSiyoM meM, manuSyoM meM, devoM meM, nArakoM meM utpanna honA 'gati' kahA jAtA hai| gati kA artha gamana yA jAnA hai| jIva apane AcIrNa karmoM ke anusAra bhinna-bhinna yoniyoM meM jAtA hai, AyuSya- paryanta saMcaraNazIla rahatA hai| karma-kSaya ke anantara siddhatva meM jAtA hai / jaina evaM bauddha darzana meM gativiSayaka mAnyatA meM kAphI sAmIpya hai / gatiyA~ pA~ca batalAI gaI haiM-- 1. naraka gati, 2. tiyaMca gati, 3 manuSya gati, 4. devagati tathA 5. siddha gati / 2 gati saMjJaka nAma-karma ke udaya se jo paryAya avasthA prApta hotI hai, vividha yoniyoM meM utpatti hotI hai, gamana hotA hai, use gati kahA jAtA hai| gati ke cAra bheda haiM-1. naraka gati, 2. tiyaMca gati, 3. manuSya gati tathA 4. deva gati ! bhagavAn tathAgata ne sAriputta ko saMbodhita kara kahA--"sAriputta ! pA~ca gatiyA~ hotI haiM - 1. naraka 2 tiryak yoni - pazu, pakSI Adi, 3. pretya viSaya-preta, 4. manuSya evaM 5. deva / "sAriputta ! maiM naraka ko jAnatA hUM, nirayagAminI pratipad ko jAnatA hU~, jisa mArga kA avalambana kara deha tyAga ke pazcAt prANI naraka meM vinipatita hotA hai, narakagAmI hotA hai, usa mArga ko jAnatA hU~ / "sAriputta ! maiM tiryak yoni ko jAnatA hU~, tiryak yoni-gAminI pratipad ko jAnatA hU~, jisa mArga kA anusaraNa kara deha tyAga ke pazcAt prANI tiryak yoni - pazu, pakSI Adi ke rUpa meM janma letA hai usa mArga ko jAnatA hU~ / "sAriputa! maiM pretya viSaya ko jAnatA hU~, pretya viSaya-gAminI pratipad ko jAnatA hU~, 1. saMyukta nikAya, bhavasutta 36.13 dUsarA bhAga 2. sthAnAMgata sUtra 5.3.175 3. (ka) prajJApanA pada 23.2.263 (kha) karmagrantha, bhAga 4, gAthA 10 2010_05 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva:bhApAramAnuyoga] jisa mArga kA avalambana kara prANI behatyAga kara preta-poni melpanna hotA hai palamArga ko jaantaa| "mAriputta / meM manuSya ko jAnatA, manuSya-poni-pAminI pratiparako jAnatA, jisa mArga kA mavalambana kara prANIha-tyAga kara manuSya-poni meM jamma netA hai, pasa mArga ko jAnatA huuN| "sAriputta / boM ko jAnatA, loka-gAminI malipara ko mAmalA, jisa mArga kA apalasbana karamANI deha-mAga pacAt devaloka meM aspana hotA hai, usa mArga ko jAnatA huuN| sAriputta meM nirvANa ko jAnatA, jisa mArga kA avalambana kara prANI isIha se bhAlaboM kA vilaya kara, tasika bimukti svAyatta kara nirmANa-lAma karatA hai, usa mArga ko mAnatA hai|" paraka gati punarjanmabAvI Astika varSAnoM ke anusAra mAnIrNa bhazubha, pApa yA bhavapAla kamoM ke duHkha-saMkula paripAka kI parAkASThA raka gati hai|rkopplm prANI kaSToM kI ati bhayAvaha zrRMkhalA meM prativara hotA hai| vevamA, pIr3A, chajana kI bhoSaNa mAra usa para par3atI hai, jise usako rote-pIsale, krandana karate, bilapate vivaza ho sahanA par3atA hai| yaha uttarottara upata, utpIr3ita hotA jAtA hai, maratA nhiiN| kaSTa jhelane hetu hI yaha gati hai| jaina evaM nau donoM hI paraMparAmoM meM jo isakA ciokama mA, banA bhIti. Arya suSarmA ne kahA- maiMne kevalI-sarvaza, mahaSi-mahAn draSTA bhagavAna mahAvIra se padyA kinAraka-narakagata jIva kisa prakAra ke abhitApa se-pIr3A se yukta hote? mune / Apako yaha bAta hai, maiM nahIM jaantaa| batalAe, bAla-mAnI jIva maraka meM kisa prakAra kaSTa pAte haiM?" mere dvArA yaha pUche jAne para mahAnubhAva-parama prabhAva-yukta, kAzyapagotrIya, Azupraza-samaya padArthoM ko tatkSaNa jAnane meM samartha bhagavAn mahAgIra ne kahA-"naraka duHkharUpa hai, viSama hai, atyanta dainyapUrNa-vayanIyatAyukta tathA duSkRtika---duSkarma yA azubha kama karane vAloM-duSkarmoM kA phala bhogane vAloM se ApUrNa hai| maiM usa sambandha meM batalAtA nAraka-narakorapanna prANI, paramASAmika devoM dvArA 'mAra DAlo', 'kATa do', 'bhedana kara do', 'jalA do'; isa prakAra kahe jAte krUratApUrNa zabdoM ko suna saMzAhIna kI jyoM hokara socate haiM ki hama inase bacakara kisa dizA kI ora bhAge, kahA~ jAna bcaaeN| "jalatI huI aMgAroM kI rAzi tathA Aga kI lapaToM se tapatI atyanta uSNa narakabhUmi para calate hue, dagdha hote hue nagarakIya jIva karuNa krandana karate haiN| ve cIkhate-cillAte spaSTa pratIta hote haiN| ve aise pora naraka meM cirakAla taka rahate haiN| 1. majjhima nikAya, mahAsIhanAda suttanta 1.1.2 2. sUtrakRtAMga 1.5.1.1-2 ____ 2010_05 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka eka anuzIlana [ khaNDa : 3 "teja ustare kI jyoM tIkSNa dhArA-yukta, atyanta durgama vaitaraNI nadI ko, jisake viSaya meM tumane sunA hogA, ve isa prakAra tairate haiM pAra karate haiM mAno unheM bANa mAra-mAra kara tathA unake zakti tIkSNa nokayukta bhAle Adi zastra cumo cubhokara calAyA jAtA ho / "jyoMhI koI naukA pAsa se gujaratI hai, usa para car3hane ke lie udyata nArakIya jIvoM kI gardana meM paramadhArmika deva tIkSNa kIleM cubho dete haiM, jisase ve cetanA - vihIna - mUcchita ho jAte haiM / itane meM dUsare paramAdhArmika deya unheM lambI-lambI zUloM evaM trizUloM meM piropiro kara nIce girA dete haiM / 16 " kinhIM - kinhIM nArakIya jIvoM ko, unakI gardana meM zilAeM bA~dha bA~dha kara gahare pAnI meM Dubo dete haiM / dUsare paramAdhArmika deva nArakIya jIvoM ko atyanta paritapta tathA Aga se kalambupuSpa sadRza lAla banI huI dhUla meM, bhobhara meM idhara-udhara ghumAte haiM, unheM, pakAte haiMmUMjate haiM ? " "krUrakarmA paramadhArmika deva dizAoM meM cAroM ora Aga jalAkara ajJa nArakIya jIvoM ko abhitapta karate haiM-- jalAte haiM / ve nArakIya jIva agni meM DAlI huI jIvita machaliyoM kI taraha paritapta hote hue tar3aphate haiM, vahIM par3e rahate haiM / "sAriputta ! maiM vaise prANI ko jAnatA hU~, usake kArya-kalApa dekhate yaha jAnatA hU~ ki jisa mArga kA vaha avalambana kiye hue hai, usake kAraNa vaha deha tyAga ke pazcAt naraka meM vinipatita hogA- ---naraka meM utpanna hogA / "naraka meM utpanna prANI ko atyanta duHkha jhelate, tIvra kaTu - ghora yAtanA se pIr3ita hote jAnatA hU~, anubhava karatA huuN| jaise puruSabhara U~cI lapaTa rahita, ghUmarahita aMgAra- rAzi ho / atyanta teja dhUpa se pIr3ita, thakA mA~dA, pyAsA, behAla, hoza - havAsa khoye koI manuSya usa aMgAra-rAzi kI ora Ae / taba eka cakSuSmAn puruSa -- painI dRSTi yA parakhayukta puruSa isakA gatikrama, cAla Adi dekhakara yaha jAna letA hai ki vaha manuSya isI aMgAra-rAzi meM vinipatita hogA / kucha dera bAda vaisA hI hotA hai / vaha use aMgAra - rAzi meM gire| 'hue tathA tIvra-kaTu vedanA bhogate hue dekhatA hai| vaise hI sAriputta ! maiM naraka meM prANI ko atyanta du:kha evaM kaTu-tovra vedanA, yAtanA bhogate dekhatA huuN| 3 naraka-yoni, deva-yoni Adi ke kAraNa jaina-darzana tathA bauddha darzana donoM punarjanmavAdI, paralokavAdI haiM / ve vyakti dvArA Acarita zubha, azubha karmoM ke AdhAra para prANI ke bhinna-bhinna gatiyoM meM jAne yA utpanna hone kA pratipAdana karate haiM / krUra, hiMsra, niSkaruNa karma nimna gati ke tathA kuzala, puNya yA zubha karma ucca gati ke kAraNa hote haiN| donoM hI paraMparAoM meM manuSya evaM tiyaMca yoni ke 1. sUtrakRtAMga 1.5.1.6-10 2. sUtrakRtAMga 1.5.1.13 3. majjhimanikAya, mahAsInAda suttanta 1.2.2. 2010_05 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva atirikta nAraka aura deva-yoni kA svIkAra huA hai| nAraka yoni atyadhika klezapUrNa hotI hai, devayoni atyadhika sukha-samRddhimaya hotI hai| kauna-kauna se karma ina yoniyoM meM utpanna hone ke hetu haiM, isakA nirUpaNa jo donoM paramparAoM meM huA hai, vaha bahuta aMzoM meM sAdRzya liye hue hai| bhagavAna mahAvIra ne kahA-"jIva cAra sthAnoM se-hetuoM se naraka-yoni ke karma bA~dhate haiM, jo isa prakAra haiM--1. mahA AraMbha--ghora, bhISaNa hiMsAmUlaka vicAra evaM karma / 2. mahA parigraha--atyadhika saMgraha-lipta bhAva tathA vaise krm| 3. paJcendriyamanuSya, pazu, pakSI Adi paJcendriya-aindriyika dRSTi se pUrNatva-prApta prANiyoM ke vadha... htyaa| 4. AmiSa bhojana / . cAra kAraNoM se prANI tiryaca-pazu-pakSiyoM kI yoni prApta karatA hai| ve ye haiM1. mAyAnugata nikRti-chalanApUrNa vyvhaar-jaalsaajii| 2. alIka-vacana--asatyabhASaNa / 3. utkaMcanatA--mithyA prazaMsA, khuzAmada athavA kisI bhole, ajJa jana ko Thagane hetu udyata dhUrta--jAlasAja vyakti kA kisI samIpa sthita vicakSaNa vyakti ke saMkocavaza kucha samaya apanI dhUrtatA chipAye rahanA, nizceSTa niSprayatna rhnaa| 4. vaJcanatA-dUsaroM ke sAtha pravaJcanA pUrNa yavahAra karanA, tthgnaa| cAra kAraNoM se jIva manuSya yoni prApta karatA hai--1. prakRti-bhadratA-svabhAvagata saumyatA, zAlInatA, jisase kisI ko bhaya yA nukasAna kI AzaMkA na ho| 2. prakRtivinItatA-----svabhAvagata vinaya, binamra-bhAva / 3. sAnukrozatA --anukroza- dayA yA karuNApUrNa vRttizIlatA / 4. amatsara tA-mAtsarya yA IpyAMpUrNa vRtti se asaMlagnatA-ISya rahita vyavahRtiH cAra kAraNoM se jIva deva-yoni prApta karatA hai| ve isa prakAra haiM--1. sarAgasaMyama-rAgapUrvaka, Asakta gAva sahita saMyama ka anusaraNa, cAritra-pAlana / 2. saMyamAsaMyama--saMyama tathA asaMyama-yukta, AMzika viratimaya zrAvaka-dharma kA paripAlana / 3. akAma nirjarA-mokSa ke abhilASa gA lakSya binA athavA majabUrI se kA yakleza sahanA / 4. bAla-tapa--sat-asat-viveka binA-ajJAnAvasthA meM tapazcaraNa / ' ___ eka bAra kI ghaTanA hai, bhagavAn tathAgata kozala deza meM zAlA nAmaka gAMva meM phuNce| vahA~ adhikAMzataH brAhmaNoM kI AbAdI thii| vaha brAhmaNa-grAma kahA jAtA thaa| zAlA grAmavAsI brAhmaNoM ne sunA thA- bhagavAn maMgala-kIrtizAlI haiM, ve arhat haiM, buddha haiM, brahmacarya-prakAzaka haiN| aise arhatoM kA, mahApuruSoM kA darzana karanA uttama hai| zAlAvAsI brAhmaNa jahA~ bhagavAn the, vahA~ gye| unheM vandana-abhivAdana kiyaa| kucha ne bhagavAn se kuzala-kSema puuchaa| vaisA kara ve eka tarapha baitthe| kaiyoM ne bhagavAna ko hAtha jor3e, unake sammukhIna baitthe| kaiyoM ne apane nAma-gotra kA uccAraNa kiyA, namana kiyA. eka ora baiTha gaye / kaI binA kucha bole cupacApa vandana kara eka tarapha baitthe| 1. yopapAtika sUtra, 56 2010_05 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAgama aura tripiTaka eka anuzIlana [ khaNDa : 3 eka ora avasthita brAhmaNoM ne bhagavAn se jijJAsA kI -- "gautama ! kaI prANI dehatyAga kara apAya-- naraka meM nipatita hote haiM, naraka meM paidA hote haiM / kaI prANI deha tyAga kara sugati meM jAte haiM, svarga meM utpanna hote haiN| unakA kyA pratyaya - - hetu yA kAraNa hai ?" 18 14 bhagavAn tathAgata ne kahA- "gRhapatiyo ! adharma kA AcaraNa karane se prANI naraka meM nipatita hote haiM, naraka meM girate haiN| dharma kA AcaraNa karane se ve sugati prApta karate haiM, svarga meM janma lete haiM / " brAhmaNoM ne kahA--"gautama ! Apane vistAra se batAyA hai, usakA tAtparya hama nahIM samajha pA rahe haiN| batalAe~, jisase hama Apa dvArA saMkSepa meM kahI gaI sakeM !" nahIM batAyA / saMkSepa meM Apane jo Apa hameM vistArapUrvaka isa prakAra bAta kA vistRta artha, Azaya samajha bhagavAn bole- gRhapatiyo ! kAyika adharmAcaraNa se viSama AcaraNa se, vAcika adharmAcaraNa se tathA mAnasika adharmAcaraNa se prANI deha tyAga ke pazcAt naraka meM girate haiM / . "gRhapatiyo ! kAyika adharmAcaraNa tIna prakAra kA hotA hai-- eka puruSa hiMsA meM rata rahatA hai, krUra hotA hai, raktaraMjita hAthoM bAlA hotA hai, sadA mArakATa meM lagA rahatA hai, prANiyoM ke prati dayA zUnya hotA hai - aisA karanA pahale prakAra kA adharmAcaraNa hai / "koI puruSa adinnAdAyI- - adattAdAnI - dUsare ke binA diye usakI vastu le letA hai, grAma meM yA vana meM rAjA kisI kA dhana yA sAmAna le letA hai, corI karatA hai - aisA karanA dUsare prakAra kA adharmAcaraNa hai / "koI puruSa kAma meM -- strI sevana meM mithyAcArI - durAcArI yA vyabhicArI hotA hai, una striyoM kA sevana karatA hai, jo mAtA ke saMrakSaNa meM haiM, pitA ke saMrakSaNa meM haiM, mAtApitA ke saMrakSaNa meM haiM, jAtIya janoM ke saMrakSaNa meM haiM, bahina ke saMrakSaNa meM haiM, gotrIya janoM ke saMrakSaNa meM haiM, dharma ke saMrakSaNa meM haiM, patiyukta haiM, vivAhita haiM, aisA karanA tIsare prakAra a ranaraNa hai / "gRhapatiyo ! vAcika adharmAcaraNa cAra prakAra kA hotA hai-- koI puruSa asatyavAdI hotA hai| kisI sabhA meM, pariSad meM, jAtIya janoM ke bIca, paMcAyata ke bIca, rAjA ke darabAra meM, nyAyAlaya meM sAkSI gavAhI dene ke lie vaha bulAyA jAtA hai, kahA jAtA haijaisA tuma jAnate ho, khaaN| pUche gaye viSaya meM vaha kucha nahIM jAnatA aura kahatA hai ki maiM jAnatA huuN| vaha jhUThI gavAhI detA hai| kisI viSaya meM jAnate hue bhI dahanA kaha detA hai ki maiM yaha nahIM jAnatA / kisI viSaya meM kucha dekhe binA bhI vaha kaha detA hai ki maiMne aisA dekhA hai| kisI viSaya meM dekhane para bhI vaha kaha detA hai ki maiMne yaha nahIM dekhA / isa taraha vaha apane svArtha se, dUsare ke svArthaM se yA yogya padArthoM ke lobha se jAna-bUjhakara asatya bhASaNa karatA hai| yaha pahale prakAra kA vAcika adharmAcaraNa hai / 2010_05 "koI puruSa pidhuna --- cugalI karane vAlA hotA hai / logoM meM paraspara vaimanasya utpanna karane ke lie idhara-udhara kI, eka-dUsare kI saca-jhUTha bAta kahatA hai / yahA~ sunI bAta vahA~ kahatA hai, vahA~ sunI bAta yahA~ kahatA hai / isa prakAra vaha jina logoM meM Apasa meM melajola Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] hotA hai, acchA vyavahAra hotA hai, use miTA detA hai| jinameM paraspara melajola nahIM hotA, vyavahAra TUTA huA hotA hai, cugaliyoM dvArA usa TUTana ko pakkA karatA hai| vaha logoM meM phUTa DAlane meM prasanna hotA hai / varga-bheda karane meM harSa anubhava karatA hai| yaha saba karate rahane vaha saMlagna rahatA hai / vaisA karane meM use Ananda AtA hai / vaha aisI vANI bolatA hai, jisase varga-bheda yA vaimanasya ko bar3hAvA mile| yaha dUsare prakAra kA vAcika adharmAcaraNa hai / tasva "koI puruSa bhASI - kaThora bolane vAlA hotA hai / vaha aisI vANI bolatA hai, jo tIkhI-- hRdaya meM cubhane vAlI, karkaza - kaTu lagane vAlI pIr3A denevAlI hotI hai, krodhAviSTa hotI hai, azAnti utpanna karatI hai / yaha tIsare prakAra kA vAcika adharmAcaraNa hai / 16 "koI puruSa pralApI hotA hai - besamaya bolane vAlA, phijUla bolane vAlA, asatyabhASaNa karane vAlA adharma kI bAta kahane vAlA, avinIta bhASaNa karane vAlA, niruddezya bolane vAlA, tAtparyahIna bAta kahane vAlA, nirarthaka evaM sArarahita vANI bolane vAlA hotA hai / gRhapatiyo ! yaha cauthe prakAra kA adharmAcaraNa hai / "gRhapatiyo ! mAnasika adharmAcaraNa tIna prakAra kA hotA hai-- koI puruSa abhidhyAlu -- lobhayukta hotA hai, dUsare kI sampatti tathA sAdhana Adi hathiyAne meM use lobha hotA hai / vaha socatA hai-- dUsare kA yaha ghana, vaibhava kAza ! mere pAsa hotA / yaha pahale prakAra kA mAnasika adharmAcaraNa hai / "koI puruSa vyApannacitta - dveSapUrNa saMkalpayukta hotA hai| vaha socatA hai - ye prANI jI kyoM rahe haiM ? ye mAre jAe~, inakA vadha kiyA jAe, inakA ucchoda ho jAe, nAza ho jAe / yaha dUsare prakAra kA mAnasika adharmAcaraNa hai| jo mithyA dRSTi - viparIta dhAraNAyukta, asat AsthAyukta hotA hai / vaha socatA hai-- dAna, yajJa, havana Adi kucha nahIM haiM, zubha-azubha karmoM kA - pApa-puNya kA koI phala nahIM. hotA, loka kA astitva nahIM hai, paraloka kA astitva nahIM hai, mAtA-pitA kA astitva nahIM hai, aupapAtika - upapAtotpanna -- ayoniprasUta prANI - deva nahIM haiN| loka meM satya patha para gatizIla, saMlagna, sAdhanAzIla, satpatha para pahuMcAne vAle, sahI rAstA dikhAne vAle aise zramaNa-brAhmaNa nahIM haiM, jinhoMne isa loka aura paraloka ko svayaM jAnA ho, unakA sAkSAtkAra kiyA ho, baisA kara auroM ko samajhAne meM samartha hoM / yaha tIsare prakAra kA mAnasika adharmAcaraNa hai / "gRhapatiyo ! jo puruSa isa prakAra kAyika, vAcika, mAnasika adharmAcaraNa yA viSama AcaraNa karatA hai, vaha deha tyAga karane ke pazcAt narakagAmI hotA hai- naraka meM utpanna hotA hai / 2010_05 "gRhapatiyo ! jo kAyika dharmAcaraNa, vAcika dharmAcaraNa tathA mAnasika dharmAcaraNa karatA hai, vaha deha tyAga karane ke pazcAt sugati meM jAtA hai, svarga meM utpanna hotA hai / "kAyika dharmAcaraNa tIna prakAra kA hai-"eka puruSa prANAtipAta - hiMsA se virata hotA hai, daNDatyAgI - daNDa kA tyAga karane vAlA, zastratyAgI - zastra kA tyAga karane vAlA hotA hai, lajjAlu --lajjAzIla, dayAlu - dayAvAn hotA hai, samAna prANiyoM kA Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3. hita karane vAlA tathA una para anukampA karane vAlA hotA hai / yaha pahale prakAra kA kAyika dharmAcaraNa hai| "vaha adinnAdAna-adattAdAna kA corI kA parityAga karatA hai, binA diye dUsare kI koI vastu nahIM letA, grAma meM yA vana meM rakhA kisI kA dhana, sAmAna nahIM letA, corI nahIM krtaa| yaha dUsare prakAra kA kAyika dharmAcaraNa hai| "vaha kAma mithyAcAra se-vyabhicAra se virata hotA hai, una striyoM ke sAtha kAmasevana nahIM karatA, jo mAtA ke saMrakSaNa meM haiM, una striyoM ke sAtha kAma-sevana nahIM karatA, jo pitA ke saMrakSaNa meM haiM, una striyoM ke sAtha kAma-sevana nahIM karatA, jo mAtA-pitA ke saMrakSaNa meM haiM, una striyoM ke sAtha kAma-sevana nahIM karatA, jo jAtIya janoM ke saMrakSaNa me haiM, una striyoM ke sAtha kAma-sevana nahIM karatA, jo bahina ke saMrakSaNa meM haiM, una striyoM ke sAtha kAma-sevana nahIM karatA jo gotrIyajanoM ke saMrakSaNa meM haiM, una striyoM ke sAtha sevana nahIM karatA, jo dharma ke saMrakSaNa meM haiM, una striyoM ke sAtha kAma-sevana nahIM patiyukta haiM, vivAhita haiN| yaha tIsare prakAra kA kAyika dharmAcaraNa hai| ____ "gRhapatiyo ! vAcika dharmAcaraNa cAra prakAra kA hotA hai--koI puruSa mRSAvAda se--asatya-bhASaNa se virata hotA hai| vaha sabhA meM, pariSad meM, jAtIyajanoM meM, paMcAyata meM, rAjA ke darabAra meM, nyAyAlaya meM jAna-bUjhakara asatya-bhASaNa nahIM krtaa| yaha pahale prakAra kA vAcika dharmAcaraNa hai| "vaha pizuna-vacana se---cugalI se virata hotA hai| logoM meM phUTa nahIM ddaaltaa| jinameM phUTa par3I hai, vaimanasya hai, unheM milAtA hai| jinameM melajola hai, use bar3hAne meM sahayogI hotA hai| vibhinna logoM meM paraspara mela karAne meM rata-saMlagna rahatA hai| aisA karane meM vaha AnaMda anabhava karatA hai| vaha aisI vANI bolatA hai, jisase melajola ke sUtra jur3ate haiN| yaha dUsare prakAra kA vAcika dharmAcaraNa hai| "vaha puruSa vacana se--kaThora vacana se virata hotA hai| vaha aisI vANI bolatA hai, jo madhura-mIThI, karNa-priya-kAnoM ko priya laganevAlI, sukhaprada, premaNIya-prema utpanna karane vAlI, hRdayaMgama, mana ko lubhAne vAlI, samya-sabhyatAyukta, ziSTatApUrNa bahujana kAntabahuta logoM ko kAnta-kamanIya, sundara lagane vAlI, bahujana manASa-bahuta logoM ke mana ko bhAnevAlI hotI hai / yaha tIsare prakAra kA vAcika dharmAcaraNa hai| "vaha pralApa se virata hotA hai| samaya dekhakara bolatA hai| yathArtha, satyayukta bAta kahatA hai, dharmayukta, nItiyukta vANI bolatA hai, uddezyayukta, tAtparyayukta tathA sArayukta mANI bolatA hai / yaha cauthe prakAra kA vAcika dharmAcaraNa hai| "gahapatiyo ! mAnasika dharmAcaraNa tIna prakAra kA hotA hai-koI puruSa abhidhyArahita-lobharahita hotA hai| dUsare ke dhana, sAmAna Adi ke prati lobha nahIM rkhtaa| dUsare kA bana, dUsare ke upakaraNa mere hote, aisI bhAvanA nahIM rkhtaa| yaha pahale prakAra kA mAnasika dharmAcaraNa hai| "baha bhanyApanna-citta-dveSahIna saMkalpayukta hotA hai| sabhI prANI vyApAta-droha yA droha rahita, vaimanasya rahita hoM, prasanna hoM, sukhI hoM, aisI bhAvanA rakhatA hai| yaha dUsare ____ 2010_05 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : zAcAra : kathAnuyoga ] tattba prakAra kA mAnasika dharmAcaraNa hai| "vaha samyak dRSTi-satya-AsthAyukta, yathArtha dhAraNAyukta hotA hai| dAna hai, yajJa hai, havana hai, zubha-azubha kA-puNya-pApa kA phala hai, loka hai, paraloka hai, mAtA-pitA haiM, aupapAtika sattva-upapAtopanna-ayonija deva haiM, satya-draSTA, sanmArga para calanevAle aise zramaNa-brAhmaNa haiM, jo svayaM satya kA sAkSAtkAra kara cuke hoM, auroM ko samajhAne meM samartha hoM--vaha aisA vizvAsa karatA hai| yaha tIsare prakAra kA mAnasika dharmAcaraNa hai| "jo kAyika, vAcika tathA mAnasika dharmAcaraNa karatA hai, vaha deha tyAgane ke pazcAt sugati meM jAtA hai, svarga meM janma letA hai| "gRhapatiyo! yadi koI dharmacArI-dharma kA bhalI-bhAMti AcaraNa karanevAlA yoM icchA kare ki maiM deha-tyAga karane pazcAt atyanta dhanavAn kSatriya ke rUpa meM janma lUM to usake dharmAcaraNa ke phalasvarUpa vaisA hotA hai| yadi koI dharmacArI yaha cAhe ki maiM deha-tyAga karane ke pazcAt atyanta dhanI brAhmaNa ke rUpa meM utpanna hoU~ to usake dharmAcaraNa ke phalasvarUpa vaisA hotA hai| yadi koI dharmacArI aisI AkAMkSA kare ki maiM deha-tyAga karane ke pazcAt atyanta dhanI gRhapati-vaizya ke rUpa meM janma laM, to usake dharmAcaraNa ke phalasvarUpa vaisA hotA hai| "gRhapatiyo ! yadi dharmacArI yaha abhilASA kare ki baha deha chor3ane ke bAda cAturmahA-rAjika devatA trAyastriza devatA Adi ke rUpa meM utpanna ho, to usake dharmAcaraNa ke phalasvarUpa vaisA hotA hai| gRhapatiyo ! yadi dharmacArI cAhe-aisI bhAvanA kare ki maiM isI janma meM mAnavakSaya dvArA-caitasika maloM ke nAza dvArA cetovimukti tathA prajJAvimukti ko svAyatta kara, unakA sAkSAtkAra kara, unase anubhAvita ho viharaNa karUM to usake dharmAcaraNa ke phalasvarUpa vaisA hotA hai|" zAlAgrAma-nivAsI brAhmaNoM ne yaha sunakara bhagavAn se kahA--"gautama ! Azcarya hai, Apane itanA sundara mArga hameM dikhAyA, jaise koI ulaTe ko sIdhA kara de, vaise hI Apa hameM sIdhe mArga para satpatha para le aae| hama bhagavAn gautama kI zaraNa svIkAra karate haiN| gautama ! Aja se hameM apane zaraNAgata, karabaddha, upAsakoM ke rUpa meM svIkAra kreN|"" kaSToM kA sarjaka vyakti svayaM ___ vaiSayika sukhoM kI bhUlabhulaiyA meM par3akara vyakti svayaM apane lie duHkhoM kA jAla bunatA hai| jinheM vaha sukha samajhatA hai, pariNAma meM ve atyadhika kaSTaprada siddha hote haiN| dara asala duHkha, kaSTa, bhIti- ina sabakA sarjaka yA kartA vyakti svayaM hai| usake apane karmoM kI hI phala-niSpatti duHkharUpa meM pariNata hotI hai / jaise, kAlakUTa-halAhala viSa, jo pItA hai, use mAra DAlatA hai| kRgRhIta---avidhi vat yA viparIta rUpa meM dhAraNa kiyA 1 majjhima nikAya 1.5.1 sAleyyasutta ____ 2010_05 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 humA zastra zastradhArI ko mAra detA hai / mantra dvArA bhalI-bhAMti vaza meM nahIM kiyA gayA vaitAla-preta mantra-prayoktA ko hI samApta kara detA hai, usI prakAra viSayopapannasAMsArika kAma-bhogoM ko paripUrti hetu gRhIta-dhAraNa kiyA huA, svIkAra kiyA huA dharma AtmA kA apane Apa kA dharma karane vAle kA hanana karatA hai-usakA patana karatA hai|' jaise durgahIta-galata rUpa meM hAtha dvArA grahaNa kiyA huA-pakar3A huA kuza, gRhIta karane vAle ke hAtha ko hI cheda DAlatA hai, kATa detA hai, usI prakAra duSparAmRSTa-durvidhi se, dUSita lakSya se gRhIta-svIkRta zrAmaNya-saMnyAsa-bhikSu-jIvana naraka prApta karAtA hainaraka meM le jAtA hai| jIva jo duHkha bhogatA hai, vaha usakA svakRta hai, parakRta nhiiN| duHkha kisake dvArA kiyA gayA hai ? AtmA ke dvaaraa| kisake vaza hokara kiyA gayA hai ?. pramAdavaza kiyA gayA hai| Atma-daNDa se-apane khuda ke doSa se hI bhaya paidA hotA hai| apane karmoM ke phalasvarUpa hI manuSya viparyAsa-pratikUla-bedanIya-duHkha prApta 1. visaM tu pIyaM jaha kAlakUDaM haNAi satthaM jaha kuggahIyaM / aiso vi dhammo visaovavanno, haNAi veyAla ivAvivanno / / -uttarAdhyayana sUtra 20.44 2. kuso yathA duggahIto, hatthamevAukantati / sAmaJca dupparAmaThe, nirayAyu upakaDDhati // -dhammapada 22, niraya vaggo 6 3. jIveNa sayaM kaDe dukkhaM vedei, na parakaDe / -bhagavatI sUtra 1.2 4. dukkhe keNa kaDe? attkdde| keNa? pmaayenn| -bhagavatI sUtra 17.5 5. attadaNDA mayaM jaatN| -suttanipAta 4.53.1 2010_05 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva karatA hai|' jaba manuSya mara jAtA hai to viSayaSI- sAMsArika sukhoM ke abhilASI upake jAtIya jana, pArivArika vRddha AghAta-kRtya-dAha-saMskAra Adi mRtyakocita antima karma kara usakA dhana har3apa lete haiN| azubha kRtyoM dvArA dhana arjita karanevAlA vaha mRta puruSa apane pApa-karmoM ke pariNAmasvarUpa utpanna duHkha kaSTa khuda hI akelA bhogatA kisI puruSa kA kaSTa na usake jAtIya jana aura na mitravRnda hI baMTA sakate haiM tathA na usake putra va na bandhu-bAndhava usakA hissA le sakate haiN| apane azubha karmoM ke kAraNa utpanna du:kha manuSya ko svayaM hI jhelanA hotA hai| karma vastutaH ekamAtra kartA kA hI anugamana-anusaraNa karate haiN| lohe kA mala-kATa, jisase-lohe se utpanna hotA hai, usI ko khA jAtA haiusakI durgati karatA hai--use kSata-vikSata evaM naSTa kara DAlatA hai, usI prakAra caMcalacetA puruSa ko usake apane asat karma hI use durgati meM le jAte haiN| . ratha kI aNI dvArA jur3e hue usake pahie calate hue ratha ke sAtha-sAtha calate jAte haiM, vaise hI karma aNI dvArA ratha se jur3e pahie kI jyoM manuSya ke sAtha saMzliSTa rahate haiM, usake sAtha-sAtha calate jAte haiM / baMdhanA, chUTanA apane hAtha jIvana kA parama lakSya mokSa yA nirvANa hai| vAsanAnurata karmabaddha prANI jaba vAsa 1. sakammuNA vippariyAsuveti / -sUtrakatAMga 1.7.11 2. bhaghAtakiccamAdhAtuM, nAyao visesinno| anne haraMti taM vittaM, kammI kammehiM kaccati / / -sUtrakatAMga sUtra 1.6.4 3. na tassa dukkhaM vibhayaMti nAio, na mittavaggA na suyA na baMdhavA / ekko sayaM paccaNuhoi dukkhaM , kattArameva aNujAi kammaM / / --uttarAdhyayana sUtra 13.23 4. ayasA, va malaM samuTTitaM , taTThAya tameva khAdati / evaM atidhonacArinaM, sAni kammAni nayanti duggati / / -dhammapada 18.6 5. kammanibaMdhanA sattA rathassANIva yaayto| --suttanipAta 35.61 ____ 2010_05 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 nAoM se, karmoM se sarvathA chUTa jAtA hai, taba vaha mukta yA nirvANa prApta hotA hai| karma-bandhana se ba~dhanA tathA baradhana se chUTanA vyakti ke apane puruSArtha yA parAkrama para nirbhara hai| ___ bandhana se pramokSa-bandhana se chU kArA pAnA tumhAre apane hAtha hai----tumhAre apane puruSArtha para nirbhara hai|' anya koI vaisA nahIM hai, jo kisI ko mukta kara sake--nirvANa prApta karA ske| yAtmA: sukha-duHkha kA kartA - zramaNa-saMskRti karmavAda para Adhata hai| jo jaisA karatA hai, vaha vaisA bharatA hai| sukha, du:kha Adi kA kartA AtmA hai| satkarma, puNya kArya karane vAlA sukhI hotA hai, usake pratikUla apuNya-karma, pApa-karma karane vAlA duHkhI hotaa| apane sukha-duHkha kA uttaradAyitva aura kisI para nahIM DAlA jA sakatA hai| AtmA hI-khuda hI apane lie saba kucha hai| satya kA yaha zAzvata svara jaina evaM bauddha-vAGmaya meM samyak mukharita hai| sambaddha ghaTanA eka samaya kA prasaMga hai, magadha nareza zreNika bhramaNa hetu maNDIkukSi nAmaka udyAna meM gayA / vaha udyAna taraha-taraha ke sundara vRkSoM, beloM aura phUloM se suzobhita thA, pakSiyoM kI kalarava dhvani se ApUrita thA bar3A suhAvanA thaa| aisA lagatA thA, mAno nandana vana ho / rAjA ne eka per3a ke nIce eka sukumAra, sundara taruNa ko dekhA, jo zramaNa-veza meM thA, saMyama, zIla evaM samAdhi meM rata thA, bar3A harSita, ullasita lagatA thaa| yauvanAvasthA, ramya rUpa, bhavya AkRti, sukomala zarIra, phira yaha tyAga, kaThora saMyama kA anusaraNa dekhakara rAjA Azcaryacakita ho gayA, Adara se nata ho gyaa| vaha unake pAsa AyA, unake caraNoM meM vandana-namana kiyaa| karabaddha hokara rAjA ne unase pUchA-'Arya! Apa taruNa haiM, phira pravrajita ho gaye ? yaha to bhoga-kAla hai-saMsAra ke sukha bhogane kA samaya hai / maiM Apake idhara pravRtta hone kA kAraNa jAnanA cAhatA huuN|" yuvA zramaNa ne kahA-'rAjan ! maiM anAtha huuN| merA koI nAtha- svAmI nahIM hai| mujha para anukampA karanevAlA koI suhRdaya-mitra nahIM hai| isI kAraNa maiMne zramaNa-jIvana svIkAra kiyaa|" rAjA ko sahasA ha~sI A gii| vaha mana-hI-mana kahane lagA-"itane RddhizAlIyauvana, saundarya, saukumArya ke dhanI puruSa kA bhI koI nAtha nahIM, sacamuca bar3e acaraja kI bAta hai|" 1, baMdhapamokkhau tujjhama'jjhatthameva / -AcArAMga sUtra 1.5.2.4 12. natthajJo koci mocetaa| -culla niddesa 2.5.33 ____ 2010_05 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva 25 rAjA ne bar3e utsAha ke sAtha muni se kahA- "ApakA nAtha bananA maiM svIkAra karatA huuN| mere pArivArika, mere mitra--yaha saba ApakA parivAra hogaa| Apa ekAMkI nahIM hoNge| unake bIca meM raheM, sAMsArika bhogoM ko bhogeM / yaha manuSya-janma bar3A durlabha hai|" muni ne kahA- "magadhanareza ! suno, tuma svayaM anAtha ho, anAtha dUsare kA kaise nAtha banegA ? zreNika ekAeka cauNkaa| usane jIvana meM aisA kabhI nahIM sunA thaa| yaha pahalA avasara thA, jaba usane sunA ki usa jaise rAjA ko anAtha kahA jA rahA hai| rAjA bolA- "muni ! kyA nahIM jAnate, mere pAsa hAthI, ghor3e, anucara, paricara, sainya, vaibhava, rAjya, nagara-kyA nahIM hai ? bherA Adeza calatA hai, jaisA maiM cAhatA hU~, hotA hai| phira Apa mujhe anAtha kaise kaha rahe haiM ? yaha satya nahIM hai|" muni ne kahA- "rAjan ! tuma anAtha zabda kA artha, tAtparya aura usakI vyutpatti nahIM jAnate / tumheM nahIM mAlUma, kauna anAtha hotA hai, kauna sanAtha hotA haiM / maiM isa rahasya kA udghATana karatA hU~, suno- kauzAmbI nagarI meM mere pitA rahate haiN| unakA nAma prabhUtadhanasaMcaya hai / eka bAra kA vRttAnta hai-prathama vaya meM-uThatI taruNAI meM mere netroM meM pIr3A huii| pIr3A apAra thI, asahya thii| sArA zarIra kA~pa uThA, dahala utthaa| usa vedanA kA itanA bhArI asara huA, deha kA aMga-aMga udvelita ho utthaa| merI cikitsA kI atyanta sundara vyavasthA kI gii| bar3e-bar3e vaidya, mAntrika, tAntrika saba aaye| sabane bharasaka prayAsa kiyA, kintu, ve merI vedanA jarA bhI dUra nahIM kara ske| mere mAtApitA, bhAI-bahineM, patnI, sabhI pArivArika jana apanI ora se jitanA jo zakya thA, kara cuke, kintu usake, uparAnta bhI ve merI pIr3A nahIM miTA ske| rone-bilakhane ke sivAya unake pAsa koI cArA nahIM rahA / maiMne socA -maiM kitanA besahArA huuN| mujhe koI isa bhISaNa vedanA se nahIM bacA pA rahA hai| vAstava meM maiM anAtha huuN| merA cintana antarmukhIna huaa| maiM socane lagA-isa anAdi-ananta saMsAra meM aisI vedanAe~ na jAne maiMne kitanI vAra jhelI haiN| kyoM na maiM aisA karUM, jisase vedanA, pIr3A, du:kha-ina sabase sadA ke lie vimukta ho jAU~ / maiMne mana-hImana saMkalpa kiyA, yadi maiM isa vedanA se chUTa jAU~ to saMyama svIkAra kara leN| rAjan ! yoM socate-socate mujhe nIMda A gii| jaba prAtaHkAla maiM uThA to maiMne apane ko pIr3Amukta, sarvathA svastha paayaa| kisI taraha samajhA-bujhAkara apane pArivArika janoM se maiMne dIkSA kI svIkRti prApta kI, zramaNa-jIvana svIkAra kiyaa| maiM saMyamita haiM, maiMne apanI AtmA ko saMyama meM DhAla liyA hai, apanI AtmA para niyantraNa kara liyA hai| isalie maiM apanA nAtha huuN| maiM hiMsA kA parivarjaka huuN| trasa, sthAvara-- kisI bhI prANI ko mujhase bhaya nahIM hai| isalie maiM vaitaraNI sabakA nAtha huuN| vastuta: AtmA hI apanA nAtha hai| isalie merA kathana haiAtmA nadI hai, AtmA hI kUTa zAlmalI-kar3a A semala kA per3a hai, tadvat kaSTakara hai| AtmA hI kAmadhenu hai-saba abhIpsAe~ pUrNa karane vAlI haiM, AtmA hInandanavanasvarga kA udyAna hai, tadvat Anandaprada hai / AtmA hI sukha-du:kha kI kartA hai| AtmA hI vikartA hai---karmoM kA kSaya-nAza karane vAlI hai| duSprasthita-duSpravRttiyoM meM ____ 2010_05 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 saMlagna AtmA apanA zatru hai tathA suprasthita- satyavRttiyoM meM saMlagna AtmA apanA mitra hai|" yaha saba sunakara rAjA zraddhAvibhora ho gayA, muni ke caraNoM meM jhuka gyaa| AtmA hI AtmA kA nAtha hai / apane hI apanA svAmI hai| apanA nAtha aura kauna ho sakatA hai ? Atma kA--apane ApakA apane dvArA bhalIbhA~ti damana kara lene se manuSya durlabha-kaThinAI se prApta hone yogya nAtha ko-apane Apako sahI rUpa meM prApta kara letA hai| ___ apane se utpanna, apane se saMbhUta, apane dvArA kRta--kiyA gayA pApa vaisA karane vAle durbuddhiyukta manuSya ko pASANamaya vajraratna kI coTa kI jyoM mathita-pIDita, udvelita karatA rahatA hai| mAluvA latA dvArA AveSTita vRkSa ke sadRza jisakA duHzIla vistIrNa hai-bahuta phailA huA hai, vaha apane ko vaisA hI banA letA hai, jaisA usake zatru cAhate haiN| mAluvA latA jaba varSA hotI hai, taba pAnI se bhIgakara bahuta bhArI ho jAtI hai, jisa vRkSa ko AveSTita kiye rahatI hai, apane bhAra se use tor3a girAtI hai| usI prakAra vistIrNa duHzIla AtmA ke lieapane lie kaSTakara hotA hai / AtmA dvArA apane dvArA kiyA huA pApa apane ko saMklezayukta-kaSTayukta athavA mAlinyayukta banAtA hai| yadi AtmA dvArA apane dvArA pApa na kare to AtmA svayaM vizuddha-niSpApa, nirmala rahatI hai| pratyeka vyakti kI zuddhi, azuddhi apanI-apanI hai-pratyeka svayaM apane ko zuddha yA azuddha banAtA hai| dUsarA kisI ko vizoSita-vizuddhiyukta nahIM kara sktaa| jaisA karma, vaisA phala ___ jaina-darzana evaM bauddha-darzana karmavAdI darzana haiN| unnati, avanati, utkarSa, apakarSa 1. appA naI veyaraNI, appA me kuuddsaamlii| appA kAmadahA dhaMNa, appA me naMdaNaM vaNaM / / appA kattA vikattA ya, duhANa ya suhANa ya / appA mittama mittaM ca, duppaTTiyasupaTThio / / -uttarAdhyayana sUtra 20.36,37 2. attA hi attano nAtho, ko hi nAtho paro siyaa| attanA' va sudantena nAthaM labhati dullabhaM / attanA va kataM pApe, attajaM attasambhavaM / abhimanthati dummegha, variraM' va' smamayaM maNi // yassaccanta dussIlyaM, mAluvA sAlamiyotataM / karoti so tathattAnaM. yathA'naM icchAtI diso|| attanA va kataM pApaM, attanA saMkilissati / attanA akataM pApaM, attanA' va visujjhti| suddhi-asuddhipaccataM, no ajha visodhaye / / -dhammapada 12, 4-6, 6 2010_05 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva 27 manuSya ke apane karmoM para Azrita hai| uttama karmoM dvArA vaha unnata hotA hai, adhama karmoM dvArA avanata hotA hai| jisa jIva ne pUrva bhava meM jisa prakAra ke karma kA arjana kiyA-jaisA karma bAMdhA, vahI Age phalita hotA hai|' manuSya kuzala-puNya yA pApa jaisA bhI karma karatA hai, use Age usI ke anurUpa phala prApta hotA hai| prANI karma-satya haiM-jaisA karma karate haiM, vaha (karma) vaise hI satya rUpa meM yathAvat rUpa meM phalita hotA hai| puNya karma tathA pApa karma kA apanA-apanA-zubhAzubhAtmaka phala hotA hai| yaha loka karma dvArA anuvartita hai--karmAnurUpa gatimAn hai-calatA hai / jo prANI jaisA bIja-vapana karatA hai, vaha usI ke anusAra phala prApta karatA hai / manuSya-jIvana ko durlabhatA saba yoniyoM meM manuSya-yoni atyanta uttama tathA ucca mAnI gaI hai| yaha karma-yoni hai| isameM mAnava ko apane vartamAna evaM bhaviSya kI ujjvalatA ke lie sat kArya, sAttvika puruSArtha karane kA avasara milatA hai, jo anya yoniyoM meM prApta nahIM hotA; kyoki devayoni atyanta bhoga-yoni hai tathA naraka-yoni atyanta kliSTa yoni hai| tiryak-yoni bhI prAya: kaSTa pradhAna hai / ina tInoM hI yoniyoM meM dharmAnugata puruSArtha sAdhya nahIM hai| vaha kevala manuSya-yoni meM hI sAdhya hai| manuSya yoni bahuta mahattvapUrNa hai, durlabha hai| ___manuSyatva--manuSya-yoni meM janma, zruti-dharma kA zravaNa, zraddhA-usa para vizvAsa, AsthA tathA saMyama meM parAkrama-udyamazIlatA-ye cAra parama aMga-uttama guNa prANI ke lie durlabha haiN|" 1. jaM jArisaM punvamakAsi kamma, taheva Agacchati saMparAe / -sUtrakRtAMga 1.5.2.23 2. yaM karoti naro kamma, kalyANaM yadi pAvakaM / tassa tasseva dAyA do, yaM yaM kammaM pakuvvati / / -theragAthA 147 3. kamma saccA hu paanninno| -uttarAdhyayana sUtra 7.20 4. saphale kllaann-paave| -dazAzrutaskandha sUtra 6 5. kammuNA vattito loko| -sutta nipAta 35.61 6. yAdisaM vapate bIjaM, tAdisaM harate phalaM / -saMyukta nikAya 1.11.10 7. cattAri paramaMgANi, dullahANIha jNtunno| mANusattaM suI saddhA, saMjame iha vIriyaM // ___ 2010_05 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 manuSya-yoni, manuSya-jIvana prApta honA kaThina hai-durlabha hai| manuSya-janma prApta ho jAne para saddharma kA zravaNa-sunane kA avasara prApta honA durlabha hai| buddhoM kA parama prabuddha-parama jJAnI puruSoM kA udbhava durlabha hai|' jambUkhAdaka parivrAjaka ne sAriputta se pUchA--"AyuSmAn sAriputta ! isa dharmavinaya meM-dharmAcaraNa-dharmasAdhanA ke krama meM kyA duSkara hai-kisa kArya kA karanA duSkara hai--kaThina hai ?" sAriputta ne kahA--"AyuSman dharma-vinaya meM-zramaNa-jIvana meM, saMyama meM pravajita honA duSkara hai|" isa para parivrAjaka ne phira prazna kiyA-AyuSman ! pravrajyA svIkAra kara lene ke pazcAt-pravajita jIvana meM kyA duSkara hai--kyA karanA duHsAdhya hai ?" sAriputta ne kahA-'AyuSman ! pravrajyA svIkAra kara zramaNa-jIvana meM apanA mana ramAye rahanA, tanmaya rahanA kaThina hai, abhyAsa-sAdhya hai|" parivrAjaka ne punaH prazna kiyA--yadi zramaNa-jIvana meM mana lagA rahe to phira vaha kaunasA kArya hai, jise sAdha pAnA kaThina hai ?" sAriputta ne uttara diyA- "yadi zramaNa-jIvana meM-dharmArAdhanA meM, sAdhanA meM mana lagA rahe to phira dharma-siddhAntoM ke anurUpa AcaraNa karanA-calate rahanA duSkara hai| padivrAjaka ne anta meM pUchA- "dharma-siddhAntoM ke anurUpa AcaraNa karane meM yathAvat rUpa se laga jAne meM phira arhat hone meM kitanA samaya lagatA hai ?" sAriputta ne kahA-"AyuSman ! vastutaH vaisA ho jAne para kucha samaya nahIM lgtaa|" zraddhA kA sambala satya ko upalabdha karane meM yadyapi tarka evaM yukti kI apanI upayogitA hai, kintu, satya kI gaveSaNA meM jyoM-jyoM vyakti Age bar3hatA hai, eka sthiti AtI hai, jahA~ pratIyamAna satya ko anubhUti ke sA~ce meM DhAlanA par3atA hai, vahA~ tarka kI yAtrA parisamApta ho jAtI hai tathA zraddhA yA vizvAsa usakA sthAna le letA hai, jisake binA anavarata calatI tarka kI yAtrA kevala bauddhika vyAyAma raha jAtI hai| usase jIvana kA sAdhya kabhI sadha nahIM pAtA / mAtra vAgvilAsa yA buddhi-vilAsa se jIvana kA nirmANa nahIM hotA, sAdhanA adhigata nahIM hotii| zraddhA eka aisA antavizrAma hai, jisakA avalambana liye manuSya nizcaya hI zAnti kA anubhava karatA hai| isameM bar3e mahattva kI bAta yaha hai, tarka, cintana yA vimarza kA paripAka yadi zraddhA meM prasphuTita na ho to caraNa, karaNa yA kriyAnvayana kI bhUmikA prApta hI nahIM hotI, jisake binA jIvana kA lakSya kamI sadha nahIM paataa| ataeva sAdhanA, jo karma yA abhyAsa meM tanmaya hone se phalatI hai, sadaiva anAyatta rahatI hai| kevala jIvana meM 1. kiccho manussa-paTilAbho, kicchaM maccAnaM jIvitaM / kicchaM saddhama savaNaM, kiccho buddhAnaM uppaado| -dhammapada 14.4 2010_05 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva 26 vaicArika vyAyAma calatA rahatA hai, jo yathArtha kI bhASA meM anarthaka kahA jAe to koI atiraMjana nahIM hogaa| zramaNa-saMskRti meM sAdhaka ke lie zraddhA para bar3A jora diyA gayA hai| Ahata tathA saugata-donoM hI paraMparAeM use bahuta durlabha, kintu, parama Avazyaka mAnatI haiN| saMsAra meM ina cAra parama aMgoM parapa-pramukha tattvoM kA prApta honA durlabha haimanuSyatva-manuSya-jIvana, zruti-dharma-zramaNa, zraddhA-dharma meM AsthA tathA saMyama meM parAkrama-saMyatAcaraNa meM sotsAha skriytaa|' kadAcit dharma-zravaNa kA avasara prApta ho jAe, kintu, zraddhA prApta honA parama durlabha hai| zraddhA ke abhAva meM nyAyAnumodita-jJAna, darzana evaM cAritramUlaka mokSopayogI kA zravaNa kara, udhara unmukha hokara bhI loga usase bhraSTa-nipatita ho jAte haiN| manuSya-jIvana prApta kara jo dharma kA zravaNa karatA hai, dharmAnurUpa parAkrama prApta kara udhara samudyata hotA hai, vaha karma-raja ko dhuna DAlatA hai--vinaSTa kara detA hai| bhagavAn mahAvIra ne kahA-"gautama ! dharma sunane kA avasara prApta ho jAe, yaha saMbhava hai, kintu, zraddhA prApta honA bahuta durlabha hai; kyoMki isa jagat meM mithyAtva nisevIasamyak niSThA se abhibhUta bahuta loga haiM; ataH gautama kSaNabhara bhI pramAda mata kro|"4 gAthApati Ananda ne dharma-pariSad meM bhagavAna mahAvIra kI dharma-dezanA sunI / vaha bahuta harSita evaM parituSTa huaa| use citta meM Ananda aura prasannatA kA anubhava huaa| usake mAnasika bhAvoM meM saumyatA kA saMcAra huaa| harSAtireka se usakA hRdaya praphullita ho gyaa| vaha uThA / usane zramaNa bhagavAn mahAvIra kI tIna bAra AdakSiNa-pradakSiNA kI, unheM vandana kiyA, namana kiyaa| Ananda bolA-"nirgrantha-pravacana meM mujhe zraddhA utpanna huI hai, pratIti huI hai--jina tattvoM kA Apane nirUpaNa kiyA, unake prati mere mana meM vizvAsa udita huA hai / mujha meM ruci jAgI hai| vastu-satya yahI hai, jo Apa batalAte haiM / yahI avitatha-tathya hai| bhagavAn ! yaha mere lie icchita hai-abhISTa hai, icchita-pratIcchita hai--punaH-punaH abhISTa hai--svIkaraNIya hai, grAhya hai|| ___ "bhagavan ! ApakI dezanA ko yathArtha mAnakara, svIkAra kara aneka mAMDalika rAjA, Izvara-aizvaryazAlI puruSa, talavara-rAja sammAnita, loka sammAnita puruSa mADaMbika-- bhUmipati, kauTumbika-vizAla parivAroM ke svAmI, ibhya-saMpattizAlI puruSa, zreSThIvaibhava tathA zAlInatA ke kAraNa pratiSThAprApta seTha, senAnAyaka evaM sArthavAha-vyApArIsamUha ke sAtha dezadezAntara meM paryaTanazIla bar3e vyApArI Apake pAsa muNDita hue, gRhasthajIvana kA parityAga kara pravajita hue-dIkSita hue| maiM cAhatA hU~, maiM bhI vaisA karUM, kintu, maiM apane meM vaisA sAmarthya nahIM pAtA; ataH maiM Apake pAsa gRhI ke bAraha vrata-pA~ca aNuvrata tathA sAta zikSAbata svIkAra karanA cAhatA huuN|" 1. uttarAdhyayana sUtra 3.1 " 3.6 " 3.11 " 10.16 ____ 2010_05 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 gAthApati Ananda kI abhyarthanA sunakara bhagavAn ne kahA--"devAnupriya ! jaisA karane se tumheM sukha mile-zAnti prApta ho, vaisA hI karo, para usameM apanI zraddhA aura vizvAsa ko kriyAnvita karane meM jarA bhI vilamba mata kro|"1 bhagavAna buddha zrAvastI ke antargata jetavana nAmaka udyAna meM viharaNazIla the| unhoMne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA-"bhikSuo ! mAna leM, eka cakravartI rAjA hai| cAroM dvIpoM para usakA rAjya hai, Adhipatya hai / vaha atyanta vaibhavazAlI hai| mRtyu ke uparAnta trAyastriMza devoM ke madhya svarga meM utpanna ho jaae| vahA~ nandana vana meM devAMganAoM se saMparivRta hokara rUpa, rasa, zabda, gandha, sparzamUlaka pA~ca prakAra ke divya kAma-bhogoM kA-vaiSayika sukhoM kA upabhoga kre| yaha saba saMbhava hai, kintu, yadi usane cAra dharma-zraddhA-sthAna svIkAra nahIM kiye to vaha nAraka, tirazcIna tathA preta-gati meM jAne se chUTa nahIM sktaa| use nArakIya durgati-yAtanA jhelanI hI hotI hai| "bhikSuo ! mAna leM, eka AryazrAvaka bhikSA se prApta bhojana dvArA jIvana calAe, phaTe-purAne cithar3e pahana kara nirvAha kare / para, yadi vaha cAra dharmoM-zraddhA-sthAnoM ko svIkAra kiye hai to vaha naraka-gati meM nahIM jAtA, pazu-pakSiyoM meM nahIM janmatA, preta-yoni meM utpanna nahIM hotaa| "ve cAra dharma isa prakAra haiM-bhikSuo ! arhat, samyak sambuddha, vidyAcaraNayuktajJAna evaM cAritrya se yukta, sugata-uttama gati prApta, lokavida--lokavettA, anuttarasarvAtizAyI, sArathi jaise azvoM kA niyAmaka hotA hai, vaise hI manuSyoM ke niyAmaka, anazAsaka, devoM tathA mAnavoM ke guru bhagavAn buddha ke prati dRr3ha zraddhA se yukta honaa| "dharma ke prati dRr3ha zraddhA se yukta honA / bhagavAn tathAgata kA dharma svAkhyAtasamIcIna rUpa meM pratipAdita evaM vyAkhyAta hai, sAMdRSTika hai- usakA phala sAkSAt dRzyamAna. anabhayamAna hai| vaha akAlika hai--binA lamba samaya liye phalaprada hai, ehipassika hai--jisakI satyatA logoM ko yahIM dikhalAI jA sakatI hai| vaha parinirvANa kI ora le jAtA hai / jJAnI janoM dvArA antarmanthana kara vaha svayaM samajhane yogya hai| "saMgha ke prati dRr3ha AsthA se yukta honaa| bhagavAn tathAgata kA zrAvaka saMghabhikSuoM tathA upAsakoM kA saMgha sanmArga para udyata hai / sarala-sIdhe patha para avasthita hai, namaya patha para TikA hai, satya-patha para AdhUta hai| vaha svAgata, sammAna, arcana evaM namana karane yogya hai / vaha alaukika-adbhuta puNyamaya kSetra--sthAna hai| "uttama zIlamaya AcAra se yukta honA / vaha zIlAcaraNa akhaNDa-khaNDarahita. satatasaMlagnatAmaya, abhagna-maMga rahita, achidra-chidrarahita, doSarahita, nirmala-mala yA kAlimA rahita, nirbAdha-bAdhArahita, vighnarahita, jJAnI janoM dvArA prazaMsita, amizritamizraNarahita, azIlajanita doSa se asaMyukta tathA samAdhi sAdhane hetu kiye jAte prayatna evaM abhyAsa ke anukUla hai| "bhikSuo ! Arya zrAvaka ina cAra dharmoM ko svIkAra kiye hotA hai| 1. upAsakadazAMga sUtra 1.12 ____ 2010_05 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva 31 "bhikSuo! cakravartI ko cAra dvIpoM kA Adhipatya, svAmitva prApta hotA hai tathA Arya zrAvaka ko ye cAra dharma pratilabdha hote haiM, svAyatta hote haiN| yadi donoM kI tulanA kareM to cAra dvIpoM kA pratilAbha, adhikAra ina cAra dharmoM kI eka kalA ke tulya bhI nahIM hai|" bhagavAn tathAgata zrAvastI meM anAthapiNDika ke jetavana nAmaka udyAna meM viharaNazIla the| unhoMne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA--"bhikSuo ! cAra devapada-zraddhAsthAna, una prANiyoM ke lie, jo avizuddha haiM-Abhyantara zuddhiva jita haiM, vizodhana ke hetu haiM / jo asvaccha haiM--anujjavala haiM, jIvana kI nirmalatA se virahita haiM, unake lie ye svacchatA, ujjvalatA kiMvA nirmalatA ke hetu haiN| ve cAra deva-pada isa prakAra haiM-~buddha ke prati dRr3ha zraddhAyukta honaa| dharma ke prati daDha zraddhAyakta honaa| saMgha ke prati daDha zraddhAyakta honaa| zobhana, uttama zIla sahita honaa| samyaka-dRSTi niHsandeha jIvana meM jJAna kI mahatI upayogitA hai / jJAna ko Abhyantara cakSu kahA gayA hai, kintu, taba taka jIvana meM jJAna kI caritArthatA phalita nahIM hotI, jaba taka satya-paraka zraddhA usake sAtha nahI jur3atI, vaha sa vizvAsa-saMpRkta nahIM hotaa| sat-zraddhA se yukta jJAna kI AbhA jIvana meM satya kI eka aisI amiTa lo jalAtI hai, jisake Aloka meM vyakti unnati tathA ambhudaya-patha kI ora avicala bhAva se gatizIla raha sakatA hai| use sadudyama yA sayaparAkrama kahA jAtA hai, jisakA lakSya jIvana kA carama sAdhya nirvANa hai| sat zraddhAzUnya jJAna evaM karma jAnane aura karane meM sakSama to hote haiM, una dizAoM meM khUba Age bhI bar3ha sakate haiM, kintu, vaha saba jIvana ke sacce vikAsa aura utthAna kI dRSTi se nirUddiSTa hotA hai| ghora kAntAra meM binA rAha pakar3e Age bar3hate usa pathika ke prayatna se vaha tulanIya hai, jisakA mAtra bhaTakane ke atirikta koI lakSya nahIM hotaa| bhAratIya darzanoM meM zraddhA yA vizvAsa kA bar3A mahattva svIkAra kiyA gayA hai / jainadarzana meM ise samyak-dRSTi, samyak-darzana yA samyaktva kahA gayA hai, jisake binA jJAna-ajJAna zabda dvArA abhihita huA hai / samyak-dRSTi sAdhanA ke pariprekSya meM atyanta Avazyaka hai| bauddha-paraMparA meM bhI isa artha meM vizeSataH samyak-dRSTi zabda kA vyavahAra huA hai tathA tAtparya kI daSTi se bhI donoM meM bahuta sAmIpya paridRzyamAna hai| hAM, itanA avazya hai, jaina-vAGmaya meM yaha tattva atyanta vistAra se vividha rUpoM meM vyAkhyAta huA hai, jo bhAratIya tAttvika cintanadhArA ke bahumukhI vikAsa kA dyotaka hai| ___ jIva, ajIva, bandha puNya pApa, Asrava, samvara, nirjarA tathA mokSa--inake yathArtha svarUpa ke sambandha meM antaHkaraNa meM zraddhA rakhanA, inake prati AsthAvAn honA samyaktvasamyak-dRSTi hai, aisA sarvajJoM dvArA vyAkhyAta huA hai| 1. saMyutta nikAya, dUsarA bhAga, rAjasutta 53.1.1 2. saMyukta nikAya, dUsarA bhAga, paDhama devapada sutta 53.4.4 2010_05 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana vaha nisarga - ruci, [ khaNDa : 3 upadeza - ruci, AjJA - ruci, sUtra - ruci, bIja - ruci, abhigama - ruci, vistAra - ruci, kriyA - ruci, saMkSepa ruci tathA dharma-ruci ke rUpa meM vibhakta hai / upadeza ke binA svayaM pUrva-janma ke saMskAroM ke kAraNa, prAtibha jJAna ke kAraNa jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, samvara, bandha, nirjarA tathA mokSa inameM rUci evaM zraddhA rakhanA nisarga - ruci hai / jo prANI svayaM- * upadeza ke binA pUrva janma ke saMskAra yA pratibhA Adi ke kAraka tIrthaMkara - prarUpita jIva Adi padArthoM meM cAra prakAra se -- dravya, kSetra, kAla tathA bhAvapUrvaka athavA nAma, sthApanA, dravya evaM bhAvapUrvaka - ye aise hI haiM, anyathA nahIM hai, zraddhA rakhatA hai, vaha nisarga- rUci ke antargata AtA hai / 32 jo sarvajJa ke athavA asarvajJa gurujana ke upadeza dvArA jIva, ajIva Adi tattvoM meM zraddhA karatA hai, vaha upadeza - ruci ke antargata AtA hai / jisake rAga, dveSa, moha tathA ajJAna aMzataH apagata ho gayA hai, jo guru kI AjJA mAtra se jIva Adi tattvoM meM rucizIla tathA zraddhAvAn hotA hai, vaha AjJA - ruci kahA jAtA hai / jo aMga - Agama - AcArAMga Adi aMga-praviSTa sUtroM, uttarAdhyayana Adi aMga- bAhya sUtroM ke adhyayana dvArA samyaktva prApta karatA hai, vaha sUtra - ruci kahA jAtA hai / jaise tela kI bU~da jala meM prasRta ho jAtI hai, usI prakAra jIva Adi kisI eka hI tattva dvArA jisameM anya tattva prasAra pA lete haiM- eka tattva meM utpanna zraddhA saba tattvoM meM vyApta ho jAtI hai, vaha bIja - ruci kahA jAtA hai| jo gyAraha aMga-sUtra, prakoNa-sUtra tathA dRSTivAda meM jo zruta jJAna nirUpita hai, usako artha-rUpa meM jAna letA hai, usameM zraddhAvAn hotA hai, vaha abhigama - ruci kahA jAtA hai / jo dravyoM ke samagra bhAvoM ko paryAyoM ko pratyakSa Adi pramANoM dvArA samasta nayavidhipUrvaka - naigama Adi nayoM ke mAdhyama se jAna letA hai, vaha vistAra ruci kahA jAtA hai / jo darzana, jJAna, caritra, tapa, vinaya, satya, samiti tathA gupti - etanmUlaka kriyAoM ke anusaraNa meM bhAvapUrvaka rucizIla hotA hai, zraddhA rakhatA hai, vaha kriyA ruci kahA jAtA hai| jisane mithyAbhimata ko svIkAra nahIM kiyA, dutara zAstroM kA dhyAna arjita nahIM kiyA, jo jina-pravacana meM - sarvajJa - nirUpati siddhAntoM meM bhI nipuNa nahIM hai-- tatsambandhI jJAna bhI jise svAyatta nahIM hai, kintu, jo zruta zraddhAyukta hotA hai, vaha saMkSepa - ruci kahA jAtA hai / jo sarvajJa - pratipAdita gati, sthiti Adi ke nirapekSa sahAyaka dharmAstikAya, adharmAstikAya Adi zruta-dharma- -Agama svarUpa, tadgata siddhAnta evaM caritra dharma meM zraddhAzIla hotA hai, vaha dharma - ruci kahA jAtA hai / paramArtha saMstava - yarthAtha tatvoM kA saMstava -- guNAkhyAna, manana, sattattvoM ke parijJAtA AcArya,upAdhyAya, sAdhu Adi kI sevA tathA samyaktva se niyatita janoM evaM mithyAvI puruSoM ke saMga kA tyAga - samyaktva prApti ke ye mukhya AdhAra - guNa haiM / samyaktva se vihIna- - samyaktva ke binA cAritra nahIM hotA, samyaktva ke hone se 2010_05 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva cAritra sadhatA hai / samyaktva tathA cAritra-donoM yugapat-eka sAtha bhI ho sakate haiM athavA pahale samyaktva Ae, phira cAritra-niSpatti ho, aisA bhI saMbhava hai| samyak darzana-samyak dRSTi ke binA samyak jJAna nahIM hotA / samyak jJAna ke binA samyak cAritra-guNa nahIM aataa| cAritra-guNa-vihIna puruSa karmoM se mukta nahIM hotaa| karmoM se mukta hue binA nirvANa- siddhAvasthA prApta nahI hotii| "bhagavan ! darzana-sampannatA se---samyak darzana se--(kSAyopazamika) samyaktva se jIva kyA prApta karatA hai ?" bhagavAna ne kahA- "darzana-sampannatA se--samyak darzana se jIva mithyAtva kA, jo bhava-bhramaNa-janma-maraNa kA hetu hai, chedana-nAza karatA hai / vaha apane meM itanA susthita hotA hai ki Age-uttaravartI kAla meM usake samyaktva kA dIpaka vidhyApita nahIM hotAbujhatA nhiiN| samyaktva ke avidhyApita dIpaka se yukta jIva anuttara-ati uttama jJAna, darzana dvArA apane ko saMjotA huA samyak bhAva se viharaNa karatA hai|"2 jo jIva mithyA darzana meM anurakta, sanidAna - phaloddiSTa dharma kriyAyukta evaM hiMsAnugata sthiti lie marate haiM, unheM Age bodhi-samyak-darzana-samyaktva prApta honA durlabha hai| __ jo samyak-darzana meM anurakta, phaloddiSTa-dharma kriyA-rahita evaM zukla lezyA-antarbhAvAtmaka ujjvalatAmaya sthiti meM prANa-tyAga karate haiM, unheM Age bodhi-samyak-darzana-samyaktva prApta honA sulabha hai| sad deva, sad dharma, sanmArga tathA sat sAdhu-inameM zraddhA rakhanA, sad vizvAsa lie rahanA samyaktva-samyak darzana hai / isake pratikUla zraddhA rakhanA mithyAtva-mithyA darzana hai| jo puruSa abuddha-dharma ke yathArtha tattva se anabhijJa~-anajAna haiM, kintu, jagat meM mahAbhAga-bahuta prabhAvazAlI haiM, vIra-sazakta haiM, kintu, asamyakdarzI haiM-asamyak-dRSTi haiM, unakA samyak-darzana-rahita parAkrama-dAna, tapa, zIla, adhyayana, yama, niyama Adi meM kiyA gayA udyama azuddha hotA hai| usase karma-bandha-mUlaka phala niSpanna hotA hai| jo buddha haiM--padArthoM ke satya-svarUpa ke jJAtA haiM, mahAbhAga haiM, vIra-karma ko vidIrNa karane meM samartha haiM, samyakadarzI-samyak-dRSTi haiM, unakA dAna, taSa, zIla, adhyayana, yama, niyama Adi meM kiyA gayA udyama zuddha hotA hai| usase karma-bandha-mUlaka phala niSpanna nahIM hotA hai / "Arya ! tuma yahA~-isa jagat meM janma ko jAno-janma kA rahasya samajho, vRddhi ko-jIvana ke vistAra-krama kA avalokana karo, bhUtoM--prANiyoM ke krama-bandha tathA tajjanya 1. uttarAdhyayana sUtra 28-14-30 2. uttarAdhyayana sUtra 26.60 3. uttarAdhyayana sUtra 36-263-64 4. abhidhAna rAjendra bhAga 7, pRSTha 488 5. sUtrakRtAMga 1.8.22.23 ____ 2010_05 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka bhanuzIlana [khaNDa : 3 sukha-duHkhAtmaka vipAka yA phala-niSpatti kA pratilekhana-paryAlocana karo-usa para vizeSa rUpa se cintana kro| vidha-ina tIna ko-tIna tattvoM ko jAnane vAlA yA atividhaviziSTa jJAna-yukta puruSa samyaktva-darzana-yukta hotA hai-samyak-dRSTi hotA hai| samyak-dRSTi pApAcaraNa nahIM karatA hai|' samyak-vRSTi eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAn tathAgata zrAvastI meM anAthapiDika ke jetavana nAmaka bagIce meM virAjita the| vahA~ bhagavAna ke pramukha aMtevAsI sAriputta ne bhikSoM ko saMbodhita kara kahA-AyuSmAna bhikSuo! kyA jAnate ho? Arya-zrAvaka--Arya-dharma kA anagAmI gahI samyakadaSTi kaise hotA hai? usakI dRSTi samyak- yathArtha, sIdhI yA kharI kase hotI hai ? yaha dharma meM atyanta zraddhAniSTha kaise hotA hai ? vaha saddharma ko prApta kaise karatA haidharmA-caraNazIla kaise banatA hai ?" bhikSoM ne kahA-"AyuSmAn sAriputta ! isa sambandha meM jAnane hetu hamaloga dUra se Apake pAsa Ate haiM, Apa hI ise spaSTa kareM, isakA Azaya prakaTa kreN| mikSa Apase zravaNa kareMge, dhAraNa kreNge|" sAriputta ne una bhikSuSoM ko uttara diyA-"AyuSmAn bhikSuo ! maiM usa sambandha meM kahatA hU~, zravaNa kareM, mana meM avadhAraNA kreN|" bhikSu bole-"AyuSmAna ! jaisA Apa kahate haiM, hama kreNge|" sAriputta ne kahA-"AyuSmAn bhikSuo !jaba Arya-zrAvaka akuzala-apuNya, pApa, asat kArya yA burAI ko jAnatA hai, akuzala-mUla ko jAnatA hai, vaha kuzala-puNya, satkArya yA bhalAI ko jAnatA hai, kuzala-mUla ko jAnatA hai, taba Arya-zrAvaka samyakadRSTi hotI hai| usakI dRSTi samyak-yathArtha sIdhI yA kharI hotI hai| vaha dharma meM atyanta zraddhAniSTha hotA hai, vaha dharmAnugata hotA hai|" ___ AyuSmAn mahAkoTThita kA AyuSmAn sAriputta se prazna thA-"AyuSmAn ! samyakdRSTi ke grahaNa meM-samyak-dRSTi meM prApta karane meM kitane pratyaya-hetu yA kAraNa haiM ?" sAriputta ne uttara diyA-"AyuSmAn ! samyakdRSTi prApta karane ke do pratyaya haiManya-koSa-dUsaroM kA upadeza sunakara, dUsaroM se preraNA prApta kara use svAyatta kiyA jAtA hai tathA yonizaH manAkAra-svabhAvataH, usake mUla para manana-cintana dvArA use prApta kiyA jAtA hai| yoM vaha do prakAra se prApta hotI hai| mahA koThita ne sAriputta se pUchA-"AyuSman ! samyakdRSTi kina aMgoM se, vizeSatAoM se samAyukta hone para tovimuktiphalavatI, ghetAvimuktiphalamAhAtmyavatI, prajJAvimuktiphalavatI tathA prajJAvimuktiphalamAhAtmyavatI hotI hai ?" 1. AcArAMga 1.3.2.4 2. majjhimanikAya 1.1.6, sAmAdiTTi suttanta 3. majjhima nikAya, mahAvedalla suttanta 1.5.3 2010_05 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra tattva sAriputta ne kahA-"AyuSman ! jaba samyak-dRSTi-zIla-uttama AcAra, zrutadharmazAstra ke zravaNa, sAkSAtkAra--mAvanA Adi prakriyAoM ko jAnane hetu abhijJa-vizeSa jAnakara puruSa se bAtacIta, vicAra-parAmarza, zapatha-samAdhiniSThatA evaM vipazyanA-antakSiNa, paramajJAna se yukta hotA hai to vaha samyakdRSTi cetovimuktiphalavattA, tovimuktiphalamAhAtmyavattA, prajJAvimuktiphalavattA tathA prajJAvimuktiphalamAhAtmyavattA adhigata kara letA hai| mAtmaprekSaNa bahirdarzana sthUla, lokika yA vyAvahArika hai| sUkSma darzana, jo yathArtha darzana hai, kevala AtmaprekSaNa dvArA labhya hai, jo jIvanagata samagra kArya-kalApoM kA sahI aMkana karatA hai| AtmA kA AtmA dvArA saMprekSaNa-samyak rUpa meM parilokana kare-apane dvArA apanA anta nirIkSaNa karanA caahie| ___apane dvArA kiye gaye kRtya karane yogya karma-satkarma tathA akRtya-na karane yogya karma-duSkarma kA svayaM hI avekSaNa-nirIkSaNa karanA caahie|' prajJA dvArA samIkSaNa dharma evaM adhyAtma kA sambandha prajJA yA viveka ke sAtha jur3A hai / prajJAhIna puruSArtha dvArA dharma ke yathArtha svarUpa kA Akalana nahIM kiyA jA sktaa| prajJA dvArA, jisase tattva vinizcaya hotA hai, dharma kA samIkSaNa-parIkSaNa karanA caahie| prajJA dvArA zruta kA-zAna kA vinizcaya-vizeSa nizcaya-nirNaya hotA hai| 1. majjhima nikAya, mahAvedalla suttanta 1.5.3 2. saMpikkhae appagamappaeNaM / / --dazavakAlika cUlikA 2.12 3. attano va avekkheyya katAni akatAni ca // -dhammapada 4.7 4. tao kesi buvaMtaM tu, goyamo innmbbvii| pannA samikkhae ghamma, tatta tattaviNicciyaM // -uttarAdhyayana sUtra 23.25 5. pA sutt-vinicchnii| / -theragAthA 554 ____ 2010_05 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka [khaNDa : 3 Asrava : saMvara __Asrava zramaNa-paramparA kA eka mahattvapUrNa pAribhASika zabda hai / yaha karmAgama kA dvAra hai / rAga, dveSa Adi asadvRttiyoM kA mUla udgama yA srota hai| sAdhaka ko cAhie, vaha sambara-saMyamana dvArA isa para roka lagAe / aisA kara vaha karmoM ke durUha bandhana meM nahIM ba~dhegA, kaSTamukta rahegA / jaina evaM bauddha zAstroM meM isa sambandha meM sthAna-sthAna para bar3A vizada prakAza DAlA gayA hai| yadyapi donoM kI cintana-vidhAe~ apanI-apanI haiM, kintu, ve mUlagAmI sAdRzya se sarvathA pRthak nahIM haiN| jambU ! maiM dharmadezanA kA vaha sAra kahUMgA, jo Asrava evaM saMvara kA nizcaya karAne meM samartha haiM, jise maharSiyoM-tIthaMkaroM, gaNadharoM Adi ne subhASita kiyA hai-samyak 'AkhyAta kiyA hai| isase tuma unakA sahI rahasya samajha skoge| tIrthaMkaroM me jagat meM Asrava ke pAMca prakAra Asrava prajJapta kiye haiM-batalAye haiMhiMsA, mRSA, adatta abrahma tathA parigraha / ' Asrava-dvAra pAMca batalAye gaye haiM--mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yog| saMvara-dvAra pA~ca kahe gaye haiM-samyaktva, virati, apramAda, akaSAyitA tathA ayogitA Asrava ke chaH prakAra AkhyAta hue haiM-zrotendriya-asaMvara, cakSu indriya asaMvara, ghrANendriya-asaMvara, rasanendriya-asaMvara, sparzanendriya-asaMvara tathA noindriy-asNvr|| . asaMvara ke ATha prakAra kahe gaye haiM-zrotendriya-asaMvara, cakSu indriya-asaMvara, ghrANendriya-asaMvara, rasanendriya asaMvara, sparzanendriya-asaMvara, mana-asaMvara, vacana-asaMvara evaM kaay-asNvr| saMvara ke ATha prakAra batalAye gaye haiM-zrotendriya-saMvara, cakSu indriya saMvara, ghrANendriya-saMvara rasanendriya-saMvara, sparzanendriya saMvara, mana-saMvara vacana-saMvara tathA kAyasaMvara 6 ___ asaMvara ke dasa bheda batalAye gaye haiM-zrotendriya-asaMvara, cakSu indriya-asaMvara, ghrANendriya-asaMvara, rasanendriya-asaMvara, sparzanendriya-asaMvara, mana-asaMvara, vacana-asaMvara, kAya-asaMvara, upakaraNa-asaMvara tathA suucii-kushaagrN-asNvr|" 1. praznavyAkaraNa sUtra, Asrava dvAra,prathama adhyayana 1.2 2. sthAnAMga sUtra, sthAna 5, sUtra 106 3. sthAnAMga sUtra, sthAna 5, sUtra 110 4. sthAnAMga sUtra, sthAna 6, sUtra 16 5. sthAnAMga sUtra, sthAna 8, sUtra 12 6. sthAnAMga sUtra, sthAna 8, sUtra 11 7. sthAnAMga sUtra, sthAna 10, sUtra 11 ____ 2010_05 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37 tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva saMvara ke daza prakAra batalAye gaye hai-zrotendriya-saMvara, cakSu indriya-saMvara ghrANendriyasaMvara, rasanendriya-saMvara, sparzanendriya saMvara, mana-saMvara, vacana-saMvara, kAya-saMvara, upakaraNasaMvara aura suuciikushaagr-sNvr| jo jIva prANivadha mRSAvAda, adatta (adattAdAna) maithuna tathA parigraha se virata rahatA hai, rAtri-mojana se virata rahatA hai vaha anAsrava-Asravarahita hotA hai| jo pAMca samiti yukta hotA hai-calane-phirane bolane, AhAra pAnI kI gaveSaNA karane, apane pAtra , upakaraNa anyatra rakhane, uThAne, lene Adi meM samita suniyamita, susaMyata hotA hai, tIna guptigupta-mAnasika, vAcika tathA kAyika pravRttiyoM meM saMyamayukta hotA hai, jo kaSAyarahita evaM jitendriya hotA hai, nirahaMkAra aura niHzalya kuTilatA-rahita hotA hai, vaha anAsrava hotA hai| jo uparyukta guNayukta hotA hai, vaha bhikSu rAga-dveSa dvArA ajita-saMcita karmoM ko kSINa kara DAlatA hai| isa sambandha meM ekAgracitta hokara suno-jaise kisI bar3e tAlAba ke jala Ane ke mArga roka dene se, saMcita jala ulIca dene se tathA sUraja kA tApa lagane se vaha sUkha jAtA hai, usI prakAra saMyata puruSa ke pApa-karmoM kA anAsrava ho jAne para pApa ke Ane kA mArga roka dene para karor3oM janmoM ke saMcita karma tapa dvArA nirjIrNa-kSINa ho jAte haiN| bhagavAn tathAgata ne kahA-"bhikSuo ! Asrava ke tIna bheda haiM-kAma-Asrava, bhavaAsrava tathA avidhA-Asrava / "bhikSuo ! ina tIna AsravoM ke prahANa yA nAza ke lie cAra smRti prasthAnoM kI bhAvanA se anuprANita bano / kAyA, vedanA, citta tathA dharma-ye cAra smRti prasthAna kahe gaye haiN| "bhikSuo ! AhAra se-khAdya peya Adi se kAyA kA -zarIra kA samudaya-utpatti yA udbhava hotA hai / AhAra ke avarodha se vaha-kAyodbhava miTa jAtA hai / sparza se vedanAanukUla, pratikUla, priya, apriya kA bhAna hotA hai| jaba sparza kA avarodha ho jAtA hai to yaha sukhAtmaka, duHkhAtmaka pratIti lupta ho jAtI hai| nAma-rUpa se citta kA udabhava hotA hai / nAmarUpa ke avaruddha-niruddha ho jAne para citta kA vilaya ho jAtA hai| manana se-mAnasika vicAraNA se dharmoM kA udbhava hotA hai| usake avarodha se dharma vilIna ho jAte haiN|" jambakhAdaka parivrAjaka ne sAriputta se pUchA- AyaSmAna sAripatta ! loga Asrava-Asrava-yoM bAra-bAra carcA karate haiM / AyuSman ! Asrava kyA haiM ? kauna-kauna se haiM ?" 1. sthAnAMga sUtra,sthAna 10, sUtra 10 2. uttarAdhyayana sUtra 30.2-6 3. saMyutta nikAya, dUsarA bhAga, Asava sutta 45.5.10 ____ 2010_05 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 sAriputta ne kahA - "AyuSmAn ! Asrava tIna prakAra ke haiM-kAma- Asrava, bhavaAsrava tathA avidhA - Asrava / 38 - "AyuSman ! kyA koI aisA mArga hai, parivrAjaka ne sAriputta se punaH jijJAsA kI - " jisakA avalambana karane se AsravoM kA prahANa - nAza ho sake ?" sAriputta ne kahA - "AyuSman ! aSTAMgika mArga hI vaha mArga hai, jisake avalambana se AsravoM kA prahANa - nAza ho sakatA hai; ataeva AyuSman ! usa mArga para satata gatizIla rahane meM kabhI pramAda - asAvadhAnI nahIM karanI cAhie / "" eka samaya kA prasaMga hai bhagavAn tathAgata anAthapiMDika ke jetavana ArAma meM virAjita the / bhagavAn ne vahAM upasthita bhikSuoM ko sambodhita kara kahA - " bhikSuo ! sabbAsava--samasta AsravoM ke saMvara - avarodha kA upadeza detA hU~ / tuma loga bhalIbhAMti zravaNa karo, mana meM avadhAraNA karo / " " bhikSu bole - "hAM, bhante ! hama aisA hI kareMge / bhagavAn ne kahA - " bhikSuo ! maiM jAnatA hUM, dekhatA hU~, tadanusAra AsravoM--maloM ke kSaya-nAza ke sambandha meM kahatA hU~, anajAne anadekhe nahIM kahatA / "bhikSuo ! samajhate ho ? kyA jAnane se, dekhane se AsravoM kA nAza hotA hai ? "dekho, yonisomanasikAra se - yathAvat rUpa meM, ThIka rUpa se mana meM dhAraNa karane se mana dvArA unake yathArthaM svarUpa ko svAyatta kara lene se anutpanna Asrava utpanna nahIM hote tathA utpanna Asrava kSINa ho jAte haiM / "ayonisomanasikAra - yathAvat rUpa meM, ThIka rUpa meM mana meM dhAraNa na karane se-- mana dvArA unake yathArtha svarUpa ko svAyatta na karane se anutpanna Asrava utpanna hote haiM tathA utpanna Asrava bar3hate haiM / AsravoM ke yathArtha svarUpa ko samajha lene ke sAtha-sAtha samajha pUrvaka kriyAnurata hone kA bhAva bhI yahA~ adhyAhRta hai / " tathAgata ne kahA -" - "bhikSuo ! ve kauna se Asrava haiM, jo saMyama dvArA vinaSTa kiye jA sakate haiM ? "bhikSuo ! eka bhikSu jJAnapUrvaka apane cakSuindriya kA - netroM kA saMyama karatA hai, vaisA kara vihAra karatA hai, netroM ko saMyamarahita rakhane se jo uttApakArI Asrava utpanna ho sakate haiM, netroM ke saMyama ke kAraNa usa bhikSu ke ve uttApakArI Asrava utpanna nahIM hote / "bhikSuo ! jo jJAnapUrvaka apane zrotrendriya kA - kAnoM kA saMyama karatA hai, vaisA kara vihAra karatA hai, kAnoM ko saMyamarahita rakhane ke kAraNa, bhikSuo ! jo uttApakArI Asrava utpanna ho sakate haiM, kAnoM ke saMyama ke kAraNa usa bhikSu ke ve uttApakArI Asrava utpanna nahIM hote / " bhikSuo ! jo jJAnapUrvaka apane ghrANendriya kA - nAsikA kA saMyama karatA hai, vaisA 1. saMyuktta nikAya, dUsarA bhAga, Asavasutta 36.8 2. majjhimanikAya, sabbAsavasuttanta 1.1.2 pRSTha 6 2010_05 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kara vihAra karatA hai, nAsikA ko saMyama rahita rakhane ke kAraNa bhikSuo ! jo uttApakArI Asrava utpanna ho sakate haiM, nAsikA ke saMyama ke kAraNa usa bhikSu ke ve uttApakArI Asrava utpanna nahIM hote / tatva "bhikSuo ! jo jJAnapUrvaka apane rasanendriya kA -jihvA kA saMyama karatA hai, vaisA kara vihAra karatA hai, jihvA, ko saMyama rahita rakhane ke kAraNa bhikSuo ! jo uttApakArI Asrava utpanna ho sakate haiM, jihvA ke saMyama ke kAraNa usa bhikSu ke ve uttApakArI Asrava utpanna nahIM hote / "bhikSuo ! jo jJAnapUrvaka sparzendriya kA saMyama karatA hai, vaisA kara vihAra karatA hai, sparzendriya ko saMyama rahita rakhane ke kAraNa bhikSuo ! jo uttApakArI Asrava utpanna ho sakate haiM, sparzendriya ke saMyama ke kAraNa usa bhikSu ke ve uttApakArI Asrava utpanna nahIM hote / 36 "bhikSuo ! jo jJAnapUrvaka apane mana- indriya kA saMyama karatA hai, vaisA kara vihAra karatA hai, mana - indriya ko saMyamarahita rakhane ke kAraNa bhikSuo ! jo uttApakArI Asrava utpanna ho sakate haiM, mana- indriya ke saMyama ke kAraNa usa bhikSu ke ve uttApakArI Asrava utpanna nahIM hote | bhikSuo ! ye ve Asrava haiM, jo saMyama dvArA vinaSTa kiye jA sakate haiM / " " lezyA: zrabhijAti lezyA jaina-paramparA kA eka mahattvapUrNa pAribhASika zabda hai / yaha Abhyantara adhyavasAyoM yA pariNAmoM se sambaddha hai / isakA tAtparya paudgalika kiMvA bhautika padArthoM ke saMparka se utpanna honevAle AtmapariNAma haiM, jo prazasta evaM aprazasta donoM prakAra ke hote haiM / lezyA tattva kA jaina darzana meM bar3A vizada vivecana huA hai| zubha-azubha pariNAma- prasUta lezyAe~ chaH bhAgoM meM vibhakta haiM / bauddha-zAstroM meM lezyA ke samakakSa abhijAti zabda kA prayoga huA hai, jo kinhIM apekSAoM se vaise hI artha meM prayukta hai / jisa prakAra, jaina - zAstroM meM chaH lezyAe~ mAnI gaI haiM, usI prakAra bauddha zAstroM meM bhI chaH abhijAtiyA~ vyAkhyAta huI haiN| lezyAe~ cha: haiM - 1. kRSNa - lezyA, 2. nIla- lezyA, 3. kApota- lezyA, 4. tejolezyA, 5. padmalezyA tathA 6. zukla - lezyA / 1. aMguttaranikAya, ni0 6, pRSTha 86 2. sthAnanAMga sUtra, sthAna 6, sUtra 47.48 paMcendriya tiryaJca yoni ke jIvoM meM chaH lezyAe~ prApta hotI haiM - 1. kRSNa-lezyA, 2. nIla- lezyA, 3. kApola- lezyA, 4. tejolezyA, 5. padma - lezyA evaM 6. zukla - lezyA / 2 AryaM sudharmA ne jambU se kahA - "AyuSman jambU ! maiM lezyAoM kA varNana karUMgA, 2010_05 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 suno-lezyAe~ kramazaH 1. kRSNa-lezyA, 2. nIla-lezyA, 3. kApota-lezyA 4. tejo-lezyA, 5. padma-lezyA aura zukla-lezyA ke rUpa meM 6. prakAra kI haiN|' prazasta lezyA tathA aprazasta lezyA ke rUpa meM unake do bheda haiMkRSNa lezyA : aprazasta pA~ca AsravoM meM pravRtta, tIna guptiyoM se agupta-mana, vacana tathA zarIra dvArA asaMyata, chaH kAma meM avirata-saba prakAra ke jIvoM kI hiMsA se anivRtta, tIvrAraMbhapariNata-tIvra bhAvoM yA pariNAmoM dvArA Arambha-samAraMbha-hisA Adi karane meM udyata, kSudra-nimna karma-yukta, sAhasika-acintyakArI, binA soce-vicAre kAma karanevAlA, nirdaya tathA nRzaMsa pariNAma yukta, ajitendriya-indriyoM ko niyantrita na rakhane vAlAaisA viparIta bhAvoM evaM karmoM se yukta puruSa kRSNa-lezyA-pariNata hotA hai| nIla-lezyA : aprazasta IrSyAlu, asahiSNu, tapovihIna, vidyAvihIna, mAyAvI, lajjAzUnya, viSayAsakta, pradveSI, pramatta, rasa-lolupa, sukhaiSI, hiMsA se avirata puruSa nIla-lezyA ke pariNAmoM se yukta hotA hai| kApota-lezyA: aprazasta vakrabhASI-Ter3he vacana bolanevAlA, vakrAcArI-viparIta AcaraNa karane vAlA, mAyAcArI, anRju-saralatA-rahita svadoSagopI, chalaprapaMcayukta, mithyAdRSTi, anArya, marmabhedaka vacanabhASI, cauryarata evaM matsaratA-yukta puruSa kApota-lezyA pariNata hotA hai| tejo lezyA : prazasta namratAyukta, caMcalatArahita, amAyI-pravaJcanArahita, kutUhalarahita, ati vinIta, dAnta-indriyadamanazIla, svAdhyAya Adi satkAryoM meM saMlagna, upadhAna Adi tapazcaraNa meM nirata, dharmapriya, dharma meM dRr3ha, pApa-bhIru, samasta prANiyoM kA hitakAMkSI puruSa tejolezyA ke pariNAmoM se yukta hotA hai| padmalezyA : prazasta pratanu-krodha-mAna--alpakrodha, alpamAnayukta, prazAnta citta, damitAtmA, svAdhyAya meM, upadhAnAdi tapa meM saMlagna, parimitabhASI, upazAnta, jitendriya puruSa padma-lezyA ke pariNAmoM se yukta hotA hai / zukla-lezyA:prazasta ___ jo puruSa ArtadhyAna evaM raudradhyAna kA parivarjana kara dharmadhyAna tathA zukladhyAna kA abhyAsa karatA hai, prazAntacitta, damitAtmA samitiyukta, guptiyukta-mAnasika, vAcika, kAyika pravRttiyoM meM saMyata, svalparAgayukta athavA rAgarahita hotA hai, vaha zukla-lezyApariNata hotA hai| 1. uttarAdhyayana sUtra 34.1,3. 2. uttarAdhyayana sUtra 34.16,17-32 ____ 2010_05 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAn tathAgata rAjagRha meM gRdhrakUTa parvata para viharaNazIla the / AyuSmAn Ananda, jahA~ bhagavAn the, vahA~ Aye / bhagavAn ke samIpa Akara unhoMne unako namaskAra kiyA tathA ve eka ora baiTha gaye / bhagavAn se unhoMne nivedana kiyA- "bhante ! pUraNa kAzyapa ne chaH abhijAtiyA~ prajJapta kI haiN| unhoMne kRSNa- abhijAti, nIla-abhijAti, lohita - lAla - abhijAti, haridrA - haladI varNa kI abhijAti, zukla abhijAti evaM param zukla abhijAta kA prajJApana kiyA hai / " tarava bhagavAn ne isa prasaMga para prastuta viSaya kA vizada vivecana kiyaa|' chaH prakAra kI abhijAtiyA~ haiM-- saMskAra - vizeSayukta janmAnukrama haiM-- janmajAta vibhinna saMskAra liye prANivarga hai / koI-koI kRSNAbhijAtika - kRSNa - kAle yA nimna kula meM utpanna hokara kRSNa - kAle anujjvala, azubha, bure yA pApAtmaka gharmo kA AcaraNa karatA hai / koI-koI kRSNAbhijAtika-- nimnakula meM utpanna hokara zukla - ujale, pavitra, zubha, acche yA puNyAtmaka dharmoM kA AcaraNa karatA hai / koI-koI kRSNAbhijAtika-- nimnakula meM utpanna hokara akRSNa- azukla --na kRSNa, na zukla kRSNatva yA puNya, pApa se atIta nirvANa ko utpanna karatA hai / koI-koI zuklAbhijAtika-- zukla -- ujjvala yA ucca kula meM utpanna hokara zukla - ujale, pavitra, zubha, acche yA puNyAtmaka dharmoM kA AcaraNa karatA hai / koIkoI zuklAbhijAtaka - ucca kula meM utpanna hokara kRSNa - kAle, anujjvala, azubha, bure yA pApAtmaka dharmoM kA AcaraNa karatA hai / koI-koI zuklAbhijAtika-- ucca kula meM utpanna hokara akRSNa - azukla --na kRSNa, na zukla - kRSNatva-zuklatva yA puNya-pApa se atIta nirvANa ko utpanna karate haiM / " paNDita - jJAnI puruSa kRSNa varmoM-pApa-kRtyoM kA viparihAra kara - parityAga kara zukla - gharmo - puNya kRtyoM kA AcaraNa kre| vaha sAgAra se anAgAra bana - gRhatyAgI bana viveka kA sevana kare, ekAnta kA sevana kare | 3 -gRhastha se 41 zubha-azubha : kuzala zrakuzala asat kA varjana, sat kA svIkaraNa sAttvika kiMvA dhArmika jIvana kI AdhAra zilA hai| yaha zreyas kA mArga hai / isa mArga para gatizIla puruSa jyoM jyoM Age bar3hatA hai, vaha zAnti ke sAmrAjya meM saMpraviSTa hotA jAtA hai, jo preyas kA sarvathA paripaMthI nahIM hai, varan santulita, susaMyamita preyas kA paripoSaka hai, jisake santulana, susaMyamana ke mUla meM zreyas kI sahacAritA hai / kevala preyas, nitAnta preyas vyakti ko saMkIrNa svArthaparatA se pratibaddha kara detA hai, jahA~ sat, asat kA viveka vilupta ho jAtA hai| zubha, azubha, puNya, pApa, kuzala, akuzala kI zRMkhalA yahIM se Age bar3hatI hai / 1. aMguttaranikAya ni0 6, pRSTha 86-8 2. dIgha nikAya 3.10 3. dhammapada 6.12 hiMsA asatya, kAmAcAra, saMgraha, lobha, moha, rAga, dveSa Adi meM pravartana azubha hai / usase sthUla kintu pariNAma - virasa preyas male hI sagha jAe, zreyas tathA pariNAma - sarasa preyas 2010_05 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :42 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 kabhI nahIM sadhatA; yaha tathya zubha, azubha-puNya-pApa tathA kuzala, akuzala ke rUpa meM kramazaH jaina evaM bauddha donoM hI paraMparAoM meM samyak pratipAdita huA hai, jo mananIya hai| zramaNa bhagavAn mahAvIra ne vizAla pariSad ko dharma-dezanA dete hue AkhyAta kiyA-loka kA astitva hai, aloka kA astitva hai| isI prakAra jIva, ajIva, bandhra, mokSa, , puNya, pApa, Asrava, samvara, vedanA, nirjarA: Adi kA astitva hai| .. . . prANAtipAta--kisI ke prANoM kA hanana, vidhAta-hiMsA, mRSAvAda.----asatyabhASaNa, adattAdAna-binA diye kisI kI vastu kA grahaNa-caurya, maithuna--abrahmacaryakAmAcAra, parigraha, krodha, mAna-ahaMkAra, mAyA-chala, kapaTa, lobha-lAlaca, premaavyakta mAyA evaM lobha prasUta preyas bhAva, dveSa-aprakaTa ahaMkAra tathA krodha prasUta apriyatAmaya bhAva, kalaha-jhagar3A, vivAda, abhyAkhyAna-asatya doSAropaNa, paizunyapizunatA-cugalI-kisI kI anupasthiti meM usameM vidyamAna, avidyamAna doSoM kA prAkaTya, para-parivAra-para-doSa-kathana-para nindA, ratiH-asaMyama meM abhiruci, sukhAnu - bhUti, arati-saMyama meM aruci, asukhAnubhUti-anurAga zUnyatA, mAyA-mRSA-chalapUrvaka asatya-bhASaNa tathA mithyAdarzana zalya-asamyak zraddhA, asat AsthA yA satya-vimukha vizvAsarUpa kaNTaka jJAtavya hai| .. . prANAtipAta, mRSAvAda, adattAdAna, maithuna, parigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha, prema, dveSa, kalaha, abhyAkhyAna, paizunya, para parivAda, rati, ati, mAyAmRSA evaM mithyA-darzana zalya se viramaNa-ina sabase virata honA-ina sabakA parityAga karanA jJAtavya hai / prANAtipAta---kisI ke prANoM kA viccheda-nAza karanA, hiMsA karanA, adattAdAna-binA diye kisI kI vastu lenA, corI karanA, kAma - ruci-se vana meM mithyAcaraNa, durAcaraNa, vyabhicAra, mRSAvAda-asatya-bhASaNa, pizuna-vacana-cugalI karanA, paruSavacana--kaThora bhASA kA prayoga, kaTu vacana bolanA, saMpralApa-vRthA bakavAsa karanA, abhidhyA-lobha, lAlaca, vyApAda-pratihiMsA-hiMsA kA pratikAra hiMsA dvArA karanA tathA mithyAdRSTi-satya ke pratikUla AsthA, galata dhAraNA-inheM akuzala kahA jAtA hai| - lobha, dveSa tathA moha akuzalamUla haiM-inase akuzala yA pApa utpanna hotA hai| prANAtipAta-virati-prANAtipAta se virata honA, hiMsA kA tyAga karanA, adattA- dAna-virati-adattAdAna se virata honA, corI na karanA, binA diye kisI kI koI vastu 'na lenA, kAma-virati-strI-sevana-sambandhI mithyAcaraNa se, vyabhicAra se virata honA, maSAvAda-virati-mRSAvAda se virata honA, asatya-bhASaNa nahIM karanA, pizuna-vacana virati-pizuna-vacana se virata honA, cugalI na karanA, paruSa-vacana virati-paruSa-vacana se cirata honA, kaThora vacana nahIM bolanA, saMpralApa-virati-saMpralApa se virata honA, vRthA -bakavAsa na karanA, an-abhidhyA-abhidhyA yA lobha se virata honA, lAlaca na karanA, 1. aupapAtika sUtra 56 2. majjhimanikAya, sammAdiTThisuttanta 1.1.6 ____ 2010_05 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaM : AcAre kathAnuyoga ] tatva avyApAda-- vyApAda yA pratihiMsA se virata honA, hiMsA kA pratikAra hiMsA dvArA na karatA, samyaka dRSTi- zuddha dRSTi, satyaparaka dRSTi, satya meM AsthA - inheM kuzala kahA jAtA hai / alobha lobha kA varjana. lAlaca na karanA, adveSa dveSa kA varjana, dveSa na karanA tathA amoha -- moha kA varjana, moha na karanA - ye kuzala- mUla haiM / : - dhyAna : prAlambana evaM vidhAeM.... sAdhanA meM dhyAna kA atyadhika mahattva hai / dhyAna Alambana- vizeSa se prArambha hokara antataH nirAlambana yA Alambana-zUnya ho jAtA hai, jo Abhyantara anubhUti kI paramonnata avasthA hai, jahA~ AtmasamAdhi yA zAzvata zAnti kI anubhUti hotI hai / sabhI dharma-paramparAoM meM sAdhanA ke antargata dhyAna kA bar3A mahattvapUrNa sthAna hai / aSTAMga yoga meM yaha uttarottara vikAsonmukha yoMgakrama ko sAtavA~ aMga hai, jo AThaveM aMga samAdhi kI pRSThabhUmi pradAna karatA hai / 'jaina tathA bauddha paramparA meM dhyAna para bahuta jora diyA gayA hai, bahuta likhA gayA hai / dhyAna para svatantra pustakeM taka nirmita huI haiM / aghIti aura anubhUti ke anusAra donoM kI apanI sUkSmatAe~ haiM, jo gahana adhyayana kA viSaya hai / / bhagavAn mahAvIra aura buddha donoM kI hI dhyAna meM bahuta ruci aura AsthA thI / ve aneka prakAra se dhyAna karate the| donoM paramparAoM kI dhyAna - vidhAe~ bhinna hote hue bhI, katipaya aisI apekSAe~ haiM, jinase paraspara samanvita bhI kahI jA sakatI haiM / dhyAna cAra prakAra ke batalAye gaye haiM- 1. Arta-dhyAna, 2 raudra dhyAna, 3. dharmadhyAna tathA 4. zukla dhyAna / Arta evaM raudra-dhyAna aprazasta haiM; ataH ve anupayogI evaM tyAjya haiM / dharma evaM zukla dhyAna prazastra haiM, upAdeya haiM / dharma-dhyAna ke cAra prakAra dharma-dhyAna cAra prakAra kA hai - 1. AjJA-vicaya, 2 upAya- vicaya, 3. vipAka vicaya tathA saMsthAna -vicaya | AjJA-vicaya 43. Apta puruSa kI vANI AjJA kahI jAtI hai| Apta puruSa vaha hai, jo rAga, dveSa Adi se atIta ho, sarvajJa ho / aise Apta yA sarvajJa puruSa kI AjJA jahA~ vicaya-cintana, vimarzaNa kA viSaya ho, vaha AjJA-vicaya dharma- dhyAna kahA jAtA hai / vahA~ vItarAga kI AjJA yA dezanA ke anurUpa vastu tattva ke cintana-paryAlocana meM mana ko jor3anA apekSita hai| apAya- vicaya apAya kA Azaya duHkha hai / rAga dveSa, kAma, bhoga Adi viSaya kaSAyoM se karma saMcita hote haiM / rAga, dveSa, kAma, bhoga Adi viSaya kaSAyoM kA apacaya - dhvasa, kArmika sambandha kA viccheda, tatpariNAmasvarUpa AtmasamAdhi - zAnti kI anubhUti -- inheM samaddiSTa kara pravRtta cintanAtmaka upakrama apAya-vicaya dharma- dhyAna hai / vipAka-vicaya vipAka kA tAtparya phala hai / isa dhyAna meM cintanakrama karma phala para TikA hotA hai / C 1. majjhimanikAya, sammAdiTThisuttanta 1.10 2010_05 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, nAma, gotra, antarAma, AyuSya-ina karmoM se prasUta phala prANI kisa prakAra bhogatA hai, vaha kina-kina paristhitiyoM meM se nikalatA hai, Atma vikAsonmukha Arohakrama ke antargata ina karmoM se sambandha-viccheda kisa prakAra hotA jAtA hai, yaha cintanakrama isa dhyAna ke antargata hai| saMsthAna-vicaya saMsthAna kA artha AkAra yA loka hai| Urdhva-loka, madhya-loka tathA adholoka ke rUpa meM vaha tIna bhAgoM meM ba~TA huA hai| Urdhva-loka meM devoM kA nivAsa hai, madhya-loka meM manuSyoM evaM tiyaMcoM kA nivAsa hai tathA adholoka meM nArakIya jIvoM kA nivAsa hai| Urdhva-loka, madhya-loka tathA adho loka tInoM kI samaSTi loka zabda meM samAhita hai| isa prakAra ke loka kA svarUpa jahA~ cintana kA Alambana banatA hai, athavA etanmUlaka loka ke svarUpa kA jahA~ cintana krama rahatA hai, vaha saMsthAna-vicaya dharma-dhyAna kahA jAtA hai| zukla-dhyAna ke cAra bhaida zukla dhyAna ke cAra bheda haiM.-1. pRthaktva-vitarka savicAra, 2. ekatva-vitarkaavicAra, 3. sUkSma kriya-apratipAti tathA 4. samucchinna kriyAnivRtti (vyuprtkriyaanivRtti)| pRthakatva-vitarka-savicAra ___isa dhyAna meM kisI bAharI padArtha kA Alambana nahIM rhtaa| isameM zruta yA jJAna kA Alambana rahatA hai| zruta kA Alambana liye jIva, ajIva Adi padArthoM kA dravyAthika, paryAyAthika Adi apekSAoM se bheda-pradhAna cintana karanA tathA cintanakrama kA eka artha se dUsare artha para, eka zabda se dUsare zabda para tathA yoga se dUsare yoga para saMcaraNazIla rahanA pRthaktva-vitarka-savicAra zukla dhyAna ke antargata AtA hai| ekatva-vitarka-avicAra pahale bheda se yaha na ke AdhAra para vividha rUpAtmaka padArthoM para ekamAtra abheda dRSTi se cintana kiyA jAtA hai| cintanakrama kA saMcaraNa prathama bheda kI taraha eka artha se dUsare artha para eka zabda se dUsare zabda para eka yoga se dUsare yoga para gati. zIla nahIM hotA, varan usameM dhyAtA kisI eka hI paryAyarUpa artha kA avalambana kara mana, vacana tathA zarIra ke kisI eka hI yoga para susthita rahakara ekatva-pradhAna-abheda-pradhAna cintana karatA hai| sUkSmakriya-apratipAti kevalI--sarvajJa apane AyuSya ke antima samaya meM yoga-nirodha kA krama zurU karate haiM, taba ve mAtra sUkSma zarIra-yoga kA Alambana liye hote haiN| usake atirikta unake saba yoga avaruddha ho jAte haiN| unameM kevala davAsa-prazvAsa jaisI sUkSma kriyA hI bacI rahatI hai| vaisI sthiti prApta kara lene para dhyAtA ke dhyAna-cyuta hone kI koI AzaMkA nahIM rhtii| usa avasthA meM saMcaraNazIla cintana sUkSma kriya-apratipAti zukla-dhyAna hai| samucchinna kriyAnivRtti (yUparatakriyAnivRtti) yaha dhyAna sAdhaka kI usa uccatama sthiti se sambaddha hai, jahA~ usake sabhI yogamAnasika, vAcika evaM kAyika kriyAe~ niruddha ho jAtI haiN| AtmapradezoM meM saba prakAra ke parikampana, parispandana kA avarodha ho jAtA hai| taba sarvathA Alambana zUnya AdhArazUnya dhyAna saghatA hai / usa samaya dhyAtA saba prakAra ke sthUla evaM sUkSma mAnasika, vAcika tathA 2010_05 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva zArIrika vyApAroM se sarvathA atIta ho jAtA hai| vaha nirmala, zAnta, niSkalaMka, nirAmaya, niSkriya aura nirvikalpa banakara sampUrNata: AnandasvarUpa mokSa-pada ko adhigata kara letA hai / yaha vaha sthiti hai, jise abhilakSita kara dhyAtA dhyAna meM abhirata hotA hai / yaha utkarSa kI antima maMjila hai, jise svAyatta karane kA dhyAtA sadaiva yatna karatA hai / " bhagavAn tathAgata zrAvastI ke antargata jaitavana nAmaka udyAna meM virAjita the / unhoMne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA - " - "bhikSuo ! eka bhikSu kAmoM kA sAMsArika viSayoM kI kAmanAoM kA parityAga kara, pApoM kA parityAga kara sa-vitarka, sa-vicAra evaM viveka se udbhUta prItiyukta, sukha-yukta dhyAna ko prApta karatA hai / yaha prathama dhyAna hai / "vitarka aura vicAra ke parizAnta ho jAne para Antarika prasAda -- ullAsa evaM caitasika ekAgratA se yukta, kintu, vitarka aura vicAra se parivarjita, samAdhi-janita prIti-sukhAnvita dhyAna ko prApta karatA hai / yaha dUsarA dhyAna hai / "vaha prIti evaM virAga ke prati upekSAzIla ho jAtA hai / vaha smRti evaM saMprajanya se samAyukta hotA huA viharaNazIla hotA hai / vaha AryoM dvArA -- uttama jJAnI puruSoM dvArA pratipAdita samagra sukhoM kA anubhava karatA hai / vaha upekSA liye, audAsInya liye smRtimaya, sukha-saMcAramaya dhyAna ko prApta karatA hai / vaha tIsarA dhyAna hai / "vaha sukha-duHkha kA tyAga kara cukA hotA hai, ataeva saumanasyavasthA tathA daurmanasya - dUSita, adhama manovasthA kA vilaya ho jAtA hai / sukhamaya, smRti evaM upekSA se parizuddha dhyAna ko prApta karatA hai / yaha cauthA dhyAna hai / "bhikSuo ! jaise gaMgA nadI pUrva dizA kI ora bahatI hai, usI prakAra bhikSu ina cAra dhyAnoM se anubhAvita hotA hai, inakA saMvardhana karatA hai, nirvANa kI dizA meM Age bar3hatA hai / bhikSuo ! yahI cAra dhyAna haiN|" 45 brAhmaNa kauna ? bhAratIya vAGmaya meM brAhmaNa zabda kA apanA asAdhAraNa mahattva hai / vaidika paramparA meM to yaha itanA parivyApta hai ki tadanusRta cintanadhArA ke paripArzva meM pallavita puSpita saMskRti kI saMjJA hI brAhmaNa-saMskRti ho jAtI hai / eka bizeSa bAta aura hai, yAjJika vidhAoM kA marma svAyatta karane hetu veda maMtroM ko yathAvat rUpa meM samajhane ke lie jina granthoM kA praNayana huA, ve grantha brAhmaNa kahe jAte haiM / pratyeka veda tathA usakI bhinna-bhinna zAkhAoM ke pRthak-pRthak brAhmaNa hote haiM / 1. sthAnAMga sUtra 4.60-72, tattvArtha sUtra 2. saMyuktta nikAya, dUsarA bhAga, paThama suddhiya sutta 5.1.1.1 brAhmaNa zabda ke mUla meM brahma zabda hai / "brahma vedaM buddha cetabhyaM vA vetti adhIte vA iti brAhmaNa" isa vyutpatti ke anusAra brAhmaNa vaha hai, jo vedAdhyAyI ho yA jo zuddha caitanya yA brahma kA vettA ho / Age uttarottara isa zabda kA artha-vistAra hotA gayA / jahA~ yaha zabda brahma-jJAna ke ucca Adarza se jur3A, vahA~ pUrvamImAMsAnurUpa karma-kANDa ke vettA, 2010_05 - sundara, suSThu manoata: vaha na duHkha-na Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caMd Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 niSpAdaka Adi ke artha meM bhI vikasita huA / SoDaza saMskAroM ke saMpAdayitA ke rUpa meM bhI brAhmaNa kA mahattva rahA / yoM brahmaparaka tathA lokaparaka--donoM vidhAoM ke sAtha isa zabda kI saMgati jur3I, Age calate-calate brAhmaNa varga brahmaparakatA ke sthAna para adhikAdhika lokaparaka hotA gayA, jisakA phala niSpatti samRddhi, vaibhava evaM laukika sukhoM ke adhikAdhika saMvardhana ke rUpa meM huI / usakI saMpratiSThA karmajA ke badale janmajA adhika ho gaI / paThana pAThana, cintana, manana meM lIna rahane vAle isa varga ne vidyA ke kSetra meM bar3A vikAsa kiyA / yahI kAraNa hai, bhAratIya vAGmaya meM niHsandeha brAhmaNa kI bahuta bar3I dena hai / bhAratIya jIvana kA prajJA-pakSa, saMskAra-pakSa brAhmaNa se atyadhika saMpRkta evaM anuzAsita rhaa| zramaNa-paraMparA kA utsa saMyama aura sAdhanA se jur3A thaa| bAhya karmakANDa vahA~ samAhata nahIM the / vahA~ utkarSa kA AdhAra janma nahIM, karma thA / aneka bAtoM meM samAna hote hue sI. katipaya aise viSaya the, jinameM vaha vaidika paramparA se asamAna rhii| brAhmaNa ke sAtha jur3Asamagra Azaya zramaNa paramparA ko svIkRta nahIM thA, kintu, bhAratIya jIvana kI samagratA meM pari vyApta brAhmaNa zabda ko asvIkAra karanA bhI zramaNa-paraMparA ke lie saMbhava nahIM thA / usane brAhmaNa zabda ko svIkArA, kintu apane tatva-darzana ke paripArzva meM eka vizeSa bhUmikA ke sAtha, jisakA tAtparya eka aise prakRSTa puruSa se thA, jisakA jIvana vAsanA, vilAsa, rAga, dveSa, kAma, krodha, lobha evaM moha se achUtA ho / jaina tathA bauddha - zramaNa-paraMparA kI donoM dhArAoM meM brAhmaNa kA vizleSaNa isI tAttvika cintana evaM abhiprAya ke sAtha huA hai / yatra tatra zabdAvalI meM kiJcida bhinnatA ke bAvajUda donoM ke svara meM adbhuta sAmarasya hai / uttarAdhyayana sUtra kA jaina Agama - sAhitya meM bar3A mahattva hai / usake pacIsaveM adhyayana meM jayaghoSa nAmaka muni kA varNana hai / jayaghoSa-muni kA janma brAhmaNa kula meM huA thA / ve parama yazasvI the / unakA mana saMsAra meM nahIM ramA / unhoMne zramaNa jIvana svIkAra kiyA / eka bAra ve grAmAnugrAma vihAra karate hue vArANasI pahu~ce / nagara ke bAhara manorama nAmaka udyAna thA, vahA~ Tike | taba vArANasI meM vijayaghoSa nAmaka vedavit brAhmaNa nivAsa karatA thA / " jayaghoSa muni ke eka mAsa kI tapasyA ( anazana ) kA pAraNA thA / ve bhikSA hetu vahA~ gaye, jahA~ brAhmaNa vijayaghoSa yajJa kara rahA thaa| muni ko bhikSArtha AyA dekha vijayaghoSa pratiSedha karatA huA bolA- "bhikSu ! tuma aura kahIM jaao| maiM tumheM bhikSA nahIM dUMgA / yaha bhojana una brAhmaNoM ko deya haiM- dene yogya hai, jo vedavettA ho, yAjJika hoM, jyotiSa Adi vedAMgoM ke jAnakAra hoM, jo apanA tathA auroM kA uddhAra karane meM samartha hoM, unako dene se hI merI saba kamanAe~ pUrNa hoMgI / " pratiSiddha kiye jAne para bhI muni ne koI burA nahIM mAnA, ruSTa nahIM hue / unhoMne kahA - "vijayaghoSa ! tuma nahIM jAnate, tattvata: brAhmaNa kauna ? usakA yathArtha sva rUpa kyA 1 vijayaghoSa tathA usake sAthiyoM dvArA jijJAsita kiyejAne para muni ne brAhmaNa ke svarUpa kA vizleSaNa kiyA, jo isa prakAra hai 2010_05 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: kathAnuyoga] tattva "jise kuzala---yogya, puNyAtmA puruSoM ne brAhmaNa kahA hai, jo apane Abhyantara teja dvArA agni kI jyoM arcanIya hai, hama use brAhmaNa kahate haiN| ... "jo apane svajanoM meM-pArivArikoM meM Asakta nahIM hotA, pravajita hone meM adhika soca-vicAra nahIM karatA--jo sahaja hI vairAgyonmukha hotA hai, jo Arya-vacanoM meM---uttama puruSoM ke vacanoM meM-upadeza meM sadA ramaNa karatA hai-tanmaya rahatA hai, use hama brAhmaNa kahate haiN| "jaise agni meM tapAkara, galAkara zuddha kiyA huA sonA malarahita--ujjvaladedIpyamAna hotA hai, usI prakAra jo rAga, dveSa tathA bhaya Adi ke mala se-kAlimA atIta hai, ujjvala.evaM dedIpyamAna hai, use hama brAhmaNa kahate haiN| "jo tapa-nirata hai, deha ke satata upacaya evaM saMvardhana meM yatnazIla na rahaM sAMdhanA meM anavarata nirata rahane ke kAraNa jo zarIra se kRza hai-dubalA-patalA hai, damayukta hai-saMyama dvArA indriya-damana karatA hai, jisakI deha meM rudhira aura mAMsa kama raha gayA hai jo deha se pIvara tathA mAMsala nahIM haiM, jo uttama vratoM kA pAlana karatA hai, jo nirvANonmukha haimokSodyata hai, use hama brAhmaNa kahate haiN|' "jo trasa-jaMgama-calane-phiranevAle athavA jinheM trasta hote anubhava kiyA jA sake, sthAvara-sthira nahIM calane-phirane vAle--jinake trAsa yA saMvedana kA sthUla dRSTi se anubhava na kiyA jA sake--ina donoM prakAra ke prANiyoM ko unakI sattA evaM svarUpa ko yathAvat rUpa meM jAnakara mana, vacana tathA zarIra dvArA na hiMsA karatA hai, na auroM se hiMsA karavAtA hai aura na hiMsA kA anumodana hI karatA hai, use hama brAhmaNa kahate haiN| "jo krodhAviSTa ho, lobhAviSTa ho, bhayAviSTa ho kabhI asatya bhASaNa nahIM karatA, hAsa-parihAsa meM bhI ha~sI-majAka meM bhI jo kabhI jhUTha nahIM bolatA, use hama brAhmaNa kahate haiN| "jo sacitta-saprANa, acitta-aprANa-jar3a, alpa yA adhika adatta nahIM dI huI vastu kadApi nahIM letA-corI nahIM karatA, use hama brAhmaNa kahate haiN| 1. jo loe baMbhaNo vutto, aggI va mahio jahA / sayA kusala-saMdiTheM, taM vayaM bUma mAhaNaM / / jo na sajjai AgaMtuM pavvayaMto na soyii| ramai ajjavayaNammi, taM vayaM bUma mAhaNaM / / jAyarUvaM jahA maDheM, niddhatamalapAvagaM / rAgaddosabhayAIyaM, taM vayaM bUma . mAhaNaM // tavassiyaM kisaM daMtaM, avciy-ms-sonniyN| . suvvayaM patnanivvANaM, taM vayaM bUma mANaM // -uttarAdhyayana sUtra 25.16-22 ____ 2010_05 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 "jo deva-sambandhI, manuSya-sambandhI tathA tiryaca-sambandhI maithuna kA sevana nahIM karatA-pUrNa brahmacarya kA pAlana karatA hai, use hama brAhmaNa kahate haiN| "jala meM utpanna huA kamala jaise jala se lipta nahIM hotA, usI prakAra jo saMsAra ke kAma-bhogoM se alipta rahatA hai, unameM saMsakta nahIM hotA, unase sarvathA pRthak rahatA hai, use hama brAhmaNa kahate haiN| ___"jo alolupa hai-lolupatArahita hai, bhikSopajIvI hai-bhikSA dvArA jIvana nirvAha karatA hai, gRhatyAgI hai, akiJcana hai-parigraharahita hai jo gRhasthoM meM asaMsakta hai-Asakti vajita hai, use hama brAhmaNa kahate haiN| "jo jAtigata evaM bandhu-bAndhavagata-parivAragata pUrva-saMyogoM kA-pUrva-sambandhoM kA parityAga kara detA hai, jo bhogoM meM sajja-saMgayukta-Asaktiyukta nahIM hotA, hama use brAhmaNa kahate haiN| ___"muNDita hone se-kevala mastaka muMDA lene se koI zramaNa nahIM ho jAtA, kevala oGkAra kA uccAraNa karane se koI brAhmaNa nahIM ho jAtA, araNya meM-vana meM vAsa karane mAtra se koI muni nahIM ho jAtA aura na valkala-vRkSoM kI chAla kA cIra-vastra dhAraNa karane mAtra se koI tApasa ho jAtA hai|' 1. tasaMpANaM viyANettA, saMgaheNa ya thaavre| jo na hiMsai tiviheNaM, naM vayaM bUma mAhaNaM / / kohA vA jaI vA hAsA, lohA vA jaI vaabhyaa| musaM na yavaI jo u, taM vayaM bUma mAhaNaM / cittamaMtamacittaM vA, appaM vA jaI vA bhN| na giNhai adattaM je, taM vayaM bUma maahnnN|| divyamANussatericchaM, jo na sevai mehuNaM / maNasA kAyakkeNaM, taM vayaM bUma mAhaNaM // jahA pAMmaM jale jAyaM, novalippaiva rinnaa| evaM alittaM kAmehiM, taM vayaM bUma mAhaNaM // aloluyaM muhAjIvi, aNagAraM akiMcaNaM / asaMsattaM gihatthehiM, taM vayaM bUma mAhaNaM / jahitA puvvasaMjogaM, nAisaMge ya baMdhave / jo na sajjai bhogestu, taM vayaM bUma mAhaNaM / / na vi muMDieNa samaNo, na oMkAreNa bNbhnno| na muNI raNNavAseNaM, kusacIreNa na tAvaso // -uttarAdhyayana sUtra 25.23-30. ____ 2010_05 Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva 46 "samatA kI ArAdhanA se zramaNa hotA hai, brahmacarya ke paripAlana se brAhmaNa hotA hai, jJAna se--jJAnAnuzIlana se muni hotA hai tathA tapazcaraNa se tApasa hotA hai| karma se brAhmaNa hotA hai, karma se kSatriya hotA hai, karma se vaizya hotA hai aura karma se zuddha hotA hai| ___ "yaha dharma parama jJAnI sarvajJa dvArA pratipAdita hai| isake AcaraNa se vyakti snAtaka-zuddha, pavitra banatA hai| aise sarva karma-vi nirmukta-samagra karma-jaMjAla se chUTe hue puruSa ko hama brAhmaNa kahate haiN| "uparyukta guNoM se yukta dvijottama- uttama brAhmaNa hote haiM, ve apanA tathA auroM kA uddhAra karane meM sakSama hote haiN|" yoM saMzaya acchinna ho jAne para saMdeha miTa jAne para brAhmaNa vijayaghoSa muni ko samyak rUpa meM pahacAna letA hai-unake saMyamamaya tapomaya vyaktitva se paricita ho jAtA hai| vaha parituSTa hotA huA hAtha jor3akara unheM kahatA hai-Apane mujhe brAhmaNatva ke sahI svarUpa kA bar3A sundara upadeza diyaa|' dhammapada tripiTakoM meM se suttapiTaka ke pandraha nikAyoM meM pA~caveM khudda kanikAya ke pandraha granthoM meM dUsarA grantha hai| dhammapada meM chabbIsa varga yA vibhAga hai / antima vibhAga kA nAma brAhmaNa varga hai, jisameM brAhmaNa ke svarUpa kA mArmika vizleSaNa hai / vaha isa prakAra hai-brAhmaNa ! tuma tRSNA ke srota ko chinna kara ddaalo| parAkramapUrvaka kAmanAoM ko bhagA do-apane meM se nikAla pheMko / saMskAroM ke-upAdAna-skandhoM ke vinAza ko jAnakara unheM vinaSTa karane kI abhijJAtA prApta kara, unheM vinaSTa kara tuma akRta-nirvANa ko prApta kara skoge| jaba brAhmaNa do dharmoM meM-caitasika saMyama meM tathA bhAvanA meM pAraMgata ho jAtA hai taba usake samasta saMyoga-bandhana vilupta ho jAte haiN| jisake pAra--netra, kAna, nAsikA, jihvA, zarIra evaM mana aura apAra-rUpa, zabda, gandha, rasa, sparza evaM dharma tathA pArApAra-maiM aura merApana nahIM haiM, jo inase...pAra 1. samayAe samaNo hoi, baMbhacereNa bNbhnno| nANeNa ya muNI hoi, taveNa hoi tAvaso / / kammuNA baMbhaNo hoi, kammuNA hoi khttio| vaisso kammuNA hoi, suddI havai kammuNA / / ee pAukare buddhe, jehiM hoi sinnaayo| savva kamma viNimukka, taM vayaM bUma mAhaNaM / / evaM guNasamAuttA, je bhavaMti diu tamA / te samatthA samuddhatuM, paramappANameva ca // evaM tu saMsae chinne, vijayaghose ya mAhaNe / samudAya tao taM tu, jaya ghosaM mahAmuNi // tu? ya vijayaghose, iNamudAhu kyNjlii| mAhaNattaM jahAbhUyaM, suThTha meM uvadaMsiyaM / / -uttarAdhyayana sUtra 25.32-37 ___ 2010_05 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 apAra evaM pArApAra se atIta hai, bItadara-vItamaya yA bhayazUnya hai, visaMyukta-AsaktizUnya hai, maiM use brAhmaNa kahatA huuN|' jo dhyAna-nirata hai, viraja-rAgarahita-mala rahita hai, AsIna hai-Asana sAdhe hue hai--sthiratAyukta hai, kRtakRtya hai, anAsrava-Asrava-rahita-cittamala-rahita hai, jisane uttama artha---paramArtha-parama satya kA sAkSAtakAra kara liyA hai| use maiM brAhmaNa kahatA huuN| dina meM sUraja tapatA hai, rAta meM candramA prakAzita hotA hai-apanI jyotsnA phailAtA hai, sannaddha-kavacayukta hokara kSatriya tapatA hai-udyotita hotA hai, dhyAnayukta hokara brAhmaNa tapatA hai tathA buddha aharniza apane teja dvArA sarvotkRSTa rUpa meM tapate haiN| jisane apane pApa prakSAlita kara bahA diye, vaha brAhmaNa hai| jo samacaryA-samatA kA AcaraNa karatA hai, vaha zramaNa kahA jAtA hai / jisane apane caita sika maloM ko apagata kara diyA, vaha pravajita kahA jAtA hai| brAhmaNa para prahAra-AghAta nahIM karanA caahie| yadi koI prahAra kare to brAhmaNa ko prahAraka para kupita nahIM honA caahie| brAhmaNa kA jo hanana karatA hai, usako dhikkAra hai| jo brAhmaNa hanana karane vAle para kruddha hotA hai, usa brAhmaNa ko bhI dhikkAra hai| brAhmaNa priya padArthoM se apanA mana dUra kara letA hai, yaha usake lie kama zreyaskara nahIM hai / jahA~-jahA~ mana hiMsA se nivRtta hotA hai, vahA~-vahA~ duHkha svayaM zAnta ho jAte haiM / 1. chinda sotaM parakkama, kAme panuda brAhmaNa ! / saMkhArAnaM khayaM tratvA, akataJjUsi brAhmaNa ! // yadA dvayesu dhammesu, pAragU hoti braahmnno| athassa sabbe saMyogA, atthaM gacchanti jaanto|| yassa pAraM apAraM vA pArApAraM na vijjti| bItadaraM visa taM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / -dhammapada, brAhmaNavaggo 1-3 2. jhAyiM virajamAsInaM, katakiccaM anAsavaM / uttamatthaM anuppattaM, tamahaM bra mi brAhmaNaM / / divA tapati Adicco, rattiM AbhAti cndimaa| sannaddho khattiyo tapati, jhAyI tapati braahmnno| atha sabbamahoratti, buddho tapati tejasA / / vAhitapApo' ni brAhmaNoM, samacariyA samaNo'ti vuccati / pabbAjayamattano malaM, tasmA pabbajito'ti vuccati // na brAhmaNassa pahareyya, nAssa muMcetha braahmnno| ghi brAhmaNassa hantAraM, tato dhi yassa muJcati // na brAhmaNassetada kiJci seyyo, yadA nisedho manaso piyehi / yato yato hiMsamano nivattati / tato tato sammati eva dukkhaM // -dhammapada, brAhmaNa varga 4-8 ____ 2010_05 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 51 tattva : AcAra : kathAnuyoga] jo deha se, vANI se tathA mana se duSkRta-bure kArya-pApa-kRtya nahIM karatA--ina tIna sthAnoM se saMvRta rahatA hai-saMvara yukta rahatA hai- inheM saMvRta yA AvRta kiye rahatA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jisase samyak saMbuddha-bhagavAna buddha dvArA pratipAdita dharma ko jAne, use usako usI prakAra namana karanA cAhie, jaise brAhmaNa agnihotra ko namana karatA hai| jaTA rakhane se koI brAhmaNa nahIM hotA, na gotra aura janma se hI koI brAhmaNa hotA hai| jisameM satya hai, dharma hai, vahI pavitra hotA hai, vahI brAhmaNa hotA hai| durmedhas-durbuddhe ! jaTAe~ rakhane mAtra se tumheM kyA sadhegA? mRgachAlA pahanane mAtra rA kyA banegA? yadi tamhArA Abhyantara-Antarika jIvana-antarvattiyA~ gahana haiM to tuma mAtra bAhara se kyA parimArjana-prakSAlana karate ho-dhote ho? isase kyA sadhane vAlA hai ?' jo phaTe-purAne cIthar3e dhAraNa karatA hai, jo kRza hai-satata tapomaya, ArAdhanAmaya jIvana jIne ke kAraNa deha se dubalA hai, jisake zarIra kI nAr3iyA~ eka-eka dikhAI detI haiM, jo ekAkI vana meM dhyAna-nirata rahatA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| brAhmaNa-jAti meM utpanna hone mAtra se brAhmaNa jAtIyA mAtA ke udara se janma lene mAtra se maiM kisI ko brAhmaNa nahIM khtaa| brAhmaNa vaha hai, jo alpaparigrahI hai-santoSI haibahuta thor3e meM santoSa karane vAlA hai, jo akiJcana hai---parigraha ke rUpa meM kucha nahIM rakhatA jo anAdAna hai-kucha bhI lene kI icchA nahIM rkhtaa| jo saba prakAra ke saMyojanoM--bandhanoM ko chinna kara DAlatA hai, jo paritrasta nahIM hotA-nirbhaya hotA hai, jo saMga se-Asakti se atIta hotA hai, nirAsakta hotA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo nandI-krodha ko acchinna kara DAlatA hai| jo varatrA--tRSNA rUpI rajju ko saMdAna-matavAdoM ke pragraha ko, hanukrama-muMha ko bA~dhane ke jAbe-jADie kI jyoM bhrama tathA saMzaya-janita bandhana ko, jisake kAraNa vaha sAhasa ke sAtha satya ko udbhASita nahIM 1. yassa kAyena vAcA ya, manasA natthi dukkataM / saMvRtaM tIhi ThAne hi, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / yamhA dhamma vijAneyya, smmaasmbuddh-desitN| sakkaccaM taM namasseyya, agnihuttaM ca brAhmaNo / / na jaTAhi na gottehi, na jaccA hoti braahmnno| yamhi saccaJca dhammo ca, so sucI so ca braahmnno|| kiM te jaTAhi dummedha ! ki te ajina saattiyaa| abbhantaraM taM gahanaM, bAhiraM parimajjasi // -dhammapada, brAhmaNa varga 6-12 ____ 2010_05 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 Agama aura tripiTaka : e [khaNDa : 3 kara pAtA, paridha ko-paraMparAvaza UhyamAna atathyoM ke mAra ko utkSipta kara DAlatA haiuThA phaikatA haiM, maiM use brAhmaNa kahatA huuN| jo aduSTa-adUSita hue binA-avikRta mana rahatA huA Akroza-durvacana, gAlI, vadha evaM bandhana ko sahana karatA hai, kSamA-bala hI jisakA vAstavika bala hai- senA hai, jo svayaM usakA senAnAyaka hai-jo zAnti kA dhanI hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| __ jo akrodhana-krodharahita hai, vratavAn hai--vratoM kA pAlana karatA hai, zIlavAn hai, anuzruta hai--bAra-bAra sat-zravaNa karane vAlA hai-bahuzruta hai, damayukta hai--saMyamayukta hai, antima zarIra yukta hai--vidyamAna zarIra ke pazcAt janma dhAraNa nahIM karane vAlA haiisI deha se nirvANa prApta karane vAlA hai, maiM use brAhmaNa kahatA huuN| jaise kamala-patra para jala lipta nahIM hotA nahIM cipakatA, Are kI noka para jaise sarasoM kA dAnA nahIM ThaharatA, usI prakAra jo kAma-bhogoM meM lipta nahIM hotA, unameM nahIM aTakatA, use maiM brAhmaNa kaha jo isI janma meM apanA duHkha-kSaya jAna letA hai, duHkha-kSaya kA mArga samajha letA haiusakA anusaraNa karatA hai, jo nirbhAra hai-jisane jAgatika moha-mamatA kA bojhA utAra phaikA hai, jo saMyoga-saMga yA Asaktirahita hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| __ jo gaMbhIra-prajJAzIla hai, meghAzIla hai, mArga evaM amArga ko jAnatA hai, jo uttama artha-prazasta lakSya-parama satya ko prApta kiye hue hai, usako maiM brAhmaNa kahatA huuN| 1. paMsukUladharaM jantuM, kisaM dhamani-santhataM / eka vanasmiM jhAyantaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM // na cAhaM brAhmaNa brUmi, yonijai mattisaMbhavaM / 'bhovAdi' nAma sohoti, sa ve hoti skinycno| akiJcanaM anAdAnaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / savvasaJojana chatvA, yo ve na paritassati / saGgAtigaM visa ttaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / chatvA nandi varattaJca, sandAnaM shnukkm| ukkhitta-palighaM buddhaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / akkosaM baghabandhaJca, aduTTho yo titikkhti| khantibalaM balAnIkaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM // akkodhanaM vatavantaM, zIlavantaM anussadaM / dantaM antimasArIraM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / bAri pokkharapatte, va, Araggariva saaspo| yo na lippati kAmesu, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / yo dukkhassa pajAnAti, idheva khymttno| pannabhAraM visa taM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / -dhammapada, brAhmaNa varga 13-20 ____ 2010_05 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva 53 ___ jo na gRhasthoM-gRhavAsiyoM meM lipta hai, na agRhasthoM-gRhatyAgiyoM meM lipta hai, jo gaha-lakSya ke binA-beThikAne paryaTana karatA hai, jo alpecchA-atyanta sasIma icchAeM liye hai, eka prakAra se jo becAha hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo trasa-cara yA gatizIla tathA sthAvara-acara yA gatizUnya sabhI prANiyoM para na prahAra karatA hai, na unheM mAratA hai aura na auroM se unheM maravAtA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo viruddha -virodhayukta janoM ke prati aviruddha rahatA hai, jo daNDayukta janoM ke bIca daNDa-rahita rahatA hai jo saMgrahiyoM-saMgrahayukta-parigraha yukta janoM ke bIca asaMgrahI sarvathA saMgrahazUnya rahatA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jaise Are ke agrabhAga se sarasoM kA dAnA gira jAtA hai, usI prakAra jisakA rAga, dvaSa, ahaMkAra evaM droha gira gayA hai jisane inheM girA DAlA hai, apane se pRthak kara diyA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN|' jo karkaza na ho, tathya kA prakAza karanevAlI ho, satya ho, jisase kisI ko bhI pIr3A nahIM hotI ho, jo aisI vANI bolatA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo dIrgha yA hrasva-bar3e yA choTe, aNu yA sthUla-sUkSma yA moTe, zubha yA azubha binA diye koI padArtha nahIM letA, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| na jise isa loka meM AzAe~ haiM aura na paraloka meM hI AzAe~ haiM-donoM hI lokoM meM jise koI cAha nahIM raha gaI hai tathA jo visaMyukta-.. Asaktivajita hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jisake Alaya-tRSNA nahIM hai-jo tRSNA se U~cA uTha gayA hai, jo samyaka rUpa meM jAnakara akatha-pada kA-paramasatya kA kathana karatA hai, jisane pragAr3ha amata ko prApta kara 1. gambhIrapajhaM medhAvi, maggAmaggassa kovidaM / uttamatthaM anuppattaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / asaMsarse gahaThehi, anAgArehi cUbhayaM / anokasAri appicchaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / nidhAya daNDaM bhUsesu, tatesu thAvaresu ca / yo na hanti na dhAtetti , tamahaM brU mi brAhmaNaM // aviruddhaM viruddhesu, atta daNDesu nibbutaM / sAdAnesu anAdAnaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM // yassa rAgo ca doso ca, mAno makkho ca pAtito / sAsapokhi AraggA, tamahaM brUmi brAhmaNaM // -dhammapada, brAhmaNa varga 21-25 ____ 2010_05 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 liyA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jisane isa loka meM puNya tathA pApa-donoM kI Asakti kA parityAga kara diyA hai, jo zoka se atIta hai, malarahita hai, zuddha hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo candra kI bhAMti ujjvala hai, zuddha hai, biprasanna-atyanta prasAdamaya-dyutimaya hai, svaccha hai, jisakI janma janmAntara kI tRSNA kSINa ho gaI hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo isa durgama saMsAra meM janma-maraNa ke AvAgamana ke cakra meM DAlanevAle mohamaya, viparIta patha kA parityAga kara cukA hai, jo saMsAra kA pAragAmI hai, jo dhyAna-rata hai, saMsAra-sAgara ko tIrNa kara gayA hai, jo anAkAMkSa hai tathA jo akathaMkathI hai-nirvANa kI carcA karatA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo kAma-bhogoM kA parivarjana kara anAgAra-gRhatyAgI, pravajita-saMnyasta ho gayA hai, jisakI kAmanAeM naSTa ho gaI haiM, janma-paramparA miTa gaI hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jisane taSNA kA tyAga kara diyA hai, jo AgArarahita hai, pravrajita hai, jisakI tRSNA tathA punarmava kSINa ho gaye haiM, use maiM brAhmaNa kahatA huuN|' jisane mAnavIya bhogoM ke lAbha kA parityAga kara diyA hai, jisane divya-devagamya bhogoM ko chor3a diyA hai, jo saba prakAra ke lAbhoM se visaMyukta hai-saMyogarahita-saMgarahita 1. akakkasaM vijJApani, giraM saccaM udiirye| yAya nAbhisaje kiJci, tamahaM bra mi brAhmaNaM / / yo'dha dIghaM vA rassaM vA, aNuM thUlaM subhAsubhaM / loke adinnaM nAdiyate, tamahaM brUmi braahmnnN|| AsA yassa na vijjanti, asmiM loke paramhi c| nirAsayaM visaMyuttaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / yassAlayA na vijjanti, ajJAya akthNkthii| amatogadhaM (anuppattaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / yo' dha puJaJca pApaJca, ubho saGgaM upccgaa| asokaM virajaM suddhaM, tamahaM bra mi brAhmaNaM // candaM' va vimalaM suddhaM, vippasannamanAvilaM / nandIbhava parikkhINaM, tamahaM brami brAhmaNaM // yo imaM palipathaM duggaM, saMsAraM mohmccgaa| tiNNo pAragato jhAyI. anejo akthNkthii| anapAdAya nibbato. tamahaM brami brAhmaNaM / / yo'dha kAme pahattvAna, anAgAro paribbaje / kAmabhava parikkhINaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM // yo'dha taNhaM pahattvAna. anAgAro paribbaje / taNhAbhava parikkhINaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / -dhammapada, brAhmaNa varga 26-34 ____ 2010_05 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva hai, sarvathA pRthak hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo rati rAgAtmakatA tathA arati-ghRNA kA parityAga kara cukA hai, jo zItalasvabhAva-zAnta-svabhAva hai, jo nirupAdhi-upAdhirahita yA klezarahita hai, jo samasta jagata ko, tatsambaddha lipsAoM ko jIta cukA hai, aisA yoddhA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo prANiyoM kI cyuti-maraNa, upapatti udbhava ko bhalIbhA~ti jAnatA hai, jo asakta-Asakti-vajita hai, sugata-sundara yA uttama gati ko prApta hai, jo buddhabodhayukta hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jisakI gati-zakti yA pahu~ca ko deva, gandharva evaM manuSya nahIM jAna pAte, jo kSINAsrava-AsravakSayayukta hai-rAga Adi kA kSaya kara cukA hai, arhat hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| na jisake pahale kucha hai, na jisake Age kucha hai tathA na jisake bIca meM kucha hai, jo anAdAna hai-AdAnarahita yA parigrahavajita hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo RSabha-uttama, pravara-ati zreSTha vIra-Abhyantara bala kA dhanI, maharSimahAn RSi-mahAn draSTA, vijetA-durbala vRttiyoM ko jItane vAlA, akampya-susthira, snAtaka-jJAna ke jala meM snAna kiyA huA-jJAnAtizaya yukta tathA buddha hai- bodhiprApta hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| jo pUrvabhava ko jAnatA hai, svarga ko jAnatA hai, agati-jahA~ kisI kI gati nahIM use-nirvANa ko jAnatA hai, jisakA punarjanma naSTa ho gayA hai--jo jagat ke AvAgamana se atIta hai, jo abhijJA-viziSTa jJAna se samAyukta hai, samasta adhyavasAna-karaNIya prayatna samApanna kara cukA hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN|' 1. hitvA mAnusakaM yoga, dibbaM yogaM upccgaa| sabbayogavisaMyuttaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / / hitvA ratiJca aratiJca, sItibhUtaM nirupadhi / sabbalokAbhimuM vIraM, tamahaM brUmi brAhmaNaM / cuti yo veda sattAna, upapattiJca sbbso| asattaM sugataM buddhaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM // yassa gati na jAnanti, devA gndhbbbhaanusaa| khINAsavaM arahantaM, tamahaM brami brAhmaNaM // yassa pure ca pacchA ca, majjhaM ca natthi kiJcanaM / akiJcanaM anAdAnaM, tamahaM brU mi brAhmaNaM / / usabhaM pavaraM vIraM, mahesi vijitaavinN| anejaM nahAtakaM buddhaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM // pubbenivAsaM yo vedi, saggApAyaJca passati / atho jAtikkhayaM patto, abhijJAvosito muni / sabbavositavosAnaM, tamahaM brUmi brAhmaNaM // -dhammapada, brAhmaNa varga 35-41 2010_05 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 bhagavadguNa Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana bhagavAn zabda apane Apa meM anupama, adbhuta mahattva liye hai, vaha parama zuddhAvasthA, nirvikalpAvasthA kA dyotaka hai / bhagavAn ke atizaya asAmAnya haiN| jaina evaM bauddha paraMparA meM bhagavAn kA prAyaH aisA hI svarUpa vikasita hai / bhagavAn mahAvIra, jo prema, rAga, dveSa tathA moha kA kSaya kara cuke the, unheM jIta cuke the, campA nagarI meM pdhaare| ' [ khaNDa : 3 unakA rAga magna ho cukA hai - ve rAga jIta cuke haiM, dveSa magna ho cukA hai - ve dveSa ko jIta cuke haiM, unakA moha magna ho cukA hai - ve moha ko jIta cuke haiM, ve anAsrava ho cuke haiM - unake Asrava miTa cuke haiM, unake pApa-karma magna ho cuke haiM - ve pApa karmoM ko naSTa kara cuke haiM, isalie ve bhagavAn kahe jAte haiM / " tIrthaMkara, arhat, bodhisattva zramaNa saMskRti meM tIrthaMkara, arhat evaM bodhisattva - ye ati ucca vyaktitva saMpanna sadguNaniSTha, rAgadveSAtIta, asAdhAraNa daihika sampattiyukta sundaratama zreSThatama puruSoM ke parijJApaka haiN| Abhyantara tathA bAhya -- donoM apekSAoM se unake vyaktitva meM eka aisI pAvana camatkRti hotI hai, jo sannidhi meM Ane vAle ko sahasA prabhAvita kiye binA nahIM rahatI / jaina tathA bauddha - donoM paraMparAoM meM ina uttama puruSoM kA jo vistRta vivecana athavA ApAda-mastaka varNana AyA hai, vaha zAbdika dRSTi se kAphI bhinna hone ke bAvajUda bhAvAtmaka dRSTi se bahuta milatA-julatA hai / bauddha vAGmaya meM etatsambaddha varNana meM jahA~ kucha saMkSipta hai, vahA~ jaina - vAGmaya meM atyadhika vistAra hai| jaisA bhI ho, sArAMzataH donoM meM bahuta kucha sAmya evaM saMgati hai / zramaNa - ati ugra tapomaya, sAdhanAmaya zrama meM nirata, AdhyAtmika aizvaryayukta upadravoM evaM vighnoM ke madhya sAdhanA patha para dhairyapUrvaka susthira bhAva se gatizIla, Adikara - apane samaya meM dharma ke Adi pravartaka, tIrthaMkara - zramaNa zramaNI - zrAvaka-zrAvikA rUpa caturvidha dharma- tIrtha dharma saMgha ke sthApaka, svayaM sambuddha - binA kisI anya hetu ke svayaM antaHpreraNA se bodhaprApta, puruSottama - mAnavoM meM zreSTha puruSasiMha -- manuSyoM meM Atmazaurya kI dRSTi se siMha sadRza, puruSavara puNDarIka - loka meM rahate hue kamala kI jyoM leparahita, Asaktivarjita, puruSavara - gandha hastI - manuSyoM meM zreSTha gandhahastI ke samAna - jisa prakAra gandhahastI ke pahu~cate hI sAmAnya hAthI bhayabhIta hokara cale jAte haiM, usI prakAra kisI sthAna meM jinake praviSTa hote hI bhISaNa akAla mahAmArI Adi aniSTa miTa jAte hai, aise prabhAvaka sAtizaya zreSTha vyaktitva se yukta, abhayapradAyaka - jagat ke samasta jIvoM ke lie abhayaprada - sarvathA 1. teNaM kAleNaM teNaM samarANaM samaNe bhagavaM mahAvIre vavagaya-pema rAga-dosa mohe" * caMpaM nagari samosariukAme / - aupapAtika sUtra 16 bhaggamoho anAsavo / bhagavA tena vuccati // - visuddhimagga 7.56 2. bhaggarAgo maggadoso, bhaggAssa pApakA dhammA, 2010_05 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ucya tattva : AcAra : athAnuyoga] tattva hiMsAtIta hone ke kAraNa kisI ke bhI lie bhaya ke anutpAdaka, cApradAyaka-sahajJAnamaya netrapada, mArgapradAyaka-samyak jJAna, samyak darzana tathA samyaka cAritrarUpa sAdhanA-patha ke pradAtA -udbodhayitA, jijJAsAmaya, mumukSAmaya prANiyoM ke lie zaraNa pradAyaka, jIvanapradaAdhyAtmika jIvana ke pradAtA-unnAyaka, dIpaka ke tulya samasta padArthoM ke prakAzaka athavA saMsAra rUpa mahAsamudra meM bhaTakate hue logoM ke lie dvIpa ke tulya zaraNa-sthala, dharmasAmrAjya ke cakravartI, nirbAdha, nirAvaraNa jJAna, darzana Adi ke saMvAhaka, vyAvRttachamA-ajJAna Adi chadma-AvaraNa se pratIta, jina-rAga, dveSa, kAma, krodha Adi ke vijetA. jJAyaka-rAgAdi bhAvamaya sambandhoM ke parijJAtA, jJApaka-rAgadveSAdi ke vijaya kA mArga dikhAne vAle, tIrNa -saMsAra-samudra ko taira jAnevAle, tAraka-saMsAra samudra ke pAra lagAnevAle, mukta--Abhyantara evaM bAhya granthiyoM se--tanAvoM se unmukta, mocaka-anya prANiyoM ko dharma-dezanA dvArA pranthiyoM evaM tanAvoM se unmukta karane vAle, buddha-bodhayogya, jAnane yogya jJeya tattva kA bodha prApta kie hue, bodhaka-anyoM ke lie tatsambandhI bodha-pradAyaka, sarvajJAtA, sarvadraSTA, zi -zreyaskara. kalyANakara. acala-cAMcalyarahita, sasthira. upadravajita, anta.kSaya evaM bAdhArahita, apunarAvartana-janma-maraNa, rUpa AvAgamana se rahita, siddhagati-siddhAvasthA prApti hetu saMpravRtti , arhat -pUjAspada, rAgAdivijayI, jina- kaivalyayukta, sAta hAtha zArIrika yatAyukta, samayaturaMsrasaMsthAnasaMsthita, vajra-RSabha-nArAca-saMhanana-asthi-saMcaya yakta, zarIrAntarvatI vAyu ke samucita vega se saMyukta, kaMka paMkSI ke sadRza doSajita gudAzaya yukta, kapota kI jyoM pAcana-zakti-samanvita, pakSI tulya nirlepa apAna sthAna yukta, pRSTha tathA udara madhyavartI supariNata, sundara, sugaThita, pArzva tathA jaMghAyukta, padma-kamala yA padma saMjJaka surabhita padArtha evaM utpala-nIla kamala athavA utpala kuSTa-saMjJaka surabhita padArtha ke samAna sugandhita niHzvAsa-samAyukta chavi-uttama tvacA yukta, rogavarjita, uttama, prazasta atyanta zveta deha, mAMsa yukta, jalla-kaThinatA se chUTanevAle maila, mala-saralatA se chUTanevAle maila, kalaMka-dhabbe, pasIne evaM miTTI lagane se vikRtirahita dehayukta, nirupalepa-atyadhika svaccha, diptimaya, udyotamaya aMgayukta, atyanta saghana, subaddha snAyubandha-saMyukta, uttama lakSaNa yukta, parvata zRMga kI jyoM unnata mastaka zobhita bhagavAn mahAvIra grAmanugrAma sukhapUrvaka vihAra karate hue campAnagarI ke bAhya upanagara meM pahu~ce, jahA~ se unheM campA ke antargata pUrNabhadra nAmaka caitya meM padArpaNa karanA thaa| sUkSma rezoM se ApUrNa semala ke phala ke phaTane se nikalate hue rezoM ke sadRza, komala, svaccha, prazastra, sUkSma, zlakSNa-mulAyama, sugandhamaya, sundara, nIlama, bhIMga, nIla, kAjala evaM paripuSTa bhauMroM jaise camakIle, kAle, gahare, dhuMgharAle, challeyukta keza unake mastaka para vidyamAna the / jisa tvacA para keza udbhinna the, vaha dADima ke puSpa tathA svarNa-sadRza dIptiyukta, lAla, nirmala aura snigdha thii| unakA zreSTha uttamAMga-mastaka kA uparitana mAga bharA huA evaM chatrAkAra thA / unakA lalATa vaNa-cihnoM-phor3e-phunsI Adi ke ghAva ke nizAnoM se rahita, samatala, sundara tathA niSkalaMka ardhacandra kI jyoM bhavya thaa| unakA mukha pUrNacandra ke tulya saumya thaa| unake kAna muMha ke sAtha sundara rUpa meM samAyukta tathA samucita pramANopeta the, dIkhane meM bar3e suhAvane pratIta hote the| unake kapola paripuSTa evaM mAMsala the| unakI bhrUlatA kiJcita AkRSTa dhanuSa ke sadRza tiryak-Ter3hI, kAle megha kI rekhA ke tulya kRza--patalI, kAlI tathA komala thii| unake netra vikasita puNDarIka--zveta kamala ke 2010_05 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa : 3 A sadRza the| unakI nAsikA garur3a kI coMca kI jyoM lambI, sIdhI aura U~cI thii| unake oSTha pariSkRta, sughaTita pravAla paTTikA ke jaise yA vimbaphala ke samAna lAlimA liye the / unakI danta paMkti aisI thI, mAno niSkalaMka candra ke khaNDa hoM / vaha atyanta nirmala zaMkha, godugdha, phena, kundapuSpa, jala kaNa evaM kamala nAla ke tulya zveta thI / tadgata dAMta akhaNDita paripUrNa, sudRr3ha, amagra, avirala, cikane, AbhAyukta, sundarAkAramaya evaM paraspara saTe hue the| jIbha aura tAlu agni-paritApita, jala-prakSAlita svarNa ke samAna lAla the / unakI dAr3hI-mUMcha ke kezoM kI yaha vizeSatA thI, ve kabhI nahIM bar3hate the, halake-halake the, vicitra sundaratA yukta the / unakI ThuDDI mAMsalatayA suparipuSTa, sugaThita, sundara tathA cIte ke sadRza vipula - vistAra pUrNa thii| unakI grIvA cAra aMgula caur3I evaM utkRSTa zaMkha ke sadRza trivali yukta aura UMcI uThI huI thii| unake skandha atyadhika bala yukta mahiSa, zUkara, siMha, cIte, sAMDa tathA prabala hAthI ke kandhoM jaise ApUrNa tathA vistIrNa the / unakI bhujAe~ yugagAr3I ke jue yA yUpa-- yajJa - staMbha khUMTe ke samAna gola, prabala, sudRDha, darzanIya, paripuSTa kalAiyoM se yukta, susaMgata, viziSTa, saghana - susthira snAyuoM se samucita rUpa meM subaddha evaM nagara kI argalA ke sadRza golAkAra thIM / abhISTa vastu prApta karane hetu sarpa ke vistIrNa--- phaile hue vizAla zarIra kI jyoM unake sudIrgha bAhu the| unake pANi - kalAI se adhastana hAtha ke bhAga unnata - U~ce uThe hue, ubhare hue. sukomala, mAMsala, gaThIle evaM zubhalakSaNayukta the| unakI yaha vizeSatA thI, aMguliyA~ milAne para unameM chidra nahIM dikhAI dete the, susaMlagna pratIta hote the / unake karatala lAlimAmaya, patale, ujale, prazasta, samatala, mAMsala paripuSTa, rucira evaM snigdha- sucikkaNa, sukomala the| unake karataloM meM candramA, sUraja, zaMkha, cakra tathA dakSiNAvarta svastika kI zubha rekhAe~ thIM / unakA vakSa sone kI zilA kI jyoM ujjvalatAmaya, prazastimaya, mAMsalatayA paripuSTa, caur3A evaM vizAla thA / usa para svastika kA zubha cihna thA / paripuSTa, mAMsala dehavattA ke kAraNa unake merudaNDa kI asthi nahIM dikhAI detI thii| unakI deha svarNa ke samAna kAnta, ujjvala, sundara, rogAdi se varjita thI / usameM uttama puruSa gata eka hajAra ATha zubha lakSaNa saMpUrNataH vidyamAna the / unake deha-pArzva nIce kI ora kramaza: saMkar3e, deha pramANAnurUpa kamanIya, sugaThita, samucita parimita mAMsalatA pUrNa evaM manohara the| unakI chAtI tathA peTa para sIdhe, eka jaise, eka dUsare se saMlagna, utkRSTa, halake, kAle, snigdha, uttama, lAvaNyapUrNa kezoM kI paMkti thI / unake kukSi sthala - udara ke adhovartI pArzvadvaya mIna tathA pakSI ke pArzva sadRza sundara rUpa meM vidyamAna tathA supuSTa / unakA udara matsyopama thA / unakI AteM nirmala thiiN| unakI nAbhi kamala kI jyoM gUDha, gaMgA kI taraMga-bhrami kI jyo gola, dAhinI aura cakkara kATatI huI laharoM kI sadRza ghumAvadAra, sundara, dedIpyamAna, bhAskara kI razmiyoM se khilate hue kamala ke sadRza vikasita thI / unake zarIra kA madhya bhAga trikASThikA, musala evaM darpaNa ke hatthe ke bIca ke bhAga, talavAra mUTha tathA vajra ke sadRza gola, patalA, pramudita-roga-doSAdi varjita, uttama azva tathA siMha kI kamara ke sadRza vartulAkAra thA / unakA guhya bhAga uttama azva ke guptAMga kI jyoM thA / ucca jAtIya azva ke samAna unakA zarIra mala-mUtrotsarga kI dRSTi se lepavarjita thA / unakI gati gajarAja kI taraha parAkrama evaM gambhIryopeta thI / unakI jaMghAeM hAthI kI sUMDa ke samAna suniSpanna thIM / unake jAnu Dibbe ke Dhakkana ke sadRza nigUDha -- mAMsala hone se bAhara nirgati nahIM the / unakI piMDaliyA~ mRgI kI piMDaliyoM, kuruvinda ghAsa tathA kate hue sUta kI 2010_05 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva 56 geMr3hI ke samAna kramika utAra yukta golAkAra thiiN| unake Takhane sundara, suniSpanna evaM gUDha the| unake caraNa supratiSThata-sundara pratiSThAna yA gaThanayukta the| kacchapa ke sadaza umAra yukta ataeva manohara pratIyamAna the| unake pairoM kI aMguliyA~ yathAkrama bar3I-choTI, susaMhata -paraspara sundara rUpa meM saTI huI thIM / pairoM ke nakha unnata, patale, tAmra ke sadRza lAla evaM cikane the| unake padatala lAla kamala patra ke tulya sukumAra evaM sukomala the| unakI deha uttama puruSocita eka hajAra ATha lakSaNa yukta thii| unake paira giri, nagara, makara, samudra tathA cakra Adi uttama cihnoM evaM svastika Adi maMgala-cihnoM se suzobhita the| unakA rUpa asAdhAraNa thaa| unakA teja dhUmarahita vahni-jvAlA, vidyut-dIpti evaM udIyamAna sUrya razmiyoM ke sadRza thaa| ve hiMsA Adi Asrava-vajita, mamatvazUnya evaM aparigrahI the / ve bhava-pravAha-janma-maraNa ke cakra ko ucchinna-dhvasta kara cuke the| ve nirupalepa --upaleparahita-bAhya dRSTi se nirmala dehayukta evaM Abhyantara dRSTi se karma-bandha hetu mUlaka upalepa se rahita the / ve rAga, prema, dveSa evaM moha ko vicchinna kara cuke the| nirgrantha-pravacana ke sandeza-vAhaka, dharma zAsana ke adhinAyaka tathA zramaNavRnda ke adhipati the| unase saMparivRta the| jinezvaroM ke cauMtIsa buddhAtizaya tathA cauMtIsa satyavacanAtizaya yukta the, antarikSavartI chatra, ca~vara, gaganojjvala sphaTika-racita pAdapITha-yukta siMhAsana tathA dharmadhvaja unake purogAmI the| cavadaha hajAra zramaNa evaM chattIsa hajAra zramaNiyoM se saMparivRta the|' eka samaya kA itivRtta hai, bhagavAn buddha zrAvastI ke antargata anAthapiNDika ke jetavana nAmaka udyAna meM karerI nAmaka kuTI meM virAjita the| bhagavAn ke sannidhivartI bhikSu bhikSArtha gaye, vApasa lauTe, bhojana kiyaa| tatpazcAt kuTI kI parNazAlA meM baiThane hetu nirmita khule chappara meM ekatra hue| una bhikSuoM meM pUrva-janma ke sambandha meM carcA calane lgii| bhagavAn ne bhikSuoM ke bIca calatI isa carcA ko apane zuddha, asAmAnya, divya kAnoM dvArA suna liyaa| bhagavAn apane Asana se uThe / jahA~ karerI kuTI thI, parNazAlA thI, vahA~ gaye / vahA~ jAkara biche hue Asana para baiThe / baiThakara bhagavAn ne una bhikSuoM se pUchA"bhikSuo ! abhI tuma kyA bAtacIta kara rahe the ? bAtacIta meM kahA~ taka Akara ruka gaye?" bhagavAn dvArA yoM kahe jAne para bhikSuoM ne kahA- "bhante ! hama bhikSA se vApasa lauTe, bhojana kiyaa| bhojana karane ke anantara parNazAlA meM baiThe, pUrva janma ke sambandha meM paraspara vartAlApa karane lage-pUrva janma isa prakAra kA hotA hai, usa prakAra kA hotA hai; ityAdi / bhante ! jaba hamameM paraspara yaha prasaMga cala rahA thA, itane meM bhagavAn yahA~ padhAra gye|" "bhikSuo ! kyA tumhArI pUrva-janma kA vRtta sunane kI icchA hai ?" "bhante ! yaha upayukta samaya hai| sugata ! yaha samucita samaya hai| bhagavAn hameM pUrvajanma-viSayaka dhArmika kathAnaka zravaNa kraaeN| bhagavAn jo kaheMge, bhikSu usakA zravaNa kara use hRdayaMgama kreNge|" "bhikSuo ! acchA, maiM kahatA hU~, tuma suno, acchI taraha mana lagAkara suno|" "bahuta acchA bhante ! Apa kheN|" 1. aupapAtika sUtra, sUtra 16 ____ 2010_05 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 bhagavAn ne kahA- "bhikSuo ! aba se ikyAnaveM kalpa pUrva vipazyI-bhagavAn, arhat, samyak sambuddha saMsAra meM avatIrNa hue| ve kSatriya-jAti meM jnme| bhikSuo ! ve kauNDinyagotrIya the| unakA AyuSya assI sahasra varSa parimita thaa| ve bandhumAn rAjA ke yahA~ usakI rAnI vandhumatI kI kokha se bandhumatI nAmaka nagarI meM, jo usakI rAjadhAnI thI, utpanna hue| "rAjA ne naimittikoM-jyotiSiyoM ko bulAyA aura unase kahA--mere putra ke lakSaNoM kA parilokana kareM, phala batalAeM / jyotiSiyoM ne rAjakumAra ke lakSaNa dekhe, gaNanA kI tathA rAjA se kahA-deva ! ApakA putra atyanta bhAgyazAlI hai| rAjan ! yaha una battIsa lakSaNoM se yukta hai, jo mahApuruSoM ke hote haiM / ina lakSaNoM vAle puruSa kI do gatiyA~ hotI haiM, tIsarI nahIM hotii| yadi vaha gahastha meM, saMsAra meM rahatA hai to atyanta dharmapUrvaka rAjya karane vAlA, cAroM dizAoM meM apanI vijaya-vaijayantI phaharAne vAlA, sarvatra zAnti kI sthApanA karane vAlA, sAta ratnoM se yukta cakravartI samrATa hotA hai| usake sahasrAdhika parAkramI, zauryazAlI zatra-sainya kA mardana karane vAle putra hote haiN| vaha samudra-paryanta isa bhUmaMDala kA daNDa-prayoga ke binA, zastra-prayoga ke binA dharma dvArA vijaya karatA hai| yadi aise lakSaNoM vAlA puruSa ghara kA kA, saMsAra kA parityAga kara pravajita hotA hai, to vaha jAgatika mohAvaraNa ko miTAkara samyak sambuddha hotA hai, arhat hotA hai| rAjan ! mahApuruSoM ke battIsa lakSaNa hote haiM, jo Apake kumAra meM prApta haiN| yaha supratiSThitapAda hai- isake paira bhUmi para barAbara Tikate haiM, atruTita nihita hote haiN| isakI pagathalI para sampUrNa AkRtiyukta, nAbhine miyukta, sahasra-Arayukta cakra kA cihna hai| yaha kumAra Ayata-pANiM hai.--isake pairoM kI er3iyA~ caur3I haiN| yaha dIrgha aMgula yukta hai-isakI aMguliyA~ lambI haiM, yaha mRdu-taruNa-hasta-pAdayukta hai-isa ke hAtha paira sukomala tathA sugaThita haiM / yaha jAla-hasta-pAda hai--isake hAthoM-pairoM kI aMguliyoM ke bIca meM kahIM chidra jaisA pratIta nahIM hotA-aMguliyA~ saTI huI haiM / yaha ussaMkhapAda hai-isake Takhane pairoM se Upara uThe hue haiN| yaha eNIjaMdha hai-isakI piMDaliyAM hariNa kI piMDalayoM ke sadRza haiM / yaha AjAnubAhu hai--khar3e hone para binA jhuke isakI donoM bhujAeM-hatheliyA~ ghuTanoM kA sparza karatI haiN| isakA vasti-guhya-jananedriya koSAcchAdita-camar3e se AvRta hai| isakI deha kI tvacA kA raMga svarNa jaisA hai| isake zarIra kI UparI camar3I sUkSma hai-patalI hai| isase zarIra para miTTI, garda, dhUla nahIM cipktii| isake eka-eka roma-kUpa meM eka-eka roma ugA A hai-yaha saghana romayakta nahIM hai| isakI deha ke roma-keza aMjana ke samAna nIla varNa yukta haiM / ve bAIM ora se dAhinI ora kuNDalita haiM.-mor3e liye hue haiN| unake sire Upara ko uThe hue haiN| yaha brAhma-Rju-gAtra hai-isakA zarIra lambA hai, sIdhA hai, akuTila hai| yaha sapta-utsada hai-isake zarIra ke sAtoM aMga paripUrNa-AkAra yukta haiM, amagna haiM, akhaNDita haiN| yaha siMha-pUrvArdhakAya hai-isake zarIra kA UparI AdhA bhAga, sInA Adi siMha ke pUrvArghakAya kI jyoM vizAla hai, vistIrNa hai| yaha citAntarAMsa hai-isake donoM kandhoM kA madhyavartI bhAga cita ApUrNa- bharA huA hai / vaha nyagrodha-parimaNDala hai-baragada kI jyoM isake zarIra kI jitanI U~cAI hai, bhujAe~ phailAne para utanI hI caur3AI hai| yoM usakI caur3AI evaM U~cAI eka samAna hai / yaha samavarta skandha hai-isake kandhoM kA parimANa eka samAna hai, ve choTe bar3e nahIM haiN| isake zarIra kI zirAe~-dhamaniyA~ sundara haiN| isakI ThaDDI siMha kI Thar3I ke samAna paripUrNa 2010_05 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 61 tattva : AcAra : kathAnuyoga ] bharI huI - sugaThita hai / yaha cavAlIsa dA~toM se yukta hai / isake dA~ta eka samAna haiM / yaha avivara-danta hai - paraspara saTAne para isake dA~toM ke bIca meM chidra pratIta nahIM hote| isakI dAr3he atyanta zukla ta haiM / yaha prabhUta- jihva hai - isakI jihvA lambI hai / yaha brahma svara hai-- karavika pakSI ke samAra svarayukta hai / yaha abhinIla netra hai- alasI ke phUla ke samAna isakI A~kheM nIlI haiM / yaha go-pakSma hai-- isakI A~khoM kI palakeM gAya kI palakoM ke samAna haiM / isakI bhauMhoM ke madhya meM mRdula - mulAyama kapAsa kI jyoM sukomala roma-rAzi hai-- kezapaMkti hai / yaha uSNISa- zIrSa hai - isakA mastaka uSNISa kI jyoM pagar3I ke samAna U~cA uThA huA hai / 1 I tattva eka samaya kI ghaTanA hai, AyuSmAn sAriputta magadha ke antargata nAlaka grAma meM pravAsa karate the| taba eka jambukhAdaka parivrAjaka unake samIpa AyA / unase kuzala-kSema pUcha kara vaha eka tarapha baiTha gayA / usane sAriputta se jijJAsA kI - "AyuSmAn sAriputta ! loga arhattva kI -- arhatpana kI bAra-bAra carcA karate haiM, usa sambandha meM bAteM karate haiM / AyuSman ! arhasva kise kahA jAtA hai ?" sAriputta ne kahA- "AyuSman ! rAga-kSaya-rAga kA nAza, dveSa-kSaya -- dveSa kA nAza tathA moha-kSaya - moha kA nAza -- isI kA nAma arhattva hai / " parivrAjaka ne puna: pUchA - "AyuSman ! kyA koI aisA mArga hai, jisake avalambana dvArA arhattva kA sAkSAtkAra kiyA jA sakatA hai ?" sAriputta ne kahA - "AyuSman ! arhattva kA sAkSAtkAra karane kA mArga hai / " parivrAjaka ne prazna kiyA- "arhatva ke sAkSAtkAra karane kA kauna-sA mArga hai ? ' sAriputta ne kahA - "AyuSman ! samyak dRSTi, samyak saMkalpa, samyak vacana, samyak-karmAnta, samyak - AjIva, samyak - vyAyAma, samyak smRti tathA samyak samAdhi arhattva ke sAkSAtkAra karane kA yahI Arya aSTAMgika mArga hai / " "AyuSman ! isa mArga para gatizIla rahane meM kadApi pramAda nahIM karanA cAhie / "2 bhagavAn tathAgata zrAvastI meM anAthapiNDika ke cetavana nAmaka udyAna meM viharaNazIla the / unhoMne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA - " bhikSuo ! rUpa, vedanA, saMjJA, saMskAra tathA vijJAna - ina pA~ca upAdAna skandhoM ke kAraNa, vilaya, AsvAdana, doSa evaM vimukti ko jaba bhikSu samyak rUpa meM jAna letA hai, taba vaha unase chUTa jAtA hai, arhat kahA jAtA hai / vaha kSINAsrava hotA hai-- usake Asrava kSINa ho jAte haiM / usakA brahmacaryavAsa-- zrAmaNyazramaNa jIvana kI sAdhanA parisampanna, parisamApta ho jAtI hai / vaha kRtakRtya ho jAtA haijo karane yogya thA, use kara cukatA hai / vaha bhAramukta ho jAtA hai - sAMsArika bandhanoM evaM laukika eSaNAoM ke bhAra se chUTa jAtA hai / vaha anuprAptasadartha hotA hai - jo saduddezya sAdhya thA, use sAdha cukatA hai, jo lakSya prApya thA, use prApta kara cukatA hai| vaha vimukta ho jAtA hai / ' 113 Azvina pUrNimA kI zItala, saumya cA~danI rAta thii| magadharAja vaidehI putra ajAta 1. dIghanikAya 2.1.3 2. saMyukta nikAya, dUsarA bhAga, arahA, sutta 3.6.2 3. saMyuktta nikAya, pahalA bhAga, arahA sutta 21.3.1.8 2010_05 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 zatru mana meM yaha bhAva uThA - kitanA acchA ho, isa ramaNIya, sundara, darzanIya, Anandaprada velA meM vaha kisI zramaNa-brAhmaNa kA satsaMga kare, jisase usakA citra prasanna ho / usa dvArA jijJAsita karane para jIvaka kaumArabhRtya ne bhagavAn buddha kI vizeSatAe~ batalAte hue kahA- "bhagavAn tathAgata apane sAr3he bAraha sau aMtevAsI bhikSuoM ke sAtha mere AmrodyAna meM Tike haiM / bhagavAn arhat haiM, samyak sambuddha haiM- parama jJAnayukta haiM, vidyA tathA cAritrya sahita haiM, sugata haiM-- sundara, uttama gati prApta kiye hue haiM, lokavida - lokavettA-- loka ko jAnane vAle haiM / jaise cAbuka liye azvArohI azva ko ThIka mArga para liye calatA hai, vaise hI sAMsArika janoM ko sat zikSA dvArA sanmArga para lAne vAle haiM / ve devatAoM tathA manuSyoM ke zAstA -- upadeSTA haiM, upadeza dvArA unakA zAsana karate haiM / ve buddha haiM jJAnavAn haiM / " "rAjan ! Apa unake pAsa caleM, dharma ke viSaya meM unase vArtAlApa kareM, vicAravimarza kreN| isase kadAcit Apake citta meM prasannatA hogI / "" acala, acyuta, akSaya jaina tathA bauddha donoM paramparAoM meM sAMsArika vAsanAoM se atIta, janma-maraNa se asaMpRkta, parama zAnti meM saMsthita pUrNa puruSoM kA jo svarUpa batAyA hai, usameM maulika dRSTi se bahuta kucha sAdRzya hai / jo ziva - kalyANamaya, acala -- vicalana rahita, sthira, aruk -- nirupadrava, ananta - antarahita, avyAvAgha - vAghArahita hai, apunarAvartana - jise prApta kara lene para phira vApasa lauTanA nahIM par3atA - janma-maraNAtmaka jagat meM Agamana nahIM hotA, aisI siddhigati nAmaka - siddhAvasthA saMjJaka sthiti yA sthAna hai, jise prApta karane hetu zramaNa bhagavAn mahAvIra samudyata the / ahiMsaka haiM, muni haiM, kAya kA sadA saMvaraNa kiye rahate haiM--saMyama kA paripAlana karate haiM, ve usa acyuta -- jise prApta kara phira kabhI vahA~ se cyuta nahIM honA par3atA, giranA nahIM par3atA, sthAna ko prApta karate haiM, jahA~ jAne para ve zoka se atIta ho jAte haiM / zaraNa jinheM svIkArane se jinakA Azraya grahaNa karane se jIvana meM zAnti tathA sacce sukha kA anubhava hotA hai, nirbhaya-bhAva utpanna hotA hai, antarbala jAgatA hai, ve zaraNa-sthAna haiM / jaina evaM bauddha paramparA kA etatsambaddha cintana lagabhaga sadRza hai / maiM arhatoM kI zaraNa aMgIkAra karatA hU~ / 1. dIghanikAya 1.2, sAmaJJaphala - sutta 2. teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNe bhagavaM mavvAvAhaMmapuNarAvattayaM siddhi gainAmadheyaM mahAvIre... 'sivamaya lamaruamaNaMta makkhayaThANaM saMpAviukAme... - upAsakadazAMka sUtra 1.6 3. ahiMsakA ye munayo, niccaM kAyena saMvRtA / yanti acyutaM ThAnaM, yattha gatvA na socare // 2010_05 - dhamma pada 17.5 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva maiM siddhoM kI zaraNa aMgIkAra karatA huuN| maiM sAdhuoM kI-saMyatiyoM kI zaraNa aMgIkAra karatA huuN| maiM kevali-prajJapta--sarvajJa-pratipAdita dharma kI zaraNa aMgIkAra karatA hai|' maiM buddha kI zaraNa meM jAtA hU~-buddha kI zaraNa svIkAra karatA huuN| maiM dharma kI zaraNa svIkAra karatA huuN| maiM saMgha kI zaraNa svIkAra karatA huuN| nirvANa : parama, anupama sukha mokSa yA nirvANa jIvana kI vaha dazA hai, jahA~ vyakti para-bhAva se sarvathA vimukta ho jAtA hai / muktAvasthA, sahajAvasthA hai| usakA Ananda anupama evaM advitIya hai| vaha jIvana kA carama lakSya hai, jise, sAdhane hetu sAdhaka satata sAdhanA-rata rahatA hai| jinhoMne siddhatva yA nirvANa prApta kara liyA, unheM vaha apAra sukha saMprApta hai, jisakI koI upamA nahIM hai| nirvANa parama sukha hai--sarvAtizAyI Ananda hai| nirvANa-sukha se viziSTa aura koI sukha nahIM hai| eka samaya kI ghaTanA hai, AyuSmAn sAriputta magadha ke antargata nAlaka gAMva meM pravAsa karate the, viharaNIla the| taba eka jambukhAdaka parivrAjaka, jahA~ AyuSmAn sAriputta the, vahA~ aayaa| sAriputta se kuzala-kSema pUchA tathA vaha eka tarapha baiTha gyaa| parivrAjaka ne AyuSmAn sAriputra se prazna kiyA--"AyuSmAn sAriputta ! loga bAra-bAra nirvANa kI carcA karate haiM, AkhyAna karate haiM / AyuSman ! nirvANa kise kahate haiM ?" siddha 1. arihaMte saraNaM pvjjaami| saraNaM pavajjAmi / sAhU saraNaM pvjjaami| kevali-pannataM dhamma saraNaM pavajjAmi / -jaina 2. buddhaM saraNaM gacchAmi / dhamma saraNaM gcchaami| saMghaM saraNaM gacchAmi / -bauddha 3. aDalaM suhaM saMpattA, uvamA jassa Natthi u| -uttarAdhyayana sUtra 36.66 4. nivvANaM paramaM sukhaM / -majjhimanikAya 2.3.5. 5. nivvANasukhA paraM natthi / / -theragAthA 16.1.478 ____ 2010_05 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 sAriputta ne kahA-"rAga, dveSa evaM moha kA kSaya-nAza arthAt rAga, dveSa tathA moha se chUTanA isI kA nAma nirvANa hai|" / parivrAjaka bolA- "AyuSman !sAriputta ! kyA koI aisA mArga hai, jisakA avalambana kara nirvANa kA sAkSAtkAra kiyA jA sake ?" sAriputta ne kahA-"hA~, AyuSman ! aisA mArga hai, jisakA avalambana kara nirvANa kA sAkSAtkAra kiyA jA sa parivrAjaka ne pUchA- "AyuSman ! vaha kauna-sA mArga hai, jisakA avalambana kara nirvANa kA sAkSAtkAra kiyA jA sakatA hai ?" ___ sAriputta ne batAyA- "AyuSman ! aSTAMgika mArga dvArA nirvANa kA sAkSAtkAra kiyA jA sakatA hai / samyak dRSTi, samyaka-saMkalpa, samyak-vacanta, samyak-karmAnta samyakAjIva, samyak-vyAyAma, samyak-smRti tathA samyak-samAdhi--yahI aSTAMgika mArga hai|" "AyuSman ! nirvANa kA sAkSAtkAra karane hetu yaha sarvathA sundara mArga hai| pramAda na karate hue isa mArga kA anusaraNa karate rahanA caahie|" bhArata kI purAvartI dArzanika paramparAe~ : matavAda mahAvIra evaM buddha kA samaya vaicArika utkrAnti, dArzanika UhApoha, tattvAvagAhana evaM cintana-vivecana kA samaya thaa| taba bhinna-bhinna siddhAnta liye aneka matavAda choTe-bar3e rUpa meM deza meM pracalita the| jaina Agama tathA bauddha piTaka, jo paramparA mahAvIra evaM buddha kI samasAmayikatA liye haiM, isa tathya para prakAza DAlate haiN| sUtrakRtAMga meM mata-vivecana jaina paramparAntargata dvAdazAMgI meM-bAraha AgamoM meM dUsarA sUtrakRtAMga hai / sva-siddhAMta nirUpaNa se pUrva para-matoM ko uddhRta evaM vivikta karane kI dRSTi se isa Agama kA atyanta mahattvapUrNa sthAna hai / bauddha-paramparA ke antargata brahmajAlasutta se yaha tulanIya hai, jahAM aneka matavAdoM kI carcAe~ haiN| jaina evaM bauddha-paramparA ke ye donoM sandarbha aise haiM, jinase anusandhitsu sudhIjanoM ko mahAvIra aura buddha ke samasAmayika dArzanika vAdoM tathA mata-matAntaroM kI gaveSaNA meM bar3I sahAyatA mila sakatI hai| . sUtrakRtAMga meM uddhRta mata-matAntaroM kA vahA~ koI nAmollekha nahIM hai| niyuktikAra AcArya bhadrabAhu tathA vRttikAra AcArya zIlAMka ne unakI vividha dArzanika vAdoM ke rUpa meM pahacAna karAI hai| paMca mahAbhUtavAda pRthvI, jala, agni, vAyu tathA AkAza-ye pA~ca mahAbhUta haiM / ina pAMca mahAbhUtoM se 1. saMyutta nikAya, dUsarA bhAga 37.1, nibbAnasutta 556 / ____ 2010_05 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva 65 eka AtmA utpanna hotI hai| inake pA~ca mahAbhUtoM ke vinAza se-viccheda se AtmA kA vinAza hotA hai| aisA kucha logoM kA kathana -abhimata hai|' niyuktikAra AcArya bhadrabAhu tathA vRttikAra AcArya zIlAMka ne ise cArvAka mata batalAyA hai, jo paMcamahAbhUtavAda para AdhRta hai| ekAtmavAda jaise eka pRthvI-stUpa-pRthvI-piNDa, pRthvI samavAya aneka rUpoM meM dikhAI detA hai, usI prakAra samasta loka meM vyApta vijJAnaghana eka AtmA jaDacetanamaya nAnA rUpoM meM dikhAI detI hai| kaI manda-ajJAnIjana loka meM eka hI AtmA hone kI bAta kahate haiN| kintu, ise kaise mAnA jAe ? yaha spaSTa hai-AraMbha-hiMsA Adi pApa kRtyoM meM Asakta rahane vAle bhinna-bhinna vyakti svayaM pApa kara usake phalasvarUpa svayaM hI tIvra duHkha bhogate haiM, koI eka hI AtmA aisA nahIM krtii|' ina do gAthAoM meM nirUpita aura nirasita abhimata ko uttaramImAMsA-pratipAdita brahmAdvaitavAda yA kevalAdvaitavAda se pahacAna kI jA sakatI hai| tajjIva taccharIravAda cAhe, bAla--ajJAnI hoM, cAhe paNDita-jJAnI hoM, unameM se pratyeka kI, saba kI AtmAe~ alaga-alaga haiN| marane ke pazcAt unakA koI astitva nahIM rhtaa| kinhIM bhI prANiyoM kA upapAta-dUsare bhava meM utpatti yA paralokagamana nahIM hotaa| na koI puNya hai, na pApa hai| na isa loka se pare koI loka hai| deha ke vinAza ke sAtha hI dehI kA-AtmA kA vinAza ho jAtA hai| vArya bhadrabAhu tathA vRttikAra AcArya zIlAMka ne ise tajjIvataccharIvAda ke nAma se abhihita kiyA hai| AkArakavAda AtmA na kucha karatI hai, na karAtI hai, jo bhI kriyAe~ haiM, sabake sAtha karane, karAne kI dRSTi se AtmA kA koI sambandha nahIM hai| vaise AtmA akAraka-akartA hai / kucha loga aise siddhAnta sthApita karane kI dhRSTatA karate haiN| jo pUrvokta tajjIvataccharIravAdI evaM akArakavAdI zarIra se bhinna AtmA ke na hone tathA AtmA ke akartA yA niSkriya hone ke siddhAnta pratipAdita karate haiM, yadi unheM sahI mAnA jAe to yaha loka-cAturgatika loka-paraloka hI kaise ghaTita ho? vaisA mAnane para loka kA astitva hI siddha nahIM hotaa| 1. sUtrakRtAMga 1.1.1.7-8 2. sUtrakRtAMga 1.1.1.6-10 3. sUtrakRtAMga 1.1.1.11-12 2010_05 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : e [khaNDa : 3 ve ajJAnI, AraMbha-nizrita-hiMsAdi AraMbha-samAraMbharata puruSa ajJAnamaya eka andhakAra se dUsare andhakAra meM jAte haiN|' cUrNikAra evaM vRttikAra ne isa (akarta vAda ke) siddhAnta ko sAMkhya darzana se sambaddha batalAyA hai| AtmaSaSThavAda isa loka meM pA~ca mahAbhUta haiM, chaThI AtmA hai| AtmA evaM loka zAzvata haiM / aisA kaiyoM kA mata hai| ve chahoM padArtha donoM prakAra se haituka-hetu pUrvaka tathA nihaitu ka-hetu ke binA bhI vinaSTa nahIM hote / asat-astitva-zUnya-avidyamAna padArtha kabhI utpanna nahIM hotaa| sabhI bhAva-padArtha niyatIbhAva-niyatatA-nityatva liye haiN| vRvikAra AcArya zIlAMka ke anusAra yaha vedavAdI sAMkhyoM tathA zaivAdhikAriyoMvaizeSikoM kA abhimata hai| kSaNikavAda kaI bAla-ajJAnI kSaNayogI-kSaNamAtra jur3e rahane vAle-TikanevAle rUpa, vedanA, saMjJA, saMskAra tathA vijJAna-pA~ca skandhoM ko hI mAnate haiN| ve unase bhinna, abhinna, haituka-kAraNotpanna, ahaituka-binA kAraNotpanna AtmA ko svIkAra nahIM krte| kaiyoM kI mAnyatA hai ki pRthvI, jala, agni evaM vAyu-ye cAra dhAturUpa haiN| zarIra rUpa meM jaba ye ekatra-ekAkAra hote haiM, taba inheM jIva yA AtmA kahA jAtA hai| vattikAra ke anusAra yahA~ sUtrakAra kA kSaNikavAda ke antargata paJcaskandhavAda tathA cAturdhAtuvAda kI ora saMketa hai| sUtrakAra ne Age paramatavAdiyoM ke isa dAve kI carcA kI hai ki cAhe koI ghara meM rahe, vana meM rahe, pravrajita ho, unake darzana ko svIkAra karale to vaha saba du:khoM se chUTa jAtA hai| Age sutrakAra ne isa dAve kA khaNDana karate hue kahA hai ki aisA kahane vAle dharma kA rahasya nahIM jAnate, saMsAra-sAgara ko nahIM taira pAte, nahIM pAra kara pAte, puna:-punaH garbha meM Ane se, janma lene se chUTa nahIM pAte, duHkha se chUTa nahIM pAte, mauta se chUTa nahIM paate| ve mRtyu, vyAdhi aura vRddhatva se parivyApta saMsAra ke-AvAgamana ke cakra meM par3erahate haiM, nAnAvidha kaSTa jhelate haiN| 1. sUtrakRtAMga 1.1.1.13-14 2. sUtrakRtAMga 1.1.1.15-16 3. sUtrakRtAMga 1.1.1.17-18 4. paJcaviMzati-tattvajJo, yatra kutrAzrame vaset / zikhI muNDI jaTovApi, mucyate nAtra saMzayaH / / -sAMkhya 5. sUtrakRtAMga 1.1.1.16-26 2010_05 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] tattva 87 niyativAda saba jIva pRthak-pRthak haiM, yaha upapanna hai-yuktisaMgata hai| aisA kucha vAdiyoM kA mata hai / unake anusAra jIva pRthak-pRthak sukha bhogate haiM, du:kha bhogate haiM, pRthak-pRthak hI apane sthAna se lupta hote haiM-eka deha kA tyAga kara dUsarI deha prApta karate haiN| ___ duHkha svakRta nahIM haiM, phira parakRta-dUsare dvArA kiyA huA kaise ho sakatA hai| sukha evaM duHkha na saiddhika haiM- prayatnajanya saphalatA-prasUta haiM aura na asaiddhika-prayatnajanya asaphalatA-prasUta hI haiN| __ ve kahate haiM- manuSya jo pRthak-pRthak sukha-duHkha anubhava karate haiM, vaha na unakA apanA kiyA hai aura na parAyA kiyA hai| vaha sAMgatika hai-niyatikRta hai|' __yoM niyativAda kA pratipAdana kara ve ajJAnI hote hue bhI apane Apako paNDita - jJAnI mAnate haiM / sukha-duHkha jo niyatAniyata hai--eka apekSA se niyata hai, eka apekSA se aniyata hai, ise ve nahIM jAnate / ve buddhirahita haiN| karma-pAza meM jakar3e hue aise puruSa niyati ko hI puna:-punaH sukha-duHkha kA kAraNa batalAte haiM / ve apanI kriyA-caryA meM udyata rahate hue bhI duHkha se chUTa nahIM sakate / 2 ajJAnavAda sUtrakAra ne mRgoM kA dRSTAnta dete hue batAyA hai ki jaise paritrANarahita-bhaTakate hue tIvragAmI mRga azaMkanIya-zaMkA na karane yogya sthAnoM meM zaMkA karate haiM tathA zaMkanIyazaMkA karane yogya sthAnoM meM niHzaMka rahate haiM / ve bhaTakate hue unhIM sthAnoM meM pahu~ca jAte haiM, jahA~ phande lage hote haiN| phandoM meM baMdha jAte haiM / usI prakAra ajJAnIjana azaMkanIya meM zaMkA karate hue, zaMkanIya meM azaMka rahate hue una mRgoM kI jyoM saMkaTApanna hote haiM, vinaSTa ho jAte haiN| karmopacayaniSedhaka kriyAvAda jo puruSa jAnatA huA mana se hiMsA karatA hai, zarIra se hiMsA nahIM krtaa| nahIM jAnatA huA zarIra se hiMsA karatA hai, mana se hiMsA nahIM krtaa| vaha usake phala kA kevala sparza mAtra karatA hai / tajjanita pApa usake lie avyakta-aprakaTa rahatA hai / athavA vaha pApabaddha nahIM hotaa| pUrvokta paravAdi-matoM kA vaiyarthya prakaTa karate hue Age sUtrakAra ne kahA haieka janmAndha puruSa AsrAviNI--jisameM cAroM ora se pAnI bhara rahA hai, naukA meM baiThA hai, cAhatA hai, nadI ko pAra kara jAe, kintu, vaha bIca meM hI DUba jAtA hai, usI prakAra mithyAdRSTi, anArya-apavitra karmA zramaNa uparyukta siddhAntoM kI naukA para baiThA cAhatA 1. sUtrakRtAMga 1.1.2.1.3 2. sUtrakRtAMga 1.1.2.4-5 3. sUtrakRtAMga 1.1.2.6-13 4. sUtrakRtAMga 1.1.2.25 2010_05 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 hai, vaha saMsAra ke pAra pahu~ca jAe-janma-maraNa se chUTa jAe, kintu, vaisA ho nahIM pAtA, vaha saMsAra-sAgara meM bhaTakatA rahatA hai|' sUtrakRtAMga ke dvitIya zrutaskandha ke prathama-puNDarIka adhyayana meM tajjIvataccharIravAda, paJcamahAbhUtavAda, IzvarakAraNavAda-AtmAdvaitavAda tathA niyativAda kA vizeSa vivecana hai| sUtrakRtAMga prathama zrutaskandha ke bArahave-samavasaraNa adhyayana meM ekAnta-ajJAnavAda, ekAnta-vinayavAda, ekAnta-akriyAvAda, ekAnta-kriyAvAda tathA samyak-kriyAvAda kI carcA evaM samIkSA hai| ___ niyuktikAra ne isa sandarbha meM kriyAvAda ke 180, akriyAvAda ke 84, ajJAnavAda ke 67 tathA vinayavAda ke 32 bhedoM kI carcA kI hai / vRttikAra ne ina 180+84+67+ 32=363 (tIna sau tiresaTha) bhedoM kA nAmAllekha karate hue pRthak-pRthak pratipAdana kiyA hai| yaha bheda-krama thor3e-thor3e saiddhAntika antara para ASata hai| saMyutta nikAya meM vibhinna matoM kI carcA tajjIva taccharIravAda bhagavan tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA.-"bhikSuo ! jAnate ho, jo jIva hai, vahI zarIra hai, aisI mithyA-dRSTi kisa kAraNa paidA hotI hai ?" "bhante ! Apa hI dharma ke mUla hai, Apa hI jAnate haiN|" "bhikSuo ! rUpa Adi kA nityatva svIkAra karane se aisI mithyAdRSTi paidA hotI hai|" jIvAnya zarIravAda bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA-"bhikSuo! jAnate ho, jIva anya hai tathA zarIra anya hai, aisI mithyA-dRSTi kisa kAraNa utpanna hotI hai ?" "bhante ! dharma ke mUla Apa hI haiM, Apa hI jAnate haiN|" "bhikSuo ! rUpa Adi kA nityatva svIkAra karane se aisI mithyAdRSTi utpanna hotI hai|"3 anantavAda bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA-"bhikSuo ! jAnate ho, yaha loka ananta hai, aisI mithyAdRSTi kisa kAraNa udbhUta hotI hai ?" "bhante ! dharma ke mUla Apa hI haiM, Apa hI jAnate haiN|" 1. sUtrakRtAMga 1.1.2.31-32 2. saMyutta nikAya pahalA bhAga-taM jIvaM taM sarIraM sutta 23.1.13 3. saMyutta nikAya-acaM jIvaM ajhaM sarIraM sutta 23.1.14 2010_05 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 tattva : AcAra * kathAnuyoga] tattva "bhikSuo ! rUpa Adi kA nityatva svIkAra karane se aisI mithyAdRSTi utpanna hotI hai|" sAntavAda bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA- 'jAnate ho, yaha loka sAnta hai--antayukta hai, aisI mithyAdRSTi kisa kAraNa udbhUta hotI hai ?" "bhante ! dharma ke mUla Apa hI haiM, Apa hI jAnate haiM ?" "bhikSuo ! rUpa Adi kA nityatva svIkAra karane se aisI mithyA-dRSTi utpanna hotI hai|"2 zAzvatavAda bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA-"bhikSuo! yaha loka zAzvata haiM--dhra va yA nitya hai, aisI mithyA-dRSTi kisa kAraNa utpanna hotI hai ? "bhante ! dharma ke mUla Apa hI haiM, Apa hI ise jAnate haiN|" "bhikSuo!rUpa ke astitva, upAdAna abhiniveza, vedanA, saMjJA, saMskAra tathA vijJAna kA nityatva svIkAra karane se loka ko zAzvata mAnane kI mithyAdRSTi udbhUta hotI hai|" "bhikSuo! rUpa Adi nitya haiM yA anitya ?" "bhante ! ve anitya haiM ?" azAzvatavAda bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA- "jAnate ho, loka azAzvata hai, aisI mithyA-dRSTi kisa kAraNa udbhUta hotI hai?" "bhante ! dharma ke mUla Apa hI haiM, ApahI jAnate haiN|" "bhikSuo ! rUpa Adi kA nityatva svIkAra karane se aisI mithyAdRSTi utpanna hotI hai|" akRtatAvAda bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA-"bhikSuo! jAnate ho, kisa kAraNa se aisI mithyA-dRSTi udbhUta hotI hai-pRthvI kAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, sukha, duHkha tathA jIva-ye sAtoM kAya akRta haiM-kiye hue nahIM haiM, akArita haiM--karAye hue nahIM haiM, anirmita haiM-bane hue nahIM haiM, aniryApita haiM-banAye hue nahIM haiM, vandhya haiM-aphalotpAdaka haiM, kUTastha haiM, acala haiM--sthira haiN| unameM hilanA-DulanA nahIM hotA, vipariNamana nahIM hotA aura na ve paraspara eka dUsare ko prabhAvita karate haiM / na ve eka dUsare ko sukha de sakate haiM aura na duHkha hI desakate haiM / 1. saMyutta nikAya, pahalA bhAga-anantavAda sutta 23.1.12 2. saMyutta nikAya, pahalA bhAga-antavAda sutta 23.1.11 3. saMyutta nikAya, pahalA bhAga-sassato loko sutta 23.1.6 4, saMyutta nikAya, pahalA bhAga-asassato sutta 23.1.10 2010_05 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 "jo tIkSNa zastra dvArA kisI ke mastaka kA acche karatA hai, mastaka ko kATatA hai, vaisA kara vaha kisI ko jAna se nahIM mAratA / zastra ke prahAra dvArA kAyoM ke madhya kevala eka chidra banAtA hai / 70 "zIla - pAlana dvArA, vratAnusaraNa dvArA, tapa ke anuzIlana dvArA brahmacarya ke anuSThAna dvArA koI soce-----maiM apane aparipakva - jisakA paripAka nahIM huA hai, aise karma ko paripakva -- paripAkayukta banA dUMgA / jo paripakva hai - jisakA paripAka ho cukA hai, aise karma ko upayukta kara zanaiH-zanaiH parisamApta kara dUMgA - yaha saba hone vAlA nahIM hai / "saMsAra meM jo bhI sukha-duHkha haiM, ve parimita nahIM haiM-- nape-tule nahIM haiM aura na una sukhoM yA duHkhoM kA koI niyata kAla-mAna hai / na ve kisI prakAra ghaTate haiM-- kama hote haiM aura na bar3hate haiM--- jyAdA hote haiM / " sUta ke gole ko yadi pheMkA jAe to vaha khulatA jAtA hai, lapeTA huA sUta nikalatA jAtA hai, usI prakAra ajJAnI, jJAnI - sabhI ke duHkha, sukha khulate jAte haiM, haTate jAte haiM, unakA anta hotA jAtA hai / " bhikSuoM ne kahA - "bhante ! dharma ke bhUla, vijJAtA Apa hI haiM, Apa hI jAnate haiM / hama nahIM jaante|" bhagavAn ne kahA- ' - "bhikSuo ! rUpa ke astitva, upAdana, abhiniveza, vedanA, saMjJA, saMskAra tathA vijJAna ko jo anitya haiM, nitya mAnane meM hI aisI mithyA-dRSTi paidA hotI hai / "" daivavAda bhagavAn tathAgata ne bhikSuo ko saMbodhita kara kahA - "bhikSuo ! jAnate ho, kisa kAraNa aisI mithyAdRSTi udbhUta hotI hai - prANiyoM ke saMkleza kA koI pratyaya - kAraNa nahIM hai| prANI binA kAraNa hI kaSTa pAte haiM / prANiyoM ke vizuddha hone kA koI kAraNa nahIM hai / binA kAraNa hI prANI vizuddhi prApta karate haiM / bala- zakti, vIrya, pauruSa -- puruSArtha, parAkrama --- udyama - inakA koI phala nahIM hai / samasta prANI, jIva avaza haiM - kisI ke vaza meM, zAsana meM, niyamana meM nahIM haiN| sabhI bhAgya, saMyoga yA svabhAva para Azrita haiM - Tike haiM / bhAgya, saMyoga yAsvAbhAvavaza prANI chaH abhijAtiyoM meM sukha, duHkha kA anubhava karate haiM / "bhante ! dharma ke mUla, vijJAtA Apa hI haiM, Apa hI jAnate haiM / hama nahIM jAnate / " bhagavAn ne kahA - " bhikSuo ! rUpa ke astitva, upAdAna abhiniveza, vedanA, saMskAra, saMjJA tathA vijJAna ko, jo anitya haiM, nitya mAnane se hI aisI mithyA dRSTi utpanna hotI hai|"" akriyavAda bhagavAn ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA - "bhikSuo ! jAnate ho, kisa kAraNa se aisI mithyA-dRSTi udbhUta hotI hai - "karanA, karAnA, kATanA, kaTavAnA, mAranA, 1. saMyukta nikAya, pahalA bhAga, mahAdiTTha sutta 23.1.8 2. saMyukta nikAya, pahalA bhAga, hetu sutta 23.1.7 2010_05 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : cintana : kathAnuyoga] tattva maravAnA, socanA, socavAnA, thakanA, thakAnA, hiMsA karanA, corI karanA, seMdha lagAnA, DAkA DAlanA, kisI ke ghara ko lUTanA, rAhajanI karanA, parastrI-gamana karanA, asatya-bhASaNa karanA--inase koI pApa nahIM hotaa| yadi koI kSurikA sadRza tIkSNa cakra dvArA jagat ke sabhI prANiyoM ko mAra-mAra kara mAMsa kA eka bahuta bar3A Dhera kara de, vaisA karane para bhI use koI pApa nahIM lgtaa| yadi koI gaMgA ke dakSiNI taTa para prANiyoM ko mAra-mAra kara, maravA kara, kATa-kATa kara, kaTavAkara, pakA-pakA kara, pakavA kara unake mAMsa kA bahuta bar3A Dhera kara de to bhI use koI pApa nahIM lgtaa| yadi koI gaMgA ke uttarI taTa para prANiyoM ko mAra-mAra kara, maravA kara, kATa kATa kara, kaTavA kara, pakA-pakA kara, pakavA kara unake mAMsa kA bahata bar3A Dhera lagA de to bhI use koI pApa nahIM lagatA / dAna karane se, indriya damana se, saMyama-pAlana se, satya-bhASaNa se koI puNya nahIM hotaa|" bhikSu bole- aisI mithyA-dRSTi ke utpanna hone kA kAraNa hama nahIM jaante| dharma ke mUla vijJAtA Apa hI haiN|" bhagavAn ne kahA-"rUpa ke astitva, upAdAna, abhiniveza, vedanA, saMjJA, saMskAra tathA vijJAna ko, jo anitya hai, nitya mAnane se hI aisI mithyA-dRSTi paidA hotI hai|'' ucchedavAda eka samaya kI bAta hai, bhagavAn tathAgata zrAvastI meM anAthapiNDika ke jetavana nAmaka udyAna meM viharaNazIla the| unhoMne bhikSuo ko saMbodhita kara kahA-"bhikSao ! jAnate ho ? kisa kAraNa aisI mithyA dRSTi paidA hotI hai--dAna kA, yajJa kA, havana kA koI phala nahIM hotaa| sat kAryoM kA, asata kA koI phala nahIM hotaa| na loka astitva hai, na paraloka kA astitva hai| na mAtA, pitA kA hI koI astitva hai / na aupapAtika sattva-agarbhotpanna, svayamudbhUta prANiyoM kA hI, koI astitva hai| na aise zramaNa-bra hmaNa haiM, jo samyak pratipat yukta hoM-samyak jJAna yukta hoM, udbuddha hoM, jo loka, paraloka kA sAkSAtkAra kara cuke hoM, sAkSAtkRta kA upadeza dete hoN| "yaha puruSa pRthvI, Ap--jala, teja-agni tathA vAyu-ina cAra mahAbhUto ke saMghAta se, milana se niSpanna hai| kisI bhI prANI ke mara jAne ke pazcAt pRthvI kA pRthvI meM vilaya ho jAtA hai, jala kA jala meM vilaya ho jAtA hai, teja kA teja meM vilaya ho jAtA hai| indriyoM kA AkAza meM vilaya ho jAtA hai| jaba manuSya mara jAtA hai to pA~ca AdamI milakara usakI lAza ko uThA le jAte haiM aura jalA dete haiN| kabUtara ke sadRza kevala ujjvala asthiyA~ hI baca pAtI haiM / "kisI ke dvArA diyA gayA dAna niSphala hai, mithyA pravaMcanA hai, mAtra DhoMga hai| AstikavAda kI bAta kahane vAle paNDita, mUrkha sabhI naSTa ho jAte haiM, sabhI kA lopa ho jAtA hai / mRtyu ke pazcAt kucha nahIM rhtaa|" . bhikSuoM ne kahA-"bhante ! hama nahIM jAnate, isa mithyA-dRSTi ke utpanna hone ke kyA kAraNa haiN| dharma ke mUla, vijJAtA, Apa hI haiN|" 1, saMyuktta nikAya, pahalA bhAga, karoto sutta 23.1.6 ____ 2010_05 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bhagavAn ne kahA-"bhikSuo ! rUpa kA astitva, rUpa kA upAdAna, rUpa kA abhiniveza hI ve kAraNa haiM, jinase aisI mithyA-dRSTi utpanna hotI hai| isI prakAra vedanA, saMjJA, saMskAra tathA vijJAna ke kAraNa aisA hotA hai|" "bhikSuo ! rUpa nitya hai yA anitya hai ? tuma kaisA samajhate ho?" "bhante ! rUpa anitya hai|" "bhikSuo ! jo nitya nahIM haiM, duHkha haiM, parivartanamaya haiM, usakA upadAna na karane se, use nitya mAna svIkAra na karane se kyA isa prakAra kI mithyA-dRSTi utpanna hotI hai|" "bhante ! aisA nahIM hotaa|" "bhikSuo ! vedanA, saMjJA, saMskAra evaM vijJAna nitya haiM yA anitya haiM ?" "jise dekhA gayA, sunA gayA, sUMghA gayA, jisakA AsvAda liyA gayA, sparza kiyA gayA, jise jAnA gayA, prApta kiyA gayA, gaveSita kiyA gayA, jo mana meM socA gayA, vaha nitya hai yA anitya hai ?" "bhante ! ve saba anitya haiN|" "bhikSuo jo nitya nahIM haiM, duHkha haiM, parivartanamaya haiM, unakA upadAna na karane se unheM nityarUpa meM svIkAra na karane se kyA aisI mithyA-dRSTi udbhUta hotI hai ?" "bhante ! aisA nahIM hotaa|" dIghanikAya meM matavAda zAzvatavAda "bhikSuo ! koI eka bhikSu saMyama, vIrya, adhyavasAya, apramAda tathA caitasika sthiratA se vaisI citta samAdhi prApta karatA hai, jisake kAraNa use sau pUrva-janmoM kI sahasra pUrva-janmoM kI, lAkha varSa pUrva-janmoM kI, kaI lAkha pUrva janmoM kI smRti ho jAtI hai-jaise maiM isa amuka nAma kA, isa gotra kA isa raMga kA, isa AhAra kA thA, isa prakAra ke sukha-duHkha anubhava karatA rahA, itanI Ayu taka jItA rahA, vahA~ maraNa prApta kara vahA~-anyana utpanna huaa| vahA~ bhI maiM isa-amuka nAma kA, amuka gotra kA, amuka raMga kA, amuka AhAra kA thaa| isa prakAra ke sukha-duHkha anubhava karatA thaa| itanI Ayu taka vahA~ jItA rahA / maiM vahA~ maraNa prApta kara yahA~ utpanna huaa| __ isa prakAra vaha apane pUrva janmoM ke samagra AkAra-prakAra smaraNa karatA hai| usI AdhAra para vaha kahatA hai-AtmA tathA loka nitya haiM, apariNamanazIla haiM, kUTastha haiM, acala haiM-zAzvata haiN| prANI utpanna hote, calate-phirate evaM mara jAte haiM para unakA astitva nitya hai--zAzvata hai|" nityatva-anityatvavAda "bhikSuo ! kitaneka zramaNa-brAhmaNa aise haiM, jo AtmA aura loka ko aMzataH nitya 1. saMyuktta nikAya, pahalA bhAga-nasthisutta 23.1.5 2. dIghanikAya 1.1. pRSTha 6 ____ 2010_05 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] tatva 73 yathA aMzataH anitya mAnate haiN|" sAnta-anantavAda "bhikSuo ! kitaneka zramaNa-brAhmaNa aise haiM, jo loka ko sAnta-antasahita tathA ananta-antarahita mAnate haiN| ve antAnantavAdI haiN|"2 amarAvikSepavAda "bhikSuo ! koI eka zramaNa-brAhmaNa aisA hai jo, yathArthata: nahIM jAnatA ki yaha acchA hai yA burA hai / vaha mana meM socatA hai, jaba maiM ThIka-ThIka nahIM jAnatA ki yaha acchA hai yA yaha burA hai, taba-ThIka ThIka na jAnate hue yaha kaha denA ki amuka acchA hai, amuka burA hai-mithyA bhASaNa hogaa| merA asatya-bhASaNa merA ghAtaka--mere nAza kA kAraNa hogaa| jo ghAtaka hogA, vaha antarAya hogA-nirvANa ke mArga meM vighna utpanna kregaa| yoM use asatya-bhASaNa se bhaya hotA hai, ghRNA hotI hai, isalie vaha nahIM kahatA ki yaha acchA hai, yaha burA hai| aisI sthiti meM prazna pUche jAne para vaha sthiratA se--sthira vANI meM bAta nahIM kara paataa|" akAraNavAda "bhikSuo ! kitaneka zramaNa-brAhmaNa aise haiM, jo akAraNavAdI haiM / ve mAnate haiM ki binA kisI kAraNa ke saba vastue~ utpanna hotI haiM / ve AtmA kA aura loka kA akAraNa utpanna honA svIkAra karate haiN|" maraNAntarasaMjJa AtmavAda bhikSuo ! kitaneka zramaNa-brAhmaNa aise haiM, jo mAnate hai ki mRtyu ke pazcAt AtmA saMzI-cetanAyukta, hozayukta hotA hai / "5 maraNAntarAsaMjJavAda "bhikSuo ! kaI zramaNa-brAhmaNa aise hote haiM, jo mAnate haiM ki mRtyu ke pazcAt AtmA asaMjJI-cetanAhIna rahatA hai|" maraNAntarasaMjJAsaMjJavAda "kitaneka zramaNa-brAhmaNa aise haiM, jo mAnate haiM ki mRtyu ke pazcAt na AtmA saMjJI 1. dIghanikAya 1.1. pRSTha 7 2. dIghanikAya 1.1. pRSTha 8 3. dIghanikAya 1.1. pRSTha 6,10 4. dIghanikAya 1.1. pRSTha 11 5. dIghanikAya 1.1. pRSTha 11 6. dIghanikAya 1.1. pRSTha 12 ____ 2010_05 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 rahatA hai aura na asaMjJI rahatA hai|"1 AtmocchedavAda "kaI zramaNa-brAhmaNa aise haiM, jo mAnate haiM ki zarIra kA nAza hote hI sattva yA AtmA ucchinna, vinaSTa yA lupta ho jAtA hai|" dRSTadharma nirvANavAda , bhikSuo ! kitane ka zramaNa-brAhmaNa dRSTadharmanirvANavAdI haiM / ve mAnate haiM ki prANI isI saMsAra meM-isI janma meM dekhate-dekhate nirvANa prApta kara letA hai|"3 saMkhyAnukramI zAstra prAcIna kAla se hI bhAratavarSa meM zAstra-jJAna kI maukhika paraMparA rahI hai| use kaNThAna rakhA jAtA rahA hai / jainoM aura bauddhoM meM jahAM yaha paraMparA guru-ziSya-krama se gatizIla rahI, vahA~ vaidikoM meM mukhyataH pitA-putra-krama se yaha calatI rhii| vedavettA pitA apane putra ko bacapana se hI vaidika maMtroM kA sasvara zikSaNa detaa| yoM vizeSataH zravaNa-paraMparayA calate rahane ke kAraNa zAstra-jJAna ke sAtha zruta zabda jur3A / jaina paraMparA meM zruta zabda jahAM jJAna ke bheda-vizeSa ke lie pAribhASika hai, vahA~ sAtha-hI-sAtha sAmAnyataH zAstra-jJAna ke artha meM bhI prayukta hai| bahuzruta zabda usI AdhAra para niSpanna hai / vedoM ko zruti kahe jAne ke pIche bhI yahI saMketa hai, kyoMki ve pitR-mukha se guru-mukha se zravaNa kara smRti rakhe jAte rahe haiN| zAstra jJAna se sambaddha pramukha viSaya hara samaya smRti meM raha sakeM, isake lie zAstra. praNayana meM eka viziSTa, sarala paddhati kA svIkAra huA, jisameM vibhinna viSayoM ko saMkhyAnakrama se samAkalita kiyA gyaa| bhinna-bhinna viSaya, jo vistAra, bheda yA prakAra kI daSTa se eka samAna saMkhyA meM haiM, unheM eka sAtha upasthApita kiyA gayA hai, tAki unheM smaraNa rakhane meM suvidhA ho / unakA vizeSa vizleSaNa, vivecana yatheSTa rUpa meM anyatra, jaisA apekSita ho, prApta kiyA jA sake / mUla viSaya nAmnA nirantara smRti meM rheN| jaina AgamoM meM sthAnAMga tathA samavAyAMga isI kozAtmaka zailI meM praNIta haiN| bauddhavAGmaya meM aMguttaranikAya, puggala paJati Adi isI zailI ke grantha haiN| unameM sthAnAMga evaM samavAyAMga kI jyoM saMkhyAnukrama se vividha viSaya pratipAdita haiN| donoM paraMparAoM meM yaha eka adbhuta sAmya hai| ___ mahAbhArata meM bhI eka prasaMga hai, jo isI saMkhyAzrita zailI meM varNita hai| vana parva ke 134 veM adhyAya meM nandI-aSTAvakra kA saMvAda hai| vahAM donoM kI ora se eka se teraha taka kI vastue~, viSaya prasthApita, pratipAdita haiN| sthAnAMga jaina-paraMparA meM dvAdazAMgI-bAraha aMga AgamoM meM sthAnAMga tIsarA hai| isameM daza 1. dIdhanikAya 1.1. pRSTha 12 2. dIdhanikAya 1.1. pRSTha 12 3. dIghanikAya 1.1. pRSTha 13 2010_05 | Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 75 tattva : AcAra : kathAnuyoga] tattva sthAna haiN| pahale meM eka saMkhyAzrita viSaya, dUsare meM dvisaMkhyAzrita viSaya, tIsare meM trisaMkhyAzrita viSaya, cauthe meM catu:saMkhyAzrita viSaya, pA~caveM meM paMcasaMkhyAzrita viSaya, chaThe meM SaTsaMkhyA zrita viSaya, sAtaveM meM sapta saMkhyAzrita viSaya, AThaveM meM aSTa saMkhyAzrita viSayaM, nauveM meM nava saMkhyAzrita viSaya tathA dasaveM meM dasa saMkhyAtmaka viSaya varNita haiN| sthAnAMga meM saMgrahanaya tathA vyavahAranaya-abhedAtmaka evaM bhedAtmaka dRSTikoNa se jIva ajIva Adi tattvoM kA vizada rUpa meM pratipAdana hai| samavAyAMga samavAyAMga kA dvAdazAMgI meM cauthA sthAna hai| isameM eka se lekara sau taka ke saMkhyA zrita viSaya pahale se sauveM samavAya taka varNita haiM / sauveM ke anantara anekottarikA vRddhi samavAya hai, jisameM kramazaH eka sau pacAsa, do sau, DhAI sau, tIna sau, sADhe tIna sau, cAra sau, sADhe cAra sau, pA~ca sau, chaH sau, sAta sau, ATha sau, nau sau, eka hajAra, eka hajAra eka sau, do hajAra, tIna hajAra, cAra hajAra, pA~ca hajAra, chaH hajAra, sAta hajAra, ATha hajAra, nau hajAra, dasa hajAra, eka lAkha, do lAkha tIna lAkha sattAIsa hajAra, cAra lAkha, pA~ca lAkha, chaH lAkha, sAta lAkha, ATha lAkha, dasa lAkha, eka karor3a tathA kor3Akor3a-dasa nIla taka ke viSaya ullikhita haiN| tatpazcAt dvAdazAMga gaNipiTaka phuTakara viSaya aura atIta anAgata kAlika mahApuruSoM kA pRthak-pRthak varNana hai| yoM samavAyAMga kA parisamApana hotA hai| mahattva sthAnAMga evaM samavAyAMga kA vividha-viSaya sUcakatA kI dRSTi se bar3A mahattva rahA hai| kahA gayA hai-syAnAMga tathA samavAyAMga ke dhAraka-inake adhyetA-jJAtA hI. AcArya, upAdhyAya tathA gaNAvacchedaka jaise gauravamaya pada ke adhikArI hote haiN|' kahane kA abhiprAya yaha hai, ina donoM AgamoM meM aise aneka ati mahattvapUrNa viSayoM kA kozAtmaka zailI meM samAkalana hai| jinakI jAnakArI Avazyaka rUpa meM AcArya upAdhyAya evaM gaNAvacchedaka ko honI caahie| ye donoM aise Agama haiM, jinameM Sadravya dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, kAla evaM pudgalAstikAya, nava tattva-jIva, ajIba, Asrava, samvara, nirjarA, puNya, pApa, bandha tathA mokSa, dravyAnuyoga---padArthavAda, caraNAnuyogasamyaka-darzana, samyak-jJAna, samyak-caritra, vrata, saMyama, tapa, vaiyAvRttya, kaSAya-nigraha, brahmacarya, samiti, gupti Adi AcAramUlaka viSaya, gaNitAnuyoga --- bhUgola, khagola, gaNita Adi se sambaddha viSaya evaM dharma kathAnuyoga-dayA, dAna, zIla, kSamA, RjutA, mRdutA Adi uttamottama guNoM ke prakhyApaka AkhyAna-kathAnaka-lagabhaga cAroM anuyogoM kA samAveza hai| 1. ThANa-samavAyadhare kappai AyariyattAe, uvajjhAyattAe, gaNAvaccheiyattAe uddisittaae| -vyavahArasUtra, uddezaka 3 ____ 2010_05 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 aMguttara nikAya suttapiTaka, vinayapiTaka tathA abhidhamma piTaka bauddha dharma ke maulika grantha haiN| suttapiTaka dIghanikAya, majjhimanikAya, saMyuktanikAya, aMguttaranikAya tathA khuddakanikAya nAmaka pA~ca nikAyoM yA granthAtmaka bhAgoM meM vibhakta haiN| inameM aMguttaranikAya kA racanA kI dRSTi se anyoM kI apekSA apanA viziSTa rUpa hai| isameM saMkhyAnukramI paddhati se ghoM yA viSayoM kA varNana kiyA gayA hai| 'jisa prakAra jaina Agama-vAGmaya ke antargata sthAnAMga tathA samavAnAMga sUtra saMkhyAkramAnugata grantha haiM; usI prakAra bauddha-piTaka-vAGmaya ke antargata aMguttaranikAya vaisA hI saMkhyAkramAnubaddha grantha hai / vaha nimnAMkita gyAraha nipAtoM meM vibhakta hai 1. ekaka nipAta 2, duka nipAta 3. tika nipAta 4. caDakka nipAta 5. paJcaka nipAta 6. chakka nipAta 7. sattaka nipAta 8. aThThaka nipAta 6. navaka nipAta 10. dasaka nipAta 11. ekAdasaka nipAta ekaka nipAta meM una dharmoM yA viSayoM kA varNana hai, jo saMkhyA meM eka-eka haiN| duka nipAta meM, jo saMkhyA meM do-do haiM, vaise dharmoM kA varNana hai| usI prakAra kramazaH uttaravartI nikAyoM meM una viSayoM kA varNana hai, jo tIna-tIna, cAra-cAra, pA~ca-pA~ca, chaH-chaH, sAta-sAta ATha-ATha, nau-nau, dasa-dasa tathA gyAraha-gyAraha haiN| yoM sthAnAMga evaM samavAyAMga kI jyoM kramaza: bar3hate-bar3hate gyAraha kI saMkhyA taka yaha krama gatizIla rahA hai| piTakoM ke atirikta buddha-vacana ke vibhAjana kA eka aura prakAra bhI hai, vaha nau aMgoM ke rUpa meM hai, jo isa prakAra haiM 1. sutta 2. gayaya 3. vaiyyAkaraNa 4. gAthA 5. udAna 6. ittivuttaka 7. jAtaka 8. abbhuta dhamma 6. vaidalla inameM itivRttaka kI racanA aMguttaranikAya kI jyoM saMkhyAkramAnubaddha hai| itivattaka kA saMskRta rUpa ityuktam hai / 'bhagavAn buddha dvArA aisA kahA gayA' isa artha meM yaha prayakta hai| ___ 2010_05 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAcAra trasa evaM sthAvara-gatizIla evaM sthitizIla prANiyoM kI hiMsA se nivRtta hone kA jisa prakAra jaina-vAGmaya meM pratipAdana hai, vaise hI bauddha-vAGmaya meM bhI hai| vahA~ na kevala bhAva-sAmya hai, varan zabda-sAmya bhI hai / isase ahiMsA kI vyApakatA, virATtA phalita hotI hai| AcAra ke anya vibhinna pahaluoM para bhI donoM mahApuruSoM ne bahuta kucha samAna bhAva-bhASA meM abhihita kiyA hai| yahAM kramazaH bhagavAn mahAvIra aura buddha ke maulika uddharaNoM ko prastuta karate hue Agama va tripiTaka sAhitya ke AdhAra para unakI AcAra viSayaka abhivyaMjanA kI jA rahI hai| samuddhRta grantha kauna-sA Agamangata hai va kauna-sA tripiTakagata, yaha to aba pAThaka ke lie svayaM saMvedya ho hI gayA hai| trasa evaM sthAvara jIvoM kI hiMsA se nivRtti jo trasa-jaMgama-calane phirane vAle athavA jinheM trasta hote anubhava kiyA jA sakatA hai, sthAvara-nahIM calane phirane vAle-jinake trAsa yA saMvedana kA sthUla dRSTi se anubhava nahIM kiyA jA sakatA-ina donoM prakAra ke prANiyoM kI sattA evaM svarUpa ko yathAvat rUpa meM jAnakara jo mana, vacana aura zarIra dvArA inakI hiMsA nahIM karatA hai na auroM se hiMsA karavAtA hai, use hama brAhmaNa brahma-jJAnI kahate haiN|' jo trasa-cara yA gatizIla tathA sthAvara-sthira yA gatizUnya-sabhI prANiyoM para na prahAra karatA hai, na unheM mAratA hai evaM na auroM se maravAtA hI hai, use maiM brAhmaNa kahatA huuN| vAnaspatika jagat :hisA-parihAra vijJAna ne yaha svIkAra kara liyA hai ki per3a-paudhoM meM bhI cetanA yA jIvatva hai| sukha-dukhAtmaka anubhUtiyA~ bhI unameM haiN| bhArata ke suprasiddha vaijJAnika sva0 DaoN0 jagadIza candra basu ne apanI sUkSma, gahana vaijJAnika gaveSaNAoM ke AdhAra para yaha tathya udghATita kiyA jo uttaravartI vaijJAnikoM ke lie aura Age anusandhAna ke nimitta mArgadarzaka siddha huaa| vaijJAnika DaoN0 basu se pUrva vAnaspatika jagat ke sambandha meM yaha tathya vijJAna jagat meM lagabhaga aparijJAta thaa| 1. tasapANe viyANettA, saMgaheNa ya thAvare / jo na hiMsai tiviheNaM, taM vayaM bUma mAhaNaM // -uttarAdhyayana sUtra 25.23 2. nidhAya daNDaM bhUtesu thAvaresu c| yo na hanti na ghAtati, tamahaM bra mi brAhmaNaM / / -dhammapada, brAhmaNa varga 23 ____ 2010_05 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 jaina siddhAnta meM per3a-paudhoM kA jIvatva anAdikAla se svIkRta hai| isa sambandha meM Agama-sAhitya meM aneka sthAnoM para vistRta vivecana huA hai| anyAnya jIvadhAriyoM yA prANiyoM kI hiMsA ke parivarjana kI jyoM vanaspati-peDa-paudhe bIja Adi ke hiMsA-parihAra para bhI jaina-zAstroM meM bar3A jora diyA gayA hai| bauddha-zAstroM meM bhI yaha svara sAMketika rUpa meM mukharita rahA hai| itanA jJAtavya hai, jaina-zAstroM kI taraha prastuta viSaya kA vipula vistAramaya vivecana saMbhavataH vahA~ nahIM ho pAyA, kintu, bhAva-sAmya, dRSTi-sAmaMjasya zramaNasaMskRti kI ina donoM hI dhArAoM meM upalabdha hai| viveka jana hiMsA se lajjita-saMkucita ---pRthaka rahate haiN| kucha aise vyakti haiM, jo apane ko anagAra-gRhatyAgI kahate hue bhinna-bhinna prakAra ke zastroM se vanaspatikAyika jIvoM kA samAraMbha-hanana yA saMhAra karate haiN| vanaspatikAyika jIvoM kI hiMsA karane ke sAtha-sAtha ve dUsare aneka prakAra ke jIvoM kI bhI vihiMsA-vighAta karate haiN| ... - bhagavAn mahAvIra ne isa sambandha meM parijJAna yA upadeza diyA- "isa jIvana ke nimitta, parivandana-prazasti, mAnana-samAdara evaM pUjA-satkRti ke hetu, jAti-janma, mRtyu aura mocana-mukti yA mokSa ke lie, duHkha ke pratighAta-pratikAra ke lie vaha (apane ko sAdhu abhihita karane vAlA) svayaM vanaspatikAya ke jIvoM kA ghAta karatA hai, auroM dvArA vaisA karavAtA hai tathA jo karate haiM, unakA anumodana karatA hai, unako acchA samajhatA hai| isa prakAra svayaM hiMsA karanA, dUsaroM se karavAnA, karate ko acchA mAnanA, usake ahita-akalyANa-burAI ke lie hai, abodhi-ajJAnasUcaka hai| sAdhaka ukta tathya ko hRdayaMgama karatA huA saMyama meM susthira rhe| "bhagavAn se, gRhatyAgI saMyamI puruSoM se zravaNa kara use yaha jJAna ho jAtA hai ki hiMsA eka granthi hai-- gA~Tha hai / vaha moha hai, mAra hai-mRtyu hai tathA naraka hai kintu phira bhI Asaktivaza manuSya taraha-taraha ke zastroM dvArA vanaspatikAya kI hiMsA karatA hai| vanaspati kAya kI hiMsA karatA huA vaha anya bahuta prakAra ke ke jIvoM kI bhI hiMsA karatA hai|" bhagavAna tathAgata ne bhikSuoM ko sambodhita kara kahA- "bhikSuo ! aise puruSa bahuta kama haiM, jo bIja-vanaspati ko naSTa karane se virata rahate haiM-bIja-vanaspati ko naSTa karane kA parityAga karate haiN| aise puruSa adhika haiM, jo bIja-vanaspati ko naSTa karane se virata nahIM hote-jo bIja-vanaspati ko naSTa karane kA parityAga nahIM krte|"2 . bhagavAn ne bhikSuoM ko sambodhita kara kahA-"bhikSuo ! aise puruSa bahuta kama haiM, jo kaccA anna grahaNa karane se virata hote haiM jo kaccA anna grahaNa karane kA parityAga karate haiN| aise puruSa adhika haiM, jo kaccA anna grahaNa karane se virata nahIM hote-jo kaccA grahaNa karane kA parityAga nahIM krte|"3 1. AcArAMga 1.1.5.42-44 2. saMyutta nikAya, satve suttanta 54.8.8 3. saMyutta nikAya, ghaJa sutta 54.6.4 ____ 2010_05 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra zrahiMsA, satya, asteya, brahmacarya bhArata kI prAya: sabhI dharma-paraMparAoM meM ahiMsA, satya, asteya tathA brahmacarya kI upAdeyatA svIkAra kI gaI hai| unase zUnya dharma vAstava meM dharma nahIM kahA jA sakatA / zramaNa-saMskRti ke to mUla AdhAra hI ye haiM / jaina vAGmaya evaM bauddha vAGmaya meM inake sambandha meM sthAna-sthAna para bar3A vizada vivecana huA hai, jo mananIya hai / ahiMsA - kisI prANI kI hiMsA na karanA --vadha na karanA, use kaSTa na denA, satya bhASaNa karanA, asatya na bolanA, astenaka -- corI na karanA, kisI ke binA diye kisI kI koI vastu na lenA, brahmacarya kA pAlana karanA -- kAma-saMyama karanA tathA parigraha kA varjana karanA--ye pA~ca mahAvrata haiN| inheM svIkAra kara sAdhaka jina prarUpita dharma kA pratipAlana kare / ' 76 jo manuSya hiMsA karatA hai - kisI kA prANa haraNa karatA hai, kisI ko mAratA hai, satAtA hai, mRSAvAda -- asatya bhASaNa karatA hai, loka meM kisI kI binA dI huI vastu letA hai-- corI karatA hai, para strI gamana karatA hai, madirA pAna karatA hai, vaha loka meM svayaM apanI jar3a khodatA hai - svayaM apane vinAza ko AmaMtrita karatA hai / mAnava ! yaha pApadharmA, asaMyata janoM kI sthiti hai / ise jAno, smjho| ye adharmamUlaka karma cirakAla paryanta tumheM du:kha meM rA~dhe nahIM, pakAyeM nahIM, yaha socakara tuma inakA parivarjana kro| sAtAgiri tathA hemavata nAmaka do yakSoM ne eka bAra paraspara vicAra kiyA - Aja pUrNimA hai, uposatha hai / bhavya, manorama rAtri upasthita hai| uttama nAma yukta -- parama yazasvI zAstA gautama ke hama darzana kareM / hemavata ne sAtAgiri se kahA- - "kyA unakA -- zAstA gautama kA citra samAdhiyukta hai ? kyA saba prANiyoM ke prati ve samAna bhAva -- -- ahiMsA bhAva liye haiM ? kyA vAJchita, 1. ahiMsa saccaM ca ateNagaM ca tato adaMbhaM apariggahaM ca / paDivajjiyA paMca mahavvayANi, carijja dhammaM jiNadesiyaM viU // 2. yo pANamatipAti, musAvAdaJca -- uttarAdhyayana sUtra 21.12 bhAsati / loke adinna Adiyati, paradAraJca gacchati // surAmerayapAnaJca, yo naro anuyuJJati / isa lokasmiM mUlaM khanati attano // evaM mo purisa ! jAnA hi, pApa dhammA asatA / mA taM lobho adhammo ca, ciraM dukkhAya randhayuM // -dhammapada 18, mallavaggo 12.14 2010_05 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 avAJchita viSayoM se sambaddha saMkalpa-vicAra, vikalpa unake niyaMtraNa meM haiM ? kyA ve saMyatacetA haiM ?" sAtAgiri ne kahA- "unakA mana samAdhiyukta hai| saba prANiyoM ke prati ve samAna bhAva liye haiN| kisI ke prati unameM hiMsA bhAva-zatrubhAva nahIM hai| vAJchita, avAJchita viSayoM se sambaddha vicAra, vikalpa unake vazagata haiM / ve saMyatacetA haiM / "2 hemavata-"kyA ve adatta nahIM dI huI vastu kA AdAna-grahaNa nahIM karate ? corI nahIM karate ? kyA ve prANiyoM prati saMyamazIla haiM ? kyA ve pramAda se atIta haiM ? kyA ve dhyAna se rikta-rahita nahIM haiM ?"3 ___ sAtAgiri-"ve nahIM dI huI vastu kabhI grahaNa nahIM karate-corI nahIM karate / ve prANiyoM ke prati saMyamazIla haiN| ve pramAda se atIta haiN| ve dhyAna se rikta -rahita nahIM haiM ?"4 hemavata-"kyA ve asatya bhASaNa nahIM karate ?kyA ve kaThora vacana prayoga nahIM karate? kyA ve Apattijanaka bAta nahIM kahate ? kyA vRthA bakavAsa nahIM karate?"5 1. kacci mano supaNihito, savvabhUtesu tAdi no| kacci iThe aniThe ca saMkappassa vsiiktaa|| -suttanipAta 6, hemavata sutta 2 2. mano cassa supaNihito, savvabhUtesu taadino| atho iThe aniThe ca, saMkappasma vsiiktaa|| -suttanipAta 6, hemavata sutta 3 3. kacci adinnaM nAdiyati, kacci pANesu snyto| kacci ArA pamAdamhA, kacci jhAnaM na riJcati / / -suttanipAta 6, hemavata sutta 4 4. na so AdinnaM Adiyati, atho pANesu snyto| atho ArA pamAdamhA, buddho jhAnaM na riJcati / / -suttanipAta 6, hemavata sutta 5 5. kacci musA na bhaNati, kacci na khiinnvypptho| kacci vebhUtiyaM nAha, kacci sampha na bhAsati // -suttanipAta 6, haimavata sutta 6 ___ 2010_05 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 81 tattva : AcAra : kathAnuyoga ] sAtA girira-- "ve asatya bhASaNa nahIM karate / ve kaThora vacana prayoga nahIM karate / Apattijanaka bAta nahIM kahate / ve sArthaka evaM zreyaskara bAta hI kahate haiM / ' 179 hebhavata --"kyA ve kAma meM anurakta nahIM haiM ? brahmacArI haiM ? kyA unakA caritra nirmala hai ? kyA ve moha ko atikrAnta kara cuke haiM ? kyA ve dharmoM ke sandarbha meM cakSuSmAn haiM ? kyA dharmoM ko dekhate haiM ? jAnate haiM ? "" sAtAgiri - "de kAma meM anurakta nahIM haiM, brahmacArI haiM / unakA citta nirmala hai / ve moha ko atikrAnta kara cuke haiN| ve dharmoM ke draSTA haiM / " 3 yoM paraspara vicAra-vimarza kara, carcA kara donoM yakSa bhagavAn ke pAsa Aye, prazna pUche, samAhita hue / ahisA pArthiva zarIramaya, jalIya zarIramaya, Agneya zarIramaya, vAyavya dehadhArI, bIjarUpa kanevarayukta, haritakAyika, jalacara, sthalacara, khecara AkAzacArI, trasa -- calane phirane vAle, trasta hote - vedanAnubhUti karate pratIta hone vAle, sthAvara - sthitizIla nahIM calane phirane vAle jIvoM-sabhI prANiyoM ke lie kSemakarI - kalyANakAriNI hai / " tuma vahI ho, jise tuma hantavya - mArane yogya mAnate ho| tuma vahI ho, jise tuma AjJApavitavya --- apanI AjJA meM - dAsatva meM rakhane yogya mAnate ho| tuma vahI ho, jise tuma paritApayitavya - paritApa dene yogya mAnate ho| tuma vahI ho, jise tuma parighAtayitavya 1. bhusA ca so na bhaNati, atho na khINavyapatho / atho bhUtiyaM nAha, mantA atthaM so bhAsati // - suttanipAta 6, hemavata sutta 7 2. kacci na rajjati kAmesu, kacci cittaM anAvilaM ! kacci mohaM atikkanto, kacci ghammesu cakkhumA // 3. na so -- suttanipAta 6, hemavata sutta rajjati kAmesu, atho cittaM anAvilaM / sabbamohamatikkanto, buddho ghammesu cakkhumA // AcAra - suttanipAta hemavata sutta 6 4. to visiTThatariyA ahiMsA jA sA puDhavI- jala-agaNi mAruya vaNassai bIya hariyajalayara-thalayara-khayara tasa thAvara - savvabhUyakhemakarI / -- praznavyAkaraNasUtra 2. 1. sUtra 108 2010_05 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 -parighAta karane yogya mAnate ho, jise tuma upadruta-upadravayukta karane yogya mAnate ho|' dUsare jIva kA vadha-hatyA apanI hatyA hai| dUsare jIva para dayA karanA apane para dayA karanA hai| prabhu mahAvIra ke vacanoM meM ruci rakhatA huA-zraddhA rakhatA huA jo SaTkAyika jIva-nikAya ko chahoM prakAra ke jIvoM ko Atmatulya mAnatA hai, vAstava meM vahI bhikSu hai|' yaha loka-yaha jIvana dharmAnuSThAna kI apUrva sandhi-velA hai| ise jAnakara sAdhaka bAhya-jagat ko-anya AtmAoM ko, prANImAtra ko, AtmasadRza-apane samAna smjhe| kisI kA hanana na kare, pIDotpAdana na kare / jisakI tuma apane lie cAha lie ho, vaisA tuma auroM ke lie bhI cAho / jo tuma apane lie nahIM cAhate, use auroM ke lie bhI mata caaho|5 saba prANiyoM ko apanI Ayu-jIvana-sthiti priya lagatI hai, sabhI sukha bhoganA cAhate haiM, duHkha sabako pratikUla-apriya pratIta hotA hai / saba jIvana kI kAmanA karate haiN| sabako jIvana priya lagatA hai| sabhI prANI jInA cAhate haiM, koI bhI maranA nahIM caahtaa| ataH nirgrantha-hiMsAvirata zramaNa prANivadha ko ghora-bhayaMkara, pApotpAdaka mAnate hue use vajita karate haiMusakA AcaraNa nahIM krte|" 1. tumaM si NAma taM ceva jaM haMtavvaM ti mnnnnsi| tumaM si NAma taM ceva jaM ajjAvetavvaM ti maNNasi / tumaM si NAma taMva jaMparitAvetavaM ti maNNasi / tumaM si NAma taM ceva jaM parighetavvaM ti maNNa si / evaM taM ceva jaM uddavetavvaM ti maNNasi / -AcArAMgasUtra 1. 5. 5. 5 2. jIvavaho appavaho, jIvadayA appaNo dayA hoi / -bhakta pratyAkhyAna 3. roia NAyaputtavayaNe, attasame maNNijja chappikAye / -dazavakAlika sUtra 10.5 4. saMdhi logassa jANittA Ayao bahiyA paas| tamhA Na haMtA Na vidhaate| -AcArAMga sUtra 1. 3. 3.1 5. jaM icchasi appaNato, jaM ca Na icchasi appnnto| taM icchA parassa vi mA, ettiyagaM jiNasAsaNayaM / / -vahatkalpa bhASya 4554 6. savve pANA piAuyA, suhasAtA dukkhapaDikUlA, appiyavadhA, piyajIviNo, jIvitu. kAmA, sabvesiM jIvitaM piyaM / -AcArAMga sUtra 1. 2. 3.4 7. savve jIvA vi icchaMti, jIviuMNa mrijji| samhA pANi vahaM ghoraM, NiggaMthA vajjayaMti nnN|| -dazavakAlika sUtra 6.11 2010_05 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] saMsAra ke sabhI prANiyoM ko duHkha akAnta hai-apriya hai / ataH ve sabhI ahiMsya haiM--kisI kI mI hiMsA nahIM karanI cAhie / AcAra jJAnI ke jJAna kI - jJAnIpana kI sArthakatA isameM hai ki vaha kisI kI bhI hiMsA na kare / ahiMsaka bhAvanA dvArA sabake prati samatA bhAva rakhe- sabako apane samAna samajhe / vastuta: yahI vijJeya hai - vizeSa rUpa se jJAtavya hai - samajhane yogya hai / " prANiyoM kI hiMsA karane se koI Arya- - uttama nahIM hotA / samasta prANiyoM kI hiMsA na karane meM hI Aryatva hai / vAstava meM ahiMsA hI Aryatva kA AdhAra hai / " jaisA maiM hU~, vaise hI ye anya prANI haiM / jaise ye anya prANI haiM, vaisA hI maiM hU~ / yoM huA apane samAna mAnakara na unakI hatyA kare, na krvaae| socatA -- jo apane anukUla hai, apane ko dRSTa hai, vahI auroM ko sujhAnA cAhie / aise arthasamucita Azaya kA anuzAsana karatA huA sudhI puruSa kleza-- udvega yA kheda nahIM pAtA daNDa se hiMsA se saba trasta hote haiN| sabako apanA jIvana priya lagatA hai / auroM ko apane hI samAna samajhakara unakI hiMsA nahIM karanI cAhie / jo sukhepsu apane sukha ke lie prANiyoM kI hiMsA karatA hai, vaha marakara paraloka meM sukha nahIM paataa| 1. savve akkaMtadukkhA ya, ato savve ahiMsiyA / etaM khuNANiNo sAraM, jaM na hiMsati kiMcaNaM / ahisA samayaM ceva, etAvaMtaM viyANiyA // -- sUtrakRtAMga 1. 1. 4. 6-10 2. na tena ariyo hoti, yena pANAni hiMsati / ahiMsA savvapANAnaM, ariyo'tti pavacyati // - dhammapada 16.5 3. yathA ahaM tathA ete, yathA ete tathA ahaM / attAnaM upamaM katvA, na haneyya na ghAtaye // - suttanipAta 3. 37.27 4. attAnaM eva paDhamaM, paTirUpaM nivezaye / athaJca manusAseyya na kilisseya paNDito // - theragAthA 158 5. sabbe tasanti daNDassa, sabbesaM jIvitaM piyaM / attAnaM upamaM katvA, na haneyya na ghAtaye // - - ghammapada 10.2 6. sukhakAmAni bhUtAni, yo attano sukhame sAno, pecya 2010_05 83 daNDena vihiMsati / so na labhate sukhaM // - dhammapada 10.3 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka eka anuzIlana [ khaNDa : 3 jo sukhepsu apane sukha ke lie prANiyoM kI hiMsA nahIM karatA, vaha marakara paraloka sukha pAtA hai| meM 84 hiMsA se saba trasta hote haiM / saba mRtyu se bhayabhIta rahate haiM / ataH Atmaupamya kA bhAva lie - sabako apane tulya mAnate hue kisI ko mAranA nahIM cAhie / " trasa -- jaMgama, sthAvara - sthitizIla, dIrgha - lambe-caur3e, madhyama- mahAn - vizAla, - maMjhale Thigane, sthUla-moTe yA aNuka - bahuta choTe hoM, dRSTa- dRSTigocara - dikhAI dene vAle yA adRSTa - adRSTigocara - nahIM dikhAI dene vAle hoM, nikaTavartI - najadIka rahane vAle yA dUravartI -- dUra rahane vAle hoM, utpanna hoM yA utpanna hone vAle hoM - sabhI prANI sukhita hoN| 3 jo zarIra dvArA, vANI dvArA, mana dvArA hiMsA nahIM karatA, dUsare ko pIr3A nahIM detA vaha sarvathA ahiMsaka hotA hai / * satya bhagavatsvarUpa hai / " * vaha jagat meM sArabhUta hai-- sarvathA sArayukta hai / " puruSa ! tuma satya ko samyak rUpa meM samajho / satya kI AjJA meM - maryAdA meM upa sthita vidyamAna sAdhaka - satya kA anusaraNa karanevAlA prajJAzIla puruSa mRtyu ko - saMsAra ko tara jAtA hai / nitya apramatta - jAgarUka raha, mRSAvAda kA varjana kara upayoga pUrvaka hitakara, kintu, duSkara - yatna- sAdhya satya vacana bolanA caahie| 7 1. sukhakAmAni bhUtAni, yo daNDena vihiMsati / attano sukhame sAno, pecca so labhate sukhaM // - dhammapada 10.4 2. sabbe tasanti daNDassa, zabbe bhAyanti maccuno / attAnaM upamaM katvA, na hunethya na ghAtaye // - ghammapada 10.1 3. ye keci pANabhUtatthi tasA vA thAvarA vA anavasesA / dInA vA ye mahantA vA majjhimA raskA'Nuka thUlA // diTThA vA yeva adiTThA ye ca dUre vasanti avidUre || bhUtA vA saMbhavesI vA satve sattA bhavanti sukhitattA // -- suttanipAtametta sutta 4-5 4. yo ca kAyena vAcA ya, manasA ca na hiMsati / sarvaM ahiMsako hoti, yo paraM na vihiMsatIti // 5. taM saccaM bhagavaM jaM taM logammi sArabhUyaM / - saMyukta nikAya, brAhmaNasutta, ahiMsakasutta - praznavyAkaraNa sUtra 2.1 6. purisA ! saccameva samAbhijANAhi / saccassa ANAe se uvaTThie medhAvI mAra tarati / 2010_05 -- AcArAMga sUtra 1.3.3.6 7. niccakAlappamatteNaM musAvAya vivajjaNaM / bhAviyavvaM hiyaM saccaM, niccAutteNa dukkaraM // - - uttarAdhyayana sUtra 16.27 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra satya eka hai -satsvarUpa hai| vaha ekamAtra advitIya hai| saba rasoM meM-svAdu padArthoM meM satya vizeSa AsvAda liye hai-sabase bar3hakara hai| muni --sAdhaka, brAhmaNa-brahmajJa-satsvarUpa kA jJAtA satya kA avakrama karasatya ko jIvana meM utAra kara saMsAra sAgara ke taTa para pahuMca jAtA hai, bhava-sAgara ko pAra kara jAtA hai| ___ akarkaza-karkazatA rahita-akaThora yA komala, vijJApana-jJAnaprada satya vANI bolanI cAhie / apane lie athavA anya ke lie krodhavaza yA bhayavaza hiMsaka-para pIDAprada mRSAasatya nahIM bolanA cAhie, na dUsare se bulavAnA caahie| loka meM sabhI satpuruSoM ne mRSAvAda kI-asatya-bhASaNa kI gauM-nindA kI hai| maSAvAda saba prANiyoM ke lie avizvAsa kA hetu hai| ataH usakA varjana karanA caahie| __ jo jAnate hue bhI pUche jAne para anyathA bhASaNa karatA hai-asatya bolatA hai, sarpa kI jyoM usakI jihvA ke do khaNDa ho jAte haiM, jIbha vidIrNa ho jAtI hai phaTa jAtI hai| - abhUtavAdI-ayathArthabhASI-asatya-bhASaNa karane vAlA aura karake nahIM kiyA kahanevAlA-mukarane vAlA naraka prApta karatA hai-naraka meM jAtA hai| jo satya kA parityAga kara asatya kA sevana karatA hai-mithyA bhASaNa karatA hai, vaha dharma kA ullaMghana karatA hai-dharma-patha ke viparIta jAtA hai| use apanA paraloka bigar3ane kI koI cintA nhiiN| aisA kauna-sA pApa hai, jo vaha nahIM kara sakatA / vaha jaghanya se 1. ekaM hi saccaM na dutiyamasthi / -suttanipAta 4.50.7 2. saccaM ha ve sAdutaraM rasAnaM / -suttanipAta 1.20.2 3, saccA avokkama muni thale tiTThati braahmnno| -suttanipAta 53.12 4. akakkasaM vijJApani giraM saccaM udIraye / -suttanipAta 35.36 5. appaNaTThA paraTThA vA, kohA vA jai vA bhayA / hiMsagaM Na musaM bUyA, No vi aNNaM vayAvae / musAvAo ya logammi, savvasAhUhiM grihio| avissAso ya bhUyANaM, tamhA mosaM vivjje| -dazavakAlika sUtra 6.12-13 6. jihvA tassa dvidhA hoti, uragasseva disamyati / yo jAnaM pucchito pahaM, aathA visujjhati / / -jAtaka 422.50 7. abhUtavAdI nirayaM upeti, yo vApikatvA na karomIti cAha / -suttanipAta 3.36.5 ____ 2010_05 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 jaghanya pApa kara sakatA hai|' binA diye dantazodhanArtha tinakA bhI nahIM lenA cAhie / adatta kA-corI kA sadA vivarjana karanA caahie| saba prakAra ke adatta kA-binA diye vastu lene kA, uThAne kA-corI kA parityAga kara denA caahie| mikSu-jIvana ke Adarza . eka bhikSu kA jIvana saMyama, vairAgya, titikSA tathA sAdhanA para TikA hotA hai| vaha mana, vacana evaM karma dvArA saMyama se anuprANita rahatA hai| yahI usake jIvana kI AbhA hai, saundarya hai / vaha akuzala-azubha karmoM se sadA dUra rahatA hai / rAga, kAma, lipsA evaM vAsanA se alipta rahatA hai| vaha bhaya, saMzaya, Asakti se abhibhUta nahIM hotaa| vaha kSaNa-kSaNa zIla, pavitratA aura adhyAtma-caryA se ApyAyita rahatA hai / jo hasta-saMyata hai, hAthoM kA saMyama pUrvaka upayoga karatA hai, pAda-saMyata hai, pairoM kA saMyamapUrvaka upayoga karatA hai, vAk-saMyata hai, vANI kA saMyamapUrvaka upayoga karatA hai, indriya saMyata hai, sabhI indriyoM kA saMyamapUrvaka upayoga karatA hai, jo adhyAtma-rasa meM-dharma-dhyAna meM lIna rahatA hai, jo samAhitAtmA hai--samAdhiyukta hai, jo sUtra evaM artha ko yathAvat rUpa meM jAnatA hai, vastutaH vahI bhikSu hai| jo mana, vacana evaM kAya dvArA saMyata hai, inakA saMyamapUrvaka upayoga karatA hai, vahI vastutaH bhikSu hai| sAdhaka lAbha-prApti, alAbha-aprApti, sukha-du:kha, jIvana, mRtyu, nindA, prasaMzA, mAna evaM apamAna meM samAna bhAva liye rahatA hai| 1. ekaM dhamma atItassa, musAvAdissa jntuno| vitiNNaparalokassa, natthi pApaM akAriyaM / -dhammapada 13.10 2. daMtasohaNamAissa, adattassa vivajjaNaM / aNavajjesa Nijjassa, giNhaNA avi dukkaraM / / -uttarAdhyayana sUtra 16.28 3. savvaM adinnaM privjjyeyy| -sutta nipAta 26.20 4. hatthasaMjae pAyasaMjae, vAyasaMjae sNjiNdie| ajjhapparae susamAhiappA, suttatthaM ca viyANai je sa bhikkhU / --dazavakAlika sUtra 10.15 5. maNa-vaya-kAya-susaMvuDe je sa bhikkhU / -dazavakAlika sUtra 10.7 6. lAbhAlAme suhe dukkhe, jIvie maraNe thaa| samo jiMdA pasaMsAsu, tahA maannaavmaanno| -uttarAdhyayana sUtra 16.61 ____ 2010_05 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra yadi nipuNa-kuzala, guNAdhika-guNoM meM apane se, adhika, unnata athavA guNoM meM apane sadRza sahayogI na mile to sAdhaka pApa-karmoM kA varjana karatA huA, kAma bhogoM meM Asakta na rahatA huA ekAkI hI jIvana-yAtrA meM Age bar3hatA jaae|' bhikSa ucita samaya para-jisa gAMva yA nagara meM bhikSA kA jo upayukta samaya ho, usI meM mikSArtha niSkramaNa kare-bAhara nikale, ucita samaya para pratikrAnta ho-bhikSA lekara vApasa lauTa aae| akAla kA-anupayukta samaya kA varjana kara, upayukta samaya me karane yogya bhikSAcaryA, svAdhyAya Adi kArya samIcInatayA kre|2| nirgranthoM-asaMyamamaya granthivajita zramaNoM--bhikSuoM kI alpecchA-icchAoM kA alpIkaraNa-santoSa hI unake lie prazasta-uttama hai|' lAbha hone para-abhIpsita AhAra Adi prApta hone para bhikSu mada-ahaMkAra na kare, alAbha hone para-icchita AhAra Adi na milane para zoka na kre| yadi adhika parimANa meM prApta ho to saMcaya-saMgraha na kre| apane ko sadA parigraha se pRthak rkhe| yadi sAdhaka ko kabhI bhikSA prApta na ho sake-AhAra Adi na mila sake to use vedanA-mana:kleza nahIM mAnanA cAhie, duHkhita nahIM honA caahie| yadi mila jAe to use vikatthanA-prazaMsA nahIM karanI cAhie-- apane ko dhanya nahIM mAnanA cAhie, denevAle kA kIrti-kathana nahIM karanA caahie| aise uttama AcAra kA dhanI bhikSu vAstava meM pUjanIya jaise kachuA apane aMgoM ko apanI deha meM samAhRta kara letA hai-sameTa letA hai, usI prakAra jJAnI puruSa adhyAtma bhAvanA dvArA apane pApa-karmoM ko sameTa letA hai, unheM apagata 1. na vA labhijjA niuNaM sahAyaM, guNAhiyaM vA guNao samaM vaa| ego vi pAvAI vivajjayaMto, viharejja kAmesu asjjmaanno|| -uttarAdhyayana sUtra 32.5 2. kAleNa Nikkhame bhikkhU, kAleNa ya pddikkme| akAlaM ca vivajjittA, kAle kAlaM samAyare // -dazavakAlika sUtra 5.2.4 3. appicchA samaNA niggaMthANaM pstthaa| -bhagavatI sUtra 1.6.21 4. lAbho tti Na majjejjA, alAbho tti Na soejjA, bahuM pi lavu Na Nihe / pariggahAo appANaM avskkejjaa| -AcArAMga sUtra 1.2.5.3 5. aladdhayaM No parideva ijjA, laddhaNa vikatthayaI sa pujjo| -dazavakAlika sUtra 9.3.4 ____ 2010_05 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana kara DAlatA hai / " jo sthitAtmA - AtmasaMyamayukta puruSa Rddhi-sampatti, vaibhava, satkAra, pUjAprazasti kA parityAga kara detA hai, jo anIha hai- Asakti varjita hai, vahI vAstava meM bhikSu hai / jo sukha -- anukUla - vedanIya, duHkha --- pratikUla vedanIya ko samabhAva pUrvaka saha jAtA vahI bhikSu hai / 3 bhikSu kI apanI vizeSatA hotI hai, vaha kabhI hAsyotpAdaka kuceSTAe~ - haMsI, masahai, kharI Adi nahIM karatA / * ke vigatabhaya - nirbhIka, niHsaMzaya, buddha -- bodha-yukta - prajJAzIla antevAsI gurujana kaThora anuzAsana ko bhI apane lie hitakara evaM lAbhadAyaka mAnate haiM, vahI kSAntimaya Atmazuddhiprada pada --- anuzAsana mUr3hoM ajJAniyoM ke lie dveSa kA kAraNa bana jAtA hai| jo labdha--- prApta hue kAnta - kamanIya, priya bhogoM kA svAdhInatA se svecchApUrvaka parityAga kara detA hai, vAstava meM vahI tyAgI kahA jAtA hai / jaise meru parvata vAyu ke jhoMkoM se hI Atmagupta - Atma-niyantrita sAdhaka sahatA jAtA hai / " aprakampita rahatA hai- jarA bhI hilatA nahIM, vaise pariSadoM- bAdhAoM, vighno ko avicala rUpa meM jo hasta saMyata, pAda saMyata tathA vAksaMyata hai, jo apane hAtha, paira aura vANI kA saMyama ke sAtha vyavahAra karatA hai, vaha uttama saMyamI hai / vaha adhyAtma-rata, samAhita 1. jahA kumme saaMgAI, sae dehe samAhare / evaM pAvAI medhAvI, ajjhappeNa samAhare // - sUtrakRtAMga 1.8.16 sakkAraNa pUyaNaM ca, ca ThiappA aNi je sa bhikkhU / -- dazavaikAlika sUtra 10.17 2. iDhi ca 3. samasuha - dukkha sahe ya je sa bhikkhU / [ khaNDa : 3 2010_05 - dazarvakAlika sUtra 10.11 - 4. Na yAvi hAsaM kue je sa bhikkhU / -- dazakAlika sUtra 10.20 5. hiyaM vigayabhayA buddhA, pharusaM pi aNu sAsaNaM / vessaM taM hoi mUDhANaM, khaMtisohikaraM payaM // --uttarAdhyayana sUtra 1.26 moe, laddhe vi piTThikuvvai / 6. je ya kaMte pie sAhINe cayai bhoe, se hu cAitti vuccai // -- dazavekAlika sUtra 2.3 7. meruvva vAeNa akaMpamANo, parIsahe Ayagutte sahejjA / - uttarAdhyayana sUtra 21.16 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra C8 samAdhiyukta puruSa sadA AtmatuSTa rahatA hai| vastuta: vahI bhikSu hai-bhikSu kahe jAne yogya hai| jo zarIra se saMvRta haiM--daihika caMcalatA-rahita haiM, vANI se saMvRta haiM--vAcika caMcalatA-rahita haiM, mana se saMvRta haiM--mAnasika caMcalatA rahita haiM, ve dhIra-dharyazIla puruSa parisaMvRta hote haiM-susthira evaM susamAhita hote haiN|' sAdhaka lAbha-prApti, alAbha-aprApti, ayaza-apayaza, apakIti, kIrti-yaza, nindA, prazaMsA, sukha evaM duHkha meM sadA samAna rahatA hai| yadi paripakva-kuzala, buddhizIla, dhairyavAn sahayogI-sAthI na mile to vijitajIte gaye rASTra ko chor3akara jAne vAle rAjA kI jyoM sAdhaka geMDe kA-sA parAkrama liye sAdhanA kI yAtrA para calatA jaae| sAdhanA kI yAtrA para ekAkI vicaraNa karanA-calate calanA zreyaskara hai / mUrkha kA sahAyaka yA sahayogI ke rUpa meM prApta honA ucita, hitakara nahIM hai| ataH sAdhaka alpotsuka hotA huA-utsukatA evaM Asakti ko kSINa karatA huA gajarAja kI jyoM AtmollAsa-mastI liye vicaraNa kare, kadApi pApAcaraNa na kre| ___ bhikSu vikAla meM-- anupayukta samaya meM bhikSAdi hetu bAhara na ghuume| vaha samucita 1. hatthasaJato pAdasato , vAcAya saJato snytuttmo| ajjhattharato samAhito eko, santusito tamAhu bhikkhU / / -dhammapada 25.3 2. kAyena saMvutA dhIrA, atho vAcAya sNvutaa| manasA saMvutA dhIrA, te ve suparisaMvutA // -dhammapada 17.14 3. taheva lAbhe nAlAbhe, nAyase na ca kittiyA / na nindApasaMsAya, na te dukkhe sukhamhi c|| --theragAthA 667 4. no ce labhetha nipakaM sahAyaM, saddhi caraM sAdhu vihAri dhiirN| rAjA va raThaM vijitaM pahAya, eko care khaggA visANa kppo|| -suttanipAta 3.12 5. ekassa carita sevyo, natthi bAle shaayitaa| eko care na ca pApAni kayirA, appossukko mAtaGga ra va naago|| -dhammapada 23.11 ___ 2010_05 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 samaya para bhikSArtha gAMva meM jaae|' icchAoM kA alpIkaraNa-santoSa satpuruSoM dvArA prazasta -prazaMsAspada batalAyA gayA hai| sAdhanAmaya jIvana meM isakI bar3I upayogitA hai| bhikSu ko cAhie ki vaha prApta bhikSAnna kI sannidhi-saMcaya yA saMgraha na kre| yadi bhikSAnna prApta na ho to vaha paritApa na kare, duHkhita na ho / ' jisa prakAra kachuA apane saba aMgoM ko mastaka meM sameTa letA hai, usI prakAra bhikSu ko cAhie ki vaha apane mAnasika vitarkoM ko-saMzaya-pUrNa vicAroM ko apane meM sikor3a le, unheM vistAra na pAne de, unheM dUra karade / buddha kA zrAvaka- unheM sunanevAlA antevAsI bhikSu satkAra kA abhinandana na kare satkAra prApta kara Anandita na ho, satkAra kI abhikAMkSA na kre| vaha sadA apane viveka kI saMvRddhi karatA jaae| paNDitajana---jJAnavAna puruSa sukha se spaSTa hokara--sUkha prApta kara athavA duHkha se spRSTa hokara-duHkha prApta kara ucca-UMce athavA avaca-nIce vicAra pradarzita nahIM karate, prakaTa nahIM karate, samAna bhAva liye rahate haiN| bhikSu kahIM bhI utsukatA yA tRSNA kA bhAva na rakhe / 1.na ve vikAle vicareyya bhikkha, gAmaM ca piNDAya careyya kaale| -suttanipAta 26.11 2. appicchA sappurisehiM vnnnnitaa| -theragAthA 11.27 3. laddhA na sannidhi kayirA na ca paritate tAni albhmaano| -suttanipAta 52.10 4. kumme ca aMgAni sake kapAle, samodahaM bhikkhu mano vitakke) -milinda prazna 5. aJjA hi lAbhUpanisA, asA nibbaangaaminii| evametaM abhiAya, bhikkhU buddhassa sAvako // sakkAraM nAbhinandeyya, vivekamanubra haye / / -dhammapada 5.16 6. sukhena phuTThA athavA dukhena, na uccAvacaM paNDitA dassayanti / -dhammapada 6.8 7. ussadaM bhikkhu na karegya kuhiM c| -suttanipAta 52.6 ____ 2010_05 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra - sat ziSya ke lie-sAttvika guNopeta antevAsI ke lie-jijJAsu ke lie guru kA anuzAsana priya-rucikara hotA hai, asat ziSya ke lie-asAttvika guNopeta antevAsI ke lie-jijJAsu ke lie guru kA anuzAsana apriya hotA hai| jo bharI javAnI meM buddha-zAsana meM-bhagavAn buddha dvArA nidezita dharma meM saMlagna hotA hai, vaha yuvA bhikSu bAdaloM ko cIrakara bAhara nikale candra kI jyoM isa loka ko prabhA. sita-prakAzita karatA hai| muni kI prAdarza bhikSA-caryA zramaNa-paramparA meM bhikSu, muni yA zramaNa kI bhikSAcaryA aise Adarza niyamoM evaM vidhi-vidhAnoM para AdhRta hai, jisase vaha kisI bhI taraha samAja para bhAra nahIM bntaa| tamI usakI vAyuvat apratibandha vihAritA phalita hotI hai| zramaNa-vAGmaya meM isa sambandha meM jo vivecana huA hai, nizcaya hI vaha bar3A udbodhaprada hai| bhauMrA vRkSoM ke aneka puSpoM se thor3A-thor3A rasa pItA hai| vaha puSpoM ko klAntapIr3ita nahIM karatA, thor3e thor3e rasa dvArA parituSTa ho jAtA hai-apanI pUrti kara letA hai| bhI prakAra jagat meM sAdhu-zramaNa gRhasthoM ke lie jarA bhI asuvidhA utpanna na karate hae aneka sthAnoM se-gharoM se thor3e-thor3e prAsuka AhAra Adi kI gaveSaNA meM udyata rahatA hai| bhauMrA phUloM ke varNa, gandha Adi ko jarA bhI hAni nahIM pahu~cAtA huA unakA rasa lekara calA jAtA hai, usI prakAra gA~va meM muni ko bhikSArtha vicaraNa karanA caahie|4 bhikSu kI vyavahAra-caryA bAhya vyavahAra antarvRttiyoM kA sUcaka hai| jisakA jIvana sAdhanAnurata hai, yaha Avazyaka hai, usakA vyavahAra tadanurUpa ho / usakI vANI meM kaThoratA na ho, bartAva meM asahiSNutA tathA krodha na ho| vaha jIvana meM sadA saMyata, prazAnta evaM jAgarUka rhe| 1. sataM hi so piyo hoti, asataM hoti appiyo / -theragAthA 667 2. yo ha ve daharo bhikkhu, yuJjate buddha saasne| so imaM lokaM pabhAseti, abbhA mutto'va candimA / / -dhammapada 25.23 3. jahA dumassa pupphesu, bhabharo Aviyai rasaM / Na ya puppha kilAmei, so ya pINei appayaM // emee samaNA muttA, je loe saMti sAhuNo / vihaMgamA va pupphesu, dAjabhattesaNe rayA / / -dazavaikAlika sUtra 1.2.3. 4. yathApi bhamaro pupphaM, baNNagaMdhaM aheThayaM / paleti rasamAdAya, evaM gAme munI care / -dhammapada 4.6 ____ 2010_05 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 jo aisI bAta nahIM kahatA, jisase kalaha utpanna ho, jo kisI para krodha nahIM karatA, apanI indriyoM ko sadA niyaMtrita rakhatA hai, vaza meM rakhatA hai, prazAnta rahatA hai, jo saMyama meM dhruvayoga yukta-avicala-- tallIna rahatA hai, jo sadA upazAnta rahatA hai--saMkaTa meM bhI kabhI Akula nahIM hotA, yathAsamaya saMpAdanIya sAmAyaka, pratilekhana Adi kAryoM kI upekSA nahIM karatA, vastutaH vahI sAdhu hai|' suttanipAta meM bhI lagabhaga aisA hI varNana hai, jahA~ bhikSu ke lie krodha na karane, vigrAhika-vigrahotpAdaka yA kalahotpAdaka bAta na kahane, kaThora bhASA kA prayoga na karane, zramaNocita uttama AcaraNa meM rata rahane kA upadeza diyA-gayA hai|' zramaNa kA svarUpa : samatA-pApa-zamana zramaNa zabda jaina-paramparA evaM bauddha-paramparA-donoM meM sarvasva-tyAgI, samatAnurata, satya-bhASI, sadjJAna-nirata bhikSu, sAdhu yA saMnyasta ke lie prayukta huA hai| donoM ke anusAra vaha sAdhanA ke utkarSa kA Adarza hai| muni usI kA paryAyavAcI hai| punazca tApasa kI yathArthatA tapazcaraNa meM hai, bAhya veSa-paridhAna meM nhiiN| muNDita hone se-zira muMDA lene se koI zramaNa nahIM ho jAtA, na oMkAra kA uccAraNa karane se hI koI brAhmaNa ho jAtA hai| vana meM vAsa karane se koI muni nahIM hotA aura na valkala -- vastra ke sthAna para vRkSa kI chAla dhAraNa karane se koI tApasa hotA hai| samatA apanAne se-samatAmaya jIvana jIne se vyakti zramaNa hotA hai, brahmacarya se brAhmaNa hotA hai, jJAna se muni hotA hai tathA tapazcaraNa se tApasa hotA hai| jo muNDita hai--jisane mastaka to muMDA rakhA hai, para jo avrata hai -vratarahita hai-vrata-pAlana nahIM karatA, alIkabhASI hai--asatya-bhASaNa karatA hai, jo icchAoM se, 1. Na ya vuggahiyaM kahaM kahijjA, Na ya kuppe NihuiMdie pasaMte / saMjame ghuvaM jogeNa jutte, uvasaMte aviheDae je sa bhikkhuu|| -daza vaikAlika sUtra 10.10 2. na ca katthitA siyA bhikkhU , na ca vAcaM payutaM bhAseyya / pAgabhiyaM na sikkheyya, kathaM viggAhikaM na kathayeyya / / / -sutranipAta 52.16 3. na vi muMDieNa samaNo, na oMkAreNa bNbhnno| na muNI raNNavAseNaM, kusacIreNa na taavso|| samayAe samaNo hoi, baMbhacereNa bNbhnno| nANeNa ya muNI hoi, taveNa hoi tAvaso // --uttarAdhyayana sUtra 25.31,32. ____ 2010_05 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnayoga ] AcAra 13 lobha se ApUrNa hai; vaha kyA zramaNa hogaa| jo choTe aura bar3e pApoM kA sarvathA zamana karatA hai, unheM miTAtA hai-pApAcaraNa se sarvathA virahita hai, vahI pApoM kA zamana karane ke kAraNa vAstava meM zramaNa kahA jAtA hai| jo eka ora asat kAryoM meM lagna hai, dUsarI ora auroM ke pAsa jAkara bhikSA kI yAcanA karatA hai, isase koI bhikSu nahIM ho jAtA / / jo puNya evaM pApa kA parihAra kara, ina donoM se UMcA uTha, brahmacarya-pUrvaka, jJAnopAsanA ke sAtha jagat meM vicaraNa karatA hai, vahI, vAstava meM bhikSu kahalAtA hai| jo avidvAn hai- vidvAn nahIM hai, mUDha hai, vaha kevala mauna svIkArane mAtra se muni nahIM hotaa| jo vijJAjana-gRhIta tulA kI jyoM uttama tattva svAyatta kara pApoM kA parivarjana karatA hai-parityAga karatA hai, jo donoM lokoM kA manana karatA hai, unake svarUpa cintana karatA hai, vAstava meM vahI muni hotA hai| azana, pAna Adi kA prasaMgraha eka bhikSu yA zramaNa anivArya rUpa se aparigrahI hotA hai / aparigraha kA abhiprAya kevala dhana-daulata evaM vipula sAdhana-sAmagrI na rakhane se hI nahIM hai, usakA vistAra rojamarrA ke khAne-pIne ke padArthoM ke saMgraha taka, jisake mUla meM Age ke lie surakSA yA suvidhA hai, jAtA hai| eka dina kA khAnA jamA rakhanA-bAta to bahuta choTI hai, kintu, abhiprAyazaH bahuta bar3I hai| yadi saMgraha kA dvAra khula jAtA hai to yaha nitAnta AzaMkita hai, saMgraha alpa se bahu, vipula tathA vipula asIma honA hI caahegaa| . azana-roTI, bhAta Adi anna-nirmita bhojana, pAna-pAnI, dUdha Adi peya padArtha, khAdima-khAdya-phala, mevA Adi annarahita khAdya padArtha, svAdima-svAdya-pAna, supArI 1. na muNDakena samaNo, abbato alika bhaNaM / icchA lobhasamApanno, samaNo kiM bhavissati / / yo ca sameti pApAni, aNuM thUlAni sabbaso / samitattA hi pApAnaM, samaNo' ti pavuccati // na tena bhikkhU (so) hoti, yAvatA bhikkhate pre| vissaM dhamma samAdAya, bhikkhU hoti na tAvatA // yo'dha puJaJca pApaJca, vAhittvA brahmacariyavA / sakhAyA loke carati, sa ve bhikkhU ti vuccati / / na monena munI hoti, malharUpo aviddasu / yoca tulaM' va paggaTaha, caramAdAya paNDito / / pApAni parivajjeti, sa munI tena so muni // yo munAti ubho loke, munI tena pavuccati // -dhammapada, dharmArthavarga 6-14 2010_05 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 Adi mukha zuddhi kara padArtha kala yA parasoM kAma AyeMge, yaha socakara apane pAsa na rakhe, unheM saMgRhIta na kare, na karavAe, vastutaH vahI bhikSu hai|' bhikSu ko cAhie ki vaha anna, pAna, khAdya evaM vastra prApta kara unakA saMgraha na kare, apane pAsa jamA na kre| yadi ve prApta na hoM to vaha patipta na ho-du:khI na bane / rAtri-bhojana kA niSedha ahiMsA kI dRSTi se jaina dharma meM rAtri-bhojana kA parivarjana hai| sUryAsta ke pazcAt eka jaina sAdhu kisI bhI sthiti meM kisI bhI prakAra ke khAdya, peya Adi padArthoM kA sevana nahIM krtaa| na usameM roga apavAda hai aura na mAraNAntika vedanA hI, jo avicalita vratapAlana kA pratIka hai| bauddha-paraMparA meM bhI rAtri-bhojana kA parivarjana rahA hai. Aja bhI hai| dArzanika dRSTyA vahA~ bhI ahiMsA evaM karuNA kA bhAva usake mUla meM hai| jaina dharma evaM bauddha dharma kramazaH ahiMsA tathA karuNA para vizeSa jora dete haiN| unakI samagra jIvana-caryA isI dRSTi se parigaThita huI hai ki kahIM ahiMsA tathA karuNA para vyAdhAta na A paae| yahI kAraNa hai, donoM hI paraMparAoM meM rAtri bhojana kA anivAryataH parihAra kiyA gayA hai| sUrya ke astaMgata ho jAne-sUraja chipa jAne ke bAda prAta: sUraja ugane taka sAdhu sabhI prakAra ke AhAra Adi kI mana se bhI abhyarthanA--kAmanA na kare / ' bhagavan ! maiM saba prakAra ke rAtri-bhojana kA pratyAkhyAna karatA hai| Aja se maiM azana-anna Adi se taiyAra kiye gaye bhojya-padArtha, pAna-jala Adi peya-padArtha, khAdya - kAja, bAdAma khUbAnI Adi cabAkara khAye-jAnevAle padArtha, svAdya-lauMga, ilAyacI Adi mukhavAsa kara padArtha rAta meM nahIM khAUMgA, na auroM ko khilAUMgA aura na khAne vAloM kA anumodana hI kruuNgaa| isa prakAra maiM rAtri-bhojana se sarvathA virata hotA hai| ___ maiM jIvana-paryanta tIna karaNa-kRta, kArita, anumodita tathA tIna yoga-mana se, vacana se evaM zarIra se vaisA nahIM karUMgA-rAtri-bhojana nahIM karUMgA, na karAUMgA aura na karate hue ko acchA smjhNgaa| bhagavan ! maiM rAtri-bhojana rUpa pApa se nivRtta hotA hai| usakI nindA karatA hai| tatpravRtta AtmA kA vyutsarjana karatA hU~, vaisI pravRtti kA tyAga karatA huuN| 1. taheva asaNaM pANagaM vA, vivihaM khAimaM sAimaM lbhittaa| hohI aTTho sue pare vA, taM Na Nihe Na NihAvaeje sa bhikkhU // - dazavaikAlika sUtra 10.8 2. annAnamatho pAnAnaM, khAdanIyamathopi vatthAnaM / laddhA na sannithi kayirA, na ca parittasetAni albhmaano|| -suttanipAta 52.10 3. dazavaikAlika sUtra 8.28 4. dazavakAlika sUtra 4.13 ____ 2010_05 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] AcAra rAta ko bhojana nahIM karanA cAhie / vaha vikAla-bhojana hai--besamaya kA bhojana hai, niSiddha hai|' bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA-"bhikSuo ! ese puruSa bahuta kama haiM, jo vikAla-bhojana se-rAtri-bhojana se virata hote haiM-rAtri-bhojana kA parityAga karate haiM / aise puruSa bahuta haiM, jo vikAla-bhojana se-rAtri-bhojana se virata nahIM hoterAtri-bhojana kA parityAga nahIM karate / "2 saMyama aura mamatA saMyama ahaMtA evaM mamatA se alipta samatA kA mArga hai| vaha bAhya AkarSaNoM se achUtA AtmA ko- 'sva' ko Ayatta karane kA sAdhanA-prasUta vidhikrama hai / vaha eka aisI sArvajanIna, vizvajanIna jIvana-paddhati hai, jahA~ saMkIrNa pArivArika tathA jAtIya Adi sambandha nagaNya ho jAte haiN| prANImAtra ke sAtha eka aisA tAdAtmya sadha jAtA hai, jahA~ koI parAyA hotA hI nhiiN| yaha para meM virakti tathA sva meM anurakti kA rAjapatha hai / isa patha para samapita hone ke saMkalpa kA jinameM udbhava hotA hai, ve nizcaya hI dhana haiN| kintu, usa patha para Age bar3hate unake samakSa bar3I bAdhAe~ AtI haiM, avarodha Ate haiM, mAtA-pitA kI ora se, priyajanoM kI ora se, anukUla, pratikUla, manojJa, amanojJa ityAdi / para, sattvazIla pUruSa unheM lAMgha jAte haiN| lAMgha hI nahIM jAte, unake pavitra, titikSApA vyaktitva kA sahaja rUpa meM aisA amiTa prabhAva hotA hai ki mamatAvaza unheM rokane vAle svayaM matA-vimukta ho jAte haiN| jisa patha para jAne kA ve pratiSedha karate haiM, usI para cala par3ate haiN| bar3I vicitra bAta hai / jaina evaM bauddha donoM hI paramparAoM meM aisI bahumUlya preraNAe~ prApya haiN| uttarAdhyayana : sambaddha ghaTanAMza: tathya : iSukAra nAmaka nagara thA / pUrvabhava meM devarUpa meM ekatra vidyamAna chaha jIva vahA~ rAjA iSukAra, rAnI kamalAvatI, rAjapurohita, rAjapurohita-patnI yazA tathA do purohitakumAroM ke rUpa meM udbhUta hue| purohitakumAroM meM bIjarUpa meM vairAgya ke saMskAra vidyamAna the| zubha saMyoga thA, unhoMne jaina muniyoM ko dekhaa| unake saMskAra udbuddha hue| sAMsArika sukhoM se virakti huii| unheM apane pUrva-bhava kA smaraNa huaa| taba kA saMyamamaya jIvana unake lie preraka bnaa| unhoMne saMsAra kA parityAga kara prabajita hone kA nizcaya kiyaa| ve apane pitA ke pAsa Aye aura unase dIkSA grahaNa karane kI AjJA caahii| pitA yaha sunakara stabdha raha gyaa| sAMsArika mohavaza use yaha acchA nahIM lagA ki usake pUtra 1. ratti na bhuMjeyya vikAla-bhojanaM / -suttanipAta 26.25 2. saMyutta nikAya, pApasutta 54.8.6 ____ 2010_05 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 muni dIkSA aMgIkAra kreN| usane unheM samajhAne kA prayAsa kiyA ki jo ve karanA cAhate haiM, vaha samucita nahIM hai / pahale ve apane sAMsArika kRtya saMpanna kareM / vedavettA kahate haiMaputrasya gatirnAsti - jo niSputra mara jAtA hai, usakI sadgati nahIM hotI / yoM aneka prakAra se apane putroM ko samajhAtA huA rAjapurohita bolA- "putro ! tuma vedoM kA adhyayana karo, vitroM ko bhojana karAo, vivAha karo, striyoM ke sAtha mAMsArika bhogoM kA sevana karo, putravAn bano, putroM ko ghara kA uttaradAyitva sauMpo / tadanantara tuma vanavAsI muni bano / tumhAre lie yahI prazasta hai-- uttama hai / "" purohita putroM ne kahA - "vedoM kA adhyayana karane mAtra se trANa nahIM ho jAtA-jagat ke duHkhoM se chuTakArA nahIM mila jAtA / brAhmaNoM ko bhojana karAne mAtra se kyA sadhegA usase hama aura aMdhakAra kI ora agrasara hoMge / strI evaM putra bhI trANa nahIM banate--janma-maraNa ke AvAgamana ke duHkha se chur3A nahIM sakate / aisI sthiti meM, jo Apa kahate haiM, vaha hama kaise mAneM ? 2 jisakA mRtyu ke sAtha sakhya ho-- matrI ho, athavA jisameM bhAga kara mRtyu se baca jAne kI zakti ho, athavA jo yaha jAnatA ho ki maiM kabhI nahIM marUMgA, vahI kala ke lie soca sakatA hai / para kauna jAne-kala AyegA yA nahIM ? a antataH purohitakumAra apane lakSya para cala par3ate haiM, zramaNa bana jAte haiM / mokSodyata putra pitA ke mana meM eka preraNA jagA jAte haiN| pitA ko bhI saMsAra apriya lagane lagatA hai / vaha apanI patnI se, jo vAziSTha gotrIyA thI, kahatA hai-- "vAziSThi ! maiM putra prahINa hU~ -- mere putra ghara chor3akara cale gaye / aba mujhe ghara meM rahanA acchA nahIM lagatA / vRkSa tabhI taka zobhA pAtA hai, jaba taka vaha zAkhAoM se ApUrNa ho, harAbharA ho / jaba zAkhAe~ kATa lI jAtI haiM, yo vaha sthANu -- mAtra ThUMTha raha jAtA hai / yaha bAta maiM apane sAtha pAtA hU~ / aba mere lie vastutaH bhikSAcaryA kA -- pravrajyA svIkAra 1. ahijja vee parivissa vippe, pute pariSThapa hiMsi jAyA / moccANa bhoe saha itthiyAhi, AraNagA hoha muNI pasatthA // - uttarAdhyayana sUtra 14.6 2. veyA ahIyA na havaMti tANaM, bhuttA diyA niti tamaM tameNaM / jAyA ya puttA na havaMti tANaM koNAma te aNumannejja eyaM // ! ---uttarAdhyayana sUtra 14.12 3. jassatthi maccuNA sakkhaM, jassa vatthi palAyaNaM / jo jANai na marissAmi, so hu kaMkhe sue siyA / / -- uttarAdhyayana sUtra 14.27 2010_05 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra karane kA samaya hai| maiM vaisA hI kruuNgaa|" apane pati kA yaha saMkalpa purohita-patnI yazA ko sahasA udvelita kara DAlatA hai| yaha anta:prerita hotI hai| pati-patnI donoM zramaNa-jIvana svIkAra kara lete haiN| rAjapurohita kA sArA parivAra kA parivAra sAMsArika jIvana se muMha mor3a letA hai| sabhI ghara chor3akara cale jAte haiN| saMpatti kA koI uttarAdhikArI nahIM bctaa| anuttarAdhikArI kI saMpatti para rAjA kA svAmitva hotA hai| rAjA iSukAra purohita kI. saMpatti rAjabhavana meM le Ane ko sevakoM ko Adeza detA hai / rAnI yaha sunatI hai| vaha rAjA se kahatI hai-"mahArAja ! jo puruSa vamana kiye hue padArtha ko khAtA hai, vaha prazaMsita nahIM kahA jaataa| brAhmaNa ne jisa dhana ko chor3a diyA hai, jisakA vamana kara diyA hai, use Apa lenA cAhate haiM, maiM nahIM samajhatI, yaha Apake yogya hai|' "mahArAja iSukAra ! yamarAja jaise bandhana tor3akara apane sthAna meM-vana meM calA jAtA hai, vaise hI AtmA kAma-guNoM kA-sAMsArika bhogeSaNAoM kA tyAga kara bandhana-mukta ho jAtI hai| maiMne yaha jJAnI janoM se sunA hai|"3 rAjA rAnI ke vacana sunakara virakta ho jAtA hai| rAjA evaM rAnI vizAla rAjya kA, durjaya kAma-bhogoM kA parityAga kara niviSaya-sAMsArika viSayoM-se atIta, AkAMkSA rahita, sneharahita-mamatArahita evaM parigraharahita ho jAte haiN| hastipAla jAtaka : sambaddha ghaTanAMza : tathya haspitAla jAtaka meM bhI lagabhaga aisA hI prasaMga hai / rAjapurohita kA putra hastipAla mikSa-jIvana svIkAra karane ko udyata hai| usakA pitA evaM rAjA cAhatA hai, vaha vaisA na kare, gRhastha meM rhe| 1. pahINaputtassa hu natthi vAso, vAsichi ! bhikkhAyariyAi kaalo| sAhAhi rukkho lahaI samAhiM, chinnAhi sAhAhi tameva khANuM / -uttarAdhyayana sUtra 14.26 2. vaMtAsI puriso rAyaM, na so hoI psNsio| mAhaNeNa pariccattaM, dhaNaM AdAumicchasi / / -uttarAdhyayana sUtra 14.38 3. nAgovva baMdhaNaM chittA, appaNo vasahiM ve| evaM patthaM mahArAya !, usuyAri tti me suyaM // --uttarAdhyayana sUtra 14.48 4. caittA viDalaM rajjaM, kAmabhoge ya tuccae / nitvisayA-nirAmitA, ninnehA nippariggahA // -uttarAdhyayana sUtra 14.46 2010_05 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BE Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 rAjA use saMbodhita kara kahatA hai-"vedoM kA adhyayana karo, dhanArjana karo, gRhastha bano, putravAn bano, gandha, rasa, Adi sukhamaya bhoga bhogo| phira putroM ko pratiSThApita kararAjya meM ucca padoM para AsIna karAkara, parivAra kA, ghara kA uttaradAyitva sauMpakara tuma vanavAsI muni bano, jo aisA karatA hai, vahI prazasta hai-zreSTha hai|" __ hastipAla ne kahA-"veda parama satya ke saMvAhaka nahIM haiN| janArjana se jIvana kA lakSya nahIM sghtaa| putra-lAbha se jarA, mRtyu Adi duHkhoM se chuTakArA nahIM milatA / satpuruSoM ne gandha, rasa Adi indriya bhogoM ko mUrchA kahA hai| jIvana kA apane sAdhya apane karmoM dvArA hI phalita hotA hai, inase nhiiN|" rAjA bolA-"brAhmaNa kumAra! tuma ThIka kahate ho, apane karmoM dvArA hI jIvana kA sAdhya sadhatA hai, kintu eka bAta suno, tumhAre pitA, mAtA vRddha ho gaye haiN| ve cAhate hai, tuma sau varSa jIo, nIroga raho, unakI A~khoM ke sAmane rho|" hastipAla ne uttara diyA-"uttama puruSoM meM zreSTha rAjan ! jisakA matyu ke sAtha sakhya-sakhAbhAva ho, jisakI jarA ke mAtha maitrI ho, jise yaha vizvAsa ho ki maiM kabhI nahIM marUMgA, usake lie yaha socA jA sakatA hai ki vaha zatAyu ho, niroga ho / maiM aisA saMbhava nahIM maantaa| jaise eka puruSa pAnI meM naukA calAtA hai| vaha naukA use tIra para pahu~cA detI hai, 1. adhicca vede pariyesa vittaM, putte gehe tAta patiTThapetvA / gandhe rase paccanubhubva sabda, aracaM sAdhu muni so psttho|| vedA na saccA na ca vittalAbho, na puttalAbhena jaraM vihanti / gandhe rase muccanaM Ahu santo, sa kammunA hotiphluuppttii|| addhA hi saccaM vacanaM tavetaM, sakammanA hoti phalUpapatti / jiNNA ca mAtA pitaroca tava yime, pasyeyyu taM vassasataM ArogaM // -hastipAla jAtaka 506. gAthA.4-6 2010_05 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: ka AcAra usI prakAra bImArI aura vRddhAvasthA manuSya ko mRtyu ke mukha meM pahu~cA detI hai|'' yoM purohita kumAra rukatA nahIM, sAdhanA-patha kA pathika bana jAtA hai / usake sabhI choTe bhAI usI ke patha kA anusaraNa karate haiN| isa ghaTanA se purohita meM antaHpreraNA jAgatI hai| apane yuvA putroM ko zramaNa-jIvana svIkAra karate hue dekhakara vaha socatA hai, mana hI mana nizcaya karatA hai ki use gahasthAzrama kA tyAga kara denA caahie| baha apanI vaziSTha gotrIyA patnI ko sambodhita kara kahatA hai-"vRkSa tabhI taka zobhA pAtA hai, jaba taka vaha zAkhAoM se harA bharA rahatA hai| vaha zAkhAoM se rahita ho jAe- usakI zAkhAeM kATa dI jAeM to vaha mAtra DhUMTha raha jA hai| putroM ke cale jAne para maiM apane ko vaisA hI pAtA huuN| vAziSTha ! mere lie yaha bhikSAcaryA kAbhikSu-jIvana svIkAra karane kA samaya hai|" purohita meM vairAgyabhAva jAgatA hai| purohita-patnI bhI isa sAre ghaTanAkrama se utprerita hotI hai| patI-patnI-donoM gRhatyAga kara jAte haiN| purohita parivAra ke sabhI prANI cale jAte haiN| kevala ghara raha jAtA hai, saMpati raha jAtI hai| anuttarAdhikArI kI saMpatti kA rAjA mAlika hotA hai| rAjA adhikAriyoM ko rAjabhavana meM saMpatti lAne kI AjJA detA hai| rAnI ko yaha mAlUma par3atA hai| yaha rAjA se kahatI hai-"mahArAja !brAhmaNa ne kAma bhogoM kA parityAga kara diyA, vamana kara diyA / Apa damita ko pratyAvamita karanA cAhate haiM-vamana kiye hue ko khA jAnA cAhate haiM / vamana ko khAnevAlA puruSa jagat meM kabhI prazaMsita nahIM hotaa|"3 1. yassa assa sakkhI maraNena rAja ! jarAya mettI naraviriyaseTTha ! yo cApi jaJAna marissaM kadAci, parasseyaM taM vassasataM arogaM // yathApi nAvaM purisodakamhi, ereti ce naM upaneti tiirN| evampi gayAdhI satataM jarA ca, upanenti maccaM vasaM antakassa // -hastipAla jAtaka 7,8 2. sAkhAhi rukkho labhate samalaM, pahInasAkhaM pana khAnu Ahu / pahIna puttassa mamajja hoti, vAseTThi ! mikkhAcariyAya kaalo| 3. avamI brAhmaNo kAme, te tvaM paccAvamissasi / bantAdo puriso rAja ! na sa hoti psNsiyo|| -hatyipAla jAtaka, gAthA 18 ____ 2010_05 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa : 3 rAjA iSukAra pragAvita huaa| jaise hAthI bandhana tur3Akara calA rAjya kA parityAga kara cala pdd'aa|' rAnI ke vacana se jAtA hai, vaise hI rASTra kA doSa-varjana- sadguNa arjana sAdhaka ko cAhie, vaha nirantara apane doSoM kA parivarjana karatA jaae| unake sthAna para guNoM kA saMcayana, saMgrahaNa karatA jaae| aisA karatA huA vaha apanI sAdhanA kI maMjila para apratihata gati se agrasara hotA jAtA hai / upazama dvArA - kSamA dvArA krodha kA hanana kare, krodha ko naSTa kare, mArdava --- mRdutA yA vinaya dvArA mAna ahaMkAra ko jIte, Arjava - RjutA - saralatA dvArA mAyAchalanA ko miTAe tathA santozaSa dvArA lobha ko jIte / krodha ko akrodha se - kSamA se jIte / asAdhu ko sAdhu se -- sAghutA dvArA jIte, kRpaNa ko - kaMjUsa ko dAna se - udAratA se jiite| tathA asatyabhASI ko satya ke dvArA jIte / saMyamI kI avInatA : sAmarthya sAdhaka kA jIvana bhojana ke lie nahIM hai| bhojana usake lie, usake saMyamamaya jIvana ko sahArA dene ke lie hai, jisase isa deha dvArA paramArtha sAdhane ke upakrama meM vaha sadA lagA rahe, Age bar3hatA rhe| ataeva bhojana prApta karane meM bhikSA kA eka vizeSa vidhikrama hai, zAstrIya paddhati hai, jisake pIche yaha bhAvanA hai ki aisI prAsuka, eSaNIya, nirdoSa bhikSA lI jAe, jisase sAdhu ke mUla vrata vyAhata na ho, yadi vaisI niyama-paraMparA ke sAtha bhikSA milane meM kaThi-. nAI kA sAmanA karanA par3e, to sAdhaka kabhI dIna nahIM banatA, mana meM durbalatA nahIM lAtA / vaha khuzI-khuzI usa kSudhA - pariSaha ko sahatA jAtA hai / adIna bhAva se, prabala sAmarthya se vaha saMyama patha para sadA avicala rahatA hai / saMyama aura vrata kI kImata para vaha kabhI bhikSA svIkAra nahIM karatA / yadi vaisI mikSA kucha dina lagAtAra prApta na hote rahane kA prasaMga bana jAe, to vaha ha~satA-ha~satA samAdhi-rata hotA huA mRtyu kA varaNa kara letA hai, para, vicalita nahIM hotA usake lie maraNa mahotsava kA rUpa le letA hai, jo saMyama ke sazakta nirvAha kA pratIka hai, jo auroM ke lie nizcaya bar3A hI preraka siddha hotA hai / 1. idaM vatvA mahArAja, esukArI disampati / raTTha hitvAna pabba ji, nAgo chetvAna bandhanaM // - hatthipAla jAtaka - gAthA 20 26 uvasameNa haNe kohaM, mANaM maddavayA jiNe / mAyaM cajjavabhAveNa, lobhaM saMtosao jiNe // - dazavaikAlika sUtra 8, 36 3. akkoghena jine koghaM, asAdhuM sAdhunA jine / jine kadariyaM dAnena, saccena alikavAdinaM // --- dhammapada 17.3 2010_05 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 101 tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kSudhAvaza cAhe zarIra sUkha kara kaue kI TAMga jaisA dubalA ho jAe, mAtra nAr3iyoM kA jAla-sA pratIta hone lage, kintu, AhAra kI-anna-pAna kI-bhikSAcaryA kI maryAdAvidhi-vidhAna jAnane vAlA bhikSu mana meM kabhI dInatA na lAe, sAmarthya-pUrvaka dRr3hatApUrvaka saMyama patha para Age bar3hatA jaae|' aise.hI zabdoM se thera gAyA meM bhikSu ko adIna evaM sudRr3ha bhAva se saMyama-yAtrA meM bhAge / bar3hate rahane kI preraNA dI gaI hai| saMyama sarvopari jIvana meM saMyama kA sthAna sarvopari hai| vaha kisI para ke mAdhyama se na sAdhya hai, na labhya hai| use sAdhane meM svayaM sapanA par3atA hai, anavarata sAdhanA meM, abhyAsa meM juTe rahanA hotA hai, dAna, puNya Adi saba usase nIce raha jAte haiM / eka puruSa aisA hai, jo hara mahIne daza-daza lAkha gAyeM dAna meM detA hai, eka aisA hai, jo kucha bhI nahIM detA, kucha bhI dAna nahIM karatA, saMyama kI ArAdhanA karatA hai| ina donoM meM saMyamI kA sthAna zreSTha hai, UMcA hai| eka puruSa hara mahIne sahasradakSiNa-jisameM hajAra-hajAra gAyeM, mudrAeM Adi dakSiNA dI jAtI haiM, yajJa sau varSa paryanta karatA hai| eka aisA hai, jo bhAvitAtmA-puNyAtmA-saMyamazIla puruSa kI kevala muhUrta bhara pUjA-sevA karatA hai / sau varSa taka kiye jAne vAle yajJoM se vaha muhUrta bhare kI pUjA kahIM zreSTha hai, zreyaskara hai / / satpae-varzana bhAratIya saMskRti meM eka saMnyAsI muni yA bhikSu kA jIvana jJAnArASanAmaya, dharmA 1. kAlIpavvaMgasaMkAse, kise dhmnnisNte| mAyaNNe asaNapANassa, adINamaNaso cre|| -uttarAdhyayana sUtra 2.3 2. kAla (lA) pabvaMga saMkAso, kiso dhmmnisnthto| mataJjU annapAnamhi, madInamanaso nro|| -pera gAthA 246 3. jo sahassaM sahassANaM, mAse mAse gavaM dae / tassAvi saMjamo seo, aditassa vi kiMcaNaM / / -uttarAdhyayana sUtra 6.4. 4. mAse mAse sahassena, yo yajetha sataM samaM / ekaJca bhAvitattAnaM, muhUttamapi puujye| sA yeva pUjanA seyyo, yaM ce vassasataM hutaM // -dhammapada 8.7 ____ 2010_05 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaDa : 3 rAnAmaya jIvana hotA hai / aise jIvana ke samyak nirvAha hetu vidhi - niSedha ke rUpa meM zAstroM meM aneka preraNA-sUtra pradAna kiye gaye haiM, jo bahuta upayogI tathA hitaprada hai| jaina tathA bauddhaparaMparA meM isa sambandha meM jo patha-darzana diyA gayA hai, vaha nizciya hI bar3A antaHpreraka hai, kAfI samAnatA liye hai / yaha vAJchita hai, eka muni yA bhikSu kA pratyeka kArya aisA ho, jisase saMyama, vairAgya sAdhanA aura zIla kI divya AbhA prasphuTita hotI ho / bhikSu ko cAhie, vaha sAdhuoM, satpuruSoM ke sAtha hI saMstava - paricaya saMparka rakhe / ' sAdhaka ko cAhie, vaha kisI anya kA tiraskAra, apamAna na kre| 2 bAla --- ajJAnI kA saMga mata kro| usase koI lAbha nahIM / jo vaisA karatA hai, vaha svayaM ajJAnI hai / 3 muni ko cAhie, vaha anuvIkSaNa pUrvaka -- soca-vicAra ke sAtha mita-parimita - sImita, aduSTa asatyAdi doSa varjita saMbhASaNa kare -- bole / isase vaha satpuruSoM ke madhya prazaMsA prApta karatA hai / * vacana aisA ho, jo satya ho, hitaprada ho, parimita ho, grAhaka yA grAhaka -- vivakSita Azaya kA samyak rUpa meM dyotaka ho / sAdhaka ko cAhie, vaha nidrA kA bahumAna na kare, nidrA meM rasa na le, adhika na soe / jo jinake pAsa dharma - padoM - dharma - zAstroM kA zikSaNa prApta kare, vaha unake prati vinaya rakhe--unake sAtha vinayapUrNa vyavahAra kare / mastaka para aMjali bAMdhe, namana - praNamana kare / mana dvArA, vANI dvArA, zarIra dvArA sadA unakA satkAra kare, Adara kare / 1. cujjA sAhUhi saMthavaM / 2. Na bAhiraM paribhave / - dazakAlika sUtra 8.30 3. alaM bAlassa saMgeNaM je vA se kAreti bAle / - AcArAMga sUtra 1.2.5.8 4. miyaM aduTTha sayANamajjhe - dazavaikAlika sUtra 8.53 7. jassaMtie aNuvIi bhAsae, lahaI pasaMsaNaM / 5. sadhvaM ca hiyaM ca miyaM ca gAhagaM ca / - dazarvakAlika sUtra 7.55 - 2010_05 6. NiddaM ca Na bAhumaNNijjA / - prazna vyAkaraNa sUtra 2.2.3 - dazarvakAlika sUtra 8.42 ghammapayAI sikkhe, paje | tassaMtie vaNaiyaM sakkArae sirasA kAyafggarA bho maNasA ya NiccaM // paMjalIo, - dazarvakAlika sUtra 6.1.12 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: kathAnuyoga] AcAra 103 bhikSu kAnoM se bahuta sunatA hai, netroM se bahuta dekhatA hai, kintu dRSTa-dekhA humA, zruta-sunA huA saba vaha kisI se nahIM kahatA / kyoMki vaisA karanA anucita hai|' jisane caritra ko khaNDita kara diyA, vaha adharmAcArI hai| usakA isa loka meM apayaza hotA hai, akIti hotI hai| vaha paraloka meM nIca gati meM jAtA hai| kuzIla-duHzIla-kutsita, dUSita zIla yukta, caritra-zUnya puruSa kevala bolane meM bahAdura hote haiM-nirarthaka-bhASI hote haiM, kevala DIMgeM mArate haiN| sAdhaka svayaM apanA samutkarSa-prazasti na kare-bar3appana na btaae| jAne, anajAne yadi koI adhArmika-dharmaviruddha kArya ho jAe to bhikSu usake lie pazcAttApa kare, punaH kadApi vaisA na kre| jisake antaHkaraNa meM kAma-mogamaya vAsanA kA, Asakti kA pUrva-saMskAra nahIM hai tathA pazcAt-bhaviSya ke lie bhI mana -saMkalpanA nahIM hai, taba vaisI samIcIna pUrvApara sthiti hone para bIca meM-vartamAna meM usake mana meM kAma-mogamaya saMkalpa kahA~ se hogA? pazyaka-draSTA-yathArthadarzI vyakti ke lie upadeza upekSita nahIM hai| vinIta-anuzAsita-prazikSita ghor3A jaise cAbuka dekhate hI pratikUla mArga ko chor3a detA hai, usI prakAra vinIta ziSya ko cAhie, vaha guru ke saMketa mAtra se samajha kara pApa kA-dUSita kRtyoM kA parivarjana kare / 1.ba saNeha kaNNehi, bahuM bacchIhiM picchaa| Na ya dineM suyaM savvaM, bhikkhU akkhAumarihai / / -dazavakAlika 8.20 2. iheva'dhammo ayaso akittI... saMbhinnavittasya ya heLaMo gii|| -dazavakAlika cUNi 1.13 3. vAyA vIriyaM kusiilaannN| --sUtrakRtAMga 1.4.117 4. attANaM Na smukkse| -dazavakAlika sUtra 8.30 5. te jANamajANaM vA, kaTu AhammiyaM pyN| saMvare khippamappANaM, bIyaM taM Na smaayre|| -dazavakAlika sUtra 8.31 6. jassa Natthi ture pacchA, majjhe tassa kuo siyaa| -AcArAMga sUtra 1.4.4.3 7. uddeso pAsagassa ptthi| -AcArAMga sUtra 1.2.3.6 8. kasaM vA daTThamAiNNe, pAvagaM privjj| -uttarAdhyayana sUtra 1.12 2010_05 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 paNDita - jJAnavAn, vivekazIla, hitadarzI apanA hita socane vAle puruSoM ko cAhie ve saMtoM kI satpuruSoM kI saMgati kare / " kahIM kisI kI avamAnanA yA tiraskAra nahIM karanA cAhie / yadi vicaraNa karate hue apane sadRza, zreyaskara puruSa kA sAtha na mile to sAdhaka ko cAhie, vaha dRr3hatA pUrvaka akelA hI vicaraNa kare / bAla - ajJAnI kA sAhacarya, sAtha kabhI - nahIM karanA cAhie / 104 priya tathA pratinandita uttama, Anandaprada vANI bolanI cAhie / * bhikSu ! tuma dhyAna rata raho, pramAda mata karo! nidrA kA bahulIkaraNa mata karo - adhika nIMda mata lo / manuSya jinase dharma kA zikSaNa prApta kare- dharma-tattva kA jJAna pAe, unakI vaise hI pUjA satkAra-sammAna kare, jaise devavRnda apane adhipati indra kI karate haiN| dhIra - vairyazIla, gaMbhIra puruSa kAnoM se saba sunatA hai, netroM se saba dekhatA hai, kintu, jo sunA, dekhA, vaha saba udghATita kare - oroM se kahe, yaha ucita nahIM hai| duHzIla - dUSita zIlayukta - ninddha AcArayukta puruSa avarNa - apayaza evaM akIrti prApta karatA hai / 1. sabbhireva samAsetha, paNDite hetthadassibhiH / - theragAthA 7. 2. nAtimatha katthaM cinaM kaJci / - suttanipAta 6.6 3. carace nAdhigaccheyya, seyyaM sadisamattano / ekacariyaM daDDhahaM kayirA, natthi bAle sahAyatA // -dhammapada 5.2 4. piya-vAcameva mAseyya, yA vAcA paTinaMditA / --suttanipAta 26.3 5. bhAya bhikkhU ! mA ca pAmado / 6. niddaM na bahulIkareyya / dhammapada 25.12 - suttanipAta 52.12 7. yasmA hi dhammaM puriso vijaJjA, indaM va taM devatA pUjayeya / 2010_05 - suttanipAta 20.1 8. saSaM suNAti sotena, savvaM parassati cakkhunA / na ca diTTha suttaM dhIro, savvamujjhitumarahati // - theragAthA 503 9. avaSNaM ca akiti ca dussIlo labhate naraH / -theragAthA 614 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra 105 jo vastutaH kucha karatA nahIM, kevala bAteM banAtA hai, vidvajjana use heya mAnate haiN|' jo binA pUche hI dUsaroM ke Age apane zIla-vratoM kI carcA karatA hai, jJAnI-jana use anArya-dharmA-adhama dharmayukta kahate haiM / vaha svayaM aura pApa-saMcaya karatA AtA hai| vairAgya-cetanA jIvana ko tyAga tathA saMyama ke patha para agrasara karane ke lie manuSya ko vairAgyamUlaka cintana meM apane ko jor3e rakhanA caahie| zarIra, saMsAra, vaibhava tathA kAma-mogoM kI nazvaratA para cintana, manana karate rahanA caahie| isase dharmonmukhatA kA bhAva utpanna hotA hai, Antarika-bala ubuddha hotA hai| __ isa ora samudyata sAdhaka eSaNA, vAsanA evaM Asakti ke jhaMjhAvAta meM avicala rahatA hai| viSayoM meM virakti tathA vratoM meM anurakti kA bhAva jAgarita hotA hai| samaya vyatIta hone para jaise vRkSa kA pattA pIlA hokara-pakakara gira jAtA hai, usI prakAra manuSyoM ke jIvana kA pattA pakakara-AyuSya kA paripAka hone para jhar3a jAtA haimanuSyoM kA vRkSa ke patte kI jyoM nazvara hai / ataH vaha kSaNa bhara bhI pramAda na kre| manuSya cintana kare-karmoM ke pariNAma-svarUpa kaSTa jhelate hue merA RNa karane meMmujhe kaSToM se bacAne meM na mAtA, na pitA, na snuSA-putra-vadhu, na bhAI aura na putra hI samartha hai, mujhe hI apane AcIrNa karmoM kA phala bhoganA hogaa| dekho, jagat kI yaha sthiti hai-taruNa, vRddha aura yahA~ taka ki garbhastha zizu bhI prANoM ko tyAga jAte haiN| bAja jaise baTera ko jhapaTa letA hai, isI prakAra Ayu-kSaya hone para kAla prANI ko jhapaTa letA hai-pakar3a le jAtA hai| 1. akarontaM bhAsamAnaM parijAnanti paNDitA / -suttanipAta 15.2 2. yo attano sIlavatAni jantu, anAnupuTTho ca paresapAvA / anariyadhamma kusalA tamAhu, yo AtumAnaM sayameva pAvA // -suttanipAta 4.41.3 3. dumapattae paMDurae jahA, nivaDai rAigaNANa acce| evaM maNuyANa jIviyaM, samayaM goyama !mae pmaaye| -uttasarAdhyayana sUtra 10.1 4. mAyA piyA NhusA bhAyA, bhaJjJA puttA ya orsaa| NAlaM te mama tANAya,luppaMtassa sakammuNA // -uttarAdhyayana sUtra 6.3 5. DaharA buDDhA ya pAsaha, gabbhatthA vi cayaMti maannvaa| saMNe jaha vaTTayaM hare, evaM Ayukhayambhi tuTTatI // -sUtrakRtAMga 1.2.1.2 2010_05 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 yaha zarIra jala ke phena, jala ke bubud ke sadRza kSaNabhaMgura, azAzvata hai| isake prati mujhe koI anurAga nahIM hai, kyoMki ise to Age yA pIche tyAganA hI hogaa|' __ yaha jagat-jagat ke prANI mRtyu dvArA abhyAhata-AkrAnta haiM--saba ke pIche mRtyu lagI hai / ve (prANI) vRddhAvasthA dvArA parivRta haiM--ghire haiN| dUsare zabdoM meM prANI mAtra ke lie vArdhakya aura maraNa anivArya hai|' janma duHkha hai, bur3hApA duHkha hai, roga duHkha hai, mRtyu duHkha hai| Azcarya hai yaha sArA kA sArA saMsAra duHkhapUrNa hai, jisameM prANI taraha-taraha se kaSTa pA rahe haiN|' nirveda-saMsAra se glAni dvArA vyakti saba viSayoM se-kAma-bhogoM se virakta ho jAtA haiM, saMsAra-mArga ko ucchinna kara siddhi mArga-mukti-mArga pratipanna kara letA haiprApta kara letA hai| jaba manuSya mara jAtA hai to usake zarIra ko citA meM jalA dete haiN| usakI patnI, putra tathA svajAtIya jana kisI anya dAtA ke jisase kucha prApta hotI hai, aise vyakti ke pIche ho jAte haiN| maiM eka hU~-ekAkI hU~-akelA huuN| merA koI nahIM hai, na maiM hI kisI kA huuN| loka-laukika-jana mRtyu se, vRddhAvasthA se abhyAhata haiM-AkrAnta haiN| mauta aura . bur3hApA unake pIche lage haiN| 1. asAsae sarIrambhi, raI novalamAmahaM / pacchA purA va caiyavve, phaNabubbuyasannibhe // -uttarAdhyayana sUtra 16.14 2. maccuNA'mAhao logoM, jarAe privaario| amohA rayaNI vuttA, evaM tAya viyANaha // -uttarAdhyayana sUtra 14.23 3. jammaM dukkhaM jarA dukkhaM, rogANi maraNANi ya / aho dukkho hU sasAroM jalya kIsaMti jaMtavo / / -uttarAdhyayana sUtra 19.16 4. nivveeNaM.. savvavisaesu virajjai, samvavisaesu virajjamANe.. 'saMsAra maggaM vocchidai, siddhimaggaM paDivanne ya havai / -uttarAdhyayana sUtra 26.2 5. taM ikkagaM tucchasarIragaM se, ciIgayaM dahiu~ pAvageNaM / bhajjA ya puttA vi ya nAyayo ya, dAyAramannaM aNusaMkamaMti / / -uttarAdhyayana sUtra 13.25 6. ego ahamaMsi, Na me atthi koi, Na vAhamavi kssi| -AcArAMga sUtra 1.8.63 7. evamanmAhato loko maccunA pa jarAya c| -suttanipAta 34.9 ____ 2010_05 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa aura paramparA] AcAra 107 loka mRtyu se abhyAhRta hai|' yaha loka-saMsAra bar3A kliSTa-klezamaya hai-duHkhapUrNa hai| mava-cakra meM phaMsA prANI janma letA hai, jIrNa hotA hai-bUr3hA hotA hai, mara jAtA hai, cyuta hotA hai-eka yoni se chUTatA hai, dUsarI yoni meM janma letA hai| yahI bhava-bhramaNa hai| nirveda-jagat ke prati glAni, jugupsA ke kAraNa vairAgya utpanna hotA hai| vairAgya se vimukti hotI hai-prANI bhava-bandhana se chUTa jAtA hai| na vaha merA hai aura na maiM usakA huuN| yahA~ koI kisI kA nahIM hai| manuSya ke mara jAne para use zmazAna meM le jAkara jalA dete haiN| tatpazcAt samIusake sambandhI jAtIya jana usase anapekSa-nirapekSa ho jAte haiN| kisI ko usakI apekSA nahIM rhtii| pakva-pake hue phaloM ko jaise prapatana kA-girane kA jhar3a par3ane kA sadA bhaya banA rahatA hai, usI prakAra janmaprApta-utpanna hue manuSyoM ko sadA mRtyu kA bhaya banA rahatA hai| mRtyu prApta, paralokagAmI putra kA na pitA trANa kara pAtA hai.-na pitA use mauta se bacA sakatA hai, na kisI mRtyugata svajAtIya vyakti kA svajAtIya jana hI--usakI jAti ke loga hI trANa kara sakate haiM / koI kisI ko mRtyu se nahIM chur3A sktaa| antaka-yamarAja yA mRtyu dvArA adhipanna-adhikRta--kabje meM kiye huye manuSya kA na putra trANa kara sakate haiM-na use usake beTe bacA sakate haiM, na pitA bacA sakatA hai, na 1. maccunA sanmAhato loko| -theragAthA 452 2. kicchAM batAyaM loko, Apanno jAyati ca jIyati ca / mIyati ca cavati ca upaJcati ca // -saMyutta nikAya 17.34 3. nizvidaM virajjati virAgA, virAgA vimucctiiti| -majjhima nikAya 1.32 4. na taM mama, na so'hmsmi| --majjhima nikAya 1.4.5. 5. apaviddho susAnasmi, anapekkhA honti aatyo| -suttanipAta 11.8 6. phalAnAmiva pakkAnaM, pAto papatanA bhayaM / evaM jAtAnaM maccAnaM, niccaM maraNato bhayaM // -suttanipAta 34.3 7. tesaM maccuparetAnaM gacchantaM prlokto| na pitA tAyate puttaM, bAti vA pananAtake / / -suttanipAta 34.6 ____ 2010_05 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bandhu-bAndhava aura jAtIya-jana hI use bacA sakate haiN|' isa zarIra ko pAnI ke phena--bhAga-sadRza athavA mRgamarIcikA tulya samajhakara, mAra-kAma-bhAgoM ke bandhana chinna kara aise bano ki phira mRtyu kA devatA tumheM na dekha ske|' cAritrya kI garimA jIvana meM cAritrya kA bar3A mahattvapUrNa sthAna hai| koI kitanA bhI kyoM na jAne, kintu yadi vaha caritraniSTha-saccaritra nahIM hai to usake vipula jJAna se AdhyAtmika dRSTi se kucha bhI nahIM saghatA / jaina evaM bauddha-vAGmaya meM caritrazIlatA kA mahAtmya sthAna-sthAna para pratipAdita huA hai| batAyA gayA hai, mAtra bAhya pariveza evaM bAhyAcAra se sAdhanA nahIM phalatI / vahA~ antarjAgaraNa puraka sat-caryA ke anusaraNa kI Atyantrika vAJchanIyatA hai / usI meM sAdhakA kA gaurava hai| __ caraNa viprahIna-caraNarahita--AcArarahita puruSa ko atyadhika, vipula zAstra-jAna bhI ho to, usase usako kyA lAbha / vaha usake lie usI prakAra haiM, jisa prakAra eka andhe ke samakSa lAkhoM, karor3oM jalate hue dIpakoM kA prakAza, jisake bAvajUda vaha kucha bhI dekha pAne meM samartha nahIM hotaa| yadi gadhe para candana kA bojha ladA ho to vaha kevala bhAra maratA hai, candana ke saurabha kI anubhUti vaha nahIM kara paataa| caraNahIna-AcArazUnya jJAnI kI bhI vahI usa gadhe jaisI sthiti hotI hai| vaha tathAkathita jJAnI kevala zAstroM kA bhAra DhotA hai, unase prApya lAbha, mArgadarzana vaha nahIM le paataa| duHzIla-paryAgata-duzcaritra meM lIna-caritrahIna puruSa cAhe cIvara dhAraNa kare, 1.na santi puttA tANAya, na pitA nApi bandhavA / antakenAdhipannassa, natthi bAtisu tANatA // -dhammapada 20.16 2. pheNUpamaM kAyamimaM viditvA, marIcidhamma abhismbudhaano| chettvAna mArassa papupphakAni, adassanaM maccurAjassa gacche / / -dhammapada 4.3 3. subahu pi sumahIyaM, kiM kAhI caraNa-vippahINassa / aMghassa jaha palittA, dIva-saya-sahassa koDI vi / / . --vizeSAvazyaka bhASya 1152 4. jahA kharo caMdaNa-bhAravAho, bhArassa bhAgI nahu caMdaNassa / evaM khu gANI caraNeNa hINo, bhArassa bhAgINa hu sggiie|| --vizeSAvazyaka bhASya 1158 ____ 2010_05 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] AcAra maga-dharma dhAraNa kare, nagna rahe, jaTA rakhe athavA vastra-khaMDoM ko jor3a-jor3akara banAI gaI kanyA dhAraNa kare, mastaka muMDAye rahe-~inase kucha nahIM sdhtaa| ye usakA trANa nahIM kara sakate-use durgati se nahIM bacA sakate, nahIM chur3A skte| AtmaprasannatA-AtmojjvalatAkAraka zubhalezyAmaya-prazastra AtmapariNAma yukta dharma mere lie nirmala jalAzaya hai, brahmacarya zAnti-saMvalita tIrtha hai, jahAM snAna kara jinakA Asevana kara maiM vimala-niskaluSa, vizuddha tathA suzItIbhUta-zItala-prazAnta hotA hU~, doSoM kA parityAga karatA huuN| aneka saMhitAoM.-veda-mantroM kA uccAraNa karatA huA bhI pramAda ke kAraNa vaha mantrapAThI yadi unake anusAra AcaraNa nahIM karatA--unheM jIvana meM nahIM utAratA to vaha gAyeM carAne vAle usa gvAle jaisA hai, jo dUsaroM kI gAyoM kI gaNanA karatA hai| gAyeM to dUsaroM kI haiM, gaNanA se use kyA milegA / usI prakAra vaha mAtra mantroccAraka puruSa zrAmaNya kA adhikArI nahIM hotaa| yadi bAla-ajJAnI puruSa jIvana bhara bhI jJAnI kI paryupAsanA kare, para, yadi vaha usa jJAnI se yathArtha jJAna na le, jIvana-caryA na sIkhe to dAla parosane vAlI kar3achI jaise dAla kA svAda nahIM jAnatI, vaise hI vaha ajJAnI dharma kA tattva, dharma kA rahasya nahIM jaanpaataa| jo avitIrNakAMkSa hai, jisakI AkAMkSAe~ nahIM miTI haiM- jo tRSNAkula hai, vaha cAhe nagna rahe, cAhe jaTA rakhe, cAhe deha para kIcar3a lepe, cAhe anazana kare, cAhe khulI jamIna para soe, cAhe zarIra para miTTI male, bhasma lagAe cAhe utkaTikAsana kare--ukar3a baiThe, zudra nahIM 1. cIrAjiNaM NagiNiNaM, jaDI-saMghADi-muMDiNaM / eyANi vi Na tAyaMti, dussIlaM pariyAgayaM // -uttarAdhyayana sUtra 5.21 2. dhamme harae baMbhe saMti-titthe, aNAvile att-prsnnlesse| jahiM siNAo vimalo visuddho, susIio pajahAmi dosaM // -uttarAdhyayana sUtra 12.46 3. bahuM pi ce saMhitaM bhAsamAno, na takkaro hoti naro pmtto| gopo' va gAvo gaNayaM paresa, na bhAgavA sAmajassa hoti / / -dhammapada 1.16 4. yAvajIvampi ce bAlo, paNDitaM payirupAsati / na sodhamma vijAnAti, danbI sUparasaM yathA // - -dhammapada 5.5 ____ 2010_05 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 ho sakatA / tRSNAtura puruSa ke lie ye bAhyAcAra kabhI AtmazuddhikAraka nahIM ho skte|' jalAbhisecana dvArA-jala meM nahAne se vyakti pApoM se chUTa jAtA hai, aisA kauna kahatA hai ? yaha ajJAta kA--jise yathArtha tattva jJAta nahIM hai, aise ajJAnI puruSa kA anajAna ke prati-ajJAnI ke prati upadeza hai| yadi yaha yathArtha ho to phira meMDaka, kachue, machaliyAM susumAra Adi sabhI jalacara jantu niHsandeha svarga jaayeNge|' abhyudaya ke sopAna krodha, ahaMkAra, lobha, dveSa Adi kA, varjana sadAcaraNa evaM vinaya jIvana meM abhyudaya evaM samunnati ke hetu haiM / unakA avalambana kara vyakti nirantara vikAsa karatA jAtA hai| nizcaya hI ye abhyudaya ke sopAna haiN| ___ AtmA yadyapi durjaya hai, kintu usake jIta liye jAne para krodha, mAna, mAyA tathA lobha- saba jIta liye jA te haiM-ye saba apagata ho jAte haiN| jo jJAnepsu staMbha--uddaNDatA-DhIDhapana, krodha, mada--ahaMkAra tathA pramAda ke kAraNa guru kI sannidhi meM vinaya-ziSTa AcAra, vinamratA Adi nahIM sIkhatA, usakA avinaya, aziSTAcaraNa usake jJAnAdi guNoM ke nAza kA usI prakAra kAraNa banatA hai, jisa prakAra bAMsa kA phala bAMsa ke nAza kA kAraNa hotA hai-phala jAne para bAMsa naSTa ho jAtA hai| 1.na naggacariyA na jaTA na pakA, nAnAsakA thaNDilasAyikA vaa| rajo va jallaM ukkaTikappadhAnaM. sodhonti maccaM avitiNNa kakha // -dhammapada 10.13 2. ko nu me idamakkhAsi, anAtassa ajaanto| nadakAbhisecanA nAma, pApakammA pamuccati / / saggaM nUnaM gamissaMti, savve maNDUkakacchapA / nagaDA ca suMsumArA ca, ye cace udake carA // -theragAthA 240-41 3. paMciMdiyANI kohaM, mANaM mAyaM taheva lomaM ca / dujjayaM ceva appANaM, satvamappe jie jiyaM // --uttarAdhyayana sUtra 6.36 4. thaMmA va kohA va mayappamAyA, gurussagAse viNayaM Na sikkhe / so ceva u tassa abhUbhAvo, phalaM va kIyassa vahAya hoi|| --dazavaphAlika sUtra 6.1.1 ____ 2010_05 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra 111 jIvana kI abhikAMkSA-maiM jItA rahU~-aisI abhIpsA--kAmanA nahIM karanI cAhie aura na maraNa kI hI-maiM marajAUM-aisI vAJchA karanI caahie| sAdhaka jIvana tathA mRtyu donoM meM asajja-saMgavarjita- anAsakta rhe| jo AcArya kI, upAdhyAya kI zuzrUSA karate haiM unheM sunate haiM, unakI sevA karate haiM, unake vacana kA anusaraNa karate haiM; pAnI se sIMce jAte, ataeva uttarottara bar3hate jAte vRkSoM ko jyoM unakI zikSA-una dvArA sIkhe hue sadguNa sadA bar3hate jAte haiN|' yadi AtmA ko-apane Apako jIta liyA to yaha usake lie-AtmajayI mAnava ke lie sarvathA zreyaskara hai / auroM ko jItane se kyA bnegaa| jo dharmajIvI arhat ke zAsana kA-AjJA kA, dharma kA kaluSita dRSTi se, dUSita buddhi se pratikroza-nindA, avahelanA karatA hai, bAMsa ke phala jaise usake AtmakSaya ke lie -bAMsa ke nAza ke lie phalate haiM, usI prakAra usake ye upakrama usake nAza ke lie haiN| jaise kele ke vRkSa ko usake phala naSTa kara dete haiM, usI prakAra apane antaratama meM . utpadyamAna lobha, dveSa tathA moha jaise durguNa pApacetA puruSa ko naSTa kara DAlate haiM / na maiM mRtyu-mara jAne kA abhinandana karatA hU~----sollAsa svAgata karatA hU~kAmanA karatA hU~ aura na maiM jIvana kA-jIte rahane kA abhinandana karatA hai| jo abhivAdanazIla-bar3oM ko abhinamana karatA hai, unakA Adara karatA hai, 1. jIviyaM NAbhikaMkhejjA, maraNaM po vi ptthe| duhato vi Na sajjejjA, jIvite maraNe tahA / / ~~AcArAMga sUtra 1.8.8.4 2. je Ayariya-uvajjhAyANaM, sussUsA vayaNaM kraa| tesiM sikkhA pavaDDhaMti, jalasittA iva paayvaa|| -dazavakAlika sUtra 6.2.12 3. attA ha ve jita seyyo, yA cAyaM itarA pjaa| attadantassa posassa, niccaM sotacArino / -dhammapada 8.5 4. yo sAsanaM arahataM ariyAnaM dhmmjiivinN| paTikkosati dummedho, diSThiM nissAya pApikaM / phalAni kaTThakasseva, attahAya phullati // -dhammapada 12.8 5. lobho doso ca moho ca, purisaM pApaceta sN| hiMsanti attasaMbhUtA, tacasAraM va samphalaM // -suttanipAta 3.1 6. nAbhinaMdAmi maraNaM, nAbhinaMdAmi jIvitaM / -theragAthA 606 ___ 2010_05 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 Agama aura tripiTaka :e [khaNDa:3 vRddhoM puruSoM kI nitya sevA karatA hai, usakA dharma, Ayu, varNa, sukha evaM bala abhivaddhita hotA hai-unnata hotA hai|' prAtmavijaya : mahAn vijaya kAma, krodha, rAga, dveSa evaM lobha prasUta durbalatAoM ke kAraNa AtmA meM vipathagAmitA AtI hai, lakSya chUTa jAtA hai| lakSya vihIna kahA~ se kahA~ calA jAe, kauna khe| ye AtmA ke Abhyantara zatru hai, jo vastutaH bar3e durjeya haiM, jinheM jItane kI preraNA dharma detA hai| unheM jItane meM bahuta bar3I antaH-zakti caahie| bar3A duSkara kArya yaha hai, kintu, eka zramaNa ke lie yahI AcAraNIya hai, jisa hetu use bar3e sAhasa aura utsAha se jUjhanA hotA hai| eka aisA puruSa hai, jo durjaya saMgrAma meM dasa lAkha yoddhAoM para vijaya prApta karatA hai, dUsarA aisA puruSa hai, jo kevala apanI AtmA ko-apane Apako jItatA hai-apanI durbalatAoM kA parAbhava karatA hai| ina donoM meM Atma-vijetA kA darjA U~cA hai| usakI vijaya parama vijaya hai / kuddAla jAtaka: sambaddha kathAnaka vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| usa samaya bodhisattva vahA~ eka zAkasabjI paidA karane vAle-mAlI ke ghara utpanna hue| mAlI bahuta garIba thaa| kudAlI se jamIna polI karanA, jamIna khodanA kyAriyAM banAnA, zAka-sabjI paidA karanA Adi dvArA ve apane pitA kI madada karate / kudAlI unake ina kAryoM meM bar3I sahAyaka thii| ve use bar3e dhyAna se rkhte| kudAlI ke kAraNa ve kudAla paMDita ke nAma se prasiddha the| saMyoga aisA hI thA, mAlI kA dAridraya nahIM gyaa| bodhisattva ne socA-itanA karane para bhI jahA~ daridratA nahIM miTatI; acchA ho, usa saMsAra kA tyAga hI kara diyA jaae| unheM vairAgya huaa| pravajita hone kI tIvra utkaNThA utpanna huI / sadA upayoga meM lete rahane se kudAlI ke prati unake mana meM lagAva thaa| use apanI A~khoM se ojhala karane hetu unhoMne kisI jagaha chipA diyaa| RSi-pravrajyAnusAra ve pravajita ho gye| pravrajita to ho gaye, kintu, kudAlI mana meM ar3I rahI, mana se nikalI nhiiN| ve vApasa gRhastha hue| usa kudAlI ko lekara phira kArya meM juTa gye| vairAgya bhAva punarjAgarita haa| sudAlI ko kahIM chipAyA, punaH pravajita hue, kintu, kudAlI ke prati mana meM jamI mamatA phira ubharI / punaH gRhastha hue| yoM chaH bAra huaa| 1. abhivAdanasIlassa, niccaM bddhaapcaayino| cattAro dhammA vaDDhanti, Ayu vaNNo sukhaM balaM / -dhammapada 8.10 2. jo sahassaM sahassANaM, saMggAme dujjae jiNe / egaM jiNejja appANaM, esa se paramo jo|| -uttarAdhyayana sUtra 6.34 ____ 2010_05 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] 113 bodhisattva bar3e hairAna the, kyA kiyA jAe, kudAlI mana se nikalatI hI nahIM / sAtavIM bAra unhoMne kudAlI lii| nadI ke taTa para gaye / hAthI ke sadRza bala se unhoMne use apane zira para se tIna bAra ghumAyA tathA A~kheM banda kara usako nadI kI dhArA ke bIca pheMka diyA tAki phira vaha sthAna kabhI yAda hI na rhe| aisA kara bodhisattva ne tIna bAra garjanA kI- " maiMne jIta liyA, maiMne jIta liyA, maiMne jIta liyA / " AcAra tabhI kA prasaMga hai, vArANasI- nareza sImAnta pradeza kA upadrava, vidroha zAnta kara zatruoM ko vijaya kara vahA~ Akara, nadI para snAna kara, sundara vastra, AbhUSaNa dhAraNa kara gajArUr3ha ho udhara se nikalA / bodhisattva ke zabda usake kAnoM meM pdd'e| usane unheM apane pAsa bulAyA aura kahA - " maiM to sImAnta pradeza ke zatru-rAjAoM ko jIta kara A rahA hU~, tumane kise jItA ? " bodhasattva ne kahA--"rAjan ! mAtra hajAroM-lAkhoM saMgrAmoM meM vijaya prApta kara lene meM jIvana kI sArthakatA nahIM phalatI / tumane sImAnta pradeza ke rAjAoM ko to jItA, yaha sahI hai, kintu, apane caitasika vikAroM ko aba taka nahIM jIta pAye ho / maiMne unheM jIta liyA hai / " yoM kahakara unhoMne nadI kI ora dekhA / jalAvalambI dhyAna se udbhUta hone vAlA dhyAna unheM utpanna huA - viziSTa dhyAna Rddhi prApta huI / ve AkAza meM adhara avasthita hue / yaha buddha-lIlA thI / vahIM se rAjA ko dharma kA upadeza dete saMgrAma meM hajAroM-hajAroM (1000 X 1000 = 100000 000) yoddhAoM usase kahIM uttama --- utkRSTa saMgrAma - vijetA vaha hai, jo AtmA ko letA hai / "" hue kahA- "jo ko jIta le, apane Apako jIta dhammapada 8.4 meM yaha gAthA prApta hai / maitrI aura nirvaira-bhAva saMsAra meM saba prANI jInA cAhate haiM, sukha cAhate haiN| kisI ko yaha adhikAra nahIM hai ki vaha kisI ke lie kaSTaprada hAnikara siddha ho| use sabake sAtha mitra kI jyoM sadvyavahAra karanA caahie| kisI ke bhI prati amitratA - zatrutA kA bhAva nahIM rakhanA cAhie / . eka dharmiSTha puruSa kAmanA karatA hai- "saba prANiyoM ke prati mujhe mitra bhAva rakhanA cAhie -- sabake sAtha mujhe mitratA se rahanA cAhie / "" isa jagat meM sabhI prANI mere mitra haiM- maiM unheM apane mitra samamUM / Urdhva-loka, 1. yo sahassaM sahassena, saGgrAme mAnuse jine / ekaM ca jeyyamattAnaM sa ve saGgAmajuttamo // 2. mettiM bhUhi kappae / 2010_05 -- kuddAla jAtaka 70 -- uttarAdhyayana 6.2 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 adholoka evaM tiryaglokavartI sabhI prANiyoM ke sAtha merA bilakula vaira na rahe, vAdhAjanaka vyavahAra na rhe| saMsAra ke kisI bhI prANI ke prati merA vaira-zatru-bhAva na ho, sabake sAtha maitrI ho| saMsAra ke sabhI prANI paraspara avairI-nirvaira hoM-ve Apasa meM zatru-bhAva na rkheN| bhAvanAeM jIvana kA prAsAda bhAvanAoM kI pRSThibhUmi para TikA hai| sAttvika, prazasta, mRdula tathA komala bhAvanAe~ jIvana ke karma-pakSa meM pavitratA kA tathA dainandina vyavahAra meM karuNA, vAtsalya evaM samatA kA saMcAra karatI haiN| jaina tathA bauddha donoM paraMparAoM meM bhAvanAoM para bar3A sundara vizleSaNa kiyA gayA hai| maitrI, pramoda, kAruNya tathA mAdhyasthya-ye cAra bhAvanAe~ haiM, jinakA vizleSaNa isa prakAra hai 1. maitrI-saMsAra ke sabhI sattvoM-prANiyoM ke prati mitra-bhAva rakhanA, unheM mitravat smjhnaa| kisI ke bhI sAtha zatrutA na rkhnaa| 2. pramoda-guNI-janoM ke prati pramoda kA bhAva rakhanA, guNAdhika puruSoM ko dekhakara mana meM pramudita honA, harSita honaa| 3. kAruNya-duHkhAkAnta, saMkaTagrasta janoM ke prati karuNA-bhAva rakhanA, unake prati mana meM dayAzIla rhnaa| 4. mAdhyasthya-avinayoM-ayogya janoM ke prati madhyasthatA kA bhAva rakhanA, taTastha rhnaa| maitrI, upekSA, karuNA, vimukti aura muditA- ina bhAvanAoM kA Asevana karatA huA-- inase anubhAvita-anuprANita hotA huA, jagat meM kisI ke sAtha virodha na rakhatA huA sAdhaka khaDgaviSANa-geMDe kI jyoM ekAkI vicaraNa kare / / bhagavAn tathAgata ne apane ziSyoM se kahA-"bhikSuo ! yadi mana meM krodha kA udaya ho, kSubdhatA Ae to pA~ca prakAra se use apagata kiyA jA sakatA hai, usase bacA jA sakatA 1. mettaM ca sambalokasmiM, mAnasaM bhAvaye aparimANaM / uddhaM adho ca tiriyaM ca, asambAdhaM averaM asapattaM // -suttanipAta 8.8 2. mitti me sabbabhUesu, veraM majjhaM na kenni| -zramaNasUtra 30.3 3. savve sattA averino hontu, mA verino| -paTisammidAmaggo 1.1.1.66 4. tattvArtha sUtra 7.6 5. suttanipAta 3, khaggavisANasutta 36 2010_05 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra 115 hai-1. maitrI dvArA--jisa manuSya ke prati mana meM krodha AyA ho, kSobha utpanna huA ho, usake prati mitratA kA bhAva rkho| 2. karuNA dvArA-jisake prati mana meM krodha ho, kSobha ho, usake prati apane meM karuNA bhAva utpanna kro| 3. muditA dvArA--jisake prati krodha evaM kSobha ho, usake prati mana meM muditA-prasannatA-pramoda kI bhAvanA laao| 4. upekSA dvArA-jisake prati krodha evaM kSobha ho, usake prati mana meM taTasthatA kA bhAva jgaao| 5. karmoM ke svAmitva kI bhAvanA dvArA-jisake prati krodha ho, kSobha ho, usake sambandha meM yoM cintana karo-jo sat, asat karma karatA hai, vahI unakA zubha, azubha phala bhogatA hai| apane karmoM kA vahI svayaM uttaradAyI hai|"1 eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAna tathAgata aMgadeza ke azvapura nAmaka nagara meM virA. jita the| unhoMne bhikSuoM ko saMbodhita karate hue kahA-"bhikSuo! jaise nirmala, ThaMDe, mIThe jala se ApUrNa, sundara, bhavya ghATa yukta puSkariNI ho, teja dhUpa se pIr3ita parizrAnta, thakA-mAMdA, pyAsA eka puruSa pUrva se Akara usakA jala pIe, pyAsa miTAe, thakAvaTa dUra kare, pazcima se, uttara se, dakSiNa se bhI vaise hI koI puruSa AeM puSkariNI kA zItala jala pIkara zAnta hoM, tRpta hoM, usI prakAra bhikSuo ! eka kSatriyakulotpanna puruSa gRha-tyAga kara pravajita ho, tathAgata dvArA upadiSTa dharma ko svIkAra kara maitrI, karuNA, muditA tathA upekSAbhAvanA dvArA anuprANita ho, to use AdhyAtmika zAnti, Atma-tRpti prApta hotI hai| kSatriyakulotpanna puruSa kI jyoM brAhmaNakula meM utpanna, vaizyakula meM utpanna, zUdrakula meM utpanna athavA kisI bhI kula meM utpanna puruSa tathAgata-dezita dharma ko svIkAra kara maitrI karuNA, muditA evaM upekSA-bhAvanA se anubhAvita hotA huA vaisI hI AdhyAtmika-zAnti santRpti prApta karatA hai|"2 bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko sambodhita kara kahA-"bhikSuo ! maitrI se bhAvita-maitrI-bhAvanA se anuprANita hone se, abhyasta hone se usakA satata abhyAsa karane se-sukhapUrvaka vihAra-saMyama-yAtrA kA saMcaraNa hotA hai| "bhikSuo ! karuNA se bhAvita-karuNA-bhAvanA se anuprANita hone se, abhyasta hone se-usakA satata abhyAsa karane se sukhapUrvaka vihAra-saMyama-yAtrA kA saMcaraNa hotA hai| bhikSao ! muditA se bhAvita-muditA-bhAvanA se anuprANita hone se, abhyasta hone se- usakA satata abhyAsa karane se sukhapUrvaka vihAra-saMyama-yAtrA kA saMcaraNa hotA hai| "bhikSao ! upekSA se bhAvita-upekSA-bhAvanA se anuprANita hone se, abhyasta hone se-satata abhyAsa nirata rahane se sukhapUrvaka vihAra-saMyama-yAtrA kA saMcaraNa hotA hai| 1. aMguttaranikAya, pANaccaka nipAta 161 2. majjhimanikAya 1.4.10, cUla assupura suttanta 3. saMyutta nikAya 44.7.6-6 mettA sutta karuNA sutta, muditA sutta, tathA upekkhA sutta 2010_05 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 samaya jA rahA hai jIvana meM samaya kA mUlya sarvopari hai| na kevala sAdhaka ko varan pratyeka manuSya ko cAhie ki vaha apn| samaya pavitra kAryoM meM, dhArmika kRtyoM meM lgaae| isa ora vaha sadA jAgarUka rahe, jarA bhI pramAda na kare / isa tathya para sarvatra bahuta jora diyA gayA hai| zramaNa bhagavAn mahAvIra tathA bhagavAn buddha ne isa sandarbha meM jo udgAra vyakta kiye, na kevala bhAvAtmaka, kintu, zabdAtmaka dRSTi se bhI unameM bar3A sAmya hai| jo-jo rAteM vyatIta ho jAtI haiM, ve vApasa nahIM lauTatIM / jo manuSya adharma karatA rahatA hai, usakI rAteM vyartha jAtI haiM, nirarthaka bItatI haiM / jojo rAteM vyatIta ho jAtI haiM, ve vApasa nahIM lauTatIM / jo manuSya dharmAcaraNa karatA rahatA hai, usakI rAteM saphala jAtI haiM, sArthaka bItatI haiN|' kAlAvyaya ho rahA hai-samaya bItA jA rahA hai, rAteM tvarA kara rahI haiM. atizIghra bhAgI jA rahI haiN| prApta bhoga nitya nahIM haiM, sadA nahIM rhte| phala-kSaya ho jAne para jaise pakSI vRkSa ko chor3a jAte haiM, usI prakAra kAma-bhoga kSINabhAgya puruSa ko chor3a jAte haiM / __ tuma sambuddha bano-samyaktayA smjho| kyoM nahIM samajha rahe ho? manuSya bhava vyatIta ho jAne para sambodhi-sadbodha prApta honA sacamuca durlabha hai| bItI rAteM vApasa nahIM lautttiiN| manuSya jIvana puna: sulabha nahIM hai-bAra-bAra prApta nahIM hotaa|' samaya calA jA rahA hai| rAtriyAM vyatIta ho rahI haiN| jIvana uttarottara ghaTatA jA rahA hai, bItatA jA rahA hai| mRtyu kI vibhISikA vidyamAna hai / use dekhate hue manuSya ko cAhie ki vaha puNya kArya kare, jo sukhaprada haiN| samaya calA jA rahA hai / rAtriyAM vyatIta ho rahI haiN| jIvana uttarottara ghaTatA jA rahA hai, bItatA jA rahA hai / mRtyu kI vibhISikA vidyamAna hai / jo puruSa zAnti cAhatA hai, use yaha saba dekhate hue cAhie ki vaha bhogoM kA parityAga kara de| jAgate raho moha nIMda hai, pramAda hai, bhayajanaka hai| usameM kabhI grasta nahIM honA cAhie / sadA apane svarUpa kA mAna rakhate hue sAvadhAna rahanA caahie| yaha jAgaraNa hai, utthAna kA patha hai| zAstra kAroM ne jana-jana ko isa sambandha meM bar3e preraka zabdoM meM udbodhita kiyA hai| moha kI nIMda meM soye hue sAMsArika janoM ke bIca prakhara prajJAzIla puruSa sadA jAgatA rahatA hai| vaha pramAda meM vizvAsa nahIM krtaa| kAla bhayAvaha hai, zarIra durbala hai| yaha 1. uttarAdhyayana sUtra 14.24-25 2. uttarAdhyayana sUtra 13.31 3. sUtrakRtAMgasUtra 1.7.11 4. saMyutta nikAya, pahalA bhAga, acceti sutta 1.1.4 2010_05 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAra 117 tattva : AcAra : kathAnuyoga ] socakara usa jAgaraNazIla puruSa ko cAhie, vaha bhAraNDa pakSI kI jyoM sadA pramAdazUnya hokara vicaraNa kare / ' jo pramatta janoM ke madhya apramatta rahatA hai, supta janoM ke bIca jAgarita rahatA hai, vaha uttama medhAzIla - prajJAvAna puruSa jIvana kI sAdhanA kI maMjila para vaise hI Age bar3hatA jAtA hai, jaise sphUrtizIla azva durbala - asphUrta azvoM se Age nikala jAtA hai / " bhikSu sadA jAgarita rahe / vaha sAvadhAnatApUrvaka, samAdhipUrvaka - saMyamapUrvaka vicaraNa kare / amuni - asAdhu sadA supta rahate haiM -- soye rahate haiM-- ajJAna kI nIMda meM U~ghate rahate haiM muni sadA jAgate rahate haiM / " dharmI - dharmaniSTha puruSoM kA jAgarita rahanA zreyaskara hai, adharmI - adhArmika puruSoM kA soye rahanA zreyaskara hai / sAdhu -- sAdhanArata puruSa supta hotA huA bhI - soyA huA bhI jAgatA rahatA hai / 6 satata jAgarU sAdhanA patha para ArUDha sAdhaka kA jIvana atyanta saMghA huA, saMyama para kasA huA jAgRtimaya jIvana / usameM yadi jarA bhI zaithilya, asAvadhAnI, avyavasthA AjAe to kiyA karAyA saba caupaTa ho jaae| ataH yaha sarvathA apekSita hai ki sAdhaka kSaNabhara bhI jAgarUka na rahe / Arhata evaM saugata - donoM paramparAoM meM ise atyanta mahattvapUrNa mAnA gayA hai / sAdhaka kaise cale, kaise khar3A ho, kaise baiThe, kaise soe, kaise khAe, kaise bole, jisase pApa-karma kA bandha na ho-- ziSya dvArA kiye gaye isa prazna ke samAdhAna meM AcArya uttara 1. sutte yAvi paDibuddhajIvI, No vIsase paMDie Asu paNNe / ghorA muhuttA abalaM sarIraM, bhAraMDapakkhIva care'ppamatte // - uttarAdhyayana sUtra 4.6 2. appamatto patte, sattesu bahujAgaroM / abalassaM' va sIdhasso hitvA yAti sumedhaso // -- dhammapada 4.6 3. jAgarI vassa bhikkhave bhikkhu vihareyya sammajAno samAhito / - itivRttaka 2.20 4. suttA amuNI muNiNo sayA jAgaraMti / - AcArAMga sUtra 1.3.1.1 5. jAgariyA ghammINaM ahammINaM ca suttA seyA / 6. sAdhu jAgarataM sutto / 2010_05 - bRhatkalpabhASya 33.87 - suttapiTaka 7.414.141 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 115 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 dete haiM- sAdhaka yatanApUrvaka - jAgarUkatA se, sAvadhAnI se cale, yatanApUrvaka khar3A ho, yatanApUrvaka baiThe, yatanApUrvaka soe, yatanApUrvaka khAe, yatanApUrvaka bole / aisA karatA huA vaha pApa karma nahIM bAMdhatA / " bhikSu yatnapUrvaka cale, yatnapUrvaka khar3A ho, yatnapUrvaka baiThe, yatnapUrvaka soe, yatnapUrvaka apanI deha ko sikor3e aura yatnapUrvaka use phailAe / akele hI bar3hate calo 1 zramaNa saMskRti kA pAyA zrama, puruSArtha evaM satata udyamazIlatA para TikA hai| sAdhanA evaM saMyama kI varaNIya yAtrA meM acchA hotA hai, yadi koI suyogya sahayogI, sAthI mila jAe yadi vaisA nahIM ho pAtA to saMyama yAtrA ke mahAn yAtrI ke lie koI cintA kI bAta nahIM hotI / vaha apanI maMjila kI ora avizrAnta rUpa meM bar3hatA hI jAtA hai| isa Azaya ke ullekha jo prApta hote haiM, bar3e preraka haiM yadi guNAdhika guNoM meM apane se adhika bar3hA car3hA, athavA guNoM meM apane samAna, nipuNa - suyogya sahAyaka na mile to sAdhaka pApoM kA vivarjana karatA huA pApa-kRtyoM se sadA dUra rahatA huA, kAmabhogoM meM anAsakta rahatA huA, ekAkI hI vicaraNa karatA jAe sAdhanA kI maMjila para Age bar3hatA jAe / yadi niHpakva - paripakva buddhiyukta, sAtha meM dhairyapUrvaka vihAra karane vAlA sahAyaka, sahacara prApta ho jAe to sAdhaka sabhI pariSahoM-- kaSToM - vighnoM kA abhibhava kara -- unheM apAsta kara, nirasta kara prasannacitta hotA huA usake sAtha vihAra kare / yadi paripakva buddhiyukta, sAtha meM dhairyapUrvaka vihAra karane vAlA sahAyaka prApta na ho to rAjA jaise apane usa rASTra ko, jo dUsaroM dvArA hathiyA liyA gayA ho, chor3akara akelA cala detA hai, usI prakAra sAdhaka gaMbhIra gajarAja kI jyoM akelA hI apane patha para nikala par3e, Age bar3hatA jAe / ekAkI vihAra -- vicaraNa kiyA jAe, yaha zreyaskara hai, kintu, bAla- ajJAnI ko-- mUrkha ko sahAyaka ke rUpa meM pAnA zreyaskara nahIM hai / ata: sAdhaka pApoM se bacatA huA, 1. jayaM care jayaM ciTThe, jayamAse jayaM sae / jayaM bhujaMto bhAsato, pAvaM kammaM na baMdhaI // - dazavaikAlika sUtra 4.8 2. yataM care yataM tiTThe, yataM acche yataM saye / yataM samma bhikkhU, yatamenaM pasArae // - itivRttaka 4.12 3. na vA labhijjA niuNaM sahAya, guNAhiyaM vA guNao samaM vA / ego vi pAvAI vivajjayaMto, viharejja kAmesu asajjamANo // 2010_05 -- uttarAdhyayana sUtra 32.5 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra 116 vana meM mastI jarAja kI jyoM anAsakta bhAva se ekAkI vicaraNa kre|' sAdhaka yatanA se kArya kare jIvana ke pratyeka vyavahAra meM sAvadhAnI, saMyama, jAgarUkatA aura sayatnatA kA bhAva rahe, yaha sAdhaka ke lie ati Azyaka hai| zramaNa-saMskRti meM isa para bar3A bala diyA gayA hai| sAdhaka ko cAhie, vaha yatanApUrvaka-jAgarUkatA ke sAtha cale, khar3A ho, baiThe, soe bhojana kare tathA saMbhASaNa kre| yoM jAgarUkatA yA sAvadhAnI ke sAtha bhojana karatA haA, saMbhASaNa karatA huA, anyAnya kArya karatA huA vaha pApa-saMcaya nahIM krtaa| sAdhaka ko yatanApUrvaka calanA cAhie, khar3e honA cAhie, baiThanA cAhie evaM sonA caahie| jo calate hue, khar3e hote hue, baiThate hue yA sote hue apane citta ko AtmasthasusaMyata evaM susthira rakhatA hai, vaha zAnti prApta karatA hai / 1. sa ce labhetha nipakaM sahAyaM, saddhi caraM saadhuvihaaridhiirN| abhibhuyya sabbAni parissayAni, careyya tena'tta mano satImA // no ca labhetha nipakaM sahAyaM, saddhi caraM sAdhu vihaaridhiirN| rAjA'va raheM vijitaM pahAya, eko care mAtaGga' ra va naago|| ekassa caritaM seyyo natthi bAle sahAyitA, eko care na ca pApAni kayirA, appossuko mAtaGga' rajeva naago|| -dhammapada, nAgavarga 8-11 2. jayaM care ciThe, jaya bhAse jayaM se| jayaM bhujaMto mAsaMto, pAvaM kammaM na bNdhii|| -dazavakAlika sUtra 4.8 3. yataM care yataM tiThe, yataM acche yataM sye| -suttanipAta 4.6 4. cara vA yadi vA tiTheM, nisinno uda vA sayaM / ajjhatthaM samayaM cittaM, santimevAdhigacchati // -suttanipAta 3.17 ____ 2010_05 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana sneha ke bandhana tor3a do sneha bandhana hai / vaha rAga prasUta hai / jaba taka vaha banA rahatA hai, sAdhaka kA mArga niSkaNTaka, prazasta nahIM hotA / vaha mukta nahIM ho sakatA / kleza - paramparA se chUTane ke lie isa bandhana ko ucchinna karanA hI hogA / isa bandhana ke TUTate hI jIvana nirlepa evaM nirmala bana jAtA hai / sAdhaka meM Atmabala kA abhyudaya hotA hai| usake caraNa sAdhanA patha para satvara gatizIla ho jAte haiM / 120 jaina evaM bauddha donoM hI paramparAoM meM yaha svara mukharita huA hai / zarad Rtu kA kamala jaise jala se alipta rahatA hai, sneha bandhana ko ucchinna kara-- tor3akara usI prakAra nirlepa bana jAo / sneha kA sarvathA parivarjana kara saMyama ke mArga para bar3hate jAo, kSaNa mAtra bhI pramAda mata karo / zarad Rtu ke kamala kI jyoM apane sneha - - rAgAtmaka bhAva ko ucchinna kara DAlo / kamala ke sadRza nirlipta bana jAo / buddha dvArA dezita - upadiSTa isa mArga kA jo zAnti kA mArga hai, vaha karo - vRddhi karo, vikAsa kro| pramAda mata karo jIvana meM jo utkarSa kI ora jAnA cAhatA hai, use pramAda kabhI nahIM karanA cAhie / pramAda karane vAlA kadApi apanA utthAna, unnati nahIM kara sakatA / ata: kyA jaina aura kyA bauddha sabhI zAstrakAroM ne pramAda kI bar3I bhartsanA kI hai tathA apramAda kI atIva zlAghA kI hai / uTho, pramAda mata karo / uTho, pramAda mata karo / sucarita - sundara rUpa meM sevita dharma kA AcaraNa karo / uTho, baiTho, soye rahane se -- pramAda meM par3e rahane se koI lAbha nahIM hai / siNehamappaNI, kumuyaM sAraiyaM va pANiyaM / se savva siNehavajjie, samayaM goyama ! mA pamAyae / 1. vucchida -- uttarAdhyayana sUtra 10.28 kumudaM sArayika' va pANinA / nibbAnaM sugatena desitaM // -dhammapada, mArga varga 13 2. ucchinda sine hamattano, santimaggameva bRhaya, 3. uTThite No pamAdae / 4. uttiTThe nappamajjeyya, dhammaM sucaritaM care / -dhammapada 13.2 5. uTThahatha nisIdatha, ko attho supinena vo / 2010_05 [ khaNDa : 3 - AcArAMga sUtra 1.5.2.1 - suttanipAta 2.22.1 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: AcAra 121 kuzala--suyogya puruSa pramAda na kare / zAnti tathA mRtyu kA saMprekSaNa karane vAlA deha kI kSaNabhaMguratA kA saMprekSaNa karane vAlA- inheM samyaktayA-yathArthataH dekhane vAlA, samajhane vAlA pramAda na kre|' manuSya ko cAhie, vaha Alasya na kare, pramatta-pramAdayukta na bne| pramAda : apramAda pramAda ko karma kahA gayA hai tathA apramAda ko akarma-saMvara kahA gayA hai| apramAda amRta-pada hai-amaratva kA sthAna hai tathA apramAda mRtyu-pada hai / apramattaapramAdI vaise nahIM marate, jaise pramatta-pramAdI marate haiN| pApa se baco pApa jIvaka ke utthAna, vikAsa tathA sukha kA bAdhaka hai| vaha duHkha evaM patana kA kAraNa hai| kisI bhI kAraNa pApa kA AcaraNa na kiyA jaae| isI meM jIvana kA kalyANa hai| jo AzaMkA, bhaya yA lajjA ke kAraNa pApa-karma na kare, yaha usakA munitva nahIM hai| sAmya-bhAva se tattvAvekSaNa-tattvAlocana kara AtmA ko pApa se bcaae| prakaTa rUpa meM yA aprakaTa rUpa meM kisI bhI prakAra pApa-karma na kiyA jaae| dUSita karma sadA dUSita hI rahate haiM, cAhe unheM koI jAne yA na jaane| koI apane ko kitanA hI gopita kara pApAcaraNa kare, karma-vipAka hone para usakA azubha, saMkliSTa phala use jhelanA hI hotA hai / ataH sAdhaka ko cAhie, vaha prakaTa yA aprakaTa kisI bhI sthiti meM, kisI bhI rUpa meM pApiSTha pravRttiyoM se sadA apane ko bacAye rkhe| 1. alaM kusalassa pamAdeNaM, saMtimaraNaM sapehAe, bheuradhamma sapehAe NAlaM pAsa, alaM etehiM / -AcArAMga sUtra 1.2.4.5 2. mA taM AlasaM pamatta bandhu / -theragAthA 414 3. pamAyaM kammamAhaMsu, appamAyaM thaa'vrN| -sUtrakRtAMga 1.8.3 4. appamAdo amata-padaM, pamAdo maccuno padaM / appamattA na mIyaMti, ye pamattA yathA matA // -dhammapada 2.1 5. jamiNaM aNNamaNNavitigiMchAe paDilehAe Na kareti pAvaM kammaM kiM tattha muNI kAraNaM siyaa| samayaM tatthuvehAe appANaM vippsaade| -AcArAMga sUtra 1.3.3.1-2 6. yA kAsI pApakaM kammaM Avi vA yadi vA rho| -theragAthA 247 2010_05 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 prakaTa rUpa meM dUsaroM ke samakSa yA ekAnta meM jJAnI janoM ke viparIta-unake AdarzoM ke pratikUla kadApi vANI yA karma dvArA AcaraNa na kare--yaha sAdhaka kA kartavya hai|' yadi prAkaTya meM yA ekAnta meM pApa-kRtya karate ho, athavA karoge-bhaviSya meM vaisA karane kA mana:saMkalpa liye ho, to yaha ucita nahIM hai, aisA kabhI mata kro|' svalpa ke lie bahuta ko mata gaMvAo thor3e lAbha ke lie jo bahuta lAbha ko gaMvA detA hai, use buddhimAna nahIM kahA jaataa| sAMsArika bhogoM kI prApti eka bahuta thor3A, hIna koTi kA lAbha kahA jA sakatA hai| mokSa yA nirvANa jIvana kA parama, sarvocca, sarvAtizAyI lAbha hai / bhogoM meM mohAsakta bana aise lAbha se vaMcita rahanA jIvana kI sabase bar3I bhUla hai| - mokSa-mArga kA tiraskAra-upekSA na karate hue svalpa ke lie-nagaNya, tuccha kAmabhogoM ke lie mokSa ke Ananda ko, jo aparimita hai, ananta hai, mata gNvaao| jarA se-tuccha se vaiSayika sukha ke lie vipula-atyadhika nirvANa-sukha ko mata chor3o, mata geNvaao| vamana ko kauna khAe ? kulIna puruSa jisakA tyAga kara dete haiM, vaha unake lie ugale gaye vamana ke tulya agrAhya hai / ve vamana ko, jo atyanta jugupsya hai, khAjAne kI apekSA apane prANa tyAga denA kahIM adhika zreyaskara samajhate haiN| jaina tathA bauddha donoM paramparAoM meM yaha tathya ujAgara huA hai / kathAnakoM meM yadyapi bhinnatA hai, kintu, sArabhUta kathya abhinna hai| uttarAdhyayana : sambaddha ghaTanA uttarAbhyayana sUtra ke bAIsaveM adhyayana meM bAIsaveM tIrthaMkara bhagavAn ariSTanemi, rAjakumArI rAjImatI tathA rathanemi kA kathAnaka hai| rAjImatI ko byAhane hetu udyata ariSTanemi barAtiyoM ke AmiSa-bhojana ke nimitta bAr3e meM ba~dhe pazuoM ko dekhakara saMsAra se virakta ho jAte haiM, zramaNa jIvana svIkAra kara 1. paDiNIyaM ya buddhANaM, vAyA aduva kmmunnaa| AvI vA jai vA rahasse, va kujjA kayAi vi // -uttarAdhyayana sUtra 1.17 2. therIgAthA 247 3. mA eyaM avamannaMtA appeNaM lumpahA bahuM / -AcArAMga sUtra 1.3.4.7 4. mA appakassa hetu kAma sukhassa vipulaM jahi sukhaM / -theragAthA 508 ____ 2010_05 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra lete haiN| dulahina rAjImatI bhI, jo uttama saMskAravatI thI, usI mArga kA avalambana karatI hai, pravajita ho jAtI hai, Atmazreyas ke patha para cala par3atI hai| eka bAra kA prasaMga hai, varSA hone lagatI hai| raivataka parvata para jAtI zramaNI rAjamatI varSA se bhIga jAtI hai| usake vastra gIle ho jAte haiN| pAsa hI eka guphA dekhakara vaha varSA se bacane hetu usameM calI jAtI hai| guphA meM ghora a~dherA thaa| samudra vijaya kA choTA rAjakumAra rathanemi, jo zramaNa-jIvana meM dIkSita yA, usI guphA meM pahale se dhyAna kara rahA thaa| rAjImatI apanI deha se gIle vastra utAra unheM sukhAne lagatI hai| ekAeka bijalI camakatI hai| bijalI ke prakAza meM zramaNa rathanemi kI dRSTi rAjamatI ke nirvastra zarIra para par3atI hai| usake anupama saundarya se vaha vimugdha ho uThatA hai| vAsanA kA eka hI bAra virakti ko parAbhUta kara DAlatA hai / rathanemi rAjImatI se kAma-yAcanA karatA hai| rAjamatI kI deha meM bijalI-sI kauMdha jAtI hai| virakta zramaNa ko kAmAndha banA dekha vaha cauMka uThatI hai| nArItva kA nirmala oja jAga uThatA hai| rAjamatI cAhatI hai, vaha rathanemi ko patana se bacA sake, pratibuddha kara ske| use sanmArga para lAne ke lie vaha bar3e mAmika vacana bolatI hai| usa sandarbha meM vaha kahatI hai-"agandhana kula-ucca kula-vizeSa meM utpanna sarpa durAsada-jise jhela pAnA, saha pAnA atyanta kaThina ho-mayAvaha agni meM gira par3anA svIkAra kara lete haiM, kintu ve vamana kiye hue viSa ko punaH khA lenA, nigalanA svIkAra nahIM krte| "apayaza ke AkAMkSI zramaNa rathanemi !tumheM dhikkAra hai, jina kAma bhogoM kA tumane parityAga kara diyA, jinheM chor3a diyA, ve tumhAre lie vamana-sadRza haiM / saMyama se muMha mor3a, bhogAsakta bana tuma unheM puna: apanAnA cAhate ho? apane hI vamana ko svayaM khA jAnA cAhate ho? isase kahIM adhika acchA yaha hai, tuma mara jaao| "maiM mahArAja ugrasaina kI AtmajA huuN| tuma mahArAja samudravijaya ke putra ho / hama donoM kA uttama kula hai| hameM gandhana-kula meM utpanna so ke sadRza nahIM honA cAhie, jo apane vamana kie hue viSa ko phira nigala jAte haiN| hameM to agandhana-kula meM utpanna soM ke Adarza para calanA cAhie, jo mara jAte haiM, kintu apanA vamana vApasa nahIM girate, nahIM khaate|" rAjImatI ke udbodhana kA rathanemi para jAdU kA-sA asara hotA hai| vaha Atmastha ho jAtA hai, mana meM Aye durvicAroM ke lie pazcAttApa karatA hai| dazavakAlika sUtra meM bhI rAjImatI dvArA diye gaye udbodhana se sambaddha uttarAdhyayana - 1. pakkhaMde jaliyaM joiM, dhUmakeuM durAsayaM / necchaMti vaMtayaM bhottuM, kule jAyA agNdhnne|| ghiratthu te'jasIkAmI, jo taM jiiviykaarnnaa| vaMtaM icchasi Aveu, seyaM te maraNaM bhave // ahaM ca mogarAyassa, taM ca'si aNdhgvnnhinno| mA kule gaMdhaNA homo, saMjamaM nihuo cara // -uttarAdhyayana sUtra 22.42-44 ____ 2010_05 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 sUtra kA tInoM gAthAe~ uddhRta huI haiN|' visavanta jAtaka : sambaddha vRttAnta pUrvakAla kA prasaMga hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| usa samaya bodhisattva ne viSavaidya ke kula meM janma liyaa| ve vaidyaka dvArA apanI AjIvikA calAte the| -dita grAmavAsI ko sarpa ne DaMsa liyaa| sarpa-daSTa paruSa ko usake pArivArika jana viSa-vaidya ke pAsa lAye / vaidya ne use dekhA aura kahA-"kyA oSadhi prayoga dvArA isakA viSa dUra karUM athavA usa sarpa kA mantra-bala dvArA yahA~ AhvAna karUM, jisane ise DaMsA ? Ahata usI dvArA DaMse hae sthAna se viSa khicavAU~ ?" pArivArika jana bole-"sarpa kA AhvAna kareM. usIdvArA viSa khicvaaeN|" viSavaidya ne sarpa kA AhvAna kiyaa| sarpa A gayA / viSavaidya ne kahA -"viSa ko vApasa khiiNco|" sarpa bolA-"nahIM, aisA nahIM hogaa|" taba viSavaidya ne lakar3iyA~ maMgavAI, Aga jalAI aura sarpa se kahA-"yadi viSa vApasa nahIM khIMcate ho to Aga meM jlo|" sarpa bolA-"jisa viSa ko maiM eka bAra ugala cukA, chor3a cukA, vamana kara cukA, mujhe dhikkAra hai, yadi jIvana bacAne ke lie use vamana kiye hue ko phira vApasa khIMca lN| aise jIvana se mauta acchI hai|"2 virodha na kareM, duHkhI na banAe~ kisI kA virodha karanA, kisI ke pratikUla' AcaraNa karanA, kisI bhI prANI ko pIr3ita karanA, satAnA dharma ke viruddha hai, apane lie azreyaSkara hai| jaina aura bauddha donoM hI dharmoM ne isakA parivarjana kiyA hai| prabhu-indriyajayI puruSa AtmadoSoM ko nirAkRta kara--miTAkara mana dvArA, vacana dvArA tathA zarIra dvArA jIvana-paryanta kisI bhI prANI kA virodha na kare, usake viruddha AcAraNa na kre| manuSya ko cAhie ki vaha kisI anya kA duHkha na cAhe, use duHkhI banAnA na cAhe -duHkhI na bnaae| 1. dazavakAlika sUtra 2.6.8 2. dhiratthu taM visaM vantaM, yamahaM jIvita kaarnnaa| vantaM paccAvanissAmi, matamme jiivitaavrN| --visavantajAtaka 3.pabhU dose nirAkiccA, Na virujjhajja keNai / maNasA vayasA ceva, kAyasA ceva aNtso|| -sUtrakRtAMga 1.11. 12 4. nAmassa dukkhiimicchey|| -khuddakapAThameta 6 ____ 2010_05 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra durvacana saheM, roSa na kareM vacana ke lie vAgvANa zabda kA prayoga huA hai / jaise bANa marma kA bhedana kara DAlatA hai, vaise hI tIkhA kar3avA vacana - - durvacana hRdaya para bar3A AghAta karatA hai, kintu, saMtoM kI yaha adbhuta garimA hai, ve use AghAta nahIM mAnate, usase vicalita nahIM hote, kSAntibhAva se use sahajAte haiM / phalataH durvacana kA viSa apane Apa rahajAtA hai, vistAra nahIM pAtA / durvacana ke AghAta ko jahA~ AghAta mAna liyA jAtA hai, pratikAra kiyA jAtA hai to niHsandeha saMgharSa bar3ha jAtA hai, jisakI pariNati kabhI - kabhI bhISaNa viplava ke rUpa meM ho jAtI hai| Aga kI choTI-sI cinagArI jaise ghAsa kI vipula rAzi ko kSaNa bhara meM bhasmasAt kara DAlatI hai, usI prakAra choTA-sA durvacana zAnti ke bhAva rAjya ko tahasa-nahasa kara DAlatA hai / ataeva zAstrakAroM ne sthAna-sthAna para durvacanoM kA durvAcanoM dvArA pratikAra karane kA niSedha kiyA hai / sAdhanA rata janoM ko isa dizA cAhie | paruSa -- - kaThora, dAruNa -- bhISaNa, grAmakaNTaka - kAnoM meM kAMToM kI jyoM cubhAne vAle vacana sunakara sAdhaka ko cupa rahanA caahie| unheM mana meM nahIM lAnA caahie| una para koI UhApoha, gaura nahIM karanA cAhie / ' meM sadA jAgarUka rahanA kaTubhASI zramaNoM ke paruSa - kaThora vacana sunakara ruSTa nahIM honA cAhie, nArAjI nahIM mAnanI caahie| paruSa vacana kA paruSa vacana dvArA, prativarjana nahIM karanA cAhiepratikAra nahIM karanA cAhie, pratyuttara nahIM denA caahie| santa kabhI pratikAra nahIM karate / 125 yathAkAla kArya - saMpAdana jIvana meM vyavasthA, niyamana evaM anuzAsana rahe, yaha sarvathA apekSita hai, atyanta upayogI hai / avyavasthita, aniyamita tathA ananuzAsita jIvana kabhI hitAvaha aura sukhAvaha nahIM hotA / eka zramaNa ke jIvana meM to, jo sarvathA vratAnuzAsana para TikA hotA hai, yaha avazya cAhie hI / usakA pratyeka kArya samucita sunizcita samaya para ho| aisA hone se hI jIvana suvyavasthita, suniyamita evaM santulita raha pAtA hai, jaisA rahanA parama Ava kahai / - bhikSu samaya para bAhara nikle| jisa kArya ke karane kA jo samaya ho, use karane hetu usI ke anusAra vaha apane sthAna se gA~va Adi meM jAe / vaha samaya para pratikAnta hovApasa lauTe / akAla kA varjana kare - jisa kAla meM jo kArya karane kA ho, usa kAla meM vaha 1. soccA NaM pharusA bhAsA, dAruNA gAma - kaMTagA / tusiNIo uvehejjA, tAo Na maNasI kare // -- uttarAdhyayana sUtra 2.25 2. sutvA rusito bahuM vAcaM, samaNANaM puthuvacanAnaM / pharusena tena pativajjA, nahi santA paTisena karoti // - suttanipAta 18.14.18 2010_05 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 kArya kre| kosiya jAtaka : sambaddha ghaTanA vArANasI-nareza ne asamaya meM nagara se nikala kara-prasthAna kara bAhara par3Ava ddaalaa| par3Ava ke sAmane bA~soM kA eka jhuramuTa thA / usa jhuramuTa meM eka ullU chipA thaa| bahuta se kaue vahA~ A ge| unhoMne usa sthAna ko, jahA~ ullU thA, ghera liyA / bacAva ke lie ullU ko cAhie thA ki vaha sUryAsta taka bAhara nahIM nikalatA, kyoMki dina meM use sUjhatA nahIM, rAta ko hI sUjhatA hai / ullU darpoddhata thaa| bAMsoM ke jhuramuTa se bAhara nikala aayaa| kaue ullU para TUTa pdd'e| divAndha-sUrya kI vidyamAnatA meM dRSTihIna ullU kucha bhI na sUjha sakane ke kAraNa unakA jarA bhI pratikAra nahIM kara skaa| kauoM ne use coMcoM se mAra-mAra niSprANa kara diyaa| vAraNasI nareza ne yaha dekhaa| usane bodhisattva ko bulAyA aura unase pUchA-kauoM ne (jo ullU kA zikAra hai) ullU ko kaise mAra girAyA ? bodhisattva ne kahA-'apane sthAna se samaya para nikalanA-bAhara AnA zreyaskara hai, asamaya meM nikalanA zreyaskara nahIM hai / asamaya meM nikalane se koI lAbha nahIM hotA, pratyuttara hAni hotI hai| anukUla avasara dekha ekAkI ko bahujana-bahusaMkhyaka - usase choTe aura kamajora bhI mAra girAte haiN| yahI kAraNa hai, kauoM ne ullU ko mAra giraayaa|"2 arNava : sAgara ke pAra zAstroM meM saMsAra ko sAgara se upamita kiyA gayA hai| vaha sAgara kI jyoM duSpAra hai| use sarvathA pAra kara jAnA, usase chUTa lAnA-AvAgamana se mukta ho jAnA bar3e Atmabala tathA puruSArtha kA kArya hai| jaina tathA bauddha zAstroM meM saMsAra kA sAgara ke rUpa meM aneka sthAnoM para AkhyAna huA hai| nimnAMkita prasaMgoM se vaha prakaTa hai| zramaNa bhagavAn mahAvIra ne gautama se kahA- "gautama ! tuma saMsAra rUpI mahAn arNava ko-vizAla sAgara ko tIrNa kara cuke ho-taira cuke ho, pAra kara cuke ho, aba taTa para Akara kyoM ThiThaka gaye ? gotama ! kSaNa bhara pramAda mata karo, apramAda kA avalaMbana liye 1. kAleNa Nikkhame bhikkhU, kAleNa ya paDikkame / akAlaM ca vivajjittA, kAle kAlaM samAyare / -dazavaikAlika sUtra 5.204 2. kAle nikkhamaNA sAdhu, nAkAle sAdhu nikkhmo| akAlena hi nikkhamma, ekakampi bhuujno| na kiJci atthaM joteti, dhakasenA va kosiyaM // -kosiya jAtaka 226 ____ 2010_05 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] ocAra 127 saMsAra-sAgara ko pUrNata: pAra kara jaao|" suttanipAta meM eka kathA hai--eka bAra bhagavAn tathAgata AlavI meM Alavaka yakSa ke bhavana meM ttike| Alavaka bhagavAn ke pAsa AyA aura bolA-zramaNa ! yahAM se cale jaao|" "acchA, AyuSman ! calA jAtA huuN|" yoM kahakara bhagavAn bhavana se bAhara cale gye| phira Alavaka bolA- "zramaNa ! andara A jaao|" bhagavAn andara cale gye| yakSa ne punaH kahA-"zramaNa ! bAhara cale jaao|" bhagavAn bAhara cale gye| phira yakSa ke kahane para bhItara cale gye| tIsarI bAra bhI aisA huaa| cauthI bAra phira yakSa ne kahA- zramaNa ! yahA~ se bAhara nikala jaao|" bhagavAn bole-"AyuSman ! isa prakAra kyA karate ho ? maiM yahA~ se nahIM nikalUMgA, tuma jo cAho, kara lo|" Alavaka ne kahA-"zramaNa ! maiM tumase prazna puuchegaa| yadi tuma unakA uttara nahIM de pAoge to maiM tumhAre citta meM vikSepa paidA kara dUMgA-tumhe pAgala banA duuNgaa| tumhAre hRdaya ko vidIrNa kara ddaaluuNgaa| cIra ddaaluuNgaa| TA~geM pakar3a kara tumhe gaMgA ke pAra pheMka duuNgaa|" bhagavAna ne kahA - 'AyuSman ! deva, mAra, brahma, zramaNa, brAhmaNa Adi samasta prajA meM, jo isa jagat meM hai, mujhe aisA koI nahIM lagatA, jo mere citta meM vikSepa paidA kara sake, mere hRdaya ko vidIrNa kara sake tathA merI TA~geM pakar3a kara mujhe gaMgA ke pAra pheMka ske| phira bhI, AyuSman ! tuma jo prazna karanA cAhate ho, kro|" Alavaka prazna karatA gayA, bhagavAn uttara dete gye| una praznoM meM eka thA-"manuSya punarjanma ke pravAha ko kaise pAra karatA hai ? saMsAra rUpI arNava ko-sAgara ko kaise tairatA hai ? vaha kisa prakAra du:khoM kA atigamana karatA hai-duHkhoM ko lAMgha jAtA hai tathA kisa bhAMti parizuddha hotA hai|" bhagavAn ne uttara diyA-''manuSya zraddhA dvArA punarjanma ke pravAha ko pAra kara jAtA 1. tiNNo hu si aNNavaM mahaM, kiM puNa ciTThasi tiirmaago| abhitura pAraMgamittae, sayamaM goyama ! mA pamAyae / --uttarAdhyayana sUtra 10.34 2. kathaM sutarati oghaM, kathaM sutarati annnnvN| kathaM su dukkhaM acceti, kathaM su parisujjhati // -suttanipAta 10, Alavaka sutta 3 ____ 2010_05 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 hai / apramAda dvArA vaha saMsAra rUpI arNava ko taira jAtA hai / parAkrama - puruSArtha dvArA dukha kA atigamana karatA hai aura prajJA dvArA prakRSTa buddhi dvArA jJAna dvArA parizuddha hotA hai|' bhagavAn ke uttara se Alavaka prabhAvita huA, parituSTa huA / "" jo apane dvArA AcIrNa bhUloM kI garhA - nindA karatA hai - pazcAttApa karatA hai; umheM phira doharAtA, vaha dhIra puruSa pUrva dRSTa, zruta- pahale dekhe, sune kAma-bhogoM meM lipta nahIM hotA / " yadi purA - pUrva kA, pahale kA, pazcAt -- anta kA kucha nahIM rahA to bIca meM phira kyA bacegA - yadi prAraMbha kA aura anta kA tyAga kara diyA to madhya sahaja hI chUTa jAyegA / 3 hotA jaise bhadra - vinIta - anuzAsita ghor3A cAbuka khAye binA hI saMketa mAtra dvArA ThIka mArga para calane lagatA hai, usI prakAra AtmalajjAzIla yogya jana DA~Ta khAye binA hI, gurujana kA saMketa pAte hI sat AcaraNa meM saMlagna ho jAte haiM / jo pUrNataH parinirvRtta haiM, unake lie prajJA- ApAdana - rakSita : arakSita bAhya parirakSA, hiphAjata kevala kahane bhara ko rakSA hai| usase antataH koI parirakSita nahIM hotA / prANI ke lie vAstavika parirakSaNa saMyama hai, jo use asat se bacAye rakhatA hai / jo saMyamazUnya hai, vaha niHsandeha rakSAzUnya hai / jaina tathA bauddha donoM paramparAoM meM isa para bahuta bala diyA gayA hai / jo AtmA arakSita hai - saMyamamayI surakSA se rahita hai, vaha janma-maraNa bar3hAtI hai / use bAra-bAra janma tathA mRtyu ke cakra meM bhaTakanA hotA hai / jo AtmA surakSita hai--saMyama 1. saddhAya tarati oghaM, appamAdena aNNavaM / viriyena dukkhaM acceti, paJJAya parisujjhati // - suttanipAta 10, Alavaka sutta 4 2. yadattagarahI tadakuvvamAno, na limpati diTThasutesu dhIro / -majjhima nikAya 11.232 3. majjho ve no gehassasi, upasanto carissasi / - suttanipAta 53.15 4. tesi natthi paJJApanAya / 2010_05 - udAna 6.8 5. harI nisedho puriso, koci lokasmi vijjati / yo nindaM appabodhati, asso bhaddo kasAmiva // - dhammapada 10.15 - upadeza apekSita nahIM Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] --aka se anuprANita hai, vaha saba prakAra ke duHkhoM se mukta ho jAtI hai, chUTa jAtI hai / " jo indriyA~ arakSita haiM -- aniyantrita haiM - asaMyata haiM, ve ahita ke lie haiMlyANakara haiM / jo indriyA~ surakSita haiM -- niyantrita haiM-saMyata haiM, ve hita ke lie haiMkalyANakara haiM / " kAma - vijaya kAma yadyapi ati kaSTakara, vighnakara evaM vikRtijanaka hai, atyanta durjaya hai, kintu, sAdhaka yadi apanA antarbala saMjokara vairAgya, titikSA tathA saMyama ke sahAre usakA sAmanA kare to niHsandeha use parAbhUta kara sakatA hai / jo aisA kara pAte haiM, ve kabhI paritapta, udvigna evaM duHkhita nahIM hote / kAma kA kAma bhogoM kA avakramaNa karo --- unheM lAMgha jAo, unase haTa jAo / nizcaya hI aisA karane se duHkha apakrAnta hogA - naSTa hogA / 3 anavarata bhoge jAte rahane para bhI kAma - bhoga miTate nhiiN| unase manuSya kabhI parituSTa nahIM hotA / * kAma zalyarUpa hai --- kA~ToM kI jyoM marmabhedI hai, viSavat ugra hai, AzIviSa-- eka vizeSa jAtIya bhayAvaha sarpa ke dA~toM ke tIvra jahara ke samAna pIDAprada hai / kAma itanA bhISaNa hai ki cAhane vAle ko prApta na hokara mI cAhane mAtra se hI durgati meM lA paTakatA hai / 1. arakkhio jAipahaM uvei, surakkhi AcAra kAma duratikrama hai - kAmecchA yA kAma-vAsanA kA atikramaNa - laMghana karanA vAstava meM bar3A kaThina hai / jo puruSa kAma-bhogoM kI abhilASA karatA hai, vaha unake aprApta hone para yA prApta bhogoM ke cale jAne para zoka karatA hai, visUratA hai, tapta hotA hai, pIDita hotA hai, paritapta hotA hai| satvaduhANamuccai / - dazavaikAlika cUlikA 2.16 2. indriyANi arakkhitAni ahitAya, raviikhatAni hitAya ca / -theragAthA 7.31 3. kAme kamAhI kamiyaM khu dukkhaM / --dazavaikAlika sUtra 2.5 4. na kAmabhogA samayaM uveMti, na yAvi mogA vigaI uveMti / -- uttarAdhyayana sUtra 32.101 5. sallaM kAmA visaM kAmA, kAmA AsI visovamA / akAmA jaMti duggaiM // kAme patthe mANA, - uttarAdhyayana sUtra 6.53 6. kAmA duratikkamA ....kAmakAmI khalu ayaM purise, se soyati, jUrati, tippati, piDDati, paritapati / -- AcArAMga sUtra 1.2.5.4. 2010_05 126 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa:3 kAma-bhoga kSaNamAtra ke lie sukhaprada haiM, bahuta kAla paryanta duHkhaprada haiM / ve atyanta alpa sukhayukta haiM, ati vipula duHkhayukta haiN| ve saMsAra-janma-maraNa kI zrRMkhalA ke saMvardhaka haiM, mokSa ke vipakSI haiM- mokSa-mArga meM vighna rUpa haiN| ve anarthoM kI khAna haiN|' bhedAyatanavarjI-cAritra ko bhagna karanevAle sthAnoM-kAraNoM kA varjana karanevAle sAdhaka ghora-narakAdi durgatiyoM meM DAlanevAle, bhISaNa kaSTaprada, pramAdotpAdaka evaM duradhiSThita-pariNAma-duHkhada abrahmacarya kA kabhI sevana nahIM krte| svarga meM, loka meM jo bhI zArIrika evaM mAnasika kaSTa haiM, ve saba kAmAnugaddhiprasUta haiM-kAma bhogAbhilASA se utpanna haiN| kiMpAka phala khAne meM madhura lagatA hai, kintu usakA pariNAma sundara-sukhada nahIM hotaa| usI prakAra kAma-bhoga bhoge jAte samaya priya lagate haiM, kintu, unakA pariNAma asundara, apriya, dukhAvaha hotA hai|4| ye saMga-priyajana ke prati sneha-sambandha-Asakta bhAva manuSya ke lie samudra kI jyoM dustara haiN| ina snehAsaktiyoM meM jo mUcchita rahate haiM- apanA bhAna bhUle rahate haiM, ve isa saMsAra meM bar3A kaSTa pAte haiN| ___ jo kAma-bhogoM kI abhIpsA liye rahate haiM, ve duHkhoM kA anubhava karate haiM-duHkhita hote haiM, duHkha jhelate haiN| kAma kA---bhoga-vAsanA kA kIcar3a bar3A duratyaya-dustara hai| 1. khaNamittasukkhA bahukAladukkhA, pagAma dukkhA aNi gaamsokkhaa| saMsAramokkhassa vipakkhabhUyA, khANI aNatthANa u kAmabhogA / -uttarAdhyayana sUtra 14.13 2. abaMbhacariyaM ghoraM, pamAyaM dura hiTThiyaM / NAyaraMti muNI loe, bheyAyaNavajjiNo / / -dazavakAlika sUtra 6.16 3. kAmANu giddhippabhavaM khu dukkhaM, savvassa logassa sadevagassa / jaM kAiyaM mANasiyaM ca kiMci, tassaMtagaM gacchai viiyraago|| -uttarAdhyayana sUtra 32.16 4. jahA kiMpAga phalANaM, pariNAmo na suNdro| evaM bhuttANa bhogANaM, pariNAmo na suNdro|| -uttarAdhyayana sUtra 16.18 5. ete saMgA maNussANaM, pAtAlA va atArimA / kIvA jattha ya kIsaMti, nAtisaMgehiM mucchitA / / --sUtrakRtAMga 1.3.2.12 6. kAmAkAma dukkhAni anubhoti / -theragAthA 507 7. kAmapaMko durccyo| - suttanipAta 53.11 ____ 2010_05 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] AcAra 131 yaha saMga-Asakti-kAma parimitArtha- parimita, sImita, bahuta kama sukha dene vAlA hai| vaha alpasvAda hai-tuccha AsvAdayukta hai, vipula duHkhaprada hai / vijJa puruSa ko dhadhakate aMgAroM se ApUrNa gaDDhe kI taraha abrahmacarya kA parivarjanaparityAga karanA caahie| kAma ! maiMne tumhArA mUla pahacAna liyA hai| tuma AsaktipUrNa saMkalpa se utpanna ho maiM AsaktiyoM se dUra rahatA huA manameM tumhArA saMkalpa hI nahIM kruuNgaa| tuma utpanna nahIM ho paaoge| zIla-brahmacarya sarvottama AmaraNa-~-alaMkaraNa hai, anuttara-sarvAtizAyI-sarva zreSTha saurabha hai aura vaha jIvana-yAtrA meM sarvotkRSTa pAtheya hai|4 saMsarga-saMgati yA Asakti se sneha utpanna hotA hai / sneha du:kha-prasUti kA hetu hai-usase du:kha paidA hotA hai|5 / jo kAma-bhoga kI kAmanA karatA hai, vaha duHkha kI kAmanA karatA hai-duHkha ko Amantrita karatA hai / 6 adhikatara manuSya bhogoM se atRpta-aparituSTa rahate hue hI mRtyu ke muMha meM pahu~ca jAte haiM / abhiprAya yaha hai, vAstava meM bhogoM se kabhI tRpti hotI hI nahIM / jyoM-jyoM ve bhoge jAte haiM, lipsA, lolupatA bar3hatI jAtI haiN|" kAma-bhoga kaTuka haiM-kaDue haiM / ve AzIviSa sarpa ke bhayAvaha viSa kI jyoM haiM / 1. saMgo eso parittamattha saukhyaM appasAdo dukAvamettha bhiyyo| -suttanipAta 3.27 2. abrahmacariyaM parivajjayeya, aMGgArakA sujalitaM vaJja / -suttanipAta 26.21 3. adRsaM kAma ! te mUlaM, saMkappA kAma ! jAyasi / na taM saMkappayissAmi, evaM kAma ! na hohisi // -majhima nikAya 1.1.1 4. sIla AmaraNaM seTheM / sIlaM gandho aNutta ro| sIlaM pAtheyyamuttamaM // -theragAthA 617 5. saMsaggajAtassa bhavanti snehA, snehAnvayaM dukkhamiMda pahoti / -suttanipAta 3.2 6. yo kAme kAmayati, dukkhaM so kAmayati / -theragAthA 66 7. atittA va maranti nraa| -therIgAthA 16.1.486 8. kAmA kaTukA asivisuupmaa| -theragAthA 451 ____ 2010_05 Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 jaba taka bhoga-viSaya-janya pApoM kA paripAka nahIM hotA, taba taka ajJAnI manuSya ko ve (bhoga) madhu kI jyoM mIThe lagate haiN| jaba pApa paka jAte haiM to vaha ajJAnI bar3A duHkha pAtA hai|' bhagavAn tathAgata ne mAgandiya parivrAjaka se kahA- 'kyA tumane kabhI dekhA yA sunA hai-kAma-guNoM meM-viSaya-bhogoM meM atyanta lipta tallIna koI rAjA yA rAjA kA mahAmantrI kAma-tRSNA kI-viSaya-bhogoM kI vAsanA kA, lipsA kA parityAga kiye binA, viSaya-bhogoM kI jalana ko chor3e binA, udhara se vitRSNa hue binA kyA kabhI upazAnta-citta huA-kyA kabhI caitasika zAnti prApta kI ? kyA kabhI caitasika zAnti prApta karatA hai, kyA kabhI karegA?" ___ mAgandiya parivrAjaka bolA-'nahIM, gautama ! na vaisA kabhI huA, na hotA hai aura na hogA?" __bhagavAn ne kahA-"mAgandiya ! tuma ThIka kahate ho| maiMne bhI nahIM dekhA, nahIM sunA-kAma-guNoM meM-viSaya-bhogoM meM atyanta lipta, tanmaya koI rAjA yA rAjA kA mahAmantrI kAma-tRSNA kI-viSaya-bhogoM kI vAsanA kA, lipsA kA parityAga kiye binA, viSaya-bhogoM kI jalana ko chor3e binA, udhara se vitRSNa hue binA kabhI upazAntacitta haA-kabhI caitasika zAMti kI, prApta karatA hai yA kregaa| "mAgandiya ! jo bhI zramaNa-brAhmaNa bhoga-lipsA se virahita hue, Abhyantara tRpti yA zAntiyukta hue ve sabhI kAma-samudAya-viSaya bhogoM ke udbhava, kAraNa astagamanavilaya, AsvAda-anubhUti, doSa, niHsaraNa-kAma-bhogoM se nikalane ke chUTane ke upAya inako bhalIbhAMti jAnakara, viSaya-bhogoM kI lipsA kA, vAsanA kA parityAga kara viSaya. bhoga sambandhI dAha kA parivarjana kara kAma-pipAsA-vaiSayika tRSNA se virahita hokara hI hue, hote hai, hoNge| bhagavAn ne Age kahA-"mAgandiya ! Arogya-arugNatA, nIrogatA-Abhyantara vikArazUnyatA parama lAbha hai-mahAn lAbha hai| nirvANa parama sukha hai, mahat sukha hai|"2 gRhi-dharma saMnyasta aura gRhastha-jIvana meM sAdhanA, tyAga tathA saMyama kI dRSTi se ApekSika tAratamya svIkAra kiyA gayA hai| saMnyAsI sarvatyAgI hotA hai| pArivArika evaM laukika uttaradAyitva se vaha vimukta hotA hai / ataeva usakA sAdhanAkrama nirapavAdarUpa meM calatA hai| tadanusAra usake lie vrata-caryAdi kI vyavasthA hai, eka gRhI upAsaka para pArivArika, sAmAjika tathA laukika dAyitvoM kA bhAra hotA hai, jisa kA kartavya bodhapUrvaka samyak 1. madhu vA maati bAlo, yAva pApaM na pacyati / yadA ca pacyatI pApaM, bAlo dukkhaM nigcchti|| -dhammapada 5.10 2. majjhimanikAya, mAgandiya suttanta 2.3.5 2010_05 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga [ AcAra nirvAha karate rahanA usake lie Avazyaka hai| ataeva dharmArAdhanA tathA vrata-nirdhAraNa meM usake lie apekSAkRta sasImatA kA svIkAra hai| jaina-paramparA tathA bauddha-paramparA meM eka gRhI upAsaka ke lie jo ArAdhanA-patha pratipAdita huA hai, vaha mUla bhAvanA kI dRSTi se paraspara samanvayagAmI hai| bhagavAn mahAvIra ne dvAdazavidha agAra-dharma-gRhi-dharma-pA~ca aNuvrata, tIna guNavata tathA cAra zikSAkta ke rUpa meM nirUpita kiyA-- pA~ca aNuvrata isa prakAra haiM 1. sthUla rUpa meM, moTe taura para sApavAda--apavAda rakhate hue prANAtipAta-hiMsA se nivRtti / 2. sthUla rUpa meM mRSAvAda-asatya se nivRtti / 3. sthUla rUpa meM adattAdAna--binA dI huI vastu svAyatta karane se-corI se nivRtti| 4. apanI vivAhitA patnI taka maithuna kI sImA-abrahmacarya se sasIma nivtti| 5. icchA-parigraha-lipsA kA parimANa-parigraha se samaryAda nivRtti / tIna guNavrata isa prakAra haiM 1. anartha-daNDa-viramaNa-anarthakara-ahitakara yA AtmaguNa-vighAtaka pravRtti kA tyaag| 2. digvata--bhinna-bhinna dizAoM meM gamana karane ke sambandha meM maryAdA yA sImAvizeSa kA sviikrnn| 3. upabhoga-paribhoga-parimANa-upabhoga-aneka bAra bhoge jAne yogya-vastra Adi tathA pari moga--eka hI bAra bhoge jAne yogya bhojana Adi padArthoM kA parimANasImAkaraNa-inase samIma nivRtti| cAra zikSAvrata isa prakAra haiM 1. samatva-bhAva adhigata karane hetu eka niyata samaya (nyUnatama eka muhUrta) paryanta sAdhanAbhyAsa / 2. dezAvakAzika--apanI pravRttiyoM meM nitya prati saMyamana yA nivRtti bar3hAte jAne kA abhyaas| 3. pauSadhopavAsa-saMyamArAdhanA meM agrasara hote rahane hetu, unnayana hetu vizeSa vidhikrama ke sAtha bhojana, abrahmacarya Adi kA tyAga / 4. atithi-saMvibhAga--jinake Ane kI koI tithi-divasa nizcita nahIM, aise ani mantrita saMyogavaza Agata saMyamI sAdhakoM, sArmika janoM ko dhArmika sAdhanA meM, jIvana paricAlanA meM apekSita svAdhikRta vastu ke, sAmagrI ke, eka bhAga kA samarpaNa, aisA sadA mana meM bhAvAnabhAvana / ' eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAn tathAgata zAkya janapada ke antargata kapilavastu meM nyagrodhArAma meM avasthita the| usa samaya mahAnAma nAmaka zAkya jahA~ bhagavAn the, vahA~ 1. upAsakadazA adhyayana 1, sUtra 11 ____ 2010_05 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 parityAga karatA hai aayaa| bhagavAn ko abhivAdana kara eka ora baiTha gyaa| eka ora baiThakara mahAnAma zAkya ne bhagavAn se kahA- "bhante ! koI puruSa upAsaka kaise hotA hai ?" ___ "mahAnAma ! jo buddha kI zaraNa svIkAra karatA hai, dharma kI zaraNa svIkAra karatA hai saMgha kI zaraNa svIkAra karatA hai, vaha upAsaka hotA hai|" "bhante! upAsaka zIla-saMpannatA kaise prApta karatA hai?" "mahAnAma ! jo upAsaka jIva-hiMsA se virata hotA hai, jIvoM kI hiMsA karane kA karatA hai, jo adattAdAna se virata hotA hai-adattAdAna kA-caurya kA parityAga karatA hai, jo kAma-mithyAcAra se-vyabhicAra se virata hotA hai-kAma-mithyA ratyAga karatA hai, jo mithyAbhASaNa se virata hotA hai-asatya kA parityAga karatA hai, jo surA Adi mAdaka dravyoM ke sevana se virata hotA hai-madirA Adi mAdaka padArthoM ke sevana kA parityAga karatA hai, vaha upAsaka zIla-saMpanna hotA hai|" "bhante ! upAsaka zraddhA-saMpannatA kaise prApta karatA hai ?" "mahAnAma ! jo upAsaka buddha dvArA adhigata pratibodhita zraddhA meM vizvAsa karatA hai, vaha zraddhA-saMpannatA prApta karatA hai|" 'bhante ! upAsaka tyAga-saMpannatA kaise prApta karatA hai ?" "mahAnAma ! jo upAsaka antarmala se, bhItarI kAlimA se, matsaratA se- IrSyA, dvaSa Adi se virata hotA hai, inakA parityAga karatA hai, vaha tyAga saMpannatA prApta karatA hai| "bhante ! upAsaka ! prajJA-sampannatA kaise prApta karatA hai ? "mahAnAma ! upAsaka isa bAta kA viziSTa jJAna prApta karatA hai ki saMsAra kI samagra vastuoM kA udaya-udbhava, asta-vilaya hotA hai, aisA jJAna ho jAne se duHkha sarvathA kSINa ho jAte haiM, naSTa ho jAte haiN| yaha Arya--uttama prajJA hai, tIkSaNa prajJA hai--sUkSmAvagahinI prajJA hai| isase upAsaka prajJA-saMpannatA prApta karatA hai|" bauddha-upAsaka ko cAhie, vaha ina cAra prakAra ke pApa-karmoM se parAGmukha rahe1. pANAtipAta-kisI ke prANa lenA-hiMsA karanA / 2. adinnAdAna-binA diye kisI kI vastu lenA, corI krnaa| 3. musAvAda-asatya bolnaa| 4. paradAragamana-parastrI kA sevana krnaa|' eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAn tathAgata kozala ke antargata vihAra karate hue apane bhikSaoM ke sAtha kozaloM ke veludAra nAmaka grAma meM phuNce| vahA~ vizeSataH brAhmaNoM kI AbAdI thI; ataH vaha brAhmaNa-grAma kahA jAtA thaa| velugrAmavAsI brAhmaNa-gRhapatiyoM ne yaha sunA, zAkyavaMziya gautama jo pravajita haiM, kozala meM vihAra karate hue apane bhikSuoM ke sAtha hamAre gA~va meM pahuMce haiN| ve parama yazasvI haiM, arhata haiM, samyaka sambuddha haiM, ve jJAna ke sAkSAtkartA haiM- sarvadraSTA haiM, dharma kA upadeza karate 1. saMyukta nikAya, dUsarA bhAga, mahAnAma sutta 53.4.7 2. dIdha nikAya, sigAlovAda sutta 8.1.4 2010_05 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] AcAra 135 haiM / unakA upadeza sarvathA, sarvadA kalyANakara hai| aise arhatoM kA, mahApuruSoM kA darzana ati zreyaskara hai| yaha socakara veludvAravAsI brAhmaNa-gRhapati jahA~ bhagavAn tathAgata avasthita the, vahA~ Aye / unameM se kucha bhagavAn ko praNamana-abhivAdana kara eka tarapha baiThe, kaI eka bhagavAn kA kuzala-kSema pUchA, abhivAdana kara dUsarI ora baiThe, kaI eka karabaddha ho-hAtha jor3e bhagavAn ke sammukhIna baitthe| kucha eka ne bhagavAn ke samakSa apane nAma tathA gotra kA uccAraNa kiyA, bhagavAna ko praNAma kiyA aura eka ora baiTha gye| kaI eka praNAma kara cupacApa baitthe| vahA~ baiThe hue una veludvAravAsI brAhmaNoM meM se eka ora avasthita brAhmaNa-gRhapatiyoM ne bhagavAn tathAgata ko nivedita kiyA-"gautama! hama gRhastha haiM, bAla-baccoM vAle haiN| aneka jhaMjhaToM meM phaMse rahate haiN| hama loga pUjopAsanA Adi meM kAzI ke candana kA upayoga karate haiM, mAlA dhAraNa karate haiM, candana Adi sugandhita padArthoM kA deha para lepa karate haiM, svarNarajata ke lAlaca meM par3e rahate haiN| hamArI yaha kAmanA hai, AkAMkSA hai-hama mRtyu ke uparAnta devaloka meM paidA hoM, zreSTha gati paaeN| "gautama ! isalie Apa hameM aise dharma kA upadeza kareM, jisake phalasvarUpa hameM deha chor3ane ke bAda devaloka prApta ho|" bhagavAn ne kahA--"tumako maiM Atmopanayika..-AtmopalabdhikAraka dharma kA upadeza detA huuN| use zravaNa kro| gRhapatiyo ! Atmopanayika dharma kyA hai, batalAtA hU~-gRhapatiyo ! AryazrAvaka apane mana meM aisI vicAraNA karatA hai-.maiM jijIviSu hU~-jIne kI icchA liye hU~, marane kI icchA nahIM rakhatA, maiM jagat ke sukha bhoganA cAhatA hU~, duHkhoM se dUra rahanA cAhatA huuN| yadi koI mere prANa hara le, vadha kara de, vaha mujhe priya nahIM hotA, vaisA karanA abhISTa nahIM lagatA / yadi maiM kisI ke prANa hara lUM, vadha karU~ to use merA vaisA karanA priya, iSTa nahIM pratIta hotA; ataH jo maiM apane lie kiyA jAnA nahIM cAhatA, vaha maiM dUsare ke lie kaise kara sakatA huuN| vaha aisA vicAra evaM antarmanthana kara svayaM jIva-hiMsA se virata hotA hai| vaha jIva-hiMsA kA tyAga karatA hai| aura ko jIva-hiMsA kA parityAga karane kA upadeza detA hai, usa ora unheM prerita karatA hai / jo jIva-hiMsA kA parityAga kara cuke haiM, unakI prazaMsA karatA hai| yaha hiMsAvajita, ahiMsAmUlaka zuddha AcaraNa hai, jise vaha svIkAra karatA hai| "gRhapatiyo ! eka Arya zrAvaka apane mana meM aisI vicAraNA karatA hai--yadi koI puruSa mujhase binA pUche, mere binA diye merI koI vastu le le, dhana curA le, usa dvArA vaisA kiyA jAnA mujhe priya, iSTa nahIM lagatA / yadi maiM kisI anya kI koI vastu usake binA diye adhikRta kara lUM, unakA dhana curA lUM to use mere dvArA aisA kiyA jAnA priya nahIM lagatA; ataH jo maiM apane lie kiyA jAnA iSTa nahIM samajhatA, vaisA dUsare ke lie kaise kara sakatA hU~; aisA cintana, antarmanthana kara vaha corI karane se virata hotA hai| corI karane kA parityAga karatA hai| auroM ko corI se virata hone hetu upadeza detA hai, usa ora unheM prerita ____ 2010_05 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 karatA hai| jo corI kA parityAga kara cuke haiM, unakI prazaMsA karatA hai| yaha acauryamUlaka zuddha AcaraNa hai, jisa ora vaha gatizIla hotA hai| "gRhapatiyo! Arya zrAvaka mana meM socatA hai yadi koI puruSa merI strI ke sAtha durAcaraNa kare, vyabhicAra kare to usake dvArA vaisA kiyA jAnA mujhe priya, iSTa nahIM lgtaa| yadi maiM kisI anya kI strI ke sAtha vyabhicAra karU~ to use yaha priya, iSTa nahIM lgtaa| jo maiM apane lie kiyA jAnA abhISTa nahIM samajhatA, vaisA dUsare ke lie maiM kaise kara sakatA hU~; aisA vicAra kara antarmanthana kara, Arya zrAvaka para strIgamana se virata hotA hai, parastrIgamana kA parityAga karatA hai, auroM ko vaisA karane kA upadeza detA hai, auroM ko usa ora prerita karatA hai| jo vaisA kiye hue haiM, unakI prazaMsA karatA hai| yaha kAma bhoga sambandhI zuddha AcaraNa kI ora agrasaratA hai| "gRhapatiyo ! Arya zrAvaka mana meM vicAraNA karatA hai yadi koI mujhe jhUThA cakamA dekara Thaga le, mujhe usake dvArA aisA kiyA jAnA priya, iSTa nahIM lgtaa| yadi maiM kisI ko jhUThA cakamA dekara ThagalUM to use mere dvArA aisA kiyA jAnA priya, iSTa nahIM lagatA, jise maiM apane lie kiyA jAnA apriya tathA aniSTa mAnatA hU~, vaisA maiM dUsaroM ke lie kaise kara sakatA huuN| yaha vicAra, antarmanthana kara vaha kisI ko jhUThA cakamA dene se virata hotA hai| kisI ko jhUThA cakamA dene kA parityAga karatA hai, auroM ko usakA parityAga karane kA upadeza karatA hai, usa ora unheM prerita karatA hai / jo aisA kara cuke haiM, unakI prazaMsA karatA hai| yaha vAcika zuddha AcaraNa kI prakriyA hai| "gRhapatiyoM ! Arya zrAvaka aisA vicAra karatA hai--yadi koI merI cugalI kara mere suhRdoM, mitroM ke sAtha merA vaimanasya utpanna karA detA hai, unase merA saMgharSa karavA detA hai, jhagar3A karavA detA hai, usakA vaisA karanA mujhe priya, iSTa nahIM lagatA / yadi maiM kisI aura kI cugalI kara usakA usake suhRdoM, mitroM ke sAtha vaimanasya utpanna karavA detA hU~, saMgharSa karavA detA hU~ to use mere dvArA vaisA kiyA jAnA priya, iSTa nahIM lagatA; yaha vicAra, antarmanthana kara vaha cugalI se virata hotA hai, cugalI kA parityAga karatA hai, auroM ko cugalI kA parityAga karane kA upadeza detA hai, unheM usa ora prerita karatA hai| jo vaisA kara cuke haiM, unakI prazaMsA karatA hai| yaha vAcika AcaraNa kI parizuddhi kA krama hai, jisa ora vaha gatimAna hotA hai| "gahapatiyoM ! Arya zrAvaka aisI vicAraNA karatA hai yadi koI mujhe paruSa vacanakaThora vacana, kar3I bAta kahe to mujhe usa dvArA vaisA kiyA jAnA priya, iSTa, vAJchita nahIM lagatA / yadi maiM kisI ko paruSa vacana - kaThora vacana, kar3I bAta kahU~ to use priya, iSTa tathA vAJchita pratIta nahIM hotii| jo bAta mujhe apriya, aniSTa, avAJchita lagatI hai, vaha dUsare ko bhI vaisI hI lagatI hai| jise maiM apane lie nahIM cAhatA, vaha dUsare ke lie kaise kara sakatA huuN| yaha socakara, antarmanthana kara vaha paruSa vacana se virata hotA hai| paruSa vacana kA parityAga karatA hai, dUsaroM ko paruSa vacana kA parityAga karane kA upadeza detA hai, unheM usa ora prerita karatA hai| jo paruSa vacana se virata haiM, unakI prazaMsA karatA hai| 2010_05 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] AcAra 137 yaha vAcika zuddha AcaraNa kA krama hai| "gRhapatiyo ! Arya zrAvaka aisA cintana karatA hai-yadi mere samakSa koI bar3I-bar3I bAteM banAe, vRthA bakavAsa kare, nirarthaka bAteM kare to vaha mujhe priya, iSTa, vAJchina nahIM pratIta hotA / yadi maiM kisI dUsare ke samakSa bar3I-bar3I bAteM banAUM, vRthA bakavAsa karU~, nirarthaka bAta karUM to use merA yoM karanA priya, iSTa, vAJchita nahIM lgegaa| jo maiM apane lie nahIM cAhatA, vaha dUsare ke lie kyoM karUM, dUsare ke lie kaise kara sakatA huuN| yaha socakara, antarmanthana kara vaha bar3I bar3I bAteM banAne se, vRthA bakavAsa karane se, nirarthaka bAteM karane se virata hotA hai| vaisA karane kA parityAga karatA hai| auroM ko vaisA karane kA upadeza detA hai, usa ora prerita karatA hai| jo vRthA bakavAsa evaM nirarthaka bAteM karane se virata haiM, unakI prazaMsA karatA hai| isa prakAra vaha apane vAcika AcaraNa ke parizodhana kI dizA meM agrasara hotA hai| vaha Arya zrAvaka buddha ke prati dRr3ha zraddhAlu hotA hai, dharma ke prati dRr3ha zraddhAlu hotA hai, saMgha ke prati dRr3ha zraddhAlu hotA hai tathA uttama zIlAnupAlana meM abhirata hotA hai| "gRhapatiyo ! jo Arya zrAvaka ina sAta uttama dharmoM tathA ina cAra uttama sthAnoM se yukta hotA hai, vaha yadi cAhe to apane sambandha meM yaha AkhyAta kara sakatA hai, ghoSita kara sakatA hai-merA niraya--naraka yoni-kSINa, naSTa ho gaI hai, maiM narakagAmI nahIM huuNgaa| merI tiryak-yoni kSINa -naSTa ho gaI hai--maiM pazu-pakSiyoM meM janma grahaNa nahIM karUMgA, merA preta loka meM utpanna honA kSINa ho gayA hai| maiM srotApanna hUM-dharma ke srota meM -pravAha meM Apanna hU~-saMpraviSTa, hU~, parama jJAna prApta karane kI dizA meM yatnazIla huuN|" bhagavAn dvArA yoM kahe jAne para beludvAra ke brAhmaNa gRhapatiyoM ne bhagavAn se nivedita kiyA-'gautama ! Apa hameM apane upAsakoM ke rUpa meM svIkAra kreN|"1 RjutA : zuddhi kA kAraNa RjutA yA saralatA meM jIvana kI sahajatA prasphuTita hotI hai| vahA~ chala-kapaTa jaisI kaluSita vRttiyA~ panapa nahIM pAtIM / RjutAmaya jIvana dhArmika dRSTi se uttama tathA prazasta jIvana hai| RjucetA puruSa dharma-patha para uttarottara aura nirvighna bar3hatA jAtA hai| ___ jo RjubhUtta hai-- sarala hai, vaha zuddhi-zuddhatva-zuddha jIvana prApta karatA hai| dharma zuddha AtmA meM TikatA hai / dhRta-sikta-ghI se sIMcI gaI agni kI jyoM vaha dharma kI jyoti se dedIpyamAna hotA hai, antataH mukti prApta karatA hai / jo tasara kI jyoM Rju -- sarala evaM sthira citta yukta hotA hai, vaha pApa-koM se ghRNA karatA hai, dUra rahatA hai, samatA, viSamatA meM jAgarUka rahatA hai, dhIra puruSa use muni 1. saMyutta nikAya, dUsarA bhAga, beluddhAreyya sutta 53.1-7 2. sohI ujjuyabhUyassa, dhammo suddhassa ciThThai / NivvANaM paramaM jAi, ghaya sittivva paave|| -uttarAdhyayanasUtra 3.12 2010_05 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa:3 kahate haiN|' bAla-tapa dharma nahIM samyak zraddhA evaM bodha pUrvaka kRta AcaraNa samyak-AcaraNa hai / samyak-darzanazraddhA evaM jJAna ke binA kiyA gayA ghora tapa bhI koI vizeSa mahattva nahIM rakhatA / vaha kAya-kleza se bahuta Age nahIM jaataa| nikevala kAya-kleza se adhyAtma nahIM saghatA, dharma nahIM phalatA, parama kalyANa, jo jIvana kA carama sAdhya hai, nahIM upalabdha hotA; isalie vaisA tapa jJAnI yA vivekI kA tapa nahIM kahA jAtA, bAla yA ajJAnI kA tapa kahA jAtA hai| tattvataH ise jaina evaM bauddha-donoM hI dharmoM ne ghoSita kiyA hai| bAla-ajJAnayukta puruSa mAsa-mAsa kA anazana karatA hai aura kuza kI noka para Tike, itane se bhojana dvArA pAraNA karatA hai, dekhane meM bar3A ugra tapa yaha lagatA hai, kintu, suAkhyAta-apane divya jJAna ke AdhAra para tIrthaMkaroM dvArA pratipAdita dharma ke parizIlana ke solahaveM aMza jitanA bhI vaha nahIM hai| ___ eka ajJa puruSa eka-eka mahIne ke bAda kuza ke agrabhAga para Tike, itanA sA bhojana karatA hai| kahane ko yaha ghora tapa hai, kintu saMkhyAta dharmA-jinhoMne dharma ko samyak rUpa meM samajhA hai, svAyatta kiyA hai, una kI mahattA ke solahaveM bhAga jitanA bhI vaha nahIM hai|' 1. yo ve Thitatto tasaraM va ujju, jigucchati kamme hi pApakehi / vI maMsamAno visamaM samaM ca, taM vApi dhIrA muni vedayanti / -suttanipAta 12 muni sutta 6 2. mAse mAse u jo bAlo, kusaggeNaM tu muMjae / __Na so suakkhAyadhammassa, kalaM agghai solasi / / -uttarAdhyayana sUtra 6.44 / / 3. mAse mAse kusagona, bAlo bhujetha bhojanaM / na so saMkhatadhammAnaM, kalaM agghati solasi / / -dhammapada 5.211 ____ 2010_05 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kathAnuyoga ghaTita ghaTanA-prasaMgoM evaM kalpita kathA-prasaMgoM kA jaina, bauddha evaM vaidika Adi sabhI paramparAoM meM bAhulya hai| isa 'kathAnuyoga' prakaraNa ke lekhana kA uddezya mukhyataH jaina va bauddha ina do dhArAoM ke saMgama para AdhArita hai; ata: pahale aise ghaTanA-prasaMgoM evaM kathA-prasaMgoM ko liyA jA rahA hai, jo kevala do hI paramparAoM meM samAna bhAva, bhASA, zailI va ghaTanAprasaMgoM ke sAtha upalabdha hote haiN| jaise-mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka, rAjA pradezI: pAyAsI rAjanya, citta aura saMbhUtaH citta saMbhUta jAtaka, vijaya-vijayA : bhadrA-pipalIkumAra, cAra pratyeka buddha Adi / aba taka jo maiM sUcIbaddha kara pAyA hU~, aise kathA-sAmya, bhAvasAmya va kahIM-kahIM para nAma-sAmya ghaTanA-prasaMgoM kI saMkhyA lagabhaga teIsa taka pahu~ca jAtI hai| ina sabakI khoja-par3atAla ke lie donoM hI paramparAoM ke sAhitya kA pracura AloDanaviloDana karanA apekSita hai| zAstrIya ghaTanA-prasaMgoM se loka-kathAoM taka kA yaha Akalana apane Apa meM apUrva hI hogaa| 'Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana', prathama-khaNDa meM paM0 sukhalAlajI va zrI dalasukhabhAI mAlavaNiyA ne usa prakaraNa ko apUrva mAnA, jisameM tripiTaka sAhitya se 'cAturyAma dharma' tathA 'nigaNTha nAtaputta' ke samullekha vAle samagra prasaMga ekatra kara lie gaye the| usI dhArA ke dUsare khaNDa meM yaha apUrva vizeSatA mAnI gaI ki usameM prAkRta va pAli bhASAoM kA Aja ke bhASA-vijJAna ke sandarbha meM vivecana kiyA gayA hai| astu, maiM cAhatA hU~ ki prastuta tIsare khaNDa kI yaha apUrNa vizeSatA ho ki donoM paramparAoM ke samAna ghaTanA-prasaMga va kathA-prasaMga tulanAtmaka vivecana ke sAtha prastuta kara skuu| bhAvI zodha-vidvAnoM ke lie yaha eka pRSTha-bhUmi hogI, jisake mAdhyama se ve usI dhArA ko aura vistRta va samIkSita kara sakate haiN| zrIkRSNa vAsudeva jaise katipaya prasaMga isa prakaraNa meM savistAra saMkalita kie jAeMge, jo jaina, bauddha va vaidika ; ina tInoM hI dhArAoM meM upalabdha hote haiN| una prakaraNoM meM tInoM paramparAoM kA alagAva bhI spaSTa bolatA hai, para, pAtroM kI nAma-sAmyatA tathA kathA-vastu kI pathaktA bhI eka rocakatA tathA gaveSaNA kA viSaya hogaa| jaina evaM bauddha-prakaraNoM kI samAnatA kA jahA~ taka prasaMga hai, isa sandarbha meM maiM apane prathama-khaNDa meM hI ullekha kara cukA hU~ ki isakA kAraNa ekamAtra yahI ho sakatA hai ki jaina dharma ke teIsaveM tIrthaM kara bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA prabhAva bhagavAn mahAvIra va bhagavAn baddha donoM para ho rahA hai| isa anuzruti se ve bhAsthAna donoM mahApuruSoM ne bhAlyAsa ____ 2010_05 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 kie hoM, aura donoM ke hI bahuzruta ziSyoM ne apane-apane DhaMga se apane zAstroM meM unheM Akalita kiyA ho| jainIkaraNa va bauddhIkaraNa kI pramukhatA to aisI sthiti meM hotI hI hai / jaise pradezI rAjA ko Agama-sAhitya kezIkumAra zramaNa ka! sAnnidhya pradAna 3.2 vAte hai aura bAda meM use nirgrantha dharma kA anuyAyI vyakta karate haiM, usI prakAra tripiTaka sAhitya usI nAstika pradezI rAjA ko zramaNa kamAra kAzyapa kA sAnnidhya pradAna karavAte haiM aura bAda meM use bauddhadharma kA anuyAyI abhivyakta karate haiN| astu, ukta prakaraNoM kI samAnatA ke pIche kucha bhI kAraNa rahe hoM, para, itanA to donoM paramparAoM ke sAhitya meM yathA-prasaMga abhihita hai hI ki bhagavAn mahAvIra ke parivAra aura bhagavAn buddha ke parivAra para kucha kama-adhika bhagavAn pArzva ke cAturyAma-dharma kA prabhAva thA, jisakA sapramANa sammulekha prathama khaNDa meM ho cukA hai| prastuta ghaTanA-prasaMgoM meM ve saba ghaTanA-prasaMga nahIM lie jAeMge, jina para prathama-kha (itihAsa aura paramparA) meM vistAra se samIkSA kI jA cukI hai / jaise, zreNika-bimbasAra, ajAtazatra kaNika, rAjA udAyana, abhaya kumAra aadi| ye saba bhagavAna mahAvIra ke samasAmayika va donoM se saMpakta haiN| yahAM taka bUddhabala se vikhyAta rAjA zreNika ke rAjakumAra abhayakumAra aura sindhUsauvIra ke rAjA udAyana to Agama sAhitya ke anasAra bhagavAna mahAvIra ke pAsa tathA vipiTi ka-sAhitya meM bhagavAna buddha ke pAsa bhikSa-dIkSA grahaNa karate haiN| Agama-sAhitya va tripiTaka-sAhitya kI samIkSA karane para anuttarita jaisA to eka hI prazna rahatA hai ki samagra tripiTaka sAhitya meM nAma to nigaNThanAta putta' kA AtA hai aura unakA dharma cAturyAma batAyA jAtA hai jabaki cAturyAma dharma bhagavAn pArzva kA thaa| tripiTaka-sAhitya buddha-nirvANa ke pAMca sau varSoM bAda likhA gayA thaa| bhagavAn mahAvIra (nigaNTha nAtaputta) ne apanA dharma 'paMca mahAvrata' ghoSita kara diyA thaa| patA nahIM bhikSa-saMgha meM yaha bhUla taba taka bhI kaise palatI rhii| hA~, kevala Atma-saMtoSa ke lie hama soca sakate haiM ki bhagavAna mahAvIra dvArA samarthita cAturyAma dharma kI dhAraNA calatI rahI ho / vaise bhagavAna buddha ne bhI paMcazIla rUpa dharma nirUpita kiyA, jisameM cAra to ahiMsA Adi vahI mahAvrata tathA pAMcavAM 'majjaM na pAtavvaM' arthAt madya na piinaa| astu, yaha saba vidvAnoM ke lie cintana-manana kA viSaya to raha hI jAtA hai ki tripiTaka sAhitya meM Akhira taka yaha kaise calatA rahA ki dharma cAturyAma aura pravaktA nigaSTha nAtaputta arthAt bhagavAn mhaaviir| prastuta kathAnuyoga' prakaraNa meM donoM paramparAoM ke varNana saMlagna die jAeMge tathA prArambha meM eka saMkSipta paricAyikA / astu, vijJa pAThakoM va zodha-gaveSakoM ke lie pUrNa tRpti kA viSaya to donoM hI AkhyAnoM kA samagra adhyayana hI ho skegaa| 1. Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana, khaNDa-1, pR0 2, buddha kI sAdhanA para nimrantha prbhaav| 2. Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana, saNDa-1, pR0 315 ____ 2010_05 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnu yoga] kathAnu yoga --mAtaMga harikeza bala : mAtaga jAtaka 141 1. mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka uttarAdhyayana sUtra ke bArahaveM adhyayana meM cANDAla-kulotpanna harikeza bala kA varNana hai, jo parama tapasvI the| sukhabodhA TIkA meM unake pUrva bhava tathA vartamAna jIvana ke sambandha meM vistRta vivecana hai| harikeza bala muni isa kathAnaka ke mukhya pAtra haiN| unake atirikta rAjakumArI bhadrA, yajJavAdI brAhmaNa, muni kI sevA karane vAlA yakSa-ye pAtra aura haiN| jAti-mada kA parihAra, saccA brAhmaNatva, satpuruSoM ke tiraskAra kA phala, sAdhucaMtA puruSoM ke titikSAmaya pavitra jIvana Adi kA prastuta kathAnaka meM jo vivecana huA hai, vaha nizcaya hI mananIya hai| __ lagabhaga aisA hI vRttAnta mAtaMga jAtaka meM hai| bodhisattva cANDAla ke ghara janma lete haiN| bhadrA kI jyoM yahA~ bhI diThThamaMgalikA nAmaka eka nArI pAtra hai| bhadrA ne jisa prakAra muni kI avahelanA kI, diThThamaMgalikA ne bhI usI prakAra bodhisattva kA anAdara kiyaa| apanI bhUla kA phala usane jhelaa| uttarAdhyayana meM brAhmaNoM dvArA muni ke apamAna kiye jAne kA kathana hai, vaise hI mAtaMga jAtaka meM brAhmaNoM dvArA bodhisattva kA apamAna kiyA jAtA hai| donoM hI sthAnoM para brAhmaNa yakSoM dvArA daNDita hote haiM / phira doSa-mArjana hotA hai| jaina tathA bauddha-paraMparA ke ye donoM kathAnaka vicAra-vaiziSTya kI dRSTi se aneka muddoM para lagabhaga milate haiM, jisase zramaNa-saMskRti kI ina donoM dhArAoM ke samanvayAtmaka cintana kA patA calatA hai| mAtaMga harikeza bala zaMkha dvArA pravrajyA eka samaya matha rA nagarI meM zaMkha nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| vaha bar3A pratApazAlI thaa| usake mana meM sAMsArika bhoga-vAsanA se virakti ho gaI / usane saMyama kA patha svIkAra kiyaa| kucha hI samaya meM vaha saMskAra tathA abhyAsavaza bahuzruta ho gayA / jo kabhI zaMkha nAmaka rAjA thA, aba vaha zaMkha nAmaka muni ke rUpa meM bhUmaMDala meM paryaTana karane lgaa| paryaTana karate-karate vaha eka bAra hastinApura ke samIpa aayaa| hastinApura meM pravezArtha eka bahuta hI bhaya-janaka tathA atyadhika uSNatA-yukta mArga thaa| vaha itanA uSNa thA ki grISma Rtu meM to kisI bhI manuSya ke lie use naMge paira pAra karanA duHzakya thaa| yahI kAraNa thA ki usa mArga ko loga hutavaha-agni ke nAma se pukArate the| somadeva purohita muni zaMkha ne bhikSA hetu nagara meM jAne ko socA / ve usa ora ravAnA hue| mArga meM 2010_05 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 Agaka aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 somadeva nAmaka purohita kA bhavana thaa| somadeva bhavana ke jharokhe meM baiThA thaa| muni zaMkha ne usase nagara meM jAne kA mArga puuchaa| somadeva ne socA, acchA hogA, maiM sAdhu ko hutavaha nAmaka mArga se jAne ke lie khuuN| yadi vaha usa mArga se hotA huA jAyegA to usake pA~va atyanta paritapta hoNge| maiM use santApa pAte dekhane kA majA luuNgaa| isa abhiprAya se somadeva ne muni zaMkha ko usI atyanta uSNatAyukta mArga se jAne ko khaa| ____ muni zaMkha, jaisA purohita somadeva ne batalAyA, usI mArga se cala pdd'e| eka Azcarya ghaTita huaa| muni zaMkha ke tapomaya vyaktitva ke prabhAva se usa mArga kI uSNatA dUra ho gii| uSNatA zItalatA meM pariNata ho gii| muni zaMkha usa mArga se Age bar3hane lge| tapa kA prabhAva somadeva purohita ne jaba muni ko prasannatApUrvaka Age bar3hate hue dekhA to use bar3A acaraja huaa| vaha tatkAla nIce AyA tathA svayaM bhI usa mArga sa naMge paira calA / usako vaha mArga sarvathA zItala pratIta huaa| somadeva ne jhaTa samajha liyA ki yaha munivara ke tapomaya jIvana kA prabhAva hai| vaha anubhava karane lagA ki jo kucha usane kiyA, vaha bahuta bar3A pApa thaa| usane manivarya ko atyanta bhISaNa kaSTa meM DAlane heta hatavaha mArga se jAne kA saMketa kara bahuta burA kiyaa| isalie usane mana-hI-mana socA- yadi maiM isa muni kA ziSyatva svIkAra kara lUM to bar3A acchA ho, merA doSa-nivAraNa ho jAe, koI prAyazcita na karanA par3e; anyathA maiM bahuta bar3e prAyazcita kA bhAgI ho jaauuNgaa| yaha socakara somadeva zaMkha muni ke pAsa gayA / unake caraNoM meM gira pdd'aa| apanI mana:sthiti se unheM avagata kraayaa| muni ne use Azvasta kiyA, dharmopadeza diyaa| somadeva ke mana meM vairAgya-bhAva jgaa| usane ni se pravrajyA svIkAra kii| jAti-mada somadeva bhalIbhA~ti saMyama kA pAlana karane lagA, kintu, use mana-hI-mana isa bAta kA garva thA ki vaha brAhmaNa hai, uttamakulotpanna hai, uttama jAti-yukta hai| yahI usakI sAdhanA meM eka kamI thI, jo paramArtha ko yathAvat rUpa meM na jAna lene kA kAraNa thii| yathAsamaya apanA AyuSya pUrA kara vaha devaloka meM deva ke rUpa meM utpanna huaa| devaloka meM bahuta samaya taka svagika sukhoM kA upabhoga kiyaa| vahA~ kA apanA AyuSya pUrNa kara vaha gaMgA ke taTa para vidyamAna balakoSTha nAmaka sthAna meM harikeza nAmaka cAMDAla kI gaurI nAmaka patnI ke garma meM aayaa| usakI mAM ne svapna meM eka vizAla Amra-vRkSa dekhA, jo phaloM se ladA thaa| svapna-zAstra vettAoM se svapna kA phala puuchaa| unhoMne svapna kA phala batAte hue kahA ki tumhAre eka atyanta yogya, puNyAtmA putra hogaa| cANDAla-kula meM janma garbha-kAla pUrNa hone para gaurI ne eka putra ko janma diyaa| cANDAla kula meM janma lenA usake pUrva-janma ke jAtimada kA pariNAma thA / janmanA cANDAla hone ke sAtha-sAtha vaha 2010_05 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka 143 zArIrika saundarya tathA zobhA, suSamA Adi se bhI rahita thaa| anya bAlaka usakI kurUpAkRti dekhakara usakA majAka ur3Ate / yahA~ taka ki usake apane bhAI bhI usakA parihAsa krte| saba use 'bala' nAma se pukArate / usakA yaha nAma saba logoM meM prasiddha ho gyaa| vaha kramaza: bar3A hone lgaa| apane se upahAsa-parihAsa kA vyavahAra karane vAloM ke sAtha vaha bahuta krodha, kleza kara baitthtaa| isase vaha sabako apriya lagane lgaa| sAMpa aura goha eka samaya kI ghaTanA hai, vasantotsava thaa| cANDAla harikeza tathA usake pArivArikajana aneka prakAra ke khAdya-padArtha lekara Amoda-pramoda hetu nagara ke bAhara gaye, khAnapAna ke lie ekatra hue / bAlaka bala ke mana meM dUsare bAlakoM ke prati eka khIjha rahatI thI / vaha usa samaya bhI vahA~ apanI jAti ke anya bAlakoM ke sAtha bar3A kleza karane lgaa| sajAtIya vRddha puruSa usake nIca vyavahAra se bahuta nArAja hue aura unhoMne use apanI paMkti se bAhara nikAla diyaa| vaha dUra khar3A-khar3A apane sajAtIya bAlakoM kI krIr3A, khela Adi dekhane lgaa| usake mana meM AyA, vaha bhI unake sAtha khele / usane vaisA cAhA bhI, kintu, vRddha puruSa jAnate hI the, vaha atyanta krodhI hai; ataH unhoMne use usa ora nahIM jAne diyaa| yaha saba cala rahA thA ki itane meM vahA~ eka sAMpa niklaa| jo cANDAla vahA~ ekatra the, unhoMne use bhayAvaha viSadhara jAnakara mAra ddaalaa| kucha dera bAda vahIM para eka bahuta lambI goha niklii| cANDAla jAnate the ki goha nirviSa hai, isalie unhoMne use mArA nahIM, uThAkara dUra pheMka diyaa| harikezabala dvArA dIkSA cANDAla-putra bala dUra khar3A-khar3A yaha dRzya dekha rahA thaa| mana-hI-mana vaha vicArane lagA, sA~pa aura goha ke sandarbha meM ghaTita ghaTanA kitanA spaSTa saMketa karatI hai ki koI bhI vyakti apane doSoM se hI sarvatra kaSTagrasta tathA apamAnita hotA hai evaM apanI nidoSitA se hI vaha paritrANa pAtA hai| maiM sA~pa ke sahaja krodha ke viSa se bharA hU~, tabhI to merA sabhI apamAna karate haiM, avahelanA karate haiN| yadi maiM goha ke sadRza doSa rUpI viSa se rahita hotA to merA koI bhI tiraskAra nahIM krtaa| yaha socate-socate usa bAlaka ko jAti-smaraNajJAna-apane pUrva-janma kA jJAna utpanna huaa| usane anubhava kiyA ki apane pUrva bhava meM use apanI jAti kI uccatA kA ahaMkAra thA, usakA kutsita phala usane dekhA, svargIya sakhoM kI nazvaratA bhI dekhI / yoM cintana karate-karate use saMsAra tyAjya pratIta huaa| usane vairAgyabhAvanA ke sAtha pravrajyA svIkAra kii| vaha harikeza bala muni ke nAma se jagat meM vizruta huaa| tapomaya jIvana dIkSita hone ke bAda harikezabala ne zramaNa dharma ke AcAra kA samyak rUpa se paripAlana karate hue tapa karanA prArambha kiyaa| vaha ekadivasIya, dvidivasIya, tridivasIya, caturdivasIya-yoM bar3hate-bar3hate arddhamAsika evaM mAsika upavAsa krama dvArA tapa ke anuSThAna meM nirata 2010_05 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana ] khaNDa : 3 rahane lgaa| isI sAdhanA-krama ke bIca eka bAra vaha paryaTana karatA huA vArANasI nagara meM AyA / vahA~ tinduka vana meM sthita maMDika nAmaka yakSa ke caitya meM vaha TikA / usane vahA~ ekamAsika tapa karanA prAraMbha kiyaa| maMDika yakSa harikezabala muni ke tapa Adi guNoM se bahuta prabhAvita huaa| vaha anavarata muni kI sevA karane meM saMlagna huaa| maMDika yakSa eka bAra tinduka vana meM maMDika yakSa ke yahA~ eka usakA mitra anya yakSa atithi ke rUpa meM aayaa| usa Agata yakSa ne kuzala-kSema ke pazcAt maMDika yakSa se kahA- "kyA bAta hai, Ajakala to mere yahA~ kabhI Ate hI nahIM ?" maMDika yakSa ne uttara diyA- 'maiM Ajakala ina mahAmuni kI sevA meM nirata rahatA huuN| inake uttama guNoM se maiM itanA AkRSTa hU~ ki kahIM anyatra jAne kA mana hI nahIM hotaa|" yaha sunakara maMDika yakSa kA mitra bhI muni harikezabala ke guNoM se atyadhika prabhAvita huA aura maMDika ke sAtha vaha bhI muni kI sevA karane lgaa| eka dina donoM yakSa mitra paraspara vArtAlApa kara rahe the| Agata yakSa ne maMDika se kahA ki usake vana meM bhI eka aise hI muni virAjita haiN| acchA ho, hama donoM unake bhI darzana kareM, yathAsAdhya sevA kareM / ve donoM nirdiSTa sthAna para gye| vahA~ muni ko dekhaa| muni pramAdI the| nirarthaka, nirupayogI bAtoM meM samaya lagAte the| AcAra tathA saMyama ke prati jaba unhoMne una kA upekSA-bhAva dekhA to unakA mana vahA~ se haTa gyaa| ve vApasa A gaye tathA phira atyanta bhakti evaM zraddhApUrvaka muni harikeza bala kI sevA meM pUrvavat saMlagna ho gye| eka dina kI bAta hai, vArANasI ke rAjA kauzAlika kI putrI rAjakumArI bhadrA pUjA kI sAmagrI, upakaraNa lie apane sevaka sevikAoM ke sAtha vahA~ aaii| yakSa kI mUrti kI yathAvidhi pUjA kii| tatpazcAt jaba vaha pradakSiNA kara rahI thI, to usakI dRSTi harikeza bala muni para par3I, jo vahA~ sthita the| muni harikezabala ghora tapasdI the, antarmukhIna the| bAhyazaucAcAra, svacchatA Adi para unakA koI dhyAna nahIM thaa| unake vastra maile-kucaile tathA gIle the| daihika-dRSTi se ve kurUpa the hI, zarIra bhI mailA-kucailA thaa| rAjakumArI ne ghRNA se una para thUka diyaa| maMDika yakSa rAjakumArI dvArA kiye gaye muni harikezabala ke isa apamAna ko nahIM saha skaa| rAjakanyA kI akla ThikAne lAne ke lie usane use daza dAsiyoM sahita uThAkara rAjamahala meM pheMka diyaa| yakSa ke abhighAta se rAjakumArI apanA hoza-havAsa gaMvA baiThI, unmatta-jaisI ho gii| rAjakumArI kI yaha dazA dekhakara rAjamahala meM sarvatra cintA evaM zoka vyApta ho gyaa| rAjA ne apane maMtriyoM ke mAdhyama se nagara ke suyogya, anubhava-niSNAta cikitsakoM ko bulavAyA, rAjakumArI kI aneka prakAra se cikitsA karAI, kintu, usakI dazA meM koI antara nahIM AyA / vaha svastha nahIM ho skii| taba yakSa ne rAjakumArI ke mukha meM AviSTa hokara kahA-"rAjakanyA ne mere caitya meM virAjita eka mahAn saMyamI, mahAn tapasvI saMta kA atyadhika tiraskAra kiyA hai| usase mere mana meM bar3A Akroza utpanna huaa| maiMne hI isakI yaha dazA kI hai| aba isa kanyA ke svastha hone kA eka hI upAya haiM, isakA usa mahAmuni ke sAtha vivAha kiyA jAnA svIkAra kiyA jaaye|" rAjA ne yakSa kA kathana svIkAra kara liyaa| yakSa ne usa kanyA ko apane Aveza se mukta kara diyaa| vaha pUrvavat svastha ho gii| 2010_05 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga- mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka 145 tatpazcAt rAjA apanI putrI ko vividha prakAra ke AbhUSaNoM se susajjita kara vivAhayogya bahumUlya sAdhana-sAmagrI ko sAtha lie usa vana meM harikeza bala muni kI sevA meM upasthita huaa| muni ke caraNoM meM vandana-namana kiyA, hAtha jor3akara prArthanA kI- "munivara! Apa isa kanyA kA pANigrahaNa kIjiye, apane tapaHpUta karoM ke saMsparza dvArA isake komala karoM ko pAvana kiijiye| rAjakanyA ne bhI apane pitA kI abhyarthanA kA atyanta vinaya-pUrvaka samarthana kiyaa| yaha dekha yakSa ne muni ke zarIra ko AcchAdita kara usake samAna bhinna rUpa ko virSAvaNA kara rAjakumArI kA pANigrahaNa kiyaa| eka rAta apane sAtha rakhA / dUsare dina prAtaHkAla yakSa dUra ho gyaa| rAjakumArI to yaha samajhe huI thI, muni ke sAtha hI usakA pANigrahaNa huA hai / vaha muni ke samakSa patnI-mAva se upasthita huii| isa para muni ne kahA--- "maiM muni haiM, sAMsArika bhoga-vAsanAmaya jIvana se sarvathA nivRtta hU~, saMyamazIla sAdhaka haiM; maiM to mana vacana tathA zarIra se strI kA sparza taka nahIM kara sakatA, na vaisA karane kI preraNA hI de sakatA hU~ aura na anumodana hI kara sakatA huuN| kalyANi ! tU mujha se dUra raha / tumhAre sAtha jo ghaTita huA hai, usakA mujhase koI sambandha nahIM hai| yaha saba isa yakSa kI hI karatUta hai|" muni kA yaha kathana sunakara rAjakumArI bahuta khinna huI, vaha vApasa rAjamahala meM lauttii| apane pitA ko sArI sthiti se avagata kraayaa| rAjA ne apane purohita rudradeva se parAmarza kiyaa| vicAra-vimarza ke prasaMga meM purohita rudradeva ne kahA ki yaha kanyA RSi hetu saMkalpita, samarpita hone ke kAraNa RSi-patnI hai, jo RSi dvArA parityakta hai| aba yaha kisI brAhmaNa ko de dI jAnI caahie| kyoMki RSi-bhogya brAhmaNa-bhogya hI hotA hai| rAjA ko purohita kA sujhAva ucita pratIta huaa| usane apanI kanyA purohita rudradeva ko samarpita kara dii| rudradeva rAjakanyA ke sAtha kucha samaya taka sAMsArika sukhoM kA upabhoga karatA rahA / usane eka dina rAjA se nivedana kiyA ki maiM ApakI putrI ko RSi-patnI ke sthAna para yajJa-patnI banAnA cAhatA huuN| tadarthe maiM eka vizAla yajJa Ayojita karanA cAhatA huuN| rAjA ne svIkRti pradAna kii| tadanusAra purohita rudra deva ne yajJa kA Ayojana kiyaa| yajJa meM aneka brAhmaNa vidvAnoM ko Amantrita kiyaa| yajJa meM bhAga lene hetu samAgata vidvAnoM ke lie vibhinna prakAra bhojya-padArtha taiyAra karavAye gye| muni kA bhikSArtha yaza-zAlA meM gamana : brAhmaNoM dvArA tiraskAra maharSi harikezabala eka mAsa ke tapa ke pAraNe hetu bhikSArtha yajJazAlA meM upasthita hue| tapa ke kAraNa muni kA zarIra zuSka jaisA thaa| unake upakaraNa-vastra-pAtra Adi maile-kucale tathA jIrNa the| unheM dekhakara ve brAhmaNa anArya kI jyoM unakA upahAsa karane lge| ve jAti ke mada se gavita the, hiMsA-rata, ajitendriya, abrahmacArI tathA avivekI the / ve muni ko uddiSTa kara isa prakAra kahane lage-"jise dekhate hI ghRNA utpanna hotI hai, jo varNa se kAlA-kalUTA hai, jisakI nAka cipaTI hai, jo pizAca kI jyoM vikarAla jaisA hai, jo gale meM atyanta maile-kucale aura jIrNa-zIrNa vastra laTakAye hai, vaisA yaha kauna A rahA hai?" 2010_05 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 muni ko dekhakara ve bole - "are ! phaTe-purAne cithar3oM vAle, preta jaise tuma kauna ho ? yahA~ kyoM Aye ho ? yahA~ se nikala jAo / " tinduka vRkSa para rahane vAlA yakSa, jo una mahAmuni ke prati anukaMpAzIla - zraddhAzIla evaM sevArata thA, muni meM apanA zarIra adhiSThita kara adRzya rUpa meM kahane lagA"maiM zramaNa, saMyamI, brahmacArI aura dhana tathA parigraha se virata hU~, pacana- pAcana se nivRtta hU~, dUsaroM dvArA apane liye pakAye gaye bhojana meM se kucha lene hetu isa mikSA-velA meM AyA hai / yahA~ pracura mAtrA meM khAdya padArtha bAMTe jA rahe haiM, khAye jA rahe haiM, bhoge jA rahe haiM / tuma loga jAnate ho, maiM yAcana- jIbI - mikSA se jIvana-nirvAha karane vAlA hU~ / isalie mujhe bacAkhucA kucha AhAra do / " 146 uttama kSetra brAhmaNoM ne kahA - "uttama vidhipUrvaka bhalIbhA~ti pakAyA gayA yaha bhojana hamAre lie-- brAhmaNoM ke lie hI hai| isa bhojana meM se hama tumheM nahIM deNge| tuma yahA~ kyoM khar3e ho ? cale jAo / " muni adhiSThita yakSa bolA -- "jisa prakAra kRSaka phasala kI AzA se U~cI-nIcI bhUmi meM bIja bote haiM, usI prakAra tuma loga bhI mujhe zraddhApUrvaka bhikSA do / urvara bhUmi meM boye gaye bIja kI taraha yaha tuma logoM ko nizcaya hI puNyamaya phala degii|" brAhmaNoM ne kahA - "hame loka meM ve kSetra vidita haiM, jahA~ DAle hue bIja nipajate haiM, uttama phala dete haiN| vAstava meM uttama jAti evaM vidyA se samupeta brAhmaNa hI supezala - suzreSTha uttama kSetra haiM / " yakSa ne kahA- "jo krodha, abhimAna, hiMsA, asatya, caurya tathA parigraha se nahIM chUTe haiM, ve brAhmaNa na ucca jAtIya haiM aura na vidvAn hI hai / ve to pApApUrNa kSetra haiM / tuma kevala zabdoM kA bhAra r3hAMte ho| tumane vedoM kA adhyayana kiyA hai, para unakA artha nahIM jAnA / jA muni ucca- avaca-bar3e choTe -- sabhI kuloM se mikSA lete haiM, vahI dAna ke lie zreSTha kSetra hai|" * uparyukta kathana sunakara brAhmaNa paMDitoM ke chAtroM ne kahA - "tuma hamAre samakSa hamAre adhyApakoM ke pratikUla kyA baka rahe ho ? are nirgrantha ! yaha anna jala - AhAra pAnI naSTa bhale ho jAe para hama tumheM nahIM deMge / " yakSa ne kahA-"mujha jaise samitiyukta --- gati, bhASA, bhikSAcaryA ityAdi dainandina kriyA prakriyA meM saMyatAcArI, guptiyukta - mana, vacana tathA deha sambandhI asat pravRttiyoM ke nirodhaka, susamAhita-samyak sAdhanA nirata, jitendriya puruSa ko yaha nirdoSa AhAra pAnI nahIM doge to tumheM ina yajJoM kA kyA phala milegA / " yaha sunakara yajJadhikRta adhyApaka ne kahA - are ! yahA~ koI kSatriya, upayojitayajJa rakSArtha niyukta puruSa, adhyApaka yA chAtra nahIM haiM, jo isa bhikSu ko DaMDo se muSTi prahAra se -- mukkoM se mArakara, isakA galA pakar3a kara ise vahA~ se bAhara nikAla deM " brAhmaNa kumAroM dvArA utpAta : bhadrA dvArA zikSA adhyApaka kA vacana sunakara bahuta se brAhmaNa kumAra daur3akara vahA~ Aye aura DaMDoM, 2010_05 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kamAnuyoga-mAtaMga harikeza bala. mAtaMga jAtaka 147 beMtoM tathA cAbukoM se muni ko mArane lge| muni ko yoM pITe jAte dekhakara kozala nareza ko bhadrA nAmaka rUpavatI rAjakumArI una kruddha brAhmaNa-kumAroM ko zAnta karane lgii| vaha bolI-"devatA ke abhiyoga se prerita rAjA ne-mere pitA ne mujhe muni ko diyA thA, para, muni ne mana meM bhI merA dhyAna nahIM kiyaa| narendra-rAjA, devendra-devarAja zaka se abhi.vandita-pUjita, sammAnita, ugra tapasvI, mahAtmA-mahAna Atmabala ke ghanI, jitendriya saMyamI tathA ye brahmacArI; vahI muni haiM, jinhoMne mere pitA kauzala nareza dvArA mujhe unheM apita kiye jAne para bhI svIkAra nahI kiyA, merA parityAga kara diyaa| ye parama yazasvI atyanta prabhAvazAlI, ghora vratI evaM ghora parAkramI-atyanta sAmarthyazIla haiN| unakI avahelanA-tiraskAra mata kro| apane teja se kahIM ye bhasma na kara ddaaleN|" yakSadvArA daNDa rAjakumArI madrA ke ina subhASita vacanoM ko sunakara vaha yakSa RSi ke vaiyAvatya hetu-sevArtha athavA RSi ko bacAne ke lie brAhmaNa-kumAroM ko vinivArita karane lagArokane lgaa| yakSa ne bhayAvaha rUpa dhAraNa kiyaa| AkAza meM sthita hokara vaha unako mArane lgaa| unake zarIra kSata-vikSata ho gaye, muMha se rakta girane lgaa| bhadrA ne yaha dekhakara brAhmarama-kumAroM ko kahA-"tuma loga eka bhikSu kI jo pravamAnanA-avahelanA yA apamAna kara rahe ho, yaha kArya pahAr3a ko nakhoM se khodane, lohe ko dAMtoM se cabAne aura Aga ko pairoM se bujhAne jaisA mUrkhatApUrNa hai| ye maharSi AzIviSa' 'labdhi-zApa dvArA dUsaroM ko naSTa karane ke sAmarthya se yukta, ugra tapasvI, ghora vratI tathA 'ghora parAkramI haiM / tuma bhikSA-velA meM bhikSu ko pITa rahe ho, yaha svayaM apane nAza ke lie agni meM gira rahe patiMgoM kI taraha kArya hai / yadi tuma apane jIvana aura dhana kI rakSA karanA cAhate ho to saba milakara, mastaka navA kara inakI zaraNa lo| kupita hue ye maharSi sAre jagat ko bhasmasAt kara sakate haiN|" brAhmaNa-kumAroM kI durdazA : yajJAdhipati dvArA kSamA yAcanA una brAhmaNa-kumAroM ke mastaka pITha kI ora mur3a gae, hAtha niDhAla ho, phaila gae / ve niSkriya-ceSTA-rahita ho ge| unakI A~kheM pabarA giiN| mukhoM se khUna bahane lgaa| maMha meve khiMca ge| jihA tathA netra bAhara nikala paae| ve kATha kI taraha jahaha ho ge| unakI aisI dazA dekhakara yajJAdhipati brAhmaNa apanI patnI ke sAtha mAge pA RSi ko prasanma karane hetu kahane lagA-"bhagavan ! hamane ApakI avahelanA-avajJA aura nindA kI, usake lie hameM kSamA kiijie| munivara ! ina mUrkha, ajJAnI bAlakoM ne prApakI jo avahelanA kItiraskAra kiyA, isake lie Apa kSamA kreN| RSi to atyanta kapAzIla hote hI haiN| ve kroSa nahIM krte|" 1. vyAkhyA prajJapti sUtra 8.2.19 ___ 2010_05 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 mAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 muni dvArA bhikSA-grahaNa muni bole-"mere mana meM to na tuma logoM ke prati pahale kroSa thA, na maba hai aura na bhaviSya meM hogaa| eka yakSa merI sevA karatA hai / usI ne ina kumAroM ko nihata kiyA hai-mArA hai, pratAr3ita kiyA hai|" brAhmaNa ne kahA-"dharma tathA artha-usakA rahasya jAnane vAle parama prajJAzIla Apa kabhI krodhita nahIM hote| hama sabhI Apake caraNoM kI zaraNa meM upasthita haiN| mahAbhAga ! hama ApakI arcanA karate haiN| ApakA kucha bhI koI bhI aMgopAMga anarcanIya-apUjanIya nahIM hai / zAli cAvala se bane isa bhAta kA vividha vyaMjanoM ke sAtha Apa AhAra kiijie| mahAtman ! pracura mAtrA meM hamAre ye bhojya-padArtha haiN| hama para anugraha kara Apa inheM grahaNa kiijie|" RSi ne 'ThIka hai'-yaha kahakara eka mAsa ke tapa ke pAraNe ke lie AhAra-pAnI brahaNa kiyaa| devotsava : tapa kA mAhAtmya - devatAoM ne vahAM surabhita, divya jala tathA puSpoM kI aura dhana kI mUsalAdhAra varSA kii| unhoMne prAkAza meM duMdubhiyA~ bajAI aura bahuta uttama dAna diyA, bahuta uttama dAna diyA-yoM prazasti udghoSita kii| unhoMne kahA "sakkhaM khu dosaI tavo viseso, na dausaI jAivisesa koii| sovAgaputtaM hariesasAhuM jasserisA IDDhi mhaarnnbhaavaa|" yaha sAkSAt tapa kA hI vaiziSTya hai, jAti kI kucha bhI vizeSatA yahA~ dikhAI nahIM detii| cANDAla ke ghara meM janme harikeza muni ko dekheM, jinakI Rddhi-dyuti athavA teja itanA-pratyanta prabhAvazIla hai| udbodhana muni ne brAhmaNoM ko udbodhita karate hue kahA- "brAhmaNo ! tuma kyoM agni kA prArambha-hiMsA karate ho? jala dvArA bAharI zuddhi meM kyoM Asakta ho ? bAhya zuddhi kI mArgaNA--gaveSaNA-usa dizA meM prayatna koI sundara kArya nahIM hai, aisA tattvadarzI puruSoM ne kahA hai| "kuza--DAbha, yUpa-yakSa-staMbha, tRNa, kASTha aura agni tathA prAtaH sAyaM jala-sparza dvArA prANiyoM kI hiMsA karate hue ajJa jana bAra-bAra pApa-saMcaya karate haiN|" brAhmaNoM ne jijJAsita kiyA--"bhikSuvara ! hama kaisA AcaraNa kareM, kaisA yajJa kareM, jisase pApa-karmoM kA vilaya kara sakeM-unheM apagata kara sakeM, miTA skeN| rakSa-pUjita ____ 2010_05 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka 42 saMyamin ! kRpayA zrAkhyAna kareM - batalAe~, kuzala puruSoM ne -tattvajJoM ne zreSTha yajJa kA pratipAdana kisa prakAra kiyA hai ?" muni ne kahA- "chaH prakAra ke prANiyoM kI jo hiMsA nahIM karate, asatya nahIM bolate, corI nahIM karate, parigraha nahIM rakhate, strI, mAna, mAyA Adi ko pariheya samajha kara jo tyAga dete haiM, jo pA~ca prakAra se saMvRta - Atmonmukha hote haiM, asaMyamamaya jIvana kI kakSA nahIM karate, jo tyAgamaya bhAvanA se anubhAvita hote haiM, jinakI deha ke prati mamatA nahIM hotI, aise satpuruSa zreSTha yajJa kA anuSThAna karate haiM / " brAhmaNoM ne pUchA- "bhikSuvara ! Apake anusAra jyoti -- pragni kauna-sI hai ? jyoti sthAna agni kuNDa kauna-sA hai ? sravA - agni meM ghRta homane kI kur3achI, kaNDe aura samidhA - yajJAgni prajvalita karane kI lakar3iyA~ kauna-sI haiM ? zAntipATha kyA hai tathA kisa prakAra Apa agni meM havana karate haiM ?" muni ne kahA - " tapa agni hai, jIva agni-sthAna yA havana kuNDa hai / zubha mana-yoga, zubha vacana-yoga tathA zubha kAya-yoga arthAt mAnasika, vAcika evaM kAyika zubha vyApAra svA hai / zarIra kaNDe haiM / ATha karma samidhA hai / saMyamAcaraNa zAnti pATha hai / maiM aise yajJa kA anuSThAna karatA hU~, aisI pragni meM havana karatA huuN| jo munivRnda dvArA prazaMsita - anumodita hai / " brAhmaNoM ne pUchA - "yakSAcita mune ! ApakA kauna-sA jalAzaya hai ? kauna-sA zAntitIrtha hai ? maila dUra karane ke lie, svacchatA ke lie prApa kahA~ snAna karate haiM ?" muni bole - " AtmollAsa kara, nirmala, zubha lezyAmaya dharma jalAzaya hai / brahmacaryaM zAnti-tIrtha hai / unameM snAna kara maiM mala-rahita, vizuddha tathA suzItala hokara doSoM kopApoM ko dUra karatA hU~ / tatvajJAnI janoM ne isa snAna ko samajhA hai| yaha mahAn snAna hai| RSiyoM ne isakI prazaMsA kI hai / yaha vaha snAna hai, jise saMpanna kara maharSivRnda nirmala tathA atyanta zuddha hokara sarvottama adhiSThAna - mokSa ko prApta hue / prAdhAra - uttarAdhyayana sUtra bArahavA~ adhyayana cUrNi vRtti / 2010_05 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 pAgama aura tripiTaka : eka prAnuzIlana [khaNDa : 3 mAtaMga jAtaka piNDola bhAradvAja "kuto nu mAgacchAsi saMmatAsi" bhagavAn buddha ne jetavana meM vihAra karate samaya udayanavaMzIya rAjAoM ke sambandha meM isa gAthA kA uccAraNa kiyaa| sambaddha kathA isa prakAra hai : ___ bhagavAn buddha ke aMtevAsI piNDola bhAradvAja jetavana se prAkAza-mArga dvArA prasthAna kara bahudhA kosAmbI meM rAjA udayana ke udyAna meM jAte tathA vahIM dina vyatIta karate / kAraNa yaha thA, pUrva janma meM sthavira piNDola bhAradvAja jaba rAjA the, taba usI udyAna meM apane aneka sabhAsadoM ke sAtha apanI saMpatti kA, sattA kA, dhana-vaibhava kA unhoMne Ananda lUTA thA, vahIM harSollAsa meM apanA samaya vyatIta kiyA thaa| pUrva-janma ke paricaya ke kAraNa tatprasUta saMskAra ke kAraNa ve aksara vahAM jAte aura kAla-yApana krte| eka dina kA prasaMga hai, piNDola bhAradvAja kosAmbI ke udyAna meM gae, phUloM se khile sAla vRkSa ke nIce baitthe| kosAmbI-nareza udayana saptAha-paryanta surApAna kA Ananda lene ke pazcAt parijana-paricAraka vRnda ke sAtha, eka bar3e samudAya ke sAtha udyAna-krIr3A hetu usI dina vahA~ phuNcaa| maMgala-zilA para eka strI kI goda meM lettaa| madirA ke naze meM dhutta thaa| sote hI nIMda A gii| vahA~ jo nAriyA~ gAna kara rahI thIM, unhoMne rAjA ko soyA huA jAnakara apane vAdya-yaMtra eka aora rakha die tathA svayaM udyAna meM jAkara puSpa evaM phala tor3ane lgiiN| unakI dRSTi sthavira piNDola bhAradvAja para pdd'ii| ve unake pAsa gii| unako praNAma kiyA aura vahA~ baiTha gii| sthavira piNDola bhAradvAja dharmopadeza de rahe the| ve sunane lgiiN| rAjA udayana jisa strI kI goda meM soyA huA thA. usane zarIra hilAkara rAjA ko nIMda se jagA diyaa| rAjA jaba uThA, taba use striyA~ nahIM dikhAI dI, jo vAdya-yaMtroM ke sAtha gAna kara rahI thIM / rAjA. kruddha ho uThA, bolA-"va cANDAlaniyA~ kahA~ canI gaI ?" taba strI bolI-"udhara eka zramaNa dharmopadeza kara rahe haiN| ve unheM ghere baiThI haiN|" yaha sunakara rAjA ko sthavira para bar3A krodha aayaa| usane kahA-"maiM sthavira ke zarIra ko abhI lAla cIMTiyoM se kaTavAtA huuN|" usane apane sevakoM ko vaisA karane kI AjJA dii| sevaka eka done lAla cIMTiyAM bharakara laaye| unheM sthavira kI deha para chor3a diyaa| sthavira apane Rddhitapa se AkAza meM khar3e ho gae aura vahIM se dharma kA upadeza diyaa| phira AkAza-mArga dvArA ve jetavana meM pahuMce aura gandhakuTI ke daravAje para nIce utre| . tathAgata ne unase jijJAsA kI-"kahA~ se Aye ho ?" piNDola bhAradvAja ne sArI ghaTanA sunA dii| bhagavAn ne kahA- "bhAradvAja ! yaha udayana pravajitoM ko kevala isa samaya hI takalIpha detA ho, aisA nahIM hai / isane pUrva-janma meM bhI kaSTa diyA hai|" 2010_05 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka 151 ddhi maMgalikA piNDola bhAradvAja ke prArthanA karane para tathAgata ne pUrva-janma kI kathA isa prakAra kahI: prAcIna samaya kI bAta hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| taba bodhisatva ne nagara ke bAhara cANDAla jAti meM janma liyaa| bAlaka kA nAma mAtaMga rakhA gyaa| jaba vaha bar3A huA to vaha mAtaMga paMDita ke nAma se vikhyAta huaa| . usa samaya vArANasI meM eka bar3A seTha thaa| usakI putrI diTTa maMgalikA thI / vaha zakunoM meM vizvAsa karatI thii| eka-do mahInoM ke antara se vaha vizAla maMDalI ke sAtha udyAna meM kIr3A-vinoda hetu jAtI / eka dina kA prasaMga hai, mAtaMga paMDita kisI kArya-vaza nagara meM jA rahA thA / vaha nagara ke daravAje meM praviSTa huA / diTTha maMgalikA dikhAI dii| vaha haTakara eka ora khar3A ho gyaa| diTTha maMgalikA ne kanAta meM se dekha liyA thaa| usane pUchA-"yaha kauna hai ?" logoM ne kahA-"prAyeM ! yaha cANDAla hai|" vitu maMgalikA dvArA kSobha diTTa maMgalikA kSubdha ho gii| usake muMha se nikalA-kitanA burA huA, pradarzanIyana dekhane yogya dikhAI de jAte haiN| usane cAMDAla ko dekha lenA netroM ke lie azucikara mAnA; ata: sugandhita jala se netra prakSAlita kie| udyAna-krIr3A hetu nahIM gaI, vApasa lauTa pdd'ii| usake sAtha jo loga cala rahe the, krodha se jala ge| ve kahane lage-"bar3A duSTa cAMDAlA hai| hameM jo muphta kI madirA milatI, svAdiSTa bhojana milatA, vaha Aja isake kAraNa jAtA rhaa|" unhoMne mAtaMga paMDita ko cUMsoM aura lAtoM se burI taraha piittaa| mAtaMga behoza ho gyaa| ve cale ge| kucha dera bAda jaba mAtaMga ko hoza AyA to vaha mana-hI-mana kahane lagA-maiM nirdoSa thA, maiMne koI aparAdha nahIM kiyA thA, phira bhI diTTha maMgalikA ke mAdamiyoM ne mujhe piittaa| mujhe isakA pratikAra karanA cAhie / isakA pratikAra yahI hai, maiM diTTa maMgalikA ko apane sAtha lekara jAU~ / usake ghara vAloM ko bAdhya kara dUM ki unheM diTTa maMgalikA mujhe denI hI par3a / aisA nizcaya kara vaha seTha ke bhavana-dvAra para jAkara par3a gyaa| seTha ne pUchA- "yahA~ kyoM par3e ho ?" mAtaMga kA prAgraha : viTa maMgalikA kI prApti mAtaMga ne uttara diyA-"mere yahA~ par3e rahane kA eka hI kAraNa hai, maiM diTTha maMgalikA lenA cAhatA huuN|" sahasA seTha kI samajha meM nahIM paayaa| pahalA dina vyatIta ho gyaa| dUsarA dina vItA, kramaza: tIsarA, cauthA, pAMcavA tathA chaThA dina vyatIta ho gyaa| bodhisatvoM ke saMkalpa kabhI apUrNa nahIM rahate / sAtavAM dina prAyA / seTha ghabarA gayA / vaha bhaya se kA~pa gayA, cAMDAla kahIM mara na jaae| cAMDAla diTu maMgalikA ko lie binA.mAnatA hI nahIM pA / seTha ko aura koI upAya nahIM sUjhA / vaha diTTha maMgalikA ko sAtha lekara bAhara cyA aura use mAtaMga ko saupa diyaa| diTTa maMgalikA usake pAsa bhAI aura kahane lagI"svAmin ! uThie, ghara clie|" 2010_05 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 mAtaMga dvArA prAjyA mAtaMga bolA- "bhadre ! tere AdamiyoM ne mujhe bahuta mArA-pITA hai / maiM kSINa aura parizrAnta hU~, cala nahIM sktaa| mujhe uThAyo, apanI pITha para car3hApro aura ghara le clo|" diTTha maMgalikA ne usakI AjJA zirodhArya kii| use apanI pITha para biThAyA aura nagara se niklii| nagaravAsI dekhate hI raha gae / vaha mAtaMga ko apanI pITha para lie cAMDAla bastI meM calI gii| mAtaMga ne jAti-bheda kI maryAdA kA pAlana karate hue, pUrA dhyAna meM rakhate hue use apane ghara meM rkhaa| usane socA-pravrajyA grahaNa kara lUM, tabhI zreSThi-kanyA ko uttama lAbha evaM kIrti prApta karA sakatA huuN| isake atirikta koI anya upAya mujhe dRSTigocara nahIM hotA / usane diTra maMgalikA ko apane pAsa bulAyA aura kahA--"bhadre! jIvikA hetu vana meM jAnA hogA / jaba taka maiM na AU~, taba taka tuma ghabarAnA nhiiN|" usane ghara vAloM ko bhI samajhA diyA aura kaha diyA ki ve diTTa maMgalikA kA pUrA dhyAna rakheM / vaha vana meM calA gyaa| usane vahA~ zramaNa-pravajyA svIkAra kii| apramAdapUrvaka sAdhanA-nirata rhaa| chaH dina vyatIta ho gae / sAtaveM dina use ATha samApattiyA~ tathA pA~ca abhijJAe~ prApta ho gii| usane mana-hI-mana kahA-aba maiM diTTha maMgalikA ke lie kucha upayogI bana skuuNgaa| vaha apane Rddhi-bala ke sahAre AkAza-mArga se claa| cAMDAloM kI bastI ke daravAje para nIce utraa| diTTha maMgalikA ke ghara ke dvAra para gayA / diTTha maMgalikA ko jaba yaha jJAta huA ki mAtaMga A gayA hai, to vaha ghara se jhaTa bAhara nikala kara AI aura rotI huI usase kahane lagI"svAmi ! mujhe anAtha banAkara Apane pravrajyA grahaNa kara lI ?" ___ mAtaMga bolA--"bhadre ! tuma cintA mata kro| apane pitA ke yahA~ jitanI saMpatti tumhAre pAsa thI, usase bhI kahIM adhika saMpattizAlinI tumheM banA dUMgA, para, jana-pariSad ke samakSa tumheM itanA-sA kahanA hogA ki mAtaMga merA svAmI nahIM hai| merA svAmI mahAbrahmA hai / kyA tuma aisA kaha sakogI ?" diTTha maMgalikA bolI-"svAmin ! jaisI ApakI AjJA / maiM yaha kaha skuuNgii|" taba mAtaMga ne punaH usase kahA--"yadi koI pUche, tumhAre svAmI kahA~ gae haiM ? to tuma uttara denA-ve brahmaloka gae haiN| Age pUche ki ve kaba Ae~ge to unheM batalAnAAja se sAtaveM dina pUrNimA hai| ve pUrNimA ke candra ko tor3akara usameM se nikleNge|" diTTha maMgalikA ko yoM samajhAkara vaha AkAza-mArga dvArA himAlaya kI ora calA gyaa| vArANasI meM diTTha maMgalikA ne logoM ke bIca jahA~-jahA~ prasaMga AyA, usI prakAra kahA, jisa prakAra mAtaMga ne use samajhAyA thaa| eka vicitra tathA anahonI jaisI bAta thI, vArANasI meM zIghra hI atyadhika pracArita ho gii| logoM ko vizvAsa ho gayA ki jaisA diTTa maMgalikA kahatI hai, usakA svAmI mahAbrahmA hai / isalie vaha diTTha maMgalikA ke yahA~ nahIM jAtA, vaha viziSTa prabhAvApanna hai| mahAbrahmA kA avataraNa pUrNimA kA dina AyA / candramA AkAza meM apane gatikrama se cala rahA thA / jaba vaha apane gamana-patha ke bIca meM thA, bodhisattva ne brahmA kA rUpa dhAraNa kiyA / samagra kAzI rASTra ko tathA bAraha-yojana-vistIrNa vArANasI ko eka-sadRza prakAza se pAlokita kara, 2010_05 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka 153 candramA kA prasphuTana kara vaha nIce utarane lgaa| vArANasI ke Upara tIna cakkara kATe / logoM ne * yaha saba dekhA / diTTha maMgalikA ne jaisA ghoSita kiyA thA, vaisA hI huA hai, yaha jAnakara loga bar3e prabhAvita hue| janatA ne sugandhita padArthoM, puSpa mAlAoM Adi dvArA usakI pUjA kI / vaha AkAza mArga se cAMDAla bastI kI ora gayA / diTTha maMgalikA ke garbha mahAbrahmA ke bhakta ekatra hue| cAMDAla bastI phuNce| unhoMne diTTha maMgalikA ke ghara ko svaccha, nirmala vastroM se chA diyA / bhUmi ko sugandhita dravyoM se lIpA / usa para puSpa vikIrNa kie| dhUpa aura lobAna kI dhUnI dI / vastroM se banI cA~danI tAnI / Asana, AstaraNa Adi bichA die / sugandhita tela ke dIpaka jalAe / dvAra para cA~dI jaisI ujjvala bAlU bikherI, puSpa bikhere, patAkAe~ bA~dhI / yoM diTTha maMgalikA ke ghara ko bahuta sundara rUpa meM sajAyA, alaMkRta kiyA / bodhisattva vahA~ utare, bhItara gae, kucha dera zayyA para baiThe / diTTha maMgalikA tatra RtusnAtA thIM / bodhisattva ne apane aMgUThe se usakI nAbhi kA saMsparza kiyA, jisase usakI kukSi meM garbha saMpratiSTha ho gayA / bodhisattva ne usase kahA- "bhadre ! tuma garbhavatI ho gaI ho| tumhAre putra utpanna hogaa| tuma aura tumhArA putra uttama saubhAgya evaM kIrti prApta kreNge| tumhAre caraNoM kA udaka samagra jambU dvIpa ke narezoM ke lie abhiSeka - jala hogA / tumhAre snAna kA jala pramRtamaya auSadha kA rUpa legA / jo use apane mastaka para chir3akeMge, ve roga-rahita svastha ho jAe~ge / manahUsa prANiyoM kI kudRSTi se baceMge / tere pairoM meM mastaka rakha kara jo namana kareMge, ve eka sahasra dekara vaisA kareMge / jahA~ taka zabda sunAI de sakeM, usa sImA ke bhItara khar3e hokara jo tumako namana kareMge, ve eka zata dekara kareMge / jahA~ taka dikhAI de sake, usa sImA ke bhItara khar3e hokara jo namana kareMge, ve eka kASArpaNa deNge| tuma sadA pramAda-zUnya hokara rahanA / " bodhisattvadiTTha maMgalikA ko upadeza dekara ghara se dekhate AkAza meM Upara uThate gae tathA candramA ke maMDala meM bhaktoM ne, jo ekatra the, vahIM khar3e-khar3e rAtri vyatIta kI / maMgalikA ko svarNa kI pAlakI meM biThAyA, apane sira para logoM ne aisA samajhakara ki yaha mahAbrahmA kI patnI hai, sugandhita padArthoM, puSpa mAlAoM Adi bAhara aae| logoM ke dekhatepraveza kara ge| mahAbrahmA ke prAtaH kAla huaa| unhoMne diTTha rakhA aura nagara meM le ge| se usakI pUjA kii| jinako usake caraNoM meM milatA ve sahasra dete / jo zabda sune jA sakane kI ve zata dete, usake darzana ho sakane kI sImA ke kAraNa dete / svarga kI pAlakI meM baiThI diTTha maMgalikA ko mahAbrahmA ke bhakta bAraha yojana vistIrNa vArANasI meM lie ghUme / upahAra ke rUpa meM aThAraha karor3a dravya prApta huA / mastaka rakhakara praNAma karane kA avasara sImA ke bhItara khar3e hokara praNAma karate, bhItara khar3e hokara praNAma karane para eka putra - prasava tadanantara nagara ke madhya unhoMne eka vizAla maMDapa bnvaayaa| usake cAroM ora kanAta tanavA dii| bar3I zAna aura ThATa-bATa ke sAtha diTTha maMgalikA ko vahA~ tthhraayaa| maMDapa ke samIpa hI diTTha maMgalikA ke lie sAta dvAroM, sAta prakoSThoM tathA sAta taloM ke vizAla 2010_05 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAgama aura tripiTaka : eka anuzIlane khaNDa : 3 bhavana kA nirmANa zurU karavAyA / nirmANa calatA rhaa| diTTha maMgalikA ke yathAsamaya maMtra meM hI putra huaaa| maMDavya kumAra zizu ke nAmakaraNa kA dina paayaa| brAhmaNa ekatra hue| vaha maMDapa meM utpanna hunA thA; isalie usakA nAma maMDavya kumAra rakhA gyaa| dasa mahIne meM mahala kA nirmANa pUrA huA / diTTa maMgalikA maMDapa se mahala meM gii| bar3e dhana, vaibhava aura ThATha-bATa ke sAtha rahane lgii| maMDavya kumAra kA pAlana-poSaNa zAhI ThATa se hone lgaa| jaba usakI Ayu sAtapATha varSa kI huI, jambUdvIpa ke zreSTha prAcAryoM ko AmaMtrita kiyaa| ve aae| unhoMne use tInoM-Rk yajuS tathA sAma veda pddh'aae| maMDavya kumAra solaha varSa kA huaa| usane brAhmaNoM ke lie suniyamita bhojana kI vyavasthA kI, jisake antargata pratidina solaha hajAra brAhmaNa bhojana karate / mahala ke caturtha prakoSTha-dvAra para brAhmaNoM ko dAna diyA jaataa| brahmabhoja eka bAra kA prasaMga hai, bar3e utsAha kA dina thaa| atyadhika mAtrA meM khIra pakavAI gii| caturtha prakoSTha ke dvAra para solaha hajAra kAhmaNa baitthe| sone jaise pIle ghI, madhu tathA khAMDa se yukta khIra khA rahe the| maMDavya kumAra divya AbhUSaNoM se vibhUSita thaa| usane apane pairoM meM svarNa kI khar3AU~ pahana rakhI thii| usake hAtha meM eka sone kA iMDA thaa| vaha bhojana karate hue brAhmaNoM ke madhya ghUmatA thA / jahA~ apekSita dekhatA, 'unheM madhu do, unheM ghRta do' ityAdi kahatA jaataa| isa prakAra bahuta zAnadAra brahmabhoja cala rahA thaa| mAtaMga paMDita mAtaMga paMDita taba himAlaya para sthita apane pAzrama meM baiThA thaa| usane apanI viziSTa Rddhi-sUta dRSTi se diTTha maMgalikA ke putra kA hAla dekhA / use pratIta humA, vaha galata rAste para jA rahA hai| usane vicAra kiyA, mujhe cAhie, maiM Aja hI vahA~ phuNbuuN| bAlaka. ko anucita mArga se dUra kruu| jinako dAna dene meM vAstava meM parama phala prApta hotA hai, unheM dAna dilvaauuN| yaha socakara vaha mAkAza-mArga se anutapta sarovara para pahu~cA / muMha dhoyA, hAtha-paira dhoe, manaH zilA para khar3A huaa| lAla vastra pahanA, kAya batdhana tathA pAsukUla saMghATI dhAraNa kii.| mRda-pAtra hAtha meM liyaa| phira AkAzamArga se cala kara vArANasI meM sthita. viTTha maMgalikA ke prasAda ke cauthe prakoSTha para vidyamAna dAna-zAlA meM utarA / eka pora khar3A ho gyaa| maMDavya dAnazAlA meM idhara-udhara ghUma hI rahA thaa| usakI najara mAtaMga paMDita para pdd'ii| usane socA-bar3A kurUpa, preta jaisA dikhAI dene vAlA yaha bhikSu kahA~ se pA gayA, jarA pUcha / minu kA apamAna "pare ! ciSar3oM se Dake, maMde bahana pahane, pizAca jaise dhUla-dhUsarita tuma.kauna ho? 2010_05 | Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva :: prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga' mAvA harikeza kala : mAtaMga jAtaka 195 dhUra se kUr3e-karkaTa ko Dhera se uThAe jaise maile-kucale kapar3e dhAraNa kie tuma yahA~ kahA~ se mA nikle|" boksittva ke mahuvacana bodhisatva ne maMDavya kA kathana sunaa| jarA bhI burA na mAna mRduvAraNI meM usase kahA-"yazasvin ! tumhAre ghara yaha bhojana pakA hai / loga bar3I khuzI se khA-pI rahe haiN| tuma jAnate hI ho, hama bhikSu dUsaroM dvArA pradatta AhAra lekara hI jIvana calAte haiN| uTho, isa pAMDAla ko bhI bhojana do|" maMDavya bolA--"yahA~ jo bhojana banA hai, vaha brAhmaNoM ko upalakSita kara hai| usake sAtha merI zraddhA jur3I hai| vaha mere prAtmakalyANa ke lie hai| duSTa ! taM yahA~ se dUra haTa jaa| tUM yahA~ khar3A mata raha / mujha jaise tujhe dAna nahIM dete|" - bodhisattva ne kahA--"jo kisAna uttama phala kI prAzA rakhate haiM, ve U~ce sthala meM, mIce sthala meM, jala-sikta sthala meM sabhI sthAnoM meM bIja bote haiN| isa prakAra kI zraddhA lie tU bhI sabhI ko dAna de| vaisA karate hue saMbhava hai, aise vyaktiyoM ko bhI tU dAna de sake, jo vAstava meM dAna ke yathArtha pAtra haiN|" maMDavya ne kahA- "saMsAra meM jo dAna ke upayukta kSetra haiM, ve mujhe jJAta haiN| maiM vaise kSetroM meM bIja-vapana karatA huuN| uttama jAti tathA maMtra yukta bAhmaNa hI isa saMsAra meM dAna 1. kuto nu Agacchasi sambhavAsi protallako paMsupisAcako vA / saMkAra-colaM paTimuJca kaMThe, ko re tuvaM hohisi adakkhiNeyyo // 1 // 2. annaM tava idaM pakataM yasAssi, taM khaJjare mujare piyyare ca / jAnAsi tavaM paradatUpajIvi, uttiTThatha piNDa labhataM sapAko // 2 // 3. annaM mama idaM pakataM brAhmaNAnaM, bhattatthAya sahato mama idaM / apehi ettha kiM dughaTTitosi, na mA disA tuhaM dadanti jamma // 3 // 4. thale ca ninne ca dapanti bIjaM, anUphkhette phalaM paassaanaa| etAya saddhAya dadAhi dAnaM, appeva ArASaye dakkhiNeyye // 4 // ____ 2010_05 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 156 ke upayukta - zreSTha kSetra haiN|"" isa para bodhisattva ne kahA - " jinameM ucca jAti kA ahaMkAra pratimAnitA - atyanta abhimAna, lobha, IrSyA, mada, moha - ye pravaguraNa vidyamAna haiM, ve isa loka meM dAna ke uttama kSetra nahIM haiM / jinameM jAti-mada, ahaMkAra, lAlaca, dveSa, mAna tathA moha - ye durguNa nahIM hote, ve hI isa loka meM dAna ke zreSTha kSetra haiM / " pravahelanA bodhisatva ne jaba bAra-bAra use dAna kI zreSThatA, zrazreSThatA ke bAre meM kahA to vaha jhuMjhalA uThA / vaha bolA, - "yaha bar3A bakavAsa karatA hai| sabhI dvArapAla kahA~ haiM, jo ise nikAla bAhara nahIM karate / "are upajoti ! upajjhAya ! bhaNDakucchi / tuma saba kahA~ gae ? isa duSTa ko DaMDoM se pITo, gardana pakar3a kara mAra-mAra kara ise dhuna ddaalo|" yaha sunakara upajoti, upajjhAya evaM bhaNDakucchi Adi dvArapAla vahA~ tatkAla bhAe / unhoMne kahA - "deva ! hama upasthita haiM / " [ khaNDa : 3 maNDavya bolA - "tuma logoM ne isa cAMDAla ko dekhA ?" ve bole - "hamane ise nahIM dekhA / hama yaha bhI nahIM jAnate ki yaha kahA~ se AyA, vira se AyA / yaha koI mAyAvI jAdUgara mAlUma hotA hai / " maMDavya bolA -- " taba khar3e kyA dekhate ho ?" dvAra pAla bole - "deva ! zrAjJA kIjie, kyA kareM / " 1. khettAni mayhaM viditAni loke, yesAhaM bIjAni patiThThapemi / ye brAhmaNA jAtimantUpapannA, tAnIdha khettAni supesalAni ||5|| 2. jAtimade ca pratimAnitA gha, lobho ca doso ca bhado ca moho / ete aguNA yesu ksanti sabbe, tAnIdha khettAni apesalAni / / 6 / / jAtimado va pratimAnitA ca lobho va doso ca mado va moho / ete aguNA yesu na santi sabbe, tAnISa khetAni supelAni // 7 // 3. kanyeva bhaTThA upajotiyo ca upajjhAyo athavA bhaNDakucchi / hamassa daNDaM ca vaSaM ca davA, gale gatvA jalayAya jammaM // 5 // 2010_05 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka 157 ___ maMDavya ne kahA-"pITakara isakA muMha tor3a DAlo / DaMDoM aura lAThiyoM se mAra-mAra kara isakI pITha upAr3a do| gardana pakar3akara ise pachAr3o aura piitto| mAra-mAra kara ise bAhara nikAla do|" dvArapAla jyoM hI mArane ke lie Age bar3he, apane taka unake pahu~cane se pahale hI bodhisattva AkAza meM cale gae, khar3e ho gae aura bole-"jo eka RSi ke prati isa prakAra bolatA hai---aisI bhaddI bhASA kA prayoga karatA hai, vaha nakha se pahAr3a ko khodanA cAhatA hai, dA~ta se lohe ko kATanA cAhatA hai aura Aga ko nigala jAnA cAhatA hai| "jaise ye kArya karane vAle ke lie atyanta kaSTaprada hote haiM, vaise hI RSi ke sAtha jo durvyavahAra karatA hai, use kaSTa jhelanA par3atA hai|" itanA kaha kara satya parAkramI mAtaMgarUpa meM vidyamAna bodhisattva maMDavya tathA brAhmaNoM ke dekhate-dekhate aAkAza meM U~ce cale gye| ve parva dizA kI ora ge| eka galI meM nIce utre| mana-hI-mana saMkalpa kiyA. unake pairoM ke cinhna kisI ko dikhAI na deN| ve pUrvI dvAra ke pAsa bhikSA hetu ge| unheM bhikSA meM kaI prakAra kA milA-julA AhAra prApta huaa| ve eka zAlA meM baiThe aura bhojana karane lge| yaloM dvArA vaMDa nagara ke adhiSThAtA yakSoM-devatAoM ne jaba yaha dekhA to ve bar3e kSubdha hue / unako yaha sahana nahIM ho sakA ki hamAre pUjya puruSa ko aisI ochI bAta kahI jA rahI hai, aisA durvyavahAra kiyA jA rahA hai / ve dAnazAlA meM Ae / mukhya deva ne maMDavya kI gardana pakar3I aura maror3a dii| mahAkaruNAzIla, kosala citta ke ghanI bodhisattva kA yaha putra hai, aisA socakara use jAna se nahIM mArA, sirpha kaSTa diyA / maMDavya kA sira ghUmakara pITha kI ora ulTA ho gyaa| A~khoM kI putaliyA~ badala gaIM, mRta ke sadRza ho gaI / usakI deha ko mAno / kATha mAra gyaa| vaha jamIna para gira pdd'aa| zeSa devatAoM ne brAhmaNoM kI gardaneM pakar3I aura maror3a ddaaliiN| brAhmaNoM ke mukha se lAra Tapakane lagIM / ve idhara-udhara loTane lge| logoM ne diTTha maMgalikA ko sUcita kiyA--- "prAyeM ! ApakA putra khatare meM hai, use kucha ho gayA hai|" vaha phaurana vahA~ AI, beTe ko dekhA, bolI-"isako kyA huAisakA mastaka pITa kI ora ghUma gayA hai| isakI niSkriya bAheM phailI huI haiM |iskii aAMkheM mRta manuSya kI jyoM sapheda ho gaI haiN| mere putra ko kisane aisA kara diyA ?" 1. giri nakhena khaNasi, ayo dantena khAdasi / jAtavedaM padahasi, yo isi paribhAsasi / / 2. idaM vaktvA na mAtaMgo, isi sccprkkmo| antalikkhasmiM pakkAmi, brAhmaNAnaM udikkhataM // 10 // 3. AveThitaM piTTito utamAGga, bAhaM pasAreti akammaneyyaM / tetAni kkhIni yathA matassa, ko me dUthaM puttaM akAsi evaM // 11 // ____ 2010_05 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 pAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana vahA~ jo loga khaDa the, unhoMne kahA-"yahA~ eka. zramaNa AyA thA, jo ghara para se uThAye hue se cithar3e, gande maile vastra pahane thaa| vaise hI gande vastra usake gale se baMdha the, laTakate the| vaha dhUla-dhUsarita pizAca jaisA lagatA thaa| usI ne tumhAre putra kI yaha dazA kI hai|" . - biTu maMgalikA dvArA anugamana : anunaya diTTha maMgalikA ne jaba yaha sunA to use aisA lagA-aura kisI meM aisI zakti nahIM hai, nizcaya hI mAtaMga paMDita ke kAraNa yaha huA hai, kintu, vaha dhIra puruSa hai, maMtrIbhAvanA se paripUrNa hai / vaha itane manuSyoM ko kaSTa meM DAlakara nahIM jA sktaa| isa sambantha meM pUchate hue vaha bolI-"logo ! mujhe batalAyo, vaha bhUriprazaviziSTa prajJAzIla mahApuruSa kisa dizA kI ora gayA hai ? usake pAsa jAkara hama apane aparAdha kA pratikAra kareM-kSamA mAMgeM, prAyazcita kreN| mere putra ko isase nayA jIvana prApna hogaa| aisI mujhe mAnya hai / "2 logoM ne kahA-"vaha bhUriprajJa, satya-pratijJa, sAdhucetA RSi pUrNimA ke candra kI jyoM mAkAza-mArga dvArA pUrva kI ora gayA hai|" diTTha maMgalikA ne yaha sunaa| usane apane svamI kI khoja karane kA saMkalpa kiyaa| usane apane hAtha meM eka svarNa kA kalaza tathA svarNa kA pyAlA liyA, vaha apanI paricArikAoM ke sAtha clii| bodhisattva ne jahA~ apane pada-cihnoM ke dRSTigocara na hone kA saMkalpa kiyA, vaha anumAna ke sahAre vahA~ taka gii| tatpazcAt vaha padacihnoM kA anusarasa karatI huI usa sthAna taka pahu~ca maI, jahA~ bodhisattva pIr3he para baiThe AhAra kara rahe the| usane unako praNAma kiyA aura vaha eka tarapha khar3I ho gii| bodhisattva ne use dekhaa| ve bhAta khA rahe the| apane pAtra meM thor3A-sA pAhAra chor3a diyA / diTTha maMmalikA ne sone ke kalaza se unako jala diyA / unhoMne vahIM apanA muMha dhoyA, apane hAtha dhoe / diTTha maMgalikA ne unase pUchA--"bhante ! mere putra kI durdazA kisane kara dii| usakA mastaka pITha kI mora 1. idhAgamA samaNo rugmavAsI, protallako paMsu-pisAcako nN| saGkAraM-colaM parimucca kaNThe, so te imaM puttaM akAsi evaM // 12 // 2. katamaM disaM agamA bhUripao, akkhAya me mAraNava etamatthaM / ganvAna taM paTikaresu aJcayaM, appeva naM puttaM labhesu jIvitaM // 13 // 3. vehAyasaM agamA bhUri paJo, pathaddhano pannarase va cndo| mapi cAriNa so purimaM disaM pragacchiA // 14 // ____ 2010_05 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : prAdhAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga- mAtaMma harikeza bala : mAtaMga jAtaka 156 puna gayA hai / usakI nizceSTa bAheM phailI haiM / usakI A~khoM kIputaliyAM mRta manuSya kI jyoM sapheda ho gaI haiN|" bodhisattva ne kahA-"sAdhucetA RSi ko dekha ati prabhAvazIla yakSa-nagara ke madhiSThAtA deva unake pAsa paae| unhoMne RSi ke prati tumhAre putra kI duzceSTA, krodha evaM duvyavahAra dekhA to kSubdha hokara unhoMne usako isa dazA meM pahu~cA diyaa|" diTTha maMgalikA bolI--"yakSoM ne kruddha hokara mere putra ko Ahata kiyA, para, he brahmacAri ! Apa mujha para krodha na kreN| bhikSuvara ! maiM putra-zoka se pIr3ita huuN| ApakI zaraNa meM upasthita huuN|"3 / / bodhisattva bole-"mere mana meM taba bhI koI dveSa-bhAva nahIM thA aura na aba hI kisI prakAra kA dveSa hai / tumhArA putra vedoM ke ahaMkAra se pramatta bana gyaa| usane veda to par3he para unakA artha nahIM samajhA / " diTTha maMgalikA bolI---"bhikSuvara ! manuSya kI apanI durbalatA hai, muhUrta bhara meM usakI buddhi moha meM par3a bhrAMta ho jAtI hai| he mahAprazAzIla mahAnubhAva ! bAlaka ke aparASa ko kSamA kara deN| krodha jJAnI puruSoM kA bala nahIM hotaa|"5 atIvaSa diTTha maMgalikA dvArA anunaya-vinaya karane para, kSamA mAMgane para bodhisattva ne kahA"maiM isa saMkaTa ke nivAraNa hetu amRtamaya auSadhi batAtA hU~--yaha alpaprajJa-alpabuddhi 1. AveThitaM piTThito uttamaMga, bAhaM pasAreti akammaneyyaM / setAni akkhIni yathA matasya, ko me imaM puttaM akAsi evaM // 15 // 2. yakkhA have santi mahAnubhAvA, anvAgatA isayo sAdhUrUpA / te duTThacittaM kupitaM viditvA, yakkhA hi te puttaM prakaMsu evaM // 16 // 3. yakkhA ca me puttaM akaMsu evaM, tvaM eva me mA kuddho brahmacAri / tumhe va pAde saraNaM gatAsmi, anvAgatA puttasokena bhikkhu // 17 // 4. tadeva hi etarahi ca mayhaM, manopadoso mama natthi koci / pratto ca te vedamadena matto, pratthaM na jAnAti adhicca vede / / 18 // 5. praddhA have bhikkhu muhuttakena, sammuhyate va purisassa snyjaa| ekAparAdhaM khama bhUripaJja, na paMDitA kodhabalA bhavanti // 16 // ____ 2010_05 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 maNDavya merA ucchiSTa piNDa-jUMThA bhojana khaae| aisA karane se yakSa usako pIr3A nahIM deNge| tumhArA putra svastha ho jaaegaa|" diTTha maMgalikA ne bodhisattva kA kathana sunA / usane svarNa kA pyAlA Age bar3hAte hue nivedana kiyA-"svAmin ! amRtauSadha kRpA kara isameM DAleM / " / bodhisattva ne jUMThI kAjI usameM DAlI aura kahA--"isameM se AdhI pahale apane beTe ke mukha meM DAla denA / bAkI bace, usameM jala milAkara zeSa brAhmaNoM ke mukha meM DAla denaa| sabhI svastha ho jaaeNge|" itanA kahakara bodhisattva vahA~ se Upara uThakara AkAza-mArga dvArA himAlaya para cale ge| diTaTha maMgalikA ne usa sone ke pyAle ko apane mastaka para rkhaa| yaha bolatI haI kima amatauSadhi prApta huI hai, vaha apane ghara gii| bodhisattva ne jaisA batAyA thA, usane apane putra ke muMha meM kAMjI ddaalii| yakSa tatkSaNa use chor3akara bhAga ge| maMDavya ko hoza A gyaa| vaha svastha ho gayA / apane mu~ha para lagI dhUla poMchate hue uTha khar3A huaa| usane diTTha maMgalikA se pUchA- "mA~ ! yaha saba kyA huA?' diTa maMgalikA bolI---"jo tumane kiyA, tU khuda smjh| jinako tumane dakSiNA yogya samajhA, unakI dazA dekha / " maMDavya ne behoza par3e brAhmaNoM ko dekhA / use bar3A pazcAttApa huaa| diTTha maMgalikA usase bolI-"beTA maMDavya ! tumheM yathArtha jJAna nahIM hai| dAna dene ke uttama sthAna kI, dAna pAne ke sacce adhikArI kI-satpAtra kI tumheM sahI pahacAna nahIM hai| aise loga, jinako tumane pracura dAna diyA, abhI tumhAre sAmane mUcchita par3e hai / vAstava meM ye dAna dene yogya nahIM haiN| bhaviSya meM aiye zIlavajita janoM ko dAna mata denA / zIlayukta sAttvika puruSoM ko hI dAna denaa| "maMDavya ! tU abhI bAlaka hai| tumhArI buddhi aparipakva hai / dAna ke uttama kSetroM ko samajhane meM tU amasartha hai| yahI kAraNa hai ki tU atyadhika kaSAyayukta-krodha, mAna, mAyA tathA lobha yukta, kliSTa karmA, asaMyatajanoM ko dAna de rahA hai| inameM kucha logoM ke jaTAe~ haiM, lamde-lambe keza haiM, mRgachAlA ke vastra haiM, ghAsa-phUsa, jhAr3a-jhaMkhAr3a se DhaMke hue purAne kueM ko jyoM kaiyoM ke mukha bAloM se bhare haiM, Dhake haiM, kintu, dhyAna rakho, jinameM prajJA nahIM hai, viveka nahIM hai, ve jaTA se, mRgachAlA se vAraNa nahIM pA sakate, apanI rakSA nahIM kara skte| nirvANa prApta nahIM kara skte| jinakI rAgAtmakatA tathA avidyA naSTa ho gaI hai, jinake prasrava kSINa ho gae hai, jo arhat ho gae haiM, arhada-pada kI ora unmukha haiM, unhIM ko dene se mahAn phala-uttama phala prApta hotA hai|"2 1. idaJca mayhaM uttiTThapiNDa, maNDavyo bhuJjatu apppnyo| yakkhA ca te naM na viheThayeyyu, putto te hohiti so arogo||20|| 2. maNDavya bAlosi paritta paJo, yo puJakhettAnaM akovido si / mahakkasAyesu dadAsi dAnaM, kiliTThakammesu asaJjatesu // 21 // 2010_05 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga--mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka 161 diTTha maMgalikA ne uparyukta rUpa meM apane putra ko samajhAte hue kahA-"beTA ! aba bhaviSya meM isa prakAra ke apazIloM-zIla kA paripAlana na karane vAloM ko dAna mata denA / jinhoMne loka meM ATha samApattiyoM kA lAbha kiyA hai, pA~ca abhijJAe~ sAdhI haiM, jo aise dharmAmanurata zramaNa brAhmaNa haiM, pratyeka buddha haiM, unako dAna denaa|" ___aba maiM behoza par3e brAhmaNoM ko amRtauSadhi pilAkara svastha karU~, yaha kahakara diTTha maMgalikA ne bAkI bacI jUMThI kA~jI ma~gavAI tathA usameM jala milvaayaa| use una behoza par3e solaha hajAra brAhmaNoM ke mukhoM para chidd'kaa| hara brAhmaNa apane muMha para lagI dhUla ko poMchatA huA khar3A ho gyaa| sabake saba svastha ho ge| brAhmaNa ThIka to ho gae, para, ve apane mana meM bar3e lajjita hue| ve kahane lage-"hama cAMDAla kA jUThA pI liyaa| hama brAhmaNa se abrAhmaNa ho ge|" lajjAvaza unhoMne vArANasI chor3a dI / ve meda nAmaka rASTra meM cale ge| vahA~ rAjA kI sannidhi meM rahane lge| maMDavya vArANasI meM hI rahA / ahaMkAra-mArjana usI samaya kI bAta hai, vetravatI nagarI ke samIpa vetravatI nahIM ke taTa para jAtimaMta nAmaka brAhmaNa thaa| yadyapi vaha pravrajita thA, kintu, use apanI jAti kA bar3A ahaMkAra thA / bodhisattva usakA abhimAna dUra karanA cAhate the| isalie ve usake samIpa hI nadI ke Upara kI ora ke bhU-bhAga meM rahane lage / eka dina unhoMne dAtuna kiyaa| unhoMne isa saMkalpa tuna ko nadI meM pheMkA ki vaha jAtimaMta brAhmaNa kI jaTAoM meM jAkara lage / ThIka aisA hI huaa| vaha dAtuna-bahatI-bahatI brAhmaNa kI jaTAoM ke lgii| brAhmaNa yaha dekhakara bar3A kSubdha huA / bolA- "arI ! terA burA ho, tUM yahA~ kaise pahu~ca gaI ?" brAhmaNa ne mana meM vicAra kiyA, maiM patA lagAkara choDUMgA, yaha dAtuna kahA~ se AI / vaha nadI kI dhArA ke Upara ke pradeza meM gyaa| vahA~ usane bodhisattva ko dekhA, pUchA--"tumhArI kyA jAti hai ?" vaha bolA-"cAMDAla huuN|" jAtimaMta ne kahA-"kyA nadI meM dAtuna tumane girAI ?" cAMDAla ne kahA- "hA~, dAtuna maiMne hI giraaii|" sAtha jaTA ca kesA ajinAni vatthA, jarUdapAnaM va mukhaM parUlahaM / pajaM imaM passatha rUmmarUpi, na jaTAjinaM tAyati appapajhaM // 22 // yesaM rAgo ca doso ca, avijjA ca viraajitaa| khINAsavA arahanto, tesu dinnaM mahapphalaM // 23 // 2010_05 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 brAhmaNa kahane lagA-"duSTa cAMDAla ! terA burA ho / aba yahA~ nivAsa mata kr| nadI kI dhArA ke nIce kI ora calA jA, vahIM raha / " cAMDAla ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva nIce kI ora jAkara rahane lge| vahA~ para bhI ve brAhmaNa kI jaTAoM meM jA lagane ke saMkalpa se nadI kI dhArA meM dAtuna girAte / dAtuna nIce se Upara kI ora bahatI jAtI tathA brAhmaNa kI jaTAoM meM jAkara laga jAtI / brAhmaNa bar3A kSubdha hotI / eka dina vaha bodhisattva ko zApa detA huA bolA--- "yadi tuma yahA~ rahoge to Aja se sAtaveM dina mastaka ke sAta Tukar3e ho jaaeNge|" bodhisattva ne vicAra kiyA, isa brAhmaNa dvArA kie gae krodha kA pratikAra krodha se karUMgA to merA zIla khaMDita ho jaaegaa| mujhe samucita upAya karanA hogA / sAtavA~ dina Ane ko thaa| bodhisattva ne sUraja kA uganA roka diyaa| sUraja na ugane se loga bar3e duHkhita hue| unake sAre kAma Thappa ho ge| ve krodhita hokara jAtimaMta tapasvI ke pAsa aae| unhoMne usase kahA-"bhante ! sUraja ko kyoM nahIM ugane dete ?" brAhmaNa bolA- "isa bAta kA mujhase koI sambandha nahIM hai / nadI ke taTa para eka cAMDAla nivAsa karatA hai / saMbhava hai, yaha usakA kAma ho|" ve manuSya bodhisattva ke pAsa pAe aura unase pUchA -'"bhante ! sUraja ko kyoM nahIM ugane dete ?" bodhisattva ne kahA-"hA~ ! maiM sUryodaya nahIM hone detaa|" logoM ne pUchA--"bhante ! aisA kyoM hai ?" bodhisattva bole-'merA koI aparAdha nahIM hai, phira bhI yahA~ raha rahe jAtimanta tapasvI ne mujhe zApa diyA hai / vaha tapasvI kula-paraMparA yA tuma logoM se sambaddha hai| yadi vaha mere caraNoM meM girakara apanI bhUla ke lie kSamA mA~ge to maiM sUrya ko mukta kara sakatA huuN| loga use DhUMDhane ge| use khIMcakara lAe, bodhisattva ke caraNoM meM girAyA, kSamAyAcanA karavAI, prArthanA karavAI--"bhante ! aba sUraja ko mukta kara diijie|" __ bodhisattva ne kahA-"sUraja ko nahIM chor3a sakatA / yadi maiM chor3a dUMgA to zApa ulTA hogaa| isa brAhmaNa ke mastaka ke sAta Tukar3e ho jaaeNge|" loga bole--"taba hama kyA kareM ?" bodhisattva ne unase miTTI kA eka DhelA mNgvaayaa| use tapasvI jAtimaMta ke mastaka para rakhavAyA / tapasvI ko pAnI meM utrvaayaa| unhoMne sUraja ko chor3A / sUraja kI kiraNoM ke chUte hI miTTI ke Dhele ke sAta Tukar3e ho ge| jaisA use batAyA gayA thA, jAtimaMta ne jala meM DubakI lgaaii| phira bAhara nikalA / isa prakAra bodhisattva ne usakA ahaMkAra vigalita kiyaa| phira bodhisattva ne una solaha hajAra brAhmaNoM kA patA lagAnA cAhA, jinako una dvArA ucchiSTa kAMjI ke jala ke chIMTe dekara kaSTa-mukta kiyA gayA thaa| unheM vidita huA ki ve meda rASTra meM rahate haiN| unake mada-dalana hetu apane Rddhi-bala dvArA ve aAkAza-mArga se vahA~ phuNce| nagara ke samIpa utre| hAtha meM bhikSA-pAtra liyA aura nagara meM bhi nikle| brAhmaNa ghabarAe / ve socane lage--yadi yaha bhikSu eka Adha dina bhI yahA~ raha gayA to hamArI sArI pratiSThA samApta ho jaaegii| ve jaldI-jaldI rAjA ke pAsa ge| bAta ko apanA raMga dete hue rAjA se nivedana kiyA-"eka mAyAvI jAdUgara yahA~ AyA hai, use bandI ____ 2010_05 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-mAtaMga harikeza bala : mAtaMga jAtaka 163 banavAe~, anyathA bar3A ahita hogaa|" rAjA unakI bAtoM meM A gyaa| usane aisA karanA svIkAra kara liyA / bodhisattva ne bhikSA dvArA bahuvimizrita bhojana prApta kiyaa| ve eka dIvAra kA sahArA lekara cabUtare para baiThe, khAnA khAne lge| bhojana karate samaya unakA dhyAna kisI dUsarI ora thaa| meda rASTra ke rAjA ke karmacArI udhara pAe, talavAra dvArA bodhisatva kI hatyA kara dI / bodhisattva marakara brahmaloka meM utpanna hue| isa ghaTanA se devatA bahuta krodhita hue| unhoMne samagra meda rASTra para garma gAre kI vRSTi kii| rASTra ko arASTra meM parivartita kara diyaa| yazasvI mAtaMga ke nihata ho jAne ke kAraNa usa samaya meda rAjya tathA usakI samagra pariSad dhvastaprAya ho gii|1 yakta rUpa meM dharma-dezanA dekara kahA ki na kevala praba hI varana pUrva samaya meM bhI udayana ne pravajitoM ko duHkha hI diyA hai / bhagavAn ne batAyA-"taba udayana maMDavya thA aura mAtaMga paMDita to maiM hI svayaM thaa|" 1. upahaJjamAne mejjhA, mAtaGgasmiM yasassine / sapArisajjo ucchinno, meJjharanaM tadA ahu // 24 // ____ 2010_05 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 Agama aura tripiTaka : eka AnuzIlana khiNDa:3 [khaNDa : 3 2. rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya paralokavAdI, punarjanmavAdI darzanoM meM loka, paraloka jIva, sat asat-puNya-pApAtmaka karma, unakA zubhAzubha phala, punarjanma, svarga, naraka ityAdi viSaya tAttvika cintana ke pramukha pakSa rahe haiM / ina para aneka prakAra se UhApoha hotA rahA hai, aAja bhI hotA hai / jaina-prAgamoM evaM bauddhapiTakoM meM ye viSaya vistAra se carcita haiM / jaina-dharma evaM boddha-dharma sadA se lokaparaka rahe haiN| unakA jana-jana se sIdhA sambandha rahA hai| isalie jana-sAdhAraNa ko dharma-tattva AtmasAt karAne kI dRSTi se vahA~ ghaTanA-kramoM, kathAnakoM yA AkhyAnoM kA mAdhyama vizeSa rUpa se prayukta huA hai| rAyapaseriNaya sutta (jaina) tathA pAyAsirAjaJa sutta (baudha-dIghanikAya) aisI hI kRtiyA~ haiM, jinameM do kathAnakoM dvArA uparyukta tattvoM kA praznottara-rUpa meM bar3A sundara samAdhAna upasthita kiyA gayA hai| rAyapaseNiya sutta meM seyaviyA nareza pradezI eka aise puruSa ke rUpa meM upasthApita haiM, jise loka, paraloka, jIva, punarjanma, puNya, pApa Adi meM vizvAsa nahIM hai| vaha zramaNa kezI kamAra ke samparka meM AtA hai| ina viSayoM para vistRta praznottara krama calatA hai| antataH pradezI samAhita ho jAtA hai, dharmiSTha banI jAtA hai| pAyAsI rAjA sutta meM nAmAntara mAtra hai| ghaTanA kA tAttvika pakSa kAphI sAdRzya lie haiN| zvetAmbI-nareza pAyAsI kI bhI lagabhaga pradezI jaisI hI mAnyatAe~ thiiN| lambe praznottaroM ke bAda vaha zramaNa kumAra kAzyapa se samAdhAna pAtA hai| usakA jIvana badala jAtA hai / vaha dAna, zIla Adi kuzala karmoM meM laga jAtA hai| jaina pAkhyAna kA prastutIkaraNa jahA~ sUryAbha nAmaka deva ke pUrva-bhava varNana ke rUpa meM hai, vahA~ bauddha pAkhyAna sIdhA viSaya se saMlagna hai, kintu, donoM kI cintana-saraNi bar3I samakakSatA lie haiN| rAjA pradezI mAmalakalpA AmalakalpA nAmaka nagarI thI / nagara ke bAhara uttarapUrva dizA bhAga meM AmrazAla vana nAmaka caitya thaa| vaha bahuta prAcIna thaa| loga usakI pUjA karate the / AmalakalpA nagarI ke rAjA kA nAma seya thaa| vaha vizuddha kula tathA uttama vaMza meM utpanna huA thaa| usakI paTarAnI kA nAma dhAriNI thaa| vaha rUpa-guNa-sampanna thii| ___ 2010_05 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya . 165 sUryAbhadeva AmalakalpA ke bAhara vidyamAna pAmrazAla vana caitya meM bhagavAn mahAvIra padhAre / pariSad bhagavAn kI vandanA karane aaii| rAjA bhI bhagavAn kI vandanA karane AyA / jaba bhagavAn aAmrazAla vana caitya meM virAjita the, usa samaya sUryAbha nAmaka deva saudharma svarga meM sUryAbha nAmaka vimAna kI sudharmA sabhA meM sUryAbha siMhAsana para saMsthita apane sAmAnika devoM ke sAtha saparivAra cAra agramaharSiyoM, tIna pariSadoM, sAta senAoM, sAta senApatiyoM, solaha hajAra Atma-rakSaka devoM tathA dUsare bahuta se sUryAbha vimAnavAsI vaimAnika deva-deviyoM sahita divya bhoga bhogatA huaA samaya vyatIta karatA thaa| usa samaya usane apane vipula avadhijJAna dvArA jambU dvIpa ke avalokana meM pravRtta hone ke samaya jambU dvIpa ke antargata bharata kSetra meM AmalakalpA nagarI ke bAhara AmrazAla vana caitya meM zramaNa bhagavAn mahAvIra ko dekhA / vaha bahuta prasanna huA / siMhAsana se nIce utraa| vaisA kara usane vidhi pUrvaka bhagavAn ko vandana-namaskAra kiyaa| bhagavAn mahAvIra ke darzana kI utkaMThA : taiyArI tatpazcAt sUryAbha deva ke mana meM aisA vicAra utpanna huA ki bhagavAn ke samakSa jAU~, unako vandana-namana karUM, unakA satkAra-sammAna kruuN| aisA soca kara usane (gRhakArya karane vAle vRtti jIvI bhRtya sadRza) apane Abhiyogika devoM ko bulAyA / unase kahA"tuma jambUdvIpa ke antargata bharata kSetra meM vidyamAna AmalakalpA nagarI ke bAhara pAmrazAla vana caitya meM virAjita bhagavAna mahAvIra ke yahA~ jAno aura unako vidhipUrvaka vandana-namaskAra karo / bhagavAn mahAvIra ke virAjane ke sthAna ke AsapAsa cAroM ora yojana pramANa golAkAra bhUmi ko ghAsa-phUsa, kaMkar3a-patthara Adi haTAkara acchI taraha sApha kro| phira divya, surabhita gandhodaka kI dhIre-dhIre varSA karo, jisase kIcar3a na ho, dhUla miTTI jama jaae| usa para raMga-biraMge sugandhita puSpoM kI varSA karo. jinake vanta nIce kI ora hoM tathA Upara kI ora hoM / tatpazcAt usa sthAna ko agara, lobAna Adi dhUpoM se mahakA do / aisA kara, tuma vApasa Akara mujhe batAyo / ' ve Abhiyogika deva apane svAmI sUryAbhadeva kI AjJA sunakara bahuta prasanna hue aura vaikriya rUpa banAkara jahA~ bhagavAn mahAvIra virAjita the, vahA~ aae| unhoMne apanA paricaya dete hue bhagavAn ko vandana-namaskAra kiyaa| tadanantara una Abhiyogika devoM ne jaise unake svAmI sUryAbha deva ne AjJA dI thI, saMvartaka vAyu kI vikurvaNA kara bhU-bhAga ko sApha kiyaa| unhoMne meghoM kI vikriyA kI aura rimajhima-rimajhima pAnI barasAyA, jisase rajakaNa daba gae / phira unhoMne puSpa-varSaka bAdaloM kI vikurvaNA kii| phUloM kI pracura mAtrA meM varSA kI / ve phUla sarvatra U~cAI meM eka hAtha pramANa ho ge| phUloM kI varSA karane ke bAda unhoMne agara, lobAna Adi dhUpa jlaae| unakI mana mohaka sugandha se sArA vAtAvaraNa mahaka utthaa| itanA karane ke pazcAt ve Abhiyogika deva zramaNa bhagavAn mahAvIra ke pAsa Ae, unako vandana namana kiyA / vahA~ se ve calakara saudharma svarga meM sUryAbha vimAna meM sudharmA sabhA ____ 2010_05 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 meM sthita apane svAmI sUryAbha deva ke pAsa aae| donoM hAtha jor3akara usako praNAma kiyA aura kahA ki ApakI AjJA ke anusAra kArya kara diyA gyaa| sUryAbha deva yaha sunakara prasanna huaa| varzana : vandana - isake bAda sUryAbha deva ne apane padAti-anIkAdhipati-sthala senApati deva ko bulAyA aura AjJA dI ki tuma sUryAbha vimAna meM sudharmA sabhA meM sthita megha-samUha jaisA gaMbhIra madhura zabda karane vAlI eka yojana-pramANa golAkAra susva ghaMTA ko tIna bAra bajA-bajAkara merI ora se yaha ghoSaNA karo-sUryAbha vimAna meM rahane vAle devo ! aura deviyoM ! sUryAbha deva kI AjJA hai ki jahA~ zramaNa bhagavAn mahAvIra virAjita haiM, Apa saba apanI samasta RSi, kAnti, bala-senA tathA apane-apane aAbhiyogika devoM ke samudAya sahita gAje-bAje ke sAtha apane vimAnoM meM baiThakara avilamba unake samakSa upasthita ho jaaeN| apane svAmI kI AjJA sunakara usa deva ne vaisA hI kiyaa| anavarata viSaya-sukha meM mucchita devoM aura deviyoM ne usa ghoSaNA ko sunaa| use sunakara ve atyanta prasanna hue aura suryAbha deva ke samakSa yathAvat rupa meM upathita ho gye| suryAbha deva unheM apane samakSa usthita dekhakara bahata harSita huA aura usane apane abhiyogika devoM ko bulAyA, unako yAjJA dI ki tama zIghra hI aneka saikaDoM khambhoM para Tike hae eka vimAna kI racanA karo, jo atyanta sundara rUpa meM sajA hayA, citrAMkita aura dedIpyamAna ho, jise dekhate hI darzakoM ke netra AkRSTa ho jaaeN| abhiyogika devoM ne vimAna kI racanA meM praztta hokara pUrva, dakSiNa aura uttara-ina tIna dizAoM meM viziSTa rUpa, zobhA sampanna tIna-tIna sopAnoM vAlI sopAna paMktiyoM kI racanA kii| ina sopAna paMktiyoM ke Age maNiyoM se bane hue toraNa baMdhe the| toraNoM para nIlI, lAla, pIlI aura sapheda cAmara dhvajAeM thiiN| ina toraNoM ke zirobhAga meM atyanta zobhanIya ratnoM se bane hae chatra, atichatra, patAkA, atipatikA prAdi dvArA sajAvaTa kI gaI thii| phira abhiyogika devoM ne vimAna ke bhItara kI racanA kii| use bahuta hI sundara rUpa meM bnaayaa| usake bIca eka krIr3A-maMca banAyA / usa krIr3A-maMca ke Thika bIca meM pATha yojana laMbI-caur3I aura cAra yojana moTI, pUrI taraha vajra ratnoM se banI huI eka mAriNa-pIThikA banAI / usa maNi-pITikA ke Upara eka mahAna siMhAsana banAyA jo aneka citroM se aMkita thaa| siMhAsana ke Age mariNayoM aura ratnoM kA pITha bnaayaa| usa para komala vastra bichAyA / sUryAbha deva ke sabhI pArivarika janoM ke Asana lgaaye| saba deva vahA~ phuce| unake pIche sUryAbha deva apanI cAra paTarAniyoM, solaha hajAra prAtmarakSaka devoM tathA dUsare bahuta se sUryAbha vimAna vAsI devoM aura deviyoM ke sAtha Rddhi, vaibhava evaM vAdya-ninAda sahita calatA huA zramaNa bhagavAn mahAvIra ke pAsa aayaa| bhagavAn ko vandana kiyaa| bhagavAn kI sevA meM yathAsthAna baiThA bhagavAn mahAvIra ne sUryAbha deva ko aura upasthita vizAla pariSad ko dharma-dezanA dii| pariSad sunakara calI gaI / sUryAbha deva ne bhagavAn se pUchA--"bhagavan / maiM sUryAbha deva kyA bhava siddhika-bhavya hUM athavA abhava siddhika-abhavya hUM ? samyagdRSTi hU~ yA mithyAdRSTi 2010_05 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 167 hai? parIta saMsArI-parimita kAla taka saMsAra meM -janma-maraNa ke cakra meM rahane vAlA hU~ athavA ananta saMsArI-ananta kAla taka saMsAra meM bhramaNa karane vAlA hU~ ? sulabha-bodhisaralatA se samyak jJAna-darzana kI prApti karane vAlA hU~ athavA durlabha-bodhi-kaThinatA se samyaka, jJAna-darzana kI prApti karane vAlA hU~ ? aArAdhaka-bodhi-labhya dharma kI ArAdhana karane vAlA hU~ athavA virAdhaka-virAdhanA karane vAlA hU~ ? carama-zarIrI hU~ athavA acarama-zarIrI bhagavAn mahAvIra ne sUryAbha deva ko uttara diyA- 'sUryAbha deva ! tuma bhava siddhikabhavya ho, abhavasiddhikaH--abhavya nahIM ho, samyaka-dRSTi ho, mithyA-dRSTi nahIM ho, parItasaMsArI ho, ananta-saMsArI nahIM ho, sulabha-bodhi ho, durlabha-bodhi nahIM ho-ArAdhaka ho, virAdhaka nahIM ho, carama-zarIrI ho, acarama-zarIrI nahIM ho|" sUryAbhadeva : divya nATya-vidhi sUryAbha deva ne vandana-namana kara bhagavAn se nivedana kiyA- "bhagavan ! maiM cAhatA hU~, ApakI bhakti ke kAraNa gautama Adi ke samakSa apanI deva-Rddhi deva-dyuti, divya deva prayAva tathA battIsa prakAra kI divya nATya vidhi-nATaka-kalA kA pradarzana kruuN|" sUryAbha deva ke isa prakAra nivedana karane para zramaNa bhagavAn mahAvIra ne usa kathana kA na to Adara aura na anumodana hI kiyaa| bhagavAn mauna rhe| taba sUryAbha deva ne dUsarI bAra puna : isI prakAra zramaNa bhagavAn mahAvIra se nivedana kiyaa| sUryAbha deva bhagavAn kI ora mukha karake apane uttama siMhAsana para baiTha gyaa| usane apanI dAhinI bhujA ko phailaayaa| usase samAnavaya, samAna lAvaNyayukta 108 devakumAra nikale / bAi~ bhujA se 108 parama rUpavatI, samAnavaya, samAna lAvaNyayukta devakumAriyA~ nikliiN| phira sUryAbha deva ne 108-108 vibhinna prakAra ke vAdyoM tathA vAdakoM kI vikurvaNA kii| tatpazcAt sUryAbha deva ne devakumAroM aura devakumAriyoM ko AjJA dI ki tuma gautama Adi ke samakSa 32 prakAra kI nATya-vidhi dikhlaao| devakumAra aura devakumariyoM ne vaisA hI kiyaa| unhoMne aneka prakAra kI nATya-kalAoM kA pradarzana kara bhagavAn mahAvIra ke pUrva-bhava aura caritra se sambaddha tathA vartamAna jIvana se sambandha nATyaabhinaya kiye| una sabhI devakumAroM aura devakumAriyoM ne vibhinna prakAra ke bAje bajAye, puna : nATaka kA abhinaya kiyaa| ___ bhagAvan mahAvIra ko yathA-vidhi vandana-namana kara ve apane svAmI sUryAbha deva ke pAsa Aye, praNAma kiyA aura kahA ki prabho ! ApakI AjJA hamane pUrI kara dI hai| tadanantara sUryAbha deva kI sAmAnika pariSad ke sadasyoM ne apane pAbhiyogika devoM ko bulAyA aura unase kahA ki tuma loga zIghra hI sUryAbhadeva kA abhiSeka karane hetu vipula sAmagrI upasthita kro| una Abhiyogika devoM ne sAmAnika devoM kI isa prAjJA ko saharSa svIkAra kiyaa| mahotsava huaa| kisI deva ne cA~dI kI varSA karAI, kisI ne sone kI, kisI 2010_05 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 ne ratnoM kI, kisI ne vajra-ratnoM kI, kisI ne phUloM kI, kisI ne sugandhita dravyoM kI aura kisI ne AbhUSaNoM kI varSA karAI / atyanta AnadollAsa-pUrvaka suryAbhadeva kA abhiSeka kiyaa| sUryAbha kA pUrva bhava suryAbha deva ke samasta caritra ko dekhakara gautama ne bhagavAn se pUchA :--"bhagavan ! sUryAbha deva ko yaha sampatti kaise milI? pUrva-janma meM vaha kauna thA? kyA nAma thA ? kyA gotra thA, kahA~ kA nivAsI thA? usane aisA kyA dAna kiyA, anta-prAnta Adi virasa AhAra kiyA, zramaNa mAhaNa se aisA kauna-sA dhArmika, Arya suvacana sunA, jisase yaha itanI Rddhi tathA vaibhava prApta kara skaa|" bhagavAn mahAvIra ne uttara diyA-"jambU dvIpa ke antargata bharata kSetra meM kaikaya ardha nAmaka jana pada-deza thA / bahuta samRddha thA / usa kaikaya ardha meM seyaviyA nAmaka nagarI thii| vaha bahuta vaibhavayukta aura sundara thii| usa seyaviyA nagarI ke rAjA kA nAma pradezI thA / vaha rAjA amiSTha, adharmAkhyAyI, adharmAnuga, adharmapralokI, adharma prajanaka, adharmazIla samudAcArI-adharmaparaka svabhAva aura AcAra vAlA tathA adharma se AjIvikA calAne vAlA thaa| mAro, chedana karo, bhedana karo-yoM bolane vAlA thaa| usake hAtha rakta-raMjita rahate the / vaha adharma kA avatAra thA, pracaMDa krodhI thaa| pradezI rAjA kI rAnI saryakAntA thI. jo pati meM atyanta anurakta aura snehazIla thii| rAjakumAra sUryakAnta yuvarAja thaa| rAjya Adi kI dekhabhAla meM sahayogI thaa| prAyu meM bar3A, bar3e bhAI evaM mitra sarIkhA citta nAmaka rAjA kA sArathi thaa| vaha ati nipuNa, rAjanItijJa tathA vyavahAra-kuzala thaa| usa samaya kaNAla nAmaka eka janapada thaa| vaha dhanya-dhAnya-sampanna thaa| zrAvastI nagarI usakI rAjadhAnI thii| usake IzAnakoNa meM koSThaka nAmaka caitya thaa| pradezI kA antevAsI jaisA adhIna, prAjJAnavartI jitazatra kuNAlA janapada kA rAjA thA / eka bAra pradezI rAjA ne citta sArathi ko jitazatru ko upahAra dene hetu bhejA, sAtha hI sAtha vahA~ kA zAsana dekhane ko bhI / citta gyaa| upahAra sauMpA, rAjA ne saharSa svIkAra kiyA, citta ke vizrAma kI sundara vyavasthA kii| zramaNa kezI-kumAra : zrAvastI-prAgamana kezIkumAra (kumArAvasthA meM dIkSita) zramaNa pA~ca sau anagAroM sahita zrAvastI meM Aye / koSThaka caitya meM Thahare / nAgarika unake darzana karane, upadeza sunane gye| logoM kA kolAhala sanakara citta sArathi ne usa sambandha meM pUchA / dvArapAla ne batAyA--bhagavAna pArzva kI paramparA ke kezIkumAra zramaNa padhAre haiM, koSThaka caitya meM virAjamAna haiN| loga unake darzana hetu jA rahe haiM / yaha sunakara citta sArathi bahuta prasanna huaa| snAna Adi se nivRtta hokara, mAMgalika vastra pahanakara kezIkumAra zramaNa ke vahA~ gayA, vandana namaskAra kiyaa| kezIkumAra zramaNa ne dharma-dezanA dI / citta sArathi ko zrAvastI garI meM rahate hue kAphI samaya ho gayA / rAjA jitazatru ne rAjA pradezI ko dene ke lie use bahumUlya - pahAra diye aura sammAnapUrvaka vidA kiyaa| 2010_05 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyasUga] kathAnuyoga- rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya citta sArathi apane Thaharane ke sthAna para aayaa| snAna Adi se nivRtta huaa| kezIkumAra zramaNa kI sevA meM upasthita huaa| usane dharma sunA, vandana-namaskAra-pUrvaka nivedana kiyA- "jitazatru rAjA ne mujhe vidA kara diyA hai, maiM seyaviyA nagarI lauTa rahA hU~ / vaha nagarI bar3I aAnandaprada hai, darzanIya hai| Apa vahA~ kRpA kara pdhaaro|" citta sArathi ke isa kathana kI kezIkumAra zramaNa ne koI vizeSa mahattva nahIM diyaa| citta sArathi ne dUsarI bAra tathA tIsarI bAra vaisA hI nivedana kiyaa|| isa para kezIkumAra zramaNa bole-"citta koI harA-bharA, manamohaka, gaharI chAyA vAle per3oM se yukta vana-khaNDa ho to vaha manuSyoM, pazuoM aura pakSiyoM Adi ke rahane yogya hotA hai yA nhiiN|" citta sArathi ne uttara diyA-"hA~ bhagavan ! vaisA vana-khaNDa rahane yogya hotA phira kezIkumAra zramaNa ne citta se puchA- "yadi usa vana-khaNDa meM manuSyoM, pazuoM tathA pakSiyoM adi kA rakta, mAMsa khAne vAle pApI loga rahate hoM to kyA vaha vana-khaNDa rahane yogya hai yA nahIM ?" citta sArathi ne kahA- "vaha rahane yogya nahIM hai|" kezIkumAra zramaNa ne pUchA-"kyoM nahIM hai ?" citta bolA- "bhagavan ! vaha bhaya aura saMkaTa yukta hai|" yaha sunakara kezIkumAra zramaNa ne citta ko kahA-''tumhArI seyaviyA nagarI kitanI hI acchI ho, para, vahA~ kA rAjA pradezI bar3A adhArmika, pApI aura duSTa hai| vaisI nagarI meM kaise pAyeM ?" ___ yaha sunakara citta ne nivedana kiyA--"bhagavan ! Apako pradezI rAjA se kyA karanA hai| seyaviyA nagarI meM dUsare bhI bahuta loga haiM, jo Apako vandana-namaskAra kareMge, paryupapAsanA kareMge, bhikSA tathA Avazyaka sAmagrI deMge / yaha sunakara kezIkumAra zramaNa ne kahA--"tumhArA nivedana dhyAna meM rkheNge|" citta vandana-namaskAra kara vahA~ se bAhara nikalA, apane sthAna para aayaa| apanI nagarI kI dizA meM khAnA huaa| mArga meM par3Ava DAlatA huA vaha yathA-samaya seyaviyA nagarI ke mRgavana nAmaka udyAna meM pahu~ca udyAna-pAlakoM ko bulAkara kahA-"dekho, jaba kezIkumAra nAmaka zramaNa yahA~ padhAreM to tuma unako vandana-namaskAra karanA / sAdhu-caryA ke anurUpa sthAna denA, pATa bAjoTa Adi Avazyaka sAmagrI denA ora mujhe isakI zIghra sUcanA krnaa|" udyAna pAlakoM ne nivedana kiyA-"svAmin ! ApakI AjJA kI yathAvata pAlana kreNge|" citta nagara meM aayaa| pradezI rAjA ke pAsa gayA, jitazatru rAjA dvArA dI gaI bheMTa unheM dii| rAjA pradezI ne citta kA sammAna kiyA, use vidA kiyaa| kucha samaya bAda kezIkumAra zramaNa ne zrAvastI nagarI ke koSThaka caitya se vihAra kiyaa| apane pA~ca sau antevAsI sAdhuoM ke sAtha seyaviyA nagarI ke mRgavana nAmaka udyAna meM padhAre / seyaviyA nagarI ke loga vahA~ Aye vandana-namaskAra karane vahA~ Aye / udyAnapAlaka bhI yaha sunakara bahuta prasanna hue| unhoMne kezIkumAra zramaNa ko vandana kiyA, pATa bAjoTa Adi lene kI prarthanA kii| aisA kara ve citta sArathi ke ghara Aye aura unheM sUcita ___ 2010_05 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIla [ khaNDa : 3 kiyA / citta sArathi kezIkumAra zramaNa kI sevA meM upasthita huA, vaMdana - namaskAra kiyA / kezIkumAra zramaNa ne dharmopadesa kiyA - "bhagavan ! hamArA rAjA pradezI ghora adhArmika hai / yadi Apa upadeza deM to usake lie hitakara ho, sabhI prANiyoM ke lie hitakara ho, janapada ke lie hitakara ho / 170 kezIkumAra zramaNa ne kahA- "citta ! jIva ina cAra kAraNoM se kevali-bhASita dharma ko nahIM sunatA (1) jo prArAma yA udyAna meM Thahare hue sAdhu ke sAmane nahIM jAtA, unake upadeza meM zAmila nahIM hotA, (2) upAzraya meM Thahare hue sAdhu ko vandana karane nahIM jAtA, (3) bhikSA ke lie gA~va meM gaye hue sAdhu kA satkAra karane ke lie sAmane nahIM jAtA, bhojana Adi nahI detA, (4) kahIM sAdhu saMyoga mila jAe to apane ko chipA letA hai, pahacAnA na jAe isalie hAtha kI, kapar3e kI yA chAte kI oTa kara letA hai / cAra kAraNoM se jIva kevali-bhASita dharma sunane kA avasara pAtA hai (1) ArAma yA udyAna meM padhAre hue sAdhu ko jo vandana karane jAtA hai, (2) upAzraya meM Thahare hue sAdhu ko jo vandana karane jAtA hai, (3) bhikSA ke lie gae hue sAdhu ke sAmane jAtA hai, bhikSA detA hai, (4) sAdhu kA saMyoga mila jAye to apane ko chipAtA nahIM / "he citta ! tumhArA rAjA pradezI udyAna meM Aye hue sAdhu ke sammukha nahIM jAtA, apane ko prAcchAdita kara letA hai, to maiM usako dharma kA upadeza kaise dUM ?" citta sArathi ne nivedana kiyA --- "bhagavan ! kisI samaya kamboja deza vAsiyoM ne hamAre rAjA ko cAra ghor3e bheMTa kiye the / unake bahAne maiM usako Apake pAsa lAUMgA / zrApa use dharmopadeza dene meM udAsIna mata honA, dharma kA upadeza denA / " kezIkumAra zramaraNa ne kahA - " yathA - prasaMga dekheMge / citta ne kezIkumAra zramaNa ko vandanA kI | vApasa lauttaa| dusare dina savere pradezI rAjA ke pAsa gayA, hAtha jor3a kara nivedana kiyA- " kamboja - vAsiyoM ne Apake lie jo cAra ghor3e upahAra svarUpa bheje the, maiMne unheM prazikSaNa dekara taiyAra kara diyA hai / svAmin ! grApa padhAra kara unakI cAla, ceSTAe~ Adi dekheM / " rAjA pradezI ne kahA- "unhIM cAra ghor3oM ko jota kara ratha yahA~ lAo / " ratha AyA / rAjA usa para savAra huA / seyaviyA nagarI ke bIca se gujarA / citta sArathi ne ratha ko aneka yojana taka bar3I tejI se daudd'aayaa| garmI, pyAsa aura ratha kI atyanta teja cAla se lagatI havA ke kAraNa rAjA pradezI parezAna ho gayA / citta se kahA - "merA zarIra thaka gayA hai, ratha ko vApasa lauTA lo|" citta ne ratha ko lauTAyA, mRgavana udyAna ke pAsa use rokA tathA rAjA se kahA ki yahA~ hama thakAvaTa dUra kareM ghor3oM kI bhI, hamArI bhI / rAjA ne kahA- "ThIka hai, aisA hI karo / " rAjA ke hA~ karane para citta sArathi ne mRgavana udyAna kI tarapha ratha ko mor3A tathA usa jagaha para prAyA, jo kezIkumAra zramaNa ke pravAsa sthAna ke samIpa thI / ghor3oM ko rokaa| ratha ko khar3A kiyA, ratha se utarA / ghor3oM ko kholA, rAjA se nivedana kiyA-"hama yahA~ vizrAma kara apanI thakAvaTa dUra kareM / " rAjA ratha se nIce utarA / rAjA ne usa sthAna kI ora dekhA, jahA~ kezIkumAra zramaraNa bahuta bar3I pariSad ko upadeza kara rahe the / rAjA ne yaha 2010_05 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 171 dekhakara mana-hI-mana socA--jar3a hI jar3a kI upAsanA karate haiM, muMDa hI muMDa kI upAsanA karate haiM, mUr3ha hI mUr3ha kI upAsanA karate haiM, apaMDita hI apaMDita kI upAsanA karate haiM aura ajJAnI hI ajJAnI kI upAsanA karate haiN| parantu, yaha kauna puruSa hai, jo jar3a, muMDa, mUr3ha, apaMDita aura ajJAnI hote hue bhI zrI-hrI se sampanna hai, zArIrika kAMti se suzobhita hai ? yaha kyA khAtA hai ? yaha itane logoM ko kyA detA hai ? kyA samajhAtA hai ? yaha itane logoM ke bIca meM baiTha kara jora-jora se kyA bola rahA hai ? rAjA ne citta se kahA-"yaha kauna puruSa hai, jo U~cI AvAja se bola rahA hai? isake kAraNa vaha apane hI udyAna meM thakAna miTAne hetu ghUma-phira nahIM skte|" taba citta sArathi ne pradezI rAjA se kahA- "svAmin ! ye bhagavAn pArzvanAtha kI prAcArya paramparA ke anugAmI kezIkumAra zramaNa haiM / ye ucca kula meM utpanna hue haiN| mati, zruta, avadhi tathA manaH paryAya rUpa cAra jJAna yukta haiM / prAdho-avadhi jJAna-paramAvadhi se kucha kama avadhi jJAna se sampanna haiM / annajIvI haiN|" aAzcarya-cakita hokara pradezI rAjA ne sArathi se kahA- "yaha puruSa Adho-avadhijJAna se sampanna hai aura annajIvI hai ?" . citta bolA--"hA~ ! svAmin ! aisA hI hai|" rAjA pradezI bolA-"kyA yaha puruSa abhigayanIya hai?" citta ne kahA- ''hA~ svAmin ! yaha abhigayanIya haiN|" rAjA ne kahA-"to phira hama isa puruSa ke pAsa caleM / " citta bolA-"hA~, svAmin caleM / " rAjA pradezI ke prazna : zramaraNa kezI dvArA samAdhAna citta sArathi ke sAtha pradezI rAjA kezIkumAra zramaNa, jahA~ virAjita the, vahA~ paayaa| kezIkumAra zramaNa se kucha dUra khar3A hokara pradezI rAjA bolA-"bhadanta! kyA Apa prAdho-avadhi-jJAna ke dhAraka haiM ? kyA Apa annajIvI haiM? kezIkumAra zramaNa ne pharamAyA-pradezI! jaise koI aMka-ratna kA vyApArI, zaMkhavyApArI yA hAthI dA~ta Adi kA vyApArI zulka dabAne kI nIyata se sIdhA rAstA nahIM pUchatA, usI prakAra tuma vinaya-vyavahAra kA laMghana karane kI bhAvanA lie mujha se ucita rIti se nahIM pUcha rahe ho / pradezI! mujhe dekhakara kyA tumhAre mana meM taha vicAra utpanna nahIM huA ki jar3a hI jar3a kI upAsanA karate haiM; ityAdi / kyA merA yaha kathana satya hai ?" pradezI bolA-"ApakA kathana satya hai| mere mana meM aisA hI vicAra AyA thaa| prApako aisA kauna-sA jJAna aura darzana prApta hai, jisake dvArA prApane merA saMkalpa jAnA?" . kezIkumAra zramaraNa ne kahA--"hamAre zAstra meM jJAna ke pA~ca prakAra ke batalAe haiM(1) Abhinibodhika jJAna-matijJAna, (2) zruta jJAna, (3) avadhi jJAna, (4) manaH paryAya jJAna, (5) kevala jJAna / una pA~co jJAna meM matijJAna, zruta jJAna, avadhi jJAna tathA mAnaH paryAya jJAna mujhe prApta hai, kevala jJAna prApta nahIM hai / kevala jJAna arhat-bhagavantoM ko hotA hai ina cAra jJAnoM kA dhAraka hone se maiMne pradezI ! tumhAre Antarika bhAva ko jaanaa|" ____ 2010_05 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 yaha sunane ke bAda pradezI rAjA ne kezIkumAra zramaNa se nivedana kiyA-"bhagavan ! kyA maiM yahA~ baiTha jAU~ ?" kezI ne kahA--"rAjA! yaha bagIve kI bhUmi tumhArI hai; ataH baiThane, na baiThane ke sambandha meM tuma svayaM hI samajha lo|" taba citta sArathi ke sAtha pradezI rAjA kezIkumAra zramaNa ke nikaTa baiTha gyaa| baiTha kara isa prakAra pUchA-- "bhadanta! kyA Apa zramaNa nigranyoM kA aisA siddhAnta hai ki jIva anya hai aura zarIra anya hai arthAt jIva aura zarIra bhinnabhinna svarupa vAle haiM ? zarIra aura jIva donoM eka nahIM hai|" kezI svAmI ne uttara diyA- "jIva alaga hai aura zarIra alaga hai / jo jIva hai, vahI zarIra hai, aisA hama nahIM mAnate / " pradezI rAjA ne kahA-"jIva bhinna hai aura zarIra bhinna hai, yadi aisA mAnate haiM to mere pitAmaha, jo seyaviyA nagarI meM rAjya karate the, ghora adhArmika the, Apake anusAra ve apane atyanta kaluSita pApa karmoM ke kAraNa marakara kisI naraka meM paidA hue haiN| maiM unakA bahuta priya rahA huuN| isalie yadi ve pAkara mujha se yoM kaheM ki atyanta kaluSita pApa-karmoM ke kAraNa maiM naraka meM utpanna huA hu~, tuma adhArmika mata honA, to maiM Apake kathana para zraddhA evaM vizvAsa kara sakatA hU~ aura mAna sakatA hU~ ki jIva bhinna hai tathA zarIra bhinna hai, donoM eka rUpa nahIM haiM / kintu, jabataka mere pitAmaha Akara mujha se nahIM kahate, merI dhAraNa supratiSTha hai ki jo jIva hai, vahI zarIra hai, jo zarIra hai, vahI jIva hai|" kezI svAmI ne kahA-"pradezI! sUryakAntA nAmaka tumhArI rAnI hai / yadi tuma usako snAna Adi kiye hue, samasta prAbharaNa Adi pahane hue kisI anya alaMkAra-vibhUSita, susajjita puruSa ke sAtha iSTa kAma-bhogoM ko bhogate hue dekha lo to tuma usa puruSa ke lie kyA daNDa nizcita karoge ?" pradezI ne kahA-"maiM usa puruSa ke hAtha kaTavA dUMgA, paira kaTavA dUMgA, use kA~ToM se chidavA dUMgA, use zUlI para car3havA dUMgA athavA eka hI bAra meM use samApta karavA duuNgaa|" pradezI rAjA ke isa kathana ko sunakara kezIkumAra zramaNa ne kahA-"rAjana ! yadi vaha puruSa tumase kahe ki Apa ghar3I bhara Thahara jAe~, mere hAtha Adi na kaTavAe~, maiM apane mitrajanoM, parivArika-janoM, svajanoM tathA paricita-janoM se yaha kahakara calA AU~ ki maiM kutsita pApa-karmoM kA AcaraNa karane ke kAraNa yaha daNDa bhoga rahA hU~, tuma aisA kabhI mata karanA to he rAjan! kyA tuma kSaNa bhara ke lie bhI usa puruSa kI yaha bAta mAnoge?" pradezI bolA-"nahIM kezIkumAra zramaNa ne pUchA- "usakI bAta kyoM nahIM manoge?" pradezI bolA-"bhagavan! vaha puruSa aparAdhI hai|" isa para kezIkumAra zramaNa ne kahA-"tumhAre pitAmaha bhI isI prakAra haiM / yadyapi ve manuSya-loka meM AnA cAhate haiM, kintu, pA nahIM sakate / pradezI ! tatkAla naraka meM utpanna nArakIya jIva cAra kAraNoM se manuSya loka meM Ane kI icchA karate haiM, kintu, vahA~ se Ane meM asamartha rahate haiN| ve cAra kAraNa isa prakAra haiM :-- (1) jaba ve vahA~ kI atyanta tIvra, ghora vedanA kA anubhava karate haiM, taba ve manuSya loka meM prAnA cAhate haiM, para, unheM kauna chor3e, A nahIM skte| (2) naraka meM utpanna jIva paramAdhArmika naraka pAloM dvArA bAra-bAra ___ 2010_05 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga--rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya tar3ita-utpIDita kiye jAne se Akula hokara manuSya-loka meM AnA cAhate haiM, para, Ane meM akSama hote haiM / (3) naraka meM utpanna nAraka manuSya-loka meM Ane kI abhilASA to rakhate haiM, kintu, naraka sambandhI asAta vedanIya karma ke kSINa nahIM hone se A nahIM skte| (4) naraka sanbandhI manuSya-karma ke kSINa nahIM hone se nArakIya jIva manuSya loka meM Ane kI icchA rakhate hue bhI A nahIM sakate ; isalie he pradezI! tuma isa bAta para vizvAsa karo ki jIva alaga hai aura zarIra alaga hai / aisA mata samajho ki jo jIva haiM, vahI zarIra hai, jo zarIra hai, vahI jIva hai|" kezI svAmI se yaha sunakara pradezI rAjA ne unase kahA-"bhagavan ! eka nayA tarka aura upasthita huyA hai, jisase yaha bAta samajha meM nahIM AtI ki merI dAdI bar3I gharmiSTha thii| isa seyaviyA nagarI meM usane atyanta dhArmika jIvana bitaayaa| Apake anusAra vaha apane upAjita puNyoM ke kAraNa kisI devaloka meM utpanna huI hai| usa dAdI kA maiM bahuta pyArA potA rahA huuN| yadi vaha aAkara mujha se kahe ki pautra! maiM apane puNyoM ke kAraNa, ghArmika AcAra-vicAra ke kAraNa devaloka meM utpanna huI huuN| tuma bhI dhArmika prAcAravicAra ke sAtha apanA jIvana bitAo, jisase puNya ke kAraNa tumheM deha chor3ane ke bAda devaloka prApta ho| "merI dAdI mujha se pAkara yaha bhI kahe ki jIva alaga hai aura zarIra alaga hai| jIva aura zarIra eka nahIM hai, to bhagavan! maiM ApakI bAta para vizvAsa kara sakatA hai| jaba taka merI dAdI Akara aisA nahIM kahatI, taba taka merI mAnyatA susthira hai aura samIcIna bhI hai ki jo jIva hai, vahI zarIra hai, jIva aura zarIra pRthak-pRthak nahIM haiN|" isa para kezIkumAra zramaNa ne pradezI se kahA-"rAjan ! yadi tuma snAna karake, maMgala-prAyAzcita karake gIlI dhotI pahane jala kI jhAra aura ghUpa-dAna hAtha meM lie devAlaya meM anupraviSTa ho rahe ho, usa sasaya koI puruSa pAkhAne meM khar3A hokara kahe-svAmin ! idhara Aie, muhUrta bhara yahAM baiThie, khar3e rahie, leTie ; to kyA tuma kSaNa bhara ke lie bhI usakI bAta mAnoge ?" pradezI bolA-"bhagavan ! maiM usakI bAta nahIM maanuuNgaa|" kezI svAmI ne pUchA-"kyoM nahIM mAnoge?" pradezI ne kahA-"vaha cAroM ora se apavitratA se vyApta hai|" isa para kezIkumAra zramaNa ne kahA-"rAjan ! tumhAre anusAra tumhArI dAdI, jo atyanta dharmamaya jIvana bitAtI rahI, vaha hamAre siddhAnta ke anumAra svarga meM utpanna huI hai| yaha sahI hai ki tuma apane dAdI ke priya rahe ho, vaha tumhArI dAdI zIghra manuSya loka meM pAnA cAhatI hai, kintu, pA nahIM sktii| he pradezI ! devaloka meM tatkAla utpanna deva manuSya loka meM Ane kI abhilASA rakhate hue bhI ina cAra kAraNoM se A nahIM pAte-(1) tatkAlautpanna deva divya kAma-bhogoM meM mUcchita ho jAte haiN| ve manuSya-loka ke bhogoM kI ora jarA bhI AkRSTa nahIM rahate, usa ora dhyAna nahIM dete aura na unakI amilASA hI karate haiN| (2) tatkAla utpanna deva devaloka-sambandhI-divya kAma-bhogoM meM itane tallIna ho jAte haiM ki unakA manuSya-loka-sambandhI prema yo AkarSaNa samApta ho jAtA hai, devalokasambandhI anurAga bar3ha jAtA hai| (3) ve tatkAla utpanna deva deva loka meM divya kAma-bhogoM ____ 2010_05 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 meM nmaya ho jAte haiN| yadyapi unake mana meM to AtA hai ki aba jAeM, kucha kAla bAda jAeM, kintu, vaisA socane-socane meM isa manuSya-loka ke unake sambandhI, jinakA AyuSyapariNAma bahuta choTA hai, kAla-dharma ko prApta ho jAte haiN| (4) tatkAla utpanna deva svarga ke kAma-bhogoM meM itane Asakta ho jAte haiM, jisase unako martya-loka sambandhI atyanta tIvra durgandha pratikUla evaM apriya lagatI hai| manuSya-loka meM Ane kI icchA rakhate hae bhI ve usa kutsita gandha ke aAkAza-maNDala meM cAra-pA~ca sau yojana taka Upara phaile rahane se udhara jAnepAne ko utsAhita nahIM rahate / yaha saba dekhate hue pradezI! tuma yaha vizvAsa karo ki jIva anya hai aura zarIra anya hai, donoM eka nahIM haiN|" isa para pradezI rAjA ne kezIkumAra zramaNa se kahA-"bhagavana! aApane jIva tathA zarIra kI pRthaktA batAne ke lie devoM ke nahIM Ane kA jo rUpaka batAyA, vaha to buddhiparikalpita eka dRSTAMta mAtra hai / bhagavan! eka dina maiM apane aneka gaNanAyakoM, daNDanAyakoM Adi ke sAtha sabhA-bhavana meM baiThA thaa| usa samaya kotavAla eka AdamI ko pakaDe hae, jisakI gardana ba~dhI huI thI, donoM hAtha pIche kI ora baMdhe hae the, curAI haI vastU sAtha meM thI, gavAha bhI sAtha thA; mere pAsa laayaa| maiMne usa cora ko jIvita hI lohe ke eka bar3e ghar3e meM DalavA kara lohe ke Dhakkana se acchI taraha usakA muMha banda karavA diyA, phira gale hae lohe tathA rA~ge kA usa para parta lagavA diyA tathA usakI dekha-rekha ke lie apane vizvAsI adhikAriyoM ko vahA~ niyukta kara diyaa| kucha dina bAda maiM usa lohe ke bar3e ghar3e ke pAsa gyaa| usako khulvaayaa| usameM usa AdamI ko marA huA paayaa| usa lohe ke ghar3e meM rAI jitanA bhI sUrAkha nahIM thaa| cheda nahIM thA, na koI darAra hI thI, jisase usake bhItara banda usakA jIva bAhara nikala paae| bhagavan ! yadi usameM jarA bhI cheda yA darAra hotI to maiM mAna letA ki bhItara banda kiye hue AdamI kA jIva usa cheda yA darAra se bAhara nikala gayA hai| isa bAta para vizvAsa kara letA ki jIva aura zarIra alagaalaga haiM, ve donoM eka nahI haiM, kintu, jaba usa lohe ke ghar3e meM koI cheda nahIM hai to merA yaha abhimata ThIka hai ki jo zarIra hai, vahI jIva hai, jo jIva hai, vahI zarIra hai| jIva zarIra se alaga nahIM hai|" pradezI rAjA kA kathana sunakara kumAra kezI zramaNa ne kahA-"pradezI! jaise koI kaTAgArazAlA-parvata zikhara jaise AkAra vAlA makAna ho. vaha bAhara aura bhItara cAroM ora se lipA huA ho, acchI taraha se DhaMkA huA ho, daravAjA bhI bilakula banda ho, havA kA jarA bhI praveza usameM nahIM ho| yadi usameM eka AdamI ko nagAr3e aura DaMDe ke sAtha praveza karA diyA jAe, phira daravAje Adi bhalI bhA~ti banda kara diye jAe~, jisase kahIM jarA bhI andara cheda, sUrAkha na rahe, yadi vaha pUruSa usa makAna ke bIco-bIca khaDA hokara DaMDe se nagAr3e ko jora-jora se bajAe to batalAo, bhItara kI AvAja bAhara nitalatI hai yA nahIM, sunAI par3atI hai yA nahIM ?" pradezI ne kahA- "bhagavan AvAja nikalatI hai, sunAI par3atI hai|" __ taba kezIkumAra zramaNa bole- "he pradezI! kyA usa makAna meM koI cheda yA darAra hai, jisase zabda bAhara rikale ?" ____ 2010_05 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 175 pradezI ne kahA-"koI cheda usameM nahIM hai, jisase zabda bAhara nikala ske|" kezI kumAra zramaNa bole-"pradezI! dekho, jarA vicAra karo, isI prakAra jIva kI apratihata gati hai| usakI gati kahIM bhI rukatI nhiiN| vaha pRthvI ko, zilA ko, parvata ko bhedakara bhItara se bAhara nikala sakatA hai| isalie tuma yaha zraddhA karo ki jIva aura zarIra alagaalaga haiN|" isa para rAjA pradezI ne kezIkumAra zramaNa se kahA - "bhagavan! Apane yaha jo udAharaNa diyA hai, vaha to buddhi dvArA eka vizeSa kalpanA hai / isa jIva tathA zarIra ke alaga-alaga hone kA vicAra mujhe yukti-saMgata pratIta nahIM hotaa| bhagavan! eka samaya kI bAta hai - maiM apane bAharI sabhA-kakSa meM gaNa-nAyaka, daNDa nAyaka Adi viziSTa janoM ke sAtha baiThA thaa| usa samaya mere nagara-rakSakoM ne eka cora ko pramANa-sahita mere sAmane upasthita kiyaa| maiMne usa cora ko mAra DAlA, prANa-rahita kara ddaalaa| phira usa ko lohe ke eka bar3e ghar3e meM DalavA diyaa| lohe ke ghar3e ko Dhakkana se Dhaka diyaa| usa para galAye hue lohe aura rAMge kA lepa karavA diyaa| vizvAsa pAtra AdamiyoM ko vahA~ niyukta karavA diyaa| kucha dina bAda maiM vahA~ gayA usa lohe ke ghar3e ko khulvaayaa| vaha kIr3oM se bharA thaa| usa lohe ke ghar3e meM koI chidra nahIM thA, koI darAra nahIM thI, jina se hokara jIva bAhara se usameM praveza kara skeN| yadi koI chidra yA darAra hotI to maiM mAna letA ki jIva usameM se hokara ghar3e meM praveza kara gaye haiN| vaisA hotA to maiM vizvAsa kara letA vi jIva aura hai, zarIra aura hai| parantu, usa lohe ke ghar3e meM koI chidra Adi nahIM hai, phira bhI usameM jIvoM kA udbhava ho gyaa| isase maiM samajhatA hU~, merI yaha mAnyatA ThIka hai ki jIva aura zarIra eka hI tatpazcAt kezIkumAra zramaNa ne pradezI rAjA ko isa prakAra kahA-"rAjan ! kyA tumane pahale kabhI Aga se tapAyA huaA lohA dekhA hai ?" pradezI bolA-"hA~, maiMne dekhA hai|" kezIkumAra zramaNa ne kahA-"tapAne para lohA pUrI taraha Aga ke rUpa meM badala jAtA hai yA nahIM ?" pradezI bolA-"hA~, Aga ke rUpa meM badala jAtA hai|" kezIkumAra zramaNa ne kahA-"kyA usa lohe meM cheda Adi haiM, jinase Aga bAhara se usake bhItara praveza kara sake ?" pradezI bolA-"bhagavan ! usa lohe meM chidra Adi nahIM hai" kezIkumAra zramaNa bolA-"jaise cheda Adi na hone para bhI agni lohe meM praviSTha ho sakatI hai, vaise hI jIva kI bhI apratihata gati hai, jisase vaha pRthvI, zilA Adi bAhya AvaraNoM ko bhedakara bAhara se andara praveza kara jAtA hai| isalie tuma yaha vizvAsa karo, pratIti karo ki jIva tathA zarIra bhinna-bhinna hai|" taba pradezI rAjA ne kezIkumAra zramaNa se kahA-"bhagavan ! yaha udAharaNa Apane jo diyA hai, buddhi-vaiziSTya dvArA parikalpita hai| isase maiM ApakA siddhAnta svIkAra nahIM kara sakatA / maiM Apako batAnA cAhatA hUM, jisase jIva aura zarIra kI abhinnatA siddha hotI 2010_05 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 hai / eka puruSa yuvA hai, supuSTa, sudRr3ha, sugaThita zarIra yukta hai, kArya-dakSa hai| kyA vaha eka sAtha pAMca bAraNa nikAlane meM samartha hai ?" kezIkumAra zramaNa ne kahA-"hA~ vaha samartha hai|" pradezI rAjA bolA-"vahI puruSa yadi ajJa aura maMda vijJAna tathA akuzala ho aura yadi vaha eka sAtha pA~ca bANoM ko nikAlane meM samartha ho to maiM yaha mAna sakatA hUM ki jIva aura zarIra bhinna-bhinna haiN| kyoMki aisA nahIM hotA isalie bhagavan! merI yaha mAnyatA hai, dhAraNA hai - jIva aura zarIra eka hai|" kezIkumAra zramaNa me kahA - "koI taruNa, kArya-nipuNa puruSa navona dhanuSa, navIna pratyaJcA tathA navIna bAraNa se kyA eka sAtha pA~ca bANa nikAlane meM samartha hai ?" pradezI bolA-"hA~, samartha hai|" kezIkumAra zramaNa ne kahA - "vahI taruNa tathA kArya kuzala puruSa yadi dhanuSa, pratyaJcA tathA bANa jIrNa-zIrNa hoM to kyA eka sAtha pA~ca bANa chor3ane meM samartha hai ?" pradezI ne kahA - "vaha samartha nahIM hai|" kezIkumAra zramaNa ne pUchA - "kyoM samartha nahIM hai ?" pradezI bolA - "usake pAsa upakaraNa yA sAdhana paryApta nahIM haiN|" kezIkumAra zramaNa ne kahA - "isI prakAra ajJa, mandajJAnI, akuzala puruSa yogyatA rUpa sAdhana ke yatheSTa na hone ke kAraNa eka sAtha pA~ca bANa chor3ane meM samartha nahIM ho paataa| isalie tuma yaha vizvAsa karo ki jIva aura zarIra alaga-alaga hai, eka nahIM hai|" ___yaha sunakara pradezI rAjA ne kezIkumAra zramaNa se kahA - "bhagavan yaha bauddhika yukti mAtra hai, mujhe nahIM jacatI / batalAie, koI taruNa, kArya-nipuNa puruSa vajanI lohe ko, zIze ko yA rAMge ko uThA sakatA hai yA nahIM ?" kezIkumAra bolA - "uThA sakatA hai|" pradezI ne kahA--"bhagavan ! vahI puruSa jaba bUr3hA ho jAe, bur3hApe se zarIra jarjara ho jAe, zithila ho jAe, calate samaya hAtha meM lAThI rakhanI par3e, dAMtoM kI paMkti meM se jisake bahuta se dAMta gira jAe~, jo roga-grasta ho jAe, durbala ho jAe, pyAsa se vyAkula ho, kSINa ho, klAnta ho, usa vajanI lohe ko, zIze ko, rAMge ko uThAne meM samartha nahIM ho pAtA / vaha puruSa vRddha, jarAjIrNa aura pariklAnta hone para bhI yadi usa vajanI lohe ko uThAne meM samartha hotA to maiM yaha vizvAsa karatA ki jIva zarIra se bhinna hai aura zarIra jIva se bhinna hai, donoM eka nahIM haiN| bhagavan! vaha puruSa vRddha klAnta ho jAne ke kAraNa bhArI lohe ko uThAne meM samartha nahIM hotA, isalie merI jIva aura zarIra ke eka hone kI mAnyatA ThIka hai|" kezIkumAra zramaNa ne pradezI rAjA se kahA-- "jaise koI taruNa, kArya-dakSa puruSa navIna kAvar3a se, navIna rassI se bane navIna chIMke se tathA navIna Tokare se eka bahuta bar3e vajanI lohe ko uThA sakatA hai yA nahIM ?" pradezI bolA--"uThA sakatA hai|" kezIkumAra zramaNa ne kahA--"vahI taruNa puruSa kyA jIrNa-zIrNa, purAnI, kamajora, ghunoM khAI huI kAbar3a se jIrNa-zIrNa, durbala evaM ghunoM dvArA khAye hue chIke se tathA purAne, ____ 201005 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya kamajora aura ghuna lage Tokare se bahuta vajanI lohe ko le jAne meM samartha hotA hai ?" pradezI bolA-"vaha samartha nahIM hotaa|" kezIkumAra zramaNa ne pUchA-"samartha kyoM nahIM hotA?" pradezI bolA-"usake pAsa bhAra uThAne ke sAdhana jIrNa-zIrNa aura kamajora haiN|" kezIkamAra ne kahA-"isI prakAra he pradezI ! jo puruSa vRddha, jIrNa tathA klAnta deha yukta hai, vaha zarIra Adi upakaraNoM ke aparyApta hone se eka vajanI lohe ko uThAne meM samartha nahIM hotaa|" taba pradezI ne kahA-"bhagavan ! Apane jo kahA hai, vaha mujhe saMgata nahIM lgtaa| isase jIva aura zarIra kI bhinnatA nahIM sadhatI / yaha to eka bauddhika yukti mAtra hai, vAstavavikatA nahIM hai / bhagavan ! eka dina maiM bAharI sabhA meM apane gaNanAyaka, daNDanAyaka Adi adhikAriyoM ke sAtha baiThA huA thaa| usI samaya nagara-rakSaka eka cora ko pakar3akara laayaa| maiMne usa cora ko jIvita avasthA meM tolA tolakara maiMne usake kisI aMga ko bhagna kiye binA use mAra DAlA / mArakara use phira tolA / usakA jitanA vajana jIvitaavasthA meM thA, mRta avasthA meM bhI utanA hI vajana huaA / mujhe kisI bhI prakAra kA antara dikhAI nahIM diyaa| usakA vajana na bar3hA, na ghaTA / yadi usa vyakti ke jIvita avasthA ke vajana se mRta avasthA ke vajana meM nyUnatA yA kamI A jAtI to maiM isa bAta para zraddhA kara letA ki jIva anya hai tathA zarIra anya hai / jIva aura zarIra donoM eka nahIM haiN| bhagavan ! maiMne usake jIvita aura mRta avasthA meM liye gae tola meM jaba kucha bhI minnatA nahIM dekhI to merA yaha mAnanA samucita hI hai ki jo zarIra hai, vahI jIva hai, jo jIva hai, vahI zarIra hai|" isa para kezIkumAra zramaNa ne kahA--"pradezI ! tumane kabhI dhauMkanI meM kyA havA bharI hai yA kisI se bharavAI hai ?" pradezI bolA-"hA~ bhagavan ! maiMne aisA kiyA hai aura karavAyA hai|" kezIkumAra zramaNa ne kahA-"jaba havA se bharI huI dhauMkanI ko tolA tathA havA nikAla dene ke bAda tolA to kyA tumheM usameM koI antara nahIM dIkhA ? adhikAdhikatA yA kamI mAlUma nahIM huI ?" pradezI bolA-"aisA kucha nahIM huaa|" kezIkumAra zramaNa ne kahA- "jIva aguru-aladhu hai-na bhArI hai, na halakA hai| usa cora ke zarIra ko jIvita avasthA meM tolane tathA mRta avasthA meM tolane para kucha bhI antara na Ane kA yahI kAraNa hai| isalie tuma yaha vizvAsa karo ki jIva aura zarIra eka nahIM isa para pradezI ne kahA-"ApakI yaha upamA bhI mujhe buddhi-kAlpita lagatI hai| isase jIva aura zarIra ko pRthak-pRthak honA siddha nahIM hotaa| eka bAra maiM apanI sabhA meM baiThA thaa| kotavAla eka cora ko pakar3akara laaye| maiMne usa corI karane vAle puruSa ko sabhI tarapha se dekhA, sira se paira taka dekhA, bhalIbhA~ti dekhA, kintu, mujhe usameM kahIM bhI jIva dikhAI nahIM diyaa| usake bAda maiMne usa puruSa ke do Tukar3e kara diye phira usako saba tarapha ____ 2010_05 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 se dekhA, to bhI mujhe jIva dikhAI nahIM diyA / taba maiMne usake tIna, cAra--yoM zrAge bar3hatebar3hate aneka Tukar3e kara diye| taba bhI mujhe jIva dikhAI nahIM diyA / bhagavan ! yadi usa puruSa 'ke itane Tukar3e karane para kahIM jIva dikhAI detA to maiM yaha vizvAsa kara letA ki jIva anya hai tathA zarIra anya hai, para jaba maiMne usake itane Tukar3oM meM bhI kahIM jIva ko nahIM dekhA, taba merI yaha mAnyatA mujhe sahI lagatI hai ki jIva aura zarIra bhinna-bhinna nahIM haiM / " 178 pradezI rAjA ke isa kathana ko sunane ke bAda kezIkumAra zramaraNa ne kahA - " he pradezI ! tuma mujhe usa dIna-hIna lakar3ahAre se bhI adhika mUrkha pratIta hote ho / " - "bhagavan ! vaha kauna dIna-hIna lakar3AhArA thA ?" pradezI - kezIkumAra - "pradezI ! vana meM rahane vAle tathA vana se AjIvikA upArjana karane vAle kucha vyakti Aga aura aMgIThI ke sAtha lakar3iyoM ke vana meM praviSTa hue / praviSTa hone ke bAda una puruSoM ne kucha dUra jAne para apane eka sAthI se kahA- hama jaMgala meM jA rahe haiM, tuma yahAM aMgaThI meM se Aga lekara hamAre lie bhojana taiyAra karanA / yadi aMgIThI meM Aga bujha jAye to lakar3I se agni utpanna kara bhojana banA lenA / yoM kahakara una sAthiyoM ke cale jAne ke bAda pIche rahe vyakti ne socA - zIghra unake lie bhojana banA luuN| aisA socakara vaha aMgIThI ke pAsa AyA / aMgIThI kI Aga bujha gaI thI / vaha puruSa jahA~ lakar3I par3I thI, vahA~ prAyA usako cAroM ora se dekhA, kintu, kahIM bhI use agni dRSTigocara nahIM huI / taba usane kulhAr3oM se usa lakar3I ke do Tukar3e kara DAle / use acchI taraha dekhA, kintu, kahIM bhI Aga dikhAI nahIM dI / phira usane usake tIna Tukar3e kiye, cAra Tukar3e kiye, Age Tukar3a karatA gayA, aneka Tukar3e kiye, unheM dekhatA gayA, kintu, dekhane para uhIM bhI Aga nahIM dikhAI dI / isa prakAra anekoM Tukar3e karane para bhI jaba kisI meM bhI agni dikhAI nahIM dI to vaha bahuta udAsa, khinna, zrAnta aura duHkhita ho gayA / kulhAr3I ko eka tarapha rakha diyA / kamara kholI aura bolA- maiM apane sAthiyoM ke lie bhojana nahIM pakA sakA / isa vicAra se usakA mana cintita evaM vyathita huA / vaha hathelI para apanA mu~ha rakhe jamIna para dRSTi gar3Aye Arta-dhyAna pUrvaka zoka meM DUba gayA / lakar3iyA~ kATa lene ke bAda usake sAthI vahA~ Aye / unhoMne apane isa sAthI ko nirAza, duHkhita aura cintita dekhA / unhoMne usase pUchA - " devAnupriya ! tuma nirAza, duHkhita aura cintita kyoM ho ?" taba usa puruSa ne kahA- " Apa logoM ne mujhe bhojana banAne ke lie kahA thA, aMgIThI meM Aga bujha gayI thI / kATha se Aga nikAlane ke lie maiMne use acchI taraha dekhA, Aga dikhAI nahIM dii| phira maiMne kulhAr3I se usa kATha ke do Tukar3e kiye, grAga nahIM diikhii| aura bhI tIna, cAra uttarottara aneka Tukar3e kiye, para, kisI meM bhI Aga nahIM pA sakA; ataH Apake lie khAnA nahIM banA sakA, isalie maiM nirAza, duHkhita, cintita aura zokAnvita huuN|" unameM eka puruSa bahuta catura aura yogya thA / usane apane sAthiyoM se kahA ki Apa loga snAna Adi nitya karma kara zIghra AyeM, maiM Apa logoM ke lie bhojana taiyAra kara rahA huuN| yaha kahakara usane kamara kasI, kulhAr3I lii| sara banAyA, sara se araNI kATha ko ragar3A / 2010_05 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 179 prAga kI ciMgArI prakaTa kI, phira use phUMka dekara sulagAyA prAga taiyAra ho gii| usane apane sAthiyoM ke lie bhojana taiyAra kara liyaa| itane meM usake sAthI snAna Adi se nivRtta hokara vApasa A gye| usa puruSa ne una sabako bahuta acchA, svAdiSTa bhojana kraayaa| bhojana karane ke bAda Acamana Adi karake unhoMne apane pahale sAthI se kahA-"tuma jar3a, mUrkha, nirbuddhi aura phUhar3a ho, tumane kahIM kucha sIkhA hI nahIM, jo tumane kATha ke Tukar3oM meM Aga ko dekhanA caahaa|" ___"pradezI! tumhArI bhI prakRti isI prakAra kI hai| tuma usa lakar3ahAre se bhI adhika mUrkha ho, jo zarIra ke Tukar3e-Tukar3e kara usameM jIva dekhanA cAhate ho|" kezI svAmI kI bAta sunakara rAjA ne kahA-"bhagavan! Apa avasaravettA, catura, buddhiyukta, kartavya-akartavya kA bheda samajhane vAle, vinIta, viziSTa, jJAnI, upadezalabdha-guru se uttama zikSA prApta kiye hue haiM, isa vizAla pariSad ke bIca Apane mere prati kaThora, AkrozapUrNa zabdoM kA prayoga kiyA, merI bhatrsanA kI, anAdara kiyA, avahelanApUrNa zabdoM se mujhe pratAr3ita kiyA, dhamakAyA, kyA Apake lie yaha ucita hai ?" pradezI rAjA dvArA diye gaye isa ulAhane ko sunakara kezIkumAra zramaNa ne use kahA-"pradezI! kyA jAnate ho pariSadeM kitane prakAra kI batalAI gaI haiM ?" pradezI bolA- "hA~ jAnatA hUM, ve cAra prakAra kI kahI gaI haiM - (1) kSatriyapariSad, (2) gAthApati-pariSad (3) brAhmaNa pariSad aura (4) RSi-pariSad / " kezIkumAra zramaNa ne kahA-"pradezI! tumheM yaha bhI mAlUma hai, ina cAra pariSadoM ke aparAdhiyoM ko kyA daNDa diyA jAtA hai ?" pradezI bolA- "hA~ janatA huuN| jo kSatriya-pariSad kA aparAdha karatA hai, tiraskAra karatA hai, yA to usake hAtha kATa diye jAte haiM yA paira kATa diye jAte haiM yA mastaka kATa diyA jAtA hai yA use zUlI para car3hA diyA jAtA hai| jo gAthApati-pariSad kA aparAdha karatA hai, use ghAsa yA vRkSa ke pattoM yA purAla se lapeTa kara Aga meM jhoMka diyA jAtA haiN| jo brAhmaNa-pariSad kA aparAdha karatA hai, use aniSTa, krodhapUrNa, apriya tathA amanojJa zabdoM se ulAhanA dekara prAga meM tapAye gaye lohe se kuMDikA-cihna yA kutte ke cihna se lAMchita kara diyA jAtA hai yA use deza se nirvAsita kara diyA jAtA hai tathA jo RSi-pariSad kA aparAdha karatA hai, use na ati aniSTa, na ati krodhapUrNa tathA na ati apriya, na ati amanojJa zabdoM dvArA ulAhanA diyA jAtA hai| "pradezI! tuma isa prakAra kI daNDa-nIti jAnate ho, phira tuma mere prati viparIta, duHkhajanaka viruddha vyavahAra karate ho|" __ pradezI rAjA bolA- "bhagavan ! bAta aisI hai, jaba merA Apase pahale pahala vArtAlApa huA, taba mere mana meM aisA vicAra AyA ki isa puruSa se maiM jitanI viparIta bAta karUMgA, viparIta vyavahAra karUgA, utanI hI ye vizada vyAkhyA kareMge, utanA hI maiM adhika tattva jAnUMgA, adhika jJAna prApta karUgA, samyaktva ko samajhaMgA, caritra ko samajhUgA, jIva ke svarUpa ko samajhaMgA / isI kAraNa maiMne Apake prati atyanta viparIta aura viruddha vyavahAra kiyaa|" 2010_05 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa :3 kezIkumAra zramaNa ne pradezI rAjA ko kahA-"pradezI ! jAnate ho, vyavahAra kitane prakAra ke batAe gaye haiM ?" pradezI bolA--"bhagavan ! jAnatA hUM, ve cAra prakAra ke haiM--eka vaha hai, jo kisI ko dAna detA hai, kintu, usake sAtha prItiyukta vANI nahIM boltaa| dUsarA vaha hai jo prItijanaka vANI to bolatA hai, parantu, kucha detA nahIM hai| tIsarA vaha hai, jo madhura vANI bhI bolatA hai aura detA bhI hai tathA cauthA vaha hai, jo na kucha detA hai aura na madhura vANI hI bolatA hai|" kezIkumAra zramaNa bolA-"jAnate ho, ina cAra prakAra ke manuSyoM meM kauna vyahArakuzala aura kauna vyahAra-zUnya hai ?" pradezI bolA-"hA~ bhagavan ! maiM jAnatA hU~, inameM jo manuSya detA hai, madhura bhASaNa nahIM karatA, vaha avyavahArI hai| jo manuSya detA nahIM, kintu, madhura, santoSajanaka vArtAlApa karatA hai, vaha vyavahArI hai / jo manuSya detA bhI hai aura prItiyukta vacana bhI bolatA hai, vaha vyavahArI hai, kintu, jo na detA hai aura na prItiyukta vacana hI bolatA hai, vaha avyavahArI hai|" kezIkumAra zramaNa bole-"pradezI ! tuma bhI vyavahArI ho, avyavahArI nahIM ho|" taba pradezI rAjA ne kezIkumAra zramaNa se kahA-"pApa vidvAn haiM, nipuNa haiM upadezaprApta haiM, mujhe hathelI para rakhe A~vale kI taraha jIva ko bAhara nikAla kara dikhA sakate haiM ?" pradezI ne itanA kahA hI thA ki usI samaya havA calane se rAjA ke Asa-pAsa taNa, ghAsa, paudhe Adi hilane-Dulane lage, spandita hone lage, Apasa meM TakarAne lage, vividha avasthAoM meM pariNata hone lge| taba kezIkumAra zramaNa ne pradezI rAjA se kahA-"kyA tuma ina tRNa Adi vanaspatiyoM ko hilate-Dulate dekhate ho?" pradezI ne kahA-"hA~, maiM dekhatA huuN|" kezIkumAra zramaNa bole-"kyA tuma yaha bhI jAnate ho ki ina tRNa Adi vanaspatiyoM ko koI devatA paricAlita kara rahA hai yA koI asura yA rAkSasa hilA rahA hai, koI nAga, kinnara, ki puruSa, mahoraga yA gandharva paricAlita kara rahA hai ?" ___pradezI ne kahA-"na inheM deva hilA rahA hai, na gandharva hilA rahA hai, na aura koI hilA rahA hai / ye vAyu dvArA paricAlita haiN|" kezI kumAra zramaNa bole-"kyA mUrta kAma, rAga, moha, veda, lezyA aura zarIrayukta vAyu kA rUpa tuma dekhate ho?" pradezI bolA-"maiM nahIM dekhtaa|" kezIkumAra zramaNa kahane lage-"rAjan ! rUpa-yukta, zarIra-yukta vAyu kA rUpa tuma nahIM dekha pAte to amUrta, rUpa-rahita jIva ko hAtha meM rakhe AMvale kI taraha maiM kaise dikhalA sakatA huuN| pradezI ! asarvajJa puruSa ina daza sthAnoM ko-vastuoM ko sarvabhAva pUrvakasarva paryAyoM ke sAtha na jAna sakate haiM aura na dekha sakate haiM-1. dharmAstikAya, 2. adharmAstikAya, 3. AkAzAstikAya, 4. azarIra baddha-zarIra rahita jIva, 5. paramANu pudgala, ____ 2010_05 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga : rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 181 6. zabda, 7. gaMdha, 8. vAyu, 6. yaha jina-sarva karma kSayakArI hogA yA nahIM tathA 10. yaha sarva duHkhoM kA anta karegA yA nhiiN| "kevala jJAna, kevala darzana dhAraNa karane vAle grahat, jina yA kevalI bhagavAn hI ina daza bAtoM ko samasta bhAvoM yA paryAyoM sahita jAnate haiM; dekhate haiM isalie he prdeshii| jIva ko zarIra se pRthak dekhA nahIM jA sakatA / ataH tuma yaha vizvAsa karo ki jIva aura zarIra bhinna-bhinna haiN|" ___ pradezI rAjA ne kezIkumAra zramaNa se kahA-"bhagavan ! kyA hAthI kA jIva aura kunyU kA jIva eka jaisA hai ?" kezI svAmI bole-"hA~, pradezI ! eka jaise haiM, samAna pradeza yukta haiN|" pradezI ne kahA-"bhagavan ! hAthI se kunyU alpa-karma, alpa-AyuSya, alpa-kriyA, alpa prAsrava-yukta hai / isa prakAra kunyU kA AhAra, nIhAra zvAsocchavAsa, Rddhi-zArIrika zakti, dyuti-teja Adi bhI alpa haiM / kunyU se hAthI ke ye saba adhika haiN|" kezIkumAra zramaNa bole-"pradezI ! aisA hI hai / hAthI se kunyU alpa-karma, alpakriyA, aura kUnyU se hAthI mahAkarma, mahApAsrava Adi yukta hai|" pradezI bolA-"bhagavan ! taba hAthI aura kUnyU kA jIva samAna-pariNAma yukta kaise ho sakatA hai ?" kezIkumAra zramaNa ne kahA-"pradezI ! jaise koI eka vizAla kUTAgara-parvata zikhara ke sadRza bhavana ho, koI eka vyakti agni aura dIpaka ke sAtha usa bhavana meM praveza kara usake ThIka bIca ke bhAga meM khar3A ho jAe, usake bAda usa bhavana ke sabhI daravAjoM ke kivAr3oM ko bhalI-bhA~ti saTAkara banda kara de tAki usameM jarA bhI cheda' na rahe / phira vaha puruSa usa bhavana ke bIcoMbIca usa dIpaka ko jalAye / vaha dIpaka bhavana ke bhItarI bhAga ko prakAzamaya, udyotamaya, tApamaya tathA prabhAmaya banAtA hai, bAharI bhAga ko nhiiN| yadi vaha puruSa usa dIpaka ko eka bar3e piTAre se Dhaka de to vaha dIpaka usa bhavana ke bhItarI bhAga ko prakAzita karegA, bAharI mAga ko nhiiN| isI prakAra gokiliMja-gAya ke khAne ke lie ghAsa rakhane kA pAtra, pacchikA piTaka-piTArI, gaMDamANikA-anAja nApane kA pAtra vizeSa, Ar3haka-cAra sera anAja nApane kA pAtra, isI prakAra ardhAr3haka, prasthaka, ardhaprasthaka, kulava, ardhakulava, caturbhAgikA, aSTa bhAgikA, dvAtriMzikA, catu: SaSTikA athavA dipa-campakA--dIpaka ke Dhakkana se r3hake to vaha dIpaka una sabake bhItarI bhAgoM ko hI prakAzita karegA, bAharI bhAgoM ko nahIM / "isI prakAra he pradezI ! pUrva janma meM upArjita karmoM ke kAraNa jIva ko choTA yA bar3A jaisA bhI zarIra prApta hotA hai, usI ke anusAra prAtma-pradezoM ko saMkucita tathA vistRta karane ke apane svabhAva ke kAraNa vaha jIva usa zarIra ko apane asaMkhyAta pradezoM dvArA vyApta kara letA hai| ataeva he pradezI ! tuma isa bAta meM zraddhA karo ki jIva pRthak hai aura . zarIra pRthak hai, jIva zarIra nahIM hai aura zarIra jIva nahIM hai|" tadanantara pradezI rAjA ne kezIkumAra zramaNa se kahA-"bhagavan ! Apane jo batAyA vaha ThIka hai, para, mere pitAmaha kI yaha mAnyatA thI ki jIva aura zarIra bhinna-bhinna nahIM haiM / , jo jIva hai, vaha zarIra hai tathA jo zarIra hai, vahI jIva hai| mere pitAmaha ke maraNa ke 2010_05 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 uparAnta mere pitA kI bhI yaha mAnyatA thii| pitA ke bAda merI bhI yahI mAnyatA rahI hai| isa prakAra aneka pIr3hiyoM se, kula-paraMparA se calI AtI apanI mAnyatA ko maiM kaise chor3a kezIkumAra zramaNa ne kahA-"pradezI ! tuma athohAdaka-lohe kA bhAra uThAne vAle lauha-vaNika kI taraha bAda meM pazcAttApa karanA par3e, aise mata bno|" pradezI bolA-"bhagavan ! vaha lauha-vaNika kauna thA aura use kyoM pazcAttApa karanA par3A?" ___ "suno pradezI ! arthArthI-dhana ke icchuka, arthagaveSI-dhana kI khoja karane vAle, lubdhaka-dhana ke lobhI, arthakAMkSI-dhana kI AkAMkSA rakhane vAle, arthapipAsita-dhana kI pyAsa yA lipsA rakhane vAle, kucha puruSa dhanArjana karane ke lie vipula vikreya padArtha aura sAtha meM khAne-pIne ke padArtha lie hue eka gahana, bhayAnaka, khataroM se pUrNa, bahuta lambe mArga vAle vana meM praviSTa hue / jaba ve usa ghora vana meM kucha Age bar3he to unhoMne eka bahuta bar3I lohe kI khAna dekhii| vahAM lohA khUba phailA thA, idhara-udhara bikharAyA thaa| usa khAna ko dekhakara ve hRSTa, tuSTa aura prasanna hokara Apasa meM kahane lage-"yaha lohA hamAre lie bahuta iSTa aura upayogI hai, isalie hama isake gaTThara bA~dha leN|" yaha sabako ucita lgaa| sabane lohe ke gaTThara bAMdha liye / usa jaMgala meM Age bar3hate gye| ___ Age bar3hate-bar3hate unhoMne nirjana vana meM zIze kI eka bahuta bar3I khAna dekhI, jo zIze se ApUrNa thii| Apasa meM unhoMne kahA-"hameM zIzA ikaTThA kara lenA ucita hai| thor3e se zIze ke badale meM hama bahuta lohA le sakate haiN| isalie hama lohe ke gaTThara khAlI kara zIze ke gaTTara bA~dha leN|" yoM unhoMne paraspara vicAra kara vaisA hI kiyaa| lohA chor3a diyA, zIzA bA~dha liyA, kintu, ina meM se eka puruSa aisA thA, lohe ko chor3akara zIze kA kA gaTThara bA~dhane ko rAjI nahIM huaa| taba dUsare sAthiyoM ne apane sAthI se kahA-"lohe kI apekSA zIzA lenA adhika uttama hai; kayoMki hameM thor3e se zIze ke badale bahuta-sA lohA mila sakatA hai| isalie bhAI! isa lohe ko chor3a do, zIze kA gaTThara bA~dha lo|" vaha puruSa bolA-"bhAiyo ! maiM isa lohe ke gadara ko bahuta dUra se lAde pA rahA huuN| maiMne yaha gaTThara kasakara bA~dhA hai, bar3A majabUta bA~dhA hai, bar3A gAr3hA bA~dhA hai ; isalie maiM ise chor3akara zIze kA gaTThara nahIM bA~dha sktaa|" dUsare sAthiyoM ne usa vyakti ko bahuta samajhAyA, kintu, vaha nahIM maanaa| ve prAge bar3hate gaye / Age kramazaH tA~be kI, cAMdI kI, sone kI, ratnoM kI aura hIroM kI khAneM miliiN| jaise-jaise adhika mUlya vAlI vastue~ prApta hotI gaI vaise-vaise ve pahale kI kama mUlya kI vastuoM ko chor3ate gaye tathA adhika mUlya kI vastuoM ko bA~dhate gye| sabhI khAnoM para unhoMne apane usa jiddI sAthI ko bahuta samajhAyA, para, usakA jidda chur3Ane meM ve saphala nahIM phira sabhI vyakti apane-apane janapada meM, nagara meM Aye / unhoMne vahA~ para hIre bece / becane se jo dhana prApta huA, usase unhoMne aneka naukara-naukarAniyA~ rakhIM, gAya-maiseM aura ____ 2010_05 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 183 bher3eM lIM / bar3e-bar3e pATha maMjile bhavana banavAye / ve bar3e sukha se rahate, snAna Adi nitya-karma kara uttama mahaloM ke UparI bhAga meM baiThe vividha vAdyoM ke svara, tAla ke sAtha kalA, nipuNa sundara yuvatiyoM dvArA kiye jAte nRtya-gAna yukta battIsa prakAra ke nATaka dekhate, mana bahalAte, prasanna rhte| vaha loha-vAhaka puruSa bhI lohe kA gaTThara lie nagara meM pahu~cA / lohA becaa| bahuta thor3A dhana milaa| usane apane sAthiyoM ko jaba apane-apane uttama mahaloM meM atyanta sukhopabhoga ke sAtha rahate hue dekhA to vaha mana-hI-mana kahane lagA-"maiM kitanA abhAgA, puNyahIna tathA adhanya huuN| yadi maiM apane ina hitaiSI sAthiyoM kI bAta mAna letA to maiM bhI inakI taraha atyadhika sukha-suvidhAoM ke sAtha apanA jIvana vyatIta krtaa|" kezIkumAra zramaNa bolA-"pradezI ! mere kahane kA yahI abhiprAya hai ki yadi tuma apane durAgraha kA tyAga nahIM karoge to tumheM usa lohavAhaka durAgrahI baniye kI taraha pachatAnA pdd'egaa|" __ kezIkumAkara zramaNa dvArA isa taraha vividha rUpa meM samajhAye jAne para rAjA pradezI ko samyak-tattva-bodha prApta huA / usane kezIkumAra zramaNa ko vandana-namana kiyA, usane nivedana kiyA-"bhagavan ! maiM vaisA nahIM karUMgA, jisase mujhe usa lohavAhaka baniye kI jyoM bAda meM pachatAnA par3e / devAnupriya ! maiM Apase kevalibhASita dharma-tattva sunanA cAhatA huuN|" kezIkumAra zramaNa ne pradezI kI jijJAsA dekhakara dharmopadeza diyA, use zrAvaka-dharma se avagata kraayaa| rAjA pradezI ne zrAvaka-dharma svIkAra kiyA aura vaha seyaviyA nagarI kI ora prasthAna karane ko udyata huaa| ___ use gamanodyata dekhakara kezIkumAra zramaNa bole-"rAjan ! jAnate ho, prAcArya kitane prakAra ke hote haiM ?" pradezI ne kahA-"bhagavan ! jAnatA hUM, prAcArya tIna prakAra ke hote haiM- 1. kalAcArya. 2. zilpAcArya tathA 3. dharmAcArya / " kezIkumAra zramaNa bole-"pradezI ! tuma yaha bhI jAnate ho ki ina tIna prakAra ke prAcAryoM meM kisa-kisa kI kaisI vinaya-pratipatti-sevA-satkAra karanA caahie|" pradezI ne kahA-"hA~ bhagavan ! maiM jAnatA huuN| zarIra para candana Adi sugandhita padArthoM ke lepa, mAliza, snAna, puSpa, vastra, AbhUSaNa Adi dvArA kalAcArya evaM zilpAcArya kA sevA-satkAra karanA cAhie / unako sammAna pUrvaka bhojana karAnA cAhie tathA unakI jIvikA hetu aisI vyavasthA karanI cAhie, jisase unakA tathA unakI Age kI pIr3hiyoM kA sukhapUrvaka jIvana-nirvAha hotA rhe| dharmAcArya ke darzana kA avasara jahA~ bhI prApta ho, unako zraddhA aura bhakti-pUrvaka vandana-namana karanA cAhie, unkA Adara-sammAna karanA cAhie, unheM kalyANa, maMgala, deva evaM jJAna-rUpa mAnate hue unakI paryupAsanA karanI cAhie, unheM azana, pAna Adi se pratilAbhita karanA jaahie|" __ kezIkumAra zramaNa bole-"rAjan ! tuma isa taraha vinaya-pratipatti kA jJAna rakhate hue bhI aba taka mere prati jo tumhArI ora se viparIta vyavahAra huA hai, usake lie tumane mujhase kSamA yAcanA taka nahIM kI aura apanI nagarI kI ora gamanodyata ho gye|" 2010_05 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 pradezI - "bhagavan ! Apa jo kaha rahe haiM, vaha sarvathA ucita hai / merI prAntarika bhAvanA yaha thI, merI ora se Apake prati jo pratikUla, anucita vyavahAra huA hai, usake lie maiM kala prAta: apane antaHpura evaM parivAra sahita kSamA-yAcanA hetu, vandana- namana hetu ApakI sevA meM upasthita hoUM / maiM yathAvidhi, sabhakti, sAdara kSamA-yAcanA kara sakU~, isake lie puna: kala prAtaH ApakI sevA meM Ane kA saMkalpa lie prasthAnodyata huA / " yoM nivedita kara rAjA pradezI apanI nagarI meM lauTa AyA / 184 dUsare dina prAtaHkAla rAjA pradezI sUryakAntA Adi rAniyoM, pArivArika janoM aura vizAla pariSad ke sAtha kezIkumAra zramaNa kI sevA meM upasthita huA, unheM vandana- namana kiyA, atyanta vinamra bhAva se apane pratikUla AcaraNa ke lie munivara se yathAvidhi kSamA-yAcanA kI / kezIkumAra zramaNa ne pradezI rAjA, sUryakAntA Adi rAniyoM, sabhI parijanoM tathA vizAla jana samUha ko dharmopadeza diyA / rAjA ne dharmopadeza sunA, hRdayaMgama kiyA / apane Asana se uThakara kezIkumAra zramaNa ko vandana - namana kiyaa| vandana namana kara vaha seyaviyA nagarI kI ora gamanodyata huA / jaba rAjA pradezI isa prakAra jAne ko tatpara thA, taba kezIkumAra zramaNa ne use jAgarUka karate hue kahA - "rAjan ! vana-khaNDa, nATyazAlA, ikSuvATa - ganne kA udyAna yA kheta tathA khalavATa - khalihAna pahale to bar3e ramaNIya-sundara yA manojJa hote haiM, para bAda meM ve zraramaNIya - sundara tathA amanojJa, apriya ho jAte haiM / usI prakAra tuma pahale ramaNIya - dharbha kI AlocanA meM nirata rahate hue sundara hokara phira ramaNIya - dharma kI arAdhanA se virahita mata ho jAnA / " pradezI - "bhagavan ! vana -khaNDa Adi ke ramaNIya, ramaNIya hone kA kyA abhiprAya hai, kRpA kara samajhAeM / " kezIkumAra zramaNa - "vana khaNDa jaba taka vRkSoM, beloM, pattoM, puSpoM tathA phaloM se sampanna, zItala, saghana chAyA se yukta hotA hai, taba taka vaha bar3A hI suhAvanA aura mohaka pratIta hotA hai para jaba patajhar3a meM usake per3a, patte, puSpa, phala Adi jhar3a jAte haiM sUkha jAte haiM, taba vaha vana khaNDa bar3A bhayAnaka, kurUpa aura azomanIya lagatA hai / "jaba taka nATya-zAlA meM vAdya bajate haiM, nRtya hote haiM, saMgIta hotA hai, nATaka hote haiM, vaha logoM ke hAsa-parihAsa se, manoraMjana se, krIr3AoM se bahuta bhavya aura zobhanIya pratita hotI hai, para jaba nATya-zAlA meM ye saba baMda ho jAte haiM, taba vaha asuhAvanI aura asundara lagane lagatI hai / " " gannoM ke kheta meM jaba ganne kATe jAte haiM, kolhU meM pere jAte haiM to vahAM aneka loga Ate haiM, gannoM kA madhura rasa pIte haiM, paraspara lete haiM, dete haiM / taba vaha gannoM kA kheta bar3A mohaka aura ramaNIya pratIta hotA hai, kintu jaba usI gannoM ke kheta meM ganne kaTa jAte haiM, peranA banda ho jAtA hai, to vaha sUnA ho jAtA hai, logoM kA AvAgamana ruka jAtA hai, vaha bar3A asundara aura ramaNIya dIkhane lagatA hai / "jaba khalihAnoM meM kaTI huI phasala ekatra hotI hai, dhAna ke Dhera lage rahate haiM, dhAna nikAlA jAtA hai, tila Adi pere jAte haiM, taba aneka loga vahA~ ekatra rahate haiM, eka sAtha 2010_05 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 185 khAnA-pInA karate haiM, dete haiM, lete haiN| vaha sthAna bar3A AkarSaka rocaka aura sundara pratIta hotA hai, para, jaba dhAnya nikAla liyA jAtA hai, kisAna use apane gharoM meM jamA kara lete haiM, logoM kA AvAgamana baMda ho jAtA hai to vaha sthAna bar3A akAmya, DarAvanA aura besuhAvanA lagane lagatA hai| "rAjA pradezI ! tumheM ina udAharaNoM se yaha samajhanA hai, tuma dhArmika dRSTi se ramaNIya, kamanIya hokara samayAntara para usase vimukha hokara aramaNIya, akamanIya mata bnnaa| sAtha-hI-sAtha dAna dene Adi ke rUpa meM tumhArA jo aba taka ramaNIyatA rahI hai, usako cAlU rakhanA; isa prakAra sadA ramaNIya abhilaSaNIya tathA zobhanIya bane rhnaa|" rAjA pradezI ne kezIkumAra zramaNa se nivedana kiyA-"bhagavan ! Apane jo mujhe samajhAyA hai, usase maiM anta:prerita huA hU~, maiM ramaNIya hokara phira aramaNIya nahIM bnuuNgaa| jAnakArI hetu nivedana kara dUM-maiMne yaha cintana kiyA hai, maiM seyaviyA nagarI Adi apane rAjya ke sAta hajAra gA~voM kI--inakI Aya ko cAra bhAgoM meM baaNttuuNgaa| unameM se eka bhAga rAjya kI vyavasthA, rakSA, senA aura vAhana ke kArya meM vyaya karUMgA, eka bhAga prajA ke pAlana samaya para sahAyatA Adi kI dRSTi se koSThAgAra meM anna Adi ke hetu surakSita rakhUgA, eka bhAga apane ranavAsa ke nirvAha tathA surakSA ke lie kharca karUgA tathA bAkI ke eka bhAga se eka vizAla kaTAgArazAlA kA nirmANa karAU~gA / vahAM vyavasthA evaM sevA hetu bahuta se manuSyoM ko bhojana, vetana tathA dainika vRtti Adi para rkhuugaa| vahA~ prati dina pracura mAtrA meM khAdya, peya Adi padArtha taiyAra karAU~gA, jisase zramaNa, mAhaNa, bhikSu, yAtrI, pathika; Adi sabhI kA Atithya karUMgA, unheM bhojana karAUMgA, AhAra-pAnI dUMgA tathA sAdhanA kI dRSTi se maiM zIla-vrata, guNa-vrata Adi kA pAlana karatA huA tyAga pratyAkhyAnamaya jIvana jiiuuNgaa| yaha kahakara rAjA pradezI apane mahala meM lauTa aayaa| usane jaisA cintana kiyA thA usake anusAra apane rAjya kI sundara, samIcIna vyavasthA kara dii| vaha dhArmika prAcAra tathA niyama-pUrvaka rahane lgaa| avasAna rAnI sUryakAMtA ne dekhA ki rAjA jaba se zramaNopAsaka banA hai, usake jIvana meM eka parivartana A gayA hai| vaha rAjya meM, antaHpura meM, mujha meM tathA janapada meM koI ruci nahIM letA hai| vaha inase vimukha aura udAsIna rahatA hai| rAnI ko yaha acchA nahIM lgaa| vaha saMsAra meM Asakta thI ; isalie usane socA ki zAstra-prayoga, agni-prayoga, maMtra-prayoga yA viSa-prayoga dvArA rAjA kI hatyA karavA dUM, yuvarAja sUryakAnta ko rAjyAsIna karA dUM; isa prakAra rAjya-vaibhava tathA rAjya-sattA kA bhoga karU rAjyazAsana karU Ananda-pUrvaka rhuuN| usane yuvarAja sUryakAnta kumAra ko bulAyA tathA jaisA usane socA thA, use btaayaa| sUryakAnta kumAra ne apanI mA~ kI bAta kA samarthana nahIM kiyA, use Adara nahIM diyA, usa ora dhyAna nahIM diyaa| vaha sunakara zAMta tathA mauna rhaa| rAnI sUryakAntA ne socA kumAra sahamata nahIM huA hai, kahIM vaha rAjA ke samakSa yaha bheda na khola de, ataH rAnI rAjA kI zIghra hatyA karane kI tAka meM rahane lgii| eka dina usako anukUla avasara milaa| usane rAjA ke khAne-pIne ke padArthoM meM 2010_05 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 zrAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 viSa milAyA, rAjA ke pahanane ke vastroM meM sUMghane yogya surabhita padArthoM meM puSpa mAlAoM meM tathA gahanoM meM viSa DAlA, chir3akA, unheM viSAkta banAyA / rAjA jaba snAna Adi karake AyA taba use vaha viSailA bhojana parosA, viSamaya kapar3e pahanAye tathA viSAkta AbhUSaNa dhAraNa karavAye / viSa kA tatkAla prabhAva huA / rAjA ke asahya vedanA utpanna huI / usake zarIra meM bhayAnaka pitta jvara ho gayA / sArA zarIra burI taraha jalane lagA / rAjA pradezI ko rAnI sUryakAntA kA SaDyantra yadyapi jJAta ho gayA, para, usane usake prati apane mana meM jarA bhI dveSa nahIM kiyA, kiMcit mAtra krodha nahIM kiyA / vaha samAdhi-mRtyu prApta karane hetu pauSadha - zAlA meM AyA / arhat siddha evaM AcArya ko namana kiyA, vandana kiyA, aThAraha pApa-sthAnoM kA mana, vacana tathA kAya-yoga- pUrvaka pratyAkhyAna kiyA, jIvana bhara ke lie caturvidha prahAra kA parityAga kiyA zarIra kA bhI bhAvAtmaka dRSTi se parityAga kiyA / AlocanA tathA pratikramaNa kara rAjA pradezI ne samAdhi-maraNa prApta kiyA / vaha saudharma kalpa ke sUryAbhavimAna kI upapAta -sabhA meM sUryAbha deva ke rUpa meM janmA / gautama ne bhagavan mahAvIra se pUchA - " sUryAbha deva apanA deva AyuSya pUrNa kara svarga se kahA~ jAyegA ? kahA~ janma legA ? " putra bhagavAn bole - "gautama ! vaha masAvideha kSetra ke prasiddha kuloM meM se sisI eka kula ke rUpa meM janma legA / ve kula pratyanta dhana-dhAnya - sampanna haiM, dIptimaya haiM, prabhAvazAlI haiM / unake kuTumba, parivAra vizAla haiM / bhavana, dhana, ratna, svarNa, rajata Adi vividha prakAra kI vipula saMpatti ke ve adhipati haiM / aise vyApAra meM lage haiM, jisase pracura dhana kA upArjana hotA hai, / sukha-suvidhA ke lie unake yahA~ dAsa, dAsiyA~, gAyeM, bhaiMseM, bher3e Adi pazu dhana haiM / dIna-janoM ke prati unameM dayA bhAva hai / unheM dene ke lie unake yahA~ pracura mAtrA meM bhojana taiyAra hotA hai, / vahA~ sUryAbhadeva jyoM hI garbha meM AyegA usake mAtA-pitA ke mana meM dhArmika zraddhA dRr3ha hogI / ve usakA nAma dRr3ha-pratijJa rakheMge / dRr3ha-pratijJa kA bar3e ThATa-bATa aura zAhI DhaMga se lAlana-pAlana hogaa| ATha varSa kI Ayu ho jAne para usake mAtA-pitA use vidyAdhyayana tathA kalA - zikSaNa hetu kalAcarya ke pAsa le jAyeMge / kalAcArya bAlaka ko bahattara kalAoM kI zikSA deMge, abhyAsa karA deMge, siddha karA deMge, suyogya banAkara mAtA pitA ko sauMpa deMge / "mAtA-pitA kalAcArya kA satkAra-sammAna kareMge / unakI AjIvikA - vartamAna tathA bhAvI jIvana- nivahi kI vyavasthA hetu paryApta prItidAna deMge / " dRr3ha-pratijJa jaba yuvA hogA, mAtA-pitA saMsArika sukha bhoga kI prora use prAkRSTa karanA cAheMge / para vaha sAMsArika sukhoM meM prAsakta. anurakta, mUcchita tathA lolupa nahIM hogA / vaha kamala kI jyoM nirlepa rahegA / vaha sthaviroM se samyaktva lAbha karegA, zramaNa-dharma meM pravrajita hogA, saMyama kA yathAvat rUpa meM pAlana karegA, apane tapaHpUta jIvana dvArA udyotita evaM dIptimAn hogA / vaha kevala jJAna, kevala darzana prApta karegA; arhat jina kevalI hogA / aneka varSa paryanta kevali - paryAya kA paripAlana kara siddha hogA; mukta hogA, samagra karmoM kA kSaya karegA; samagra duHkhoM kA anta karegA / "" 1. rAjapraznIya sUtra ke AdhAra para 2010_05 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga--rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 187 pAyAsI rAjanya zvetAmbI-nareza pAyAsI : mAnyatAe~ eka samaya kI bAta hai, AyuSmAn kumAra kAzyapa pA~ca sau bhikSuoM ke vRhat samudAya ke sAtha kozala deza meM vicaraNa karate the| vicaraNa karate-karate ve kozaloM kI nagarI zvetAmbI meM Aye / usake uttara bhAga meM siMsapAvana nAmaka udyAna thaa| ve Akara vahA~ tthhre| taba pAyAsI zvetAmbI kA zAsaka thaa| vaha kozala rAja prasenajita ke adhInastha rAjanya-mAMDalika rAjA thA / zvetAmbI kA rAjya use kozalarAja prasena jit se rAjadAya ke rUpa meM prApta thaa| vahA~ ghanI AbAdI thii| vaha dhana, dhAnya, jala, ghAsa, kASTha Adi saba sAdhana-suvidhAmaya sAmagrI se yUkta thaa| rAjanya pAyAsI ke mana meM yaha galata dhAraNA baiThI huI thI ki na loka hai, na paraloka hai, na jIva marakara utpanna hotA hai aura na sat-asat karmoM kA koI phala hI hotA hai| ghamaNa kumArakAzyapa zvetAmbI meM nivAsa karane vAle brAhmaNa-gRhasthoM ne sunA-zramaNa gautama ke ziSya zramaNa kumArakAzyapa pAMca sau bhikSuoM ke vizAla samudAya ke sAtha zvetAmbI meM padhAre haiM, siMsapA vana meM Tike haiM / kumAra kAzyapa kA kalyANamaya yaza sarvatra vizruta hai / ve paNDitaubuddha-cetA, vyaktacetA, jJAnI, medhAvI-prajJAzIla, bahuzruta-zAstravettA, satpuruSoM ke saMsarga-sAhacarya se prApta viziSTajJAna-yukta, mana kI bAta jAnane vAle, prakaTa karane vAle, utkRSTa pratibhA saMpanna, bodha saMpanna arhat haiN| aise arhatoM kA darzana hitaprada hotA hai| yaha socakara ve brAhmaNa nagara se ravAnA hue| eka samUha ke rUpa meM samaveta ho ve siMsapAvana kI ora cale / usa samaya pAyAsI rAjanya vizrAmArtha, Tahalane hetu rAjamahala ke Upara gayA huA thA, chata para thaa| usane brAhmaNoM ko sAmUhika rUpa meM uttara dizA meM siMsapAvana kI ora jAte hue dekhA / usane apane kSattA-vyaktigata saciva ko, jo usake pAsa thA, kahA"zvetAmbI ke ye brAhmaNa jhuNDa banAye siMsapAvana kI ora kisalie jA rahe haiM ?" kSattA-"rAjanya ! zramaNa gautama ke ziSya zramaNa kumArakAzyapa zvetAmbI meM padhAre haiM, siMsapAvana meM Thahare haiM / unake vipula jJAna, urvara medhA, prakhara pratibhA kA yaza saba ora phailA hai| yaha carcA hai ki ve arhat haiN| unhIM zramaNa kumArakAzyapa ke darzana hetu zvetAmbI ke ye brAhmaNa-gRhastha siMsapAvana kI ora jA rahe haiN|" pAyAsI- "kSattA ! zvetAmbI ke ve brAhmaNa-gRhastha jahA~ hoM, vahA~ jaao| jAkara unase yoM kaho-'pAyAsI rAjanya ne Apa logoM ko uddiSTa kara aisA kahA hai, Apa loga kucha ThahareM / ve bhI zramaNa kumAra kAzyapa ke darzanArtha Apake sAtha cleNge|" "kSattA! zramaNa kumArakAzyapa zvetAmbI ke brAhmaNa-gahasthoM ko bAla-ajJAna. yukta samajhakara yoM kaheMge ki yaha loka bhI hai, paraloka bhI hai, mara jAne ke bAda bhI jIvoM kA astitva rahatA hai, sat, asat karmoM kA zubha, azubha phala prApta hotA hai| "kSattA ! kintu, vAstavikatA yaha hai, na yaha loka hai. na paraloka hai, na mRtyu ke anantara jIvoM kA astitva hI rahatA hai|" yaha saba sunakara kSattA vahA~ gayA, jahA~ ve brAhmaNa the| unake pAsa jAkara bolA ___ 2010_05 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 "pAyAsI rAjanya ne Apa logoM ko yaha kahalavAyA hai ki kucha dera rukeM, ve bhI Apake sAtha kumAra kAzyapa ke darzanArtha jAyeMge / ' 88 yaha sunakara brAhmaNa gRhastha ruka gaye / pAyAsI rAjanya vahA~ AyA aura unako sAtha le siMsapAvana meM vahA~ gayA, jahA~ kumAra kAzyapa virAjita the / pAyAsI ne kumArakAzyapa se kuzala-kSema pUchA / pUchakara vaha eka ora baiTha gayA / isa prakAra aura bhI aneka loga kumArakAzyapa ko abhivAdana kara, kuzala kSema pUcha eka ora baiTha gye| kaI loga kumArakAzyapa ke pAsa gaye, unake sammukha baiTha gaye / kaiyoM ne apane nAma evaM gotra kA uccAraNa kiyA / vaisA kara eka ora sthita hue| kucha loga khAmoza - kucha mI bole binA jahA~ sthAna milA, baiTha gaye / praznottara eka tarapha baiThe rAjanya pAyAso ne AyuSmAn kumAra kAzyapa se kahA -- zramaNa kAzyapa ! merA aisA dRSTikoNa hai, saiddhAntika mAnyatA hai - yaha loka nahIM hai, paraloka bhI nahIM hai, na jIva marakara janma lete haiM tathA na sat, asat karmoM kA phala hI hotA hai / " kAzyapa - " maiMne aba se pUrva aise puruSa ko na to dekhA hI hai aura na sunA hI hai, jo aise siddhAnta mAnatA ho ki yaha loka bhI nahIM hai, paraloka bhI nahIM hai ityAdi / tuma yaha kaise kahate ho ? maiM tumhIM se eka prazna karatA hU~, jaisA upayukta samajho, javAba do - yaha candra, yaha sUrya kyA isa loka meM haiM yA paraloka meM haiM ? kyA ye manuSya haiM ? kyA deva haiM ? " pAyAsI ..."kAzyapa ! yaha candramA tathA yaha sUrya paraloka meM haiM, isa loka meM nahIM haiM, ye deva haiM, manuSya nahIM haiM / " kAzyapa - " rAjanya ! isa prakAra jo tuma kaha rahe ho, usase tumheM svayaM samajha lenA cAhie ki yaha loka bhI hai, paraloka bhI hai, jIva mara kara janmate bhI haiM, kuzala, akuzala karmoM kA sat, asat phala bhI hai / " pAyAsI - "Apa cAhe jaisA kaheM, merI to yahI samajha hai, yahI mAnyatA hai, ye nahIM haiM / " kAzyapa - "rAjanya ! jo tuma yaha kahate ho, mAnate ho, usake AdhAra ke rUpa meM tumhAre pAsa kyA koI tarka hai ?" pAyAsI - "kAzyapa ! hAM, mere pAsa tarka hai, jisake AdhAra para merA yaha siddhAnta hai / " kAzyapa - "kyA tarka hai ?" pAyAsI - "kAzyapa ! mere katipaya aise suhRd, mantrI tathA mere hI khAnadAna ke bandhu bAndhava the, jo prANiyoM kI hiMsA meM anurata the, corI karate the, buga AcaraNa karate the, anatya- bhASaNa karate the pizuna the - cugalI karate the, kar3e vacana bolate the, niSprayojana bakavAsa karate the, dUsaroM se DAha karate the, jinake citta meM dveSa kA bhAva rahatA thA tathA jo asat siddhAntoM meM vizvAsa karate the / kucha samaya bAda ve roga se AkrAnta hue, bahuta asvastha hue| maiMne anumAna kiyA, ve roga se nahIM baceMge / maiM unake pAsa gayA aura maiMne unase kahA ki kaI zramaNa-brAhmaNa aisA dRSTikoNa rakhate haiM, aise siddhAnta meM mAnyatA rakhate haiM ki jo prANiyoM kI hiMsA karate haiM, corI karate haiM, burA AcaraNa karate haiM, asatya bolate 2010_05 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 186 haiM, cugalI karate haiM, kar3e vacana kahate haiM, vRthA bakavAsa karate haiM, dUsaroM ke sAtha vaimanasya rakhate haiM, unase droha karate haiM, dveSa karate haiM tathA aise asat siddhAntoM meM AsthA rakhate haiM, ve marakara naraka meM jAte haiM, durgati prApta karate haiN| Apa loga prANiyoM kI hiMsA, corI, durAcaraNa Adi karate rahe haiM / yadi una zramaNa brAhmaNoM kA kathana satya hai to mRtyu ke uparAnta Apa narakagAmI hoMge, durgati prApta kareMge / yadi vaisA ho, Apa loga naraka meM jAeM durgati meM par3eM to Akara mujhase kaheM ki loka hai, paraloka hai, marane ke pazcAt bhI jIva vidyamAna rahatA hai, punarjanma hotA hai, sat, asat karmoM kA phala hai / Apa logoM kA maiM vizvAsa karatA huuN| Apa logoM meM merI zraddhA hai| Apa khuda dekha kara, anubhava kara, Akara mujhe jo batAyeMge, maiM use usI prakAra maanuuNgaa| __ "ve kahate-bahuta acchA, hama aisA kreNge| para, marane ke pazcAt na unhoMne svayaM Akara mujhe kucha kahA aura na apane kisI saMdezavAhaka ko bhejakara mujhe yaha khlvaayaa| zramaNa kAzyapa ! mere samakSa yaha pratyakSa kAraNa hai, jisase maiM apane siddhAnta evaM mAnyatA para . __ kAzyapa-"rAjanya ! maiM tumhI se eka bAta pUchatA huuN| yadi tumhAre karmacArI eka cora ko, aparAdhI ko pakar3akara lAeM, tumheM dikhalAeM, kaheM-isane corI kI hai, aparAdha kiyA hai / jaisA Apa ucita samajhe, daNDa deN| taba tuma yadi kaho ki eka sudRr3ha rassI se isa AdamI ke donoM hAtha pITha kI ora kasakara bA~dha do| isakA zira muMDavA do| "yaha aparAdhI hai," aisA ghoSita karate hue ise eka rAjamArga se dUsare rAjamArga para, eka catuSpatha se dUsare catuSpatha para le jAte hue nagara ke dakSiNI dvAra se bAhara nikAlakara dakSiNa dizA meM avasthita vadhya-sthAna meM isakA zira ur3A do| jaba tumhAre karmacArI tumhAre AdezAnurUpa sudRr3ha rassI dvArA usake donoM hAtha usakI pITha ke pIche bA~dha kara, jaisA-jaisA karane kI tumane AjJA dI, vaisA-vaisA kara use madhya-sthAna para le jAeM / taba vaha aparAdhI yadi vadhakoM-jallAdoM se kahe, isa gA~va meM, nigama meM mere suhRd, sAthI aura kauTumbika puruSa nivAsa karate haiM, jaba taka maiM unake pAsa ho AUM, unase mila AUM, taba taka Apa rukeM, mujhe vaisA karane kI chuTTI deM, kyA usa aparAdhI dvArA yoM kahe jAne para bhI ve vadhaka use utanI dera ke lie chuTTI deMge? usakA mastaka nahIM kATeMge?" pAyAsI-kAzyapa ! vadhaka aparAdhI kI bAta nahIM maaneNge| ve usake dvArA vaisA kahe jAte rahane para bhI usakA mastaka ur3A deMge, jarA bhI nahIM rukeNge|" ___ kAzyapa-"jaba cora yA aparAdhI manuSya vadhakoM se itanI-sI chaTI nahIM le sakatA, itanI dera ke lie bhI ve use nahIM chor3ate to tumhAre suhRd mantrI, khAnadAna ke loga, jo prANiyoM kI hiMsA Adi pApa-kRtyo meM lipta rahe, mRtyu ke uparAnta jaba ve naraka meM cale jAte haiM, durgati prApta karate haiM to ve yamoM se-narakapAloM se yaha kahakara ki kucha dera taka Apa rukeM, jaba taka hama pAyAsI rAjanya ke pAsa jAkara yaha kaha AeM ki yaha loka bhI hai, paraloka bhI hai, punarjanma bhI hai, kyA ve unase chuTTI pA sakeMge? yaha spaSTa hai, narakapAla unheM kadApi chuTTI nahIM deNge| isase tumheM aisA mAnanA cAhie ki loka bhI hai, para loka bhI hai; ityAdi / " pAyAsI- 'kAzyapa ! Apa cAhe jisa prakAra kaheM, merI samajha meM ApakI bAta nahIM aatii| mujhe to yahI jacatA hai, maiM yahI mAnatA hU~ ki loka, paraloka Adi kucha bhI nahIM hai|" 2010_05 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 kAzyapa-"rAjanya ! apanA tarka to batalAo, jisake sahAre tuma aisI mAnyatA para ar3e ho|" pAyAsI-"maiM apanA tarka batalA rahA hai, jisake sahAre maiM aisA mAnatA huuN| mere katipaya suhRd mantrI, kuTumbI jaba prANiyoM kI hiMsA se virata rahate the, corI Adi dUSita AcaraNa se dUra rahate the, sat siddhAntoM meM AsthA rakhate the| kucha samaya bAda ve rugNa hue| roga asAdhya koTi meM jAne lgaa| jaba maiMne samajhA. ve usa roga se nahIM baceMge to maiMne kahA ki koI-koI zramaNa-brAhmaNa pratipAdana karate haiM -jo prANiyoM kI hiMsA nahIM karate, corI nahIM karate, duSkRtya nahIM karate, ve maraNoparAnta svarga meM janma lete haiM, uttama gati prApta karate haiM / Apa loga jIva-hiMsA Adi se virata haiN| yadi una zramaNa-brAhmaNoM kA pratipAdana satya hai to Apa loga marakara svarga meM jAyeMge, uttama gati prApta kreNge| yadi vaisA ho to kara mujhase kaheM ki yaha loka bhI hai, paraloka bhI hai.....| Apa logoM meM merI AsthA hai, maiM Apa logoM kA vizvAsa karatA haiN| Apa loga Akara jo mujhase kaheMge. maiM use satya maanNgaa| merI bAta sunakara ve kahate-..'bahata acchA, hama Akara kheNge|' ve mara gye| maraNottara Aja taka unameM se na koI svayaM mere pAsa AyA aura na kisI ne sandezavAhaka dvArA apanA sandeza hI mujhe bhejaa| kAzyapa ! isa tarka dvArA merI ukta mAnyatA sudRr3ha hotI hai|" kAzyapa-"rAjanya maiM eka udAharaNa dvArA tumako samajhAtA huuN| buddhimAna vyakti udAharaNa se, upamA se tathya ko turanta gRhIta kara lete haiN| rAjanya ! kalpanA karo, eka manuSya er3I se coTI taka eka mala-kUpa meM DUbA huA hai| tuma apane karmacAriyoM ko AjJA do ki ve usa manuSya ko mala-kUpa se bAhara nikAla deN| tumhAre karmacArI vaisA kreN| phira tuma karmacAriyo se kaho ki usa manuSya kI deha ko bAMsa ke Tukar3oM se acchI taraha ragar3a-ragar3a kara maila utAra do. pIlI miTTI Adi lagAkara use tIna bAra svaccha kro| tumhArI AjJAnusAra ve vaisA kareM, phira tuma unako Adeza do ki usa manuSya ke zarIra para tela kI mAliza kara, snAnopayogI auSadhi-cUrNa tIna bAra lagAkara use snAna kraao| ve snAna karavA deN| phira tuma unako kaho ki usa puruSa ke dAr3hI mUcha kI hajAmata banavA do| ve vaisA karavAeM / tadanantara tuma punaH unako Adeza do ki usa manuSya ko uttama mAlAeM pahanAo, usake sugaMdhita padArtha lagAo-use suramita karo, use uttama vastra phnaao| ve vaisA kreN| phira tuma apane karmacAriyoM ko kaho ki use koThe para le jAo tathA pA~coM indriyabhogoM kA sevana kraao| ve tadanusAra kreN| "rAjanya ! bhalIbhA~ti snAna kiye hue, uttama vastra pahane hue, mAlAe~ dhAraNa kiye hue, surabhita ubaTana lagAye hue, pA~coM kAma-bhogoM ko bhogate hue usa manuSya ko kyA phira usa mala-kUpa meM DUbane kI icchA hogI?" pAyAsI-"kAzyapa ! nahIM hogii|" kAzyapa--'kyoM nahIM hogI ?" pAyAsI-'mala-kUpa azuddha hai, malina hai, durgandha se paripUrNa hai, jugupsanIya hai, amanojJa hai, mana ke lie aprItikara hai|" kAzyapa-"rAjanya ! isI prakAra manuSya-bhava devatAoM ke lie malina hai, durgandha se ApUrNa hai, jugupsanIya hai, amanojJa hai, mana ke lie aprItikara hai| rAjanya ! sau yojana dUra se 2010_05 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 191 hI devatAoM ko manuSyoM kI durgandha Ane lagatI hai| phira yaha kaise saMbhava ho, tumhAre suhRd, mantrI tathA khAnadAna ke loga svarga meM paidA hokara, uttama gati pAkara, phira lauTakara tumhAre pAsa AeM aura tumheM yaha kaheM ki loka bhI hai, paraloka bhI hai..... ityAdi / astu, isa hetu se tumheM loka, paralaka Adi kA astitva svIkAra karanA caahie|" pAyAsI-"kAzyapa ! cAhe Apa jo bhI kaheM, mujhe to aisA hI jaMcatA hai, maiM to pUrvavat yahI mAnatA hU~ ki loka, paraloka Adi nahIM haiN|" kAzyapa- "isake lie koI tarka ?' pAyAsI-"kAzyapa ! mere pAsa tarka hai| jaba maiMne jIva-hiMsA Adi duSkRtyoM se virata apane AtmIya-janoM ko itanA jora dekara kahA ki ve mujhe Akara kaheM, unhoMne svIkAra bhI kiyA ki ve aisA kareMge, kintu, jaisI bhI sthiti ho, koI to Akara kahatA athavA kisI ke dvArA apanA sandeza bhijavAtA, kintu, kisI ne bhI vaisA na kiyaa| isase maiM yahI mAnatA hU~ ki na svarga-naraka hai, na loka-paraloka hI hai aura na jIva ke maraNoparAnta janma hI hotA hai| kAzyapa-"rAjanya ! eka bAta aura suno| manuSyoM kA jo sau varSa kA samaya hotA hai, trAyastriMza devoM kA vaha eka ahorAtra hotA hai / vaise tIsa ahorAtra kA eka mAsa hotA hai / vaise bAraha mAsoM kA eka varSa hotA hai| usa prakAra ke sahasra varSa trAyastriMza devoM ke AyuSya kA parimANa hai| tumhAre suhRd, mantrI, kauTumbika puruSa Adi maraNoparAnta trAyastriza devoM ke rUpa meM svarga meM paidA hue hoM, uttama gati ko prApta hue hoM, unake mana meM yadi aisA AyA bhI ho ki hama do-tIna ahorAtra divya kAma-bhogoM kA Ananda le leM, phira pAyAsI rAjanya ke pAsa jAeM aura usase aisA kaheM ki yaha loka bhI hai, para loka bhI hai, ityaadi| aura ve yadi kahane hetu AeM bhI to maiM yaha pUchatA hU~, kyA yaha saMbhava hogA, ve kaheM aura tuma suno|" pAyAsI- "kAzyapa ! yaha saMbhava nahIM hogA; kyoMki devoM ke do-tIna ahorAtra vyatIta hone kA artha hamAre saikar3oM varSa vyatIta honA hogaa| devoM ke yaha kahane hetu Ane ke bahuta pahale hI hama mara cuke hoNge| kintu, kAzyapa ! trAyAstraza devoM kA AyuSya itanA lambA hotA hai, maiM yaha nahIM maantaa|" ___ kAzyapa----"rAjanya ! udAharaNArtha eka manuSya janma se andhA hai| na usane kAlA, na ujalA, na nIlA, na pIlA, na lAla, na maMjiSTha, na U~cA tathA na nIcA dekhA hai, na tAre, na candra aura na sUrya hI dekhA hai| vaha kahe ki na kAlA hai, na ujalA hai, na nIlA hai, na pIlA hai, na lAla hai, na maMjiSTha hai, na U~cA hai, na nIcA hai, na tAre haiM, na candra hai aura na sUrya hI hai| na koI aisA hai, jo inako dekhatA hai, yaha isalie ki maiM una sabako nahIM dekhatA / rAjanya ! kyA usa janmAndha puruSa kA aisA kahanA ucita hai ?" pAyAsI-"kAzyapa ! usakA aisA kahanA ucita nahIM hai, ThIka nahIM hai| kAlA, ujalA Adi saba haiM / aisA puruSa bhI hai, jo inako dekhatA hai| janmAndha jo yaha kahe ki maiM unheM nahIM dekhatA, isalie ve nahIM haiM, yaha kaise ho?" __ kAzyapa- "rAjanya ! tuma bhI mujhe usa janmAndha puruSa jaise lagate ho, jo yaha kahate hoM ki trAyastriza devoM ke dIrgha AyuSya kI bAta ThIka nahIM hai| rAjanya ! paraloka ko, pAralaukika padArthoM ko ina carma-cakSuoM se nahIM dekhA jA sktaa| jo zramaNa-brAhmaNa ekAnta ____ 2010_05 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 vana meM nivAsa karate haiM, prasannatApUrvaka saMyama kA pAlana karate haiM, ve alaukika divya cakSu prApta karate haiN| unhIM divya cakSuoM dvArA ve isa loka ko dekhate haiM, paraloka ko dekhate haiN| "rAjanya ! jaisA tuma samajhate ho, ina carma-cakSuoM se paraloka ko dekhA jA sakatA hai, yaha ThIka nahIM hai| vaha to alaukika netroM dvArA hI dekhA jA sakatA hai| isalie tumheM yaha mAnanA cAhie ki yaha loka bhI hai, paraloka bhI hai-ityaadi|" pAyAsI-"kAzyapa ! Apa cAhe jaisA kaheM, bAta jaMcatI nhiiN| mere mana meM to yahI jamA huA hai ki na loka hI hai aura na paraloka hI hai ; ityaadi|" kAzyapa-"rAjanya ! isake lie koI aura tarka tumhAre pAsa hai ?" pAyAsI-"kAzyapa ! hA~, hai|" kAzyapa-"batalAo, vaha kyA hai ?" pAyAsI-"maiM aise ucca AcArayukta, kalyANamaya, pavitrAtmA zramaNa-brAhmaNoM ko dekhatA hU~, jinameM jijIviSA--jIne kI icchA hai, mumUrSA-marane kI kI icchA nahIM hai| ve du:kha se bacanA cAhate haiM, sukha prApta karanA cAhate haiN| kAzyapa ! taba mere mana meM sahasA yaha bhAva utpanna hotA hai ki yadi ye ucca AcAra zIla, pAvanacetA zramaNa-brAhmaNa yaha mAnate haiM ki marane ke bAda hamArA kalyANa hogA to ve usI samaya jahara khAkara, peTa meM churA bhoMka kara, apanA galA ghoMTakara yA gaDDhe meM girakara apane Apako samApta kara dete -AtmaghAta kara lete, kintu, ve aisA nahIM karate / isase pratIta hotA hai ki ve vastutaH aisA nahIM mAnate ki uparAnta unakA kalyANa hogaa| isase loka, paraloka Adi na mAnane kA mantavya siddha hotA hai|" kAzyapa--"rAjanya ! maiM eka udAharaNa dvArA apanI bAta samajhAnA cAhatA huuN| nipuNa puruSa udAharaNa dvArA tathya ko hRdayaMgama kara lete haiM / "rAjanya ! purAvartI samaya kI bAta hai, eka brAhmaNa ke do patniyA~ thiiN| eka patnI ke dasa-bAraha varSa kA putra thA, dUsarI patnI ke garbha thaa| aisI sthiti meM usa brAhmaNa kI mRtyu ho gii| taba usa bAlaka ne apanI sautelI mAM se kahA- 'jo yaha sampatti, suvarNa, rajata, dhana, dhAnya Adi ghara meM hai, una sabakA adhikArI maiM huuN| isameM tumhArA koI haka nahIM hai / yaha saba mere pitA kA dAya hai, jisakA uttarAdhikAra mujhe prApta hai bAlaka dvArA yoM kahe jAne para sautelI mAM ne usase kahA- 'taba taka Thaharo, jaba taka mere santAna ho jaae| yadi vaha putra hogA to to usakA bhI AdhA bhAga hogA aura yadi putrI hogI to tumheM usakA pAlana-poSaNa karanA hogaa| usa bAlaka ne yaha sunakara dUsarI bAra bhI apanI vahI bAta duharAI ki samana sampatti kA hakadAra vahI hai| usakI sautelI mAM ne bhI phira vahI bAta kahI, jo usane pahale kahI thI ki usake prasava ho jAne taka tthhro| "bAlaka nahIM maanaa| tIsarI bAra bhI usane vahI bAta duharAI / taba brAhmaNI ne yaha socakara ki lar3akA bAra-bAra mujhe eka hI bAta kaha rahA hai, isalie cAhe putra ho yA putrI mujhe abhI prasava karanA caahie| usane eka churA liyA, koTharI ke andara gaI aura apanA peTa cIra ddaalaa| phalataH vaha khuda bhI mara gaI tathA usake garbha kA bhI nAza ho gayA / jaise anucita rUpa meM dAya bhAga kI kAmanA karane vAlI vaha mUrkha, ajJa strI naSTa ho gaI, usI taraha ve manuSya mUrkha aura ajJa hote haiM, jo asamaya meM paraloka ke sukha kI kAmanA se AtmaghAta kara ____ 2010_05 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 163 lete haiN| rAjanya ! isalie zramaNa-brAhmaNa aparipakva kA svayaM paripAka nahIM karate, kintu, jJAnI janoM kI jyoM sahaja rUpa meM saMbhUyamAna paripAka kI pratIkSA karate haiN| "rAjanya ! vaise zramaNa-brAhmaNoM ke jIne meM lAbha bhI hai| jitane jyAdA samaya ve jIvita rahate haiM, utanA hI puNya ajita karate haiM, logoM kA hita karate haiN| unheM sukha pahuMcAne kA prayatna karate haiN| yaha saba dekhate hue tumheM yaha jAnanA cAhie aura mAnanA cAhie ki loka, paraloka Adi kA astitva vastuta: hai|" pAyAsI- "kAzyapa ! yadyapi Apane samajhAyA, para, merI samajha meM bAta abhI baiThI nhiiN| merI to vahI dhAraNA hai, jo pahale thii|" kAzyapa-"isake lie koI tarka prastuta kro|" pAyAsI-"hAM kAzyapa ! karatA huuN| mere karmacArI eka cora ko, aparAdhI ko pakar3akara mere pAsa lAe aura kahane lage-'yaha cora hai, aparAdhI hai| Apa jaisA ucita samajhe, ise daNDa deN|' maiMne unheM Adeza diyA-'isa puruSa ko jIte jI eka bar3e hA~De meM ddaalo| hA~De kA muMha banda kara do| usa para gIlA camar3A bA~dha do| camar3e ko gIlI miTTI se lIpa do| phira use cUlhe para rakha do aura cUlhe meM Aga jalA do| ___ "mere karmacAriyoM ne merI AjJA ke anusAra kiyaa| cUlhA jalate, A~ca lagate jaba kAphI dera ho gaI aura maiMne samajhA ki vaha manuSya mara gayA hogA to maiMne usa hA~De ko cUlhe se nIce utaravAyA, yaha socakara dhIre se usakA muMha khulavAyA ki maiM jIva ko hAMDe se bAhara nikalate hue dekhU para mujhe jIva bAhara nikalatA huA nahIM dikhAI diyaa| kAzyapa ! yaha dekhate merA apanA vizvAsa dRr3ha hai ki na loka hai aura na paraloka hai, na jIva marakara utpanna hotA hai, na jIva tathA zarIra bhinna-bhinna haiN|" kAzyapa-"rAjanya ! maiM tumheM eka bAta pUchatA hU~, tumane sote samaya kyA kabhI sapane meM sundara udyAna, sundara bhUmi, sundara sarovara dekhA hai ?" pAyAsI-"hA~, kAzyapa ! dekhA hai|" kAzyapa-"usa samaya kunja, vAmaka, striyA~, kumArikAe~-ye saba kyA tumhAre antaHpura ke praharI ke rUpa meM upasthita nahIM the?" pAyAsI-"hAM, kAzyapa the|" kAzyapa-"kyA unhoMne tumhAre jIva ko udyAna Adi dekhane hetu deha ke bhItara se bAhara nikalate, udyAna Adi kI ora jAte, unheM dekhakara vApasa lauTate aura phira deha ke bhItara praveza karate nahIM dekhA?" pAyAsI-"kAzyapa ! aisA nahIM huA hai| unhoMne jIva ko nahIM dekhaa|" kAzyapa-"rAjanya ! jaba ve tumhArI jIvita avasthA meM bhI jIva ko deha se bAhara nikalate tathA bhItara jAte nahIM dekhate to tuma eka mRta vyakti kI deha se jIva ko bAhara nikAlate kaise dekha sakate ho? isa kAraNa jIva Adi kA, loka, paraloka Adi kA apanA svatantra astitva hai, yaha tumheM mAna lenA caahie|" pAyAsI-"kAzyapa ! phira bhI bAta mana meM jamatI nhiiN|" kAzyapa-"bAta na jamane kA koI kAraNa yA tarka hai ?" pAyAsI-"hai, batalAtA hU~-mere karmacArI eka cora ko pakar3akara mere pAsa laae| ____ 2010_05 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 Agama aura tripiTaka eka anuzIlana [ khaNDa : 3 maiMne unheM Adeza diyA, pahale ise tarAjU para tolo, isakA tola dhyAna meM rkho| phira rassI dvArA isakA galA ghoMTa do, ise jAna se mAra do, phira ise tarAjU para tolo / mere karma - cAriyoM ne mere Adeza kA pAlana kiyA / pariNAma yaha nikalA, vaha jaba jIvita thA, taba halakA thA, kintu, marane ke pazcAt vahI zava bhArI ho gayA / arthAt jaba zarIra se jIva nikala gayA, taba to vaha zarIra aura adhika halakA honA cAhie, kintu, isase ulTA huA / isalie zarIra se na jIva bhinna hai, na usakA apanA svatantra astitva hI hai / jIva kA mara kara phira janma lenA, loka, paraloka Adi kA honA, yaha saba merI samajha meM nahIM AtA / Apa cAhe jaisA batalAeM, merI to pUrvavat vahI dhAraNA hai / " kAzyapa - "rAjanya ! eka upamA dvArA, dRSTAnta dvArA apanA abhimata aura spaSTa karatA huuN| eka lohe kA golA hai, jo Aga meM atyadhika tapA hai, damaka rahA hai, jala rahA hai, dahaka rahA hai / eka puruSa use tarAjU dvArA tolatA hai| kucha samaya pazcAt usake ThaMDe ho jAne para use vaha phira tolatA hai / batalAo, vaha lohe kA golA, jaba atyanta tapA ho, taba halkA hogA yA jaba zItala ho, taba halkA hogA ?" pAyAsI -- "jaba vaha lohe kA golA Aga tathA havA ke sAhacarya se paritapta ho, AdIpta ho, prajvalita ho, taba halkA hotA hai aura kucha samaya bAda vaha zItala ho to vaha bhArI ho jAtA hai / " "rAjanya ! yahI bAta zarIra ke sAtha hai / jaba vaha AyuSya, zvAsa-prazvAsa evaM vijJAna ke sAtha hotA hai, taba vajana meM halkA hotA hai| jaba vaha zarIra AyuSya, zvAsa-prazvAsa evaM vijJAna ke sAtha nahIM hotA to bhArI ho jAtA hai / astu, isase jIva, loka, paraloka Adi kI siddhi hotI hai / " pAyAsI -- "kAzyapa ! Apa dvArA itanA samajhAye jAne para bhI ApakI bAta samajha meM nahIM AtI, merI mAnyatA meM antara nahIM AtA / " kAzyapa - "samajha meM nahIM Ane ke sambandha meM koI tarka de sakate ho ? " pAyAsI - "hAM, kAzyapa ! de sakatA hU~ / mere karmacArI eka bAra eka aparAdhI ko mere pAsa laae| maiMne unheM Adeza diyA ki isa manuSya ko eka bAra jAna se mata mAro, isakA mAMsa, nAr3iyA~, haDDiyA~ aura carbI -- ina sabako alaga-alaga kara do| maiM isakI deha se bAhara nikalate jIva ko dekha sakUM / mere karmacAriyoM ne mere Adeza ke anurUpa vaisA hI kiyA / vaha puruSa lagabhaga marane kI sthiti meM A gyaa| maiMne unase kahA - ise pITha ke bala cita liTA do| kucha hI kSaNoM meM yaha marane vAlA hai / jaba maregA, isakA jIva nikalegA, maiM use dekhUMgA / mere kathAnusAra karmacAriyoM ne usa puruSa ko pITha ke bala cita liTA diyaa| maiM gaura se dekhatA rahA, kintu, mujhe usakA jIva bAhara nikalatA nahIM dIkhA / " maiMne apane karmacAriyoM se phira kahA - "ise ulaTA -- peTa ke bala sulAo, eka karavaTa se sulAo, phira dUsarI karavaTa se sulAo, Upara khar3A karo, ise hAthoM se pITo, patthara se mAro, isa para lAThI prahAra karo, anya zastroM dvArA prahAra karo, ise hilAo, DulAo, jhakajhoro, jisase maiM isake jIva ko bAhara nikalate dekha sakUM / " maiMne jaisI AjJA dI, vaha saba una karmacAriyoM ne kiyA, kintu, maiMne aura unhoMne tisa para bhI jIva ko zarIra se bAhara nikalate nahIM dekhA / 2010_05 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 165 "kAzyapa ! aisI sthiti meM loka, paraloka, jIva Adi ke astitva se sambaddha bAteM maiM kaise mAna sakatA huuN| maiM apanI usI mAnyatA para dRr3ha hU~ ki na loka hai, na paraloka hai; ityAdi / " kAzyapa---"pAyAsI ! bahuta dina pUrva kI bAta hai, eka zaMkhavAdaka zaMkha lie nagara se calakara gAMva meM aayaa| gA~va ke bIca meM khar3e hokara usane tIna bAra zaMkha bjaayaa| phira zaMkha ko bhUmi para rakhA aura eka tarapha baiTha gyaa| usa gA~va ke AsapAsa ke sthAna ke logoM ke mana meM AyA--aisA ramya, sundara, ullAsapUrNa, manohara evaM mohaka zabda kisakA hai ? ve sabhI ekatra hokara zaMkha vAdaka ke pAsa Aye aura usase usa zruti-madhura zabda-dhvani ke viSaya meM puuchaa| "zaMkhavAdaka ne kahA -- yaha vaha zaMkha hai, jisase yaha zabda nikalA hai|' "una logoM ne zaMkha ko sIdhA rakhA aura ve usase kahane lage--'zaMkha ! tuma bajo, dhvani-prasAra karo !' zaMkha ni:zabda rahA / taba unhoMne usa zaMkha ko ulaTA rakhA, Ter3hA rakhA, karavaTa ke bala rakhA aura zaMkha ko bajane ke lie kahate rahe, kintu, zaMkha nahIM bjaa| "rAjanya ! zaMkhavAdaka ne jaba yaha dekhA to use mana-hI-mana lagA--grAmavAsI bar3e mUr3ha haiN| inheM zaMkha bajAnA bhI nahIM aataa| usane una logoM ke dekhate-dekhate zaMkha uThAyA, usako tIna bAra bjaayaa| phira vahA~ se calA gyaa| "rAjanya ! isase gA~va vAloM ne samajhA-zaMkha taba bajatA hai, jaba koI vAdaka puruSa ho, vaha bajAne kA vyAyAma kare-prayAsa kare, muMha se vAyu phUMke, usI prakAra jaba manuSya AyuSya ke sAtha hotA hai, zvAsa-prazvAsa yukta hotA hai, vijJAna ke sAtha hotA hai, tabhI vaha hilatA-DulatA hai, khar3A rahatA hai, baiThatA hai, sotA hai| vaha A~khoM se rUpa dekhatA hai, kAnoM se zabda-zravaNa karatA hai, nAsikA se gandha sUMghatA hai, jIbha se rasa cakhatA hai, zarIra se saMsparza karatA hai, tathA mana se vividha dharmoM ko vibhinna padArthoM ke svarUpoM ko evaM viSayoM ko jAnatA hai| jaba yaha zarIra AyuSya, zvAsa-prazvAsa tathA vijJAna yukta nahIM hotA to na vaha (manuSya) netroM dvArA rUpa dekhatA hai, na kAnoM se zabda sunatA hai, na nAsikA se gandha sUMghatA hai, na jIbha se rasa kA svAda letA hai, na deha se saMsparza karatA hai tathA na mana dvArA vibhinna padArthoM ke svarUpa tathA viSaya jAnatA hai / astu, isa sthiti ko dekhate hue tumheM yaha samajhanA cAhie ki loka-paraloka Adi kA astitva hai|" pAyAsI-"kAzyapa ! phira bhI bAta pakar3a meM nahIM aatii| maiM to apanI pUrva-kathita mAnyatA para hI dRr3ha huuN|" kAzyapa-"rAjanya ! aisA tuma kaise kahate ho ?" pAyAsI--"mere, karmacArI eka aparAdhI ko mere pAsa lAye / maiMne unheM Adeza diyA ki isa manuSya kI camar3I udher3a DAlo, jisase maiM isake jIva ko pratyakSa dekha sakaM / mere Adeza ke anusAra unhoMne usakI camar3I udher3a DAlI, kintu, usakA jIva dRSTigocara nahIM huaa| phira maiMne unase kahA, isakA mAMsa kharoMca DAlo, isakI nAr3iyA~ udher3a do, isakI haDDiyAM bikhera do, carbI kATa-kATa kara ise. chAMga do, jisase kisI prakAra isakA jIva mujhe dikhAI de sake / jaisA-jaisA maiMne Adeza diyA, ve karate gaye, kintu, isake bAvajUda mujhe usakA jIva dikhAI nahIM diyaa| isa kAraNa merI mAnyatA meM koI antara nahIM aataa|" kAzyapa-"rAjanya ! maiM eka udAharaNa dvArA isa tathya ko samajhAtA huuN| purAnI ____ 2010_05 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 bAta hai, eka jaTAdhArI puruSa thA / vaha agni-upAsaka thA / vaha vana ke bIca vRkSoM ke pattoM dvArA nirmita eka kuTI meM nivAsa karatA thA / usa sthAna para vyApAriyoM kA -- banajAroM kA sArtha kAfilA AyA / banajAre usa jaTAdhArI, agni-upAsaka puruSa kI kuTI ke samIpa eka rAta ruke aura cale gaye / usa jaTAdhArI ne socA- ina bajajAroM ke adhinAyaka mukhiyA ke pAsa maiM jAUM, usase kucha prApta ho skegaa| vaha puruSa vahA~ se uThA, jahA~ banajAroM kA mukhiyA thA, udhara claa| rAta ko banajAroM kA jahA~ par3Ava thA, vahA~ pahu~cA / vahA~ usane eka bacce ko dekhA, jo kAfile se chUTa gayA thA, pIche raha gayA thA / baccA bahuta choTA thA / usane vicAra kiyA, yadi dekhabhAla evaM surakSA nahIM kI jAyegI to yaha baccA mara jaayegaa| yaha ucita nahIM hogA ki mere dekhate eka bAlaka yoM asahAyAvasthA meM mara jAe / isalie mujhe cAhie, isa bacce ko maiM apane Azrama meM le jAUM, ise pAlUM-posUM, bar3A karUM / tadanusAra vaha usa bacce ko Azrama meM lAyA, usakA pAlana-poSaNa kiyA, use bar3A kiyA / "vaha bAlaka dasa-bAhara varSa kA ho gayA / eka bAra kisI Avazyaka kArya se usa jaTAdhArI puruSa ko janapada meM jAnA thA / usane usa lar3ake ko kahA - "tAta ! maiM janapada meM jA rahA hU~ / tuma agni kI sevA karate rahanA, use bujhane na denA / ' usane use eka kulhAr3I, do araNI tathA kucha lakar3iyA~ dIM aura hidAyata kI ki yadi Aga bujha jAe to ye sAdhana haiM phira agni utpanna kara lenA / yoM kahakara vaha apane gantabya kI ora calA gayA / "bAlaka to thA hI, khela meM lagA rahatA, eka dina agni bujha gii| usane socApitA kI AjJA hai, mujhe agni utpanna kara lenI cAhie, use jalate rakhanA cAhie / taba usane kulhAr3I hAtha meM lI tathA donoM araNiyoM ko cIranA, phAr3anA zurU kiyaa| kATa-kATa kara usane do, tIna, pA~ca, daza, kramazaH sau Tukar3e taka kara DAle, unheM UMkhala meM DAlakara kUTA, havA meM ur3AyA, kintu, itanA saba karane ke bAvajUda usase agni nahIM niklii| "vaha jaTAdhArI agni- ArAdhaka janapada meM apanA kArya pUrNa kara vApasa lauTA / apane Azrama meM aayaa| Akara usa bAlaka se pUchA -- ' beTA ! Aga bujha to nahIM gaI ?' bAlaka ne kahA- "tAta ! 'khelane meM laga gayA thA, isalie Aga bujha gaI / Apake kathanAnusAra maiMne agni utpanna karane kI bar3I ceSTA kI / araNiyoM ko cIra DAlA, phAr3a DAlA, unake sau taka Tukar3e kara DAle, UMkhala meM kUTA, havA meM ur3AyA, kintu, phira bhI Aga utpanna nahIM huI / ' "usa puruSa ne mana-hI-mana socA, yaha lar3akA bar3A ajJa hai, nAsamajha hai| isI kAraNa sAdhanoM ke rahate hue bhI yaha agni utpanna nahIM kara skaa| usane usa bAlaka ke samakSa ara NiyoM ko liyaa| unase yathA vidhi agni utpanna kI aura usa bAlaka se kahA - 'Aga isa prakAra utpanna kI jAtI hai / jisa prakAra tumane prayatna kiyA, vaisA karane se agni utpanna nahIM hotI; kyoMki vaha agni utpanna karane kI vidhi nahIM hai / ' "rAjanya ! tuma bhI usa bAlaka kI jyoM ajJAna - pUrvaka, anupayukta rUpa meM paraloka kI jIva gaveSaNA kara rahe ho| tumhArI dhAraNA ThIka nahIM hai / tuma use badalo, jisase tumhArA bhaviSya duHkhAkIrNa na ho, azreyaskara na ho| " pAyAsI- "kAzyapa ! Apa cAhe jo kaheM maiM apanI isa bhI tyAga nahIM sakatA / kozala nareza prasenajit, anyAnya rAjA 2010_05 dhAraNA ko asat hote hue aura dUsare loga yaha jAnate Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga [ kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 197 haiM ki pAyAsI rAjanya kA loka, paraloka, jIva, punarjanma Adi ke viSaya meM aisA mantavya hai ki inakA astitva nahIM hai| "kAzyapa ! yadi maiM apane ina siddhAntoM kA parityAga kara dUM to loga mujha para tAne kaseMge, vyaMgya kareMge ki pAyAsI rAjanya mUDha thA, ajJa thA, bhrAnti-grasta thaa| cAhe mujhe apane lata siddhAntoM para krodha Ae, cAhe ve mujhe aprItikara lageM, cAhe unake kAraNa mere mana meM khinnatA utpanna ho to bhI maiM ina siddhAntoM ko apanAye rhuuNgaa|" kAzyapa-"maiM eka udAharaNa dvArA apanA viSaya kucha aura spaSTa karatA hU~ / prAcIna kAla kI bAta hai, bahuta se vyApArI banajAre eka hajAra gAr3iyoM para apanA mAla lAde vyApArArtha pUrva janapada se pazcima janapada kI ora jA rahe the| ve jina-jina rAstoM se gujarate, usa bIca Ane vAle ghAsa, kASTha tathA patra Adi ve naSTa, dhvasta-vidhvasta kara DAlate / una vyApAriyoM kA pAMca-pA~ca sau gADiyoM kA eka-eka kAphilA thA--ve do kAphiloM meM antavibhakta the, jinameM se pratyeka kA eka-eka adhinAyaka-mukhiyA thaa| donoM adhinAyakoM ne socA, eka hajAra gAr3iyoM kA samaveta rUpa meM gamanazIla hamArA bhArI kAphilA hai, hama loga jahA~ bhI jAte haiM, tRNa, kASTha, patra Adi naSTa-bhraSTa kara DAlate haiN| acchA ho, hama apanI pAMca-pA~ca sau gAr3iyoM ke sAtha do pRthak-pRthaka bhAgoM meM ba~Ta jaaeN| aisA socakara ve do bhAgoM meM ba~Ta gye| "vyApAriyoM-banajAroM kA eka mukhiyA bahuta-sA ghAsa, kASTha tathA pAnI Adi apekSita sAmagrI sAtha lie eka tarapha ravAnA ho gyaa| do-tIna dina calatA rahA / usake bAda usane eka kardama-lipta cakkoM vAle, sundara ratha para ArUr3ha eka puruSa ko sAmane se Ate hue dekhA / vaha kAle varNa kA thaa| usakI lAla-lAla A~kheM thIM, dhanuSa-bANa liye thA, kumudagrathita mAlA pahane thaa| usake kapar3e bhIge the, bAla bhI bhIge the| banajAroM ke mukhiyA ne usase pUchA-'mahodaya ! Apa kahA~ se A rahe haiM ?' vaha puruSa bolA-'amuka janapada se|' 'Apa kahA~ jAyeMge?' 'amuka janapada ko jaauuNgaa|' 'kyA usa vana meM, jise Apa pIche chor3a Aye haiM, bhArI varSA huI hai ?' "hAM usa vana meM bhArI varSA huI hai / rAste jala se bhara gaye haiM / sthAna-sthAna para bahuta ghAsa kASTha aura pAnI hai| Apa apane purAne ghAsa, kASTha aura pAnI kA bhAra aba Age kyoM Dho rahe haiM ? acchA hogA, ise yahIM DAla deN| isase ApakI gAr3iyA~ kucha halakI ho jaayeNgii| bailoM ko nirarthaka kaSTa nahIM hogaa| aisA kara Apa Age jaaeN| Age saba vastue~ prApta yaha sunakara banajAroM kA mukhiyA apane sAthiyoM se bolA- "yaha puruSa jo kaha rahA hai, ThIka hai| hama apanA purAnA ghAsa Adi yahIM DAla deN| gAr3iyoM ko halkA kara Age bddh'e|" "banajAroM ko apane mukhiyA kA sujhAva acchA lgaa| unhoMne apanA ghAsa Adi vahIM chor3a diyaa| ve Age bddh'e| pahale par3Ava para phuNce| tRNa, kASTha evaM pAnI nahIM milA / dUsare par3Ava para pahu~ce, vahI sthiti rhii| kramazaH tIsare, cauthe, pAMcaveM, chaThe aura sAtaveM par3Ava para pahu~ce, kintu, tRNa Adi nahIM prApta hue| sabhI bar3e saMkaTa meM par3a gye| vaha puruSa, jisane ___ 2010_05 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 banajAroM ke mukhiyA ko ukta sujhAva diyA thA, vAstava meM eka rAkSasa thaa| unheM asahAya evaM kSINa dekhakara vaha una para TUTa par3A, sabhI AdamiyoM tathA pazuoM ko khA gyaa| vahA~ unakI asthiyA~ mAtra bacI rhii| "kucha dina bAda banajAroM ke dUsare kAfile kA mukhiyA bhI apane sArtha ke sAtha Age bddh'aa| do-tIna dina calane ke uparAnta use bhI vaha kAle raMga kA, lAla netroM vAlA puruSa milA / usane pUrvavartI sArtha ke mukhiyA ko jaisA kahA thA, isako bhI vaisA hI kahA.---'kyoM phijUla apane bailoM ko kaSTa dete haiM ? Age to tRNa Adi saba suprApya haiM hii|' ___ "isa para banajAroM ke isa mukhiyA ne socA, yaha puruSa hameM aisA kyoM kaha rahA hai ki Age vana meM bahuta vRSTi huI hai, tRNa Adi sabhI apekSita padArtha sulabha haiN| isa puruSa se na hamArA koI pUrva paricaya hai, na hamArA yaha mitra hai aura na isake sAtha hamArA koI khUna kA riztA hai| isa para hama loga kaise vizvAsa kreN| aise ajJAta-kulazIla puruSa kA vizvAsa nahIM karanA cAhie / isalie hama apane sAtha ke tRNa, kASTha evaM jala ko yahA~ nahIM chor3eMge, apane sAtha liye cleNge| sAthI banajAre bole-"bahuta acchA, jo Apa kahate haiM, vaha ThIka hai|' ve Age bddh'e| ve pahale par3Ava para, yoM Age kramazaH sAtaveM par3Ava para pahu~ce / kahIM kucha nahIM milA / sAtaveM par3Ava para unhoMne pichale sArtha ke banajAroM tathA unake pazuoM kI haDDiyoM ke Dhera dekhe, jinheM vaha rAkSasa khA gayA thaa| sArI sthiti unakI samajha A gii| usa sArtha kA sArA mAla-asabAba vahIM par3A thaa| 'mukhiyA ne apane sAthI banajAroM se kahA-'apane sArtha meM jo kama kImata kI vastueM haiM, unheM hama yahI DAla deM tathA isa sAmAna meM se bahumUlya vastue~ lekara apanI gAr3iyoM meM bhara leN|' banajAroM ne vaisA hI kiyA aura ve sukhapUrvaka, nirvighna usa vana ko pAra kara gye| "rAjanya ! usI prakAra tuma usa pahale kAravAM ke banajAroM kI jyoM ajJa ho, abodha ho / anucita, anuprayukta rUpa meM paraloka kI, jIva kI gaveSaNA karate hue tuma bhI usI prakAra naSTa ho jAoge, jaise vaha pahalA sArtha apane sAtha kI Avazyaka sAmagrI pheMka kara asaMbhAvya, avizvasya tRNa Adi kI khoja karatA naSTa ho gyaa| jaise usa sArthavAha ke sAtha-sAtha usakI bAta para vizvAsa karane vAle sabhI loga naSTa ho gaye, usI prakAra jo tumhArI bAteM sunate haiM, unameM vizvAsa karate haiM, vaisI mAnyatA rakhate haiM, ve sabhI naSTa ho jaayeNge|" pAyAsI- "kAzyapa ! Apa jo bhI kaheM, kozalanareza prasenajit tathA anya rAjA va loga mere viSaya meM jo kaheMge, usakI kalpanA kara maiM nahIM soca pAtA, sAhasa nahIM kara pAtA ki apane galata mata kA parityAga kara duuN| aisA karanA mere lie bar3A lajjAjanaka hogaa|" kAzyapa-"rAjanya ! eka udAharaNa aura suno / bahuta pahale kI bAta hai, eka zUkara-pAlaka thaa| vaha apane grAma se kisI anya grAma meM aayaa| usane vahA~ mala kA eka bar3A Dhera dekhA, jo sUkhA thaa| usane apane mana meM vicAra kiyA--yaha zuSka mala mere sUaroM ke khAne ke kAma ko upayogI vastu hai; ata: mujhe cAhie, maiM yahA~ se jitanA uThA sakU, sUkhA mala uThA luuN| taba usane apanI caddara phailAI, mala baTorA, jitanA samA sakA, usa ____ 2010_05 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva :AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 166 kAraNa caddara meM bAMdhA, gaTThara banAyA, apane zira para laadaa| Age cala pdd'aa| jyoMhI vaha kucha Age bar3hA, akasmAt mUsalAdhAra varSA hone lgii| mala kA gaTThara bhIga gayA, cUne lagA, Tapakane lagA, jisase vaha ApAda-kaNTha-mastaka se pairoM taka mala se lathapatha ho gyaa| 'logoM ne jaba usako usa sthiti meM dekhA to ve usase kahane lage-'kyA tuma pAgala ho gaye ho, kyA tumhAre mAthe para koI sanaka savAra hai, jo isa prakAra cUte hue, Tapakate hue mala kA gaTThara zira para liye jA rahe ho ?' vaha zUkara-pAlaka bolA-'Apa hI pAgala hoMge, sanakI hoMge, jo aisA kahate haiN| yaha to mere sUaroM kA bhojana hai / itanI dUra se uThAkara lAyA hUM, kyoM na liye calUM?' "rAjanya ! usa zUkara-pAlaka kI jyoM tuma azuci, mithyA vicAroM kA malImasa gaTThara liye calAne vAle pratIta hote ho| apane asad vicAroM, mithyA siddhAntoM kA mala ke gaTThara kI jyoM parityAga kara do|" pAyAsI-"kAzyapa ! Apa jo bhI kaheM, jitanA bhI kaheM, dIrgha kAla se jina siddhAntoM ko maiM liye calA A rahA hU~, unakA parityAga kaise kara dUM? yaha duHzakya hai|" kAzyapa-"rAjanya ! eka upamA aura batalAtA huuN| do juArI the| ve paraspara juA khelate the| unameM eka juArI bar3A dhUrta thaa| jaba pAsA usakI hAra kA par3atA to vaha use jhaTa uThAkara, chipAkara nigala jaataa| apanI hAra ko vaha yoM bacA letaa| jaba pAsA sammukhIna jaArI ke hAtha se usakI jIta kA par3atA to use bhI vaha usI prakAra nigala jaataa| usakI jIta ko sAmane nahIM Ane detaa| dUsare juArI ne use eka bAra pAsA nigalate dekha liyaa| usane usakA buddhi dvArA pratikAra karanA caahaa| usane usase kahA-'tuma bar3e vijetA ho| pAse mAno tumhAre vazagata haiN| mujhe pAse do| maiM unakI pUjA-arcA karUM tAki ve mere pakSa meM bhI par3eM, mujhe bhI vijaya dilvaaeN|' "pahalA juArI bolA-'bahuta acchA, pUjArtha pAse le lo|' 'usane usako pAse de die / jisane pAse lie, usane-dUsare juArI ne unako gupta rUpa meM viSAkta kiyA-tarala viSa meM bhigoyA, sukhaayaa| phira apane sAthI juArI ke pAsa AyA aura bolA-'Ao, jUA kheleN|' "vaha aayaa| dyUta-krIr3A kA krama calA / jyoMhI pAsA usake viparIta par3A, vaha pahale kI jyoM use uThAkara nigala gyaa| dUsare juArI ne yaha dekhA / usane kahA-'tU nahIM jAnatA vaha pAsA, jo tumane nigala liyA hai, tumhArI jAna le legA, tIvra viSa-dagdha hai| dhUrta ! tU aba apane duSkRtyoM kA phala bhog|' "rAjanya ! pratIta hotA hai, tuma usa juArI ke sadRza ho, jo viSadagdha pAse ko nigala gyaa| viSAkta pAse ke sadRza apane ulaTe, galata siddhAntoM ko chor3a do, jisase tumhArA bhaviSya duHkha-vajita evaM kalyANAnvita ho|" pAyAsI -"kAzyapa ! baddhamUla dhAraNAoM ko tyAga denA bahuta kaThina hai, lajjAjanaka hai| maiM isa lajjA ke prAcIra ko lAMgha nahIM sktaa|" "rAjanya ! phira eka udAharaNa detA huuN| purAvartI kAla meM eka bahuta samRddhizAlI, vaibhavasampanna janapada thaa| kisI anya sthAna meM nivAsa karane vAle do mitroM ne jaba usa janapada ke sambandha meM sunA to eka mitra dUsare se bolA--'jahA~ vaha janapada hai, hama donoM vahAM 2010_05 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 cleN| thor3e hI samaya meM hama vipula dhana ajita kara laayeNge|' sAthI mitra ko yaha prastAva rucikara lgaa| donoM usa janapada meM jAne ko sahamata hue| "donoM mitra usa janapada kI dizA meM ravAnA hue| kucha dUra calane para unheM bahuta-sA sana idhara-udhara par3A milaa| eka mitra dUsare mitra se bolA-'yahA~ bahuta-sA sana pheMkA hai| hama donoM isameM se jitanA le sakeM, le leM, eka-eka gaTThara bA~dha leM, le cleN| donoM ne eka-eka gaTThara bA~dha liyA, uThAyA aura Age ravAnA hue| __ "kucha Age jAne para eka gAMva aayaa| usake pAsa hI unheM sana kA katA sUta bar3e parimANa meM kSipta dikhAI diyaa| yaha dekhakara pahale mitra ne dUsare mitra se kahA-'sana se sUta banatA hai, jisake liye hama usake gaTThara liye cala rahe haiN| sana kA katA huA sUta jaba yahA~ prApta hai to hameM sana ko yahA~ DAla denA cAhie tathA sUta ke gaTThara banAkara liye calanA caahie|' __"usakA sAthI bolA--'maiM tumhAre kathana se sahamata nahIM huuN| sana kA gaTThara itanI dUra se liye A rahA hU~, gaTThara bhalIbhAMti ba~dhA hai, use kholUM, dUsarA bA~dhUM, yaha mujhase nahIM hone kaa| mere lie yaha sana hI ThIka hai, kAfI hai| "mitra isase adhika aura kyA krtaa| jaba vaha nahIM mAnA to usane apanA gaTThara kholA, sana vahIM DAla diyA aura sUta kA gaTThara bA~dha liyaa| dUsarA apane usI sana ke gaTThara ke sAtha rhaa| donoM cle| kucha dUra jAne para unheM bahuta-sA TATa pheMkA huA dikhAI diyaa| jo sana ke sUta kA gaTThara liye thA, usane apane sahacArI mitra se kahA-'maiM sana kA sUta chor3a dUM, tuma sana chor3a do / hama donoM TATa ke gaTThara bA~dha leM / sana tathA sana kA sUta TATa ke lie hI hotA hai|' para, vaha nahIM mAnA / jo sana kA sUta liye thA, usane sana chor3akara TATa le liyaa| dUsarA sana hI liye rhaa| phira kucha dUra jAne para alasI kA komala rezoM se yukta sana dikhAI diyaa| apanepana tathA mitra-bhAva ke kAraNa pahale mitra ne apane sAthI se kahA-'alasI kA sana bahumUlya hai| hama apanI-apanI vastue~ chor3a deN| apana donoM alasI ke sana ke gaTThara bA~dha liye caleM / ' dUsarA nahIM maanaa| usane kahA-'maiM apanA ba~dhA gaTThara kholanA, phira nayA bA~dhanA; yaha saba nahIM caahtaa| mujhe pUrvavat rahane do| tuma apanA jaano|' "pahale ne TATa vahIM chor3akara alasI ke sana kA gaTThara baaNdhaa| yaha krama Age calatA rahA / kucha dUra jAne para alasI ke sana kA sUta milA, phira kapAsa, tAmra, rAMgA, zIzA, rajata evaM svarNa milA / kramaza: uttarottara jyoM-jyoM bahumUlya padArtha milate gaye, pahalA mitra pichaloM ko chor3atA gayA, agaloM ko letA gyaa| dUsarA apanI jidda para ar3A rhaa| usane apanA sana kA gaTThara nahIM kholaa| donoM apane gA~va meM pahu~ce / eka ke pAsa svarNa-bhAra thA, dUsare ke pAsa sana kA gaTThara / jo sana kA gaTThara liye AyA, usake mAtA-pitA, strI, mitra, putra, sambandhI, sAthI-- jo ghaTita huA, vaha saba jAnakara, suna kara, dekhakara jarA bhI prasanna nahIM hue, sukhI nahIM hue, mana meM harSita nahIM hue| jo mitra svarNabhAra liye lauTA, usake mAtA-pitA, strI, mitra, putra, sambandhI, sAthI-sabhI bahuta prasanna hue, bar3e sukhI hue, mana meM harSita hue| ve usake sAtha atyanta sukha-suvidhApUrvaka rahane lge| "rAjanya ! mujhe tuma apanI jidda para ar3e rahakara sana kA gaTThara Dhone vAle usa 2010_05 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga vi. gAvAguyonIva-javadizI : pAyAsI rAjanya 201 manuSya-sadRza pratIta hote ho| rAjanya ! tuma apanI mithyA mAnyatA aura asat siddhAntoM ko tyAga do| isase tumhArA bhaviSya tumhAre lie lie zreyaskara hogA, hitaprada hogaa|" pAyAsI-"kAzyapa ! Apane jo pahalA udAharaNa diyA, usase hI maiM santuSTa ho gayA thA, prasanna ho gayA thA, merA samAdhAna ho gayA thA, kintu, maiMne ina vicitra, udbodhaprada praznottaroM ko sunane kI AkAMkSA se, tattva ko spaSTa rUpa meM samajhane kI bhAvanA se, hRdayaMgama karane kI abhIpsA se viparIta bAteM khiiN|' _ 'kAzyapa ! bar3A Azcarya hai, adbhuta bAta hai, jaise koI auMdhe ko sIdhA kara de, AvRta ko udghATita kara de, usI prakAra Apane merI auMdhI, ulTI mAnyatAoM ko ThIka kara diyA hai, mere Dhake hue jJAna ko udghATita kiyA hai, aneka prakAra se dharma kA prakAzana kiyA hai, AkhyAna kiyA hai| "kAzyapa ! maiM bhagavAn buddha kI zaraNa svIkAra karatA hU~, dharma kI zaraNa svIkAra karatA hU~, bhikSu-saMgha kI zaraNa svIkAra karatA hUM, jIvana bhara ke lie upAsaka kA dharma aMgIkAra karatA huuN| "kAzyapa ! maiM eka mahAn yajJa karanA cAhatA huuN| Apa mArga-darzana deM jisase bhaviSya meM merA hita ho, kalyANa ho, mujhe sukha ho| "kAzyapa ! jisa yajJa meM gAyoM kA vadha hotA hai, bher3eM aura bakariyA~ mArI jAtI haiM, murge aura ara kATe jAte haiM, usake niSpAdana karane vAle mithyA dRSTi, mithyA saMkalpa, mithyAvAk, mithyA kamanti, mithyA AjIva, mithyA vyAyAma, mithyA smRti tathA mithyA samAdhiyukta haiN| isa prakAra ke yajJa kA uttama phala nahIM hotA, usase uttama lAbha prApta nahIM hotA aura na uttama gaurava hI usase prApta hotA hai|" "rAjanya ! jaise eka kisAna hala ke sAtha, bIja ke sAtha vana-prAntara meM praveza kre| anupayogI kheta meM, Usara jamIna meM, bAlukA pUrNa, kaMTakapUrNa sthAna meM sar3e hue, zuSka, niHsAra, ugane kI zakti se rahita bIja boe| ThIka samaya para varSA bhI paryApta na ho to kyA ve bIja ugeMge, paudhoM ke rUpa meM bar3heMge, vistAra pAyeMge ? kyA kisAna ko uttama phala prApta hogA?" "pAyAsI-"kAzyapa ! aisA nahIM hogaa|" kAzyapa-"rAjanya ! isI bhA~ti jisa yajJa meM gAyoM kA vadha hotA hai, bher3eM, aura bakariyA~ mArI jAtI haiM, murge aura sUara kATe jAte haiM, usa yajJa kA uttama lAbha prApta nahIM hotA aura na uttama gaurava hI usase milatA hai| "rAjanya ! jaise koI kisAna upayogI kheta meM, urvara bhUmi meM, bAlukA rahita, kaMTakarahita sthAna meM akhaNDita, uttama, azuSka, sArayukta, zIghra ugane yogya bIja boe, ThIka samaya para yatheSTa varSA ho jAe to kyA ve bIja ugeMge, bar3hage, vistAra prApta kareMge ?" pAyAsI-"hA~, kAzyapa ! yaha saba hogaa|" kAzyapa-"isI taraha jisa yajJa meM gAyoM kA vadha nahIM hotA, bher3eM aura bakariyAM nahIM mArI jAtIM, murge tathA sUara nahIM kATe jAte, usa yaz2a se uttama phala milatA haiuttama lAbha prApta hotA hai, evaM uttama gaurava milatA hai|" 2010_05 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 isa prakAra pAyAsI rAjanya ne satya ko smjhaa| usake siddhAnta badala gaye / vaha aba Azvasta vizvasta huA ki loka, paraloka, jIva, punarjanma, sadasatkarmoM ke zubhAzubha phala kA vAstava meM astitva hai / usake mana meM dharma-bhAva aMkurita huaa| vaha zramaNoM, brAhmaNoM, dInoM anAthoM, sAghumoM aura bhikSuoM ko dAna dilavAne lgaa| dAna meM kanI - magna, sAmAnya anna tathA kAMjI jaise ati sAdhAraNa bhojya padArtha aura moTe purAtana vastra diye jAte / 202 pAyAsI rAjanya aura uttara mANavaka dAna vitIrNa karane hetu pAyAsI dvArA uttara nAmaka eka mANavaka---baunA niyukta thA / vaha mANavaka dAna dene ke anantara kahatA- isa dAna vitaraNa ke kArya se merA isa loka meM pAyAsI rAjanya se samAgama --- sAtha huA so ThIka hai, paraloka meM vaha ( sAtha) na rahe / pAyAsI rAjanya ne sunA ki uttara mANavaka dAna dene ke anantara isa prakAra kahatA hai| pAyAsI ne use apane pAsa bulAyA aura kahA - "kyA yaha satya hai ki tuma dAna vitIrNa kara isa prakAra kahate ho ?" mANavaka -- "rAjanya ! yaha satya hai / maiM aisA hI kahatA hU~ / " pAyAsI - " mANavaka ! tuma aisA kyoM kahate ho ? dAna dvArA usake phala rUpa meM puNya arjita karanA cAhatA hU~, jo paraloka meM prApta hogA / " mANavaka - "rAjanya ! Apa dAna meM ati sAmAnya, ghaTiyA bhojya padArtha dete haiM, purAne, moTe kapar3e dete haiM / aise khAdya padArtha khAnA tathA aise vastra pahananA to dUra rahA, Apa unheM apane pairoM se bhI chUne ko taiyAra na hoM / dAna jaisA diyA jAtA hai, vaisA hI usakA phala prApta hotA hai / Apa hameM priya haiM, abhIpsita haiM, mAnya haiN| hamAre priya apriya vastuoM ke sAtha hoM, yaha hama kaise dekha sakate haiM / isIlie merI yaha bhAvanA hai, paraloka meM merA Apake sAtha samAgama na rahe / " pAyAsI - " mANavaka ! aba se tuma usI prakAra ke bhojya padArtha dAna meM do, jaise maiM khAtA huuN| vaise hI vastra dAna meM do, jaise maiM pahanatA hU~ / " rAjA kA Adeza prApta hone para uttara mANavaka vaise hI khAdya padArtha, vaise hI vastra, jaise rAjA prayoga meM letA thA, sotsAha evaM saharSa bAMTane lagA / pAyAsI rAjanya ne jIvana bhara dAna to diyA, kintu, satkAra-sammAna ke binA diyA, svayaM apane hAtha se nahIM diyA, anya ke hAtha se dilavAyA, mAnasika ullAsa se nahIM diyA, vimanaska bhAva se diyA, pheMka kara diyaa| maraNoparAnta cAturmahArujika devoM meM usakA janma huA / use seriska nAmaka choTA-sA vimAna prApta huA / dAna dene ke kArya meM uttara nAmaka jo mANavaka niyukta thA, vaha yAcakoM ko bar3e satkAra-sammAna ke sAtha dAna detA thA / svayaM apane hAtha se detA thA, mAnasika ullAsa ke sAtha detA thA, samyak rUpa meM detA thA, mara kara uttama gati ko prApta huA / usakA svarga meM trAyastriza devoM meM janma huA / usa samaya AyuSmAn gavAmpati apane vimAna para samAsthita ho dina ke samaya viharaNa hetu bAhara nikalA karate the / devaputra pAyAsI eka bAra jahA~ ve the, AyA / Akara eka tarapha khar3A ho gayA / 2010_05 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA pradezI : pAyAsI rAjanya 203 eka ora khar3e pAyAsI devaputra ko gavAmpati ne dekhA, usase pUchA-"AyuSman ! tuma kauna ho?" devaputra-"bhante ! maiM pUrva-janma kA pAyAsI rAjanya huuN|" gavAmpati-"AyuSman ! kyA tumhArA dRSTikoNa, abhimata yaha thA ki na loka hai, pana raloka hai, na punarjanma hai ; ityAdi ?" devaputra- "bhante ! merA aisA hI dRSTikoNa thA, abhimata thA, para, Arya kumAra kAzyapa ne mujhe isa AsthA se-asat siddhAnta se pRthak kiyA, sanmArga dikhlaayaa|" gavAmpati-"AyuSman ! tumane dAna-vitaraNa hetu uttara nAmaka mANavaka ko niyukta kiyA thA, vaha kahA~ paidA huA hai ?" devaputra-"bhante ! uttara mANavaka, jo satkAra-samAdara-pUrvaka dAna detA thA, prasannatApUrvaka dAna detA thA, samyak prakAra se dAna detA thA, vaha maraNoparAnta trAyastriza devoM meM janmA hai| "bhante ! maiMne jo diyA, satkAra ke binA, sammAna ke binA diyA, svayaM apane hAtha se nahIM diyA, anya dvArA dilavAyA, mAnasika utsAha ke binA bemana se dilavAyA, mRtyu ke anantara maiM cAturmahArAjika devoM-sAmAnya zreNI ke devoM meM paidA huaa| "bhante gavAmpati! Apa manuSya-loka meM jAkara logoM ko batalAe~-satkAra-sammAna ke sAtha dAna deM, svayaM apane hAtha se dAna deM, abhirucipUrvaka dAna deM, mAnasika utsAha-ullAsa ke sAtha dAna deM, samyak rUpa meM dAna deN|" pAyAsI rAjanya satkAra-sammAna binA, abhiruci binA, Antarika ullAsa binA dAna dene ke kAraNa cAturmahArAjika devoM, sAmAnya zreNI ke devoM ke madhya paidA huA hai tathA satkAra-sammAna-pUrvaka, hArdika harSapUrvaka, samyak prakAra se dAna vitaraNa karane ke kAraNa uttara mANavaka trAyastriza devoM-ucca zreNI ke devoM meM utpanna huA hai| taba AyuSmAn gavAmpati manuSya-loka meM Aye aura unhoMne ukta prakAra se logoM ko upadeza diyaa| 1. AdhAra--pAyAsi rAjana-sutta, dIghanikAya vagga 2 sutta, 10 ____ 2010_05 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 3. zreNika dvArA cANDAla se vidyA-grahaNaH chabaka jAtaka vidyA vinaya se labhya hai / avinayI vyakti kahane ko cAhe kitanA hI bar3A ho, vidyA-lAbha nahIM kara sakatA, yaha sarvavidita tathya hai| bhAratIya saMskRti meM vinaya kA bar3A mahattva hai| vidyAbhyAsI ke lie to vaha sarvathA anivArya hai| dazavakAlika cUNi, vRhatkalpa bhASya evaM upadezapada Adi meM rAjA zreNika se sambaddha eka kathAnaka hai / rAjA ne eka cANDAla se avanAminI tathA unnAminI vidyAe~ sIkhane kA prayatna kiyaa| rAjA hone kA garvonnata bhAva usameM vyApta thaa| ata: abhyAsa-kAla meM vaha svayaM uccAsana para AsIna hotA, vidyAdAtA guru ko-cANDAla ko nIce biThAtA, vidyA gRhIta nahIM hotii| apane medhAvI putra mahAmAtya abhayakumAra dvArA jhukAye jAne para jyoMhI rAjA nIce baiThane lagA, cANDAla ko Upara biThAne lagA, vidyA adhigata ho gii| isI prakAra kA varNana chabaka jAtaka meM hai| vArANasI-nareza veda-mantra sIkhane kA abhyAsa karatA thaa| svayaM UMcA baiThatA, mantradAtA purohita ko nIce bitthaataa| veda-mantra svAyatta nahIM hote / bodhisattva dvArA udbodhita hokara jaba usane vinayapUrNa vyavahAra svIkAra kiyA, svayaM nIce baiThane lagA, purohita ko Upara biThAne lagA, veda-mantra prApta kara skaa| donoM kathAoM ke dhaTanA-prasaMgoM meM kAfI sAmya hai, donoM meM cANDAla-patnI ke dohada evaM AmoM kI corI kI carcA hai| jaina kathA meM jahA~ vidyA-dAtA cANDAla hai, bauddha kathA meM cANDAla (cANDAla kulotpanna bodhisattva) udbodha-dAtA hai| sambaddha, saMlagna jaina kathAkrama kucha aura vistRta hai, jo bar3A rocaka hai| mUlataH jIvana-vyavahAra meM vinayazIla hone kI preraNA donoM meM hI bar3I sarala evaM sahaja rIti se upanyasta hai| zreNika dvArA cANDAla se vidyA-grahaNa magadha-nareza zreNika : eka staMbhI prAsAda magadha meM rAjagaha nAmaka nagara thA / zreNika nAmaka rAjA thaa| bar3A pratApazAlI thaa| eka bAra usakI rAnI ne usase kahA- "mere lie eka aisA mahala banavAie, jo eka khaMbhe para TikA ho|" rAjA ne karma-kuzala vardha ki bulaaye| unheM mahArAnI kI AkAMkSA se avagata kraayaa| vardhaki vana meM gye| unhoMne vahA~ eka bahuta bar3A vRkSa dekhA, jo uttama lakSaNoM se yukta thaa| unhoMne use dhUpa diyA aura kahA- 'bhUta, preta Adi jo bhI divya AtmAe~ isa vRkSa ko adhikRta kiye hoM, ve darzana deN| hama, jo vRkSa kATane hetu yahA~ Aye haiM, ise na kaatteN|" yaha kahakara ve usa dina vApasa apane-apane ghara lauTa aaye| eka vyantara deva ne usa mahAvRkSa ko adhikRta kara rakhA thaa| usane rAta ke samaya mahArAja zreNika ke putra evaM sAtha-hI-sAtha amAtya abhayakumAra ko svapna meM darzana diyaa| usane abhaya kumAra se kahA- "Apake yahA~ se kucha bar3haI vana meM aaye| unheM eka staMbha para TikA mahala banAne ke lie sudRr3ha, suvizAla, sundara staMbha caahie| tadartha ve mere AvAsIya ____ 2010_05 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] zreNika dvArA cANDAla se vidyA-grahaNa : chabaka jAtaka 205 vRkSa ko kATanA cAhate haiM / maiM apanI divya-zakti dvArA eka aisA mahala banA dUMgA, jisameM saba RtuoM meM phalane vAle vRkSa hoMge, sundara vana-khaMDa hoMge, jisake cAroM ora parakoTA hogA / mere AvAsIya purAtana vRkSa ko na kATA jaae|" abhayakumAra ne vyantara deva kA anurodha mAna liyA / deva ne apanI divya-zakti ke prabhAva se mahala banA diyaa| prAsAda bar3A bhavya, manohara tathA AkarSaka thaa| praharI evaM ArakSi-jana rAta-dina usakI rakSA karate the| cANDAlinI kA dohada eka bAra kA prasaMga hai, eka cANDAlinI ke, jo garbhavatI thI, asamaya meM Ama khAne kA dohada huaa| usane apane pati se kahA- "mujhe Ama lA do| maiM Ama khaauuNgii|" pati bolA-"priye ! yaha Ama phalane kA mausama nahIM hai|" patnI rone lagI aura bolI-"Ama phalane, na phalane ke sambandha meM maiM kucha nahIM jaantii| patA lagAo, jahA~ bhI mila sake, vahA~ se laao|" avanAminI, unnAminI vidhAe~ cANDAla ne patA lgaayaa| use jJAta huA, rAjA ke mahala ke bagIce meM saba RtuoM meM phalane vAle Ama ke vRkSa haiN| vaha bagIce meM gyaa| use avanA minI tathA unnAminI nAmaka do viziSTa vidyAoM kA jJAna thaa| avanAminI vidyA kI yaha vizeSatA thI, usake dvArA kisI bhI vastu ko nIce jhukAyA jA sakatA thaa| cANDAla ne avanAminI vidyA ke prayoga dvArA Ama ke per3a ko nIce jhukA liyA, yatheSTa phala tor3a liye| unnAminI vidyA kI yaha vizeSatA thI, usake dvArA kisI bhI vastu ko Upara kiyA jA sakatA thaa| cANDAla ne Ama tor3a lene ke bAda vRkSa ko yathAvat Upara kara diyA tathA apane ghara lauTa aayaa| patnI ko Ama diye / vaha khAkara parituSTa huii| AmoM kI corI : rAjA ko cintA ___ AmoM kI corI kA prasaMga rAjA ke sammukha upasthita huaa| rAjA ko bar3A acaraja huA, itane sAre prahariyoM tathA ArakSi-janoM ke pahare ke bAvajUda yaha kaise ghaTita ho gyaa| jisa manuSya meM itanA sAmarthya hai ki itanI bhArI surakSA ke hote hue bhI jo isa prakAra corI kara sake, vaha kabhI mere ranavAsa ko bhI lUTa sakatA hai| rAjA ne abhayakumAra ko bulAyA, isa durghaTita ghaTanA para bar3I cintA vyakta kI aura cAhA ki kisI bhI taraha isakA patA lagAyA jaae| abhayakumAra dvArA khoja abhayakumAra ne jaba rAjA ko cintAtura dekhA to usane AtmavizvAsa ke sAtha kahA--'maiM ApakI AjJA kA avilamba pAlana karUMgA, cora kA patA lagAkara chodd'gaa| yadi sAta rAta ke bhItara cora ko nahIM pakar3a sakA to apane jIvana kA anta kara duuNgaa|" 2010_05 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 isa prakAra pratijJAbaddha hokara abhayakumAra cora kI khoja meM laga gyaa| eka rAta ko idhara-udhara ghUmate hue usane dekhA, eka sthAna para bahuta se loga ekatra the| ve eka gAyaka kA intajAra kara rahe the| abhayakumAra usa maMDalI meM zAmila ho gyaa| unake bIca meM baiTha gyaa| usane kahA-'jaba taka gAyaka na Ae, eka kathAnaka hI suna lo|" sabhI prasanna hue, bole-"bahuta acchA, sunaao|" abhayakumAra sunAne lagA-eka zreSThi-kula thaa| usa kula meM eka zreSThI thaa| vaha paramparayA zreSThI thA, vAstava meM vaha nirdhana thaa| seTha ke eka kanyA thii| bar3I rUpavatI thii| vaha eka bagIce se corI se puSpa tor3akara le jaatii| una puSpoM se vaha kAmadeva kI pUjA karatI / eka bAra vaha mAlI kI pakar3a meM A gii| mAlI ne cAhA, vaha usake sAtha kAmasevana kre| kanyA usakA abhiprAya samajha gaI / vaha gir3agir3AtI huI bolI-"maiM avivAhitA huuN| merI ijjata mata luutto| tumhAre bhI to bahina, bhAnajI hogii|" mAlI bolA-"to isase kyA huA? anAyAsa prApta tumheM maiM kaise chor3a sakatA huuN| hA~, eka zarta para binA chue tumheM mukta kara sakatA huuN| vaha zarta yaha hai, jaba vivAhita ho jAkSo to tuma pahale mere pAsa aao|" zreSThi-kanyA ne mAlI kI zarta svIkAra kara lii| mAlI ne use mukta kara diyaa| kucha samaya pazcAt usakA vivAha ho gyaa| vaha pati ke ghara gii| usane apane pati se apane kaumArya-kAla meM ghaTita ukta vRttAnta btlaayaa| apanA vacana pUrA karane hetu usane udyAna meM mAlI ke pAsa jAne kI anumati caahii| usakI dRDha pratijJA dekhakara pati ne use anujJA de dii| vaha apane ghara se bagIce kI ora ravAnA huii| mArga meM use cora mila gye| unhoMne use AbhUSaNoM se bhUSita dekhaa| mana meM loma utpanna huaa| vaha akelI to thI hI, cora AbhUSaNa lUTane ko utArU hue| usane coroM ko sArA vRttAnta kahA aura bolI --"vApasa lauTate samaya tuma loga mere AbhUSaNa utAra lenaa|" cora usakI satyavAditA se prabhAvita hue| unhoMne use yaha socakara chor3a diyA ki jaba vaha vApasa lauTegI, taba usake AbhUSaNa utAra leNge| vaha Age bar3hI to use eka rAkSasa milA, jo chaH mahInoM se bhUkhA thaa| vaha use khAne ko llcaayaa| zreSThi-kanyA ne rAkSasa se bhI apanI sArI bAta kahI aura usase anuro kiyA ki vApasa Ate samaya tuma mujhe khA lenaa| pahale mujhe apanA vacana pUrA kara lene do| rAkSasa ne bhI jaba usakA saccA vRttAnta sunA to socA-abhI mujhe ise chor3a denA caahie| Ate samaya jaisA bhI hogA, dekhuugaa| zreSThi-kanyA udyAna meM mAlI ke pAsa phuNcii| mAlI ne usase pUchA- "tuma kahA~ se A rahI ho?" zreSThi-kanyA bolI-'merA vivAha ho gayA hai| maiM apanA vacana pUrA karane AI mAlI ne sAzcarya kahA-''tumhAre pati ne aisA karane kI anujJA de dI ?" vaha bolI- maiMne pati ko apanI pratijJA kI bAta btlaaii| vaha sahamata ho gyaa| maiM apane pati kI AjJA se yahA~ AI huuN|" mArga meM aura jo-jo ghaTita huA, zreSThi-kanyA ne saba mAlI ko btlaayaa| 2010_05 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] zreNika dvArA cANDAla se vidyA-grahaNa : chabaka jAtaka 207 mAlI ne socA-hara kImata para apane vacana kA pAlana karane vAlI yaha eka satyapratijJa nArI hai| isake isI guNa ke kAraNa mArga meM sabhI ne isake lie koI vighna khar3A nahIM kiyA, ise chor3a diyaa| maiM bhI eka satya pratijJa mahilA ko kyoM duHkhita kruuN| mAlI ne use chor3a diyA / vaha vApasa lauTa clii| rAkSasa ne jaba mAlI kI bAta sunI to usane mana-hImana nizcaya kiyA, aisI strI ko nahIM khAnA caahie| usane use jAne diyaa| isI prakAra coroM ne jaba mAlI aura rAkSasa kI bAta sanI to ve bhI prabhAvita he| unhoMne usake AbhUSaNa nahIM chiine| isa prakAra vaha akSata, abAdhita rUpa meM apane pati ke / surakSita A phuNcii| yaha kathAnaka sunAkara abhayakumAra ne una logoM se pUchA- "batalAo, ina logoM meM kisane sarvAdhika duSkara--jise kara pAnA bahuta kaThina ho, kArya kiyA ?" una logoM meM se ve, jo kAmeA -janita kuMThA se grasta the, bole- "usake pati ne|" jo bubhukSita the, bole-"rAkSasa ne|" parastrIgAmitA kI kutsita pravRtti meM jo phaMse the, bole-"mAlI ne|" rAjA ke udyAna se AmoM kI corI karane vAlA cANDAla bhI usa maMDalI meM thA / vaha bolA-"coroM ne|" abhayakumAra ne unake uttaroM para gaharAI se cintana kiyaa| jhaTa usake dhyAna meM A gayA, jo jisa pravRtti meM saMlagna hotA hai, usakI dRSTi sahajatayA vaise hI vyakti para jAtI hai| isa cANDAla kI dRSTi coroM para gii| nizcaya hI yaha cora-vRtti meM lipta hai| saMbhava hai, isI ne rAjA ke udyAna se Ama tor3e hoN| cANDAla bandI __ abhayakumAra ne usa cANDAla ko bandI banA liyA, rAjA ke samakSa upasthita kiyaa| cANDAla bhayabhIta ho gyaa| usane Ama curAnA svIkAra kara liyaa| apane kArya-kalApa kA vistRta byaurA dete hue usane kahA-"apane dvArA adhikRta avanAminI tathA annAminI nAmaka vidyAoM ke sahAre maiMne corI kii| rAjA ne kahA-"cANDAla! jAnate ho, rAjA ke udyAna se Ama tor3anA kitanA bar3A aparAdha hai ! tumheM isake lie prANa-daMDa diyA jaayegaa| kintu, eka zarta hai, yadi tuma ye vidyAe~ mujhe sikhA do to maiM tumhArA aparAdha mApha kara sakatA huuN|" rAjA dvArA cANDAla se vidyA-zikSaNa cANDAla ne rAjA ko vidyAe~ sikhAnA svIkAra kara liyaa| sIkhane kA krama zurU huaa| cANDAla yathAvidhi vidyAe~ sikhAne lgaa| eka vizAla rAjya ke svAmI hone ke garva ke kAraNa rAjA vidyAbhyAsa ke samaya bhI ucca Asana para baiThatA, cANDAla jamIna para baitthtaa| vidhivat abhyAsa karane para bhI rAjA ko vidyAe~ siddha nahIM huii| rAjA ne abhayakumAra ko bulAyA aura kahA ki bhalI-bhAMti abhyAsa karane para bhI vidyAe~ siddha nahIM ho rahI haiM, kyA kAraNa hai ? 2010_05 | Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 avinaya se vidyA nahIM AtI ___ abhayakumAra ne rAjA ke vidyA sIkhane kA krama dekhaa| rAjA siMhAsana para thA, abhayakumAra bolA-"rAjan ! ApakA zikSaka jamIna para baiThatA hai aura Apa jo zaikSa haiM, vidyA sIkha rahe haiM, UMce Asana para baiThate haiN| yaha avinaya hai| avinaya se vidyA nahIM sadhatI / vidyA sIkhane ke lie vinaya caahie|" vinaya : saphalatA . rAjA tatkSaNa sArI bAta samajha gyaa| usane cANDAla ke lie Asana maMgavAyA, jo usake apane Asana se U~cA thaa| punaH vidyAbhyAsa zurU kiyaa| vidyAe~ siddha ho gii| rAjA apane vacana ke anusAra cANDAla ko sasammAna mukta kara diyaa| vastuta: vidyArjana ke lie vinaya bahuta Avazyaka hai|' babaka jAtaka upAtta prasaMga "savvaM idaM carimavataM"....... bhagavAn buddha ne jetavana meM vihAra karane ke avasara para SaDvargIya bhikSuoM ke sambandha meM yaha gAthA khii| bhagavAn ne SaDvargIya bhikSuoM ko apane pAsa bulAyA aura unase pUchA--"bhikSuo ! kyA yaha sahI hai, tuma nIce Asana para baiThakara una logoM ko upadeza dete ho, jo tumhAre se UMce Asana para baiThe hoM ? "bhante ! yaha sahI hai|" bhagavAn ne una bhikSuoM kI bhartsanA, nindA karate hue kahA-"bhikSuo ! aisA karanA mere dharma kA apamAna karanA hai / maiM ise anucita mAnatA huuN| purAtana paMDitoM ne to nIce Asana para sthita ho bAhyamantroM kI vAcanA karAne vAloM taka kI AlocanAbhartsanA kI hai|" bhagavAn ne yaha kahakara pUrva-janma kI kathA kA isa prakAra AkhyAna kiyA cANDAla-patnI kA dohada purAvartI samaya kI bAta hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| taba bodhisattva ne cAMDAla jAti meM janma liyaa| ve bar3e hue| apane parivAra kA lAlana-pAlana karane lge| unakI patnI garbhavatI huii| use Ama khAne kA dohada utpanna huaa| vaha pati se bolI "svAmin ! merI Ama khAne kI icchA hai|" pati ne kahA - "bhadre ! yaha Ama phalane kI Rtu nahIM hai| usa prakAra kA dUsarA koI Amla phala tumhAre lie lA dUM?" patnI ne kahA- "svAmI ! merI Ama khAne kI utkaMThA hai| Ama milegA tabhI jI paauuNgii| yadi nahIM mila sakA to merA jIvita rahanA asaMbhava hogaa|" pati patnI para Asakta thaa| usane socA-jaisA bhI ho, mujhe Ama lAnA hI caahie| isa samaya Ama kahA~ mila pAyegA, vaha mana-hI-mana Toha karane lgaa| usake dhyAna meM AyA, vArANasI ke rAjA ke bagIce meM bArahoM mAsa Ama phalatA hai| usane mana meM nizcaya 1. AdhAra-dazavakAlika cUNi, vRhatkalpa-bhASya, upadeza pada ____ 2010_05 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] zreNika dvArA cANDAla se vidyA-grahaNa : chabaka jAtaka 209 kiyA, rAjA ke bagIce se pakA huA Ama lAUMgA, aura patnI ko parituSTa karUMgA, usakA dohada zAnta hogaa| vaha rAtri ke samaya bagIce meM pahu~cA, Ama ke per3a para cddh'aa| pake hue Ama kI khoja meM eka DAlI se dUsarI DAlI para ghUmatA rhaa| yoM karate-karate rAtri vyatIta ho gaI / usane dekhA, ujAlA ho gayA hai| yadi vRkSa para se utara kara jAUMgA to mujhe loga dekha leMge, cora samajheMge aura pakar3a leMge; isalie acchA yahI hogA, maiM dina bhara yahIM chipA rahU~, rAta hone para vApasa apane ghara calA jaauuNgaa| yaha socakara vaha per3a para saghana pattoM meM chipA rhaa| vArANasI-nareza dvArA veda-mantroM kA adhyayanopakrama ___ tabhI kI bAta hai, vArANasI kA rAjA veda-mantroM kA adhyayana karatA thaa| bagIce meM vaha Ama ke per3a kI chAyA meM khuda ucca Asana para AsIna hotA, purohita ko nIce Asana para biThAtA, maMtroM kA zikSaNa hotaa| usa dina bhI vaisA hI dRzya upasthita huaa| bodhisattva dvArA udbodhana jaisA pUrva-sUcita hai, bodhisattva cANDAla ke rUpa meM the| per3a para baiThe the| socane lage--- yaha rAjA dharma-paraMparAnugAmI nahIM hai, adhArmika hai, jo svayaM ucca Asana para baiThatA hai, zikSaka ko nIce biThAtA hai, maMtra sIkhatA hai, yaha purohita bhI dharma-paraMparAnugata nahIM hai, adhAmika hai, jo svayaM nIce Asana para saMsthita ho, maMtra-pATha detA hai| maiM bhI dharmacaryA se parAGmukha hU~, adhArmika hU~, jo strI ke moha ke kAraNa apane jIvana kI cintA na karatA huA rAjA ke bagIce se chipakara Ama le jAnA cAhatA huuN| vaha vRkSa se nIce utarane lgaa| vRkSa kI eka DAlI nIce taka laTaka rahI thii| usake sahAre nIce Akara vaha rAjA tathA purohita donoM ke bIca meM A khar3A huA / vaha bolA"rAjan ! maiM naSTa huaa| tuma mUrkha ho / purohita mRta haiN|" rAjA ne pUchA-"aisA kyoM kaha rahe ho?" isa para vaha cAMDAla bolA- "jina karmoM kI ora maiM iMgita kara rahA hU~, ve saba nIca karma haiN| maiM strI ke lie cora-karma meM pravRtta haa| tuma donoM hI dharma kA anusaraNa nahIM kara rahe ho-jo maMtra kA zikSaNa detA hai vaha bhI aura maMtra kA zikSaNa letA hai vaha bhii| donoM dharma se cyuta ho / donoM ke baiThane ke DhaMga se yaha svayaM spaSTa hai|"1 hIna-cintana isa para maMtra sikhAne vAlA brAhmaNa bolA-"isa rAjA se mujhe bahuta acchA pakA huA mAMsa tathA zAlidhAna-uttama jAtIya cAvala kA bhojana khAne ko milatA hai| yahI kAraNa hai ki maiM RSi-sevita dharma-zikSaka UMcA baiThe, zaikSa- ziSya nIcA baiThe kA paripAlana nahIM krtaa|"2 1. savvaM idaM carimavaMta, ubho dhamma na passare, ubho pakatiyA cutA, yo cAyaM mantaJjhAyati / yo ca mantaM adhIyati // 2. sAlIna bhojanaM bhuje, suciM maMsUpasevanaM / tasmA etaM na sevAmi, dhamma isihi sevitaM / / 2010_05 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 duniyAM bahuta bar3I hai bodhisattva ne isa para kahA-"brAhmaNa ! isa jagaha ko chor3akara tU aura kahIM calA jaa| yaha duniyAM bahuta bar3I hai / saMsAra meM aura bhI bahuta se prANI haiM, jo bhojana pakAte hI haiM / kevala isa rAjA ke hI bhojana pakatA ho, aisA to nahIM hai| tere dvArA kiyA gayA yaha adhArmika AcaraNa kahIM aisA na ho, jo tumheM usI prakAra tor3a de, dhvasta kara de, jaise patthara kA DhelA ghar3e ko tor3a DAlatA hai| brAhmaNa ! usa yaza ko dhikkAra hai, usa dhana-vaibhava ko dhikkAra hai, jo nIca vRtti se--nimna koTi kI AjIvikA se yA adhAmika AcaraNa se prApta hotA hai|" rAjA dvArA vinaya kA avalambana rAjA isa kathana se bahuta prabhAvita huA, harSita huA, usase pUchA--"tuma kisa jAti ke ho?" vaha bolA-"rAjan ! maiM cAMDAla jAti kA huuN|" rAjA kahane lagA-"bho! yadi tuma ucca jAti ke hote to maiM tumheM rAja-pada de detA khaira, phira bhI maiM yaha to karUMgA hI, aba se dina kA rAjA maiM haMgA tathA rAtri ke rAjA tuma hoge|" rAjA ke gale meM jo lAla puSpoM kI mAlA thI, rAjA ne use apane gale se nikAlakara cAMDAla ke gale meM DAla diyA aura use nagara ke kotavAla-pada para manonIta kara diyaa| taba se nagara kotavAloM ke gale meM lAla phUloM kI mAlA DAle jAne kI paramparA hai| rAjA ne veda-maMtra sIkhane ke sandarbha meM cAMDAla kA upadeza mAna liyA / AcArya kA Adara karate hue unakA Asana vaha Upara rakhane lagA, apanA Asana nIce rakhane lagA, usI prakAra baiThakara maMtroM kA zikSaNa lene lagA / bhagavAn ne kahA-"Ananda usa samaya rAjA ke rUpa meM thaa| cAMDAla to svayaM maiM hI thaa|" 1. paribbaja mahAloko, pacantaopi pANino / mA taM adhammo Acarito, asmA kumbhmivaabhidaa|| dhiratthu taM yasalAbha, dhanalAbhaJca brAhmaNa / yo vuttivinipAtena, adhammacaraNena vA // ____ 2010_05 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] zreNika dvArA cANDAla se vidyA-grahaNa : chabaka jAtaka 211 4. catura rohaka : mahA ummagga jAtaka jaina-sAhitya evaM bauddha-sAhitya kathAtmaka vAGamaya kI dRSTi se bahuta samRddha haiN| aneka viSayoM para saMkSipta, vistRta aisI kathAe~ vipula parimANa meM prApta haiM, jo zatAbdiyoM pUrva likhI gaIM, kintu, jinakA mahattva Aja bhI usase kama nahIM huA, jitanA unake racanA kAla meM thA / vastutaH jise sAhitya kahA jA sake, usakI yahI vizeSatA hai, vaha kabhI purAtana nahIM hotaa| usameM preSaNIyatA ke aise amara tattva jUDe hote haiM, jo use sadA abhinava banAye rakhate haiM / paJcatantra isakA udAharaNa hai, jisameM varNita kathAe~, sAre saMsAra meM vyApta huIM; prAcya, pratIcya anekAneka bhASAoM meM anUdita bhii| jaina-sAhitya evaM bauddha-sAhitya meM buddhi-prakarSa kI kathAoM kA bar3A sundara samAveza hai, jo rocaka bhI hai, buddhivardhaka bhii| manoraMjana ke sAtha-sAtha Aja bhI una kathAoM dvArA pAThaka apanI sUjhabUjha ko saMvAra sakatA hai| nandIsUtra malaya giri vRhad vRtti tathA Avazyaka caNi meM parama medhAvI naTa-putra rohaka kI kathA hai| vaisI hI kathA mahA ummagga jAtaka meM hai, jisameM mahauSadha nAmaka pAtra kI prakhara pratibhA ke aneka udAharaNa haiN| pASANa-zilA haTAye binA usa dvArA maMDapa-nirmANa, paripuSTa meMDhA, ekAkI murge ko dvandva-yuddha kA zikSaNa, gAr3iyoM meM bhare tiloM kI ginatI, bAlU kI rassI, maraNAsanna hAthI, gA~va ke kueM ko puSkariNI ko, udyAna ko nagara meM bhijavAye jAne kA, pUrva meM sthita vana ko pazcima meM karane kA prastAva, sA~pa-sA~pina kI pahacAna, khopar3iyoM kI parakha, khadira kI lakar3I ityAdi kathAe~, jahA~ kathAnAyakoM kI tIkSNa buddhi kA saMsUcana karatI haiM, vahA~ Aja bhI pAThakoM ko bauddhika adhyavasAya kI puSkala sAmagrI pradAna karatI haiN| rohaka kI kathA saMkSipta hai / mahauSadha kI kathA bahuta vistRta hai| usameM usake bahumukhI jIvana kA, jisameM usake prajJotkarSa ke sAtha aneka ghaTanAkrama jur3e haiM, vivecana hai| donoM hI kathAnaka bar3e rocaka haiN| sAdhAraNa aura vijJa donoM hI prakAra ke pAThakoM ke lie AkarSaNa liye haiN| catura rohaka pratyutpannamati naTa-putrarohaka prAcIna kAla kI bAta hai, ujjayinI nagarI ke samIpa eka choTA-sA grAma thA / usameM adhikAMzataH naToM kA nivAsa thA / isalie vaha naTa-grAma ke nAma se prasiddha thaa| una naToM meM eka bharata nAmaka naTa thaa| usake eka putra thaa| usakA nAma rohaka thaa| vaha apane mAtApitA ko bahuta priya thaa| grAma ke anya naToM kA bhI usa para bar3A sneha thaa| rohaka eka saMskArI bAlaka thaa| pratyutpannamati thA, bar3I sUjhabUjha kA dhanI thaa| Ayu meM bar3e naTa bhI, jaba unake samakSa koI samasyA yA ulajhana AtI to rohaka se usakA samAdhAna pUchate / rohaka unheM bar3I buddhimAnI se samasyA ke sAtha nipaTane kA mArga btaataa| ve bahuta saMtuSTa hote| ____ 2010_05 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 mAtA kA nidhana yaha bhAgya kI eka viDambanA thI, bacapana meM hI rohaka kI mAtA kA nidhana ho gyaa| rohaka ke pitA bharata ne dUsarA vivAha kara liyaa| ghara meM vimAtA kA Agamana huA, jo rohaka ke lie bar3A pratikUla siddha huaa| sautelI mAM rohaka ke sAtha bahuta durvyavahAra karane lagI, use nAnA prakAra se kaSTa dena lgii| rohaka kA pitA apanI nava-pariNItA patnI ke moha meM vyAsakta thA; isalie rohaka ko apanI sautelI mA~ ke viruddha pitA ke samakSa zikAyata karane kA sAhasa hI nahIM hotA thaa| kyoki vaha jAnatA thA ki pitA usakI sautelI mAM kA hI pakSa legaa| rohaka apanI sautelI mAM kA krUra vyavahAra sahatA gayA, para, sahane kI bhI eka sImA hotI hai / vaha sahate-sahate parizrAnta ho gyaa| vaha eka me ghAvI bAlaka thaa| usane socA, aba mujhe apanI buddhi se kAma lenA caahie| eka dina usane apanI sautelI mAtA se kahA-"mAM! maiM to ApakA patra hI haiN| Apa mere sAtha sadvyavahAra kyoM nahIM karatI ? jaba bhI maiM Apako dekhatA hU~, mujhe Apake netroM meM mere prati ghRNA tathA vyavahAra meM krUratA dRSTigocara hotI hai| aisA honA ucita nahIM hai|" sautelI mAM ko sabaka sautelI mAM vAstava meM bar3I niSThura aura sneha-hIna thii| usane rohaka ko bar3e darpa ke sAtha kahA-"maiM tere sAtha acchA sulUka nahIM karatI, yaha jo tU kaha rahA hai, acchI bAta hai, tU merA kyA kara legaa| jA, jo kara sake, tU kara le|" rohaka bolA-"mAM ! garva mata kro| maiM aisA karU~gA ki Apako mere samakSa namanA pddegaa|" yaha sunakara vimAtA bahuta krodhita huI aura bolI-"nIca kahIM kA, dhamakI detA hai| jA, jaisA cAhe, tU kara / mujhe terI koI paravAha nahIM hai|" vimAtA kI ghur3akI sunakara rohaka cupa ho gayA aura apanI buddhi dvArA use sahI mArga para lAne kI yukti socane lgaa| ___ grISma Rtu thii| kRSNA pakSa kI aMdherI rAteM thiiN| rohaka apane pitA bharata ke pAsa sotA thaa| eka bAra rAta meM rohaka ekAeka cauMkakara uThA tathA kar3aka kara bolA-"are ! yaha kauna hai, jo mere ghara se nikala kara daur3A jA rahA hai? jarA khar3A raha, maiM abhI AtA huuN| rohaka ko jaba kar3aka kara bolate sunA to pitA bharata kI nIda TUTa gii| vaha sahasA har3abar3Akara uThA aura usane rohaka se pUchA-"beTA ! kauna thA ? tuma kise DAMTa rahe the? vaha kahA~ gayA ?" rohaka bolA- "abhI-abhI kucha dera pahale merI A~kha khulI to maiMne dekhA, eka AdamI ghara ke bhItara se nikalA aura bahuta dera taka yahA~ khar3A rahA / jaba maiMne usakI tarapha dekhA to vaha phaurana bhAga chuuttaa|" rohaka rAta ke samaya nitya isI prakAra AvAjeM lgaataa| bharata yaha sunakara ki koI bAhara kA AdamI idhara AtA hai, lakar3I lekara use mArane daudd'taa| AdamI nahIM miltaa| 2010_05 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 213 roha ke nitya prati ke isa upakrama se bharata ke mana meM sandeha utpanna ho gayA / usane socA, rAta ko jo AdamI AtA hai, aisA pratIta hotA hai, merI patnI ke sAtha usakA avaidha sambandha hai / bar3A cAlAka AdamI hai| hAtha nahIM AtA, surakSita nikala jAtA hai / vAstava meM maiMne dUsarA vivAha kara bar3I galatI kI / * isa ghaTanAkrama kA pariNAma yaha huA, bharata aura usakI patnI meM paraspara manamuTAva evaM durAva rahane lagA / bharata apanI patnI kI ora se udAsIna rahane lagA aura usako upekSApUrNa dRSTi se dekhane lagA / isase usakI patnI bar3I khinna tathA duHkhita rahane lagI / vaha mana-hI-mana yaha jAna gaI ki yaha saba rohaka kI hI karatUta hai| usane rohaka kI prakhara buddhizIlatA se hAra mAna lI / eka dina vaha rohaka se bolI - "putra rohaka ! maiM tujha se parAsta ho gaI hU~ / aba tU apanI yaha mAyA saMvRta karale / tUne apanI buddhi dvArA jo TUTana paidA kI hai, use jor3a meM badala de| maiM bhaviSya meM sadA tere sAtha sadvyavahAra karatI rahUgI / rohaka bolA- "ThIka hai, vaisA hI karUMgA / " kRSNa pakSa vyatIta ho gayA / aMdherI rAteM calI giiN| cA~danI rAteM aaiiN| eka rAta kA prasaMga hai, rohaka pahale kI jyoM cillAne lagA - "jarA Thahara, khar3A raha, abhI AyA / " bharata har3abar3Akara uThA aura bolA- "vaha duSTa kahAM hai, jo pratidina yahA~ AtA hai ? pahale aMdherI rAtoM kA lAbha uThAkara bhAgane meM saphala ho jAtA thA, Aja cA~danI rAta hai, ujiyAle meM mAra-mArakara usakI haDDI-pasalI tor3a dUMgA / use Aja ThIka karake chor3egA / " rohaka bolA - " pitAjI ! dekhie, vaha khar3A hai| " 11 bharata ne kahA - " jarA mere sAtha calakara batA, vaha kisa ora hai ? rohaka ne apane pitA ko sAtha liyA tathA use apanI parachAI dikhalAkara kahA--- "dekhie, yaha khar3A hai, yahI to pratidina AtA thA aura bhAga jAtA thA / " bharata ha~sa par3A aura kahane lagA - " sapane dekhatA hai / bar3A bholA hai, yaha to bharata ke mana meM apanI patnI ke dUra ho gyaa| usane apanI patnI para jo karane lagA / usa para pUrvavat vizvAsa karane lagA ! - "rohaka ! tU bhayabhIta ho gayA ? saMbhavata: tU nitya terI parachAI hai / " prati jo saMzaya utpanna ho gayA thA, vaha apane Apa anucita bahama kiyA, usake lie vaha pachatAvA rohaka kI vimAtA ne rohaka kI buddhi kA camatkAra dekhA / vaha bahuta prabhAvita huI / taba se rohaka ke sAtha acchA bartAva karane lagI / 2010_05 ujjayinI meM eka dina rohaka apane sAthiyoM sahita ujjayinI nagarI meM gayA / ujjayinI kI kamanIya racanA, bhavya aTTAlikAe~, lambe-caur3e, saje-saMvare bAjAra tathA sApha-suthare vizAla rAjamArga dekhakara rohaka bar3A prabhAvita huaa| vaha apane sAthiyoM ko lekara kSiprA nadI ke kinAre gayA / ujjayinI kA svarUpa usake mastiSka meM thA / usane gIlI bAlU para usakA rekhA citra taiyAra kiyA / Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 saMyogavaza ujjayinI kA rAjA bhramaNa karatA haA akelA udhara A niklaa| vaha rohaka dvArA gIlI bAlU para aMkita, citrita ujjayinI nagarI kI ora Age bar3hane lagA to rohaka ne use manA kiyA--'mahAnubhAva ! isa ora mata aaie|" rAjA ekAeka cauMkA / usane bAlaka se pUchA-"kyoM bhAI ! aisA kyoM kahate ho, kyA bAta hai ?" rohaka bolA--"idhara rAja-prAsAda hai| binA Adeza usameM koI praveza nahIM kara sktaa|" rAjA ne rekhAcitra ko bahuta dhyAna se, sUkSmatA se dekhA to usane anubhava kiyA ki isameM ujjayinI kA avikalatayA yathArtha aMkana hai| vaha bAlaka ke naipuNya aura racanAkauzala para mugdha ho gyaa| usane pUchA-"bAlaka ! kyA tU ujjayinI meM nivAsa karatA hai ?" rohaka ne kahA- "nahIM, mahAnubhAva ! maiM to Aja hI ujjayinI se AyA huuN| mere yahA~ Ane kA yaha pahalA avasara hai|" ujjayinI nareza dvArA parIkSA rAjA bAlaka kI vilakSaNa dhAraNA-zakti tathA pratibhA dekhakara AzcaryAnvita ho gyaa| usane bAlaka se usakA paricaya pUchA / bAlaka ne apane pitA kA nAma, gA~va kA nAma Adi batalAye / rAjA ne mana-hI-mana bAlaka kI buddhi kI bar3I prazaMsA kI aura aisA vicAra kiyA-kitanA acchA ho, maiM ise apane yahA~ amAtya-pada para pratiSThita kara sakU / sAthahI-sAtha rAjA ne yaha bhI socA-amAtya-pada para manonIta karane se pUrva mujhe isakI aura parIkSA kara lenI cAhie / jaba yaha mere dvArA kI gaI sabhI parIkSAoM meM uttIrNa hogA, taba maiM ise apanA amAtya bnaauuNgaa| aisA nizcaya kara ujjayinI-nareza ne rohaka kI buddhi kI parIkSA hetu eka yojanA-krama bnaayaa| pASANa zilA ko haTAye binA usase maMDapa-nirmANa rAjA ne naTagrAma ke nivAsiyoM ko apane pAsa bulAyA aura unako AjJA dI ki tumhAre grAma ke nikaTa jo eka pASANa-zilA par3I hai, usakA eka maMDapa banAo, kintu, yaha dhyAna rahanA cAhie, maMDapa kA nirmANa karate samaya zilA ko apane sthAna se jarA bhI na haTAyA jAe, na uThAyA jaae| __ naTa apane gAMva meM lautte| ve bahuta cintita the, zilA ko apane sthAna se haTAye binA maMDapa kaise bnaaeN| unake lie yaha eka bahuta bar3I samasyA thii| rohaka ne unako kahA"isameM cintA karane jaisI koI bAta nahIM hai, yaha AsAnI se ho skegaa|" rohaka naToM ko sAtha lekara zilA ke samIpa gyaa| usane unase kahA-"pahale zilA ke cAroM konoM kI miTTI httaao|" naToM ne vaisA hI kiyaa| jaba zilA ke cAroM tarapha ke kinAroM kI miTTI kAfI gaharAI taka haTA dI gaI to rohaka ne zilA ke cAroM konoM para cAra khaMbhe lagAne ke lie kahA / khaMbhe lagA diye gye| zilA ke TikAva kA sahArA ho gyaa| phira usane zilA ke tala ke nIce kI miTTI nikalavA dii| apane Apa maMDapa taiyAra ho gayA ____ 2010_05 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 215 zilA apanI jagaha se jarA bhI haTAe binA, uThAe binA maMDapa ke chata ke rUpa meM upayoga meM A gii| naTa ujjayinI gye| rAjA kI sevA meM upasthita hue| rAjA se nivedana kiyA"ApakI AjJA kA pAlana kiyA jA cukA hai| rAjA maMDapa dekhane gyaa| usane maMDapa ke nirmANa kA vidhi-krama sunaa| rohaka kI sUjha se bar3A prasanna evaM prabhAvita huaa| vApasa ujjayinI lauTa aayaa| paripuSTa meMDhA kucha samaya bAda rAjA ne eka paripuSTa meMr3hA rohaka ke grAma meM bhejA / sAtha-hI-sAtha grAmavAsI naToM ko yaha saMdeza bhejA ki pandraha dina taka meMr3he ko yahA~ rkho| aisI vyavasthA rakho ki pandraha dina meM meMr3he kA vajana na kama ho, na adhika ho| jitanA isa samaya hai, utanA hI rhe| bar3I vicitra bAta thI, bar3I kaThinAI bho, yadi meMr3hA hara roja kucha khAyegA, pIyegA to nizcaya hI usakA vajana kucha na kucha bar3hegA hii| yadi meMr3he ko khAnA-pInA nahIM diyA jAyegA to yaha sunizcita hai, isakA vajana kAfI kama ho jaayegaa| jinameM buddhi nahIM hotI yA jo sAmAnya buddhi-yukta hote haiM, unake lie choTe-choTe sAdhAraNa kArya bhI bar3e kaThina ho jAte haiM, kintu, buddhimAnoM ke lie ve kArya, jinheM duHsAdhya aura kaThina kahA jAtA hai, svabhAvata: susAdhya tathA sulabha ho jAte haiN| rohaka ke lie prastuta kArya vAstava meM koI duSkara kArya nahIM thaa| rohaka ne meMr3he ko eka khUTe se ba~dhavA diyaa| meMr3he ke sAmane khAne ke lie hara roja harI-harI ghAsa DalavAne lgaa| meMr3hA harI ghAsa khAtA rahatA, isa kAraNa usakA vajana kama nahIM hotA thA tathA sAmane bher3iyA ba~dhA thA, usake Dara ke kAraNa usakA vajana jyAdA nahIM hotA thA-bar3hatA nahIM thaa| meMr3he ke vajana kA samIkaraNa, santulana banAye rakhane hetu bhojana tathA bhaya-donoM usake sAmane rakhe gye| pandraha dina taka yaha krama calatA gyaa| vaha meMr3hA vajana meM na ghaTA, na bddh'aa| dI gaI avadhi vyatIta ho jAne para grAmavAsI meMr3he ko sAtha liye rAjA ke pAsa phuNce| rAjA ko meMr3hA sambhalAyA / rAjA ne meMr3he ko vajana meM jyoM-kA-tyoM pAyA, unase meMr3he ko rakhe jAne kA prakAra bhI sunA, jo rohaka ne unheM nirdezita kiyA thA / rAjA bahuta parituSTa huA aura usane mana-hI-mana anubhava kiyA ki use aise hI pratimAzIla amAtya kI AvazyakatA hai| ekAko murge ko dvandva-yuddha kA zikSaNa rAjA rohaka kI kucha aura parIkSA karanA cAhatA thaa| rAjA ne naToM ke grAma meM eka murgA bhejaa| sAtha meM yaha saMdeza bhejA ki isa murge ko bilakula ekAkI rakhA jaae| koI bhI murgA yA murgI usake pAsa na rhe| aisI sthiti meM rakhate hue isa murge ko dvandva-yuddha karane kA zikSaNa prApta karAyA jAe / vaha lar3anA sIkha jAe, acchA lar3AkU bana jaae| gA~va ke naToM ke lie yaha eka viSama samasyA thii| ve udAsa ho gaye / yaha dekhakara rohaka ne kahA- "murgA mujhe de do| maiM ise ekAkI rakhate hue bhI laDAkU banA duuNgaa| rohaka ne murge ko kucha dina apane pAsa rkhaa| phira usane use naToM ko sauMpate hue kahA ki aba khUba acchI 2010_05 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 taraha lar3anA sIkha gayA hai| ise rAjA ke pAsa le jAo aura kaho ki isakI parIkSA kara leN| rohaka ne naToM ko vaha vidhikrama bhI samajhA diyA, jisake dvArA usane murge ko lar3AkU banAyA thaa| unako kahA ki rAjA jaba pUche to yaha batA deN| naTa murgA lekara rAjadhAnI meM gaye / murgA rAjA ko sauNpaa| rAjA ne murge ke lar3AkUpana kI parIkSA karane ke lie eka dUsarA murgA usake samakSa chodd'aa| rohaka dvArA prazikSita murge ne jyoMhI apane sAmane dUsare murge ko-eka pratidvandvI ko dekhA, vaha usa para TUTa pdd'aa| bar3e vega se usane usa para AkramaNa kara diyA aura bar3A vikarAla hokara usase lar3ane lgaa| rAjA usa murge kA yuddha-kauzala tathA AkrAmaka rUpa dekhakara vismita ho uThA / usane naToM se pradana kiyA-"dUsare mUga ke binA tuma logoM ne ise lar3ane meM kuzala kaise banA diyA?" naToM ne rAjA se nivedana kiyA--"rAjan ! dIvAra para eka bar3A zIzA lagA diyA gyaa| isa murge ko vahA~ ekAkI chor3a diyaa| jaba isa murge ne darpaNa meM apanI parachAIM dekhI to use dUsarA murgA smjhaa| vaisA samajha kara vaha zIze para jhpttaa| parachAIM meM bhI vaisI hI kriyA huii| murge ne socA-sammukhIna murgA pratyAkramaNa kara rahA hai| vaha kruddha ho gyaa| zIze para bAra-bAra jhapaTatA rahA, apanI coMca evaM nakhoM se usa para prahAra karatA rhaa| yaha murgA yoM lar3anA sIkha gyaa| kaI dina taka yaha krama calatA rahA, jisase yaha lar3ane meM abhyasta ho gayA, AkrAmaka va lar3AkU bana gyaa| murgoM ke lar3ane ke do rUpa haiM / kucha murge, jaba una para AkramaNa hotA hai to apanI surakSA yA bacAva ke lie lar3ate haiN| kucha murge apanI ora se AkramaNa karate haiN| unameM AkrAmaka vRtti hotI hai| yaha murgA AkrAmaka svabhAva kA ho gayA hai| rAjA samajha gayA ki yaha rohaka kI hI buddhi kA camatkAra hai| bar3A prabhAvita huaa| gAr3iyoM meM bhare tiloM kI ginatI rAjA ne apanI parIkSA-yojanA ke antargata eka bAra tiloM se paripUrNa gAr3iyAM naToM ke gA~va meM bhejI tathA naToM ko saMdeza bhijavAyA ki ina gAr3iyoM meM bhare hue tila saMkhyA meM kitane haiM, btlaaeN| yadi ve tiloM kI ThIka-ThIka saMkhyA nahIM batA sake to unheM kar3I sajA dI jaaegii| unake lie yaha sarvathA asaMbhava bAta thii| naTa ghabarA gae, tiloM kI ginatI kaise ho| unhoMne rohaka ke Age apanI parezAnI kI carcA kii| rohaka ne kahA-"ghabarAo nhiiN| ghabarA jAne se buddhi asta-vyasta ho jAtI hai, pratibhA kI urvaratA miTa jAtI hai / Apa logoM ko maiM eka uttara batalA rahA huuN| rAjA ke pAsa jAkara Apa vahI uttara deN|" jo uttara denA thA, rohaka ne unako acchI taraha samajhA diyaa| naTa ujjayinI Aye / rAjA ke samakSa upasthita hue| rAjA dvArA jijJAsita tiloM kI saMkhyA ke viSaya meM kahA-"mahArAja ! hama naTa haiM, nAcanA-kUdanA, khela-tamAze dikhalAnA, kalAbAjI dvArA logoM kA manovinoda karanA hama jAnate haiM, ginane kI kalAgaNita-zAstra hama kahA~ se jAneM ! phira bhI hama Apako tiloM kI tulanAtmaka saMkhyA nivedita karate haiN| gagana-maMDala meM jitane tAre haiM, ina gAr3iyoM meM utane hI tila haiN| Apa apane gaNitajJoM se tAroM kI ginatI karA lIjie, donoM eka samAna nikleNge|" ____ 2010_05 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 217 ujjayinI-nareza ne maMda smita ke sAtha musakarAte hue naToM se pUchA-"satya batalAo, yaha upamA tuma logoM ko kisane batalAI ?" eka vRddha naTa bolA- 'svAmin ! hamAre gA~va meM bharata nAmaka naTa kA putra rohaka nAmaka bAlaka hai / usI ne yaha yukti batalAI hai|" rAjA ne naToM ko puraskRta kiyA tathA vahA~ se vidA kiyaa| rohaka kI buddhimattA para rAjA prasanna huaa| rAjA abhI kucha aura parIkSA karanA cAhatA thaa| bAlU kI rassI rAjA ne naTa-grAma ke logoM ko ujjayinI se saMdeza bhejA-"tuma logoM ke gAMva ke pAsa jo nadI hai, usakI bAlU bahuta uttama hai| usa bAlU kI eka rassI banAo aura use mere pAsa ujjayinI bhejo|" gAMva-vAsI naToM ne saMdeza sunaa| saMdezavAhaka ko vApasa vidA kiyaa| unhoMne rohaka ke samakSa yaha prasaMga upasthita kiyaa| rohaka ne unako usakA uttara samajhAyA aura jAkara rAjA ko batAne ke lie khaa| gA~va-vAsI rohaka dvArA diyA gayA samAdhAna bhalIbhAMti hRdayaMgama kara rAjA ke pAsa ujjayinI gaye tathA unhoMne rAjA se nivedita kiyA-"rAjan ! hama loga to naTa haiM, rassI banAne kA hameM kyA maalm| kabhI rassI baMTane kA prasaMga hI nahIM aayaa| hA~, itanA avazya kara sakate haiM, yadi vaisI banI huI rassI dekha leM to ThIka usakI pratikRti-usa jaisI hI dUsarI rassI hama banA deNge| ApakA purAtana saMgrAhAlaya hai| aneka vastuoM ke sAtha vahA~ koI-na-koI bAla kI rassI avazya hogii| vaha rassI kRpAkara hameM eka bAra bhijavA deN| use dekhakara hama vaisI-kI-vaisI bAlU kI rassI nizcita rUpa meM banA deNge|" rAjA jAna gayA ki ye naTa rohaka kI batAI huI yukti se bAta kara rahe haiN| rAjA rohaka kI sUkSma-grAhitA tathA painI sUjha se bahuta prabhAvita huaa| maraNAsanna hAthI ujjayinI-nareza kI hastizAlA kA eka hAthI rugNa ho gyaa| hasti-cikitsakoM ne hAthI ko dekhA aura kahA ki isakA roga asAdhya hai, yaha baca nahIM paayegaa| yaha kucha hI dinoM kA mehamAna hai| rAjA ne vicAra kiyA-isa maraNAsanna hAthI ke mAdhyama se rohaka ke buddhi-kauzala kI parIkSA kI jaae| yaha socakara rAjA ne vaha maraNAsanna hAthI naTa-grAma meM bhijavA diyaa| hAthI ke sAtha usake khAne-pIne kI kAphI sAmagrI bhI bhijavA dii| sAtha-hIsAtha rAjA ne gA~va vAloM ko yaha Adeza bhijavAyA-"yaha hAthI rugNa hai| ise paryApta khAnA pInA deN| isakI sevA kareM tathA isake svAsthya ke sambandha meM nitya prati samAcAra bhejate raheM, kintu, kabhI bhUlakara bhI mujhe yaha samAcAra na deM ki hAthI kI mRtyu ho gaI hai| yadi kisI ne Akara yaha samAcAra diyA to maiM use prANa-daNDa dNgaa|" naTa bar3e bhayabhIta hue| hAthI kI bhalI-bhA~ti dekha-rekha, sevA-paricaryA karate rhe| Akhira eka dina hAthI kI mRtyu ho gaI / naTa bahuta duHkhita hue, aba kyA kreN| hAthI ke svAsthya-sambandhI samAcAra nitya-prati bhejane ke krama ke aMtargata rAjA ko sUcita karanA Avazyaka thaa| kintu, hAthI ke marane kA samAcAra kahanA unake lie duHzakya thA; kyoMki ____ 2010_05 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 vaisA kahane vAle ke lie rAjA kI ora mRtyu daNDa nirdhArita thA / ve cintita the ki hAthI ke svAsthya ke sambandha meM kucha bhI sUcanA na dene se rAjA kruddha hogA tathA hAthI ke marane kI sUcanA dene kA unako sAhasa ho nahIM rahA thA / una sabakI AzA kA kendra rohaka thA / unhoMne usake samakSa apanI cintA upasthita kii| rohaka ne unheM acchI taraha samajhA diyA ki ve rAjA ko isakA kyA uttara deM / naTa rAjA ke pAsa aaye| unhoMne rAjA se kahA - "mahArAja ! Apa kA hAthI to apanI jagaha se uThatA taka nahIM hai / " dUsarA bolA - " hAthI kA uThanA to dUra rahA, usake to kAna taka nahIM hilate / usake netroM kI palakeM taka nahIM jhapakatIM, netroM kI putaliyA~ bhI sthira haiM / " rAjA ne kahA- "kyA hAthI kI mRtyu ho gaI ?" tIsare ne kahA- "annadAtA ! hama to aisA nahIM bola sakate, para, ApakA hAthI na ghAsa khAtA hai aura na pAnI hI pItA hai / " cauthA naTa bolA - "rAjan ! aura bAteM to dUra rahIM, ApakA hAthI sAMsa taka nahIM letA / " rAjA jhuMjhalAyA aura pUchane lagA - "saca - saca kaho; kyA hAthI mara gayA ?" naToM ne kahA- "annadAtA ! aise zabda hama kaise kaha sakate haiM ? aisA kahane ke to Apa hI adhikArI haiN| hAthI ke svAsthya sambandhI samAcAra Apa taka pahu~cAnA hamArA kAma hai | usake svAsthya kI jaisI sthiti hai, hamane Apako nivedita kara dI hai / " naToM kI bAtacIta meM roka kI buddhimattA bola rahI hai, yaha rAjA ne mana-hI-mana anubhava kiyA / vaha prasanna huA / usane naToM ko pAritoSika diyA / naTa vApasa apane gA~va ko A gaye / gA~va kA kuAM nagara meM bhejo rAjA itanA hone para bhI kucha aura parIkSA karanA cAhatA thA / usane eka dina naTa-grAma ke naToM ke pAsa apanA saMdeza bhejA - " tumhAre gA~va meM eka kUAM hai / usakA jala bahuta madhura aura zItala hai| hamAre nagara meM aisA kUAM nahIM hai / apane gA~va ke kueM ko hamAre nagara meM bheja do / yadi aisA nahIM kara sake to tuma kaThora daMDa ke bhAgI banoge / " jyoM hI naToM ko yaha saMdeza milA, ve to ghabarA ge| ve rohaka se bole - "pahale kI taraha hamako tuma hI isa saMkaTa se bacA sakate ho / " I rohaka ne rAjA ko kaise uttara diyA jAe, yaha yukti unako batalA dI / tadanusAra ve naTa rAjA ke pAsa Ae aura jaisA rohaka ne samajhAyA thA, ve rAjA se bole -": -- "mahArAja hamAre gA~va kA kuAM hama gA~va vAsiyoM kI taraha bar3A bholA hai / akele nagara meM Ane meM use bar3I ki hai, saMkoca hai| vaha kahatA hai ki maiM apane jAtIya jana --- ujjayinI ke kueM ke sAtha vahA~ jA sakatA hU~ / akelA nahIM jA sakatA / akele jAne meM bahuta jhijhakatA hU~ / "svAmin ! Apa se vinamra nivedana hai, Apa ujjayinI ke kisI kueM ko hamAre sAtha hamAre gA~va bheja deM / vahA~ se donoM kUeM Apake pAsa A jAyeMge / " ujjayinI - nareza muskurAyA, mana-hI-mana samajha gayA, yaha rohaka kI buddhi kA camatkAra haiM / 2010_05 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 216 pUrva ke vana ko pazcima meM karo rAjA ne socA- rohaka kI eka parIkSA aura le lUM / vaha isameM saphala rahA to ujjAyanI bulA lUMgA / rAjA ne naToM ke pAsa sandeza bhejA ki tumhAre naTa-grAma kI pUrva dizA meM eka vana hai, tuma pazcima dizA meM kara do / usako " gA~va ke naTa bar3I ulajhana meM par3e ki vana ko pUrva dizA se uThAkara pazcima dizA meM kaise lAyA jA sakatA hai| rohaka ne unheM isa samasyA kA samAdhAna dete hue kahA - " apana logoM ko cAhie ki vana ke dUsarI ora jAkara apanA gA~va basA leM / ' phUsa kI jhoMpar3iyA~, miTTI ke kacce ghara vana kI dUsarI ora banA lie| phalataH vaha vana svayaM hI naToM ke gA~va kI pazcimI dizA meM ho gayA / rAjA ko yaha jAnakara bar3I prasannatA huI / rAjA ne aba taka jitane bhI prakAra se parIkSA kI, rohaka una saba meM uttIrNa huA / aba rAjA ke mana meM use apane pAsa bulAne kI tIvra utkaMThA utpanna huI / antima parIkSA rAjA ne rohaka ko ujjayinI bulAne ke avasara para bhI usakI buddhi kA karizmA dekhanA cAhA; ata: rohaka ko bulAne hetu rAjA ne jina puruSoM ko bhejA, unake sAtha use dene hetu eka sandeza bhI bhejA - "rohaka ujjayinI Ae, kintu, vaha aisA samaya ho, jaba na zuklapakSa ho tathA na kRSNA-pakSa ho, na rAta ho, na divasa ho / isI prakAra jaba vaha Ae to usake mastaka para na dhUpa ho, na chAyA ho / na vaha AkAza dvArA Ae, na padAti hI Ae, na calakara hI Ae / na vaha nahAkara Aye tathA na vaha binA nahAe hI Ae / " rAjA ne jo bAteM kahalavAIM, ve paraspara eka dUsare ke viruddha thIM; isalie unheM pUrA karanA bar3A kaThina thA / rAjA to ina bAtoM dvArA rohaka kI pratyutpannamati kA camatkAra dekhanA cAhatA thA / rohaka se rAjA ne jo-jo cAhA, usane una sabakI bhalIbhA~ti pUrti kI / jaba rohaka apane gA~va se ravAnA ho rahA thA, usane apane gale taka snAna kiyA, mastaka ko sUkhA rakhA / amAvasyA aura pratipadA ke paraspara milane ke samaya meM vaha vahA~ se calA / donoM tithiyoM ke milane kA yaha samaya na kisI pakSa meM thA, na divasa meM tathA na rAta meM AtA thA / usane Ate samaya anaginata chidrayukta calanI ko apane sira para chatra ke rUpa meM rakhA | calanI ke chedoM meM se dhUpa chanatI huI AtI thI tathA calanI kA baMda bhAga chAyA kiye hue thaa| isa prakAra na to ekAnta rUpa meM vahA~ dhUpa hI thI aura na ekAnta rUpa meM chAyA hI thI / Ate samaya rohaka eka meMDhe para baiThA tathA gAr3I ke pahiyoM ke madhya ke mArga se rAjA ke pAsa phuNcaa| jisa samaya rohaka rAjA ke pAsa AyA, taba sAyaMkAlIna sandhyA kA samaya thA, jo na dina meM ginA jAtA hai aura na rAta meM ginA jAtA hai / isa prakAra rohaka ne ve sabhI zarteM pUrI kIM, jo rAjA ne rakhI thIM ! rohaka ne vicAra kiyA ki aisI paramparA hai, guru, deva tathA rAjA ke pAsa jAte samaya kabhI khAlI hAtha nahIM jAnA cAhie, unheM upahRta karane hetu kucha-na-kucha apane sAtha le jAnA caahie| yaha socakara rohaka rAjA ko bheMTa dene hetu miTTI kA eka DhelA lie rAjA ke pAsa pahu~cA / rAjA kI zartoM kI jisa prakAra rohaka ne pUrti kI thI, vaha saba to rAjA kI 2010_05 sabane apanI ghAsa vahIM basa ge| Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 samajha meM A gayA, kintu, miTTI ke Dhele vAlI bAta rAjA nahIM samajha skaa| rohaka ne vaha miTTI kA DhelA rAjA ko bheMTa kiyA / rAjA Azcarya-cakita huA tathA usase miTTI kA DhelA bheMTa karane kA kAraNa puuchaa| rohaka ne kahA-"pRthvIpate ! Apa pRthvI kA pAlana karate haiM, pRthvI-pati kahe jAte haiM, pRthvInAtha kahe jAte haiM, bhUpati, bhUmipati, mahIpAla , bhUpAla tathA bhUpa Adi kahe jAte haiN| Apa ke ina sabhI vAcaka zabdoM meM bhUmi kA yoga hai / bhUmi mRtikAmaya hai, miTTI se banI hai; isalie maiMne Apako miTTI bheMTa kI hai, jisameM Apake uttarottara utkarSa, rAjya-vistAra Adi kI zubhAzaMsA hai|" rohaka ke samAdhAna se rAjA atyanta AnaMdita huA / rAjA ne rohaka ko apane mahala meM Thaharane ke lie kahA tathA mana-hI-mana vicAra kiyA, kucha samaya vyatIta ho jAe, rohaka ko maiM mantri-pada para niyukta kruuNgaa| rohaka mahala meM tthhraa| rAta kA samaya thaa| prathama prahara thaa| rohaka soyA thaa| rAjA ne AvAja dI"rohaka ! soye ho yA jAga rahe ho?" rohaka bolA- "rAjan ! maiM jAga rahA huuN|" rAjA-"phira cupa kyoM ho?" rohaka-"maiM kacha cintana kara rahA huuN|" rAjA-"kyA cintana kara rahe ho?" rohaka..---"maiM yaha cintana kara rahA hU~ ki bakarI ke peTa meM gola-gola meMganiyA~ kyoM banatI haiM ?" rAjA-"tumane cintana meM kyA pAyA ?" rohaka-"bakarI ke udara meM saMvartaka nAmaka vAyu-vizeSa kA saMcAra rahatA hai| usakI gati bakarI ke udara meM gola-gola meMganiyA~ banane kA kAraNa hai|" rAta kA dUsarA prahara aayaa| rAjA ne kahA- "rohaka ! sote ho yA jAgate ho?" rohaka-"svAmin ! jAga rahA huuN|" rAjA-"phira cupa kyoM ho?" rohaka-"kucha soca rahA hU~ ?" rAjA-"kyA soca rahe ho?" rohaka-"yaha soca rahA hU~ ki pIpala ke patte kA nIce kA DaMThala bar3A hotA hai yA usake Upara kA hissA ?" rAjA-"isa sambandha meM tumhAre cintana meM kyA AyA? tumane kyA nizcaya kiyA?" rohaka-"rAjan ! donoM barAbara hote haiN|" rAta ke tIsare prahara meM bhI rAjA ne vaisA hI prazna kiyaa| rohaka ne kahA ...."mahArAja ! maiM jAgarita hU~ aura yaha cintana kara rahA hU~ ki gilaharI ke pRSTha para kAlI rekhAe~ jyAdA hotI haiM yA sapheda rekhAe~ ? sAtha-sAtha yaha bhI soca rahA hU~ ki usakI deha bar3I hotI hai yA pUMcha ?" "rAjA-"tumheM kaisA lagA ?" 2010_05 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 221 rohaka-"rAjan ! gilaharI kI pITha para jitanI kAlI rekhAeM hotI haiM, utanI hI sapheda rekhAeM hotI haiN| isI prakAra jitanI bar3I usakI deha hotI hai, utanI hI bar3I usakI pUMcha hotI hai / usakI deha kI aura pUMcha kI laMbAI eka jitanI hotI hai|" / cauthe prahara ke aMta meM rAjA ne rohaka ko AvAja dI aura kahA-"rohaka ! sote ho yA jAgate ho ?" rohaka usa samaya so rahA thA, nIMda meM thaa| rAjA ne eka tIkhI noka vAlI char3I se usakI deha ko chuA, kuredA, use jagAyA aura pUchA--"rohaka ! kyA so rahe the?" rohaka-"nahIM rAjan ! maiM jAgatA thA, eka gaMbhIra viSaya para cintana kara rahA thaa|" rAjA-"kisa viSaya para cintana kara rahe the?" rohaka-"maiM cintana kara rahA thA ki mahArAja ke (Apake) kitane pitA haiM ?" rAjA jhuMjhalAyA aura bolA-"rohaka ! yaha tU kyA socane lagA ? sabhI ke pitA to eka hI hotA hai|" rohaka-"rAjan ! Apake eka se adhika pitA haiN|" rAjA baukhalAhaTa ke sAtha bolA-"batalAo, kitane ?" rohaka ne bar3e zAnta aura sthira bhAva se uttara diyA-"mahArAja ! Apake pAMca pitA haiN|" rAjA-"kauna-kauna se aura kaise ?" rohaka- "Apake prathama pitA kubera haiM / kubera ke sadRza dAnazIlatA kA paitaka-guNa Apa meM hai| ApakA dUsarA pitA cAMDAla hai / zatru ke damana aura dhvaMsa ke samaya Apa cANDAla ke tulya kaThora ho jAte haiN| zatru-niyaMtraNa kI dRSTi se Apa meM kaThoratA kA paitaka-guNa hai| ApakA tIsarA pitA rajaka hai| rajaka jaise vastra ko nicor3akara usakA sArA jala nikAla letA hai, usI prakAra Apa pratikUla ho jAne para dUsaroM kA sarvasva-saba kucha nicor3a lete haiM, hara lete hai, unheM ni:sAra banA dete haiN| ApakA eka pitA rAjA hai; kyoMki Apa rAjA ke aurasa putra haiM / ApakA pAMcavAM pitA vRzcika hai-bicchU hai| jaise bicchU nirmamatA-pUrvaka DaMka mAratA hai, dUsaroM ko pIr3A pahu~cAtA hai, usI prakAra Apane mujha sote hue ko char3I kI noMka se jagAyA aura mujhe kaSTa phuNcaayaa|" rohaka dvArA kiye gaye vivecana ko sunakara rAjA lajjAbhibhUta huaa| vaha apanI mAtA ke pAsa AyA tathA rohaka ne jo-jo kahA thA, vaha saba unheM btaayaa| rAjamAtA ne kahA- "beTA ! vAstava meM tuma apane pitA ke putra ho, kintu, garbhavatI mahilA para auroM kA bhI prabhAva par3atA hai| vaha prabhAva garbhastha zizu taka pahu~catA haiM, zizu para bhI kisI-na-kisI rUpa meM ve saMskAra Dhala jAte haiM / jaba tuma garbha meM the, taba maiM kubera kI arcanA-upAsanA karatI thii| eka bAra merI dRSTi eka rajaka para par3I, jo vastra nicor3a rahA thaa| eka bAra kubera kI arcanA kara vApasa lauTate samaya eka cAMDAla ko dekhane kA saMyoga bnaa| eka bAra yoM hI vinodArtha ATe se nirmita eka vRzcika apane hAtha para rkhaa| vRzcika kI parikalpanA liye maiM usake sparza se sihara gaI thii| kisI-na-kisI rUpa meM yat kiJcit guNAtmaka saMskAravattA tumhAre meM ina sabhI jaisI hai; ataeva rohaka ne jo yaha vyAkhyA kI hai, asamIcIna nahIM hai|" 2010_05 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 rAjA ko apanI mAtA kA kathana sunakara bahuta paritoSa huaa| vaha rohaka kI janmajAta pratibhA, tIkSNa buddhimattA, gaharI sUjhabUjha, sUkSma cintana se atyadhika prabhAvita huaa| usane eka vizAla samAroha Ayojita kiyA, jisameM usane rohaka ko apane pradhAna amAtya ke pada para manonIta kiyaa| rohaka eka nirdhana naTa kA putra thaa| bahuta sAmAnya sthiti meM utpanna huA thA, kintu, apanI asAdhAraNa pratibhA aura prakhara buddhi ke kAraNa usane mAlava rAjya ke pradhAnAmAtya kA gaurava-pUrNa pada prApta kara liyaa|' mahA ummaga jAtaka sandarbha eka dina kA prasaMga hai, bhikSu dharmasabhA meM baiThe the| ve tathAgata-bhagavAn buddha kI prajJA-pAramitA kI stavanA kara rahe the| ve kahate the--'AyuSmAno ! bhagavAn buddha mahAprajJAzAlI haiM, vistIrNa prajJAzAlI haiM, prasanna prajJAzAlI haiM, zIghra prajJAzAlI haiM, tIkSNa prajJAzAlI haiN| unakI prajJA antarvedhana karane vAlI hai| vaha paramata kA khaNDana karane meM samartha haiN| bhagavAn buddha ne apanI prajJAtmaka zakti dvArA hI kUTadanta Adi brAhmaNoM kA, sahiya Adi parivrAjakoM kA, aMgulimAla Adi coroM kA, Alavaka Adi yakSoM kA, zakra Adi devoM kA, bapha Adi brahmAoM kA niyamana kiyA-damana kiyaa| unheM vinata bnaayaa| tathAgata ne apane prajJA-bala se hI prerita kara, ubuddha kara aneka vyaktiyoM ko pravrajita kiyaa| unako uttama phalayukta, sAttvika jIvana meM saMpratiSTha kiyaa| ve phira bole- "hamAre zAstA bhagavAn buddha aise hI parama prakhara prajJAzAlI haiN|" bhikSu baiThe hue isa prakAra bhagavAn buddha ke prajJAzIlatA jaise uttama guNoM kA bakhAna kara rahe the| bhagavAn buddha udhara Aye aura unhoMne unase prazna kiyA-"bhikSuo ! tuma loga yahA~ baiThe hue kyA vatAlApa kara rahe the?" bhikSuoM ne kahA--'bhante ! hama ApakI prajJA kI carcA kara rahe the|" ___ isa para bhagavAna buddha bole-"bhikSuo ! tathAgata na kevala isa samaya hI prajJAzIla haiM, isase pUrvavartI samaya meM bhI, jaba unakA jJAna sarvathA paripakva nahIM thA, ve jaba buddhatvaprApta hetu prayatna-rata the, usa sthiti meM bhI ve parama prajJAzIla the|" yaha kaha kara tathAgata ne pUrva janma kI kathA kA AkhyAna kiyA bodhisatva kA janma pUrva samaya kI bAta hai, mithilA meM videha nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| usake yahA~ senaka, pukkusa, kAvinda evaM devinda nAmaka cAra paMDita the, jo artha evaM dharma ke anuzAsana meM adhikRta the| bodhisattva ke garbha meM Ane kA dina thaa| prAtaHkAla hone ko thaa| rAjA ko eka svapna AyA, usane dekhA-rAja-prAMgaNa meM cAra agni-skandha the| ve cAroM prAcIra jitane uThakara 1. AdhAra-nandIsUtraH malaya giri vahad vRtti, Avazyaka caNi 2010_05 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 223 jala rahe the / unake madhya meM khadyota ke samAna agni utpanna huii| vaha tatkSaNa itanI pronnata tathA pravardhita huI ki una cAroM agni-skandhoM ko ullaMghita kara brahmaloka taka jA pahu~cI / usase sArA vAyu-maNDala Alokamaya ho gayA / usa Aloka meM itanA teja thA ki bhUmi para paDA huA sarSapa kA eka dAnA taka dRSTigocara hotA thA / devavRnda, manuSya vRnda sabhI mAlAoM dvArA, vividha sugandhita padArthoM dvArA usakI arcanA karate the / usa agni meM eka adbhuta divyatA thii| loga usameM ghUmate the, para kisI kA eka roma taka garma nahIM hotA thA / rAjA ne jyoMhI yaha svapna dekhA, vaha bhayAkrAnta ho gayA / cintAvaza baiThA-baiThA socatA rahA / kAfI dina car3ha gayA / cAroM paNDita rAjA ke pAsa Aye aura pUchA - "rAjan ! kyA rAta ko sukha se nIMda AI ?" " rAjA ne kahA - "paNDito ! mujhe sukha kahA~ hai ? Aja maiM bahuta cintodvigna hU~ / ' usane jo svapna dekhA thA, vaha unako batAyA / isa para senaka paNDita ne kahA - " mahArAja bhayabhIta na hoN| yaha svapna zubha sUcaka hai / isase prakaTa hai, ApakI unnati hogI / " rAjA - "aisA kaise kahate ho ?" senaka - "mahArAja ! yaha svapna isa tathya kA dyotaka hai ki hama cAroM paNDitoM ko hataprabha kara dene vAlA eka anya pA~cavAM paNDita utpanna hogA / Apa dvArA svapna meM dekhe gaye, rAja- prAMgaNa ke cAroM konoM meM vidyamAna cAroM agni-skandhoM ke samAna hama cAroM paNDita haiN| unake bIca meM utpanna, brahmaloka taka pahu~ce divya agni-skandha ke samAna pAMcavA paNDita hogA / vaha devoM meM, manuSyoM meM sabase adbhuta hogA / " rAjA - "isa samaya vaha kahA~ hai ?" senaka -"rAjan ! yA to vaha apanI mAtA ke garbha meM AyA hogA yA Aja usane apanI mAtA ke garbha se janma liyA hogA / " senaka ne ye saba bAteM apane vidyA-bala dvArA isa prakAra prakaTa kIM, mAno apanI divyadRSTi se vaha unheM pratyakSa dRSTigata kara rahA ho / " rAjA ne isa bAta ko dhyAna meM rakhA / mithilA ke cAroM daravAjoM para pUrvI yavamajjhaka, dakSiNI yavamajjhaka, uttarI yavamajbhaka tathA pazcimI yavamajbhaka nAmaka cAra nigama base the / pUrvI yavamajjhaka meM zrIvardhana nAmaka eka zreSThI nivAsa karatA thA / usakI patnI kA nAma sumanA devI thii| rAjA ne jisa dina sapanA dekhA, usI dina trayastriMza deva bhavana se cyuta hokara bodhisattva ne sumanA devI kI kukSi meM praveza kiyaa| usI samaya eka sahasra devaputra bhI trAyastriMza deva-bhavana se cyuta hue, usI nigama meM zreSThiyoM, anuzreSThiyoM ke kuloM meM praviSTa hue -- unakI gRhaNiyoM ke kukSigata hue / divya vanauSadhi daza mahIne vyatIta hue / zreSThI zrIvardhana kI patnI sumanA devI ne putra ko janma diyA / zizu kA varNa svarNa- sadRza dedIpyamAna thA / usa samaya zakra ne manuSya-loka kI ora dRSTipAta kiyA, jAnA ki bodhisattva ne mAtA kI kukSi se janma liyA hai / zakra ne vicAra kiyA, yaha buddhAGkura hai, jo aneka devoM ke sAtha yahA~ udbhuta huA hai| mujhe cAhie ki maiM isa tathya ko udbhAsita karUM / zakra bodhisattva ke apanI mAtA kI kukSi se bahirgata hone ke samaya adRzya 2010_05 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 rUpa meM vahA~ AyA, zizu ke hAtha para eka vanauSadhi-jar3I rakha dii| vaisA kara vahA~ se apane sthAna ko calA gyaa| bodhisattva ne usa jar3I ko apanI muTThI meM dabA liyaa| phalataH apanI mAtA kI kukSi se bahirgata hote samaya usakI mAtA ko jarA bhI kaSTa nahIM huaa| pAnI ke bartana se jisa prakAra pAnI bAhara A jAtA hai, usI prakAra vaha sukha se mAtA kI kukSi se se bAhara A gyaa| mAtA ne zizu ke hAtha meM jar3I dekhii| use jijJAsA huii| usane pUchA"putra ! hAtha meM kyA liye ho ?" zizu bolA-"mAM ! yaha divya auSadhi hai|" yoM kahakara usane vaha jar3I mAtA ke hAtha meM rakha dI tathA kahA-"mAM ! yaha divya auSadhi hara kisI rogI ko dene para usakA roga dUra ho jAtA hai|" mAtA bar3I prasanna huii| usane apane pati zrIvardhana seTha se sArI bAteM kahIM / seTha ke sAta varSa se mastaka meM pIr3A thii| vaha bahuta prasanna huA aura vicArane lagA, zizu kI adbhuta vizeSatA hai, mAM ko kokha se bAhara Ane ke samaya hI usake hAtha meM vanauSadhi rahI hai / utpanna hote hI yaha apanI mAtA ke sAtha vArtAlApa karane lgaa| vAstava meM yaha bar3A puNyavAn hai| isane jo auSadhi dI hai, usakA nizcaya hI viziSTa prabhAva honA caahie| seTha ne vaha vanauSadhi lI, use patthara para ragar3A, mastaka para thor3A-sA lepa kiyaa| kamala ke patte se jaise pAnI jhar3a jAtA hai, usI prakAra seTha kI sAta varSa purAnI pIr3A bilkula miTa gii| seTha auSadhi ke prabhAva se bar3A harSita huaa| bodhisattva vanauSadhi ke sAtha utpanna hue haiM, yaha bAta sarvatra vizruta ho gaI / aneka vyakti, jo vibhinna rogoM se pIr3ita the, seTha ke yahA~ Ane lge| seTha auSadhi ko patthara para ghisatA, pAnI meM gholakara de detA, roga tatkSaNa zAnta ho jAte / auSadhi ke prabhAva se svastha hue loga auSadhi kI prazaMsA karate, guNAkhyAna karate, kahate-zrIvardhana seTha ke yahA~ bar3I guNakArI auSadhi hai| nAmakaraNa bodhisattva ke nAmakaraNa kA dina aayaa| zrIvardhana seTha ne vicAra kiyA, mere isa putra kA nAma pitR-pitAmaha-paraMparA ke anurUpa nahIM honA cAhie, viziSTa auSadhi ke sAtha janma lene ke kAraNa isa nAma tadanurUpa hI honA cAhie; ataeva usane usakA nAma mahauSadhakumAra rkhaa| sahasra sahajAta seTha ke mana meM vicAra AyA, merA yaha putra parama prajJA-sampanna hai| yaha ekAkI hI loka meM Ae, aisA nahIM lgtaa| isake sAtha usI ghar3I meM aura bhI aneka bacce utpanna hue hoNge| isakI khoja karavAnI caahie| usane khoja karavAI to vaise eka hajAra bacce mile| usane sabhI baccoM ke mAtA-pitA ke yahA~ AbhUSaNa bhijavAye tathA unake bhalIbhA~ti pAlanapoSaNa ke lie dhAtriyA~ bhijvaaiiN| usane vicAra kiyA, ye mere putra ke sAtha-sAtha hI janme haiM ; ataH ye usI ke sAtha rahane vAle sevaka hoM, yaha samucita hogaa| usane bodhisattva, jo usake putra ke rUpa meM utpanna hue the, ke sAtha una hajAra zizuoM kA bhI maMgalotsava Ayojita krvaayaa| samaya-samaya para una zizuoM ko AbhUSaNoM se alaMkRta kara bodhisattva kI sannidhi 2010_05 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 225 meM lAyA jaataa| mahauSadhakumAra ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva unake sAtha khelatA, krIr3A karatA, vinoda krtaa| bAla-krIr3A isa prakAra khelate hue, bar3hate hue usakI Ayu sAta varSa kI huI, taba vaha aisA sundara evaM dedIpyamAna pratIta hotA, mAno svarNamayI pratimA ho| jaba zizu gA~va ke madhya mahauSadha kumAra ke sAtha khelate to bIca meM kabhI-kabhI koI hAthI A jAtA, dUsare jAnavara A jAte / baccoM kA krIr3A-maNDala magna ho jAtA / jaba teja havA calatI, dhUpa hotI to khelate hue bacce kaSTa paate| eka dina kA prasaMga hai, bacce khuzI-khuzI khela rahe the| asamaya meM hI AkAza meM bAdala ghira aaye| yaha dekhakara hAthI ke sadRza balayukta mahauSadhakumAra bhAgakara eka makAna meM calA gyaa| dUsare bAlaka bhI usake pIche-pIche daudd'e| bahuta teja daur3ane ke kAraNa kaI paraspara TakarAye, lar3akhar3A gaye, gira par3e, jisase unake ghuTane phUTa gye| krIr3A-bhavana kA nirmANa mahauSadhakumAra ne vicAra kiyA, khela Adi meM kaSTa na ho, isa hetu yahAM eka krIr3A. bhavana kA nirmANa honA caahie| usane bAlakoM se kahA-"hama loga yahA~ eka zAlA kA nirmANa karAeM, jisase A~dhI, Atapa tathA vRSTi ke samaya khar3e hone, baiThane evaM leTane ke lie samucita Azraya prApta ho ske| isa hetu tuma saba eka-eka kASArpaNa laao|" una hajAra bAlakoM ne vaisA hI kiyaa| mahauSadhakumAra ne zilpI ko bulAyA, hajAra kASArpaNa diye aura kahA-"hamAre lie eka zAlA taiyAra kro|" zilpI ne vaisA karanA svIkAra kiyA aura kASArpaNa liye / usane jamIna barAbara karavAI, khaMTe gdd'vaaye| bhUmi ke samIkaraNa hetu sUtra khiiNcaa| zilpI vaha saba kara to rahA thA, kintu, vaha bodhisattva kA hArda nahIM samajhA thaa| bodhisattva ne use sUtra khIMcane kI yathocita vidhi batalAI aura kahA-"jisa taraha tuma sUtra khIMca rahe ho, vaha ThIka nahIM hai| jaisA maiM batalA rahA hU~, vaisA sUtra khiiNco|" zilpI bolA-"svAmin ! maiM jaisA zilpa jAnatA hU~, vaisA hI maiMne sUtra khiiNcaa| maiM dUsarI prakAra nahIM jaantaa|" bodhisattva ne kahA-"jaba tujhe itanI hI jAnakArI nahIM hai to hamArI bhAvanA ke anurUpa zAlA kA nirmANa tU kaise kara pAyegA? lA, sUtra mujhe de| maiM svayaM khIMcakara tujhe btlaauuNgaa|" bodhisattva ne sUtra liyA aura khuda use khiiNcaa| aisA pratIta huA, mAno vizvakarmA ne svayaM sUtra khIMcA ho| aisA kara usane zilpakAra se pUchA- "kyA aisA sUtra khIMca sakoge?" "svAmin ! aisA nahIM ho paayegaa|" "merI mana:kalpanA ke anurUpa mere nirdezana ke anurUpa zAlA kA nirmANa kara sakoge ?" "svAmin ! kara skuuNgaa|" ____ 2010_05 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 bodhisattva ne kahA - " nirmIyamAna lAlA ke eka bhAga meM anAthoM ke AvAsa ke lie sthAna ho, eka bhAga meM anAtha mahilAoM ke lie prasUtigRha ho, eka bhAga meM 'Agantuka zramaNoM tathA brAhmaNoM ke lie AvAsa-sthala ho / usake eka bhAga meM taditara logoM ke lie avAsa sthAna ho tathA eka bhAga meM Agantuka vyApAriyoM ke lie, sAmAna, mAla asabAba rakhane ke lie sthAna ho / bhalIbhAMti isa prakAra kI saMracanA karo / " 226 zilpakAra ne bodhisatva ke nirdezAnurUpa ina sabakA nirmANa kiyaa| sAtha hI sAtha AdezAnusAra zilpakAra ne zAlA ke antargata nyAyAlaya tathA dharmasabhA kA nirmANa kiyA / isa nirmANa kArya kI parisaMpannatA ke anantara bodhisattva ne citrakAroM ko bulAyA, ramaNIya citrAMkana hetu unheM uttamottama kalpanAe~ dIM / citrakAroM ne vaisI hI citra - racanA kI / vaha zAlA devarAja indra kI sudharmA sabhA ke sadRza pratIta hone lagI / I bodhisattva ne socA -- itanA saba to ho gayA hai, kintu, yaha paryApta nahIM hai / itane se hI zAlA, jaisI cAhie, vaisI zobhita nahIM hotii| yahA~ eka puSkariNI khudavAUM, yaha vAJchanIya hai / isalie usane puSkariNI kA khanana krvaayaa| zilpakAra ko bulAkara apanI kalpanA evaM yojanA ke anurUpa puSkariNI kA nirmANa krvaayaa| vaha puSkariNI eka hajAra jagaha Ter3hI thI- ghumAvadAra thii| usake sau ghATa the / usakA jala pA~ca prakAra ke kamaloM se DhaMkA thA / usakI sundaratA nandanavana kI puSkariNI jaisI thI / usake taTa para bhinna-bhinna prakAra ke puSpa tathA phala vAle vRkSa lagavAye, udyAna taiyAra karavAyA, jo svarga ke udyAnajaisA thA / usa zAlA ke antargata dharmAnugata zramaNoM, brAhmaNoM tathA AgantukoM ke lie dAnaparaMparA prAraMbha kii| bodhisattva kA yaha kArya sarvatra vizruta ho gayA / aneka loga vahA~ Ane lage / bodhisattva zAlA meM baiThatA, Agantuka logoM ko, unake jIvana meM kyA ucita hai. kyA anucita hai, kyA karane yogya hai, kyA nahIM karane yogya hai; ityAdi bAteM samajhAtA / logoM ke pArasparika vivAdoM aura saMgharSoM kA nirNaya detA / usakA vaha samaya, vyavasthAkrama vaisA thA, jaisA buddha ke kAla meM thA / bodhisattva kI khoja videha rAjA ko smaraNa AyA, sAta varSa pUrva usake cAroM paNDitoM ne usase kahA thA ki una cAroM ko parAbhUta karane vAlA pA~cavA~ paNDita hogA / rAjA vicAra karane lagA, yaha to sAta varSa pUrva kI sUcanA hai, patA lagAUM, vaha pA~cavA~ paNDita isa samaya kahA~ hai ? usane apane cAra amAtyoM ko bulavAyA aura kahA - "Apa loga cAroM dvAroM se alaga-alaga dizAoM meM jAeM aura patA lagAe, pA~caveM paNDita kA AvAsa kahAM hai ?" uttara-dakSiNa tathA pazcima ke dvAroM se gaye amAtyoM ko bodhisattva kA, usake AvAsa sthAna kA koI patA nahIM calA / pUrva-dvAra se gaye hue amAtya ko Ane para prAcIna yavamajbhaka grAma meM vaha zAlA dikhAI dI, jisakA bodhisattva ko preraNA tathA parikalpanA se nirmANa huA thA / amAtya ne viziSTa racanA ko dekhakara anumAna lagAyA, isakA nirmANa karane vAlA athavA karavAnevAlA avazya hI koI paNDita hogA / usane vahA~ ke logoM se jAnakArI cAhI ki yaha zAlA kisa zilpI dvArA nirmita kI gaI hai ? 2010_05 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 227 __ logoM ne uttara diyA- "isa zAlA kA zilpI ne apanI buddhi se nirmANa nahIM kiyA hai| yaha zAlA zrIvardhana seTha ke putra mahauSadha paNDita ke nirdezAnusAra banI hai|" "mahauSadha paNDita ke kyA Ayu hai ?" "sAta varSa pUrNa kiye haiN|" pUrva-dvAra se gaye hue amAtya ne, rAjA ko jisa dina svapna AyA thA, usa dina se ginatI lagAI to pUre sAta varSa hue| usane rAjA ke pAsa apanA sandezavAhaka bhejA, jisane rAjA ko yaha sandeza nivedita kiyA-"rAjan ! prAcIna-pUrva dizAvartI yavamajbhaka nAmaka grAma meM zrIvardhana seTha kA sAta varSa kA putra hai| usakA nAma mahauSadhakumAra hai| usane apanI pratibhA dvArA eka asAdhAraNa zAlA, pUSkariNI tathA udyAna kA nirmANa kiyA hai| ApakI maiM AjJA cAhatA hUM, usa paNDita ko Apake pAsa le AUM yA nahIM lAUM?" rAjA ne jaba yaha sunA to vaha harSita huaa| usane senaka paNDita ko bulAyA, use vaha bAta batalAI aura usase pUchA- "kyA mahauSadha paNDita ko yahA~ bulavAeM ?" IrSyAlu senaka senaka paNDita ke mana meM mahauSadha paNDita ke prati IrSyA-bhAva jgaa| vaha bolA"rAjan ! zAlA Adi kA nirmANa karavAne se koI paNDita nahIM ho jaataa| ina sabakA nirmANa karAnA koI bar3I bAta nahIM hai|" rAjA ne jaba senaka paNDita kA yaha kathana sunA to socA, isake kathana meM kucha rahasyapUrNa tathya hai| rAjA cupa rhaa| usane amAtya dvArA bheje gaye dUta ko apane sandeza ke sAtha vApasa bheja diyA ki yavamajhaka grAma meM rahakara parIkSAvidhi dvArA vaha usakI sahI parIkSA kre| mAMsa kA Tukar3A / eka dina kI bAta hai, mahauSadhakumAra krIr3A-maNDala meM jA rahA thaa| itane meM eka bAja kasAI ke takhte para jhaTapaTA aura usase eka mAMsa kA Tukar3A uThAkara AkAza meM ur3a gyaa| lar3akoM ne dekhaa| usase mAMsa kA Tukar3A chur3Ane ke lie ve usake pIche daur3e / lar3akoM ko apane pIche daur3ate dekha bAja bhI Dara se jahA~-tahA~ bhAgane lgaa| lar3ake AkAza meM ur3ate hue bAja ko dekhakara usakA pIchA kara rahe the; isalie mArga meM par3e patthara Adi se TakarAkara, lar3akhar3Akara gira par3ate, vApasa uThate, daur3ane lgte| yoM ve bar3A kaSTa pA rahe the| mahauSadha paNDita ne yaha dekhakara unase kahA-"kyA bAja se mAMsa kA Tukar3A chur3AUM?" bAlaka bole-"hAM svAmin ! chudd'aaeN|" mahauSadha paNDita ne kahA-"dekho, abhI chur3AtA huuN|" itanA kahakara vaha vAyu-vega se daur3A, bAja kI chAyA para phuNcaa| vahA~ khar3e hokara jora se AvAja kii| usakA puNyaprabhAva aisA thA ki vaha AvAja bAja kI kukSi ko bedhakara jaise bAhara nikala AI ho, vaisI abhijJAta huI / bAja bhayabhIta ho gyaa| usane mAMsa ke Tukar3e ko chor3a diyaa| jaba bodhisattva 1. maMsaM goNo gaNThita suttaM putto goNarathena ca, daNDo sIsaM ahI ceva kukkuTo maNi vijAyanaM, odanaM vAlukaJcApi talAkuyyAnaM gadrabho maNi / / 1 / / ____ 2010_05 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaDa : 3 ko jJAta huA ki bAja ne mAMsa ke Tukar3e ko chor3a diyA hai to usane use jamIna para nahIM girane diyaa| apane prabhAva se AkAza meM hI roka diyaa| logoM ne jaba yaha Azcaryajanaka ghaTanA dekhI to ve tAliyAM pITane lage aura zora karane lge| amAtya ne rAjA ke pAsa usa ghaTanA kA sandeza bhejA ki mahauSadha paNDita ne bAja se isa prakAra mAMsa kA Tukar3A chur3A liyA tathA apane prabhAva se use AkAza meM adhara roka diyA, isa para vicAra kreN| rAjA ne yaha sandeza sunA, senaka paNDita ko bulAyA / usako vaha vRttAnta kahA, jo sandeza dvArA rAjA ko prApta huA thaa| rAjA ne usase pUchA-'senaka ! kyA mahauSadha paNDita ko bulavAe~ ?" senaka mana-hI-mana socane lagA-mahauSadha paNDita ke yahAM Ane para hama cAroM paNDita nisteja ho jAyeMge / hama itane gauNa ho jAyeMge ki rAjA ko yaha bhI dhyAna nahIM rahegA ki hama usake yahA~ haiM mI yA nahIM; isalie acchA yahI hai, use Ane na diyA jAe / senaka ke mana meM mahauSadha ke prati IrSyA thI; ataH usane kahA-"rAjan ! itanI-sI bAta se koI paNDita nahIM ho jAtA / yaha to bahuta sAdharaNa ghaTanA hai|" senaka se yaha sunakara rAjA ne upekSA se apane amAtya ko prAcIna yavamajhaka yaha sandeza saMpreSita kiyA ki mahauSadha paNDita kI vahIM parIkSA kro| bala kA vivAda prAcIna yavamajhaka gA~va meM rahane vAlA eka manuSya varSA hone para hala jotane ke uddezya se baila kharIda kara laayaa| usane rAta bhara bailoM ko apane ghara meM rakhA / dUsare dina vaha unheM carAne ke lie ghAsa ke maidAna meM le gyaa| baila kI pITha para baiTha-baiThe vaha parizrAnta ho gyaa| nIce utarA / pAsa hI eka saghana vRkSa thaa| usakI chAyA meM jA baiThA / thakA huA to thA hI, baiThe-baiThe use nidrA A gaI / baila harI-harI ghAsa carane lge| usI samaya eka cora AyA aura bailoM ko bhagA le gyaa| baila ke mAlika kI jaba AMkha khulI to baila dRSTigocara nahIM he| usane idhara-udhara khoja kI to use vaha AdamI dikhAI diyA, jo bailoM ko le bhAgA thaa| usane daur3akara use pakar3a liyA aura kahA-"tu mere ina bailoM ko kahA~ liye jA rahA hai ?" vaha AdamI bolA- ye baila mere haiM, jahA~ cAhatA hai, liye jA rahA haiN|" vivAda bar3ha gyaa| bailoM ko donoM apane-apane batA rahe the| logoM ne jaba yaha kolAhala sunA, ve vahAM ekatra ho gye| lar3ate-jhagar3ate ve donoM mahauSadha paNDita kI zAlA ke daravAje ke pAsa se gujara rahe the| mahauSadha paNDita ne unakI AvAja sunI, unheM apane pAsa bulaayaa| unakA kathopakathana, vyavahAra Adi dekhate hI paNDita yaha bhAMpa gayA ki kauna bailoM kA mAlika hai aura kauna cora hai| sabake samakSa sacAI prakaTa karane hetu mahauSadha paNDita ne kahA-"tuma donoM kyoM lar3a rahe ho?" bailoM ke mAlika ne batAyA ki vaha amuka grAma se, amuka vyakti se baila kharIdakara lAyA, rAta bhara unako apane ghara meM rkhaa| dUsare dina ghAsa ke maidAna meM unheM carAne le gyaa| maiM thakA thA, vizrAma hetu eka saghana vRkSa ke nIce usakI gaharI chAyA meM baiThA / baiThate ____ 2010_05 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummaga jAtaka 226 hI mujhe nIMda A gii| jaba merI nIMda TUTI to mujhe mere baila nahIM dikhAI diye| maiMne khojakara ise pakar3A / baila mere haiM, yaha satya hai| jisa gA~va se maiMne inheM kharIdA, vahA~ ke sabhI loga isa bAta ko jAnate haiN| cora ne kahA-"yaha jhUThA hai| ye baila mere haiN| mere ghara kI gAya se paidA hue haiN|" paNDita ne pUchA- "yadi maiM tumhAre vivAda kA nyAya karUM to kyA tuma merA nirNaya mAnoge?" donoM ne kahA- 'maaneNge|" paDita ne vicAra kiyA, yaha eka aisA prasaMga hai, jisase loga preraNA prApta kara sakate haiN| usane janatA ko bhI apane vizvAsa meM lenA apekSita maanaa| isalie pahale usane cora se pUchA- "tumane bailoM ko kyA khilAyA tathA kyA pilAyA?" cora ne uttara diyA-"maiMne unako tila se bane laDDU khilAye, ur3ada khilAye aura yavAgU pilaayaa|" paNDita ne taba baloM ke svAmI se pUchA- "tumane inheM kyA khilAyA ?" usakA uttara thA-"svAmin ! maiM to taka garIba AdamI huuN| mere pAsa kahA~ yavAga hai, kahA~ tila ke laDDU haiM / maiMne inheM kevala ghAsa khilaayaa|" paNDita ne una logoM ko, jo vahA~ ekatra the, dhyAna AkRSTa karane hetu rAI ke patte maMgavAye / unako UMkhala meM kuTavAyA, jala ke sAtha bailoM ko pilaayaa| bailoM ke virecana huA, tinake hI bAhara nikle| paNDita ne logoM ko sambodhita kara kahA--''dekha lo, sahI sthiti kyA hai ?" phira paNDita ne cora se pUchA-"tU cora hai yA nahIM hai ?" vaha bolA- "svAmin ! maiM cora huuN|" / bodhisattva- bhaviSya meM aisA koI kArya mata krnaa|" bodhisattva ke vyaktiyoM ne use eka ora le jAkara mukkoM tathA lAtoM se burI taraha piittaa| paNDita ne taba use bulAyA aura upadeza dete hue kahA-'dekha, isa janma meM tujhe corI kA yaha phala prApta huA hai / tuma burI taraha pITe gaye ho| paraloka meM isase bhI kahIM adhika kaSTa pAoge / bhaviSya meM aisA kabhI mata krnaa|" bodhisattva ne use pA~ca zIla grahaNa krvaaye| amAtya ne yaha saba dekhA thaa| usane rAjA ko yathAvat rUpa meM yaha samAcAra preSita kiyaa| rAjA ne senaka paNDita ko bulAyA, usase pUchA-kyA mahauSadha paNDita ko yahA~ bulA leM?" senaka paNDita ne uttara diyA--"rAjan ! bailoM ke sambandha meM chir3e saMgharSa para nirNaya denA koI bahuta mahattvapUrNa bAta nhiiN| abhI kucha samaya Apa aura pratIkSA kiijie|" senaka paNDita se yaha sunakara rAjA ne upekSA karate hue apanI amAtya ko phira usI prakAra kA sandeza preSita krvaayaa| ____ 2010_05 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 kaNThI kA jhagar3A eka garIba strI thii| bhinna-bhinna raMgoM ke dhAgoM meM gA~The lagA-lagAkara nirmita kaNThI usane gale meM pahana rakhI thii| vaha mahauSadha paNDita dvArA nirmA:pata puSkariNI meM snAna karane gii| kaNThI ko gale meM se nikAlA, kapar3oM ke Upara rakhA, nahAne ke lie jala meM praviSTa huI vaha nahA rahI thI ki eka taruNa strI ne usa kaNThI ko dekhaa| usake mana meM use hathiyAne kI lipsA utpanna huii| usane use hAtha meM uThAyA aura usase kahA-'mAM ! kaNThI bar3I sundara hai| ise banAne meM kitanA vyaya huA hai ? maiM cAhatI hU~, maiM bhI apane lie aisI kaNThI bnvaauuN| maiM ise apane gale meM pahana kara nApa lenA cAhatI huuN| kyA aisA kara lUM?" kaNThI kI svAminI sarala thii| usane kahA-"kyoM nahIM, pahana kara dekha lo|" usa taruNa strI ne kaNThI apane gale meM pahanI aura calatI bnii| dUsarI ne dekhA, usakI kaNThI pahanakara vaha calI jA rahI hai to vaha turanta puSkariNI se nikalI, kapar3e pahane usake pIche daudd'ii| usake kapar3e pakar3a liye aura bolI-'merI kaNThI liye kahA~ daur3I jA rahI ho?" usa taruNa strI ne kahA- maiMne tumhArI kaNThI kaba lI? maiMne to merI apanI kaNThI gale meM pahana rakhI hai|" una donoM ko paraspara jhagar3ate dekhakara loga ikaTThe ho gye| mahauSadha paNDita usa samaya zAlA meM bAlakoM ke sAtha khela rahA thaa| usane una donoM ke jhagar3ane kI AvAja sunI aura pUchA--"yaha kisakI AvAja hai ?" use una donoM striyoM ke jhagar3ane kI bAta batAI gii| mahauSadha ne una donoM ko apane pAsa bulaayaa| unakI AkRti se hI usane bhA~pa liyA ki unameM se kisane kaNThI kI corI kI hai| phira bhI usane unase jhagar3ane kI bAta pUchI tathA sAtha-hI-sAtha yaha prazna kiyA ki kyA tuma donoM merA nirNaya svIkAra karogI? unhoMne kahA--- "hA~, svAmin ! hama ApakA nirNaya svIkAra kreNgii|" taba mahauSadha paNDita ne usa strI se, jisane kaNThI curAI thI, pUchA- tuma jaba yaha kaNThI pahanatI ho, to kauna-sI sugandhi kA prayoga karatI ho-kauna-sA sugandhita padArtha lagAtI ho?" _ strI ne kahA- "maiM sarva saMhAraka-saba prakAra kI sugandhiyoM ko milAkara nirmita sugandhi kA prayoga karatI huuN|" mahauSadha ne phira dUsarI se pUchA- "tuma kauna-sI sugandhi lagAtI ho?" usa strI ne kahA--"svAmin ! maiM eka garIba mahilA huuN| mujhe sarva saMhAraka sugandhi kahA~ se prApta ho ? maiM sadA rAI ke puSpoM kI sugandhi kA hI prayoga karatI huuN|" mahauSadha paNDita ne eka thAlI mNgvaaii| usameM pAnI bhraa| usa kaNThI ko usameM ddlvaayaa| phira gAndhika-- sugandhita padArthoM ke vyavasAyI, tajJa puruSa ko bulAyA, usase kahA-"isa thAlI ke jala ko saMghakara patA lagAo, isameM kisakI gandha AtI hai ?" gAndhika ne thAlI ke pAnI ko saMghA aura batAyA ki isameM rAI ke puSpoM kI gandha AtI hai| usane kahA- "yaha sarva saMhAraka kI gandha nahIM hai, zuddha rAI kI hai / yaha taruNa strI dhUrta hai, asatya-bhASaNa kara rahI hai| yaha vRddhA jo kahatI hai, vaha saca hai|" 1. sadhvasaMhArako natthi, suddhaM kaMgu pavAyati / alIkaM bhAsatayaM dhuttI, saccamAhu mahallikA // 2 // 2010_05 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 231 bodhisattva ne vahA~ ekatra logoM ko yaha batAlAyA aura usa taruNa strI se pUchA"tumane corI kI hai yA nahIM ?" vaha bolI-"svAmin ! maiMne corI kI hai|" isa ghaTanA se mahauSadha paNDita kI buddhi-kauzala sarvatra vizruta ho gyaa| sUta kA golA kapAsa kA eka kheta thaa| eka strI usakI rakhavAlI karatI thii| rakhavAlI karate samaya usane kheta se kucha sApha kapAsa lii| usase bahata mahIna sUta kaataa| usakA golA bnaayaa| use apane oDhane ke vastra ke palle meM baaNdhaa| jaba vaha kheta se gA~va jA rahI thI to mArga meM mahauSadha paNDita dvArA nirmApita pUSkariNI meM usakA snAna karane kA mana haa| usane apane kapar3oM para sUta kA golA rakhA aura vaha snAna karane ke lie puSkariNI meM uttrii| ____eka anya strI udhara se nikala rahI thii| sUta ke gole para usakI dRSTi pdd'ii| usake mana meM lobha utpanna huaa| usane sUta kA golA apane hAtha meM uThAyA, bar3e Azcarya ke sAtha usase bolI- "mA~ ! tumane bahuta sundara sUta kAtA hai|" yaha kahakara usane sUta kA golA apane palle meM DAla liyA aura vahA~ se calatI bno| dUsarI ne jaba yaha dekhA to vaha zIghra puSkariNI se bAhara nikalI, apane vastra pahane aura usake pIche daudd'ii| usakA kapar3A pakar3a kara bolI- "merA sUta kA golA liye kahA~ bhAgI jA rahI ho?" usane uttara diyA-"maiMne tumhArA sUta kA golA nahIM liyA hai| vaha to merA apanA hai|" ve donoM paraspara jhagar3ane lagIM / unheM jhagar3ate dekhakara loga ikaTThe hone lge| mahauSadha paNDita apane sAthI bAlakoM ke sAtha khela rahA thaa| usane unakI AvAja sunI, pUchA--"yaha kasA zora hai ?" use donoM striyoM ke jhagar3ane kI bAta jJAta huii| usane donoM ko apane pAsa bulAyA, unakA AkAra-prakAra dekhate hI vaha bhAMpa gayA ki unameM cora kauna-sI strI hai / phira bhI usane unase pUchA- "yadi maiM jhUTha, saca kA phaisalA karUM to kyA tuma donoM use svIkAra karogI?" unhoMne uttara diyA-"svAmin ! jo bhI Apa nirNaya deMge, use hama svIkAra kreNge|" taba paNDita ne usa strI se. jisane sUta kA golA curAyA thA prazna kiyA-"jaba tumane golA banAyA, taba usake bhItara kyA rakhA thA ?" vaha strI bolI-"svAmin ! maine bhItara binaulA rakhA thaa|" mahauSadha paNDita ne dUsarI strI se bhI vahI bAta puuchii| dUsarI ne uttara diyA-"svAmin ! maiMne timbarU kA bIja rakhA thaa|" paNDita ne una donoM striyoM ke kathana kI ora logoM kA dhyAna AkRSTa kiyaa| usane sUta golA udhedd'aa| udher3ane para usameM timbarU kA bIja milaa| logoM ko use dikhAyA / usa strI se, jisane golA curAyA thA, pUchA- "saca batA, tumane sUta kA golA curAyA yA nahIM ?" ___ 2010_05 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 usa strI ne golA curAnA svIkAra kiyaa| loga yaha nirNaya sunakara bahuta prasanna hue| unhoMne bodhisattva ko sahasrazaH sAdhuvAda diyaa| ve sabhI kahane lage-"kitanA sahI phaisalA huA hai|" yakSiNI dvArA bAlaka kA haraNa eka bAra eka strI apane putra ko goda meM lie mukha-prakSAlana hetu, snAnAdi hetu mahauSadha paNDita kI puSkariNI para gii| vahA~ usane bacce ko snAna karAyA, apane kapar3oM para use biThAyA, apanA muMha dhoyA tathA nahAne ke liye puSkariNI meM utrii| usI samaya eka .yakSiNI kI usa bacce para najara pdd'ii| usake mana meM use khAne kI icchA utpanna huii| usane eka strI kA veSa bnaayaa| vaha bacce kI mA~ ke pAsa pahu~cI, use pUchA- "bahina ! baccA bar3A sukumAra hai, lubhAvanA hai / kyA yaha tumhArA hai ?" vaha bolI-"hAM, yaha baccA merA hai|" isa para usa strI-veSa-dhAriNI yakSiNI ne kahA-"kyA maiM ise khilAUM, dUdha pilAUM?" bacce kI mAM bolI-"hA~, koI harja nhiiN|" taba usa yakSiNI ne bacce ko liyA, kucha dera khilaayaa| phira use lekara vahAM se mAga chuuttii| bacce kI mAM ne jaba yaha dekhA to vaha usake pIche daur3I, yakSiNI ko pakar3A aura kahA-'mere bacce ko lie kahA~ bhAgI jA rahI ho?" yakSiNI ne kahA-"yaha to merA baccA hai, tumhArA kahA~ se AyA?' ve donoM Apasa meM jhagar3atI-jhagaDatI jaba mahauSadha paNDita kI zAlA ke sAmane se gujarI to mahauSadha paNDita ke kAnoM meM jhagar3ane kI AvAja pdd'ii| usane una donoM ko apane pAsa bulAyA, jhagar3ane kA kAraNa puuchaa| unhoMne bacce ke adhikAra ko lekara unameM jo jhagar3A cala rahA thA, use btlaayaa| paNDita ne dekhA, jo strI bacce ko lie thI, usakI A~kheM lAla thIM aura ve jarA bhI jhapakatI nahIM thiiN| usane jAna liyA, yaha yakSiNI hai| usane una donoM se pUchA- maiM tumhAre vivAda kA nirNaya karUM? kyA svIkAra karogI?" ve bolIM- "hama ApakA nirNaya svIkAra kreNgii|" unakA kathana sunakara mahauSadha ne jamIna para eka rekhA khiiNcii| usa para usa zizu ko littaayaa| yakSiNI ko kahA--"isa bacce ke hAtha pkdd'o|" bacce kI jo vAstavika mAM thI, usako kahA-"tuma isake paira pkdd'o|" donoM ne jaisA mahauSadha paNDita ne kahA, kiyaa| phira paNDita ne una donoM ko kahA- "hAthoM aura pairoM kI apanI-apanI ora khIMco / jo khIMcakara apanI ora le jAyegI, putra usI kA hogaa|" donoM bacce ke hAtha-paira khIMcane / lagIM isa prakAra khIMce jAne para bacce ko kaSTa huaa| vaha pIr3A se cillAne lgaa| mAM ko yaha sahana nahIM huaa| use aisA lagA, mAno usakA hRdaya phaTA jA rahA ho| usane tatkSaNa bacce ke paira chor3a diye| vaha eka ora khar3A ho gaI aura rone lgii| ____ 2010_05 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 233 .. jo loga vahA~ ekatra the, unase paNDita ne pUchA--- "batalAo, bacce ke prati usakI mAtA kA hRdaya sukumAra hotA hai yA amAtA kA?" logoM ne kahA--"mAtA kA hRdaya sukumAra hotA hai|" paNDita bolA-"batalAo, jo bacce ko liye khar3I hai, vaha bacce kI mAtA hai yA jisane bacce ko kaSTa pAte dekhakara aura nahIM khIMcA, svayaM chor3a diyA, vaha usakI mAtA hai ?" loga bole-"paNDita ! jisa strI ne bacce ko kaSTa pAte dekhakara aura nahIM khIMcA, chor3a diyA, vahI usakI mAtA hai|" paNDita ne unase punaH prazna kiyA- 'jisane isa bacce ko curAyA, vaha strI kauna hai ? kyA tuma pahacAnate ho?" loga bole-"paNDita ! hama ise nahIM phcaante|" paNDita-"dekho, isake netra nahIM jhapakate, ve lAla haiM, isakI chAyA nahIM pdd'tii| isako kisI prakAra kA saMkoca nahIM hai / yaha dayA rahita hai|" paNDita ne usase pUchA-"tU kauna hai ?" vaha bolI-"svAmin ! maiM yakSiNI haiN|" paNDita ne kahA-'andhI nArI ! tUne pUrva janma meM pApoM kA AcaraNa kiyA, jisake pariNAmasvarUpa isa janma meM tU yakSiNI ke rUpa meM utpanna huii| isa janma meM tuma phira pApa kara rahI ho / arI ! tuma kitanI ajJAna ho|" mahauSadha paNDita ne use samajhA kara paMcazIla svIkAra krvaaye| bacce kI mAtA ne apanA baccA liyA, paNDita se kahA-"svAmin ! Apa dIrghakAlaparyanta jIvita rheN| isa prakAra paNDita kI usane stavanA kI tathA vaha apane bacce ko liye vahAM se calI gii| golakAla aura dIrghatAr3a eka manuSya thA / usakA nAma golakAla thaa| kubja hone kAraNa gola tathA kAlA hone ke kAraNa kAla ---isa prakAra vaha donoM zabdoM ke mela se golakAla nAma se prasiddha thaa| usane sAta varSa taka eka ghara meM kAma kiyaa| vaisA kara, arthopArjana kara usane zAdI kii| usakI bhAryA kA nAma dIrghatAr3a thaa| eka dina usane apanI patnI se kahA-'kalyANI ! pUe taiyAra kr| hama mAtA-pitA se bheMTa karane apane gA~va cleNge|" patnI ne vaisA karane se manA kiyA-"mAtA-pitA se milakara kyA karoge ?" golakAla ne use phira vahI bAta khii| patnI ne phira manA kiyaa| golakAla ne phira Agraha kiyaa| patnI ne tIsarI bAra phira manA kara diyaa| para, vaha nahIM maanaa| usane pUe pakavAye, rAste meM bhojana hetu aura bhI khAdya-padArtha liye, mAtA-pitA ko dene hetu bheMTa lii| patnI ko sAtha liyA aura ghara se ravAnA huaa| kucha dUra calane para mArga meM eka chichalI nadI aaii| una donoM ko pAnI se bhaya lagatA thaa| unheM nadI ko pAra karane kA sAhasa nahIM huaa| ve donoM nadI ke taTa para hI khar3e rahe / itane meM dIrgha pRSTha nAmaka eka AdamI nadI ke kinAre ghUmatA-ghAmatA vahA~ A gyaa| unhoMne usase pUchA-"mitra ! yaha nadI gaharI hai yA chichalI ?" 2010_05 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 unakI bAta aura bhAva-bhaMgI se vaha samajha gayA ki unheM pAnI se Dara lagatA hai / usane kahA - "nadI bahuta gaharI hai, isameM bar3e-bar3e bhayAnaka maccha haiM / " isa para golakAla ne usase pUchA - "taba tuma ise kaise pAra karoge ?" dIrgha pRSTha ne ' kahA - "yahA~ ke magaramaccha hamase paricita haiM; ataH ve hameM pIr3ita nahIM karate / " 234 pati-patnI ne usase kahA- "to hameM bhI nadI ke pAra le calo / " dIrghapRSTha bolA - "bahuta acchA, le calUMgA / " unhoMne use khAnA diyA / usane khAnA khaayaa| khAnA khAkara vaha bolA - "mitra ! tuma donoM meM se pahale kise pAra karUM ?" golakAla ne kahA - "pahale merI bhAryA ko pAra kro| phira mujhe pAra karanA / " dIrgha pRSTha ne kahA -"acchA, aisA hI karUMgA / " yaha kahakara usane usa strI ko apane kandhe para biThA liyaa| sArI khAdya sAmagrI aura bheMTa bhI sAtha meM le lI / vaha nadI meM utarA / thor3I dUra calA / nadI gaharI hai, yaha dikhAne hetu vaha jhukakara baiTha gyaa| baiThA-baiThA Age sarakatA gayA / golakAla nadI ke taTa para khar3A thA / socatA thA, itane lambe manuSya kI bhI yaha hAlata hai| nadI vAstava meM bar3I gaharI hai / mere lie to svayaM ise pAra karanA asaMbhava hai / jaba dIrghapRSTha nadI ke bIca meM pahu~cA to usane golakAla kI patnI se, jo usake kandhe para baiThI thI, kahA - " bhadra e ! tuma mere sAtha clo| maiM tumhArA bhalIbhA~ti pAlanapoSaNa kruuNgaa| tumheM acche-acche AbhUSaNa duuNgaa| mere yahA~ aneka naukara-naukarAniyA~ tumhArI AjJA meM raheMgI / isa baune se tumhArA kyA mela ? yaha tumhArI sukha-suvidhA ke lie kyA kara pAyegA ? " usakA kathana sunakara vaha strI lalacA gaI / usane apane svAmI kA mamatva chor3a diyA / usakI ora AkRSTa ho gaI aura bolI - "svAmin ! yadi mujhe kabhI na chor3ane kA vAyadA karo to maiM tumhArA kathana svIkAra kara luuNgii|" dIrghapRSTha bolA -- "maiM tumheM kabhI nahIM chor3UMgA / sadA tumhArA pAlana-poSaNa kruuNgaa|" strI ne kahA - " bahuta acchA, maiM tumhAre sAtha cluuNgii|" donoM nadI ke dUsare kinAre para pahu~ca gaye / golakAla se, jo unakI ora dekha rahA thA, kahA - "tuma yahIM par3e raho, hama jA rahe haiM / " yaha kahakara usake dekhate-dekhate ve pAtheya ko khAte-pIte Age bar3hane lage / golakAla samajha gayA ki ye donoM mila gaye haiM / mujhe yahIM chor3akara bhAga rahe haiM / maiM unheM pakar3a / vaha idhara-udhara daur3A, nadI meM kucha utarA, kintu, pAnI meM DUba jAne ke bhaya se ruka gayA / phira use gussA AyA, usane vicAra kiyA cAhe jIvita rahUM yA mara jAUM, inakA pIchA karUMgA / vaha nadI meM praviSTa ho gayA, kucha Age bar3hA to use mAlUma par3A, nadI to bahuta chichalI hai / dIrghapRSTha ne nadI gaharI hone kA kitanA jhUThA svAMga racA thA / vaha jaldI-jaldI nadI ko pAra kara gayA / daur3akara usane dIrgha pRSTha ko jA pakar3A aura kahA - "are nIca ! tU merI patnI ko kahA~ liye jA rahA hai ?" 2010_05 www.jaihelibrary.org Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 235 dIrghapRSTha ne usa baune kI gardana pakar3I, use dhakkA diyA aura kahA - "are nIca baune ! yaha terI patnI nahIM hai, yaha to merI patnI hai / " bone ne apanI patnI dIrghatAr3a kA hAtha pakar3a liyA aura kahane lagA-' - "Thaharo, kahA~ jAtI ho ? sAta varSa taka mehanata-majadUrI karane ke bAda tuma mujhe prApta huI ho / tuma merI patnI ho / " jhagar3ate-jhagar3ate ve mahauSadha kumAra kI zAlA ke pAsa pahu~ca gye| zora sunakara kAphI loga ekatra ho gaye / mahauSadha paNDita ne bhI yaha kolAhala sunA / dIrghapRSTha aura golakAla ko bhagar3ate dekhaa| ve Apasa meM jo savAla-javAba kara rahe the, vaha saba sunA, sthiti ko smjhaa| phira una donoM se pUchA - "yadi maiM tumhAre vivAda kA phaisalA karUM to kyA tuma use maMjUra karoge ?" una donoM ne kahA - "hA~, svAmin ! hama maMjUra kreNge|" donoM dvArA isa prakAra svIkAra kara liye jAne para mahauSava ne pahale dIrghapRSTha ko ekAnta meM bulAyA tathA usase prazna kiyA- "tumhArA kyA nAma hai ?" usane kahA- "merA nAma dIrghapRSTha hai / mahauSadha - "tumhArI patnI kA kyA nAma hai ?" dIrghapRSTha ko usa strI kA nAma jJAta nahIM thA / usane kalpanA se koI aura hI nAma batA diyA / mahauSadha - "tumhAre mAtA-pitA kA kyA nAma hai ?" dIrghapRSTha ne apane mAtA-pitA kA nAma batA diyA / mahauSadha - "tumhArI patnI ke mAtA-pitA kA kyA nAma hai ?" dIrghapRSTha ko jJAta hI nahIM thA / vaha kaise batalAtA / usane yoM hI UTapaTAMga nAma batalAye / mahauSadha paNDita ne dIrghapRSTha ke sAtha hue uttara pratyuttara kI ora logoM kA dhyAna khIMcA / dIrghapRSTha ko vahA~ se dUra bheja diyaa| phira golakAla ko bulAyA / usase bhI vahI prazna kiye / vaha saba bAteM yathArtha rUpa meM jAnatA thA / usane ThIka-ThIka javAba diye / mahauSadha kumAra ne use bhI vahA~ se dUra bheja diyA / phira usane dIrghatAr3a ko bulAyA, usase prazna kiyA - "tumhArA kyA nAma hai ?" --"merA nAma dIrghatAr3a hai / " usane kahA mahauSadha -- "tumhAre pati kA kyA nAma hai ? apane naye kiye pati kA nAma use mAlUma nahIM thA, isalie usane UTapaTAMga koI nAma batA diyA / mahauSadha - "tumhAre mAtA-pitA kA kyA nAma hai ?" dIrghatAr3a ne apane mAtA-pitA kA nAma ThIka-ThIka batA diyA / mahauSadha - "tumhAre pati ke mAtA-pitA kA kyA nAma hai ? " dIrghatAr3a ko isa sambandha meM kucha bhI jJAta nahIM thA / phira usane yoM hI kucha kalpita kara nAma batAye / mahauSadha paNDita ne dIrghapRSTha aura golakAla ko bhI vahA~ bulA liyA / una tInoM ke sAmane usane vahA~ ekatra logoM se pUchA - " isa strI ne jo uttara- pratyuttara diye, ve dIrghapRSTha 2010_05 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 Agama aura tripiTaka: [khaNDa : 3 ke kathana ke anurUpa haiM yA golakAla ke kathana ke anurUpa haiM ? donoM meM se kisake sAtha unakA samanvaya hotA hai ?" loga bole-"inakA samanvaya golakAla ke kathana ke sAtha hotA hai| ye, usane jo kahA, usase mela khAte haiN|" mahauSadha paNDita ne sArI sthiti spaSTa karate hue kahA- "isa strI kA pati golakAla hai / dIrghapRSTha cora hai|" pUchane para dIrghapRSTha ne bhI apanA cora honA svIkAra kAra liyaa| strI golakAla ko dilavA dii| ratha para kabjA __eka vyakti apane ratha para savAra huaa| zauca Adi se nivRtta hone bAhara niklaa| taba devarAja zakra ne socA-isa samaya mahauSadha paNDita ke rUpa meM buddhAMkara-bodhisattva jagata meM avatIrNa haiM / acchA ho, maiM mahauSadha paNDita ke prajJA-prakarSa ko logoM ke samakSa prakaTa karUM / logoM meM use khyApita karUM / aisA vicAra kara zaka ne manuSya kA rUpa banAyA / vaha ratha kA pichalA bhAga pakar3a kara pIche-pIche daur3ane lgaa| rathArUDha puruSa ne use isa prakAra daur3ate hue dekhakara prazna kiyA--"tAt ! isa prakAra kyoM daur3a rahe ho?" daur3ate hue puruSa ne kahA- "ApakI sevA karanA cAhatA huuN| mere karane yogya jo bhI ApakA kArya ho, use saMpAdita karane kA mujhe avasara mile, merI yaha AkAMkSA hai|" rathArUr3ha puruSa ne usakA kathana svIkAra kiyaa| ratha ko rokaa| use ratha kA dhyAna rakhane ko khaa| svayaM zaucAdi se nivRtta hone ke lie calA gyaa| jyoMhI vaha gayA, zakra ratha meM baiTha gayA tathA use ravAnA kara diyaa| ratha kA svAmI zaucAdi se nivRtta hokara, vApasa aayaa| usane usa vyakti ko ratha meM baiTha Age bar3hate hue dekhaa| vaha bhAgakara usake pAsa phuNcaa| usane use DAMTate hue kahA-- "ruka jAo, merA ratha liye kahA~ cale jA rahe ho?" zakra bolA- ''yaha merA ratha hai| tumhArA ratha koI aura hogaa|" donoM jhagar3ane lage / jhagar3ate-jhagar3ate ve mahauSadha paNDita kI zAlA ke daravAje ke pAsa pahu~ca gye| unake jhagar3ane kA kolAhala sunakara mahauSadha paNDita ne kahA- 'yaha kaisA zora hai ?' usane sArI sthiti samajhane ke lie rathArUr3ha puruSa ko, jo zaka thA, bulaayaa| zakra aayaa| mahauSadha paNDita ne usakI ora gaura se dekhA to use pratIta huA, vaha bahuta nirbhaya hai, usakI A~kheM nahIM jhpktiiN| ina lakSaNoM se usane jAna liyA ki yaha zaka hai| dUsarA vyakti, isa samaya jisake adhikAra meM ratha nahIM hai, vAstava meM ratha kA mAlika hai| mahauSadha ne una donoM ko jhagar3e kA kAraNa puuchaa| donoM ne ratha apanA-apanA btlaayaa| eka dUsare para Aropa lagAyA, vaha ratha hathiyAnA cAhatA hai| mahauSadha ne kahA- "maiM tumhAre jhagar3e kA phaisalA karU~ to kyA maMjUra karoge?" donoM bole-"hama maMjUra kreNge|" mahauSadha paNDita ne kahA- "maiM ratha ko ravAnA karavAtA huuN| tuma donoM ratha ko pIche ___ 2010_05 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 237 se pakar3e hue sAtha-sAtha calo / dhyAna rahe, jo ratha kA mAlika hogA, vaha ratha nahIM chodd'egaa| jo mAlika nahIM hogA, vaha ratha ko chor3a degaa|" mahauSadha ne apane eka anucara ko AjJA dI ki ratha ko hAMke clo| paricara ne apane svAmI ke AdezAnusAra kiyaa| ratha calane lgaa| ve donoM vyakti ratha ko pIche se pakar3e hue calane lge| thor3I dUra jAkara ratha mahauSadha kI pUrva yojanAnusAra teja ho gyaa| ratha kA mAlika ratha ke barAbara nahIM bhAga skaa| usane ratha ko chor3a diyaa| vaha eka ora khar3A ho gyaa| zaka to divya prabhAva yukta thaa| use thakAvaTa kaise hotI ? vaha ratha ke sAtha daur3atA gyaa| mahauSadha paNDita ne ratha ko rukvaayaa| apane manuSyoM ko bulAkara kahA- "dekho, isa vyakti ne kucha hI dUra jAkara ratha ko chor3a diyA, dUsarI ora khar3A ho gayA, kintu, eka yaha hai, jo ratha ke sAtha bhAgatA rhaa| jahAM ratha rukA, vahIM yaha rukaa| isakI deha para sveda kI eka bUMda taka nahIM hai| na isakA sA~sa hI hAMpA hai, phUlA hai| yaha niDara hai / isakI palakeM nahIM jhpktiiN| vAstava meM yaha devarAja zakra hai|" yaha kahakara usase pUchA"kyA tuma devarAja ho ?" zakra ne khaa-"haaN|" mahauSadha paNDita ne pUchA-"yahA~ kisalie Aye?" zakra--"paNDita ! tumhArI prajJA ko sthApita karane ke lie|" mahauSadha- bhaviSya meM aisA mata krnaa|" devarAja zakra ne apanA divya prabhAva dikhlaayaa| vaha antarikSa meM adhara avasthita huaa| mahauSadha paNDita kI stavanA kI tathA kahA- "Apane vivAda kA bar3A sahI phaisalA kiyaa|" aisA kahakara zakra apane loka meM calA gyaa| yaha saba dekhakara vaha amAtya, jo mahauSadha paNDita kI parIkSA uddiSTa kiye prAcIna yavamajhaka gAMva meM TikA thA, svayaM rAjA ke pAsa AyA aura bolA-"mahArAja ! mahauSadha paNDita ne bar3e buddha-kauzala se do striyoM ke kaMThI ke jhagar3e, sUta ke gole kA vivAda, yakSiNI dvArA bAlaka-haraNa, golakAla aura dIrghatAr3a vivAda tathA ratha para kabje sambandhI vivAdoM kA phaisalA kiyA hai , Azcarya kI bAta to yaha hai ki usane devarAja zakra ko bhI parAbhUta kara diyaa| aise viziSTa prajJAzIla puruSa se Apa kyoM nahIM paricaya karate ?" rAjA ne senaka paNDita ko bulavAyA, usase pUchA-"senaka ! kyA mahauSadha paNDita ko bulavA leM?" senaka bolA-"rAjan itanI-sI bAtoM se koI paNDita nahIM hotA / abhI kucha aura parIkSA kara vizeSa jAnakArI kreNge|" khadira kI lakar3I mahauSadha paNDita kI parIkSA karane ke lie rAjA ne eka khadira kI lakar3I mNgvaaii| usameM se lagabhaga eka bAlizta Tukar3A kttvaayaa| usa Tukar3e ko eka kharAdI kASThakAra ke pAsa bhejA / usa para bhalI-bhAMti kharAda kaTavAkara, saphAI karavAkara, use eka-sA banavAkara rAjA ne usako prAcIna yavamajhaka grAma bhijvaayaa| grAmavAsiyoM ko uddiSTa kara kahalavAyA- "yavamajhaka grAma ke nivAsI paNDita haiM, yaha patA lagAeM ki isa lakar3I kI 2010_05 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 jar3a kI ora kA bhAga kauna-sA hai tathA sire kI ora kA bhAga kauna-sA hai ? yadi yaha patA nahIM lagA sake to eka sahasra mudrAe~ daNDa ke rUpa meM denI hoNgii|" grAmavAsI ekatra hue| prastuta prasaMga para unhone cintana kiyA, vicAra kiyaa| unheM vaisA koI upAya nahIM bhUjhA, jisase ve usa lakar3I ke jar3a kI ora kA bhAga kauna-sA hai, sire kI ora kA bhAga kauna-sA hai, kA patA lagA skeN| jaba unhoMne dekhA ki ve kisI bhI prakAra rAjA ko prazna kA samAdhAna nahIM de sakeMge to unhoMne zrIvardhana seTha se kahA--- "Aja mahauSadha paNDita ko bulAkara isa sambandha meM puuche| zAyada vaha koI upAya nikAla ske|" mahauSadha usa samaya krIr3A-maNDala meM gayA huA thaa| seTha ne use vahA~ se bulvaayaa| vaha vahA~ upasthita haa| use seTha ne saba bAta batalAI aura kahA-"beTA ! isa lakaDI ke jaDa ke bhAga tathA sire ke bhAga ke sambandha meM hama kacha bhI patA nahIM lagA ske| kyA ta yaha batA sakegA ?" mahauSadha paNDita ne jaba yaha sunA to mana-hI-mana vicAra kiyA-rAjA ko isa lakar3I ke sire yA jar3a se koI prayojana nahIM hai / vaha to merI parIkSA lenA cAhatA hai| isIlie usane yaha lakar3I kA Tukar3A bhejA hai| yaha vicAra kara usane kahA--'tAt ! vaha lakar3I kA Tukar3A lAeM, maiM batA duuNgaa|" lakar3I kA Tukar3A mahauSadha ko diyaa| usane hAtha meM lete hI jJAta kara liyA ki sire kA bhAga kauna-sA hai tathA jar3a kA bhAga kauna-sA hai / yadyapi usane mana-hI-mana yathArtha sthiti kA aMkana kara liyA thA, para logoM ko vizvAsa dilAne ke lie usane pAnI se bharI huI eka thAlI maMgavAI / khadira kI lakar3I ke Tukar3e ko ThIka bIca meM sUta se baaNdhaa| sUta ke kinAre ko hAtha meM pkdd'aa| lakar3I ke Tukar3e ko jala ke stara para ttikaayaa| jar3a kI ora kA bhAga bhArI hotA hai, isalie vaha jala meM pahale DUbatA hai| isa lar3akI kA bhI eka ora kA bhAga pahale DUbA tathA dUsarI ora kA bhAga bAda meM DUbA / mahauSadha paNDita ne logoM se pUchA"per3a kI jar3a bhArI hotI hai yA sirA?" / loga bole-"paNDita ! jar3a bhArI hotI hai|" mahauSadha ne kahA- "isa lakar3I kA jisa ora kA kinArA pahale DUbA, vahI jar3a kA ora kA bhAga hai, dUsarI ora kA kinArA, jo bAda meM DUbA, sire kA bhAga hai|" isa prakAra mahauSadha kumAra ne apanI prakhara pratibhA dvArA jar3a aura sirA spaSTa batA diyaa| grAmavAsiyoM ne vaha lakar3I kA Tukar3A rAjA ke pAsa bhijavA diyA aura yaha bhA kahalavA diyA ki usakA amuka bhAga jar3a kI ora kA tathA amuka mAga sire kI ora kA rAjA yaha sunakara harSita huaa| usane pUchavAyA--"isa lakar3I ke jar3a kI ora ke tathA sire kI ora ke bhAga kA patA kisane lagAyA?" grAmavAsiyoM kI ora se uttara milA-"zrIvardhana seTha ke putra mahauSadha paNDita ne patA kiyA, btaayaa|" rAjA ne senaka paNDita ko bulAyA tathA usase pUchA--"kyA mahauSadha paNDita kA bulA leM ?" ____ 2010_05 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 236 senaka ne kahA-'rAjan ! abhI kucha ThahareM, anya prakAra se bhI parIkSA leNge|" do khopar3iyAM rAjA ne eka dina strI tathA puruSa kA sira--khopar3iyAM mNgvaaiiN| unheM prAcIna yavamajhaka gA~va meM bhejaa| gA~va-vAsiyoM ko kahalAyA ki patA lagAo aura batalAo ki ina donoM meM strI kA sira kauna-sA tathA puruSa kA sira kauna-sA hai ? patA nahIM lagA sakoge to eka sahasra mudrAeM daNDa svarUpa denI hoNgii| gAMva vAsiyoM ne patA lagAne kA prayatna kiyA, para unako mAlUma nahIM ho skaa| unhoMne mahauSadha paNDita se puuchaa| mahauSadha ko to dekhate hI patA laga gyaa| vaha jAnatA thA ki puruSa kI khopar3I kI sIvana-- asthi-yojakatA sIdhI hotI hai aura strI kI Ter3hI tathA ghumaavdaar| apane isa jJAna dvArA mahauSadha paNDita ne yaha batalA diyA ki kauna-sA strI kA sira hai tathA kauna-sA puruSa kA sira hai ? tadanusAra gAMvavAsiyoM ne rAjA ko kahalavA diyaa| rAjA yaha sunakara bahuta harSita huA aura usane jijJAsita kiyA ki yaha bheda kisane batalAyA ? grAmavAsiyoM ne kahalavAyA- 'zrIvardhana seTha ke putra mahauSadha kumAra ne yaha patA lgaayaa|" rAjA ne senaka paNDita ko bulAyA, use sArI bAta batalAI aura pUchA-"kyA mahauSadha paNDita ko yahA~ bulA leM?" senaka bolA- "deva ! abhI tthhreN| mahauSadha kI aura parIkSA leNge|" sAMpa tathA sAMpina rAjA ne eka dina eka sA~pa aura eka sA~pina prAcIna yavamajhaka gA~va meM bhijvaae| gAMvavAsiyoM se kahalavAyA ki ve patA lagAeM inameM sA~pa kauna-sA hai, sA~pina kauna-sI hai ? gA~vavAsI patA nahIM lagA sake / unhoMne mahauSadha paNDi- se puuchaa| mahauSadha paNDita yaha jAnatA thA ki sA~pa kI pUMcha moTI hotI hai tathA sA~pina kA patalI hotI hai| sA~pa ke netra bar3e-bar3e hote haiM aura sA~pina ke choTe / usane apane isa jJAna dvArA batalA diyA ki sarpa kauna-sA hai tathA sarpiNI kauna-sI hai| gAMvavAsiyoM ne sA~pa aura sA~pana ko apane uttara ke sAtha rAjA ke yahA~ bhijavA diyaa| rAjA isase bahuta prasanna huaa| usane yaha jAnane kI utsukatA vyakta kI ki yaha rahasya kisane prakaTa kiyA ? grAmavAsiyoM ne kahalavAyA-"zrIvardhana seTha ke putra mahauSadha paNDita ne yaha rahasya kholaa|" rAjA ne senaka paNDita ko bulAyA, sArI ghaTanA use batalAI tathA yaha pUchA- kyA mahauSadha paNDita ko yahA~ bulavA liyA jAe ?" senaka bolA- "kucha rukeM, abhI nhiiN| usakI aura bhI parIkSA leNge|" 2010_05 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 eka vicitra bela rAjA ne eka dina prAcIna yavamajhaka grAmavAsiyoM ko yaha Adeza bhijavAyA ki ve yahA~ rAjabhavana meM eka aisA baila bhejeM, jo bilakula sapheda ho, jisake pairoM meM sIMga hoM, jisake sira para thUhI ho, jo niyamataH tIna bAra AvAja karatA ho / yadi gAMva-vAsI aisA baila nahIM bheja sake to una para eka sahasra kA jurmAnA hogaa| grAmavAsI yaha nahIM samajhe ki rAjA kyA cAhatA hai| mahauSadha paNDita ne batalAyA-- "rAjA eka aisA murgA cAhatA hai, jo bilakula sapheda ho / murge ke pairoM meM nAkhUna hote haiM-usake tIkhe paMje hote haiM; ata: vaha pairoM meM sIMga yukta kahA jA sakatA hai| usake mastaka para kalaMgI hotI hai, jisase vaha thUhI vAlA kahA jA sakatA hai| vaha tIna bAra niyama se bAMga detA hai, jisase vaha tIna bAra AvAja karane vAlA kahA jA sakatA hai|" gAMvavAsiyoM ne mahauSadha kumAra ke nirdeza ke anusAra eka sapheda murgA rAjA ko bhijvaayaa| rAjA yaha dekhakara bahuta prasanna huaa| usane senaka paNDita ko bulAyA, use sArI bAta kahI, phira pUchA-"kyA aba mahauSadha paNDita ko bulA leM?". senaka bolA-"abhI nahIM, kucha dina aura tthhreN| abhI aura parIkSA karanI hai|" ATha mor3a kI maNi devarAja zakra dvArA videha rAja ke pitAmaha nareza ko upahAra meM dI gaI eka vicitra maNi thI / vaha ATha sthAnoM para Ter3hI thI--ghumAvadAra thii| usameM jo sUtra piroyA huA thA, vaha purAnA ho gayA thaa| usa purAne sUtra-dhAge ke sthAna para koI bhI navIna dhAgA nahIM piro sakatA thA; kyoMki maNi kA chidra ATha sthAnoM para Ter3hA thaa| Ter3he chidra meM dhAgA kaise piroyA jaae| rAjA ne vaha maNi prAcIna yavamajhaka grAma meM bhijavAI aura grAmavAsiyoM ko kahalavAyA ki isa maNi kA purAnA dhAgA nikAla deM tathA isameM nayA piro deN| grAmavAsI vaisA nahIM kara ske| unhoMne mahauSadha paNDita ko sArI bAta khii| mahauSadha bolA- "Apa loga cintA na kareM / yaha kArya maiM kruuNgaa| usane zahada maMgavAyA, maNi ke donoM chidroM para zahada lagAyA / kambala kA Una kA eka dhAgA liyaa| use ba~Ta kara majabUta kiyA usake kinAre para zahada lgaayaa| maNi ko cIMTiyoM ke eka bila ke samIpa rkhaa| cIMTiyoM kI ghrANa-zakti bar3I tIvra hotI hai| zahada kI gandha se AkRSTa hokara cIMTiyAM bila se bAhara nikala aaii| maNi ke chidra meM phuNciiN| maNi ke donoM siroM para madhu lagAye jAne se chidra sthita purAnA dhAgA madhusikta ho gayA thA, mIThA ho gayA thA, cIMTiyA~ use khAtI huI dUsare sire se bAhara nikala giiN| phira naye dhAge ke zahada lage sire ke Age ke bhAga ko maNi ke chidra meM praviSTa kiyaa| madhu se AkRSTa cIMTiyAM vahAM phuNciiN| unhoMne usa nutana dhAge ke sire ko muMha meM liyaa| dhAge ko Age-se-Age khIMcatI huI maNi ke chidra ke dUsare chora se ve bAhara nikliiN| isa prakAra mahauSadha paNDita ne apane prajJA-prakarSa dvArA ATha sthAnoM para Ter3hI maNi meM dhAgA piro diyaa| usane vaha maNi gAMvavAsiyoM ko dii| gAMvavAsiyoM ne maNi ko rAjA ke yahA~ bhijavA diyaa| rAjA ne yaha jAnanA cAhA ki maNi meM dhAgA pirone kA upAya kise sUjhA ? ___ 2010_05 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 241 gA~vavAsiyoM ne batalAyA ki yaha mahauSadha paNDita ke mastiSka kI upaja hai| rAjA yaha jAnakara parituSTa huA / usane senaka paNDita ko bulAyA / usase sArI bAta kahI aura pUchA-"kyA mahauSadha paNDita ko bulA liyA jAe ? senaka bolA-"abhI kucha rukie, aura parIkSA leNge|" maMgala-vRSama ke garbha . rAjA ne apane maMgala-vRSabha ko kaI mahInoM taka khUba khilaayaa-pilaayaa| usase vaha bahuta puSTa ho gayA, moTA ho gyaa| usakA peTa bar3A ho gyaa| usake sIMga dhulavAye / unake tela lagavAyA / use haldI se snAna krvaayaa| aisA kara use prAcIna yavamajhaka gA~va ke logoM ke pAsa bhejA, unheM kahalavAyA-"tuma loga vijJa ho, maMgala-vRSabha ke garbha raha gayA hai| ise prasava karavAkara bachar3e ke sAtha vApasa bhijvaao| aisA nahIM kara sake to eka sahasra kA daNDa bhugatAna hogaa|" yaha sunakara grAmavAsI stabdha raha gaye-baila ke prasava ho, yaha kabhI saMbhava hai ? grAmavAsiyoM ne mahauSadha paNDita se kahA-"rAjA jo cAhatA hai, hama nahIM kara skte| yaha hone jaisI bAta hI nahIM hai / kyA kiyA jAe ?" : mahauSadha paNDita ne vicAra kiyA, rAjA ne jo cAhA hai, vaha vAstava meM eka asaMbhava / bAta hai| use usI prakAra kA pratyuttara denA hogA, jisase vaha svayaM samAdhAna pA jaae| yaha socakara usane gAMvavAloM se kahA-"mujhe eka aisA manuSya cAhie, jo nipuNa ho, rAjA ke sAtha vArtAlApa karane meM sakSama ho / kyA koI aisA manuSya mila sakatA hai ?" logoM ne kahA-"paNDita ! yaha koI kaThina bAta nahIM hai| aisA AdamI mila sakatA hai|" isa para paNDita ne kahA-"to use bulvaao|" unhoMne eka vaise AdamI ko bulvaayaa| mahauSadha paNDita ne usa AdamI se kahA-'mere samIpa Ao, jaisA maiM kahatA hU~, use smjho|" vaha paNDita ke pAsa A gyaa| paNDita ne kahA- 'tuma apane kezoM ko bikhera kara phailA lo, taraha-taraha se vilApa karate hue rAjA ke dvAra para jaao| dUsare loga jaba tumheM vilApa kA kAraNa pUche to kucha mata bolanA, kevala rote rahanA / rAjA bulAye aura krandana kA kAraNa pUche to kahanA-"rAjan ! mere pitA ke prasava nahIM ho rahA hai. sAta dina ho gaye haiM. merI madada kareM tathA kA aisA upAya batAe~, jisase mere pitA prasava kara skeN|" jaba rAjA kahe ki tuma kyA bakavAsa kara rahe ho, kyA kabhI yaha saMbhava hai ki puruSa prasava kare / isa para tuma kahanA-"rAjan ! jo Apa kaha rahe haiM, yadi vaha saca hai to phira Apa hI socie, prAcIna yavamajhaka grAmavAsI baila ko kaise prasava kraaeN|" .. / vaha. manuSya rAjA ke yahA~ gyaa| saba vaisA hI nATaka kiyA, jaisA mahauSadha paNDita ne batalAyA thaa| ....... rAjA ne usase pUchA ki aisA uttara denA tumako kisane batalAyA? - usa manuSya ne kahA- "mahauSadha paNDita ne mujhe yaha saba btlaayaa|" yaha sunakara rAjA harSita huA, senaka paNDita ko bulAyA, sArA prasaMga sunAyA tathA pUchA-"kyA mahauSadha paNDita ko yahA~ bulavA leM?" senaka ne kahA-"nahIM, abhI aura parIkSA kreNge|" ____ 2010_05 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 -Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana Amla mAta mahauSadha paNDita kI parIkSA ke abhiprAya se eka dina rAjA me prAcIna yavamajjhaka grAmavAsiyoM ke pAsa apanA Adeza bhijavAyA - "hamAre pAsa ATha vizeSatAoM se yukta Amla bhAta pakavAkara bheje jaaeN| ATha vizeSatAeM ye hoM - bhAta pakAye jAeM, kintu, cAvala upayoga meM na liye jAeM, pakAte samaya jala na DAlA jAe, unheM bartana meM taiyAra na kiyA jAe, unakA paripAka na cUlhe para ho, na agni dvArA ho, na IMdhana dvArA ho, na mahilA dvArA pakAe jAeM, na puruSa dvArA, pakAne ke bAda jaba ve lAye jAeM to kisI rAste se na lAye jAeM / " [ khaNDa : gA~vavAsI graha bAta nahIM samajha sake / isakI pUrti karanA unheM asaMbhava pratIta huA / unhoMne mahauSadha paNDita ke samakSa yaha samasyA rakhI / mahauSadha paNDita brolA - "cintA mata karo, isakA samAdhAna meM batA rahA hU~ / cAvala nahIM kA abhiprAya cAvala kI kaNikAe~ hoM, pAnI upayoga meM na lene kA tAtparya barpha kA upayoga lene se hai, bartana kAma meM na lene kA artha miTTI kI hAMDI kAma meM lene se hai, cUlhA nahIM kA artha moTe kAThake ThUMTha ko khudavAkara cUlhe kI jyoM banavA lene se hai, agni kA prayoga na karane kA artha svAbhAvika agni ke sthAna para araNi se utpAdita agni prayoga meM lene se hai / IMdhana nahIM lene kA Azaya IMdhana ke sthAna para patte maMgavAkara upayoga meM lene se hai, kisI strI yA puruSa dvArA bhAta na pakAye jAne kA Azaya napuMsaka dvArA pakAye jAne se hai | isa vidhi se bhAta pakavAo / unheM naye vartana meM DAlo, bartana kA muMha banda karo / usa para muhara chApa lagavAo / rAste se na le jAye jAne kA tAtparya pagaDaMDI se le jAye jAne kA hai / " I gA~vavAsiyoM ne mahauSadha paNDita dvArA batAI gaI paddhati ke anurUpa saba kiyA aura unhoMne napuMsaka ke hAtha pagaDaMDI dvArA bhAta kA bartana rAjA ke pAsa bhijavAyA / rAjA ne pUchA - "AThoM vizeSatAoM kI pUrti kisa prakAra kI ? taba use sArA vidhi krama batalAyA gayA / rAjA me punaH pUchA - "yaha paddhati gA~va vAsiyoM ko kisase jJAta huI ?" batalAyA gayA ki mahauSadha paNDita se / rAjA yaha sunakara prasanna huA / rAjA ne senaka paNDita ko bulAyA, yaha bAta kahI, pUchA - " kyA mahauSagha paNDita ko bulavAleM ?" senaka bolA- "abhI aura parIkSAe~ bAkI haiN|" 2010_05 bAlU kI rassI rAjA ne mahauSadha paNDita kI parIkSA ke lie eka bAra apane Adeza ke sAtha rAjapuruSoM ko prAcIna yavamajjhaka grAmavAsiyoM ke pAsa bhejA / rAjapuruSoM ne rAjA ke Adeza ke anusAra grAmavAsiyoM ko kahA- "rAjA hiDole meM bhUlanA cAhatA hai / rAjakula kI purAtana bAlU kI rassI jIrNa zIrNa ho gaI hai| bAlU kI naI rassI baMTakara Apa loga rAjA ke yahA~ bhijavAeM | yadi na bhijavA sake to eka sahasra kA daNDa deya hogA / " gAMvavAsI nahIM samajha sake ki ve kyA kareM ? unhoMne sArI bAta mahauSadha paNDita se kahI / Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 243 mahauSadha paNDita ne vicAra kiyA-rAjA ne jo yaha prastAva bhejA hai, vaha pratiprazna pAne kI dRSTi se, pUchane kI dRSTi se hai / usane gAMvavAsiyoM se kahA-"ghabarAo nahIM, mere pAsa upAya hai|" usane vArtAlApa karane meM catura do-tIna puruSoM ko bulAyA aura unheM kahA-"tuma loga rAjA ke yahA~ jAo, usase kaho-"rAjan ! gA~vavAsiyoM ko yaha jJAta nahIM hai ki rAjakula kI vaha bAlU kI rassI, jo jIrNa-zIrNa ho cukI hai, kitanI moTI hai, kitanI patalI hai ? apane yahA~ kI purAtana bAlU kI rassI se bAlizta bhara yA cAra aMgula kA Tukar3A kATakara yahA~ bhijvaadeN| use dekhakara usI ke hisAba se gAMvavAsI rassI baMTeMge, taiyAra kreNge|" rAjA kahe ki usake yahAM bAlU kI koI rassI nahIM hai, aisI rassI kabhI nahIM thI, bane bhI kaise? isa para tuma loga kahanA- "Apake yahA~ bAlU kI rassI kabhI nahIM huI, bana nahIM sakatI to prAcIna yavamajhaka grAmavAsI bAlU kI rassI kaise banA pAyeMge ?" una AdamiyoM ne vaisA hI kiyA, jaisA mahauSadha paNDita ne unako samajhAyA thaa| rAjA ne jaba unase yaha sunA to pUchA-"yaha pratatiprazna kisake mastiSka meM AyA ? kisane socA? una AdamiyoM ne kahA- "yaha mahauSadha paNDita ke mastiSka meM upjaa|" yaha sunakara rAjA haSita huaa| vaha mahauSadha paNDita ko bulAnA cAhatA thA, para, senaka paNDita kI vaisA karane meM sahamati nahIM thii| puSkariNI bhijavAeM rAjA ne eka bAra prAcIna yavamajhaka grAmavAsiyoM ke pAsa rAjapuruSoM ke sAtha apanA Adeza bhijvaayaa| rAjapuruSoM ne gAMvavAsiyoM se kahA- "rAjA jala-krIDA kA Ananda lenA cAhatA hai| tadartha pA~ca prakAra ke uttamottama kamaloM se suzobhita puSkariNI bhijvaaeN| yadi nahIM bhijavA sakoge to eka sahasra kA daNDa denA hogaa|" gA~vavAsI bar3e hairAna the| unheM koI rAstA nahIM sUjhA / unhoMne mahauSadha paNDita se yaha khaa| ___ mahauSadha paNDita ne vicAra kiyA-yaha bhI pratiprazna pUchane kI hI bAta honI caahie| usane vArtAlApa meM pravINa kucha puruSoM ko bulAyA, unase kahA-"tuma jAo, pAnI meM khela-kUda karo, DubakiyAM lagAo, A~kheM lAla karo, bAla gIle karo kapar3e gIle karo, deha para kIcar3a malo, hAtha meM rassI, DaMDe tathA patthara lo, rAjadvAra para jaao| apane Ane kI sUcanA rAjA taka phuNcvaao| jaba bhItara jAne kA Adeza prApta ho jAe to rAjA ke pAsa jAo tathA usase kaho-'rAjan ! hama prAcIna yavamajhaka gA~vavAsI haiM / Apane gAMvavAsiyoM ko pAMca prakAra ke kamaloM se ApUrNa puSkariNI bhejane ko kahA / hama Apake lie upayukta eka vistIrNa puSkariNI lekara Aye haiM, para, vaha to vanavAsinI hai-jaMgala meM nivAsa karane vAlI hai| jaba usane nagara ko dekhA, nagara ke parakoTe ko dekhA, khAI ko dekhA tathA bar3e-bar3e mahaloM ko dekhA, to vaha bahuta bhayabhIta ho gii| vaha rasso tur3Akara vApasa jaMgala meM bhAga gii| hama logoM ne use DheloM aura pattharoM se mArA, rokane kA prayAsa kiyA, kintu, 2010_05 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 Agama aura tripiTaka eka anuzIlana [ khaNDa : 3 kisI bhI taraha use roka nahIM sake / Apase anurodha hai, Apa vana se lAI huI koI purAtana puSkariNI hameM deM, hama usake sAtha use jotakara le AyeMge / "rAjA kahe, hamane to Ajataka jaMgala se na koI puSkariNI maMgavAI tathA na kisI puSkariNI ko jotakara lAne hetu puSkariNI hI kabhI preSita kI / " "rAjA ke yoM kahane para tuma loga usase kahanA - 'rAjan ! jarA soceM, jaba Apa kahIM puSkariNI nahIM bheja sakate to prAcIna yavamajbhaka grAmavAsI puSkariNo kaise bheja sakeMge ?' ve manuSya gA~va se calakara rAjA ke pAsa gaye / mahauSadha paNDita ne jaisA unheM samajhAyA thA, usI prakAra unhoMne kahA / rAjA yaha jAnakara bar3A prasanna huA / usane samajha liyA ki ina AdamiyoM ne yaha jo kahA, vaha mahauSadha paNDita kI hI sUjha hai / rAjA mahauSadha paNDita ko bulAnA cAhatA thA, para, vaha bulA nahIM sakA / udyAna bhejeM rAjA ne eka dina rAjapuruSoM ko apane Adeza ke sAtha prAcIna yavamajbhaka grAma meM bhejA / rAjapuruSoM ne grAmavAsiyoM se kahA ki mahArAja ne Apa logo ko kahalavAyA hai ki ve udyAna meM krIDA manoraMjana karanA cAhate haiM / unakA udyAna bahuta purAtana ho gayA hai / prAcIna yavamajjhaka grAmavAsI unheM sundara puSpoM se yukta pAdapoM se paripUrNa eka navIna udyAna bhejeM / senaka paNDita kI rAya na hone se grAmavAsiyoM ne jaba rAjA ke isa Adeza kI pUrti karane meM apane ko akSama pAkara mahauSadha paNDita se yaha bAta kahI to usane samajha liyA ki yaha kArya kA viSaya nahIM hai, pratiprazna kA viSaya hai / usane grAmavAsiyoM ko Azvasta kiyA / catura, bAtacIta karane meM nipuNa manuSyoM ko rAjA ke pAsa bhejA tathA puSkariNI ke prasaMga meM jo bAta kahalAI thI, vahI bAta kahalAI / rAjA parituSTa evaM prasanna huA / usane senaka paNDita ko bulAyA, udyAna kI bAta kahI tathA pUchA - "kyA mahauSadha paNDita ko bulA leM ?" mahauSadha paNDita ke A jAne se senaka paNDita ko apane lAbha meM hAni hone kI AzaMkA thI; isalie jaisA pUrva sUcita hai, usake mana meM mahauSadha ke prati IrSyA kA bhAva thA / isI kAraNa usane kahA - " itane mAtra se koI paNDita nahIM hotaa| abhI hameM aura pratIkSA karanI cAhie / " rAjA senaka kI bAta sunakara vicArane lagA - - mahauSadha paNDita bahuta prajJAzAlI hai / mere praznoM kA jo uttara, samAdhAna usane diyA, usase mere mana meM usake prati bahuta Adara utpanna huA hai| eka prakAra se usane merA mana jIta liyA hai| gUr3ha parIkSAoM meM tathA pratipraznoM meM usakA vizleSaNa to bhagavAn buddha ke sadRza hai / senaka prajJAzIla paNDita ko Ane se rokatA hai| acchA ho, senaka kI bAta para dhyAna na detA huA maiM use yahA~ le AUM / yaha socakara rAjA bar3I sAja-sajjA ke sAtha sadala-bala prAcIna yavamajbhaka grAma kI ora ravAnA huaa| rAjA maMgala-azva para savAra thA, Age bar3ha rahA thaa| bIca meM se kucha aisI 2010_05 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 245 phaTI huI jamIna AI, jisameM ghor3e kA paira calA gayA aura TUTa gyaa| rAjA ne Age jAnA sthagita kara diyA aura vaha apane pATanagara meM vApasa lauTa AyA / senaka paNDita rAjA ke pAsa AyA aura pUchA - "kyA Apa mahauSadha paNDita ko apane yahA~ lAne hetu prAcIna yavamajjhaka grAma gaye ?" rAjA bolA -"hAM, paNDita ! maiM ravAnA huA thA, jA nahIM sakA, vApasa lauTa AyA / " senaka paNDita ne kahA - "rAjan ! Apa samajhate haiM, maiM ApakA zubhacintaka nahIM hU~ / aisA na smjheN| maiM Apase kahatA rahA hU~, Apa abhI kucha pratIkSA kareM, kintu, Apane bahuta jaldI kI, vahA~ jAne ko ravAnA ho gaye / ApakA pahalA prayatna hI azubha rahA / Apake maMgala-azva kA paira TUTa gayA / " rAjA ne senaka kI bAta sunii| kucha nahIM bolaa| phira eka dina usane senaka ke sAtha parAmarza kiyA aura usase pUchA - "aba mahauSadha paNDita ko yahA~ le Ae~ ?" senaka ne kahA - "rAjan ! Apa svayaM na jaaeN| apane dUta ko mejeM aura kahalavAeM, hama tumhAre pAsa A rahe the, para, rAste meM hI hamAre maMgala-azva kA paira TUTa gayA; ata: tuma mere yahA~ khaccara ko bheja do yA zreSThatara ko bheja do / khaccara ko bhejane kA artha hai, vaha khuda AyegA tathA zreSThatara ko bhejane kA artha hai, vaha apane pitA ko bhejegaa| rAjA ne senaka kA kathana svIkAra kiyA tathA dUta ko isa sandeza ke sAtha mahauSadha paNDita ke yahA~ bhejA / dUta prAcIna yavamajbhaka grAma meM AyA aura mahauSadha kumAra se rAjA kA sandeza kahA / mahauSadha ne sandeza kI rahasyamaya bhASA ko samajha liyA / mahauSadha apane pitA ke pAsa AyA, usase kahA--" pitRvarya ! rAjA mujhako tathA Apako dekhane kI utkaNThA liye hue hai / pahale Apa eka sahasra zreSThI janoM ko apane sAtha liye vahA~ jaaeN| rAjA ke pAsa riktapANi- khAlI hAtha nahIM jAnA caahie| Apa ghRta se paripUrNa candana - pAtra sAtha lekara jaaeN| jaba Apa rAjA se mileMge to vaha Apake kuzalasamAcAra pUchegA aura Apase kahegA ki upayukta Asana dekhakara baiTha jaaeN| rAjasabhA meM jo Asana Apako upayukta lage, Apa usa para baiTha jaaeN| Apa jyoMhI baiTheMge, maiM pahu~ca jAUMgA / rAjA mujhase bhI kuzala- samAcAra pUchegA tathA kahegA - "paNDita ! apane yogya Asana dekhakara baiTha jAo / rAjA ke yaha kahane para maiM ApakI ora dRSTipAta karUMgA / Apa yaha dekhakara apane Asana se uTha jAiyegA tathA mujhe kahiyegA - "mahauSadha paNDita ! tuma isa Asana para baittho|" seTha ne kahA - "ThIka hai, jaisA tuma kahate ho, vaisA hI karUMgA / " seTha rAjA ke yahA~ gayA / daravAje para ThaharA / rAjA ko sUcanA krvaaii| rAjA ne bhItara Ane kI AjJA dI / vaha bhItara gayA, rAjA ko namaskAra kiyaa| rAjA ne usakA kuzala-saMvAda pUcha kara mahauSadha paNDita ke sambandha meM jijJAsA kI ki vaha kahA~ hai ?" seTha ne kahA - " vaha mere pIche A rahA hai / " yaha sunakara rAjA prasanna huA aura seTha se kahA - "apane lie jo upayukta samajho, usa Asana para baiTha jaao|" seTha yathocita Asana para baiTha gayA / mahauSadha kumAra susajjita huA / apane sAthI eka sahasra bAlakoM ko sAtha liyA / alaMkAroM se susajjita ratha meM baiThakara nagara meM praviSTa huaa| nagara meM praveza karate samaya 2010_05 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 khAI ke pAsa eka gadhA dikhAI diyaa| usane apane tAkatavara sAthiyoM ko Adeza diyA--"ima gadhe kA pIchA kage, ise pakar3a lo, isakA muMha bA~dha do, jisase yaha reMkane na pAe / ise eka moTe kapar3e meM lapeTa lo, vandhoM para uThA lo, liye aao| sAthiyoM ne usakI AjJA ke anusAra kiyaa| mahauSadha kumAra kI pahale se hI nagara meM prazasti aura kIti thii| loga use dekhane ko utkaNThita the / ve usakI prazaMsA karate nahIM aghAte the| jaba vaha nagara ke rAjamArgoM se gujarA, loga kahane lage-"yaha prAcIna yavamajjhaka grAma ke zrIvardhana seTha kA putra hai| jaba yaha utpanna huA, isake hAtha meM auSadhi thii| yaha bahuta buddhizIla hai / rAjA dvArA pUche gaye aneka praznoM ke isane buddhimattApUrNa pratiprazna upasthita kiye|" mahauSaSa rAjabhavana meM mahauSadha kumAra rAja bhavana ke dvAra para pahu~cA, apane Ane kI sUcanA krvaaii| rAjA ne jaba yaha sunA to vaha bahuta prasanna huaa| vaha bolA-"putra sadRza priya mahauSadha paNDita ko zIghra mere pAsa laao|" eka sahasra bAlakoM se ghirA huA mahauSadha prAsAda meM aayaa| rAjA ko praNAma kiyA tathA eka ora khar3A ho gyaa| rAjA ne jyoMhI mahauSadha paNDita ko dekhA, vaha bahuta harSita huaa| bar3e madhura zabdoM meM usane usase kulala-saMvAda pUchA aura kahA- "paNDita ! apane lie samucita samajho, usa Asana para baiTha jaao|" mahauSadha ne apane pitA kI ora daSTipAta kiyaa| pitA saMketa ko samajha gayA, vaha Asana se uThA aura apane putra se bolA-"paNDita ! isa Asana para baittho|" mahauSadha pitA ke Asana para baiTha gyaa| use jaba isa prakAra baiThate dekhA to senaka, pukkusa, kAvinda, devinda tathA anya ajJajanoM ne tAliyAM bjaaii| ve jora-jora se ha~se / unhoMne mahauSadha kumAra kA parihAsa karate hue kahA- 'yaha andhA, bevakUpha 'paNDita' kahalAtA hai, bar3A Azcarya hai| isane apane pitA ko Asana se uThAyA aura khuda usake Asana para baiTha gyaa| kyA yaha mUrkhatA nahIM hai ? yaha paNDita kahe jAne yogya nahIM hai / " yaha dekha kara rAjA kA muMha udAsa ho gyaa| mahauSadha ne rAjA se pUchA- "deva ! lagatA hai, ApakA mana khinna ho gayA hai|" rAjA- "hAM, paNDita ! aisI hI bAta hai| vAstava meM merA mana bahuta khinna ho gayA hai| tumhAre sambandha meM jo kucha sunA thA, vaha uttama thA, kintu tumhArA darzana vaisA siddha nahIM huaa|" mahauSadha-"isakA kyA kAraNa hai ?" rAjA-"tumane apane pitA ko usake Asana se uThAyA tathA svayaM usa para baiTha gye| isakA mere mana para viparIta asara huA / " ___ mahauSadha-"kyA pitA ko samI sthAnoM para-- sabhI apekSAoM se putra se zreSTha samajhate haiM ?" rAjA-"paNDita ! hAM, aisI hI bAta hai|" "rAjan ! kyA Apane hamAre pAsa yaha Adeza preSita nahIM kiyA ki khaccara ko bhejeM yA zreSThatara ko bhejeM?" ____ 2010_05 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva': AcAra : kathAnuyoga ] rAjA se yaha pUchatA huA bolA - "tuma logoM ne jo gadhA pakar3A hai, use yahA~ lAo / " bAlakoM ne gadhe kA muMha kholA, usa para lapeTA huA kapar3A haTAyA, use lAye / mahauSagha ne use rAjA ke caraNoM meM liTAyA aura rAjA se pUchA - "rAjan ! isa gadhe kI kyA kImata hai ?" kathAnuyoga -- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 247 mahauSadha uThA / usane apane sAthI bAlakoM kI ora dekhA, rAjA ne kahA--"yadi kArya yogya ho to ATha kASArpaNa / " mahauSadha - "isake saMyoga se uttama ghor3I kI kukSi se utpanna hue khaccara kyA kA mUlya hotA hai ?" rAjA--''paNDita ! khaccara amUlya hotA hai-- usakI bhArI kImata hotI hai, jise de pAnA hara kisI ke sAmarthya se bAhara hai|" mahauSadha - "Apa aisA kaise kaha rahe haiM ? kyA Apane nahIM kahA- - kyA Apake kahane yaha abhiprAya nahIM thA ki putra kI apekSA pitA hI adhika zreSTha hotA hai| yadi ApakA kathana saca ho to Apake mantavyAnusAra khaccara se gadhA adhika zreSTha honA caahie| kyoMki khaccara kA janaka gadhA hI to hotA hai / ' "rAjan ! Apake paNDita itanA bhI nahIM jAnate, tAliyA~ bajAkara parihAsa karate haiM Apake paNDitoM kI buddhi para mujhe bar3A tarasa AtA hai / ye Apako kahA~ se prApta hue ?" cAroM paNDitoM kI miTTI palIta karate hue usane rAjA se kahA - "mahArAja ! yadi Apa putra se pitA ko uttama mAnate haiM to apane hita sAdhate hue mere pitA ko apane yahA~ rakha leM tathA Apako pitA se putra uttama jaMcatA ho to mujhe rakha leN|" yaha sunakara rAjA ko bar3A Ananda huA / samagra rAjyapariSad isase prabhAvita huI / sabhAsadoM ne kahA - "mahauSadha paNDita ne prastuta prazna kA bahuta sundara samAdhAna diyA hai / " unhoMne usako sAdhuvAda diyA, upasthita loga bhI bahuta harSita hue| cAroM paNDitoM ke mukha malina ho gaye / isa ghaTanA se yaha na samajhA jAe ki bodhisatva ne pitA ke tiraskAra hetu aisA kiyA / bodhasattva to mAtA-pitA ke upakAroM ko jitanA sammAna dete haiM, utanA aura koI nahIM detA / rAjA ke prazna kA samAdhAna karane hetu apanA prajJotkarSa prakaTa karane hetu tathA rAjA ke cAroM paNDitoM ko prabhAvazUnya karane hetu yaha kiyA / rAjA bahuta prasanna huaa| surabhita jala se paripUrNa svarNa bhRgAraka liyA -sone kI jhArI lI, mahauSadha ke pitA zrIvardhana ke hAtha para jala rakhA tathA kahA, Apako maiM prAcIna yavamajbhaka grAma pradAna karatA hU~, Apa isakA paribhoga kareM / rAjA ne yaha bhI Adeza diyA ki bAkI sabhI zreSThI zrIvardhana zreSThI ke anugAmI, AjJAnuvartI hoM / rAjA ne phira bodhisatva kI mAtA ke lie sabhI prakAra ke AbhUSaNa bheje / rAjA mahauSadha kumAra dvArA diye gaye uparyukta samAdhAna se bahuta prabhAvita thA / usane usako putra ke rUpa meM svIkAra karane kI 1. haMsi tuvaM evaM masi saMyyo putena pitAti rAjaseTTha | indassatarassa taM ayaM, assatarassa hi : gardabho pitA // 3 // 2010_05 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 bhAvanA se seTha ko kahA -- "gAthApati ! apane putra mahauSadha paNDita ko mujhe putra ke rUpa meM sauMpa do|" gAthApati bolA--- "rAjan ! yaha abhI bAlaka hai| abhI isake hoThoM kA dUdha hI nahIM sUkhA hai / yaha bar3A ho jAyegA, taba svayaM hI Apake pAsa A jaayegaa|" rAjA ne kahA- "gRhapati ! aba se tuma isa bAlaka ke prati apanI mamatA chor3a do| maiM ise putra-rUpa meM svIkAra karatA huuN| tuma ise aba se merA hI putra smjho| maiM apanA putra mAnakara isakA lAlana-pAlana kruuNgaa|" mahauSadha ne rAjA ko praNAma kiyaa| rAjA ne sasneha usakA AliMgana kiyA, usakA mastaka cUmA, use hRdaya se lgaayaa| mahauSadha ne apane pitA zrIvardhana ko praNAma kiyA tathA vahA~ se vidA karate hue kahA-"pitavarya ! merI ora se Apa nizcinta rheN|" rAjA ne mahauSadha kumAra se pUchA--"putra ! bhojana mahala ke bhItara kiyA karoge yA bAhara ?" mahauSadha ne vicAra kiyA mere aneka sAthI haiM, mere sAtha-sAtha unheM bhI uttama bhojana mile, isa hetu mujhe bhojana mahala se bAhara hI karanA ucita hai / yaha socakara usane rAjA ko uttara diyA ki mahArAja ! maiM mahala se bAhara ha bhojana kiyA kruuNgaa| rAjA ne usake lie upayukta AvAsa sthAna kI vyavasthA kara dii| use usake hajAra sahavartI bAlakoM ke sAtha saba prakAra kA kharca diye jAne kA Adeza kara diyaa| sabhI Avazyaka vastueM usake yahA~ bhijavA diiN| mahauSadha rAjA kI sevA meM rahane lgaa| rAjA ke mana meM usakI aura parIkSA karane kI utsukatA thii| kaue ke ghoMsale meM maNi usa nagara ke dakSiNa daravAje ke pAsa eka puSkariNI thii| usake taTa para eka tAr3a kA vRkSa thaa| usa vRkSa para eka kauA rahatA thaa| kaue ke ghoMsale meM eka maNi thI / maNi kI chAyA sarovara (puSkariNI) meM dikhAI detI thii| rAjA ke sevakoM ne samajhA sarovara meM maNi hai / unhoMne isakI rAjA ko sUcanA dii| rAjA ne senaka paNDita ko bulAyA aura usako kahA- sarovara meM maNi dRSTigocara hotI hai| use jala se bAhara kaise nikAlA jAe ?" senaka bolA-rAjana ! sarovara kA sArA pAnI bAhara nikalavA diyA jaae| taba sarovara ke paMde para dIkhane vAlI maNi prApta ho jaayegii| rAjA ne sarovara ko khAlI karAne kA kArya usI ke jimme chor3a diyA / usane bahuta se majadUra lgvaaye| unhoMne sarovara kA pAnI nikAlA, kIcar3a nikAlA, peMdA kharoMcA, kintu, maNi dRSTigocara nahIM sarovara ko phira jala se bharA gyaa| aisA hote hI maNi kA pratibimba dRSTigocara haa| punaH usakA pAnI, kIcar3a Adi nikAlA gayA, para, dUsarI bAra bhI maNi prApta nahIM kI jA skii| tadanantara jyoMhI sarovara pAnI se bhara diyA gayA. maNi phira dIkhane lgii| rAjA ne mahauSadha paNDita se kahA-"kyA tuma sarovara se maNi nikalavA sakate ho?" mahauSadha bolA-"mahArAja ! yaha koI kaThina bAta nahIM hai / Aie, maiM Apako vastu-sthiti ____ 2010_05 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rokaka : mahA ummagga jAtaka 246 se avagata kraauuN|" rAjA isase harSita huaa| usane socA-maiM mahauSadha paNDita kA buddhibala dekhNgaa| aneka puruSoM dvArA saMparivRta rAjA sarovara ke taTa para aayaa| mahauSadha paNDita sarovara ke taTa para khar3A huaa| usane maNi para dRSTi ddaalii| usane phaurana tAr3a liyA ki yaha maNi sarovara meM na hokara isake taTavartI tAr3a para honI cAhie; ataH vaha bolA-"rAjan ! sarovara meM maNi nahIM hai|" .. rAjA-"paNDita ! kyA tumheM vaha jala meM dRSTigocara nahIM hotI?'' mahauSadha paNDita ne eka jala se bharI thAlI maMgavAI aura rAjA se kahA-"deva ! dekhie kevala sarovara meM hI nahIM, isa thAlI meM bhI maNi dRSTigocara hotI hai|" rAjA-"paNDita ! phira maNi kahA~ hai ?" mahauSadha-"rAjan ! sarovara meM jala kA pratibimba dRSTigocara hotA hai / vaha maNi nahIM hai| isa tAr3a ke per3a para eka kaue kA jo ghoMsalA hai, maNi usameM hai| kisI manuSya ko per3a para car3hAeM, maNi utAra legaa|" . rAjA ne mahauSadha paNDita ke kathanAnusAra eka manuSya ko tAr3a ke per3a para cddh'aayaa| vaha kaue ke ghoMsale meM se maNi utAra lAyA / mahauSadha paNDita ne usase maNi lekara rAjA ke hAtha meM rakha dii| yaha dekhakara sabhI loga AzcaryAnvita hue| unhoMne mahauSadha kI pratibhA kI prazaMsA kI, use sAdhuvAda diyaa| ve senaka kA parihAsa karane lage- "senaka kaisA paNDita hai, maNi tAr3a para thI, ise vaha nahIM jAna skaa| usane vyartha hI sarovara tur3avA DAlA / yadi paNDita ho to aisA ho, jaisA mahauSadha hai|" rAjA mahauSadha para atyanta prasanna huaa| usane apane gale se muktAhAra utAra kara mahauSadha ko pahanA diyA, mahauSadha ke sAthI eka sahasra bAlakoM ko bhI motiyoM kI mAlAe diiN| rAjA ne yaha ghoSita kiyA ki mahauSadha paNDita binA kisI roka-Toka ke, jaba bhI Avazyaka samajhe, apane sAthiyoM sahita usakI sevA meM A ske| giragiTa kA abhimAna eka dina kI ghaTanA hai, rAjA mahauSadha paNDita ke sAtha bagIce meM gyaa| bagIce ke toraNa dvAra para eka giragiTa rahatA thaa| giragiTa ne rAjA ko Ate hue dekhA / vaha toraNa dvAra se utraa| nIce leTa gyaa| rAjA ne yaha dekhaa| usane mahauSadha paNDita se yaha pUchA"paNDita ! giragiTa ne aisA kyoM kiyA?" paNDita ne kahA- "isane ApakI sevA meM, zaraNa meM hone kA bhAva prakaTa kiyA hai|" rAjA- "yadi isane merI sevA kA bhAva prakaTa kiyA hai to merI sevA vyartha nahIM jAnI caahie| ise bhogya-padArtha dilavAye jaaeN|" mahauSadha-"ise dUsare bhogya-padArthoM kI AvazyakatA nahIM hai| isake lie kevala khAnA hI kAphI hai|" rAjA-"yaha kyA vastu khAtA hai ?" . mahauSadha-"rAjan ! yaha mAMsa khAtA hai|" rAjA -"isake lie kitanA mAMsa Avazyaka hai ?" mahauSadha- "rAjan ! eka kaur3I ke mUlya kA mAMsa isake lie paryApta hai|" 2010_05 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 rAjA ne apane eka karmacArI ko lAdeza diyA-"dekho, yadyapi isa giragiTa ko kaur3I bhara ke mUlya kA mAMsa paryApta hai, para, rAjA se jo mile, vaha kaur3I mara ke mUlya kA ho, yaha zobhita nahIM hai| isalie ise Adhe mAse kI kImata kA mAMsa lAkara tuma de diyA kro|" karmacArI ne nivedana kiyA-"mahArAja ! jaisI AjJA / maiM yaha karatA rhuuNgaa|" taba se vaha karmacArI niyamita rUpa se pratidina usa giragiTa ko utanA mAMsa dene lgaa| eka bAra kA prasaMga hai, uposatha kA dina thaa| mAMsa mila nahIM skaa| karmacArI ne Adhe mAMsa ke parimApaka- bATa meM chedakara dhAgA DAlakara use giragiTa ke gale meM pahanA diyaa| giragiTa ne usa Adhe mAse ko atyanta mUlyavAn samajhA / usake mana meM ahaMkAra utpanna ho gyaa| saMyoga aisA banA, rAjA usI dina phira bagIce meM aayaa| giragiTa ne rAjA ko Ate hue dekhA / use bar3A abhimAna thA ki vaha kitanA bar3A dhanI hai| vaha dvAra se nIce nahIM utarA, vahIM par3A-par3A sira hilAtA rahA / rAjA ke dhana ke sAtha apane dhana kI tulanA karatA huA vaha mana-hI-mana kahatA rahA-rAjan ! tuma adhika dhana-saMpanna ho yA maiM ? rAjA ne giragiTa kI yaha sthiti dekhakara mahauSadha se pUchA-'yaha giragiTa Aja jaise toraNa para par3A hai, pahale kabhI aise par3A nahIM rahatA thaa| mahauSadha ! tuma yaha patA lagAo ki giragiTa Aja stabdha jar3a-sadRza kaise ho gayA hai|" ___ mahauSadha paNDita ne mana meM cintana kiyA, uposatha kA dina hone se rAja puruSa ko mAMsa nahIM milA hogaa| saMbhava hai, usane isIlie AdhA mAsA giragiTa ke gale meM bAMdha diyA ho| giragiTa ko isase ahaMkAra utpanna ho gayA ho| ___ mana meM yaha vicAra kara paMDita ne rAjA ko apane manobhAva se avagata karAte hue kahA-"rAjan ! aba se pUrva jise prApta karane kA kabhI avasara nahIM milA, vaha AdhA mAsA mila jAne se giragiTa apane ko mithilezvara videha se adhika mAna rahA hai|" rAjA ne apane usa karmacArI ko, jo giragiTa ko nitya Adhe mAse ke mUlya kA mAMsa detA thA, bulavAyA aura usase isa sambandha meM jijJAsA kii| usa puruSa ne ghaTita ghaTanA kahI, jo mahauSadha paNDita dvArA kahI gaI bAta se pUrI taraha mela khAtI thii| rAjA yaha socakara atyanta prasanna huA ki kisI se kucha bhI pUche binA mahauSadha paNDita ne sarvajJAtA tathAgata kI jyoM giragiTa kA Antara-bhAva jAna liyaa| nagara ke cAroM daravAjoM para jo cuMgI kI rAzi prApta hotI thI, rAjA ne mahauSadha paNDita ko vaha puraskAra svarUpa dilvaaii| rAjA ko giragiTa para bar3A krodha aayaa| usane cAhA ki usako diyA jAne vAlA mAMsa banda kara diyA jAe, kinta, mahauSadha paMDita ne rAjA se kahA-"aisA karanA ucita nahIM hai|" rAjA ne mahauSadha kA kahanA mAna liyaa| 1. nAyaM pure unnamati toraNagge kknnttko| mahosadha ! vijAnIhi kena yaddho kakaNTako // 4 // 2. aladdhapubbaM laddhAna, aDDhamAsaM kknnttko| atimannati rAjAnaM, vedehaM mithilaggahaM // 5 // 2010_05 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga " kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 251 baunA piMguttara mithilA meM piMguttara nAmaka eka baunA thaa| vaha zilpa sIkhane hetu takSazilA gyaa| vahA~ ke suprasiddha AcArya ke pAsa zilpa sIkhanA AraMbha kiyaa| usane zIghra hI zilpa kA zikSaNa samApta kara liyaa| AcArya se usane vApasa jAne kI AjJA maaNgii| vahA~ kI yaha paramparA thI, yadi koI vivAha yogya kanyA hotI to vaha pramukha ziSya ko dI jaatii| usa AcArya ke eka kanyA thii| vaha bahuta rUpavatI thI, devAMganA jaisI sundara thii| AcArya ne piMguttara se kahA-"tAt ! tujhe apanI kanyA detA huuN| use lekara jaao|" vaha yuvA baunA bhAgyahIna thaa| kanyA bar3I puNyazAlinI thii| piMguktara ne use dekhA to vaha use priya nahIM lagI / apanI ruci ke pratikUla hote hue bhI AcArya ke anurodha ko vaha kaise TAle, yaha socakara usane usa kanyA ko svIkAra kara liyA / AcArya ne kanyA use de dii| rAta kA samaya thaa| susajjita zayanAgAra meM jaba piMguttara zayyA para soyA to vaha kanyA zayyA para aaii| vaha ghabarA gyaa| vaha zayyA se nIce utara AyA, pRthvI para leTa gayA / vaha kanyA bhI zayyA se utara kara usake samIpa gii| piMguttara bhUmi se uThA, zayyA para jA soyaa| vaha kanyA phira usake samIpa gaI / piMguttara zayyA se nIce Akara puna: bhUmi para so gyaa| bAta sahI hai. abhAge kA lakSmI ke sAtha mela nahIM baitthtaa| isa bAvajUda kumArI ekAkinI zayyA para hI leTI aura vaha baunA pRthvI para leTA / isa prakAra pAta dina vyatIta ho gaye / baune ne use sAtha liyA, AcArya ko praNAma kiyA aura ve vahAM se ravAnA he| mArga meM pati-patnI ke bIca paraspara vArtAlApa taka nahIM huaa| donoM meM eka-dUsare ke prati aruci kA bhAva thaa| calate-calate ve mithilA ke samIpa pahu~ca gae / nagara se kucha hI dUrI para eka gUlara kA vRkSa thaa| vaha phaloM se DhaMkA thaa| piMguttara ne jaba usa vRkSa ko dekhA, to usake mana meM phala khAne kI icchA utpanna huii| vaha usa vRkSa para car3hA tathA usane gUlara khaaye| usakI patnI bhI bhUkhI thI, vRkSa ke samIpa gaI tathA apane pati se bolI-'mere lie bhI tuma gUlara ke phala giraao|" piMguttara ne uttara diyA-'kyA tumhAre hAtha-paira nahIM haiM ? khuda vRkSa para car3ha jAo, phala khA lo|" taba vaha strI bhI vRkSa para car3ha gii| usane phala khaaye| jaba piMguttara ne yaha dekhA to vaha jaldI-jaldI vRkSa se nIce utarA se tathA vRkSa ke tane ko cAroM ora se kA~ToM ghera diyaa| vaha yaha kahate hue ki isa abhAgina se merA pIchA chUTa gayA, vahA~ se bhAga gyaa| vRkSa ke tane ke cAroM ora kAMTe lage hone se vaha strI nIce nahIM utara sakI, per3a para hI baiThI rhii| paTarAnI udumbarA rAjA bagIce meM Tahala kara, manoraMjana kara sAyaMkAla hAthI para baiThA vApasa lauTa rahA thaa| usane usa gUlara ke vRkSa para baiThI strI ko dekhaa| usakI sundaratA para vaha mugdha ho gyaa| usane apane amAtya dvArA usase puchavAyA ki tumhArA svAmI hai yA nahIM ? usane kahA-''kula-paramparA se svIkRta merA svAmI hai, kintu, vaha mujhe isa prakAra yahA~ chor3akara bhAga gayA hai|" amAtya ne rAjA ke pAsa Akara yaha bAta khii| binA svAmI kI vastu rAjA kI hotI hai, yaha socakara rAjA ne use gUlara ke vRkSa se nIce utrvaayaa| use hAthI para ArUr3ha karAyA, rAjabhavana meM lAyA / paTarAnI ke rUpa meM use abhiSikta kiyaa| rAjA ko 2010_05 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 vaha bar3I priya, kAnta aura iSTa thii| udumbara vRkSa se prApta hone ke kAraNa vaha udumbarA devI ke nAma se vizruta huii| rAjA usake sAtha sukha se rahane lgaa| rAjA jisa mArga se apane bagIce meM jAyA karatA thA, nagara-dvAra ke nikaTavartI grAma ke nivAsI use ThIka kara rahe the| baunA piMguttara bhI vahA~ majadUroM meM kAma lagA thaa| vaha kAcha kase thA, hAtha meM phAvar3A liye thA, mArga sudhAra rahA thaa| yaha kArya cala hI rahA thA ki rAjA udumbarA devI ke sAtha rathArUr3ha huA udhara se niklaa| udumbarA devI ne usa abhAge ko mArga sApha karate dekhA to vaha yaha socakara haMsa par3I ki yaha kaisA bhAgyahIna hai, aisI suramya lakSmI ko bhI saheja nahIM skaa| rAjA ne jaba udumbarA ko isa prakAra haMsate hue dekhA to vaha kruddha ho utthaa| usane usase pUchA- "tuma akasmAt kaise ha~sa par3I?" udumbarA bolI- "deva ! mArga kATane vAlA, sudhArane vAlA yaha baunA merA pahale pati thaa| isane mujhe gUlara ke vakSa para car3hAyA, phira usa vRkSa ko kA~ToM se ghera kara vahAM se bhAga gyaa| isa samaya maiMne jaba ise dekhA to mere mana meM AyA, yaha kaisA manahUsa AdamI hai, jise aisI lakSmI bhI nahI rucii|" rAjA ko usakI bAta para vizvAsa nahIM huaa| usane myAna se talavAra sUta lI aura usase kahA-"tuma asatya bolatI ho| tuma avazya hI kisI anya puruSa ko dekhakara ha~sI ho| maiM tumheM jAna se maaruuNgaa|" udumbarA Dara gaI aura kahane lagI-"deva ! apane paNDitoM se isa sambandha meM jijJAsA kiijie|" rAjA ne senaka paNDita ko bulAyA aura use isa sambandha meM pUchA-"kyA tuma isa strI ke kathana para vizvAsa karate ho?" senaka ne rAjA ko uttara diyA-"maiM isake kathana para vizvAsa nahIM krtaa| rAjana! aisI rUpavatI strI ko chor3akara kauna jaayegaa|" udumbarA ne jaba senaka kA kathana sunA, taba aura Dara gii| rAjA ne socA-kevala senaka ke kahane mAtra se yaha bAta nahIM mAna lenI caahie| maiM mahauSadha paNDita se bhI puuch| yaha vicAra kara rAjA ne mahauSadha se kahA- "mahauSadha ! strI rUpavatI bhI ho, zIlavatI bhI ho, phira bhI puruSa usakI kAmanA na kare, kyA tuma isa bAta para vizvAsa karate ho?" yaha sunakara mahauSadha paNDita ne kahA-"rAjan ! maiM isa bAta para vizvAsa karatA hUM; kyoMki manuSya durbhaga-durbhAgyazAlI ho sakatA hai| lakSmI kA tathA abhAge puruSa kA kadApi mela nahIM hotaa|" mahauSadha paNDita kI bAta sunakara rAjA kA krodha miTa yyaa| usakA udvega zAnta ho gyaa| rAjA mahauSadha para bahuta prasanna huaa| use eka lAkha mudrA puraskAra-svarUpa bheMTa kii| rAjA bolA-'paNDita ! yadi tuma yahA~ nahIM hote to maiM ajJa senaka kI bAta meM Akara aise utkRSTa strI-ratna ko kho baiThatA / tumhAre hI kAraNa yaha baca sakI hai|" 1. itthI siyA rUpavatI, sA ca sIlavatI siyaa| puriso taM na iccheyya, saddahAsi mahosadha ! // 6 // 2. saddahAmi mahArAja ! puriso duSbhago siyA / sirI ca kAla kaNNI ca na samenti kadAcana / / 7 / / ____ 2010_05 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 253 bhrAta-bhAva udambarA devI ne rAjA ko praNati-pUrvaka kahA-'deva ! mahauSadha paNDita ke hI kAraNa mere prANoM kI rakSA huI hai| kRpayA mujhe varadAna dIjie-svIkRti pradAna kIjie. maiM mahauSadha ko apanA choTA bhAI banA skuu|" . rAjA bolA--"devI ! maiM yaha svIkRti pradAna karatA hU~' tuma aisA kro|" udumbr| devI ne punaH kahA-"merA yaha manaH-saMkalpa hai, Aja se maiM apane choTe bhAI mahauSadha ko diye binA koI miSThAnna nahIM khaauuNgii| kRpayA yaha eka varadAna mujhe aura dIjie, jaba cAhU~, tabhI samaya-asamaya rAja-bhavana kA dvAra khulavAkara mahauSadha ko miSThAnna bhijavA skuuN|" rAjA bolA- "kalyANi ! maiM tumheM yaha bhI varadAna detA huuN|" meM aura kutte ko maMtrI ___eka dina nAztA karane ke bAda rAjA Tahala rahA thaa| Tahalate-Tahalate usane eka meMr3he tathA kutte ko mitratA ke sAtha rahate hue dekhaa| vaha meMr3hA hastizAlA meM hAthiyoM ke khAne hetu unake Age rakhI tAjI ghAsa khAtA thaa| hAthIvAnoM-mahAvatoM ne use pITA, bAhara nikaalaa| bhAgate hue usakI pITha para eka mahAvata ne DaMDA aura mAra diyaa| vaha meMr3hA apanI jhukI huI pITha liye vedanA se karAhatA huA rAjamahala kI bar3I dIvAra ke sahAre niDhAla hokara baiTha gyaa| usI dina eka kuttA, jo rAjA kI pAkazAlA se pheMke jAne vAle asthi-carma Adi khA-khAkara puSTa thA, rasoIghara se machaliyoM kA mAMsa pakane kI gandha pAkara use khAne hetu Atura ho utthaa| cAvala pakA lene ke bAda rasoiyA usa samaya pAkazAlA ke pAsa bAhara khar3A thA, sustA rahA thaa| kuttA pAkazAlA meM praviSTa huaa| jisameM machaliyoM kA mAMsa paka rahA thA, usane usa bartana kA girA diyA aura usameM se mAMsa khAne lgaa| Dhakkana ke nIce girane kI AvAja rasoiye ke kAnoM meM par3I, to vaha tatkAla bhItara AyA, kutte ko bartana meM se mAMsa khAte dekhA, daravAjA banda kara liyA, kutte ko pattharoM tathA DaMDoM se khuba maaraa| kuttA mAMsa chor3a cIkhatA huA daudd'aa| rasoiye ne usakA pIchA kiyaa| usakI pITha para eka DaMDA aura jamA diyA / kuttA apanI pITha jhukAye, eka TAMga Upara uThAye bhAgatA huA vahIM pahuMcA, jahAM meMr3hA thaa| meMr3he ne kutte se kahA-"mitra ! tuma apanI pITha jhukAye kyoM A rahe ho? kyA tumheM koI bAdI kI bImArI hai ?" kuttA bolA--"mitra ! terI pITha bhI jhukI hai, kyA tuma bhI bAdI se takalIfa pA rahe ho?" donoM ne apane-apane sAtha ghaTI huI ghaTanAe~ khiiN| meMr3he ne kutte se pUchA--"kyA phira kabhI pAkazAlA meM jAoge ?" kuttA bolA--'nahIM jAUMgA / yadi gayA, to mere prANa nahIM bceNge|" phira kune ne meMr3he se vahI bAta pUchI-"kyA tuma hastizAlA phira jAnA cAhoge?" __ meMr3hA bolA- "mujhase aba yaha zakya nahIM hogaa| yadi duHsAhasa karUMgA to bemauta mArA jaauuNgaa|" 2010_05 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 ve paraspara vicAra karane lage-yadi hama Apasa meM melajola kara raheM to hamArA sukhapUrvaka nirvAha ho sakatA hai| kuttA bolA-"taba batalAo, kaise kreN|" meMr3he ne kahA-"mitra ! Aja se tuma hastizAlA meM jAne lago / mahAvata tuma para yaha zaMkA nahIM kareMge ki yaha ghAsa khAne AtA hai; kyoMki tuma tRNabhojI nahIM ho| tuma jaba bhI anukUla avasara dekho, vahAM se mere lie ghAsa le AyA kro| maiM pAkazAlA meM jAUMgA mujha para pAcaka yaha sandeha nahIM karegA ki yaha mAMsa khAyegA; kyoMki maiM tRNabhojI huuN| maukA milate hI maiM tumhAre lie chipe-chipe mAMsa letA AyA kruuNgaa|" una donoM ne Apasa meM isa prakAra samajhautA kara liyA / kuttA hastizAlA meM jAtA, muTaThI bhara ghAsa mu~ha meM bhara kara le AtA, rAjamahala kI bar3I dIvAra ke pAsa lA-lAkara rakhatA jaataa| meMr3hA use khA letA / meMDhA pAkazAlA meM jAtA, muMha meM mAMsa kA Tukar3A lekara AtA, dIvAra ke sahAre rakhatA jAtA / kuttA vaha mAMsa khAkara tRpta ho jAtA / yoM ve ApasI melajola ke kAraNa khuzI se apanA nirvAha krte| rAjA ne unakI gAr3hI mitratA dekhI, to use bar3A Azcarya huA--ye Apasa meM zatru hote hue bhI mitratA ke sAtha raha rahe haiN| pahale maiMne aisA kabhI nahIM dekhaa| maiM isa ghaTanA se sambaddha prazna taiyAra kara paNDitoM se pUchUgA / jo isa prazna kA uttara dene meM asamartha hoMge, maiM unheM deza se nirvAsita kara duuNgaa| jo isa prazna kA sahI uttara de pAyegA, maiM samajhaMgA, vaha asAdhAraNa paNDita hai| usakA maiM sammAna kruuNgaa| Aja to vilamba ho gayA hai, kala ve jaba merI sevA meM upasthita hoge, taba unase vaha prazna kruuNgaa| dUsare dina ve paNDita darabAra meM Aye to rAjA ne unake samakSa prazna rakhate hue kahA-"isa loka meM jo kabhI mitratA-pUrvaka sAta kadama bhI nahIM cala pAye, ve zatru bhI paraspara mitra bana gye| vaha kauna-sA hetu hai, jisase aisA ho sakA?'' "yadi Aja mere prAtarAza ke nAzte ke samaya taka isa prazna kA uttara nahIM de pAe, to maiM tuma sabako apane deza se nikAla dUMgA; kyoMki mujhe duSprajJoM kI-mUroM kI koI AvazyakatA nahIM hai|"2 senaka paNDitoM kI katAra meM sabase pahale Asana para baiThA thaa| mahauSadha sabase AkhirI Asana para baiThA thaa| mahauSadha ne mana-hI-mana usa prazna para cintana kiyA to use lagA- isa rAjA meM itanI buddhi nahIM hai ki yaha aisA prazna kalpita kara sake / rAjA ne avazya kucha dekhA hai| yadi mujhe kisI taraha eka dina kA samaya mila jAe to maiM isa sambandha meM patA kara lUM, prazna kA samAdhAna khoja skuu|| 1. yesaM na kadApi bhUtapuvvaM, sakkhi sattapadampi iyasmi loke / jAtA amitA dube sahAyA, paTisandhAya caranti kissa hetu||8|| 2. yadi me ajja pAta rAsakAle, paJhaM na sakkuNetha vattumetaM / pabbAjayissAmi vo savve, nahi mattho duppaJajAtikehi // 6 // ____ 2010_05 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 255 I mahaSagha ke atirikta ve cAroM paNDita vizeSa kucha nahIM soca sake / ve una vyaktiyoM jaise the, jo andhakArapUrNa ghara meM praviSTa ho gaye hoM, jahA~ unheM kucha bhI sUjha na par3a rahA ho / senaka ne isa jijJAsA se ki mahauSadha kI kaisI manaHsthiti hai, usakI ora dekhA / mahauSadha ne bhI usakI ora dekhA / senaka mahauSadha ke mukha kI bhAva-bhaMgimA se yaha samajha gayA ki usako bhI prazna kA uttara sUjha nahIM rahA hai| vaha eka dina kA samaya cAhatA hai, tAki samAdhAna khojane kA maukA mila ske| senaka ne vizvAsa ke rUpa meM jora se haMsate hue kahA - "mahArAja ! prazna kA samAdhAna na hone para kyA hama sabhI ko deza se nirvAsita kara deMge ? isa pahalU para bhI Apa vicAra kreN| hama isa prazna kA samAdhAna logoM ke bIca meM nahIM karanA caahte| logoM kI bhArI bhIr3a ho, bar3A kolAhala ho, usameM mana vikSipta rahatA hai; ataH ekAnta meM citta ko ekAgra kara, isake rahasya para UhApoha kara, sUkSma cintana kara samAdhAna deNge| hameM kucha avakAza deM / ' 119 rAjA ko usakI bAta sunakara santoSa nahIM huaa| phira bhI usane kahA - "bahuta acchI bAta hai, bhalIbhAMti cintana kara uttara denA / " isake sAtha hI sAtha rAjA ne punaH yaha dhamakI dI - "yadi uttara nahIM de pAoge to rASTra se nirvAsita kara diye jAoge / " cAroM paNDita rAjamahala se nIce Aye / senaka ne apane anya tIna sAthI paNDitoM se kahA - "rAjA ne bar3A gaharA savAla kiyA hai| yadi hama isakA javAba nahIM de pAe to hameM bhArI saMkaTa hai / tuma loga apanI ruci evaM svAsthya ke anukUla bhojana kara prastuta prazna para bhalIbhA~ti cintana karanA / " ve cAroM paNDita apane-apane ghara cale gaye / mahauSadha paNDita apanI bahina mahArAnI udumbarA devI ke pAsa pahu~cA / usane pUchA - "devI ! batalAo Aja yA kala rAjA jyAdA dera taka kahA~ rahA ?" udumbarA devI bolI--"tAt ! svAmI daravAje kI khir3akI meM se dekhate hue vicAramagna rahe, socate rahe / mahauSadha ne yaha sunakara vicAra kiyA --- rAjA ne vahIM se koI vizeSa bAta, vizeSa dRzya dekhA hogA | mahoSagha daravAje kI khir3akI para gayA, udhara bAhara dRSTipAta kiyA, meMr3he aura kutte ko dekhA, unakI karatUta dekhI, dekhate hI usane yaha kalpanA kI, rAjA ne yaha saba dekhA hogA | dekhakara usake mana meM yaha prazna utpanna huA hogA / apane mana meM yaha nizcita kara, rAnI ko praNAma kara mahauSadha apane ghara calA AyA / senaka ke sAthI tInoM paNDita kucha bhI nahIM soca sake / ve cintAtura the / senaka ke yahA~ gaye 1 1. mahAjana samAgamhi ghore, janakolAhala samAgamhi jAte / vikkhittamanA anekacittA panhaM na sakkuNoma vattumetaM // 10 // ekaggacittA ekamekA rahasi gatA atthaM nicintayitvA / paviveke samma sitvAna dhIrA, atha vakkhanti janinda | atthametaM // 11 // 2010_05 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 - Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 senaka ne unheM pUchA-"rAjA ke prazna kA samAdhAna dhyAna meM AyA?" ve bole- "hamAre kucha bhI dhyAna meM nahIM aayaa|" senaka bolA-"jAnate ho, isakA pariNAma kyA hogA ?" una tInoM ne kahA-"Apako bacAva kA koI mArga milA?" senaka ne kahA - "mujhe isa sambandha meM kucha bhI nahIM suujhaa|" unhoMne kahA--"jaba Apako hI kucha nahIM sUjhA to hameM kyA suujhtaa| rAjA ke samakSa hamane DIMga hAMkI thI ki hameM socane kA samaya do| hama soca vicAra kara Apako kaheMge, para, hama kucha bhI nahIM soca ske| hamArI ora se uttara na diye jAne para rAjA ko krodha aayegaa|" senaka bolA-"kyA kiyA jAe, hamako isa prazna kA na to koI samAdhAna aba taka sUjha sakA hai aura na Age sUjha sakane kI saMbhAvanA hai| mahauSadha ne hamArI apekSA koI saugunA adhika gaharA cintana kiyA hogaa| Ao, caleM, usI se pUche / " ve cAroM mahauSadha paNDita ke ghara gaye, apane Ane kI mahauSadha ko sUcanA kraaii| mahauSadha ne unako bhItara bulAyA / ve ghara me gye| mahauSadha kA kuzala samAcAra pUchA tathA eka ora khar3e ho gye| unhoMne mahauSadha se pUchA -"paNDita ! rAjA ke prazna kA samAdhAna tumhAre dhyAna meM AyA ?" mahauSadha ne kahA- "mere dhyAna meM nahIM AyegA to aura kisake dhyAna meM AyegA / maiMne samAdhAna soca liyaa|" paNDitoM ne kahA-"to hameM bhI batalA do|" bodhisattva ne vicAra kiyA ki maiM ina paNDitoM ko samAdhAna nahIM batalAUMgA to rAjA inheM rAjya se nirvAsita kara degA tathA merA saptavidha ratnoM se sammAna karegA / yaha jAnate hue bhI, ye mUrkha paNDita naSTa na ho; isalie vaha samAdhAna mujhe inheM bhI batalA denA caahie| yaha socakara usane una cAroM paNDitoM ko nimna Asana para biThAyA, hAtha judd'vaae| una cAroM ke lie pAli meM cAra gAthAoM kI racanA kii| bAta kA kucha bhI sandarbha na batAte hue unameM se pratyeka ko eka-eka gAthA sikhA dI aura kahA ki rAjA jaba prazna kare to kramaza: ina gAthAoM dvArA use uttara denA / bAkI maiM sambhAla luuNgaa| dUsare dina mahauSadha tathA cAroM paNDita rAjadarabAra meM gaye, apane lie biche hue AsanoM para baiTha gye| sabase pahale rAjA ne senaka ko sambodhita kara kahA-'senaka ! kyA mere prazna kA samAdhAna tumhAre dhyAna meM AyA ?" senaka-"rAjan ! mere dhyAna meM nahIM AyegA to kisake dhyAna AyegA ?" rAjA-"to btlaao|" senaka-"rAjan suneM-mantri-putroM tathA rAja-putroM ko bher3a kA mAMsa priya evaM rucikara hai / ve sunakha-tIkSNa paMjoM-vAle kutte ko kabhI mAMsa nahIM dete / yahI kAraNa hai ki ____ 2010_05 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 257 zvAna meM-kutte meM aura meMr3he meM sakhya-sakhA-bhAva-mitra-bhAva ho gyaa|' senaka paNDita, jo usane kahA, usakA Azaya svayaM nahIM jAnatA thaa| usane to kevala vahI doharA diyA, jo usane mahauSadha se sIkhA thaa| rAjA ko sArI bAta kA jJAna thA; isalie isa ghaTanA se sambaddha tathya, jo senaka kI bAta se mela khAte the, rAjA ke dhyAna meM A gye| use yahI lagA-senaka vAstavikatA jAnatA hai| rAjA ne phira pukkusa paNDita se pUchA- "tumheM samAdhAna milA?" pukkusa ne uttara diyA-"rAjan ! kyA maiM apaNDita hU~, jo yaha nahIM jaantaa|" pukkusa ne mahauSadha se jaisA sIkhA thA, batalAyA-eka kA-meMDhe kA carma ghor3e kI pITha para sukha se baiThane hetu bichAyA jAtA hai--kAThI ke rUpa meM kAma meM liyA jAtA hai| kutte ke lie vaisA AstaraNa nahIM diyA jAtA; ataeva meMDhe kI aura kutte kI maitrI ho gii|"2 pUkkUsa ne yaha jo kahA, aspaSTa thaa| vaha usakA tAtparya nahIM jAnatA thaa| rAjA ko to saba kucha avagata thA; ataH usane pUkkUsa kI bAta kA Azaya mana-mana biThA liyaa| tatpazcat rAjA ne socA ki aba maiM kAvinda paNDita se puuchuu| usane kA vinda paNDita se bhI usI prakAra prazna kiyaa| kAvinda ne uttara diyA-meMr3he ke sIMga Avelita haiM-mur3e hue haiM, ghumAvadAra haiN| kutte ke sIMga nahIM hote| eka-meMDhA tRNabhakSI hai--ghAsa khAtA hai, dUsarA-kuttA AmiSabhojI hai-mAMsa khAtA hai; ataeva meMDhA aura kuttA paraspara sakhA ho gye|"3 rAjA ne anumAna kiyA ki kAvinda bhI vAstavikatA jAnatA hai| taba usane devinda se vahI bAta puuchii| devinda ne bhI mahauSadha se jaisA sIkhA thA, yAda kiyA thA, kahA-meMDhA tRNa khAtA hai, palAsa ke patte khAtA hai| kuttA zazaka-kharagoza aura bilAva ko pakar3atA hai, unheM khA letA hai| ataeva meMr3he aura kutte meM mitra-bhAva utpanna huaa|"4 1. uggaputtarAjaputtiyAnaM, urabbhamaMsaM piyaM mnaannN| na te sunakhassa adenti maMsaM, atha meNDassa suNena sakhyamassa // 12 // 2. cammaM vinanti ekakasya, assa piTThattharaNa sukhassa hetu| na tu sunakhassa atthara nti, atha meNDassa suNena sakhyamassa // 13 // 3. AvellitasiMgiko hi meNDo, na sunakhassa visANAni asthi / tiNabhakkho mAMsabhojano ca, atha meNDassa suNena sakhyamassa // 14 // 4. tiNabhAsi palAsabhAsi meNDo, na sunakho tiNabhAsi no palAsaM / gaNheyya suNo sasaM bilAraM atha meNDassa suNena sakhyassa // 15 // 2010_05 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 rAjA ne tatpazcAt mahauSadha paNDita se pUchA-'tAt ! kyA tuma isa prazna kA samAdhAna jAnate ho?" mahauSadha paNDita ne kahA- "avIci se-nAsikA se bhavAgra taka-bhauhoM ke Age ke bhAga taka-samagratayA mere sivAya isa prazna kA samAdhAna aura kauna jAnegA?" rAjA-"to btlaao|" mahauSadha-"rAjan ! sunie-meMr3hA kutte ke lie pAkazAlA se mAMsa lAtA hai tathA kuttA meMr3he ke lie hasthizAlA se ghAsa lAtA hai| mahala meM sthita zreSTha videharAja neApane eka dUsare kA, eka dUsare lie bhojana lAnA pratyakSa dekhaa|"1 rAjA ko yaha jJAta nahIM huA ki pUrvoktarUpa meM cAroM paNDitoM ne jo kucha batAyA thA, vaha unako mahauSadha paNDita se hI mAlUma huA thaa| rAjA ne yahI socA ki pA~coM paNDito ne apane bUddhi-bala dvArA hA patA lgaayaa| vaha haSita huA aura usane kahA-"yaha mere lie analpa-atyadhika lAbha kI bAta hai ki mere darabAra meM aise ucca koTi haiM. jo gahanAtigahana tathyoM ko jAna lene tathA unheM AkhyAta karane meM pravINa haiN|" rAjA paNDitoM para bar3A prasanna huaa| apanA paritoSa vyakta karate hue usane kahA-- "paNDitoM ne jo subhASita kiyA hai-tathya kA sundara rUpa meM AkhyAna kiyA hai, AkhyAna kiyA hai, maiM usase praSTa hai, inakI yogyatA kA Adara karatA huuN| maiM ina paNDitoM meM se pratyeka ko puraskA svarUpa eka-eka azvatara-khaccara, eka-eka ratha, eka-eka sphIti-dhana-dhAnya sampanna grAma detA huuN|" mahauSadha kA vaiziSTya mahArAnI udumbarA ko jaba yaha jJAta huA ki cAroM paNDitoM ne mahauSadha paNDita se 1. aDDhapAdo catuppadassa, meNDo aTThanakho adissmaano| chAdiyaM Aharati ayaM imassa, maMsaM Aharati ayaM amussa // 16 // pAsAdagato videhaseTTho, vItihAraM ajJamababhojanAnaM / adda kkhi kira sakkhi taM janinda, bhoyukkassa ca puNNamukhassa cetaM // 17 // 2. lobhA vata meM anapparUpA, yassa meM edisA paNDitA kulamhi / gambhIragataM nipuNamatthaM, parivijjhati subhAsitena dhIra // 18 // 3. assataro rathaJca ekamekaM, kItaM gAmavara ekamekaM / sabbaM no dambha paNDitAnaM, paramapatItamano subhAsitena // 16 // ___ 2010_05 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 256 pUcha kara hI rAjA ke prazna kA samAdhAna kiyA, rAjA ne pA~coM ko samAna rUpa se puraskRta kiyA to usane vicAra kiyA ki mUMga kI dAla tathA mAsa kI dAla meM kucha bhI bheda na karane kI jyoM yaha ucita nahIM huaa| kyA mere kaniSTha bandhu kA vizeSa sammAna nahIM honA cAhie? udumbarA devI rAjA ke pAsa gaI aura kahA- "svAmin ! isa prazna kA samAdhAna kisane kiyA?" rAjA bolA-"kalyANi ! mere pA~coM paNDitoM ne isa prazna kA samAdhana kiyaa|" udumbarA-"rAjan ! Apake purAne cAroM paNDitoM ne usa prazna kA samAdhAna kisase pUchA-kisase jAnA?" rAjA - "kalyANi ! maiM yaha nahIM jaantaa|" udumbara- "mahArAja ! Apake ve cAroM paNDita mUrkha haiN| ve aise gahana praznoM ko kyA samajhe / ve mUrkha naSTa na hoM, Apa dvArA daNDita na hoM, yaha socakara mahauSadha paNDita ne usa prazna kA samAdhAna unheM samajhAyA, sikhlaayaa| Apane sabakA eka-samAna sammAna kiyA, yaha upayukta nahIM huaa| mahauSadha paNDita vizeSa sammAna kA pAtra hai|" rAjA ko jaba yaha mAlUma huA ki cAroM paNDitoM ne mahauSadha paNDita se hI prazna kA samAdhAna sIkhakara batalAyA, mahauSadha paNDita ne isa bAta ko prakaTa taka nahIM hone diyaa| usane anubhava kiyA, vaha kitanA gaMbhIra hai| rAjA bahuta parituSTa huaa| usane mana-hI-mana vicAra kiyA-mujhe mahauSadha paNDita kA vizeSa sammAna karanA cAhie / astu, eka prazna pUchakara, usakA uttara prApta kara, use vizeSa rUpa se satkRta-sammAnita karU~, rAjA ne yaha nizcaya kiyaa| kona bar3A-prAjJa yA dhanI ? eka dina kA prasaMga hai, pA~coM paNDita rAjA kI sannidhi meM sAnanda baiThe the| rAjA bolA-"eka prazna pUchanA cAhatA huuN|" senaka- "mahArAja puuchie|" rAjA ne pUchA-eka aisA puruSa hai, jo prajJopeta hai-prakhara buddhi se yukta hai, kintu, zrIvihIna hai- lakSmIrahita hai, nirdhana hai| dUsarA aisA puruSa hai, jo dhana-vaibhava-saMpanna hai, yazasvI hai, kintu, apetaprajJa-prajJAzUnya hai-mUrkha hai| senaka ! maiM tumase prazna karatA hU~, kuzala-suyogya puruSa kisako zreSTha batalAte haiM ?"1 isa sambandha meM jaisI paramparAnugata mAnyatA thI, senaka utanA hI jAnatA thaa| apanI jAnakArI ke anusAra usane phaurana jabAba diyA-"rAjan ! dhIra- dhairyazIlagaMbhIra vyaktitva zIla, zilpopapanna-suyogya zilpakAra, nipuNa kalAkAra, sujAtimAn -ucca jAti meM utpanna puruSa bhI bAla-ajJAnI, mUrkha, azilpIzilpa evaM kalA meM anabhijJa, ajAtimAn-anucca jAti meM-nimna jAti meM utpanna 1. paJcAyupetaM siriyA vihInaM, yasassinaJcApi apetapanaM / pucchAmi taM senaka ! etamatthaM, kamettha seyyo kusalA vadanti // 20 // 2010_05 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 dhanavAna puruSa ke AjJAnuvartI-paricAraka ho jAte haiN| yaha dekhakara merA kahanA hai, prAjJa -prajJAzIla puruSa tuccha hai, zrImAn-- vaibhavazIla uttama hai|" rAjA ne senaka paNDita se yaha sunA / tadanantara usane senaka ke sAthI tIna paNDitoM ko na pUchakara sIdhe abhinava paNDita mahauSadha se kahA-prakhara prajJAzAlI ! uttama dharmadarzI ! mahauSadha ! maiM tumase yaha pUchatA hUM- 'bAla ajJAnI yazasvI-zrIsampanna, dhana-vaibhava ke kAraNa kIrtimAn puruSa tathA alpabhoga --bahuta kama bhogya sAmagrI yukta-dhanarahina paNDita-. jJAnI-ina donoM meM kuzala jana-suyogya puruSa kise zreyaskara-zreSTha batalAte haiN|"2 isa para mahauSadha ne kahA-"rAjan sunie-ajJAnI puruSa yahA~- isa jagat meM jo kucha hai, vahI zreyaskara hai, aisA mAnatA hai; isalie vaha pApa-karma karatA rahatA hai| vaha kevala ihalokadarzI-isI loka ko yathArtha mAnane vAlA hotA hai, paralokadarzI nahIM hotA; ataH vaha yahA~ tathA Age-isa loka meM aura paraloka meM kAlimA se pApa se gRhIta hotA hai| yaha dekhate hue merA kathana hai ki dhanI mUrkha kI apekSA nirdhana prajJAzAlI zreyaskara hai-zreSTha rAjA ne sunA / usane senaka se kahA- "mahauSadha paNDita kahatA hai ki dhanI kI apekSA prAjJa-jJAnI zreSTha hotA hai|" senaka bolA-"rAjan ! mahauSadha abhI baccA hai| aba taka usake muMha se dUdha kI gandha hI nahIM gaI hai, vaha kyA jAne ? dekhie-na zilpa se, kalA-kauzala se yogya padArtha milate haiM, na bandhu-bAndhavoM se hI prApta hote haiM tathA na deha-dyuti hI unheM prApta karA sakatI hai| isa jagat meM eka mahAmUrkha ko bhI hama sukhopabhoga karate dekhate haiM; kyoMki use lakSmI 1. dhIrA va bAlA ca have janinda ! sippUpapannA ca asippino c| sajAtimanto pi ajAtimassa, yasassino pessakarA bhavanti / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJo nihIno sirimAvaseyyo // 21 // 2. tavampi pucchAmi anomapaca ! mahosadha ! kevldhmmdssii| bAla yasassiM paNDitaM appabhogaM, kamettha seyyo kusalA vadanti // 22 // 3. pApAni kammAni karoti bAlo, idhameva seyyo iti mnymaano| idhalokadassI paralokaM adassI, ubhayatthabAlo kalimaggahosi / etampi disvAna ahaM vadAmi, pova seyyo na yasassi baalo||23|| ____ 2010_05 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 261 prApta hai| yaha dekhakara merA yahI kahanA hai ki prajJAzAlI kI apekSA saMpattizAlI hI uttama hai| rAjA ne yaha sunakara mahauSadha se kahA- "sunA, senaka ne kyA kahA?" mahauSadha bolA--"rAjan ! senaka ko kyA patA hai| jahA~ bhAta paka rahe hoM, vahA~ yadi kauA A jAe to use kevala mAta-hI-bhAta dIkhate haiN| yadi kahIM dahI par3A ho aura use pAne kI phirAka meM kuttA baiThA ho to use kevala dahI-hI-dahI dIkhatI hai / usI taraha senaka ko kevala dhana-hI-dhana dIkhatA hai| use mastaka para par3ane vAlA bar3A soMTA dRSTigocara nahIM hotA / rAjan ! sunie, alpaprajJa--kama buddhi vAlA, mUrkha manuSya thor3A-sA sukha prApta kara-thor3e se bhogya-padArtha prApta kara pramatta ho jAtA hai, pramAda meM DUba jAtA hai| du:kha kA saMsparza kara--thor3A-sA duHkha A par3ane para pramUDha- vyAkula ho jAtA hai| bhAvI sukha aura bhAvI duHkha kI AzaMkA se--sukha kI ati Asaktimaya avizrAnta pratIkSA meM tathA AzaMkita duHkha-prasUta vedanA-bhIti se usI prakAra tar3aphatA rahatA hai, jaise Atapa meM par3I huI machalI tar3aphatI hai| yaha dekhakara merA kathana hai ki dhanI mUrkha kI apekSA nirdhana prajJAzIla-vidvAn zreSTha hai|" rAjA ne yaha sunA taba senaka se kahA- "AcArya mahauSadha kyA kahatA hai, sunA ?" senaka bolA-"yaha nahIM jaantaa| manuSyoM kI to bAta hI kyA, vana meM vRkSa bhI yadi svAdiSTa phaloM se ladA hai to pakherU use cAroM ora se AvRta kiye rahate haiN| usI prakAra Ar3haya-saMpattizAlI, sadhana-dhanasaMpanna evaM sabhoga-bhogya-padArthoM kI vipUlatA se yukta puruSa ko artha-kAmanA se-dhana-lipsA se bahuta se loga ghere rahate haiN| isa vAstavikatA ko dRSTi meM rakha maiM yaha kaha rahA hai ki jJAnI kI apekSA dhanI zreSTha hai|"3 1. na sippametaM vidadAti bhogaM, na bandhavA na sriiraavkaaso| passeLa mUgaM sukhamedhamAnaM, sirI hinaM bhajate gorimandaM / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJo nihIno sirimaavseyyo||24|| 2. laddhA sukhaM majjati appamao, dukkhena phuTThopi pamohameti / AgantunA sukhadukkhena phuTTho, pavedhati vAricaro va dhamme / etampi disvAna ahaM vadAmi, pao va seyyo na yasassi bAlo // 25 // 3. dumaM yathA sAduphalaM araJja, samantato samabhicaranti pkkhii| evampi aDDhaM sadhanaM sabhogaM, bahujjano majati atthahetu / eta mpi disvAna ahaM vadAmi, paJo vihIno sirimAvaseyyo // 26 / / 2010_05 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 rAjA ne yaha sunaa| usane mahauSadha paNDita ko sambodhita kara kahA-"tAt ! senaka kyA kaha rahA hai, samajhate ho?" ___ mahauSadha ne kahA-"yaha bar3I toMda vAlA kyA jAnatA hai| sunie-bAlaaprAjJa, ajJAnI puruSa yadi balavAn ho to bhI sAdhu-acchA nahIM; kyoMki vaha balapUrvaka dUsaroM kA dhana chIna letA hai, lUTa letA hai / vaha anta meM narakagAmI hotA hai| naraka meM usake Rndana karate rahane para bhI-cillAte-cIkhate rahane para bhI yamadUta mAra-mArakara bhusa nikAla dete haiN| yaha dekhakara merA abhimata hai ki dhanI mUrkha kI apekSA nirdhana vidvAn uttama hai|" rAjA ne kahA- 'AcArya ! mahauSadha ne jo kahA, usa sambandha meM tuma kyA socate ho ?" senaka bolA--"choTI-choTI aneka nadiyA~ gaMgA meM mila jAtI haiM, ve apane nAma kA gotra kA, pahacAna kA parityAga kara detI hai / gaMgA meM mila jAne ke pazcAt unakA kiJcit bhI pRthak astitva nahIM rahatA, saba gaMgA meM vilIna ho jAtA hai, nAma bhI, gotra bhI, pahacAna bhii| jaba mahAnadI gaMgA samudra meM pratipanna-nimagna ho jAtI hai, to usakI bhI yahI sthiti hotI hai-ratnAkara-ratnoM se paripUrNa sAgara meM milakara apanA astitva use arpita kara detI hai| jagat kI vAstavika sthiti yaha hai, loga samRddhizAlI kI ora hI AkRSTa hote haiN| yaha dekhate hue merA kathana hai-dhanahIna prAjJa kI tulanA meM dhanavAn aprAjJa hI zreSTha hai|" rAjA mahauSadha paNDita se bolA- "isa sambandha meM tumhArA kyA kahanA hai ?" mahauSadha ne kahA- "mahAn sAgara meM jo-jo nadiyA~ milatI haiM, ve saba apane nAma, rUpa. gotra Adi kA parityAga kara detI haiM, so to ThIka hai, para, eka aura bAta bhI hai, jo samajhane yogya hai| vaha ratnAkara, parama vegazAlI mahAna sAgara sadA prazAnta rahatA hai, maryAdA meM rahatA hai, kabhI sImollaMghana nahIM krtaa| yadi vaha vaibhava kA mahattva mAnatA to avazya doddhata hotA, kintu, vaha vaisA nahIM hotA hai; kyoMki vaha viveka kA mahattva samajhatA hai, 1. na sAdhu balavA bAlo sAhasaM vindate dhanaM, kandantameva dummedhaM kaDDhanti niraye bhusN| enampi disvAna ahaM vadAmi, po va seyyo na yasassi bAlo // 27 / / 2. yA kAci najjo gaGgamabhissavanti, savvA va tA nAmagottaM jahanti / gaGgA samudaM paTipajjamAnA, navAyate iddhiparo hi loko| etampi disvAna ahaM vadAmi, paJo nihIno sirimAvaseyyo // 28 // ____ 2010_05 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] 263 kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka vivekazIla hai / prajJA se ghana ke zreSTha hone kI bAta mUrkhatApUrNa bakadAsa hai lakSmI buddhi se bar3hakara nahIM hai / yaha dekhakara merA kahanA hai, mUrkha dhanI se nirdhana buddhizIla zreyaskara hai|"" yaha sunakara rAjA ne senaka se kahA - " bolo, tuma kyA kahate ho ?" senaka ne kahA - "rAjan ! suneM - asaMyata bhI - durAcaraNa yukta bhI paramaizvaryazAlI - dhana-sampanna puruSa saMsthAnagata - nyAyAsana para adhiSThita huA-- baiThA huA jaisA bolatA hai - anucita nirNaya bhI detA hai, to bhI jAtIya janoM meM, logoM meM mAnya hotA hai / yaha kArya lakSmI ke pratApa se hI hotA hai, prajJA yA vidvattA ke prabhAva se nahIM; isalie prajJAvAn kI apekSA lakSmIvAn hI zreSTha hai|" rAjA ne mahauSadha se kahA - "tAt ! senaka kI bAta sunI, kaisI lagatI hai ? ' mahauSadha bolA - "rAjan ! senaka kyA jAne ? suneM- - para ke lie yA sva ke lie mandabuddhi - mUrkha mRSA - bhASaNa karatA hai-asatya bAlatA hai, sabhA meM, sabhya logoM meM usakI nindA hotI hai / vaha maraNoparAnta paraloka meM bhI kutsita gati prApta karatA hai / yaha vicAra kara maiM kahatA hU~ ki dhanavAna mUrkha kI apekSA dhanarahita buddhimAn uttama hai / " isa para senaka bolA -- "bhUriprajJa - atyadhika prajJAzAlI puruSa bhI yadi daridra hai, vaha yathArtha bhI bolatA hai to usakI bAta jAtIya janoM meM yAni logoM meM prAmANika nahIM mAnI 1. yadeta makkhA udadhi mahantaM, savvaM najjo satvakAlaM asaMkhaM / se sAgaro niccamuLaravego, belaM na acceti mahAsamuddo ||26|| evampi bAlassa pajappitAni, paJca na acceti sirIkadAci / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJJo va seyyo na yasassi bAlo // 30 // 2. asato cepi paresa matthaM, bhaNAti sandhAnagato vasassI / tasseva taM rUhati nAtimajbhe, sirihInaM kArayate na paJJA / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJJa nihIno sirimAvaseyyo ||31|| 3. parassa vA Attano vApi hetu, bAlo musA bhAsati appapaJJo / so nindito hoti sabhAya majjhe, peccampi so duggatigAmI hoti / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJJo va seyyo na yasassi bAlo // 32 // 2010_05 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa : 3 jAtI yaha dekhakara merA kahanA hai ki prajJAzIla nirdhana manuSya kI apekSA dhana sampanna ajJa manuSya uttama hai / " rAjA ne mahauSadha ko sambodhita kara kahA - "tAt ! kaho, senaka kA mantavya kaisA rahA ?" mahauSadha bolA - " senaka kA cintana kevala isa loka ko lekara hai / usakI dRSTi nitAnta lokamukhI hai, vaha paraloka kI ora dRSTi nahIM rakhatA / merA kathana suneM-- jo prakhara buddhizIla puruSa anya ke lie yA apane lie asatya bhASaNa nahIM karatA, vaha sabhA meM sammAnita hotA hai tathA deha chor3ane ke pazcAt paraloka meM bhI uttama gati prApta karatA hai / yaha dekhate, jAnate merA kahanA hai ki dhanI mUrkha ke bajAya nirdhana prajJAvAn uttama hai / "" isa para senaka ne kahA - " hAthI, gAyeM, azva, maNi, kuNDala Adi AbhUSaNa, samRddha kulotpanna striyAM -- ye sabhI samRddhizAlI - aizvaryazAlI puruSa ke hI bhogya hote haiM / yaha dekhakara maiM kahatA hUM ki prajJAzAlI kI apekSA saMpattizAlI hI zreyaskara hai| isa para bodhisattva ne kahA - " jisake kArya-kalApa asaMvihita haiM - avyavasthita haiM, jisake mantraNAkAra mUrkha haiM, jo svayaM nirbuddhi hai; usa prajJAhIna puruSa ko lakSmI usI prakAra parityakta kara calI jAtI hai, jaise sA~pa apane jIrNa-purAne keMcula kA tyAga kara calA jAtA hai / yaha dekhakara, vicAra kara maiM kahatA hU~ ki dhanI mUrkha ke bajAya nirdhana prAjJa zreyaskara hai / "4 1. athampi ce bhAsati bhUripaJJo, anAhiyo appadhano daLiddo / na tassa taM rUhati jAtimajbhe, sirI ca paJJAvavato na hoti / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJJa nihIno sirimAvaseyyo ||33|| 2. parassa vA attano cApi hetu, na bhAsati alIkaM bhUripaJJo / so pUjito hoti samAya majbhe, peccaJca so suggatigAmi hoti / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJJo va seyyo na yasassi bAlo // 34 // 3. hatthI gavassA maNikuNDalAca, nAriyo ca iddheSu kulesu jAtA / sabbA va tA upabhogA bhavanti, iddhassa posassa aniddhimanto / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJJa nihIno sirimAvaseyyo / / 35 // 4. asaMvihitakammaM taM bAlaM dummantamantinaM, sirI jahati dummedhaM jiNaM va urago tacaM / etampi disvAna ahaM vadAmi, paJJo va seyyo na yasassi bAlo // 36 // 2010_05 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 265 rAjA ne jaba yaha sunA to senaka paNDita se kahA ki mahauSadha ne jo batAyA, kaisA pratIta huA? sena ka bolA--"rAjan ! yaha bAlaka hai| ise kyA maaluum|" mahauSadha ko maiM hataprabha kara DAlU, yaha socakara usane kahA- "rAjan ! hama pAMcoM paNDita bhadanta ke-Apake samakSa aMjali bA~dhe khar3e haiN| jaise devarAja indra saba prANiyoM ke Upara hai, sabake adhIzvara haiM, usI prakAra Apa hama sabake Upara haiM, hamAre adhIzvara haiN| yaha isalie hai ki Apa parama aizvaryazAlI haiM, vipula vaibhavazAlI haiM / yaha dekhakara bhI merA kahanA hai ki buddhimAn kI apekSA lakSmIvAna hI uttama hai|"1 rAjA ne yaha sunA, vicAra kiyA-senaka ne jo kahA hai, ucita pratIta hotA hai, kyA mahauSadha isake abhimata kA khaNDana kara sakegA ? yaha socakara usane kahA-"paNDita! bolo, kyA kucha kahate ho ?" senaka ne jo tarka upasthita kiyA, vaha aisA thA ki bodhisattva ke sivAya usakA koI bhI khaNDana karane meM samartha nahIM thaa| bodhisattva ne apane prajJAtizaya se senaka ke abhimata kA khaNDana karate hue kahA- "rAjan ! sunie-jIvana meM kabhI-kabhI aise prasaMga Ate haiM, jaba manuSya kiMkartavya vimUr3ha ho jAtA hai| vaise avasara para dhanI mUrkha ko prajJAzIla kI, cAhe vaha nirdhana hI kyoM na ho, zaraNa meM AnA par3atA hai / jisa jaTila aura gahana viSaya ko prajJAzIla puruSa sahI rUpa meM samajha letA hai, mUrkha vaisA viSaya upasthita hone para vimUDha bana jAtA hai| use kacha bhI sajha nahIM paDatA / yaha dekhate hae bhI merA kahanA hai ki dhanI ajJa kI apekSA nirdhana prAjJa zreSTha hai / "2 jaba bodhisattva ne isa taraha apanI apratima prajJA kA prabhAva prakaTa kiyA to rAjA senaka ko sambodhita kara bolA-"yadi tuma aba uttara dene meM sakSama ho to bolo|" mahauSadha kA kathana sunakara senaka isa prakAra hataprabha evaM udAsa ho gayA, mAno apane koSThAgAra se usakA dhana apahRta ho gayA ho| vaha sira nIcA kiye baiThA rahA, cintAmagna rhaa| 1. pacna paNDitA mayaM bhadante, savve paJjalikA uptttthitaa| tvaM no abhibhUya issarosi, sakko bhUtapatIva devraajaa| etampi disvAna ahaM vadAmi, paJo nihIno sirimaavseyyo||37|| 2. dAso va paJassa yasassi bAlo, atthesu jAtesu tathAvidhesu / yaM paNDito nipuNaM saMvidheti, sammohamApajjati tattha baalo| etampi disvAna ahaM vadAmi, paJjava seyyo na yasassi bAlo / / 3 / / 2010_05 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 jisa samaya senaka yoM nirAza baiThA thA, bodhisattva ne prajJA-prazasti khyApita karate hue kahA-"uttama puruSoM ne niHsandeha prajJA kI zlAghA kI hai / jo manuSya bhogoM meM anulipta rahate haiM, unako hI lakSmI priya lagatI hai| vRddhoM kA-jJAna vRddhoM kA-utkRSTa jJAniyoM kA jJAna itanA ucca hotA hai ki jagat meM usake sAtha kisI kI tulanA nahIM kI jA sktii| lakSmI prajJA kA bhI atikramaNa nahIM kara sakatI-prajJA se uttama nahIM ho sktii|"1 rAjA ne yaha sunaa| isa vivecana se vaha bahuta harSita huaa| megha jyoM jala kI varSA karate haiM, usI prakAra usane bodhisattva kA dhana kI varSA dvArA-vipula puraskAra dvArA sammAna kiyaa| sammAna kara rAjA ne usase kahA-"mahauSadha ! jo-jo maiMne prazna kiye, unake tumane yathocita uttara diye| kevala tuma hI dharma-tattva ke draSTA ho / tumhAre dvArA diye gaye samAdhAna se mujhe bahuta paritoSa huA hai| maiM tumheM / eka hajAra gAyeM, vRSabha, gaja, uttama azva jute daza ratha tathA susampanna solaha grAma detA huuN|"2 yoM yaha kahakara rAjA ne mahauSadha paNDita ko ye upahAra diye| vadhU kI khoja mahauSadha ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva kA vaibhava uttarottara bar3hatA gyaa| usakI avasthA solaha varSa kI ho gii| mahArAnI udumbarA mahauSadha kI saba bAtoM kA dhyAna rakhatI thii| usane vicAra kiyA ki merA choTA bhAI mahauSadha solaha varSa kA ho gayA hai| usake pAsa vipula vaibhava hai| aba yaha ucita hai ki usakA vivAha kara diyA jaae| mahArAnI ne yaha bAta rAjA ko nivedita kii| ise sunakara rAjA harSita huA ! usane kahA-'devI ! tumane ThIka kahA hai| tuma mahauSadha ko bhI apane vicAroM se avagata karA do|" mahArAnI udumbarA ne mahauSadha ko yaha jAnakArI dI tathA usako vivAha kA sujhAva diyaa| usane apanI bahina kA sujhAva svIkAra kiyaa| taba udumbarA ne usase pUchA"bhaiyA ! kyA tumhAre lie kanyA le AeM ?" __ mahauSadha ne mana-hI-mana vicAra kiyA--saMbhava hai, ina dvArA lAI gaI kanyA mujhe pasanda na Ae; isalie acchA ho, maiM khuda hI kanyA kI khoja karUM / yaha socakara usane udumbarA devI se kahA- "kucha dina mahArAja se isa sambandha meM aura kucha na kahanA / maiM svayaM kanyA kI khoja kara apanI pasanda kI bAta tumheM khuuNgaa|" 1. addhA hi paJa va sataM pasatthA, kantA sirI bhogaratA mnussaa| ANaca buddhAnamatulyarUpaM, pache na acceti sirI kadAci // 36 // 2. yaM taM apucchimha akittayI no, mahosadha kevaladhamma dassI / gavaM sahassaM usamaM ca nAgaM, AjaJayutte ca rathe dasa ime| paJhassa veyyAkaraNena tuTTho, dadAmi te gAma varAni solasa // 40 // 2010_05 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 267 mahArAnI bolI-'acchA, tuma jo socate ho, ThIka hai, vaisA hI kro|" mahauSadha ne mahArAnI ko praNAma kiyA aura vaha apane ghara gayA, apane sAthiyoM ko yathocita saMketa diye| usane veza badalA, piMjAre kA sAmAna liyA aura vaha ekAkI hI nagara ke uttara dvAra se nikala kara uttara yavamajhaka gA~va aayaa| gA~va kA purAnA zreSThi-kUla saMyogavaza nirdhana ho gayA thaa| usa khAnadAna meM amarA nAmaka eka kanyA thii| vaha rUpavatI thI, samagra zubha lakSaNoM se yukta thii| usa dina usane savere hI patalI khicar3I pakAI thii| pitA kheta para thaa| pitA ko khicar3I le jAkara dene hetu vaha ghara se niklii| usI mArga se Age bar3hI, jisase mahauSadha A rhaa| mahauSadha kI usa para daSTi pdd'ii| usane dekhA, yaha kanyA nArI ke uttama lakSaNoM se yukta hai| yadi isakA vivAha nahIM huA hai, to yaha merI gRhiNI hone ke yogya hai| amarA ne jyoM hI usako dekhA, usake mana meM vicAra AyA, yadi aise satpuruSa ke ghara meM jAne kA saMyoga bana jAe to maiM parivAra kI bhalI mA~ti paripAlanA, sevA-zuzrUSA kara sakatI huuN| mahauSadha ne mana-hI-mana vicAra kiyA, yaha vivAhitA hai yA avivAhitA, maiM nahIM jAnatA / maiM hAtha ke saMketa dvArA isase pUchU / yadi yaha buddhimatI hogI to use samajha legii| yaha socakara mahauSadha ne dUra khar3e-khar3e apanI muTThI banda kii| amarA ne samajha liyA ki yaha mere vivAhita hone na hone ke sambandha meM jAnanA cAhatA hai| usane apanA hAtha khola diyaa| mahauSadha usake isa saMketa se samajha gayA ki yaha vivAhita nahIM hai| vaha usake najadIka A gayA aura usase pUchA-'kalyANi ! tumhArA kyA nAma hai ?" vaha bolI-"svAmin ! jo vartamAna meM nahIM, bhUta meM nahIM, trikAla meM nahIM, merA vaisA nAma hai|" mahauSadha-"isa jagat meM koI aisA nahIM hai, jo amara ho| tumhArA nAma amarA honA caahie|" amarA- "hAM, svAmin ! merA yahI nAma hai|" mahauSadha - "yaha khicar3I kisake prayojana meM hai, jo tuma le jA rahI ho?" amarA- "svAmin ! yaha khicar3I pUrva-devatA hetu hai|" mahauSadha-"pUrva-devatA to mAtA-pitA kahe jAte haiN| pratIta hotA hai, tuma apane pitA ke lie yaha khicar3I liye jA rahI ho|" amarA-"hAM, svAmin ! maiM apane pitA ke lie yaha khicar3I le jA rahI haiN|" mahauSadha-"tumhArA pitA kyA kArya karate hai ?" amarA-"mere pitA eka ke do karate haiN|" mahauSadha-"merI kalpanA hai, eka se do karane kA tAtparya hala calAnA hai-hala dvArA bhUmi ko do-do bhAgoM meM bA~TanA hai| isase lagatA hai, tumhAre pitA khetI karate haiN|" amarA-"hAM, svAmin ! ve khetI karate haiN|" mahauSadha-"tumhAre pitA kisa sthAna para hala jotate haiM ?" amarA-"svAmin ! ve aise sthAna para hala jotate haiM, jahA~ jAkara vApasa koI nahIM lautttaa|" 2010_05 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 mahauSadha--"jahA~ eka bAra jAkara phira vApasa kabhI na lauTA jAe, aisA sthAna to zmazAna hotA hai / kalyANi ! aisA pratIta hotA hai, tumhAre pitA zmazAna ke samIpa hala calAte haiN|" amarA-hAM, svAmin ! ve zmazAna ke samIpavartI bhUkhaNDa meM khetI karate haiN|" mahauSadha-"kalyANi ! kyA Aja hI AogI ?" amarA-"yadi AyegA to nahIM AUMgI, yadi nahIM AyegA to aauuNgii|" mahauSadha-"pratIta hotA hai, tumhArA pitA nadI ke taTa para-sannikaTavartI bhUmi para hala calAte haiM / tumhAre kathana kA Azaya maiM yaha samajhA, pAnI Ane para tuma nahIM AogI, pAnI na Ane para tuma aaogii|" amarA-"svAmin ! aisA hI hai|" itanA vArtAlApa ho jAne ke bAda amarA ne mahauSadha se pUchA- "svAmin ! mere pAsa jo patalI khicar3I hai, pIyeMge?" mahauSadha ne vicAra kiyA-"khAne-pIne hetu kiye gaye Agraha ko TAlanA azubha hotA hai; ataH vaha usase bolA-"hAM, piiuuNgaa|" amarA ne khicar3I kI hAMDI, jise vaha sira para rakhe thI, nIce utaarii| mahauSadha ne socA-"yadi yaha svayaM hAtha dhoye binA tathA mujhe hAtha dhone ke lie pAnI diye binA khicar3I degI to maiM use yahIM chor3a calA jAUMgA; kyoMki yaha kisI ko khAnA khilAne kI paddhati nahIM hai| amarA ne hAtha dhoye| thAlI meM pAnI ddaalaa| hAtha dhone ke lie diyaa| khAlI thAlI mahauSadha ke hAtha meM nahIM dii| thAlI ko bhUmi para rkhaa| khicar3I kI hAMDI ko hilAyA / thAlI meM Upara taka khicar3I prosii| khicar3I meM cAvala kama pake the| yaha dekha mahauSadha ne kahA-'khicar3I bar3I gAr3hI hai|" amarA-"pAnI nahIM milA, svAmin !" mahauSadha-- "aisA anumAna karatA hU~, khetI ko bhI pAnI nahIM milA hogaa|" amarA ne kahA-"hAM, svAmin ! aisA hI hai|" usane apane pitA ke lie khicar3I rakhakara mahauSadha ko khicar3I aura prosii| mahauSadha ne khicar3I pII, hAtha dhoye, muMha dhoyA aura vaha bolA- "bhadre ! maiM tumhAre ghara jAnA cAhatA huuN| mujhe apane ghara kA rAstA btlaao|" ___ amarA ne kahA--"bahuta acchA, batalAtI haiN| vaha bolI-'mere ghara ke rAste kA pahacAna yaha hai, samIpa hI sattU aura kAMjI kI dUkAna hai| vahIM palAza kA vRkSa hai, jo puSpoM se Acchanna hai--pUrI taraha DhakA hai| usake dAhinI ora, na ki bAIM ora yavamajhaka grAma kA mArga hai| usake donoM ora hare-bhare vRkSa lage haiN|" 1. yena sattu viLagA ca, dviguNapalAso ca pupphito| yenAdAmi tena vadAmi, yena nadAmi na tena vadAmi / esa maggo yavamajha kassa etaM channapathaM vijAnAhi // 86 // ___ 2010_05 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 266 mahauSadha amarA dvArA batAye gaye mArga se usake ghara phuNcaa| amarA kI mAtA ne jyoM hI use dekhA, kahA-"svAmin ! khicar3I taiyAra karUM ?" mahauSadha-"mAtA ! ApakI putrI amarA ne mArga meM khicar3I de dI hai|' amarA kI mAtA ne mana-hI-mana kalpanA kI, saMbhavataH merI putrI ko mAMgane AyA ho| mahauSadha jAnatA thA ki yaha parivAra nirdhana ho gayA hai, phira bhI usane gRhasvAminI se kahA--"mAM! maiM darjI kA kAma jAnatA huuN| sIne ke lie vastra do to silAI kara duuN|" gahiNI-sIne ko vastra to hai, kintu, silAI kA pArizramika nahIM hai|" mahauSadha-"mAM ! pArizramika kI AvazyakatA nahIM hai / lAo, vastra do, silAI kara duuN|" amarA kI mAtA ne purAtana vastra lA diye / bodhisattva ne unheM sI diyA aura kahA"aura bhI ho to laao|" vaha jo-jo vastra lAtI, bodhisattva unheM sIkara taiyAra karate jAte / puNyazAlI puruSoM kA kRtitva sabhI ke lie bar3A lAbhaprada hotA hai| mahauSadha ne gRhiNI se kahA- "mAM ! aura bhI jo pAsa-par3osa ke loga hoM, uheM sUcita kara do| jo bhI vastra silavAnA cAheM, silavA leN|" gRha-svAminI ne sAre gA~va meM sUcanA kara dii| gAMva vAle apane-apane gharoM se vastra lAte gaye, bodhisattva silAI karate gye| unhoMne kevala eka dina meM sahasra mudrAe~ ajita kara liiN| gaha-svAminI ne savere bhAta taiyAra kiye aura khilaaye| phira pUchA-"sAyaMkAla kitanA pakAU~ ?" mahauSadha bolA- "isa ghara meM jitane khAne vAle manuSya haiM, usa parimANa ke anurUpa pkaao|" gada-svAminI ne aneka prakAra kI zAka-sabjiyA~. dAla tathA yatheSTa mAtrA meM bhAta pkaaye| __ amarA sAyaMkAla apane sira para lakar3iyoM kI bhArI tathA patte liye vana se lauttii| usane daravAje ke sAmane lakar3iyA~ aura patte DAla diye tathA vaha pIche ke daravAje se ghara ke bhItara AI / usakA pitA rAta ko dera se ghara aayaa| mahauSadha ne uttama rasa yukta, svAdiSTa bhojana kiyaa| amarA ke mAtA-pitA ne bhojana kiyaa| unake bhojana kara cukane para amarA ne khuda bhojana kiyaa| phira apane mAtA-pitA ke caraNa dhoye / mahoSadha kumAra ke caraNa dhoye| __ mahauSadha amarA kI kucha aura parIkSA karanA cAhatA thaa| isalie vaha kucha dina vahIM ruka gyaa| eka dina mahauSadha ne amarA kI parIkSA hetu usase kahA-"kalyANi / ardhanAlIparimita dhAna lo / usase mere khicar3I, pUe aura bhAta pkaao|" amarA ne kahA-'bahuta acchA, svAmin ! maiM Apake AdezAnusAra kruuNgii|" aisA kahakara usane vaha dhAna kUTA / kUTane se cUrA bane cAvala, bIca ke uttamAMza cAvala tathA kaNikAe~ -ye tIna prakAra kI vastue~ prApta huI / amarA ne cUrA cAvaloM se khicar3I, bIca ke uttama cAvaloM se bhAta tathA kaNikAoM se pUe pkaaye| unake mela kI sabjiyAM taiyAra kii| mahauSadha ko bhojana ke lie bitthaayaa| use khicar3I tathA sabjiyA~ parosIM / mahauSadha ne 2010_05 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 jyoM hI unheM muMha meM rakhA, usako unake svAda kA patA cala gayA, jo apriya nahIM thA, phira bhI usane amarA kI parIkSA lene kI nIyata se kahA-"kalyANi ! yadi tumheM pakAne kA jJAna nahIM hai to dhAna ko kyoM bigAr3A?" yaha kahakara usane grAsa ko thUka diyA tathA khicar3I bhI jamIna para girA dii| amarA ne yaha dekhakara jarA bhI krodha nahIM kiyaa| vaha bolI--"svAmin ! yadi khicar3I ThIka nahIM banI to pUe khA liijie|" usane pUe parose mahauSadha ne pUe kA eka kaura maha meM liyaa| usane use thUka diyA tathA vaisA hI kahA, jaisA khicar3I ke viSaya meM kahA thA / amarA jarA bhI Rddha nahIM hii| usane kahA-"svAmina ! yadi pae ThIka nahIM bane to bhAta liijie|" phira usane bhAta parose / mahauSadha ne bhAta kA eka grAsa cakhakara vaisA hI kiyA tathA krodha kA-sA bhAva pradarzita kiyaa| aura kahA-"yadi tamheM pakAne kA jJAna nahIM hai to tumane cAvala kyoM barbAda kiye|" aba khicar3I, pUe tathA bhAta-ina tInoM ko eka sAtha milAkara mastaka se lekara pairoM taka sAre zarIra para inako pota lo aura dvAra para jAkara baiTha jaao|" amarA ne isa bAta para jarA bhI krodha kA bhAva nahIM dikhAyA aura kahA-"svAmin ! bahuta acchaa|" usane saba vaisA hI diyA, jaisA mahauSadha ne kahA thaa| mahauSadha ne jaba yaha dekhA, vaha usakI vinayazIlatA se prasanna huA aura bolA"kalyANi ! idhara aao|" vaha usake pAsa aaii| mahauSadha nagara meM Ate samaya eka sahasra mudrAoM sahita eka vastra letA AyA thaa| usane vaha vastra thaile se nikAlA / use amarA ke hAtha meM diyA aura kahA--"jAo, snAna karo, phira yaha vastra dhAraNa karo tathA apanI sakhiyoM sahita aao|" mahauSadha Ate samaya nagara se jo dhana sAtha lAyA thA, vaha tathA usane yahA~ jo ajita kiyA, vaha sArA amarA ke mAtA-pitA ko de diyA, Arthika dRSTi se unheM nizcinta kara diyaa| mAtA-pitA kI svIkRti se usane amarA ko apane sAtha le liyaa| use sAtha liye vaha nagara meM AyA / vaha amarA kI kucha aura parIkSA karanA cAhatA thaa| usane amarA ko nagara ke dvArapAla ke ghara meM ThaharA diyA, dvArapAla kI patnI ko sambhalA diyA, samajhA diyAvaha usakI dekharekha kre| aisA kara mahauSadha apane ghara A gyaa| usane vahA~ apane vizvasta vyaktiyoM ko bulAyA, unako eka sahasra mudrAe~ dI aura kahA ki tuma dvArapAla ke ghara meM jAo / vahA~ maiM eka strI ko chor3akara AyA huuN| ina hajAra mudrAoM kA usako pralobhana do, usakI parIkSA kro| mahauSadha ke kathanAnusAra ve puruSa dvArapAla ke ghara gaye / unhoMne vaisA hI kahA, jaisA mahauSadha ne unako sikhAyA thA / amarA ne mudrAe~ asvIkAra karate hue kahA- "kyA mudrAe~ dikhalAte ho, ye mere svAmI ke paira kI miTTI ke samAna bhI nahIM haiN|" ve manuSya vApasa mahauSadha ke pAsa lauTa Aye tathA jaisA ghaTita huA, use btlaayaa| mahauSadha ne tIna bAra isI prakAra apane vyakti bheje, jinako amarA ne pUrvavat vApasa lauTA diyaa| mahauSadha ne cauthI bAra apane AdamiyoM se kahA-"use hAtha pakar3akara, khIMcakara jabardastI yahA~ le aao|" usake AdamiyoM ne vaisA hI kiyaa| ve use mahauSadha ke pAsa le 2010_05 | Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-pinu rAtihamA mahA ummaeNgga jAtaka 271 aaye| mahauSadha paNDita usa samaya bar3e ThATa-bATa ke sAtha baiThA thaa| amarA ne use usa rUpa meM nahIM dekhA thA; isalie vaha use nahIM pahacAna sakI / usako vipula aizvarya ke bIca baiThe dekha use eka bAra haMsI AI, dUsarI bAra ronA aayaa| mahauSadha ne use eka hI samaya meM haMsane aura rone kA kAraNa puuchaa| amarA bolI--"svAmin ! jaba maiMne tumhAre vaibhava kI ora gaura kiyA to maiMne socA-yaha sampannatA, yaha vaibhava yoM hI prApta nahIM huA hai / pUrva-janma meM AcINe kuzala karmoM-puNya-karmoM ke pariNAmasvarUpa prApta huA hai| kuzala-karmoM kA kitanA uttama phala hai| isa prakAra mana meM prasannatA kA bhAva udita huA, jo merI ha~sI ke rUpa meM prakaTa huaa| "mere rone kA eka dUsarA hetu hai / maiMne tumhAre dvArA kiye jAte aizvarya tathA vaibhava ke paribhoga kI ora gaura kiyA to mujhe lagA dhana-vaibhava meM, jo vastutaH para-padArtha hai, yaha jisa prakAra abhirata hai, Asakta hai, usakA pariNAma naraka hai| isase mere mana meM karuNA-bhAva udita huA, jo rudana ke rUpa meM phuuttaa|" __ mahauSadha ne anubhava kiyA ki amarA vAstava meM suyogya hai, pavitra hai| vaha parituSTa huA usane apane AdamiyoM se kahA- "jAo, ise jahA~ se lAye the, vahIM chor3a aao|" mahauSadha ne dUsare dina piMjAre kA vahI veza banAyA jisa veza meM vaha amarA se usake gAMva ke samIpa milA thaa| vaha dvArapAla ke ghara gayA aura amarA ke sAtha vahIM rAtri vyatIta kii| phira dUsare dina vaha ranavAsa meM AyA tathA udumbarA devI se saba bAta khii| __ mahArAnI udumbarA ne rAjA ko isa vRttAnta se avagata kraayaa| amarA ko saba prakAra ke AbhUSaNoM se vibhUSita karavAyA, eka vizAla ratha meM biThavAkara bar3e AnandollAsa ke sAtha use mahauSadha ke ghara bulavAyA, vaivAhika maMgala-kArya krvaaye| rAjA ne mahauSadha ko eka sahasra mudrAeM upahAra-svarUpa bhejiiN| paharedAroM se lekara sabhI nagaravAsiyoM ne mahauSadha ko apanI-apanI ora se upahAra bheje / amarA devI ne rAjA dvArA bhejI gaI bheMTa ke do bhAga kiye| eka bhAga apane yahA~ rakhA, eka bhAga vApasa rAjA ko bheMTa-svarUpa bhejaa| usI prakAra usane nagaravAsiyoM se prApta upahAroM ko do-do bhAgoM meM bA~TA / eka-eka apane pAsa rakhA, eka-eka bhAga unako bheTa svarUpa vApasa bhejaa| usane apane zAlInatApUrNa vyavahAra se nagaravAsiyoM kA mana jIta liyaa| mahoSadha aura amarA devI sukhapUrvaka rahane lge| ve mAno do deha aura eka prANa the| isa prakAra AnandapUrNa jIvana jItA huA mahauSadha rAjA ke artha--rAjazAsana, rAjasva, vitta tathA dharma-nyAya, kAnUna-vyavasthA meM nirata rhtaa| paNDitoM kA SaDyantra eka dina kA prasaMga hai, pukkusa, kAvinda tathA devinda-tInoM paNDita senaka paNDita ke yahA~ Aye hue the| senaka se unhoMne kahA-"gAthApati putra mahauSadha se hama abhibhUta haiM / hama usakA kisI prakAra atikramaNa nahIM kara sakate / aba eka saMkaTa aura ho gayA hai, vaha apane se bhI kahIM adhika catura patnI aura le AyA hai| kyA kiyA jAe, jisase usake tathA rAjA ke bIca bheda kI darAra par3a jaae|" tInoM ne kahA-"AcArya ! Apake samakSa hama kyA btlaaeN| Apa hI kucha soceM." senaka ne kahA-"ciMtA mata karo, eka upAya mere mastiSka meM utpanna huA hai / hama loga mahauSadha ko cora siddha kreN| vaha isa prakAra hogA-maiM kisI prakAra caturAI se rAjA ____ 2010_05 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 kI cUr3AmaNi curAkara le aauuNgaa| pukkusa ! tuma rAjA kI sone kI mAlA curAkara le AnA, kAvinda ! tuma rAjA kA bahumUlya kambala curA lAnA, devinda ! tuma rAjA kI sone kI khar3AUM curA laanaa|" ___ cAroM catura the hI, rAjabhavana meM AvAgamana thA hI, apanI yojanAnusAra rAjA kI ye cAroM vastue~ curA lIM / senaka ne cUr3AmaNi ko chAcha ke ghar3e meM DAla diyaa| usake yahA~ makkhana nikAla lene para jo chAcha bacatI thI, vaha use vikra yArtha eka dAsI ke hAtha nagara meM bhejatA thaa| usa dina dAsI se kahA-"yaha chAcha kA ghar3A le jaao| ise mahauSadha paNDita ke ghara hI dene kA dhyAna rakhanA hai, yadi aura koI lenA cAhe to mata denaa| tuma yaha ghar3A lekara jAo, mahauSadha paNDita ke ghara ke daravAje para idhara-udhara ghUmate hue AvAja lgaao| mahauSadha ke ghara se koI chAcha mAMge to ghar3e sahita vaha chAcha de do|" ___ apane svAmI kI AjJAnusAra dAsI chAcha kA ghar3A lekara mahauSadha ke daravAje para AI aura 'chAcha le lo, chAcha le lo' kI AvAja lagAne lagI / amarA devI usa samaya apane daravAje para khar3I thii| usane dekhA, yaha dAsI bAra-bAra yahIM AvAja lagA rahI hai aura kahIM nahIM jAtI, isameM kucha rahasya honA caahie| usane apanI dAsiyoM ko jo usake irda-girda khar3I thIM, ghara ke bhItara jAne kA saMketa kiyA aura usa chAcha becane vAlI dAsI ko, AvAja dete hue kahA-"arI ! idhara Ao, chAcha leNge|" vaha chAcha becanevAlI dAsI usake pAsa AI / taba amarA devI ne apanI dAsiyoM ko AvAz2a dii| ve bhatIra calI gaI thIM; isalie AvAja una taka nahIM phuNcii| unheM Ate na dekha amarA ne usa chAcha becanevAlI dAsI se kahA, jarA bhItara jAkara merI dAsiyoM ko bulA laao| vaha chAcha kA ghar3A amarA devI ke pAsa rakhakara bhItara gii| pIche se amarA devI ne ghar3e meM hAtha DAlakara jAna liyA ki isameM maNi hai| vaha dAsI jaba bhItara se lauTI to amarA devI ne usase pUchA- "tuma kisakI dAsI ho?" usane uttara diyA--"maiM senaka paNDita kI dAsI haiN|" amarA devI ne usa dAsI kA tathA usakI mAM kA nAma pUcha liyA usase kahA"lA chAcha de jaa|" dAsI ne kahA- "Apa chAcha le rahI haiM, maiM Apase kyA kImata lUM / ghar3e ke sAtha hI rakha liijie|" amarA devI ne kahA, to rakha jaa| yaha kahakara usa dAsI ko vahA~ se vidA kiyaa| amarA devI ne yaha likha kara rakha liyA ki senaka paNDita ne amuka dAsI kI amuka putrI ke hAtha rAjA kI cUr3AmaNi upahAra ke rUpa meM preSita kii| pukkusa paNDita ne camelI ke phUloM kI DaliyA meM rAjA kI svarNamAlA rkhii| use mahauSadha paNDita ke yahA~ bhijavAyA / kAvinda paNDita ne pattoM kI TokarI meM rAjA kA bahumUlya kambala rakhA aura use mahauSadha ke ghara bhijvaayaa| devinda paNDita ne yava-rAzi meM rAjA kI svarNa-pAdukA rakhI, mahauSadha ke yahA~ preSita kii| amarA devI ne ye sabhI vastue~ liiN| kAgaja para tatsambandhI nAma Adi aMkita kiye tathA mahauSadha ko sUcita kiyA / vastue~ apane yahA~ surakSita rakha liiN| ve cAroM paNDita rAjA ke yahA~ Aye aura prasaMgopAtta rUpa meM rAjA se pUchA-'deva ! kyA Apa apane mastaka para cUr3AmaNi dhAraNa nahIM karate?" ____ 2010_05 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 273 rAjA bolA-"maMgavAo-lAne ke lie kaho, dhAraNa kruuNgaa|" khoja karane para cUr3AmaNi nahIM milii| svarNamAlA, kambala tathA svarNa-pAdukA bhI nahIM milI, rAjA bar3A vismita huaa| ve cAroM paNDita bole-"mahArAja ! vismaya kyA karate haiM ? ApakI ye cAroM vastue~ mahauSadha paNDita ke yahA~ haiM, vaha unheM khuda prayoga meM letA hai rAjan ! Apa nahIM jAnate, vaha cora hai, ApakA zatru hai|" cAroM paNDitoM se yaha sunakara rAjA kA mana khinna huaa| mahauSadha paNDita ko apane guptacaroM dvArA yaha vRttAnta jJAta huaa| usane socArAjA se bheMTa karU~, patA karU~, sthiti ko sambhAlUM / vaha rAjA ke pAsa aayaa| rAjA pahale se hI apanA santulana khoye baiThA thA / use dekhate hI kruddha ho gayA aura bolA- "mujhe nahIM mAlUma thA ki tama yahA~ Akara aise kAma kroge|" mahauSadha paNDita ko rAjA ne apane pAsa Ane taka nahIM diyaa| mahauSadha paNDita rAjA ko krodhAviSTa jAna vapAsa apane ghara lauTa aayaa| rAjA ne Adeza nikalavAyA ki mahauSadha paNDita ko bandI banA liyA jaae| mahauSadha ko apane guptacaroM se isa bAta kA patA cala gyaa| usane nagara chor3a dene kA nirNaya kiyaa| apane Age ke kAryakrama ke sambandha meM amarA devI ko usane Avazyaka saMketa diye, veza badalA. nagara se nikalA, dakSiNa-yavamajhaka.gA~va meM gyaa| vahA~ apanA yathArtha paricaya na dekara eka kumbhakAra ke ghara meM bartana banAne ke kAma meM laga gyaa| sAre nagara meM kolAhala maca gayA ki paNDita nagara chor3a gyaa| senaka Adi cAroM paNDitoM ne kahanA zurU kiyA-"nagaravAsI kyoM cintA karate haiM ? mahauSadha cala gayA to kyA ho gayA ? kyA hama cAroM paNDita nahIM haiM ?" una cAroM paNDitoM ke mana meM pApa paidA ho gyaa| ve cAroM amarA devI kI ora AkRSTa hae / amarA devI ko prasanna karane hetu una cAroM ne eka-dUsare ko avagata karAye binA apanI ora se alaga-alaga upahAra bheje| amarA devI ne cAroM dvArA bheje gaye upahAra svIkAra kara liye aura unako kahalavA diyA ki amuka-amuka samaya usake pAsa Ae~, usase bheMTa kreN| ve diye gae samaya ke anusAra alaga-alaga amarA devI ke pAsa Aye / amarA devI ne caturAI se unake sira muMDavA diye aura aisI yukti baratI ki unako viSThA-kUpoM meM zaraNa lene ko bAdhya kiyaa| isa prakAra cAroM paNDita bahuta du:khita hue| __ tatpazcAt amarA devI ne cAroM ratna liye / vaha rAjabhavana meM gii| rAjA ko apane Agamana kI sUcanA krvaaii| rAjA ne usako bhItara bulvaayaa| usane rAjA ko praNAma kiyA aura bolI-'rAjan ! merA svAmI mahauSadha paNDita kadApi cora nahIM hai / vAstava meM cora to svayaM ye cAroM paNDita haiN| senaka ne cUr3AmaNi kI corI kI hai, pukkusa ne sone kI mAlA curAI hai, kAvinda ne bahumUlya kambala curAyA hai tathA devinda ne sone ke khar3AU curAye haiN| amuka mahIne amuka-amuka dina amuka-amuka dAsI kI amuka-amuka putriyoM ke sAtha ye hamAre yahA~ bheje haiN| amarA devI ne ve kAgaja prastuta kiye, jina para yaha saba ullakhita thaa| ve cAroM vastueM rAjA ko sauMpa dI tathA use kahA- 'Apa apane ina cAroM coroM ko sambhAla liijie|" rAjA ne usI samaya una cAroM paNDitoM kI khoja karavAI to ve sira muMDe hue tathrA viSThA se sane hue mile| rAjA ko jaba unakI kutsita evaM jaghanya ceSTA ke sambandha meM jJAta 2010_05 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 huA to use mana-hI-mana krodha to bahuta AyA, para, yaha socakara ki mahauSadha kahIM dUra bhAga gayA hai, ina cAroM ke atirikta aura koI paNDita mantrI usake yahAM hai nahIM, yaha socakara rAjA ne aura kucha kahA nahIM, kevala itanA hI kahA-"snAna kara apane ghara cale jaao|" chatravAsinI devI dvArA preraNA videha ke zveta chatra meM tadadhiSThAtrI devI nivAsa karatI thii| vaha bodhisattva kI dharmadezanA sunane meM bar3I rucizIla thii| jaba vaha nagara se calA gayA to use dharma-dezanA sunane kA avasara nahIM prApta hotA thA; isalie usane socA ki mahauSadha paNDita ko yahAM lAyA jAnA caahie| usane eka upAya nikaalaa| rAtri-velA meM chatra kI golAI ke khAlI sthAna meM vaha khar3I huI tathA rAjA ko saMbodhita kara usake samakSa usane cAra prazna rakhe / rAjA ne kA uttara dene meM apane ko asamartha pAyA: ataH usane devI se kahA-"mAtA ! maiM apane paNDitoM se pUchakara Apako uttara dNgaa| kRpA kara eka dina kA avakAza deN|" devI ne kahA--"acchA , maiM eka dina kI muhalata detI haiN|" rAjA ne prAtaHkAla hone para apane cAro paNDitoM ko Apane hetu sUcanA bhijvaaii| paNDitoM ne nivedana karavAyA- "hamAre mastaka muMDe hue haiM; ataH bAjAra se nikalate hue hameM zarma AtI hai|" isa para rAjA ne unako mastaka Dhakane hetu cAra vastra bhijavAye aura kahalavAyA,-"inheM apane mastaka para lapeTa kara A jaao|" unhAne rAjA dvArA bheje gaye vastra apane-apane sira para bA~dha liye| ve rAjA ke yahA~ Aye, apane lie bichAye gaye AsanoM para baiTha gye| rAjA ne senaka paNDita ko sambodhita kara kahA- 'zveta chatravAsinI devI ne Aja rAta mujhe darzana diye| usane mujha se cAra savAla puuche| unake sambandha meM maiM kucha bhI nahIM jAnatA thA; isalie uttara nahIM de sakA / maiMne devI se nivedana kiyA hai, maiM apane paNDitoM se uttara jAnakara nivedana kruuNgaa| unameM se pahalA prazna isa prakAra hai-hAthoM se pITatA pairoM se pITatA hai, muMha para mAratA hai, phira bhI vaha priya hotA hai, aisA kauna hai|"1 senaka ko isakA uttara nahIM aayaa| vaha kiMkartavyavimUDha kI jyoM bakavAsa karane lgaa| use prazna kA na ora dIkhA, na chor| dUsare tInoM pANData bhI hataprabha ho gye| unheM kucha nahIM suujhaa| rAjA ko bar3A kheda huaa| rAtri ke samaya meM phira devI ne darzana diye aura pUchA- mere praznoM kA uttara khojA ? jJAta huA ?" rAjA ne kahA- maiMne apane yahA~ ke cAroM paNDitoM se puuchaa| ve samAdhAna dene meM sarvathA asamartha rhe|" devI ne kahA-"ve kyA uttara deNge| mahauSadha ke atirikta koI uttara dene meM samartha nahIM hai| yadi tuma use vApasa bulavAkara mere ina praznoM ke uttara nahIM dilavAoge to dekha rahe ho, maiM isa paritapta hathaur3e se tumhArA sira tor3a ddaaluuNgii|" 1. hanti hatthehi pAdehi mukhaJca parisummati / sa ve rAjapiyo hoti kaM tena abhipassati // 42 // ____ 2010_05 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 275 devI ne rAjA ko isa prakAra dhamakAyA aura kahA-"agni kI AvazyakatA hone para koI jugana ko lAe tathA dUdha kI AvazyakatA hone para kisI pazu ke sIMga ko dUhe, kyA yaha sArthaka hogA ? suno-kisI manuSya ko agni ko AvazyakatA thii| vaha usakI khoja meM niklaa| rAtri meM use khadyota-juganU dikhAI diye| usane unako agni samajhA / una para gobara kA burAdA aura tRNa rakhe / apanI ajJatA ke kAraNa vaha agni utpanna nahIM kara sakA ; kyoMki yaha agni utpanna karane kA upAya nahIM hai, anupAya-viparIta upAya hai| "jaise gAya ke sIMga ko duhane se koI dUdha prApta nahI kara sakatA, usI prakAra anupAya se manuSya kA kArya nahIM sdhtaa| zatruoM ke nigraha tathA mitroM ke pragraha-anugraha, saMvardhana jaise upAyoM se manuSya kI kArya siddhi hotI hai| "rAjA zreNi-pradhAnoM-vibhinna jAtiyoM evaM samudAyoM ke mukhiyoM, apane priyajanoM tathA amAtyoM ke sAtha uttama vyavahAra karate hue pRthvI para zAsana karate haiM, Adhipatya karate haiN| mahauSadha kA AhvAna zveta chatravAsinI devI dvArA paritapta hathoDe se sira phoDa diye jAne kI dhamakI diye jAne se bhayAkrAnta rAjA ne apane cAroM amAtyoM ko bulavAyA aura Adeza diyA ki tuma cAroM rathoM meM baiTho, nagara ke cAroM daravAjoM se alaga-alaga dizAoM meM jAo, mahauSadha kI khoja karo, jahA~ bhI use dekho, satkRta-sammAnita kara zIghra yahA~ laao| rAjA ke AdezAnusAra cAroM amAtya cAra dizAoM meM gye| jo pUrvI, pazcimI tathA uttarI dvAra se nikala kara gaye, unako mahauSadha nahIM milA, para, jo dakSiNI dvAra se gayA thA, usane dekhA, mahauSadha ghar3e banA rahe kumbhakAra ke pAsa miTTI lA rahA thA, miTTI lAkara kumbhakAra kA cAka ghumA rahA thaa| usakA zarIra miTTI se putA thaa| tadanantara vaha ghAsa para baiThA huA thor3I-thor3I dAla ke sAtha jau kA bhAta milAkara muTThI meM bA~dha-bA~dha kara khA rahA thaa| nagara se bhAgate samaya mahauSadha ke mana meM AyA ho, zAyada rAjA ko zaMkA ho gaI hai ki mahauSadha paNDita rAjya hathiyA legaa| acchA ho, maiM peTa bharane ke lie kumbhakAra ke yahA~ kAma karUM / rAjA buddhimAn hai, jaba yaha sunegA ki mahauSadha kummakAra ke yahA~ parizrama kara gujArA kara rahA hai to usakI zaMkA nirmUla ho jaayegii| 1. ko nu santamhi pajjote aggipariyesanaM caraM / adda kkhi ratti khajjotaM jAtavedaM amatha / / 43 / / svAssa gomaya cuNNAni abhimatthaM tiNAni ca / viparItAya sajjAya nAsa kkhi sajjale tave // 44 // evampi anupAyena atthaM na labhate bhgo| visANato gavaM dohaM yattha khIraM na vindati // 45 / / vividhehi upAyehi atthaM papponti maannvaa| niggahena abhittAnaM mittAnaM paggahena ca // 46 // seNimokkhopalAbhena vallamAnaM nayena ca / jagati jagatIpAlA AvasaMti vasuMdharaM // 47 // 2010_05 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 mahauSadha kI amAtya para dRSTi pdd'ii| use samajhate dera nahIM lagI kI rAjA ko merI AvazyakatA par3I hai; isalie mujhe lene amAtya ko bhejA hai| usake mana meM abhinava AzA kA saMcAra huA-maiM pahale kI jyoM ezvaryazAlI ho jAUMgA, amarA devI ke hAtha se pake hue uttama vyaMjana, pakavAna Adi khaauuNgaa| hAtha meM dAla mile jau ke bhAta kA jo grAsa thA, usane use chor3a diyA / muMha dhoyA, tabhI amAtya usake samIpa pahu~ca gyaa| mahauSadha ne jaisI kalpanA kI thI, vaisA hI usane apane Ane kA hetu bnaayaa| vaha amAtya senaka paNDita kA pakSadhara thaa| usane mahauSadha ke mana para AghAta pahu~cAte hue kahA- "mahAprAjJa mahauSadha ! tumhArI sampatti, dhRti tathA buddhi tumhAre durbhAgya ke samaya tumhArI jarA bhI sahAyaka nahIM ho skii| yahI kAraNa hai, tuma yahA~thor3I-thor3I dAla ke sAtha jau ke bhAta khA rahe ho|" mahauSadha ne yaha sunakara usase kahA-"mUrkha ! tuma kyA mujha para tAnA kasa rahe ho| maiM apane buddhi-bala se apane vaibhava ko punaH prApta karane kI kAmanA se aisA kara rahA huuN| usane Age kahA-"maiM duHkha dvArA sukha anubhava karatA huA sukha-prApti ke prayatna meM huuN| anukUla-pratikUla samaya kA vicAra kara apanI icchA se apane ko chipAye huuN| apane vaibhava kA dvA dvAra pUnaH udghATita karane kI abhilASA liye maiM jau ke bhAta se apane Apako parituSTa mAnatA hai| prayatna karane kA jaba samucita kAla hogA, maiM apane buddhi-bala dvArA apanA lakSya pUrA kara siMha ke sadRza jambhAI lUMgA-mastI kA bhAva pradarzita karUMgA / tuma mujhe punaH samRddhi-saMpatti se samAyukta dekhAge / "2 - amAtya bolA- paNDita ! samAcAra yaha hai, zveta chatra meM nivAsa karane vAlI devI ne rAjA se prazna pUche / rAjA ne cAroM paNDitoM se uttara pUchA / kisI ko uttara nahIM AyA; ataeva rAjA ne mujhe tumheM lAne bhejA hai|" mahauSadha ne kahA-"yaha to prajJAzIlatA ke prabhAva kA pratyakSa paricaya hai| jisa sthiti ko lekara tuma Aye ho, usameM aizvaryazAlI sahAyaka nahIM ho sktaa| usameM to prajJAzIlatA kA hI avalambana lenA hotA hai|" __ amAtya ko rAjA kA Adeza thA ki mahauSadha paNDita jahA~ bhI dikhAI de, vahIM se use snAna karavAkara, uttama vastra pahanA kara lAo; ataH amAtya ne rAjA dvArA dI gaI 1. saccaM kira tvamapi bhUri pao, yA tAdisI sirI dhitI mutI ca / na tAyate bhAvavasUpanItaM, yo yavakaM bhUJjasi appasUyaM // 47 / / 2. sukhaM dukkhana pArapAcayantA, kAlAkAlaM vicinaM chnnchnno| atthassa dvArAni avApUranto tenAhaM tussAmi yavodanena // 46 // kAlaJca jatvA abhijIhanAma, mantehi atthaM paripAcayitvA / vijamhissaM sIhavija mhitAni, tAyiddhayA dakkhasi maM punarapi // 50 / / 2010_05 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 277 eka sahasra mudrA tathA uttarIya yugala mahauSadha ke hAtha meM diyaa| kumbhakAra ne jaba mahauSadha kA rAjA kI ora se amAtya dvArA sammAna kiyA jAtA dekhA to vaha yaha socakara bhayabhIta ho gayA ki usane mahauSadha paNDita jaise itane bar3e AdamI se eka sAdhAraNa manuSya jaisA kAma liyaa| mahauSadha ne usakI bhAva-bhaMgimA se yaha saba bhAMpa liyaa| usane kumbhakAra ko Azvasta karate hue kahA--- "mahodaya ! tuma bhayabhIta mata bano, tumhArA mujha para bar3A upakAra hai|" mahauSadha ne kumbhakAra ko nizcinta kiyA aura eka hajAra mudrAe~, jo usako rAjA kI ora se amAtya ne bheMTa kI thIM, de dii| vaha apane miTTI se lipe zarIra se hI ratha me baiTha gayA aura amAtya ke sAtha cala pdd'aa| amAtya ne rAjA ko sUcita kiyA ki maiM mahauSadha paNDita ko le AyA hai| rAjA ne jijJAsita kiyA-''tumane paNDita ko kahA~ dekhaa|" amAtya bolA-"rAjan ! maiM use DhUMDhate. DhUMDhate dakSiNa yavamajbhaka grAma meM phuNcaa| maiMne vahA~ usako kumbhakAra ke kArya meM sahAyatA kara AjIvikA calAte dekhA / jaba maiMne use kahA ki mahArAja ne tumako bulAyA hai to vaha binA nahAye hI miTTI-lipe zarIra se mere sAtha ho gyaa|" ___ rAjA ne jaba amAtya se yaha sunA to vicAra kiyA--mahauSadha kA mere prati zatrubhAva hotA to vaha anyatra jAkara isa rUpa meM nahIM rahatA, jisa rUpa meM rahA / mere prati usakA koI zatru-bhAva nahIM hai| usane amAtya ko Adeza diyA ki mahauSadha paNDita ko kaho, vaha apane ghara jAe, snAna kare, vastra evaM AbhUSaNa dhAraNa kare, phira mere pAsa aae| mahauSadha ko yaha batalAyA gyaa| tadanusAra vaha apane ghara aayaa| rAjA ne jaisA Adeza diyA thA, usane vaisA hI kiyaa| vaha rAjabhavana meM aayaa| bhItara praviSTa hone kI AjJA prApta hone para rAjA ke samakSa upasthita huA, rAjA ko pramANa kiyA tathA eka tarapha khar3A ho gayA / rAjA ne use kuzala-samAcAra puuche| phira usakI parIkSA lene hetu eka prazna upasthita kiyA-'kucha loga prApta sukha meM santoSa kA anubhava karate hue pApa nahIM karate / kucha loga nindA ke Dara se pAra nahIM karate / tuma sAmarthyazAlI ho, bahuta vicArazIla -- buddhizIla puruSa ho, tumane mujhe duHkhita kyoM nahIM kiyA--mere dvArA kiye gaye anucita vyavahAra kA pratizodha lene kA bhAva tumhAre mana meM kyoM nahIM AyA !"1 mahauSadha ne uttara dete hue kahA-paNDita-jana apane sukha ke lie pApa-karmoM kA AcaraNa nahIM karate / duHkha se saMskRSTa hokara-duHkha A jAne para bhI, saMpatti ke cale jAne para bhI mahattvAkAMkSAvaza aura dveSavaza dharma kA parityAga nahI krte|" 1. sukhI hi eke na karenti pApaM, avaNNasaMsaragamayA puneke / pahU samAno vipulatthacintI kiM kAraNaM me na karosi dukkhaM // 51 // 2. na paNDitA antasukhassa, pApAni kammAni samAcaranti / dukkhena phuTThA khalitattANi santA, dA ca dosA ca jahanti // 52 // ____ 2010_05 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 rAjA ne usakI parIkSA lene hetu aura kahA-"manuSya mRdu-konala yA dAruNakaThora jisa kisI upAya se pahale apanA dainya-dAridrya dUra kare / tatpazcAt dharma kA AcaraNa kre|" isa para mahauSadha ne rAjA se kahA-jisa vRkSa kI DAlI para baiThe yA soye, manuSya ko cAhie ki vaha usa DAlI ko na kATe / yaha mitra-droha hai / mitra ke sAtha droha karanA, usakA ahita karanA pApa hai| "rAjan ! jisa vRkSa para manuSya baiThA ho, jisake nIce chAyA meM soyA ho, usakI DAlI tor3ane se bhI mitra-droha hotA hai, phira Apane to mere pitA ko bar3I vaibhavapUrNa sthiti meM pahu~cAyA, mujha para bhI atyadhika anugraha kiyA, phira bhI maiM yadi Apake sAtha dUSita, kaluSita vyavahAra karUM to vaha bhArI mitra-droha hogaa|" isa prakAra usane rAjA ke samakSa hara taraha se apanA mitra-droha-zUnya bhAva vyakta kiyaa| phira rAjA ko kartavya-bodha dete hue kahA- "manuSya jisase dharma samajhe, jisase usakI zaMkA, kAMkSA nivRtta ho, vahI usake lie zaraNa-sthAna hai / jalagata puruSa ke TikAva ke lie jaise dvIpa AdhAra hotA hai, usI prakAra vaha usake lie AdhAra rUpa hai / prajJAzIla puruSa ko cAhie ki vaha usase mitra-bhAva banAye rakhe, kabhI tor3e nhiiN|"3 bodhisattva ne rajA ko upadeza dete hue phira kahA-"jo gRhastha kAma-bhoga meM rata rahatA hai, Alara ya-rata rahatA hai, vaha acchA nhiiN| jisane pravrajyA grahaNa kI ho-bhikSujIvana svIkAra kiyA ho, vaha yadi saMyama kA pAlana na kare to vaha acchA nhiiN| jo rAjA kisI kI kucha sunatA nahIM, avicAra-pUrvaka kArya karatA hai, vaha acchA nhiiN| jo paNDita hokara krodha karatA hai, vaha acchA nahIM / kSatriya ko, rAjA ko cAhie ki vaha sabakI bAta sunakara vicArapUrvaka kArya kare / vaha binA sune, binA saba pakSoM ko jAne kArya na kre| rAjan ! jo auroM kI bAta sunatA hai, vicAra pUrvaka kArya karatA hai, usakI sampatti bar3hatI hai, kIti bar3hatI hai|"4 1. yena kena ci vaNNena mudunA dAruNena vA / uddhare dInamattAnaM pacchA dhamma samAcare // 53 // 2. yassa rukkhassa chAyAya nisIdeyya sayeyya vaa| na tassa sAkhaM bhajeyya mittaduSmo hi pApako // 54 // 3. yassA hi dhamma manujo vijA , ye casya karkha vinayanti snto| taM hissa dIpaJca parAyaNaJca, na tena mittaM jarayetha po // 55 / / 4. alaso gihI kAmabhogI na sAdhu, asaJato pabba jito na sAdhu / rAjA na sAdhu anisammakArI, yo paMDito kodhano taM na sAdhu // 56 // nisamma khattiyo kayirA nAnisamma disampati / nisammakArino rAja yaso kitti ca vaDDhati // 57 / / ____ 2010_05 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 276 mahauSadha kA samAdara rAjA mahauSadha para atyanta prasanna huA / usa para zveta chatra tanavAyA, use rAjasiMhAsana para biThAyA / svayaM nIce Asana para baiThA, usase kahA- "zveta chAtra-vAsinI devI ne mujhase cAra prazna kiye| maiMne unake uttara cAroM paNDitoM se pUche / ve praznoM ke uttara nahIM de sake / tAt ! tuma una praznoM ke uttara do|" mahauSadha ne kahA- "rAjan ! cAhe zveta chatra - vAsinI devI ne pUche hoM, cAturmahArAja Adi devatAoM ne pUche hoM, jisa kisI ne pUche hoM, maiM praznoM ke uttara duuNgaa| prazna batalAeM / " rAjA ne devI dvArA pUchA huA pahalA prazna upasthita karate hue kahA- "hAthoM se pITatA hai, pairoM se pITatA hai, muMha para mAratA hai, phira bhI vaha priya lagatA hai, aisA kauna hai ?" AkAza meM jisa prakAra candra prakaTa hotA hai, usI prakAra yaha sunate hI usakA abhiprAya bodhisatva kI buddhi meM udita huA / usane kahA - "rAjan ! jaba apanI mAtA ke aMka soyA huA zizu atyanta harSollAsa pUrvaka khelatA hai, apanI mA~ ko apane nanheM nanheM hAthoM se, pairoM se pITane lagatA hai, usake bAla nocane lagatA hai, usake mukha para bhI capeTe mAratA hai / taba mAM use lAr3a-pyAra se kahatI hai, are pagale ! mujhe isa prakAra pITate ho / isa prakAra ke aura bhI priya vacana bolatI huI atyanta sneha se usakA AliMgana karatI hai, usako apane stanoM ke madhya liTAkara usakA cumbana letI hai / aise samaya meM vaha zizu mAM ko aura adhika priya lagatA hai, usI prakAra vaha pitA ko bhI priya lagatA hai / " prazna kA yaha itanA spaSTa, vizada uttara thA, mAno AkAza meM sUraja ugA diyA gayA ho / chatravAsinI devI chatra ke golAkAra vivara se bAhara nikalI, apanA zarIrArdha bAhara prakaTa kiyA tathA madhura svara meM dhanyavAda detI huI bolI - " prazna kA uttara sarvathA samucita diyA gayA hai / ' " ratna-jaTita DaliyA meM bhare divya kI arcanA kI aura vaha antarhita ho gaI / kA pUjana - sammAna kiyA / puSpoM tathA sugandhita dravyoM se devI ne bodhisatva rAjA ne bhI puSpa, gandha Adi dvArA bodhisatva bodhisatva ne rAjA se kahA- - "mahArAja ! aba dUsarA prazna puucheN|" rAjA ne dUsarA prazna isa prakAra pUchA - " jaisA mana meM AtA hai, gAlI detI hai, usake Ane taka kI icchA nahIM karatI, tisa para bhI vaha priya hotA hai / tumhAre anusAra vaisA kauna hai ? mahauSadha ne isakA isa prakAra uttara diyA- "rAjan ! jaba koI baccA sAta ATha varSa kI Ayu kA ho jAtA hai, ghara se sandeza le jAne meM samartha ho jAtA hai to mAtA use 1. hanti hatthe hi pAdehi mukhaJca parisummati / sa ve rAja piyo hoti kaM taMnamabhipassasi // 58 // 2. akkosati yathAkAmaM AgamaJcassa na icchati / save rAja piyo hoti kaM tenamabhipassasi // 56 // 2010_05 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 saMdeza lekara kheta jAne ko athavA dUkAna jAne ko kahatI hai / vaha mAM se kahatA hai-yadi tuma mujhe kucha khAne ko do to jaauuN| mAM use khAne ke lie kucha de detI hai| bAlaka to hotA hI hai, vaha vastu khA lene para kahane lagatA hai--'mAM ! tU to yahA~ ghara meM zItala chAyA meM baiThI rahatI hai, mujhe kArya karane hetu tU dhUpa meM bAhara bhejatI hai| maiM kyoM jAUM / vaha hAtha muMha banA kara vahIM ruka jAtA hai, nahIM jaataa|' mAtA krodhita ho jAtI hai| hAtha meM DaMDA lekara usake pIche daur3atI hai, kahatI hai- 'tUne mere pAsa se khAne ko bhI le liyA aura aba merA kArya karanA bhI nahIM caahtaa|' bAlaka jaldI se daur3a jAtA hai| mAtA use pakar3a nahIM pAtI to kahane lagatI hai- 'are ! abhAge ! jA, cora tumheM kATa-kATa kara khaNDa-khaNDa kara deN|' isa prakAra jaise muMha meM AtA hai, yaha aura bhI gAliyA~ detI hai| apane muMha se jo vaha nikAlatI hai, usase bAhya rUpa meM yahI lagatA hai ki vaha usa bAlaka kA lauTakara vApasa ghara AnA jarA bhI nahIM caahtii| bAlaka dina bhara khela kUda meM lagA rahatA hai| vaha mAM kI DA~Ta-phaTakAra ko yAda kara ghara Ane kI himmata nahIM karatA, apane riztedAroM ke ghara calA jAtA hai| mAM usake Ane kA intajAra karatI hai| jaba vaha ghara nahIM pahucatA to vaha cintita ho jAtI hai / vaha socane lagatI hai, zAyada mere dvArA dhamakAye jAne kAraNa bAlaka Dara gayA hai| Dara ke kAraNa AnA nahIM cAhatA / zoka se usake netroM meM A~sU bhara Ate haiM , vaha use khojatI-khojatI riztedAroM ke ghara jAtI hai / vahAM apane putra ko dekhate hI harSa se khila uThatI hai, putra kA AliMgana karatI hai, dhumbana letI hai, apane donoM hAthoM se use pakar3a sneha vihvala ho kahane lagatI hai-"putra ! mere kathana kA bhI itanA khayAla karate ho|" "rAjan ! uparyukta rUpa meM krodha vyakta karane ke bAvajUda mAM ko usakA putra bahuta pyArA lagatA hai|" yaha dUsare prazna kA samAdhAna thaa| chatravAsinI devI isa samAdhAna se bahuta prasanna huii| usane pUrvavat bodhisatva kI pUjA kii| rAjA ne bhI usakI arcanA kii| bodhisattva ne kahA--"rAjan ! aba tIsarA prazna puuche|" rAjA ne tIsarA prazna isa prakAra pUchA-"jo nahIM huA, jo asatya hai, vaisA jisa dvArA kahA jAtA hai, jisa dvArA mithyA doSAropaNa kiyA jAtA hai, phira bhI vaha priya lagatA hai|" mahauSadha ne kahA--"pati-patnI saMkoca ke kAraNa sabake sAmane nahIM mila pAte, ve jaba ekAnta meM milate haiM to paraspara krIDA-vinoda karate hue tumhArA mujhase pyAra nahIM hai; tumhArA hRdaya kisI anya se jur3A hai; Adi aneka prakAra se eka-dUsare para asatya Aropa lagAte haiN| vaisA karate haiM, paraspara priyatA kA anubhava karate haiN| kyoMki vahA mithyA bhASaNa aura asatya doSAropaNa meM rAgodreka kA bhAva hai, bhartsanA nahIM hai; ata: usameM prema aura priyatA kA aura adhika abhivardhana pAtA hai|" / "rAjan ! yaha tIsare prazna kA samAdhAna hai|" chatravAsinI devI isa uttara se parituSTa huii| bodhisattva kI arcA kii| rAjA ne bhI satkAra-sammAna kiyaa| 1. abbhakhAti abhUtena alIkena mabhisAraye / sa vai rAja piyo hoti kaM tena mabhipassasi // 60 / / ____ 2010_05 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 281 - bodhisattva ne kahA-"rAjan ! aba cauthA prazna puuche|| taba rAjA ne pUchA-"jo khAdya-padArtha, peya-padArtha, vastra, AstaraNa evaM Asana Adi le jAte haiM, aneka bAra le jAte haiM / ve priya lagate haiN| aisA kinheM samajhate ho?" bodhisattva ne kahA---''isa prazna kA sambandha dharmaniSTha zramaNa-brAhmaNoM se hai / jo zraddhAlu, 6rmAnurAgI puruSa isa loka meM tathA paraloka meM AsthA rakhate haiM, dAna dene kI bhAvanA rakhate haiM, zramaNa-brAhmaNa aise puruSoM ke yahA~ se khAne-pIne ke padArtha, vastra, AstaraNa, Asana Adi apekSita vastue~ le jAte haiM, khAte haiM, pIte haiM, upayoga meM lete haiN| unheM vaisA karate dekha zraddhAvAn puruSa unako aura adhika cAhate haiM, unameM aura adhika dharmAnurAga jAgarita hotA hai, unakI abhilASA hotI hai, ve zramaNa-brAhmaNa punaH-punaH unake yahA~ AeM, unheM dAna dene kA suavasara pradAna kraaeN| isa prakAra ve unheM aura adhika priya lagate haiN|" cauthe prazna kA uttara sunakara chatravAsinI devI prasanna huii| usane bodhisatva kI pahale kI jyoM pUjA kI, sAdhuvAda diyA, saptavidha ratnoM se ApUrNa maMjUSA bodhisattva ke caraNoM meM samarpita kii| rAjA bahuta haSita huA / mahauSadha ko senApati ke pada para prasthApita kiyaa| isa prakAra mahauSadha kA sammAna, aizvarya bahuta abhivaddhita huaa| SaDyaMtra kA dUsarA daura mahauSadha ke pada, pratiSThA evaM saMpatti kI vRddhi dekhakara senaka Adi cAroM paNDitoM ke mana meM IrSyA-bhAva jAgA / ve kumantraNA karane lage- "jaise bhI ho, mahauSadha kA parAbhava kiyA jAe, rAjA ke mana meM usake prati kubhAva utpanna kiye jAeM, bheda DAlA jaae|" senaka apane sAthI paNDitoM se bolA-"cintA karane kI bAta nahIM hai| eka upAya mere dhyAna meM AyA hai| hama loga mahoSadha ke pAsa caleM aura usase pUche ki rahasya kisake Tita karanA cAhie? aisA anamAna hai. vaha kahegA, kisI ke samakSa nhiiN| isI bAta ko lekara hama usake viruddha vAtAvaraNa taiyAra kreNge| rAjA ko galata smjhaayeNge| vaha saMkaTa meM par3a jaayegaa|" cAroM paNDita mahauSadha ke pAsa Aye tathA bole-"paNDita ! hama kucha pUchane Aye haiN|" mahauSadha ne khaa-"puuchie|" paNDitagaNa-"mahauSadha ! manuSya ko kahA~ saMpratiSTha honA cAhie ?" mahauSadha-"satya meM saMpratiSThi honA caahie|" paNDita-"satya meM saMpratiSTha hokara kyA karanA cAhie?" mahauSadha-"dhanopArjana karanA caahie|" paNDita-'dhana kA upArjana kara kyA karanA cAhie ?" mahauSadha-"tantra svIkAra karanA caahie|" paNDita -"tantra svIkAra kara kyA karanA cAhie ?" mahauSadha-."apanA rahasya anya ke samakSa prakaTa nahIM karanA caahie|" 1. haraM annaJca pAnaJca vatthasenAsanAni c| ajhadavatthuharA santA te ve rAja piyA hAnti, kaM tenamabhipassasi // 6 // ____ 2010_05 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 mahauSadha paNDita ke muMha se yaha sunakara ve cAroM paNDita bar3e prasanna hue tathA unhoMne mana-hI-mana vicAra kiyA, mahauSadha ko aba hama parAbhUta kara ddaaleNge| ve rAjA ke pAsa gaye aura usase nivedana kiyA-"mahauSadha ke mana meM Apake prati zatrubhAva hai|" rAjA ne kahA- "maiM tuma logoM kA vizvAsa nahIM krtaa| mahauSadha merA zatru nahIM ho sktaa|" ve bole- "mahArAja ! hamAre kathana para yadi Apako vizvAsa na ho to Apa mahISadha ko hI bulAkara pUcha leM ki paNDita ! apanA rahasya kisake Age prakaTa karanA cAhie? yadi ApakA zatra nahIM hogA to kahegA ki apanA rahasya amuka vyakti ke samakSa prakaTa karanA caahie| yadi vaha ApakA zatru hogA to kahegA, apanA rahasya kisI ke samakSa udghATita nahIM karanA cAhie, manaH-kAmanA paripUrNa hone ke pazcAt apanA rahasya prakaTa karanA caahie| yadi aisA ho, to Apa hamArI bAta para 'vazvAsa kIjiyegA, zaMkArahita ho jaaiyegaa|" eka dina kA prasaMga hai, pA~coM paNDita rAjA kI sevA meM Aye, baitthe| rAjA ne kahA"mere mana meM Aja eka prazna uThA hai, use suno--cAhe nindA yogya ho, prazaMsAyogya ho, guhya artha-rahasya kisake samakSa prakaTa karanA cAhie ?"1 rAjA kA yaha kathana sunakara senaka ne socA-acchA ho, rAjA ko bhI hama apane isa ghere meM le leN| use bhI isa praznottara-vivAda meM sammilita kara leN| usane rAjA ko sambodhita kara kahA--'bhUpate ! Apa hamAre bhartA haiM - svAmI haiM / Apa hI hamAre bhArasaha haiM-hamAre pAlaka, poSaka haiN| pahale Apa hI isakA AviSkAra kareM-isa sambana abhimata prakaTa kreN| ApakI abhilASA tathA abhiruci kA vicAra kara hama pA~coM dhairyazIla paNDita apane-apane udagAra prakaTa kreNge|"2 rAjA apanI bhAryA meM atyanta Asakta thA, rAgAbhibhUta thaa| usane kahA- 'jo zIlavatI ho-pavitra AcaraNayukta ho ananyadhyeyA-pati ke atirikta jisake mana meM kisI ora kA dhyAna hI na ho, jo pati kI vazavatinI ho--samarpitA ho, mana ke anukUla calane vAlI ho, aisI bhAryA ke samakSa nindA-yogya yA prazaMsA-yogya apanA rahasya prakaTa kara denA caahie|" 1. paJca paNDitA samAgatA paho meM paribhAti taM sunnaath| nindiyamatthaM pasaMsiyaM vA, kassevAvikareyya guyhamatthaM // 62 / / 2. tvaM no Avikarohi bhUmipAla / bhattA bhArasaho tuvaM vade / taba chandaJca ruciJca sammasitvA, atha vakkhantti janinda ! paJca dhIrA / / 63 // 3. yA sIlavatI anaadheyyA, bhattucchandavasAnugA manA paa| nindiyamatthaM pasaMsiyaM vA, bhariyAyAvikareyya gUyhamatthaM // 64 // ____ 2010_05 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 283 .. rAjA ko bhI hamane apane sAtha sammilita kara liyA hai, yaha socakara senaka bar3A parituSTa huaa| usane svayaM kA abhimata prakaTa karate hue kahA-jo kaSTagata hone paraduHkha par3ane para, Atura hone para ghabarAhaTa ke samaya zaraNa lene yogya hotA hai, jIvana-yAtrA meM sahAyaka hotA hai, AdhAra hotA hai, nindAyukta yA prazasAyukta apanA rahasya aise mitra ke samakSa prakaTa karanA caahie|" phira rAjA ne pukkusa paNDita se pUchA-"pukkusa ! tumheM isa sambandha meM kaisA lagatA hai, tumhArA kyA vicAra hai ? rahasya kise batAnA cAhie ?" pukkusa ne kahA--"bar3A bhAI ho, maMjhalA bhAI ho yA choTA bhAI ho, yadi vaha zIla samAhita ho-saMyata ho, sthita ho--sthiracetA ho to nindita yA prazaMsita apanA rahasya vaise bhAI ko batA denA caahie|" phira rAjA ne kAvinda se jijJAsA kii| kAvinda ne kahA-"jo apane mana ke anurUpa calane vAlA ho-AjJAnuvartI ho, vaMza-paramparA kA nirvAhaka ho, utkRSTa prajJAyukta ho, aise putra ke samakSa nindanIya yA prazaMsanIya jaisA bhI apanA rahasya prakaTa kara denA caahie|"3 tatpazcAt rAjA ne devinda se pUchA / devinda ne batAyA-"narendra ! jo mAtA apane putra kA bar3I utkaNThA aura pyAra ke sAtha lAlana-pAlana karatI hai, usako nindAspada yA prazaMsAspada kaisA bhI rahasya batA denA caahie|"4 isa prakAra cAroM paNDitoM ko pUcha lene ke anantara rAjA ne mahauSadha paNDita se pUchA-. "paMDita ! isa sambandha meM tuma kyA socate ho?" mahauSadha ne kahA-rAjan ! "gopanIya bAta kA gupta rahanA hI acchA hai| gopanIya kA AviSkaraNa -prakaTIkaraNa prazasta nahIM hotA / jaba taka kArya niSpanna na ho jA na na ho jAe, siddha 1. yo kicchagatassa Aturassa, saraNaM hoti gatI parAyaNaJca / nindiyamatthaM pasaMsiyaM vA, sakhino vAvika reyya guyhamatthaM ||6shaa 2. jeTTho atha majjhimo kaNiTTho, so ce sIla samAhito tthittto| nindiya matthaM pasaMsiyaM vA, bhAtu vAvikareyya guhyamatthaM // 66 // 3. yo ve hadayassa paddhagu, anujAto pitaraM anompo| nindiyamatthaM pasaMsiyaM vA, puttassA vAvikareyya guhyamatthaM // 67 / / 4. mAtA dipadA janinda seThTha ! yo taM poseti chandasA piyana, nindiyamatthaM pasaMsiyaM vA mAtuyAvikareyya guyhamatthaM // 68 // 2010_05 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 na ho jAe, dhairyazIla puruSa kA kartavya hai ki vaha rahasya ko aprakaTa rkhe| jaba kArya siddha ho jAe, taba vaha use prasannatApUrvaka AkhyAta kre|'' rAjA ne jaba mahauSadha ke mukha se yaha sunA to vaha bar3A nArAja huaa| rAjA aura senaka paraspara eka-dUsare kA muMha tAkane lge| mahauSadha ko unakI bhAvabhaMgI se yaha samajhate dera nahIM lagI ki ina cAroM paNDitoM kA pahale se hI koI SaDyantra hai| unhoMne rAjA ko bhrAnta kara diyA hai| yaha prazna kevala parIkSA hetu pUchA gayA ho, aisA lagatA hai| yaha vArtAlApa calate-calate sUraja chipa gyaa| dIe jala gaye / mahauSadha ne vicAra kiyA, rAjAoM ke aneka mahattvapUrNa, Avazyaka kArya hote haiN| abhI bhI koI kArya ho; ataH mujhe yahA~ se zIghra vidA ho jAnA caahie| vaha apane Asana se uThA, rAjA ko namaskAra kiyA aura bAhara nikalA / jAte hue vaha socane lagA ki inameM se eka ne kahA thA ki apanA rahasya mitra ke samakSa prakaTa kara denA cAhie / eka ne kahA thA ki apanI gupta bAta bhAI ko batAne meM koI nukasAna nahIM hai| eka kA kahanA thA ki putra ko tathA eka kA kahanA thA ki mAtA ko gupta bAta kaha denI caahie| aisA pratIta hotA hai, jIvana meM kabhI unhoMne vaisA kiyA hI hogaa| aksara yaha hotA hai, manuSya jaisA karatA hai, dekhatA hai, anubhava karatA hai, vaha vaisA hI kahatA hai / isalie inake sAtha bhI yaha bAta lAgU ho, aisA svAbhAvika hai| maiM Aja hI isakI khoja karUM / senaka Adi cAroM paNDita rAja-darabAra se nikala kara rAjabhavana ke daravAje ke bAhara eka cAvaloM ke Dhera para aksara baiTha jAyA karate the| baiThakara apane dvArA kiye jAne vAle kAryoM para cintana karate the| mahauSadha ne vicAra kiyA-maiM cAvaloM ke Dhera ke nIce chipa jAUM to inakI bAteM suna sakatA hai| usane vaha Dhera vahA~ se uThavAyA, nIce bhUmitala para bichaunA lagavAyA, vahA~ baiThe rahA jA sake, aisI vyavasthA karavA lii| usa para baiTha gayA, apane AdamiyoM se kahA- "ve cAroM paNDita jaba vArtAlApa kara yahA~ se cale jAeM to tuma loga yahA~ Akara mujhe cAvaloM ke nIce se nikAla lenaa|" yaha kahakara usane apane Upara cAvala DalavA liye / vaha cAvaloM ke nIce bilakula chipa gyaa| senaka ne rAjA se nivedita kiyA-"mahArAja ! Apa hama para bharosA nahIM karate the| aba svayaM dekha lIjie, kaisI sthiti hai, mahauSadha ApakA kitanA ahita-cintaka hai / rAjA ne una bheda DAlane vAle paNDitoM kA vizvAsa kara liyaa| vaha binA vicAre jhUTha-mUTha bhayakrAnta ho gayA / usane pUchA- 'senaka paNDita ! aba kyA kiyA jAe ?" senaka bolA- avilamba mahauSadha kA vadha karavA diyA jAe, yahI ucita hai|" rAjA ne kahA-"senaka ! tumhAre sivAya aura kauna merA zubha cintaka hai| tuma apane vizvasta AdamiyoM ko sAtha lekara kala savere daravAje meM khar3e raho / mahauSadha jyoMhI mere yahA~ Ate vakta vahAM se nikale to talavAra dvArA usakA mastaka dhar3a se alaga kara do|" yaha kahakara rAjA ne apanI talavAra senaka ko dii| 2. guhyassa hi guhyameva sAdhu, nahi guhyassa pstthmaavikmm| anipphAdAya saheyya dhIro, nipphannattho yathAsukhaM bhaNeyya // 66 // ____ 2010_05 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga ---- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 285 paNDitoM ne kahA- "rAjan ! jaisI ApakI AjJA / Apa bhayabhIta na hoM / hama mahauSadha kA vadha kara DAleMge / " ve vahA~ se nikale tathA yaha kahate hue ki zatru hamAre kabje meM hai, cAvaloM ke Dhera para baiTha gaye / senaka apane sAthI paNDitoM se bolA- "mahauSadha kI hatyA kauna karegA ?" ve bole - "AcArya ! yaha bhAra Apa para / Apa hI kreN|" senaka ne apane sAthI paNDitoM se kahA -- "rAjA ke samakSa jaba rahasya prakaTa karane kA prasaMga cala rahA thA, to tuma logoM ne bhinna-bhinna rUpa meM kahA thA ki use amuka-amuka ke samakSa prakaTa karanA caahie| tuma logoM ne aisA kisa AdhAra para kahA ? kabhI aisA kiyA, kahIM dekhA yA kisI se sunA ?" ve bole - 'AcArya ! ThIka hai, kheNge| pahale Apa batalAe~, Apane jo yaha kahA ki rahasya mitra ke samakSa prakaTa karanA cAhie, usakI kyA pRSThabhUmi hai ?" senaka - "mujhe bhaya hai, yadi rAjA isa gopanIya bAta ko jAna le to mujhe apane prANoM se hAtha dhone pdd'eN|" paNDita - "AcArya ! bhayabhIta na hoM / yahA~ aisA koI vyakti nahIM hai, jo ApakI gupta bAta kahIM kahe / " sena ne vinoda kI mudrA meM cAvaloM ke Dhera ko kuredate hue kahA - "isa Dhera ke nIce kahIM gAthApatikA baccA mahauSadha to nahIM hai ?" paNDita - "AcArya ! mahauSadha bahuta aizvaryazAlI hai / vaha aise sthAnoM meM praviSTa nahIM hotA / vaha apane ghara mastI meM par3A hogA / Apa batalAe~ / ' senaka ne apanI gopanIya bAta prakaTa karate hue kahA - "isa nagara meM eka vezyA thI, amuka nAma thA, jAnate ho ?" paNDita - "hAM, AcArya ! jAnate haiM / " "3 senaka -- "aba vaha dRSTigocara hotI hai ? paNDita - "AcArya ! aba to vaha naI dikhAI detI / " senaka- "maiMne zAla vana meM usake sAtha kukarma kiyaa| phira usake AbhUSaNoM ko hathiyAne kA mana meM lobha utpanna huA / maiMne usakI hatyA kara dI / usI ke kapar3oM meM AbhUSaNoM kI gaTharI bA~dhI / apane ghara lAyA / apane ghara kI amuka maMjila para, amuka kamare meM, amuka khUMTI para vaha gaTharI TAMga dii| mujhe himmata nahIM hotI, unheM vyavahAra meM lUM / yaha rAjya ke kAnUna ke anusAra bhArI aparAdha hai / phira bhI maiMne apane eka mitra ke samakSa use prakaTa kara diyA / usane Aja taka kisI ko nahIM kahA; isalie maiMne ukta prasaMga para kahA thA ki mitra ke sAmane apanA rahasya prakaTa kara denA caahie|" cAvaloM ke Dhera ke nIce vidyamAna mahauSadha ne yaha saba sunA, dhyAna meM rakha liyA / pukkusa ne apanA rahasya isa prakAra udghATita kiyA - "merI jaMghA para kuSTha hai / merA anuja - - kaniSTha bhrAtA savere jaldI uThatA hai / kisI ko jarA bhI patA nahIM hone detA, ghAva ko dhotA hai, usa para davA lagAtA hai, phira rUI ke sAtha usa para paTTI bA~dha detA hai / rAjA ke mana meM mere prati bar3A sneha hai / jaba maiM vahA~ jAtA hU~ to vaha mujhe apane pAsa bulAtA hai, merI jaMghA para apanA mastaka TikA kara leTa jAtA hai, vizrAma karatA hai / yadi use merI jaMghA para kuSTha hone kA patA cala jAe to vaha mujhe mAre binA na chodd'e| isa bAta ko kevala 2010_05 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 merA anuja hI jAnatA hai, anya koI nahIM jaantaa| isI kAraNa maiMne kahA thA ki gupta bAta bhAI ko hI batAnI caahie|" kAvinda paNDita ne apanA rahasya udghATita karate hue kahA-"pratyeka mAsa ke kRSNa pakSa meM uposatha ke dina naradeva nAmaka yakSa kI mere meM chAyA AtI hai| chAyA Ane para maiM vikSipta kutte kI jyoM cillAne lagatA hai| maiMne yaha rahasya apane putra ko btaayaa| jaba vaha jAna letA hai, mujhe yakSa kI chAyA A gaI hai to vaha mujhe ghara meM bA~dha detA hai aura liTA detA hai, daravAjA banda kara detA hai / mere cillAne cIkhane kI AvAja loga na suna pAeM, isa hetu vaha dvAra para nRtya-gAna kA Ayojana karAtA hai| isI se maiMne kahA ki gopanIya bAta putra ko batAnI caahie|" ___ aba devinda kI bArI aaii| tInoM ne usase pUchA / usane apanA rahasya isa prakAra prakaTa kiyA-"jisa samaya maiM rAjA kI maNiyA~ ragar3akara, ghisakara camakIlI banA rahA thA, taba maiMne zakra dvArA kuzarAja (videharAja ke pitAmaha) ko pradatta zrIsampanna maMgala-maNi curA lI, apane ghara le AyA aura mAtA ko diyaa| mAtA na use saMjokara rkhaa| jaba maiM rAja bhavana meM jAtA hU~, taba vaha mujhe maMgala-maNi de detI hai| maMgala maNi kI yaha vizeSatA hai, use dhAraNa karane vAle ke Age-Age zrI calatI hai / vaha zrIsampanna tathA prabhAvaka banA rahatA hai| maiM usa maNi ke sAtha rAjabhavana meM praviSTa hotA hU~ / usI kA prabhAva hai, rAjA tuma logoM se vArtAlApa na kara pahale mujhase hI vArtAlApa karatA hai / vaha mujhe hAtha-kharca ke lie kabhI ATha, kabhI solaha, kabhI battIsa, kabhI cauMsaTha kASArpaNa detA hai| yadi rAjA ko patA cala jAe ki yaha apane pAsa maNi chipAye hai to mujhe vaha mRtyu-daNDa diye binA na chor3e; ataeva maiMne kahA ki rahasya apanI mAtA ke hI samakSa prakaTa karanA caahie|" mahauSadha cAvala ke Dhera ke nIce baiThA yaha saba suna rahA thaa| usane saba kI gupta bAteM bhalIbhA~ti jAna liiN| udara ko cIra kara anna bAhara nikAlane kI jyoM unhoMne apanI-apanI gopanIya bAteM bAhara nikAla diiN| phira ve yaha kahate hue apane sthAna se uThe ki Alasya na kareM, hama saba ko savere hI yahA~ cale AnA hai, mahauSadha kA vadha karanA hai| ve apane-apane sthAna ko cale gaye / taba mahauSadha ke AdamI vahA~ Aye, cAvaloM ko haTAyA, bodhisattva ko nikAlA aura use sAtha liye cale gye| mahauSadha apane ghara AyA, snAna kiyA, vastra pahane, AbhUSaNa dhAraNa kiye, uttamasvAdiSTa, svAsthyakara bhojana kiyaa| use AzA thI, Aja usakI bahina udumbarA devI kI ora se avazya hI koI saMdeza aayegaa| isalie usane dvAra para eka AdamI ko biThA diyA aura usase kahA-"rAjabhavana se yahA~ jo bhI Ae, use zIghra mere pAsa pahu~cA denaa|" yaha kahakara vaha apane bichaune para leTa gyaa| rAjA bhI usa samaya apane mahala meM bistAra para leTA thaa| vaha mahauSadha paNDita ke guNoM kA smaraNa kara zokAnvita ho rahA thaa| vaha socane lagA-mahauSadha sAta varSa paryanta merI sevA meM rahA, usane kabhI merA koI ahita nahIM kiyaa| vaha nahIM hotA to chatravAsinI devI dvArA prastuta praznoM ke samaya mere prANa bhI nahIM bacate / mujhase bar3A anucita huA, jo maiMne una paNDitoM kA, jo vAstava meM mere ahitaiSI haiM, zatru haiM, bharosA kiyA, unheM talavAra dI aura kahA ki mahauSadha paNDita kI, jo anupama prajJAzAlI hai, hatyA kara DAlo / aba maiM kala use sadA ke lie kho duuNgaa| vaise prAjJa puruSa jagat meM kahA~ par3e haiN| ____ 2010_05 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra: kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 287 rAjA kI deha se pasInA chUTane lgaa| vaha zoka se atyanta vyAkula ho gyaa| usakA citta azAnta ho gyaa| mahArAnI udumbarA usakI bagala meM usI zayyA para leTI thii| use rAjA kI viSaNNa manaHsthiti kA jJAna huA to vaha bolI-"deva ! kyA dAsI se koI aparAdha ho gayA yA deva ke zokAnvita hone kA aura koI hetu hai ?" usane apanA bhAva aura spaSTa karate hue kahA--"rAja ziromaNe ! tuma vimana-unmanaska kyoM ho? he narendra ! tumhAre vacana kyoM nahIM sunAI dete ? tuma khAmoza kyoM ho? tuma kisa bAta se cintAtura ho? deva ! kyA mujhase koI aparAdha bana par3A?"1 / uttara meM rAjA bolA--"mahArAnI ? tumase koI aparAdha nahIM bana par3A hai / maiMne prakhara prajJAzIla mahauSadha paNDita ke vadha kA Adeza de diyA hai| yahI socakara maiM du:khI haiN|"2 udumbarA para yaha sunate hI mAno zoka kA pahAr3a TUTa pdd'aa| usane vicAra kiyArAjA ko pahale Azvasta karUM, vaha so jAe to phira apane choTe bhAI ko sandeza bhejUM / udumbarA rAjA ko sambodhita kara bolI-'mahArAja ! mahauSadha ko Apane bahuta vaibhava diyaa| use senApati kA ucca pada diyaa| kyA vaha aba Apake sAtha zatrubhAva rakhane lagA ? zatru ko kabhI choTA nahIM mAnanA caahie| use mArga se haTA dene meM hI kalyANa hai; isalie Apa aba kisI prakAra kI cintA na kreN|" rAnI dvArA diyA gayA AzvAsana sunakara rAjA kA kSobha halakA huaa| use nidrA A gii| mahArAnI utthii| apane kamare meM gaI / vahA~ jAkara mahauSadha ko sambodhita kara eka patra likhA- "mahauSadha ! cAroM paNDitoM ne rAjA ke mana meM tumhAre prati anyathA bhAva, vidveSa utpanna kara diyA hai / rAjA ne kala prAtaH dvAra para tumhArA vadha karane kA Adeza de diyA hai; isalie acchA hai, kala savere tuma rAjakula meM mata Ao, yadi Ao to nagara meM bhalIbhA~ti apanI surakSA-vyavasthA kara aanaa|" udumbarA ne yaha patra eka modaka ke bhItara rakhA, modaka bA~dhA, usa para dhAgA lpettaa| use naye bartana meM rkhaa| usa para sugandhi chidd'kii| usa para muhara lgaaii| use apanI dAsI ko diyA aura kahA-"yaha modaka le jAo, mere choTe bhAI mahauSadha ko de do|" dAsI ne apanI svAminI ke AdezAnurUpa kiyaa| use kahIM bhI rokaToka nahIM huI; kyoMki rAjA se udumbarA ko pahale se hI yaha varadAna prApta thA ki vaha dina meM, rAta meM jaba cAhe, apane choTe bhAI mahauSadha ko miThAI bheja sakatI hai| mahauSadha ne dAsI ke hAtha se modaka liyA aura use vahA~ se vidA kiyaa| dAsI vApasa antaHpura meM pahu~cI, apanI svAminI ko sUcita kiyA ki vaha modaka mahauSadha ko de AI hai| rAnI ne isase apane mana meM nizcintatA mAnI aura vaha zayyA para jAkara rAjA kI bagala meM leTa gii| 1. kinnu tvaM vimano raajsetttth| dipadinda | vacanaM suNoma netaM / kiM cintyamAno dummanosi, nUnaM deva ! aparAdho asthi mayhaM // 70 // 2. paJo vaJjho mahosadhoti, ANatto vai vadhAya bhUripo / taM cintayanto dummanosmi, nahi devi ! aparAdho asthi tuyhaM // 71 // ____ 2010_05 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 mahauSadha ne modaka ko phor3A / usa meM patra nikalA / usane patra par3hA / vaha SaDyantra se avagata huA, jisakI kucha bhanaka usake kAnoM meM par3a cukI thI / aba use jo karanA thA, usakA usane mana-hI-mana nizcaya kara liyA aura vaha apane bichaune para jAkara leTa gayA / 288 senaka Adi cAroM paNDita bahuta savere hI Akara dvAra para khar3e ho gaye / senaka apane hAtha meM khaDga liye thA / ve pratIkSA karate rahe, para, mahauSadha paNDita udhara nahIM gayA / ve nirAza evaM duHkhita hokara vahA~ se cale gaye, rAjA ke pAsa pahu~ce / rAjA ne jijJAsA kI - "paNDito ! kyA mahauSadha kA vadha kara diyA ?" unhoMne kahA - " - "rAjan ! vaha dRSTigocara hI nahI huA / " mahauSadha ne sUraja ugate hI nagara ko apane niyantraNa meM liyA / sthAna-sthAna para sainika tainAta kara diye / vaha ratha para ArUr3ha huA / logoM ko apane sAtha liyA / bhArI mIr3a ke sAtha vaha rAjabhavana ke daravAje para pahu~cA / rAjA mahala kI khir3akI khole khar3A thA, rAjapatha kI ora dekha rahA thA / mahauSadha ratha se nIce utarA, rAjA ko namaskAra kiyA / rAjA ne yaha dekhakara socA, yadi isake mana meM mere prati zatru-bhAva hotA to yaha mujhe isa prakAra ratha se utara kara praNAma nahIM karatA / rAjA ne mahauSadha ko bhItara bulAyA / mahauSadha bhItara gayA / rAjA bichaune para baiThA / mahauSadha eka ora baiTha gyaa| senaka Adi cAroM paNDita pahale hI vahA~ baiThe the / rAjA ne bilakula anajAna kI taraha mahauSadha se pUchA - tAt ! kala rAta se tuma gaye hue ho, aba Aye ho| tumane kyA kucha sunA ? kyA tumhAre mana kucha AzaMkA utpanna huI ? parama prajJA-zAlin ! tumako kisane kyA kahA, batalAo hama tumhArI bAta suneM / "" mere mahauSadha ne kahA - " Apane ina cAroM paNDitoM ke kathana para vizvAsa kara liyA, vadha kA Adeza diyA, maiM isI kAraNa nahIM AyA / " " rAjan ! 'prajJAvAn mahauSadha vadhya hai" apane rAtri ke samaya yaha rahasya apanI patnI ko ekAnta meM batalAyA / maiMne use suna liyA / "" mahauSadha ke mukha se yaha sunate hI rAjA kI tyauriyA~ car3ha giiN| usane krodhAviSTa dRSTi se rAnI kI ora dekhA / rAjA ne socA, saMbhavataH isI ne rAtri ke samaya mahauSadha ke pAsa sandezA bhijavAyA hogA / mahauSadha ne yaha mA~pa liyA / vaha bolA - "rAjan ! devI para kyoM krodha kara rahe haiM ? mujhe atIta, vartamAna tathA bhaviSya -- tInoM kA jJAna hai| mAna lIjie, ApakA rahasya to mujhe 1. abhidosato kiM sutvA iGgha taM 2. paJJo esi, mano te / bhUripaJJa, suNoma bra UhimetaM // 72 // kimavoca vacanaM bajbho yadi te mantayitaM janinda bhariyAya hoto guyahaM pAtukataM sutaM 2010_05 idAna kimAsaMkate mahosa dhoti, dosaM / asaMsi mametaM // 73 // Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 289 udumbarA devI ne batA diyA ho, para, senaka, pukkusa Adi kA rahasya bhI maiM jAnatA huuN| mere samakSa unheM kisane prakaTa kiyaa|" mahauSadha ne senaka kA rahasya udghATita karate hue kahA-"senaka ne zAlavana meM jo aziSTa, nindha kukarma kiyA, vaha usane ekAnta meM apane mitra ke samakSa prakaTa kiyaa| maiMne use bhI suna liyaa|" rAjA ne senaka kI ora dekhA aura usase prazna kiyA-"kyA yaha saca hai, jo mahauSadha kaha rahA hai ?" senaka- "rAjan ! yaha saca hai|" rAjA ne Arasi-janoM ko Adeza diyA ki senaka ko kArAgAra meM DAla diyA jaae| unhoMne Adeza kA pAlana kiyaa| mahauSadha paNDita ne pukkusa kA bheda kholate hue kahA--"pukkusa kI deha meM-jaMghA para kor3ha hai / isane ekAnta meM apane bhAI ke samakSa yaha rahasya prakaTa kiyA, para, maiMne use suna liyaa|" rAjA ne pukkusa kI ora dekhA aura usase pUchA-"kyA mahauSadha kA kathana satya hai ?" pukkusa bolA- "hAM, rAjan ! yaha satya hai|" rAjA ne yaha sunakara use bhI jelakhAne meM bhijavA diyA / taba mahauSadha paNDita ne kAvinda paNDita kA rahasya kholate hue kahA-"kAvinda naradeva nAmaka yakSa kI AbAdhA se grasta hai--isako yakSa kI chAyA AtI hai / isane ekAnta meM apane putra ke samakSa yaha prakaTa kara diyaa| use bhI maiMne suna liyaa|"3 rAjA ne kAvinda se pUchA- kyA yaha saca hai ? " kAvinda bolA-"hA~, rAjan ! yaha saca hai|" yaha sunakara rAjA ne kAvinda ko bhI jela bheja diyaa| tatpazcAt mahauSadha ne devinda kA rahasya udghATita karate hue kahA-"rAjan ! zakra ne Apake pitAmaha ko jo aSTavakra maMgala-maNi upahRta kI thI, vaha isa samaya devinda ke hasta 1. yaM sAktavanasmi senako, pApakammaM akAsi asaSmirUpaM / sakhino va rahogato asaMsi, guyhaM pAtukataM sutaM mametaM // 74 // 2. pukkusa purisassa te janinda ! uppanno rogo araajyutto| bhAtucca rahogato asaMsi, gurahaM pAtukataM sutaM mametaM // 75 // 3. abAdhoyaM asaSmi rUpo, kAvindo naradevena phuttttho| puttassa rahogato asaMsi, guyhaM pAtukataM sutaM mametaM // 76 // ____ 2010_05 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana gata hai / yaha gupta bAta isane ekAnta meM apanI mAtA ke samakSa prakaTa kI, use bhI maiMne suna liyaa|" rAjA ne devinda se pUchA-"kyA yaha saca hai ?" devinda ne uttara diyA-"hA~ mahArAja ! yaha saca hai / " rAjA ne yaha sunakara devinda ko bhI kaidakhAne meM DAla diyaa| bodhisattva kA vadha karane hetu udyata cAroM paNDita jela meM cale gye| bodhisattva ne kahA- "isI kAraNa merA kathana thA, apanI gupta bAta dUsare ke Age prakaTa nahIM karanI cAhie / prakaTa karane vAle ghora saMkaTa meM par3a jAte haiN|" bodhisattva ne dharma kA AkhyAna karate hue kahA- "gopanIya vastu ko gupta rakhanA hI uttama hai| gopanIya kA AviSkaraNa-prakaTIkaraNa prazasta nahIM hotA---uttama nahIM hotA, usase kucha bhI lAbha nahIM hotaa| jaba taka kArya niSpanna-parisampanna na ho jAe, taba taka dhIra puruSa ko cAhie ki vaha use gupta rakhe / jaba kArya siddha ho jAe to khuzI se use prakaTa kre| "manuSya apane guhya-rahasya ko udghATita na kare / jisa prakAra dhana ke nidhAna ko rakSA kI jAtI hai, vaha usI prakAra usakI rakSA kare prAjJa-buddhizIla manuSya ko cAhie ki vaha isa dizA meM jAgarUka rahe / usa dvArA rahasya kA prakaTIkaraNa uttama nahIM hai| paNDita-"vivekazIla puruSa ko cAhie, gopanIya bAta na strI ke samakSa vyakta kare, na zatru ke samakSa prakaTa kare, na apane ko bhautika padArtha dene vAle ke samakSa prakaTa kare tathA na kisI aise vyakti ke samakSa prakaTa kare, jo mana kI bAta khoja nikAlanA cAhatA ho| "jo puruSa apanI ajJAta- gopanIya bAta ko kisI ke Age prakaTa kara detA hai, taba 1. aTTavaMka-maNiratanaM uLAraM, sakko te adadA pitAmahassa / devindassa gataM tadajjahatthaM, mAtucca rahogato asaMsi guyhaM pAtukataM sutaM mameti // 77 // 2. guyhassa hi guyhameva sAdhu, nahi gurahassa pasatthamAvi kamma / anipphAdAya saheyya dhIro, nipphannastho yathAsukhaM bhaNeyya // 78 // 3. na guyhamatthaM vivareyya, rakkheya naM yathAnidhi / nahi pAtukato sAdhu, guyho attho pajAnatA // 6 // 4. tiyA guyhaM na saMseyya, amittassa ca pnnddito| yocAmisena saMhIro, hadayastheno ca yo naro // 50 // ____ 2010_05 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 261 vaha isa bhaya se ki kisI aura ko na batA de, dAsa kI jyoM usake vazagata rahatA hai, usase AtaMkita rahatA hai, usakI hara bAta ko sahatA rahatA hai|' "kisI puruSa ke rahasya ko jitane adhika loga jAnate haiM, usakI udvignatA utanI hI bar3hatI rahatI hai, vaha utanA hI duHkhita hotA hai; isalie kisI ko apanA rahasya udghATita nahIM karanA caahie| "yadi dina meM gopanIya viSaya para parAmarza karanA ho to bahuta sAvadhAnI se karanA cAhie, bahuta soca-vicAra kara karanA caahie| rAta meM dera taka vacana udgIrNa na karatA rahe-parAmarzAtmaka vArtAlApa na kare / aisA karane se vicAra-mantraNA auroM ke kAnoM meM par3a jAtI hai, jisase rahasya phUTa jAtA hai|'' rAjA ne jaba bodhisattva kA dharmAkhyAna sunA to vaha bahuta prabhAvita huaa| vaha senaka Adi paNDitoM para bahuta kruddha huA, bolA-"ye khuda rAjya ke zatru haiM, mahauSadha paNDita ko niSkAraNa merA zatru banAnA cAhate haiN| rAjA ne apane ArakSi adhikAriyoM ko AjJA dI-"inako nagara se bAhara le jaao| sUlI para car3hAkara yA inake sira kATa kara inako mauta ke ghATa utAra do|" ArakSi adhikAriyoM ne unake hAtha pIche kI ora bAMdha diye| unheM sAtha liye ve nagara se bAhara kI ora ravAnA hue| le jAte hue ve unheM rAjamArga meM pratyeka catuSpatha para khar3e karate aura unake sau-sau kor3e lagAte / bodhisattva ne yaha dekhA, karuNArdra ho rAjA se nivedana kiyA- "deva ! ye Apake purAtana amAtya haiM-parAmarzaka haiN| Apa kRpayA inake kasara mAfa kara deN|' rAjA ne bodhisattva kA anurodha svIkAra kiyA; una cAroM ko bulavAyA aura Adeza diyA ki tuma mahauSadha paNDita ke dAsa banakara rho| yaha kahakara rAjA ne unheM mahauSadha paNDita ko sauMpa diyaa| mahauSadha ne unako apanI dAsatA se mukta kara diyA, pahale kI taraha svatantra kara diyaa| rAjA ko jaba yaha jJAta huA to usane socA-aise durjana, durvicArayukta puruSoM kA mere rAjya meM rahanA ucita nahIM hai| usane unheM Adeza diyA ki tuma mere rAjya se nikala jAo, mere rAjya kI sImA ke bhItara mata rho| 1. guyhamatthamasambuddhaM, sambodhayati yo nro| mantabhedatayA tassa, dAsabhUto titikkhati // 81 / / 2. yAvanto purisassatthaM, guyhaM jAnanti manti tN| tAvanto tassa ubbegA, tasmA guyhaM na vissaje // 2 // 3. vivicca mAseyya divA rahassaM rattiM giraM nAtivelaM pmunyce| upassutikA hi suNAnti mantaM , tasmA manto khippamupeti bhedaM / / 83 // ____ 2010_05 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa // 3 bodhisattva ko phira dayA aaii| vaha rAjA ke pAsa AyA tathA rAjA ko sujhAyA - "rAjan ! ye andhe haiM, ajJa haiM, mUrkha haiM / Apa inake aparAdhoM ko bhulA deM, mApha kara deM, kRpA kara inheM apane pahale ke padoM para niyukta kara deN| hama AzA kareM, bhaviSya meM ye kabhI kutsita ceSTA nahIM kareMge / " rAjA mahauSadha paNDita ke vicAroM se bahuta harSita huA / vaha socane lagA - mahauSadha kitanA mahAn hai, apane zatruoM ke prati bhI isake mana meM kitanA udAtta maMtrI bhAva hai, anyoM ke prati to isake maMtrI bhAva kI bAta hI kyA ! isa samagra ghaTanA krama kA senaka Adi paNDitoM para itanA gaharA prabhAva par3A ki ve nirdanta sarpoM kI jyoM atyanta namra ho gaye / unake pAsa aba bolane ko kyA thA / 262 rAjya kA vikAsa mahauSadha ne rAjya ke arthAnuzAsaka tathA dharmAnuzAsaka kA kArya sambhAlA, prazAsanikarAjanaitika sudRr3hatA, dhArmika evaM naitika abhyudaya kA kArya usane hAtha meM liyA / usane vicAra kiyA, maiM vidaherAja ke zvetachatra rAjya ke atyanta uttaradAyitvapUrNa pada para hU~ / mujhe cAhie, maiM kabhI pramAda na karUM / usane socA --- sabase pahale rAjya kA pATa nagara surakSita honA cAhie; ataH usane nagara ke cAroM ora bar3A prAkAra banavAyA, bAhara tathA bhItara staMbha banavAye / prAkAra ke cAroM ora tIna khAiyA~ khudavAI - eka jala kI khAI, eka kIcar3a kI khAI tathA eka zuSka khAI / nagara meM jo purAne makAna the, unakI marammata krvaaii| bar3e-bar3e sarovara khudvaaye| unameM jala bharavAyA / nagara meM jitane dhAnya prakoSTha the, unheM bharavAyA / himAdri- pradeza se vizvAsapAtra tapasvI janoM ke mArphata jala-kamala ke bIja maMgavAye / nagara kI jala-praNAlikAoM ko svaccha kraayaa| nagara ke bAhya bhAga kI bhI marammata krvaaii| yaha saba karane kA lakSya bhAvI khatare ko rokanA thA / acAnaka koI saMkaTa A jAe to ghabarAnA na par3e / kUTanItika vyavasthA usa nagara meM bhinna-bhinna sthAnoM se Aye hue aneka vyApArI the| usane unase saMparka sAdhA tathA jAnakArI cAhI ki ve kina-kina sthAnoM se Aye hue haiM / vyApAriyoM ne apane-apane sthAna batAye / mahauSadha ne phira unase alaga-alaga pUchA ki tumhAre rAjA ko kisa-kisa vastu kA zauka hai ? unhoMne apane-apane rAjA kI priyatva - abhiruci kA paricaya diyA / mahauSadha ne unakA satkAra kiyA tathA unako bidA kiyA / mahauSadha ne apane eka sau yoddhAoM ko vahA~ bulAyA, unase kahA - " mitro ! tuma logoM ko eka mahattvapUrNa kArya para bhejatA hU~ / tuma suyogya ho, vizvasta ho| ye bheMTeM haiN| inako lekara tuma eka sau rAjadhAniyoM meM jAo / vahA~ ke rAjAoM ko unakI abhiruci ke anusAra upahAra bheMTa kro| mere guptacara ke rUpa meM pracchannatayA unakI sevA meM rahane kA avasara prApta karo / unake vizvAsapAtra bano / unake kAryoM tathA salAha-mazaviroM kI jAnakArI gupta rUpa se mujhe bhejate rho| maiM tumhAre parivAra kA, bAla-baccoM kA yahA~ para bhalI bhA~ti bharaNa-poSaNa karatA rahUMgA / " yaha kahakara mahauSadha ne unameM kisI ko karNabhUSaNa, kisI ko sone kI pAdukA, kisI ko talavAra tathA kisI ko sone kI mAlAe~ dIM, jinapara mahauSagha ke nAmAkSara aMkita the, para isa kauzala se ki sAmAnyataH dekhane para mAlUma na par3eM / usane 2010_05 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 263 unheM saMkalpabaddha kiyA, jaba ati Avazyaka ho, mujha se sambaddha kArya ho, tabhI ye akSara prakaTa kiye jAeM / yoddhA apane senApati kI AjJA ke anusAra una-una rAjAoM ke pAsa gaye / unako unakI ruci anurUpa upahAra bheMTa kiye, unase nivedana kiyA- "ApakI sevA hetu hama upasthita hue haiM / " rAjAoM ne unase pUchA - "tuma kahA~ se Aye ho ?" unhoMne apane sahI sthAna ke badale anyAnya sthAnoM ke nAma batalAye / rAjAoM ne unakI sevAe~ svIkAra kara lIM / ve vahA~ rahane lage / una rAjAoM ke vizvAsapAtra bana gaye / ekabala nAmaka rASTra thA / vahA~ ke rAjA kA nAma zaMkhapAla thA / vaha zastrAstra taiyAra karavA rahA thA, phaujeM jamA karavA rahA thA / mahauSadha kA jo yoddhA vahA~ thA, usane use vahA~ kA samAcAra bhijavAyA, yaha bhI kahalavAyA - " kahA nahIM jA sakatA - yaha rAjA kyA karanA cAhatA hai ? Apa kisI ko bhejakara svayaM asaliyata jAnane kA prayatna kareM / " adbhuta zuka- zAvaka bodhisattva ke yahA~ eka suzikSita zuka- zAvaka - tote kA baccA thA / usane use apane pAsa bulAyA aura kahA - "saumya ! ekabala rASTra meM jAo aura yaha patA lagAo ki zaMkhapAla rAjA zastrAstra kI taiyAriyA~ kyoM kara rahA hai, senAe~ jamA kyoM kara rahA hai ? vaha kyA karanA cAhatA hai ? usakI kyA yojanA hai ? tuma sAre jambUdvIpa meM vicaraNa karo tathA mere lie samAcAra lAo / " mahauSadha zuka- zAvaka ko madhu ke sAtha khIla khilAI, svAdiSTa zarbata pilAye, sahasrapAka - hajAra bAra pakAye hue ati uttama, surabhita, susnigdha tela se usake paMkha cupar3e, apane bhavana ke pUrvavartI gavAkSa meM khar3e ho use ur3AyA / vaha ekabala rASTra meM pahu~cA, mahauSadha dvArA vahA~ gupta rUpa meM niyojita AdamI se bheMTa kI, rAjA zaMkhapAla ke sahI samAcAra jAne / phira vaha zuka- zAvaka jambUdvIpa meM paryaTana karatA huA kampila rASTra ke uttara pAJcAla nAmaka nagara meM pahu~cA / una dinoM kampila rASTra meM cULanI brahmadatta nAmaka rAjA rAjya karatA thA / kevaTTa nAmaka eka vijJa brAhmaNa usakA arthAnuzAsaka, dharmAnuzAsaka thA / vaha bahuta yogya evaM catura thaa| vaha savere uThA to dIe kI rozanI meM apane zayanAgAra para dRSTi DAlI / zayanAgara susajjita, vibhUSita evaM aizvaryapUrNa thA / brAhmaNa kevaTTa vicAra karane lagA-- merA yaha vipula vaibhava kahA~ se AyA ? apanI jijJAsa kA svayaM usI ne manahI mana uttara diyA-- yaha aura kahIM se nahIM AyA, kampila nareza cULanI brahmadatta se prApta huaa| jisa rAjA ne mujhe itanA vaibhava diyA, mujhe cAhie, maiM use samagra jambUdvIpa meM agraNI rAjA ke rUpa meM pratiSThApita karUM / jaba rAjA agra nareza -- sarvocca rAjA ke rUpa meM saMpratiSTha ho jAyegA, taba maiM svayaM hI agra purohita - sarvocca purohita bana jAUgA / saverA huaa| sUraja nikalA / kevaTTa rAjA cULanI brahmadatta ke pAsa gayA aura prazna kiyA- "rAjan ! rAta meM sukhapUrvaka nIMda AI ? phira kahA - "mahArAja ! Apake sAtha kucha Avazyaka parAmarza karanA cAhatA hU~ / / " 2010_05 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 rAjA-"AcArya ! batalAo, kyA parAmarza karanA cAhate ho?" kevaTTa--'mahattvapUrNa parAmarza ekAnta meM honA caahie| rAjan ! nagara ke bhItara ekAnta prApta nahIM ho sktaa| AeM, hama bagIce meM cleN|" rAjA-"AcArya ! acchI bAta hai, aisA hI kreN|" rAjA ne apanI phauja ko bAhara chor3A / udyAna ke cAroM ora praharI biThAye / rAjA kevaTTa ke sAtha udyAna ke bhItara praviSTa huA tathA maMgala-zilA para baiThA / zuka-zAvaka ne yaha sArA kriyA-kalApa dekhA to vicAra kiyA, yahA~ mujhe kucha aisA tathya prApta hogA, jo mahauSadha paNDita ko batAne yogya rhegaa| vaha totA udyAna meM praviSTa huaa| maMgala zAlavRkSa ke pattoM meM apane ko gopita kara baiTha gyaa| rAjA kevaTa se bolA-"AcArya ! khie|" kevaTa ne kahA-"mahArAja ! apane kAna idhara kIjie / mantraNA yA parAmarza cAra hI kAnoM meM honA caahie| mahArAja ! yadi Apa merI yojanA kA anusaraNa kareM to maiM Apako sAre jambUdvIpa kA samrAT banA duuNgaa|" cULanI brahmadatta bar3A mahattvAkAMkSI thA, tRSNAdhIna thaa| usane brAhmaNa kI bAta sunii| bahuta harSita huA, kahane lagA-"AcArya ! kahie, jaisA Apa kaheMge, maiM usakA anupAlana kruuNgaa|" kevaTTa bolA- 'deva ! hama senA ekatra kreNge| pahale choTe-choTe nagaroM para AkramaNa kareMge, gherA ddaaleNge| maiM una-una nagaroM ke choTe-choTe dvAroM se bhItara praveza karUMgA, eka-eka rAjA se bheMTa karUMgA aura use kahUMgA-"rAjan ! Apako lar3ane kI jarUrata nahIM hai, kevala hamArA Adhipatya svIkAra kara leN| ApakA rAjya ApakA hI rhegaa| yadi Apa hamArA prastAva svIkAra nahIM kareMge to yuddha hogaa| hamAre pAsa bahuta bar3I senA hai| nizcaya hI Apa hAra jaayeNge| yadi hamArA anurodha svIkAra kareMge, hama Apako apanA sahacara banA leMge, anyathA yuddha kara Apako mauta ke ghATa utAra deNge|" "rAjana ! isI prakAra hama Age-se-Age baDhate jaayeNge| AzA hai, eka sau rAjA hamArI bAta svIkAra kara leNge| hama una rAjAoM ko apane nagara meM lAyeMge / bagIce meM surApAnotsava hetu eka vizAla maNDapa banavAyeMge, caMdavA tanavAyeMge / vahA~ upasthita rAjAoM ko aisI madirA kA pAna karAyeMge, jisameM viSa milA hogaa| ve sabhI vahA~ Dhera ho jaayeNge| noM kA rAjya, rAjadhAniyA~ hameM sahaja hI svAyatta ho jaayeNgii| yoM Apa samagra jambUdvIpa ke samrAT bana jaayeNge|" rAjA bolA--"AcArya ! jaisA Apane kahA, vaisA hI kreNge|" kevaTTa ne kahA - "rAjan ! yaha merI mantraNA hai, jise kevala do Apake tathA do mere, cAra hI kAnoM ne sunA hai| ise anya koI nahIM jAna sakatA / aba vilamba na kreN| zIghra yahA~ se nikala cleN|" rAjA bahuta prasanna thaa| usane kahA -"acchA, calo cleN| tote ke bacce ne rAjA tathA kevaTTa kA samasta vArtAlApa sunA / jyoM hI vArtAlApa samApta huA, kisI laTakatI huI cIja ko utArane kI jyoM usane kevaTTa kI deha para bITha kara dii| kevaTTa 'yaha kyA hai', aisA kahatA huA vismaya ke sAtha apanA muMha khole jaba Upara kI ora dekhane lagA, tote ke bacce ne usake khule hue muMha meM bITha girA dii| phira vaha 'kira 2010_05 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 265 kira' zabda karatA huA per3a kI DAlI se ur3A aura kahatA gayA- kevaTTa / zAyada tuma samajhate ho ki tamhArI mantraNA mAtra cAra kAnoM taka maryAdita hai| tamhArA yaha bhala hai| vaha isI samaya chaH kAnoM taka jA cakI hai, phaila cakI hai| vaha zIghra hI ATha kAnoM taka phuNcegii| uttarottara phailatI jaayegii| phailatI-phailatI saikar3oM kAnoM taka pahu~ca jaayegii|" kevaTa tathA rAjA yaha kahate raha gaye ki isa tote ko pakaDo. pakaDo / vaha pavana kI jyoM tIvra gati se udd'aa| bahuta hI kama samaya meM mithilA paha~ca gyaa| mahauSadha paNDita ke ghara gayA usakA yaha niyama thA ki yadi usa dvArA lAI gaI sUcanA kevala mahauSadha ko hI batAnI hotI to vaha usI ke skandha para utrtaa| yadi mahauSadha evaM amarA devI donoM ko batAne lAyaka hotI, to vaha mahauSadha kI godI meM utaratA tathA yadi sabhI logoM ke jAnane lAyaka hotI to vaha bhUmi para utrtaa| vaha zuka-zAvaka paNDita ke skandha para Akara baitthaa| isa izAre se loga bhAMpa gaye ki yaha koI gopanIya bAta kahanA cAhatA hogA / ve vahA~ se haTa gaye / mahauSadha paNDita zuka-zAvaka ko sAtha liye apane bhavana kI Upara kI maMjila para gayA aura usase pUchA - "tAta ! kyA dekhane kA, kyA sunane kA avasara prApta huA ?" zuza-zAvaka ne kahA- 'maiM samasta jambUdvIpa meM ghuumaa| mujhe tadantarvartI kisI bhI deza ke rAjA se koI bhaya, koI khatarA pratIta nahIM hotA, kintu, kampila rASTra ke uttara pAJcAla nagara meM rAjA caLanI brahmadatta kA purohita, jisakA nAma kevaTa hai, bar3A khataranAka hai| vaha apane rAjA ko bagIce meM le gayA, vahA~ gupta mantraNA kii| kevala ve do hI vahA~ rhe| maiM per3a kI DAliyoM ke bIca baiThA rahA / unakI sArI mantraNA sunatA rhaa| jaba kevaTTa dambha ke sAtha kahane lagA ..-"yaha hamArI mAtra cAra kAnoM taka sImita mantraNA hai|" para bIMTha kara dii| jaba usane sAzcayaM maha khole Upara kI ora dekhA, taba maiMne usake muMha maiM bITha girA dii|" isa prakAra usa zuka-zAvaka ne mahauSadha paNDita ko vaha saba sunA diyA, jo usane uttara pAJcAla nagara meM dekhA thA, sunA thA / paNDita ne usase pUchA"kyA unhoMne apanA kAryakrama nirdhArita kara liyA ?" tote ne kahA-"hAM, unhoMne aisA nizcaya kara liyaa|" ___ mahauSadha paNDita ne zuka-zAvaka kA samucita satkAra karavAyA, use svarNa-nirmita piMjare meM sukomala bichaune para littvaayaa| phira usane mana-hI-mana kahA, purohita kevaTTa yaha nahIM jAnatA ki maiM bhI mahauSadha huuN| usakI samasta yojanA ko tahasa-nahasa kara ddaaluuNgaa| ___mahauSadha paNDita ne nagara meM jo dIna-kuloM ke loga rahate the, unheM nagara se bAhara AbAda kiyA rASTra, janapada tathA nagara ke dvAroM ke sannikaTavartI grAmoM ke samRddhizAlI, susampanna bar3e-bar3e parivAroM ko bulavAyA, unheM nagara meM AbAda kiyaa| nagara meM vipula dhanadhAnya ekatra karavAyA, saMgRhIta krvaayaa| rAjA caLanI brahmadatta ne kevaTa dvArA parikalpita yojanA ke anusAra apanA abhiyAna cAla kiyaa| usane eka nagara para gherA DAlA / jaisA pUrvavaNita hai. kevaTa vahA~ ke rAjA se milA, use samajhAyA. apane adhIna kara liyA, apane vijayAbhiyAna meM sammilita kara liyA / phira usane cUlanI brahmadatta se kahA-"rAjan ! senA liye aba hama anya rAjA ke nagara ko ghereN|" rAjA ne vaisA hI kiyaa| kevaTTa kI yojanAnusAra yaha krama calatA gyaa| aneka rAjA adhIna hote gaye / mahauSadha dvArA bhinna-bhinna rAjAoM kI sevA meM saMpreSita, ____ 2010_05 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 Agama aura tripiTaka : [khaNDa : 3 niyukta usake guptacara usake pAsa lagAtAra sUcanAeM preSita karate-"brahmadatta kA vijayAbhiyAna uttarottara gatizIla hai| usane aba taka itane nagaroM, ina-ina nagaroM para adhikAra kara liyA hai| Age adhikAra karatA jA rahA hai| Apa pramAdazUnya rheN|" mahauSadha vApasa uttara bhijavAtA--- "maiM yahA~ satata jAgarUka huuN| tuma sAvadhAnI se apane kArya meM tatpara rho|" sAta varSa, sAta mahIne tathA sAta dina ke samaya ke antargata cULanI brahmadatta ne videha rAjya ke atirikta samasta jambUdvIpa para apanA kabjA kara liyaa| rAjA brahmadatta ne kevaTTa se kahA- "AcArya! videha rAjya para adhikAra karanA abhI bAkI hai, hama udhara bar3he, nagara ko ghereN|" kevaTTa bolA-"rAjan ! mahauSadha paNDita ke hote hue yaha saMbhava nahIM hai ki hama nagara para adhikAra kara skeN| vaha bahuta buddhizIla hai tathA upAya khojane meM parama pravINa hai|" kevaTTa ne usake aneka guNoM kI carcA kii| vaha khuda bhI samucita upAya-sarjana meM pravINa thA; ataH vaha kevaTTa kI vizeSatAoM ko yathArthata: samajhatA thaa| usane brahmadatta ko upayukta vidhi se samajhA diyA ki mithilA kA rAjya bahuta choTA-sA hai, hamane samagra jambUdvIpa kA rAjya adhikRta kara liyA hai, isa choTe se rAjya ko na liyA jAe to koI vizeSa bAta nhiiN| zeSa rAjA, jo kahate the ki mithilA rAjya ko jIta lene ke bAda hI jayapAna kareMge, kevaTTa ne unheM bhI rAjI kara liyA ki videha jaise ati sAmAnya se rAjya ko lekara hameM kyA karanA hai / vaha to eka prakAra se hamArA hI hai, jaba cAheMge taba le leMge, isalie aba hama ruka jAeM, Age na bddh'e| kevaTTa ne bahuta uttama rIti se unheM smjhaayaa| ve mAna gaye, ruka gye| mahauSadha dvArA niyukta puruSoM ne usake pAsa sUcanA preSita kI, cULanI brahmadatta sau rAjAoM ke sAtha mithilA para AkramaNa karane A rahA thA, para, vaha Ate Ate ruka gayA, vApasa apane nagara ko lauTa gyaa| mahauSadha ne unako kahalavAyA-"Age usakA kyA kAryakrama hai, vaha kyA karane jA rahA hai, isakI pUrI jAnakArI prApta karo tathA yathA samaya mere pAsa pahu~cAte rho|" udhara brahmadatta ne kevaTTa se pUchA - "aba hameM kyA karanA cAhie ?" kevaTTa ne kahA-- "aba hama loga vijaya-pAna kreNge|" usane naukaroM ko Adeza diyA ki udyAna ko khUba sajAnA hai, sau caSakoM meM madirA taiyAra rakhanI hai, vividha prakAra ke matsya-mAMsAdi svAdiSTa padArtha prastuta karane haiN| samajha kara yaha saba karane meM laga jaao| vahA~ gupta rUpa se kAryarata mahauSara ke AdamiyoM ne yaha samAcAra mahauSadha ko bheja diyaa| unako yaha jJAna nahIM thA ki madirA meM viSa milAkara adhikRta rAjAoM ko mAra DAlane kA SaDyantra hai / mahauSadha ko yaha saba mAlUma thA; kyoMki zuka-zAvaka ne usako yaha pahale hI batA diyA thA, jaba rAjA brahmadatta tathA kevaTTa brAhmaNa ne yaha mantraNA kI thii| mahauSadha ne apane AdamiyoM ko sUcita karavAyA ki vijayopalakSya meM madirA-pAna kA vaha Ayojana kaba hogA, sahI patA lagAkara sUcanA kro| unhoMne surApAna-samAroha ke ThIka dina kA patA kiyA, mahauSadhapaNDita ko isakI sUcanA dii| paNDita ne vicAra kiyAmujha jaise prajJAzIla puruSa ke rahate itane rAjAoM kA bemauta maranA upayukta nahIM hai| maiM unako bacAUMgA / usane una hajAra yoddhAoM ko, jo usake sAtha hI janme the-jisa dina usakA janma huA, usI dina jinakA janma huA thA, apane pAsa bulavAyA / unako sArI sthiti se ____ 2010_05 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] 1 kathAnuyoga - catura rohaka : mahAM ummagga jAtaka 267 avagata karAyA, saba bAteM vizada rUpa meM samajhAIM, sikhAIM aura unase kahA - " mitro ! rAjA cULanI brahmadatta apane bagIce ko susajjita, vibhUSita karAkara eka sau rAjAoM ke sAtha vijayapAnotsava - apanI vijaya ke upalakSya meM madirA pAna kA Ayojana kara rahA hai / vaha vijayapAnotsava nahIM hai, mRtyupAnotsava hai / viSamizrita madirA pilAkara brahmadatta rAjAoM kI hatyA karanA cAhatA hai / maiM cAhatA hU~, yaha pApa kRtya na ho| tuma vahA~ pahu~ca jAo / jaba rAjAoM ke Asana lagA diye gaye hoM aura jaba taka koI bhI una para nahIM baiThA ho, saba khAlI par3e hoM, tuma loga yaha kahanA - rAjA cULanI brahmadatta ke Asana ke ThIka bAda nyAyataH hamAre rAjA kA Asana hai / tuma usa para kabjA kara lenA / yadi vahA~ ke AdamI pUcheM - tuma kisake vyakti ho to kaha denA, hama videharAja ke AjJAnuvartI adhikArI hai / ve kaheMge- - sAta dina, sAta mahIne aura sAta varSa meM hamane yuddhodyoga kara aneka rAjya liye, para, eka dina bhI hamAre dhyAna meM nahIM AyA ki tumhArA bhI koI rAjya hai / jAo, sabake anta meM jo Asana lagA hai, lelo / yoM ve tumhAre sAtha saMgharSa kareMge / tuma loga saMgharSa bar3hA denA aura kahanA ki brahmadatta ke atirikta koI bhI rAjA hamAre rAjA se viziSTa nahIM hai / phira kahanA - yaha kitanI burI bAta hai, hamAre rAjA ke lie Asana taka nahIM lagAyA / hama yaha samAroha nahIM hone deMge / na hama vijayopalakSya meM madirApAna karane dege aura na isa avasara para vizeSa rUpa se taiyAra kiye gaye matsya -mAMsAdi padArtha hI khAne deMge / isa prakAra hallA karanA, zora macAnA, dhamakiyoM dvArA unheM varjita karanA, trasta karanA, eka bar3A-sA DaMDA lekara sabhI surA-pAtroM ko phor3a DAlanA, matsya-mAMsa ko idhara-udhara bikhera denA, khAne lAyaka na rahane denA / phira zIghratA se senA meM ghusa jAnA, devatAoM ke nagara meM praviSTa asuroM kI jyoM usameM halacala macA denA aura unheM kaha denA - hama mithilA nagarI ke mahauSadha paNDita ke vyakti haiM, yadi kisI meM zakti ho to hamArA kucha kareM, hameM pkdd'eN| isa prakAra unheM AtaMkita kara vahA~ se cale AnA / yoddhAoM ne kahA--"svAmin ! hama aisA hI kreNge|" ve zastra sajjita hue| vahA~ se prasthAna kiyA / yathA sthAna pahu~ce / vahA~ kA bagIcA devodyAna kI jyoM vibhUSita thA / eka bar3A sapheda candauvA tanA thA / usake nIce sau rAjAoM ke lie sau siMhAsana lage the / yoddhAoM ne vaha aizvarya chaTA dekhii| unhoMne saba vaisA hI kiyA, jaisA mahauSadha ne unheM samajhAyA thaa| logoM meM khalabalI macagaI / saba hakke-bakke raha gaye / ve yoddhA yaha saba kara mithilA loTa Aye / I rAjapuruSoM ne rAjA cULanI brahmadatta ko evaM tadadhikRta, samAgata rAjAoM ko isa ghaTanA se sUcita kiyA / brahmadatta ko bar3A krodha AyA -- bahuta burA huA, hamArI sArI yojanA hI dhvasta ho gaI / rAjA bhI bahuta kruddha hue - vijayopalakSya meM Ayojita surApAna se hameM vaMcita kara diyaa| sainika bhI bar3e nArAja hue - niHzulka bar3hiyA madirApAna kA avasara thA, hameM vaha nahIM lene diyA gayA / brahmadatta ne rAjAoM ko apane pAsa bulAyA aura kahA - "hama mithilA para AkramaNa kareMge | videharAja kA khaDga dvArA ziraccheda kareMge, use apane pairoM se rauMdeMge aura phira hama vijayotsava meM surApAna kreNge|" phira brahmadatta ne kevaTTa ko ekAnta meM bulAyA aura kahA - " dekha rahe ho, hamArI sArI yojanA miTTI meM milA dI gii| vaisA karane vAle zatru ko hama pakar3eMge, daNDita kareMge / 2010_05 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 sau rAjAoM kI aThAraha akSauhiNI senA hamAre sAtha hai / use sAtha liye hama usa ora bar3heM / " brAhmaNa kevaTTa bar3A paNDita thA-- uttama prajJA kA dhanI thA / usane samajha liyA, mahauSadha paNDita ko jIta pAnA zakya nahIM hai / yadi vaisA kadama uThAyege to lajjita honA par3egA; isalie mujhe cAhie ki rAjA ko vaisA karane se rokUM / yaha socakara vaha bolA"rAjan ! yaha videharAja kI tAkata nahIM hai / yaha saba mahauSadha paNDita kA buddhi-kauzala hai / vaha bar3A pratApazAlI hai, prajJAvAn hai / jisa prakAra mRgarAja dvArA surakSita giri-guhA ko nahIM jItA jA sakatA, usI prakAza usa dvArA surakSita mithilA ko hama nahIM jIta pAyeMge / yadi hamane vaisA duSprayAsa kiyA to usakA pariNAma hamAre lie lajjAjanaka hogA / isa - lie hameM vahA~ nahIM jAnA cAhie / " rAjA ko apanI zakti kA abhimAna thA, aizvarya kA mada thA / use kevaTTa kI bAta nahIM jNcii| vaha bola uThA - "hama itane zaktizAlI haiM, mahauSadha hamArA kucha bhI bigAr3a nahIM kara sakatA / " rAjA kevaTTa kI salAha kI paravAha nahIM karatA huA sau rAjAoM tathA aThAraha akSauhiNI senA liye vijayAbhiyAna para nikala par3A / kevaTTa ne dekhA, rAjA atyanta madoddhata hai / vaha mere abhimata se sahamata nahIM huA / rAjA ke nizcaya ke viruddha jAnA, usakA virodha mola lenA mere lie ucita nahIM hai / yaha socakara vaha bhI sAtha ho gayA / taba taka mahauSadha ke yoddhA mithilA pahuMca cuke the| unhoMne jo kucha kiyA, mahauSadha paNDita ko batAyA / mahauSadha ke AdamiyoM ne sandeza bhejA ki rAjA cULanI brahmadatta mithilA ko adhikRta karane tathA videharAja ko pakar3ane hetu apane adhInastha sau rAjAoM evaM unakI aura apanI senAoM ke sAtha Age bar3ha rahA hai / Apa jAgarUka tathA sAvadhAna raheM / brahmadatta sasainya jaise-jaise Age bar3hatA gayA, usakI sUcanA mahauSadha ke pAsa ve bhijavAte gaye / mahauSadha isase aura adhika sAvadhAna hotA rahA / videharAja ne bhI sunA ki cULanI brahmadatta mere nagara para AkramaNa karane A rahA hai / 1 1 brahmadatta senA sahita nirdiSTa sthAna para pahuMca gyaa| rAtri kA prathama prahara thA / usake sainikoM ke hAthoM meM lAkhoM mazAleM thIM / unheM sAtha liye mithilA nagara ko ghera liyA / nagara ke cAroM ora hAthiyoM kA gherA DAlA, rathoM kA gherA DAlA, ghor3oM kA gherA DAlA / aisA pratIta hotA thA, mAno hAthiyoM, rathoM aura ghor3oM ke prAkAra - parakoTe hoM / senA ke loga khar3e zora kara rahe the, tAliyAM pITa rahe the, kolAhala kara rahe the, mastI se nAca rahe the, garjanA kara rahe the / mazAloM kI rozanI tathA maNi AbhUSaNoM kI dIpti se sAta yojana vistIrNa mithilA nagarI Alokamaya ho utthii| hAthiyoM kI ciMghAr3a, ghor3oM kI hinahinAhaTa, rathoM, padAtiyoM evaM vAdyoM kI AvAja se aisA lagatA thA, mAno dharatI phaTI jA rahI ho / videharAja ke cAroM paNDitoM ne yaha kolAhala sunA / unheM vastusthiti kA jJAna nahIM thaa| ve videharAja ke pAsa gaye aura kahane lage- "rAjan ! bar3A zora ho rahA hai| mAlUma nahIM, yaha kyA hai ? hameM isakI jAnakArI prApta karanI caahie|" rAjA ne mana-hI-mana vicAra kiyA, saMbhava hai, cULanI brahmadatta mithilA para AkramaNa karane A gayA ho / usane mahala kI khir3akI kholI / usase bAhara kI ora bhAMkA to usakI AzaMkA sahI nikalI / 2010_05 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 266 akasmAt usake muMha se nikala par3A--aba hamAre prANa nahIM bceNge| brahmadatta hama sabakI jAna le legaa| atyanta ghabarAhaTa ke sAtha vaha unase bAtacIta karane lgaa| mahauSadha ko jaba yaha vidita huA ki brahmadatta car3ha AyA hai, usane nagara ko ghera liyA hai to vaha siMha ke sadRza sarvathA nirbhaya banA rahA / usane nagara kI surakSA kI vyavasthA kii| rAjA ko AzvAsana dene hetu rAjabhavana meM aayaa| rAjA ko namaskAra kiyA, eka tarapha khar3A ho gyaa| rAjA ne jyoM hI use dekhA, usake mana meM DhADhasa bNdhaa| usane vicAra kiyA, mahauSadha paNDita ke sivAya hameM isa saMkaTa se aura koI ubAra nahIM sktaa| rAjA ne kahA"pAJcAla kA rAjA brahmadatta samasta senAeM liye A pahu~cA hai / pAJcAla senA aprameyaaparimita-apAra hai| pITha para bhArI bojhA uThAye le calane meM sakSama padAti-senA ke paidala sipAhI bar3e lar3AkU haiM / sainika vRnda sabhI prakAra ke yuddhoM meM, yuddha-vidhiyoM meM pravINa haiM / ve tatkSaNa sphUrti se zatruoM ke ziraccheda karane meM samartha haiM / dundubhi, Dhola tathA zaMkha Adi kI AvAja sunate hI ve jAga uThate haiN| ve AvaraNoM-kavaca Adi aMgarakSopakaraNoMyuddhAlaMkAroM se vibhUSita haiN| pAJcAlarAja kI senA dhvajAoM, hAthiyoM, ghor3oM, zilpiyoM tathA zUravIroM se supraSThita hai--saMyukta hai| kahA jAtA hai isa senA meM dasa prajJAzIla paNDita haiM, jo ekAnta meM vicAra-vimarza karate haiN| rAjamAtA gyArahavIM parAmarza dAtrI haiM, pAJcAla rAja jisake niyamana meM haiM / yahA~ eka sau anuyukta-brahmadatta ke anugAmI, yazasvI-kIti mAn kSatriya-rAjA haiM, jinake rAjya brahmadatta ne svAyatta kara liye haiM, jo antarvyathA liye haiM. jo pAJcAlarAja ke nirdezana meM haiN| rAjA jaisA brahmadatta kahe-AdiSTa-nirdiSTa kare, vaisA karane vAle haiM, mana se na cAhate hue bhI madhurabhASI haiM, mana se anumata na hote hue bhI pAJcAlarAja ke vazagata hone se usakA anusaraNa kara rahe haiN| pAJcAla rAja kI senA ne mithilA nagarI ko pUrI taraha ghera liyA hai| aisA pratIta hotA hai, mAno vaha senA videha kI rAjadhAnI kA cAroM ora se khanana kara rahI ho, usakI jar3e khoda rahI ho| jaise AkAza meM cAroM ora tAre chAye rahate haiM, usI prakAra sainika mithilA nagarI ke cAroM ora chA gaye haiN| mahauSadha ! aba tumahI koI upAya khojo, jisase isa vipatti se hama chUTa skeN|" 1. paJcAlo sabbasenAya brahmadatto smaagto| sAyaM paJcAliyA senA appameyyA mahosadha / / 84 // piTTi matI pattimatI sabbasaMgAmako vidaa| ohAriNI saddavatI bherisaMkhappabodhanA // 5 // lohavijjAlaMkArAmA chajinI vaamrohinnii| sippiyehi susampannA sUrehi suppatiTThitA // 86 // dasettha paNDitA Ahu bhUripA rhogmaa| mAtA ekAdasI rao paJcAliyaM pasAsati / / 7 / / athetthekasataM khatyA anuyuttA ysssino| acchinnaraTTA vyathitA paJcAlinaM vasaM gatA // 88|| yaM vadA takkarA raJo akAmA piymaannino| paJcAlamanuyAyanti akAmA vasino gatA // 86 // tAya senAya mithilA tisandhi parivAritA / rAjadhAnI videhAnaM samantA parikhaJjati // 10 // uddhaM tAraka jAtA va samantA privaaritaa| mahosadha! vijAnAhi kathaM mokkho bhavissati // 2 // 2010_05 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 jaba mahauSadha ne rAjA kA yaha kathana sunA, to usane socA-yaha rAjA mRtyu se DarA huA hai| jaise rugNa puruSa ko cikitsaka kA sahArA cAhie, bubhukSita vyakti ko bhojyapadArtha cAhie, pipAsu ko jala cAhie, usI prakAra mere sivAya isa samaya isake lie aura koI zaraNa nahIM hai / maiM isakI vyAkulatA, vyathA dUra karUM / yaha socakara mahauSadha ne pASANakhaNDa para avasthita siMha kI jyoM garjanA karate hue kahA-'rAjan ! bhaya na kareM / sukhapUrvaka rAjya kA bhoga kreN| DaMDe se jaise kauoM ko ur3A diyA jAtA hai, kamAna dvArA jaise bandaroM ko bhagA diyA jAtA hai, maiM isa aThAraha akSauhiNI senA ko isa prakAra bhagAUMgA ki sainikoM ko, yoddhAoM ko bhAgate hue apanI dhotiyoM taka kI sudha nahIM rhegii| usane Age kahA-"rAjan ! paira phailAkara sukha se soeM, sAMsArika bhogoM kA Ananda leN| maiM aisA upAya karUMgA, jisase rAjA brahmadatta pAMcAlika senA kA parityAga kara bhAga khar3A hogaa|" mahauSadha paNDita ne rAjA ko isa prakAra bharapUra dhIraja bNdhaayaa| phira vaha nagara se bAhara nikalA, nagara meM vRhat utsava manAne kI ghoSaNA hetu Dhola bjvaayaa| usane nagaravAsiyoM ko AzvAsana dete hue kahA-"tuma loga nizcinta raho, sAta dina taka Anandotsava manAo, puSpa mAlAeM dhAraNa karo, candana Adi sugandhita padArthoM kA deha para vilepana karo, susvAdu, uttama bhojya, peya-padArthoM kA sevana karo, yatheccha surA-pAna karo, nAco, gAo, bajAo, cillAo, tAliyA~ piitto| isa utsava-samAroha meM jo bhI dhana vyaya hogA, vaha mere jimme rahegA / mahauSadha kA bhI prajJA-prabhAva-bauddhika camatkAra dekho, vaha kyA karatA hai|" mahauSadha ne unheM yaha bhI samajhA diyA ki brahmadatta ke AdamI utsava ke sambandha meM jaba unase pUche to ve kyA uttara deN| jaisA mahauSadha ne saMketa diyA thA, sabane vaisA hI kiyA / saMgIta kI svara-lahariyA~ tathA vAdya-dhvani bAhara taka sunAI de rahI thiiN| pAJcAla sainika suna rahe the / nagara ke choTe dvAra se-gupta dvAra se loga bhItara Ate the| dvAra para pahare kA bhArI intajAma thaa| bhItara Ane vAloM ko khUba dekha-dekhakara Ane diyA jAtA thaa| isa bAta kA pUrA dhyAna rakhA jAtA thA ki zatru ke loga kahIM praveza na kara jaaeN| nagara meM AnandollAsamaya utsava cala rahA thaa| jo bhI bAhara se Ate, ve logoM ko utsava meM, manovinoda meM, hAsa-parihAsa meM nimagna dekhate / caLanI brahmadatta ne, jo apanI senAoM ke sAtha gherA DAle par3A thA, yaha kolAhala sunA, apane mantriyoM se kahA- "aThAraha akSauhiNI senA hamAre sAtha hai / hamane usa dvArA nagara ko ghera rakhA hai, kintu, bar3A Azcarya hai, nagaravAsiyoM meM na koI bhaya hai, na Ataka hai, ve prasannatA-pUrvaka utsava manA rahe haiM, tAliyA~ pITa rahe haiM, zora macA rahe haiM, gA rahe haiN|" mahauSadha dvArA niyukta guptacaroM ne use mithyA sUcanA dI-"rAjan ! prayojanavaza kisI taraha choTe dvAra se hamane nagara meM praveza kiyaa| hamane utsava-rata nAgarikoM se pUchA'are ! sAre jambUdvIpa ke rAjAoM ne tumhAre nagara ko ghera rakhA hai, tuma jalasA manA rahe ho, bar3e pramAdI-lAparavAha mAlUma par3ate ho|' unhoMne bar3e sahaja bhAva se uttara diyA- 'bAlyAvasthA se hI hamAre rAjA kI eka AkAMkSA thI, jaba samasta jambUdvIpa ke rAjA merA nagara ghera leMge, taba bahuta bar3A samAroha Ayojita kraauuNgaa| Aja usakI yaha AkAMkSA pUrNa ho 1, pAde deva ! pasArehi bhuJjakAme ramassu ca / hitvA paJcAliyaM senaM brahmadatto palAyati // 12 // ____ 2010_05 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 301 gaI hai / isIlie usane Dhola bajAkara svayaM utsava kI ghoSaNA karavAI / tadanusAra yaha utsava cala rahA hai|' rAjA apane mahala kI UparI maMjila para baiThA huA utsava dekha rahA hai madirA pAna kara rahA brahmadatta ne yaha sunA to vaha krodha se Aga babUlA ho gayA / usane apanI phauja ke eka bhAga ko Adeza diyA ki nagara para hamalA karo, khAiyoM ko tor3a DAlo, parakoTe lAMgha jAo, daravAje kI bar3I-bar3I burjoM ko dhvasta kara DAlo, nagara meM praviSTa ho jAo / jaise gAr3iyoM meM miTTI ke bartana lAdakara lAye jAte haiM, usI prakAra mithilA vAsiyoM ke mastaka, videharAja kA mastaka kATa kara, gAr3iyA~ bharakara mere pAsa lAo / rAjA brahmadatta kA yaha Adeza sunakara aneka vIra yoddhA vividha prakAra ke zastrAstroM se susajjita hokara daravAje ke samIpa pahu~ce / mahauSadha ke sainika, jo pahale se hI vahA~ niyukta the, Ane vAlI paristhitiyoM kA sAmanA karane ko tatpara the, unhoMne una para ubalA huA kIcar3a, patthara Adi pheMke / AkramaNa karane ko utArU sainika ghabarA gaye, vApasa lauTa Aye / brahmadatta ke sainika nagara kA prAkAra tor3ane hetu khAI lAMghakara jAne ko udyata hote to burjI ke bIca meM khar3e hue mithilA ke yoddhAoM ke bANoM se tathA anyAnya zastroM ke prahAra se pIr3ita hote, naSTa hote / mahauSadha paNDita ke yoddhA brahmadatta ke yoddhAoM ke prahArodyata hAthoM kI nakaleM karate hue unako taraha-taraha se gAliyAM dete, dhamakAte / ve surA-pAtra hAtha meM lete, matsya- mAMsa kI salAkheM hAtha meM lete, dUra khar3e brahmadatta ke yoddhAoM kI ora Age bar3hAte, unheM dikhAte, kahate - tumheM ye nahIM milate hoMge, jarA pI lo, khA lo, yoM unheM cir3hAkara khuda pI jAte, khA jAte / ve parakoTe para khuzI se cahalakadamI karate isa prakAra surakSita the ki unakA koI kucha nahIM bigAr3a sakatA / nairAzya brahmadatta ke yoddhA apane rAjA ke pAsa gaye aura kahane lage - "rAjan ! viziSTa RddhiprApta puruSoM ke atirikta mithilA ko koI nahIM jIta sakatA / " cAra-pA~ca dina vyatIta ho gaye, brahmadatta ne dekhA, jisa rAjya ko hathiyAne Aye the, aba taka hama usakA kucha bhI nahIM bigAr3a sake / usane AcArya kevaTTa se kahA - "hama nagara para kabjA nahIM kara sakate, koI bhI vahA~ taka nahIM pahu~ca sakatA, kyA kiyA jAe / " jala saMkaTa kA AtaMka kevaTTa ne kahA - "rAjan ! cintA mata kIjie, eka upAya, dhyAna meM AyA hai / jala prAyaH nagara se bAhara hotA hai / yahA~ bhI aisA hI hogA / yadi hama jala banda kara deM to hamArA abhiyAna saphala hogaa| nagara ke loga jaba jala ke abhAva meM duHkhita hoMge, to ve svayaM hI daravAje khola deMge / " rAjA brahmadatta ko lagA, yaha upAya samucita hai / usane kevaTTa kA sujhAva svIkAra kiyaa| nagara meM kisI bhI taraha jala na pahu~ce, aisI avarodhaka vyavasthAe~ kIM / mahauSagha dvArA niyukta guptacaroM ko brahmadatta kI isa yojanA kA patA cala gayA / unhoMne patra meM ye samAcAra likhe / use eka sarakaNDe meM bA~dhA va usake dvArA mahauSadha ke pAsa samAcAra bhejA / mahauSadha aise viSayoM meM pahale se hI jAgarUka thA / usane Adeza de rakhA thA ki 2010_05 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 jo koI sarakaNDe meM baMdhA patra dekhe, vahA~ se use le Ae, mujhe sauMpa de| tadanusAra eka puruSa ne vaha mahauSadha paNDita ke pAsa pahuMcA diyaa| mahauSadha ne sarakaNDe meM ba~dhe patra ko nikaalaa| usameM ullikhita samAcAra pddh'aa| AtmasAmarthya ke prakATya kI bhASA meM bolate hue usake muMha se nikalA-ve nahIM jAnate, maiM mahauSadha paNDita huuN| phira usane sATha hAtha lambA eka bA~sa mNgaayaa| use bIca meM se ciravAyA, sApha krvaayaa| eka sAtha jur3avAyA, Upara carma dvArA bNdhvaayaa| phira usake Upara mRttikA lipvaaii| himAlaya para sAdhanA dvArA jinhoMne vizeSa RddhiyA~ prApta kI thIM, aise yoganiSTha tapasvIjanoM dvArA AnIta kardama-kumuda ke bIja pUSpakariNI ke kinAre gArA DalavAkara upta krvaaye| usa sthAna para vaha bA~sa rkhvaayaa| use jala se ApUrNa krvaayaa| eka hI rAtri meM kumuda puSpa uga kara bAMsa kI khola meM se bar3hatA huA Upara nikalA / mahauSadha ne apane AdamiyoM ko AjJA dI ki use tor3a lo aura bahmadatta ko do / unhone kumuda ko nAla se todd'aa| use nAla meM lapeTA tathA vahA~ pheMka diyA, jahA~ brahmadatta ke paricara the / pheMkate hue kahA-"yaha isalie hai ki brahmadatta ke caraNoM kI sevA karane vAle paricara, anucara Adi bhUkheM na mare, ise le leM, nAla ko khA le, kumuda-puSpa ko sajjA, vibhUSA ke lie dhAraNa kreN| mahauSadha paNDita dvArA niyukta puruSoM meM se eka ke hAtha meM yaha par3A / usane use brahmadatta meM samakSa upasthApita kiyA aura kahA---"mahArAja ! isa kumuda kI nAla to dekheN| hameM itanI lambI nAla jIvana meM kabhI nahIM dekhii| rAjA bolA-'isa nAla ko naapo|" mahauSadha paNDita ke AdamiyoM ne use nApane meM cAlAkI kii| nAla jo sATha hAtha lambI thI, use assI hAtha lambA btaayaa| rAjA ne yaha jAnanA cAhA ki yaha kumuda kahA~ utpanna huA? una AdamiyoM meM se eka ne asatya uttara diyaa| usane kahA"rAjana / eka dina maiM bahata pipAsita thaa| icchA haI, Aja sUrA-pAna dvArA apanI pyAsa bujhaauuN| maiM choTe daravAje meM se kisI taraha nagara meM praviSTa ho gyaa| maiMne vahA~ nAgarikoM ke krIr3A-vinoda hetu nirmANita bar3I-bar3I puSpakariNiyA~ dekhiiN| vahA~ naukA-vihAra karate hae logoM ko aise puSpa tor3ane hue dekhaa| yaha puSpa puSkariNI ke taTa para ugA huA hai| gahare jala meM uge puSpa to sau-sau hAtha nAla ke hoMge hii|" yaha sunakara rAjA brahmadatta Azcarya meM DUba gyaa| rAjA ne AcArya kevaTTa se kahA-"AcArya ! jala-saMkaTa upasthita kara nagara ko nahIM jItA jA sktaa| isameM jalapUrNa kitanI hI puSkariNiyAM pahale se hI vidyamAna haiN| jala-saMkaTa upasthita karane kI apanI yojanA Apa vApasa lauTA liijie| kucha aura socie|" dhAnya-saMkaTa kevaTTa ne kahA-"acchA, to dhAnya kA saMkaTa utpanna kara ise jiiteNge| dhAnya nagara ke bAhara se AtA hai| isake Ane ke saba mArga roka dege / yaha sunakara rAjA brahmadatta bolA"AcArya ! yaha ThIka hai / khAdyAnna ke abhAva meM videharAja ko hamAre adhIna honA hI pdd'egaa|" apane chadmaveSI guptacaroM dvArA mahauSadha paNDita ko yaha samAcAra mila gyaa| usake muMha se nikalA-brAhmaNa kevaTTa mere pANDitya evaM prajJotkarSa ko nahIM jaantaa| mahauSadha ne apane nagara ke parakoTe para gArA bichvaayaa| usameM dhAna upta kara diye| bodhisattvoM 2010_05 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satta: AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 303 ke Azaya, parikalpanAe~ kabhI apUrNa nahIM rhtiiN| dhAna ke paudhe kevala eka rAtri meM ugakara, bar3hakara itane U~ce ho gaye ki prAcIra se Upara uThe hue dRSTigocara hone lge| brahmadatta ne yaha dekhA, usane sAzcarya pUchA-"parakoTe ke Upara ye hare-hare kyA dRSTigocara ho rahe haiM ?" mahauSadha paNDita ke chadmaveSI guptacara, jo banAvaTI taura para brahmadatta ke vizvasta sevaka bane the, usake pIche lage rhte| ve jhaTa bola par3e-"rAjan ! jaba 'mahauSadha ko yaha AzaMkA huI ki usake yahAM dhAnya-saMkaTa upasthita kiyA jA sakatA hai to usane pahale hI rASTra se dhAnya ekatra karavAyA aura nagara ke sAre koThe bharavA liye / jo dhAnya bacA, use prAcIra ke samIpa giravA diyaa| dhUpa meM par3e dhAnya para vRSTi kA jala par3ane se paudhe uga aaye| maiM bhI eka dina kAryavaza choTe daravAje se nagara meM praviSTa huaa| maiMne prAcIra ke pAsa par3A dhAnya dekhaa| muTThI bhara uThAyA, use galI meM DAla diyaa| maiMne to yoMhI jijJAsA evaM kutUhala-vaza uThAyA thaa| loga merA parihAsa kara bole- 'pratIta hotA hai, tuma bhakha ke mAre ho, dhAnya ko apane vastra ke palle meM bAMdha lo aura apane ghara le jAo, pakAkara khA lo|" rAjA brahmadatta ne yaha sunA to usakA dila baiTha gyaa| usane kevaTTa se kahA"AcArya ! dhAnya kA saMkaTa upasthita kara hama isa nagara ko kabje meM nahIM kara sakate / yaha upAya bhI kAragara nahIM hogaa|" iMdhana-nirodha kevaTTa ne kahA- "khaira, dUsarA upAya kreNge| dhAnya, jala saba ho, kintu, yadi iMdhana na ho to bhojana taiyAra nahIM hotaa| hama iMdhana kA saMkaTa upasthita kareMge; kyoMki iMdhana to nagara meM nahIM hotA, jaMgala se AtA hai|" rAjA bolA-AcArya ! ApakI yojanA upayukta hai|" mahauSadha ke guptacara satata sAvadhAna the, kArya-kuzala the| unhoMne jhaTa mahauSadha ko yaha samAcAra bheja diyA / mahauSadha ne tatkAla, jitane U~ce dhAnya ke paudhe dRSTigocara hote the, utane U~ce-U~ce Idhana ke Dhera lagavA diye / mahauSadha ke AdamI parakoTe para cahalakadamI karate hue brahmadatta ke sainikoM kA, logoM kA parihAsa krte| unakI ora bar3I-bar3I lakar3iyAM pheMkate aura kahate-"tuma bhUkhe ho to lo, ina lakar3iyoM se patalI-patalI khicar3I pakA lo aura pI lo|" brahmadatta ne pUchA-"parakoTe se Upara uThe hue lakar3iyoM ke Dhera dRSTigocara ho rahe haiM, yaha kyA bAta hai ?" mahauSadha ke gupta puruSoM ne batAyA-"rAjan ! AzaMkita iMdhana saMkaTa kA vicAra kara mahauSadha ne pahale se hI bahuta-sI lakar3iyA~ maMgavA lIM, gharoM ke pIche ke hissoM meM rakhavA diiN| jo vahAM nahIM samA sakI, unheM nagara ke parakoTe ke samIpa rakhavA diyaa| ye unhIM lakar3iyoM ke Dhera haiM / rAjan ! nagara meM lakar3iyoM kA vipula saMgraha hai|" rAjA ko yaha bAta jaMca gii| usane kevaTTa se kahA-'AcArya ! iMdhana kA nagara meM bhArI saMgraha hai| iMdhana kA saMkaTa utpanna nahIM kiyA jA sktaa| hamArA yaha upAya bhI nirarthaka siddha hogaa|" kevaTTa ne kahA- "rAjan ! mere pAsa eka anya upAya bhI hai|" rAjA bolA- "AcArya ! mujhe tumhAre upAyoM kA anta najara nahIM aataa| hama kisI bhI taraha videharAja ko nahIM jIta skte| hama vApasa lautteNge|" 2010_05 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana dharma-yuddha kevaTTa ne kahA- "rAjan ! yaha hamAre lie bar3I zarmanAka bAta hogii| loga kaheMge, cULanI brahmadatta sau rAjAoM ko sasainya sAtha lekara bhI videharAja ko parAjita nahIM kara skaa| kevala mahauSadha ne hI pANDitya aura prajJA kA ThekA nahIM liyA hai| maiM bhI prajJAvAn huuN| maiM eka SaDyantra rcuuNgaa|" brahmadatta- AcArya ! kyA SaDyantra racoge ?" kevaTTa- "hama dharma-yuddha Ayojita kreNge|' brahmadatta-"dharma-yuddha se tumhArA kyA abhiprAya hai ?" kevaTa-"senA nahI lar3egI, donoM rAjAoM ke donoM paNDita eka sthAna para ekatra hoMge, mileNge| unameM jo pahale praNAma karegA, vaha parAjita mAnA jAyegA / dharma-yuddha meM aisA hotA hai / mahauSadha yaha rahasya nahIM jAnatA / Ayu meM maiM jyeSTha hai, vaha kaniSTha hai / mujhe dekhate hI vaha praNAma kregaa| phalataH videharAja kI parAjaya mAnI jaayegii| isa yukti dvArA hama binA lar3e videharAja ko parAjita kara apane rAjya meM lauTa jaayeNge| yaha dharma-yuddha kI rUparekhA hai|" mahauSadha ko tatkAla isa SaDyantra kA patA cala gyaa| vaha mana-hI-mana kahane lagA. SaDyantrI kevaTTa mujhe parAjita nahIM kara sktaa| yadi maiM kevaTTa se parAjita ho jAUM to merA nAma mahauSadha nhiiN| rAjA brahmadatta ko yaha yojanA pasaMda aaii| usane kahA- "AcArya ! Apane yaha bar3A uttama upAya socA hai / usane videharAja ko uddiSTa kara eka patra likhvaayaa| choTe daravAje ke mArga se vaha patra videharAja ke pAsa preSita kiyaa| patra meM ullekha thA-"kala dharmayuddha Ayojita hogaa| merI ora ke paNDita tathA ApakI ora ke paNDita kA mukAbalA hogA / dharmAnusAra hAra-jIta kA phaisalA hogaa| dharma-yuddha kI yaha cunautI jo svIkAra nahIM karegA, usakI hAra samajhI jaayegii|" videharAja ne mahauSadha paNDita ko bulvaayaa| use sArI bAta btlaaii| mahauSadha paNDita ne jabAba diyA-"rAjan ! bahuta acchI bAta hai| Apa uttara dilavA dIjiekala sabere hI pazcimI daravAje para dharma-yuddha kA maJca taiyAra milegaa| vahA~ A jaaeN| videharAja ne, rAjA brahmadatta kA jo dUta dharma-yuddha kA sandeza lekara AyA thA, usI ke sAtha isa Azaya kA patra bheja diyaa| ___ mahauSadha ne kevaTTa ko harAne kA saMkalpa kiyaa| pazcimI daravAje para dharma-yuddha kA maJca taiyAra krvaayaa| kevaTTa dharma-yuddha meM Ane ko taiyAra hone lgaa| na jAne kaba kyA ho jAe, yaha socakara kevaTTa kI surakSA ke lie aneka vyaktiyoM ne use apane ghere meM liyaa| brahmadatta ke adhInastha eka sau rAjA bhI dharma-yuddha ke lie nirmApita maJca ke nikaTa pahu~ca gye| kevaTTa bhI vahA~ pahu~ca gyaa| ___ ughara bodhisattva ne saverA hote hI zaucAdi se nivRtta ho, surabhita jala se snAna kiyaa| kAzI meM nirmita eka lakSa ke mUlya kA uttama vastra dhAraNa kiyaa| saba prakAra ke AbhUSaNoM se apane ko suzobhita kiyaa| vividha prakAra kA uttama bhojana grahaNa kiyaa| tatpazcAt vaha rAjabhavana ke daravAje para gyaa| videharAja ne usakA svAgata kiyA, bhItara 2010_05 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 305 bulaayaa| usane rAjA ko namaskAra kiyA aura vaha eka tarapha khar3A ho gyaa| rAjA ne kahA-"mahauSadha ! kyA kahanA cAhate ho?" mahauSadha-"maiM dharma-yuddha ke maJca para jA rahA haiN|" rAjA- maiM tumhAre lie kyA karUM?" mahauSadha-"rAjan ! maiM kevaTTa brAhmaNa ko maNi dvArA pravaJcita karanA cAhatA huuN| Apake yahA~ aSTavakrayukta-ATha sthAnoM para vakra--bAMkA jo amUlya maNiratna hai, vaha mujhe de diijie|" rAjA bolA "bahuta acchA tAta ! use liye jaao|" rAjA ne vaha amUlya ratna khajAne se maMgavAyA tathA mahauSadha ko de diyaa| mahauSadha ne maNiratna liyA, rAjA ko praNAma kiyA, rAjabhavana se utarA / phira usane apane sahajAta-apane janma ke dina utpanna apane sahacara eka sahasra yoddhAoM ko sAtha liyaa| vaha nabbe sahasra kASArpaNa mUlya ke zveta azva jute ratha para ArUr3ha huaa| nagara ke daravAje para pahu~cA / kevaTTa bhI vahA~ khar3A thaa| vaha mahauSadha ke Ane kA bar3I tIvra utkaNThA se intajAra kara rahA thaa| nirantara A~kheM phAr3e dekhate rahane se pratIta hotA thA, mAno usakI gardana pralamba ho gaI ho / bar3I teja dhUpa thii| usake zarIra se pasInA cU rahA thaa| mahauSadha paNDita apane bahusaMkhyaka anuyAyiyoM se ghirA thaa| vaha siMha kI taraha nirbhaya evaM romAJcazUnya thaa| usane dvAra khulavAyA, nagara se bAhara AyA, rathArUr3ha huA, zera kI taraha mustaidI se calA / rAjA brahmadatta ke adhInastha sau rAjAoM ne usakA rUpa-saundarya evaM dyutimattA dekhI to unheM patA calA, zrIvardhana seTha kA aMgaja yaha mahauSadha paNDita hai, jisake tulya prajJAzIla sampUrNa jambUdvIpa meM anya koI nahIM hai / ve sahasra bAra yahI kahate gaye / devavRnda se saMparivatta indra kI jyoM mahauSadha apratima zobhA eva aizvarya ke sAtha hAtha meM vaha divya maNiratna liye kevaTTa kI ora bddh'aa| kevaTTa ne jaba mahauSadha ko dekhA to vaha vaha asthira-sA astavyasta-sA hone lgaa| vaha mahauSadha kI ora Age bar3hane lagA, kahane lagA--"mahauSadha ! maiM bhI paNDita hU~, tuma bhI paNDita ho / hamArA eka hI kArya-kSetra hai / hama tumhAre nikaTa itane samaya se Tike haiM, tumane hamako koI upahAra taka nahIM bhejaa|" bodhisattva ne jabAba diyA--'paNDita ! maiM tamako dene lAyaka upAyana khojatA rahA, aba taka nahIM milA : Aja hI mujhe yaha divya maNiratna prApta huA hai| loka meM isake sadRza anya koI maNiratna nahIM hai / " kevaTTa ne mahauSadha ke hAtha meM divya, dedIpyamAna maNiratna ko dekhA, mana-hI-mana vicAra kiyA-mahauSadha mujhe yaha bheMTa meM denA cAhatA hai| usane yaha socakara apanA hAtha phailA diyA aura kahA- "laao|" mahauSadha ne kevaTTa ke phaile hue hAtha ke kinAre para maNiratna ko DAla diyaa| maNiratna aMguliyoM para par3A / vaha vajana meM bhArI thA / kevaTTa use aMguliyoM para na samhAla sakA / vaha usakI aMguliyoM se phisalakara nIce gira gayA, bodhisattva ke pairoM meM jA rukaa| kevaTTa ke mana meM maNiratna lene kA loma samAyA thA / vaha use lene ke lie bodhisattva ke pA~voM kI ora jhukaa| bodhisattva ne eka hAtha se usakA kandhA pakar3A, dUsare hAtha se pITha pkdd'ii| muMha se yaha kahatA rahA-"AcArya ! uThie, maiM to Apase Ayu meM bahuta choTA hU~, Apake pautra ke sadRza huuN| uThie, mujhe praNAma mata kiijie| kintu, bhItara-hI-bhItara usako isa taraha dabAye rakhA ki vaha idhara-udhara hila bhI na ske| auroM ko na mAlUma hone dete hue usake 2010_05 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 mukha mastaka ko bhUmi ke sAtha isa prakAra ragar3A ki usase rakta nikalane lagA / phira dhIre se usI ko sunAte hue kahA- "andhe ! bevakUpha ! tU mujhase praNAma karavAnA cAhatA thA ?" aisA kaha gardana pakar3a use dUra jhaTaka diyA / vaha uThA aura vahA~ se bhAga chuuttaa| bodhisattva ke AdamI sAvadhAna the hii| unhoMne maNiratna ko uThA liyA / bodhisattva ne kevaTTa ko sambodhita kara "uThie, mujhe praNAma mata kIjie / " yaha jo kahA thA, vaha sarvatra phaila gayA / parAjaya logoM ne eka sAtha jora se kolAhala kiyA, hallA kiyA ki kevaTTa brAhmaNa ne mahauSadha paNDita ke caraNoM meM praNAma kiyA / brahmadatta Adi sabhI rAjAoM ne kevaTTa ko mahauSadha ke pairoM para lagA dekhA thA / unhoMne yahI samajhA, hamAre paNDita ne mahauSadha ko praNAma kiyA, hama parAjita ho gaye / saMbhava hai, mahauSadha aba hameM prANa lie binA na chor3e / ve apane- apane ghor3oM para savAra hue aura uttara pAJcAla kI dizA meM bhAga chuutte| jaba unako bhAgate dekhA to bodhisattva ke manuSyoM ne phira zora kiyA - "rAjA cULanI brahmadatta apane anugAmI sau rAjAoM ke sAtha bhAgA jA rahA hai / " yaha sunakara bhAgane vAle rAjA mauta ke bhaya se aura adhika tvarA ke sAtha bhAgane lage | unakI senAe~ chinna-bhinna ho gaIM / brahmadatta kI vijaya-yojanA dhUla meM mila gaI / mahauSadha ke AdamI zora macAte rahe, hallA karate rahe / isa prakAra binA raktapAta ke unhoMne eka bar3I lar3AI jIta lI / kevaTTa kI bhartsanA senA se saMparivRta bodhisattva nagara meM lauTa AyA / brahmadatta, sahavartI rAjA tathA sainika bhAgate-bhAgate kucha hI dera meM tIna yojana taka pahu~ce / azva para ArUDha kevaTTa azva ko betahAzA daur3AtA huA, apane mastaka se cUte khUna ko poMchatA huA mAgalI huI senA taka pahu~cA / kahane lagA- "bhAgo mata, maiMne mahauSadha ko praNAma nahIM kiyaa|" sainika ruke nahIM, usakI bAta sahI nahIM maanii| use gAliyA~ dete hue tathA usakA parihAsa karate hue kahate gaye"are pApiSTa duSTa brAhmaNa! kahA to tUne yaha thA ki maiM dharma-yuddha karUMgA aura jAkara tumane eka aise vyakti ko praNAma kiyA, jo tere pote ke barAbara bhI nahIM hai / aisA koI kArya nahIM hai, jise 'tuma na kara sko| tuma anucita se anucita kArya kara sakate ho| vaha atyanta tvarA pUrvaka ghor3e ko bhagAtA rahA, punaH sainikoM taka pahu~cA aura unako kahA--"tuma loga mere kathana para bharosA karo, maiMne mahauSadha ko praNAma nahIM kiyA / usane mere mana meM maNi ratna lene kA lobha utpanna kara mujhe pravaJcita kiyA hai, ThagA hai / " yoM bahuta kucha kaha sunakara usane sainikoM, rAjAoM tathA brahmadatta ko kisI taraha bar3I kaThinAI se Azvasta kiyA / senA kA jI jamAyA / senA itanI vizAla thI ki tadgata sainika eka-eka muTThI dhUla yA patthara kA eka-eka Tukar3A bhI pheMkate to khAI bhara jAtI, dhUla yA patthara ke Tukar3oM kA Dhera nagara ke prAcIra se bhI kahIM adhika U~cA ho jAtA, kintu, bodhisattvoM ke saMkalpa sadA nirbAdha rahate haiM, paripUrNa hote haiM / kisI eka bhI manuSya ne dhUla yA patthara ke hAtha taka nahIM lagAyA / ve vApasa apane zivira meM lauTa Aye / kUTa-yukti kA prayoga rAjA brahmadatta ne kevaTTa se pUchA 2010_05 - " aba hama kyA kareM ?" Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 307 kevaTTa ne kahA-"rAjan ! aba hama nagara kA bAhara se saMparka sarvathA avaruddha kara deN| choTe daravAje se bhI saba kisI kA AvAgamana roka deM, na kisI ko bhItara jAne deM, na kisI ko bAhara Ane deN| logoM kA jaba bAhara nikalanA bilakula banda ho jAegA to ve Akula ho jAeMge, ghabarA uThege, mukhya daravAjA khola deNge| hama nagara para kabjA kara leMge, zatruoM ko adhIna kara leNge|" mahauSadha kI guptacara-vyavasthA itanI sphUrta aura custa thI ki udhara jo bhI yojanA banatI, tatkAla usake pAsa khabara pahu~ca jaatii| upayukta mantraNA bhI avilamba usake pAsa pahuMca gii| usane socA-yadi ye bahuta samaya taka yahA~ gherA DAle par3e rahe to yaha sukhada nahIM hogA / aba kalyANa isI meM hai ki buddhi kauzala dvArA inheM jaise bhI ho, yahA~ se bhagA denA caahie| usane kisI vAk-pravINa, parAmarza-kuzala vyakti kI khoja kii| use anukevaTTa nAmaka puruSa kA dhyAna aayaa| usane use apane pAsa bulAyA aura kahA-"AcArya ! tumako hamArA eka mahattvapUrNa kArya saMpAdita karanA hai|" anukevaTTa bolA-'jaisA Apa kaheMge, karU~gA, btlaaeN|" mahauSadha ne kahA- 'tuma para koTe para khar3e raho / jaba hamArI ora ke loga asAvadhAna hoM, taba tuma brahmadatta ke sainikoM kI ora, usake AdamiyoM kI ora pUe, matsya-mAMsa Adi pheMkate raho, unase kaho-Atura mata bano, yaha khAo, kucha dina yahA~ aura Thaharane kA prayAsa kro| jaise piMjaroM meM murge bandI hote haiM, nagara ke loga bandI haiN| ve jaldI himmata hAra jAe~ge, nagara kA daravAjA khola deNge| tuma loga videharAja ko tathA nIca mahauSadha ko bandI banA lenaa| "hamAre AdamI jaba tumheM yaha kahate suneMge, ve tumhAre para krodhita hone kA bhAva pradarzita kareMge, burI taraha gAliyAM deMge, dhmkaaeNge| brahmadatta ke logoM ke dekhate hue ve tumheM pakar3eMge, paira pakar3akara ghasITeMge, bAMsa kI phaTTiyoM se pITane kA svAMga kareMge, tumhAre sira ke bAloM ko pakar3a unameM iMToM kA lAla burAdA bikhera deMge, gale meM rakta kanera kI mAlA DAla deMge, kucha mAra-pITa karege, pITha para mAra ke nizAna banA deNge| phira tumheM prAcIra para car3hAeMge, bar3I se TokarI meM biThAe~ge, rasse dvArA brahmadatta kI senA kI tarapha bAhara utAra deNge| ve yaha kahate hue ki tU rahasyabhedaka hai, cora hai, rASTradrohI hai, tumheM brahmadatta ke sainikoM ko sauMpa deMge / sainika tumheM rAjA brahmadatta ke pAsa le jaaeNge| rAjA tumase prazna karegAtumhArA kyA kasUra hai ? taba tuma rAjA ko uttara denA-mahArAja ! maiM pahale bahuta saMpattizAlI thaa| mahauSadha ne mere viruddha rAjA se zikAyata kI ki yaha hamAre rAjya kA bheda zatruoM ko detA hai| usakI zikAyata para rAjA ne merA saba vaibhava chIna liyaa| mahauSadha ne mujhe isa prakAra daridra banA diyA, merI kIrti, pratiSThA saba miTA dii| maiMne mana-hI-mana nizcaya kiyA, maiM mahauSadha se badalA lUM, usakA ziraccheda karavAU~, taba mere jI meM jI aae| mere mana meM yaha saMkalpa thaa| maiM Apake AdamiyoM ko jaba dekhatA, ve ghabarA rahe haiM, yaha socakara ki ve himmata na hAra jAe~, unako khAdya,peya detaa| yaha dekhakara mahauSadha ne mere prati apane mana meM rahe pUrvavartI zatrubhAva ko smaraNa kara merI yaha dazA karavA dii| rAjan ! Apake sainika, sevaka sArI sthiti se jAnakAra haiM ? "anukevaTTa ! isa prakAra rAjA ko taraha taraha se samajhA kara vizvAsa dilAnA aura kahanA-maiM ApakA hitaiSI huuN| mahArAja ! aba Apa nizcinta ho jAie / videharAja 2010_05 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana aura mahauSadha ke prANa aba nahIM baca sakate / mujhe jJAna hai, isa nagara kA parakoTA kina kina sthAnoM para sudRr3ha hai aura kina-kina sthAnoM para kamajora hai| mujhe yaha bhI mAlUma hai ki khAI meM kina-kina sthAnoM para magara Adi bhISaNa jala-jantu haiM aura kina-kina sthAnoM para nahIM haiN| mere pAsa sahI jAnakArI hai, Apake pAsa apAra zakti hai| maiM bahuta jaldI hI nagara para ApakA kabjA karA duuNgaa| yaha sunakara rAjA brahmadatta tuma para bharosA kara legaa| tumhArA sammAna kregaa| vaha tumheM senA tathA vAhana sauMpa degA, unakA nirdezana tumhAre hAtha meM de degaa| taba tuma senA ko lekara usa sthAna para utAranA, jahA~ bhISaNa magaramaccha hoN| usake sainika magaramacchoM ko dekhakara bhayabhIta ho jAyeMge aura kaheMge, hama nahIM utreNge| taba tuma brahmadatta se kahanA-'rAjan ! ApakI phauja ko mahauSadha ne phor3a liyA hai, bhItarI taura para apanI ora kara liyA hai| usane AcArya sahita sAre rAjAoM ko rizvata dI hai| isalie ve kevala dikhAne hetu Apake Asa-pAsa hI maMDarAte rahate haiM, Age kadama nahIM rkhte| yadi Apako mere kathana para bharosA na ho to Apa sabhI rAjAoM ko Adeza deM ki ve apane-apane AbhUSaNoM, AyudhoM se susajjita hokara Apake samakSa upasthita hoM, taba Apa bArIkI se gaura kareM, unake pAsa mahauSadha dvArA diye gaye, usake nAmAMkita kapar3e, gahane, talavAra Adi dekheM to merA vizvAsa kreN| tumhAre kathanAnusAra brahmadatta rAjAoM ko bulAyegA, mere AdamiyoM dvArA gupta rUpa se unheM dI gaI vastueM unake pAsa dekhegA to vaha yaha vizvAsa kara legA ki ye saba mahauSadha paNDita se rizvata khAye hue haiN| rAjAoM ke cale jAne ke bAda vaha tumase jijJAsA karegA-paNDita ! batalAo, aba kyA kiyA jAe? taba tuma usase kahanAmahauSadha bar3A chalI evaM prapaJcI hai| yadi Apa kucha dina aura raheM to vaha sArI senA ko apanI tarapha kara Apako bandI banA legA; ataH yahI ucita pratIta hotA hai, jarA bhI dera kiye binA Aja hI ardha rAtri ke pazcAt yahA~ se bhAga cleN| Apa yathArtha mAnie, AcArya kevaTTa bhI mahauSadha se rizvata khA cukA hai| vaha yoM hI kevala pradarzanArtha mastaka kA ghAva liye ghUmatA hai| use kucha karanA dharanA to hai nhiiN| kyA Apa nahIM dekhate, usane mahauSadha se bahumUlya maNi-ratna lekara Apako tIna yojana cale jAne para phira roka liyA aura bahakAkara phusalAkara vApasa le aayaa| vaha ApakA ahitaiSI aura azubhacintaka hai| aisI sthiti meM aba eka rAta bhI yahA~ rahanA khatare se khAlI nahIM haiN| rAjA brahmadatta tumhAre kathana se sahamata ho jaayegaa| bhAgane ke samaya tuma apane AdamiyoM ko sUcita kara denA, ve apane kartavya kI ora apramatta rheN|" mahauSadha kA kathana sunakara anukevaTTa brAhmaNa ne kahA-"paNDita ! tumhAre nirdeza ke anurUpa maiM saba kruuNgaa|" mahauSadha ne kahA- "dekho, yaha rAjanIti hai, kUTanIti hai, kucha coTeM sahanI hoNgii|" - anukevaTTa bolA- "merA jIvana surakSita rahe, hAtha-paira surakSita raheM-basa, itanA hI caahie| isake sivAya saba kucha sahya hogA, koI cintA nahIM hai, bhaya nahIM hai|" mahauSadha ne anu ke vaTTa ke pArivArikajanoM kA satkAra kiyA, unheM vRtti pradAna kii| jaisA Ayojita thA, anu kevaTTa kI durdazA kii| use rasse dvArA parakoTe se utAra diyaa| brahmadatta ke AdamiyoM ne use le liyaa| rAjA brahmadatta ne usakI parIkSA kI, vizvasanIya jAnA, usakA satkAra-sammAna kiyaa| use senA lekara bar3hane ko utsAhita kiyaa| vaha ____ 2010_05 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 309 senA lekara claa| usane senA ko aise sthAna para utArA, jahA~ bhayAnaka magaramaccha the| sainikoM ko magaramaccha nigalane lge| ve buoM para tainAta mithilA ke sainikoM ke bANa-zakti evaM tomara Adi ke prahAroM se naSTa hone lge| bhaya ke mAre ve vahIM ruka gaye, Age nahIM bddh'e| ana kevaTa rAjA brahmadatta ke pAsa AyA aura usase kahA-"rAjana ! ApakI ora se yaddha karane vAlA koI nahIM hai / yadi Apako mere kathana para bharosA na ho to rAjAoM ko apane vastroM, alaMkAroM tathA zastroM se sajjita hokara Apake samakSa upasthita hone ko kheN| ve jaba AeM to unake dvArA dhAraNa kiye gaye vastroM, AbhUSaNoM tathA AyudhoM ko dekheM, una para aMkita akSaroM ko dekheN| yaha saba sAvadhAnI se sUkSmatA se kreN|" mahauSadha kI pUrvatana yojanAnusAra vastroM, AbhUSaNoM Adi para usakA nAma aMkita thA hii| rAjA ne vaha dekhaa| use vizvAsa ho gayA ki jaisA anu kevaTTa kahatA hai, saba rizvata se daba gaye haiN| brahmadatta dvArA palAyana rAjA yaha dekhakara AtaMkita ho gyaa| vaha anu kevaTTa se bolA-"AcArya ! aba kyA kareM ?" anu kevaTTa ne kahA- "rAjan ! aba yahAM kucha bhI karane yogya nahIM hai / yadi dera kareMge to mahauSadha nizcaya hI Apa ko bandI banA legaa| mere sivAya yahA~ koI ApakA hitaiSI nahIM hai| Aja hI ardharAtri ke pazcAt isa sthAna ko chor3a denA, yahA~ se bhAga jAnA ucita hai|" adhIra brahmadatta bolA-"AcArya Apa hI mere lie dhor3A taiyAra karAeM yahAM se cala nikalane kI vyavasthA kreN|" anu kevaTTa ko nizcaya ho gayA, rAjA bahuta bhayabhIta ho gayA hai / vaha avazya bhaagegaa| taba usane DhAr3hasa baMdhAyA- "mahArAja ! haTie mata ! maiM saba vyavasthAeM juTA dNgaa|" aisA kahakara vaha rAjA ke pAsa se bAhara nikala aayaa| gupta rUpa meM kAryarata mahauSadha ke AdamiyoM ke pAsa AyA, unheM jAgarUka kiyA, kahA-"Aja ardharAtri ke pazcAt rAjA brahmadatta yahA~ se bhAgegA, tuma loga apramatta rahanA, sonA nhii|" usane rAjA ke lie ghor3e para kAThI itanI acchI kasI huI lagavAI, jo bhAgate samaya jarA bhI hile nahIM, usa para baiTha kara rAjA anAyAsa, satvara bhAga jaae| __ ardharAtri ke samaya anukevaTTa ne rAjA ko sUcita kiyA-"deva ! ghor3A taiyAra hai|" rAjA to Atura thA hI, phaurana ghor3e para savAra ho gyaa| ghor3A bhAga chUTA / anu kevaTTa bhI ghor3e para savAra thaa| usane kucha dUra taka rAjA ke pIche-pIche ghor3A daudd'aayaa| phira vaha ruka gyaa| rAjA ne apanA ghor3A rokane ko lagAma khIMcI para khUba kasI huI kAThI ke kAraNa ghor3A daur3ane kI tvarA meM thA, rukA nahIM, bhAgatA hI gayA / anu kevaTTa senA meM praviSTa ho gayA aura jora-jora se hallA macAne lagA ki rAjA cULa nI brahmadatta yuddha kA maidAna chor3akara bhAgA jA rahA hai| anukebaTTa dvArA niyojita puruSoM ne bhI apane sAthiyoM ke sAtha milakara jora-jora se yahI zora mcaayaa| brahmadatta ke adhInastha sau rAjAoM ne jaba yaha sunA to mana-hI-mana vicAra kiyA ki mahauSadha paNDita apane nagara kA dvAra khola kara bAhara A gayA hogA, aba vaha hamArA prANa lekara hI chodd'egaa| ve bahuta bhaya-trasta ho gaye / apanI sArI sAdhana-sAmagrI vahIM chor3a, ve bhAga chuutte| anu kevaTTa ke AdamiyoM ne phira jora-jora se zora macAyA ki rAjA loga bhI maidAna chor3akara bhAge jA rahe haiM / saba ora yaha AvAja phailane ____ 2010_05 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 lgii| mithilA ke prAkAra kI burjoM para videharAja ke jo sainika tainAta the, unhoMne bhI jorajora se hallA macAyA, tAliyA~ pITI / usa samaya aisA pratIta hone lagA, mAno vasundharA phaTa gaI ho, sAgara kSubhita ho gayA ho| sAre nagara meM bhItara aura bAhara yaha eka hI kolAhala vyApta thA / aThAraha akSauhiNI senA ke sipAhiyoM ne aisA samajhA ki mahauSadha ne rAjA cULanI brahmadatta ko tathA tadadhInastha sabhI rAjAoM ko bandI banA liyA hai / ve mauta ke bhaya se kA~pa uThe / unheM kahIM Azraya nahIM suujhaa| apanI dhotiyAM taka vahIM chor3a bhAga chUTe / sainya zivira khAlI ho gayA / cULanI brahmadatta aura tatsahavartI rAjA kisI taraha uttara pAMcAla pahu~ce / dhana ke ambAra dUsare dina savere mithilA kA mukhya daravAjA kholA gyaa| cULanI brahmadatta dvArA, anya rAjAoM dvArA, senA dvArA chor3e gaye dhana ke ambAra laga gaye / bodhisattva ko yaha sUcita kiyA gayA to usane kahA - "bhagor3oM dvArA chor3A gayA yaha ghana aba hama mithilA vAloM kA hai / aisA kiyA jAe- sabhI rAjA jo dhana chor3a gaye haiM, vaha videharAja ke pAsa pahuMcA diyA jaae| senA ke sAtha Aye gAthApatiyoM evaM kevaTTa kA dhana hamAre yahA~ lAyA jaae| bAkI kA dhana mithilAvAsI bA~Ta leN|' itanA dhana tathA mAla asabAba chUTA thA ki kImatI sAmAna Dhone meM pandraha dina vyatIta ho gaye, bAkI mAla asabAba Dhone meM cAra mahIne laga gaye / bodhisattva ne anukevaTTa ko, jo isa yukti kA mukhya sUtradhAra thA, atyadhika dhana, vaibhava diyA, sammAnita kiyA / tabhI se mithilAvAsI atyanta sampanna evaM samRddhizAlI ho gaye / pAJcAlacaNDI mithilA nagara kA gherA tor3akara bhAga Ane ke bAda uttara pAJcAla meM rAjA cULanI brahmadatta ko agne adhInastha rAjAoM ke sAtha nivAsa karate hue eka varSa vyatIta ho gayA / eka dina kA prasaMga hai, AcArya kevaTTa darpaNa meM apanA muMha dekha rahA thA / use apane mastaka ke ghAva kA nizAna dRSTigocara huA / usane socA, yaha zreSThi-putra mahauSadha kI karatUta hai | usane mujhe itane rAjAoM ke madhya zarmindA kiyA, merI ijjata bigAr3I / kevaTTa yaha socatA huA krodha se lAla ho gayA aura mana hI mana kahane lagA, maiM apane zatru se kaba pratizodha le pAUMgA ? vaha isa UhApoha meM kho gayA / use eka upAya dhyAna meM AyA / vaha socane lagA, hamAre rAjA ke eka kanyA hai, pAJcAlacaNDI / vaha parama rUpavatI hai, apsarAoM ke sadRza sundara hai | videharAja ko yaha kanyA deMge, isa prakAra use kAma-bhoga ke lobha meM phA~seMge, yahA~ bulAyege / kA~Te meM phaMse matsya ke sadRza videharAja mahauSadha ko sAtha liye uttara pAJcAla AyegA / bahuta AsAnI se donoM ko yahA~ mAra ddaaleNge| vaha hamArI bahuta bar3I vijaya hogii| phira vijayopalakSya meM pAnotsava Ayojita kreNge| usane apane mana meM yaha vicAra pakkA kiyaa| vaha rAjA ke pAsa AyA aura bolA - "rAjan ! eka parAmarza dene AyA hU~ / ' rAjA ne kahA--"AcArya ! tumhAre ho parAmarza kA natIjA thA, hameM apane kapar3e taka chor3akara bhAga AnA par3A / aba aura kyA karanA cAhate ho ? aba Apake cupa rahane meM hI guNa hai / " 2010_05 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 311 kevaTTa-"eka anupama upAya hai| usake sadRza aura koI upAya nahIM hai / sunie to shii|" rAjA-"to btlaao|" kevaTTa-"hama do hI vyakti raheMge / isa mantraNA meM tIsarA koI nahIM hogaa|" rAjA-"bahuta acchA, aisA hI kreNge|" taba kevaTTa rAjA ko mahala ke Upara kI maMjila para le gayA aura bolA-"rAjan ! videharAja kAmabhoga-lolupa hai| use vaisA lobha dekara hama yahA~ laayeNge| mahauSadha ko vaha sAtha lAyegA hii| mahauSadha ke sAtha usakI yahA~ hatyA kara ddaaleNge|" rAjA- AcArya ! upAya to tumheM sundara sUjhA hai, kintu, ise kriyAnvita kaise karoge?" __ kevaTTa- "ApakI rAjakumArI pAJcAlacaNDI parama rUpavatI hai| usake anindya saundarya tathA kalA-kauzala ke sambandha meM kaviyoM se gIta likhvaayeNge| una kAvyAtmaka gItoM kA saMgItakAroM dvArA mithilA meM gAna kraayeNge| gItoM kA antima bhAva hogA, yadi aisA parama divya strIratna videharAja ko labhya na ho to use rAjya se, aizvarya se, vaibhava se kyA lAbha ! ye gIta videharAja taka phuNceNge| pAJcAlacaNDI ke rUpa-lAvaNya kI prazaMsA sunakara videharAja usa para Asakta, anurakta hogaa| jaba yahA~ yaha jJAta ho jAyegA to maiM mithilA jAU~gA, kahU~gA--vivAha kA dina niyata karane AyA huuN| dina niyata kara vApasa lauTa aauuNgaa| videharAja kA~Te meM phaMse matsya kI jyoM lubdha huA mahauSadha ke sAtha yahA~ aayegaa| hama donoM ko yahA~ samApta kara DAleMge / isa prakAra videharAja rAjakumArI ke sthAna para mRtyu kA varaNa kregaa|" rAjA brahmadatta ne kevaTTa kI mantraNA svIkAra kI aura kahA- "AcArya ! Apako jo upAya sUjhA hai, vAstava meM bahuta sundara hai| hama vaisA hI kreNge|" yaha vicAra-vimarza rAjA brahmadatta ke mahala kI UparI maMjila-sthita zayanAgAra meM ho rahA thaa| vahA~ eka mainA thii| usane use sunaa| saundarya-gIta rAjA brahmadatta ne kAvyakalA pravINa kaviyoM ko bulaayaa| unheM pracura dhana dvArA puraskRta, sammAnita kiyaa| rAjakumArI pAJcAlacaNDI ko unheM dikhalAyA aura kahA"kaviyo ! rAjakumArI ke rUpa-lAvaNya ke sambandha meM gItoM kI racanA kro|" kaviyoM ne aisA karanA svIkAra kiyaa| kacha hI samaya meM ve bahata sarasa, sundara gIta likhakara lAye, rAjA ko gIta sunAye / gIta bahuta manohara the| rAjA ne unheM pAritoSika diyaa| kaviyoM se una gItoM ko nATakakAroM aura saMgItakAroM ne sIkhA tathA unheM saMgIta kI svara-lahariyoM meM nibaddha kara rAmalIlAoM meM gAne yogya bnaayaa| ve gIta jana-jana taka phaila gye| rAjA ne gAyakoM ko bulAyA aura unase kahA ki tuma bar3e-bar3e pakSiyoM ko liye rAtri ko vRkSoM para car3ha jAo, vahA~ baiTha jaao| uSAkAla meM una pakSiyoM ke gale meM kAMsya kI patalI-patalI pattiyA~ bA~dha do, pakSiyoM ko ur3A do, tuma gIta gaao| rAjA ne yaha isalie karavAyA ki loga samajhe ki pAJcAla-nareza kI rAjakumArI ke saundarya evaM rUpa-lAvaNya kA gAna AkAza meM devatA taka karate haiN| 2010_05 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 Agama aura tripiTaka : [khaNDa :3 aizvarya : lAvaNya rAjA brahmadatta ne kaviyoM ko punaH bulaayaa| unase kahA- "kaviyo ! aba tuma aise gIta likho, jinameM videharAja ke aizvarya, pratApa tathA rAjakumArI kI rUpa-suSamA kA varNana ho| gItoM meM yaha Ae ki isa prakAra kI divya lAvaNyamayI rAjakumArI ke lie videharAja ke sivAya samagra jambUdvIpa meM aura koI yogya pAtra, varaNIya nahIM hai|" rAjA ke AdezAnusAra kaviyoM ne vaisA hI kiyaa| rAjA ne unheM puraskRta kiyaa| saMgItakAroM dvArA ve gIta svara baddha kiye gye| ve gIta videharAjya meM, mithilA meM gAye gaye, lIlAoM dvArA prastuta kiye gye| mithilA ke loga harSa se praphullita ho gaye / prasannatA se eka sAtha sahasroM tAliyA~ baja uThIM / mithilAvAsiyoM ne gAyakoM ko pAritoSika svarUpa bahuta dhana diyaa| rAtri ke samaya ve gAyaka pakheruoM ko lie vRkSoM para car3ha jAte / pakheruoM ke gale meM kAMsya kI patalI-patalI pattiyA~ bA~dhakara uSAkAla meM unheM ur3A dete, gIta gAne lagate / AkAza meM ur3ate hue pakSiyoM ke gale meM baMdhI kAMsI kI pattiyA~ paraspara TakarAkara madhura AvAja krtiiN| mithilA ke nAgarika AvAja sunate, Azcaryacakita ho jAte-devatA bhI AkAza meM usa rAjakumArI ke rUpa-lAvaNya kA prazasti-gAna kara rahe haiM / videharAja taka yaha bAta phuNcii| usane apane yahA~ kaviyoM evaM saMgItakAroM ko Amantrita kiyaa| rAjakumArI pAJcAlacaNDI ke saundarya tathA apane aizvarya kI prazaMsA meM gIta sune / use yaha jAnakara atyadhika prasannatA huI ki pAJcAla rAja apanI saundaryavatI putrI ko mujhe denA cAhatA hai / usane kaviyoM evaM saMgIta kAroM ko pracura dhana dvArA puraskRta kiyaa| ve vApasa uttara pAJcAla Aye, rAjA brahmadatta ko mithilA ke samAcAra btaaye| kevaTTa : mithilA meM AcArba kevaTTa ne rAjA brahmadatta se kahA ''aba maiM vivAha kA dina nizcita karane kA bahAnA liye mithilA jAnA cAhatA huuN|" rAjA ne kahA - "AcArya ! videharAja ko dene hetu kucha upAyana sAtha lie jaaeN|" yoM kahakara rAjA ne kevaTTa ko kucha upahAra yonya vastue~ diiN| ___ kevaTTa upaharaNIya vastuoM ke sAtha bar3e AnandotsAha pUrvaka mithilA pahu~cA / usakA mithilA-Agamana sunakara logoM meM bar3I utsukatA vyApta ho gii| yaha socakara saba harSa kA anubhava kara rahe the ki aba se pAJcAlarAja tathA videharAja meM maitrI-sambandha sthApita hogaa| pAJcAla rAja brahmadatta apanI rAjakumArI kA videharAja ke sAtha vivAha kregaa| kevaTTa paNDita pANigrahaNa kA dina nizcita karane A rahA hai| videharAja ne bhI yaha sunA, bodhisattva ne bhI sunA / bodhisattva ko kucha aisI Antarika anubhUti huI ki kevaTTa kA Agamana zubha-sUcaka nahIM hai| usane vicAra kiyA, mujhe vAstavikatA kA patA lagAnA cAhie / usane caLanI brahmadatta ke yahA~ niyojita apane vyaktiyoM ke pAsa sandeza bhejA ki use vastasthiti kI jAnakArI deN| unakA uttara AyA ki isa mantraNA ke sambandha meM hameM kucha bhI jJAta nahIM hai| rAjA aura kevaTTa ke madhya yaha vicAra-vimarza zayanAgAra meM huaa| vahAM eka mainA rahatI hai| saMbhavataH vaha isa sambandha meM jAnatI ho| bodhisattva ne vicAra kiyA, hamArA nagara surakSA Adi kI dRSTi se suvibhakta rUpa meM ____ 2010_05 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 313 avasthita hai| zatru ko kabhI aisA avasara na mile ki vaha nagara-racanA kA bheda pA sake; ata: kevaTTa nagara ko dekha pAe, yaha ucita nahIM hogaa| mujhe vaisI vyavasthA karanI caahie| __bodhisattva ne nagara ke daravAje se rAjamahala taka tathA rAjamahala se apane AvAsasthAna taka mArga ko donoM ora se caTAiyoM se ghiravA diyA, Upara bhI caTAiyoM se Avata karavA diyaa| mArga ko khUba sjvaayaa| use citrAMkita krvaayaa| bhUmi para puSpa-vikIrNa krvaaye| jalabhRta kalaza rkhvaaye| kadalIvRkSa ba~dhavAye / dhvajAe~ lgvaaiiN| kevaTTa ne nagara meM praveza kiyaa| use vizeSa rUpa se viracita, suvibhakta nagara kA svarUpa dekhane ko nahIM milaa| usane vicAra kiyA, rAjA ne mere svAgatArtha mArga ko susajjita karavAyA hai| yaha bAta usake dhyAna meM nahIM A sakI ki vaha nagara ko yathAvat rUpa meM na dekha sake, etadartha nagara ko AvRta rakhane kA yaha upakrama hai| ___kevaTTa rAjA ke pAsa pahu~cA / pAJcAlarAjA dvArA praSita upahAra bheMTa kiye, kuzalasamAcAra pache aura eka tarapha baiTha gyaa| rAjA ne kevaTa kA satkAra kiyA, sammAna kiyaa| kevaTa ne apane Ane kA uddezya prakaTa karate hue kahA-'Apake sAtha hamArA rAjA maitrI-sambandha sthApita karanA cAhatA hai; ataH usane Apako bheMTasvarUpa ratna bheje haiM / aba donoM rAjyoM meM maMjubhASI, priyabhASI dUta Ate jAte rheN| ve (dUta) Anandaprada mRdu vANI boleM, unakI sukhada, madula vANI dvArA sandezoM kA paraspara AdAna-pradAna ho| pAMcAla tathA videha ke nAgarika donoM eka hoM donoM meM ekatA bhAva jaage||1 yaha kahakara kevaTTa bolA--"hamArA rAjA kisI anya amAtya ko Apake yahA~ bhejane kA socatA thA, para, usane yaha mocakara ki koI dUsarA bhalIbhA~ti bAta samajhA nahIM sakegA, mujhe hI bhejaa| mujhe kahA ki videharAja ko yaha avagata karAkara apane sAtha lete Ao; ata: merA Apase anurodha hai, Apa mere sAtha cleN| rUpa lAvaNyavatI rAjakUmArI prApta hogI tathA hamAre rAjA ke sAtha mitratA judd'egii|" rAjA kevaTTa kA prastAva sunakara harSita huaa| vaha sundara rAjakumArI prApta hone kI bAta se vizeSa AkRSTa huA, usa ora usakI Asakti huii| usane kahA- "AcArya ! dharmayuddha ke prasaMga para tuma tathA mahauSadha paNDita paraspara vivAdApanna ho gaye the| jAie, mahauSadha se bheMTa kiijie| Apa donoM paNDita haiM, kaTutA ke lie paraspara kSamA-yAcanA kara leN| phira Apasa meM parAmarza kara yahA~ aaeN|" rAjA se yaha sunakara kevaTTa paNDita mahauSadha se bheMTa karane hetu claa| mahauSadha ko yaha sUcanA prApta thii| usane usa dina sabere ghRta-pAna kara virecana le liyaa| usane mana-hImana vicAra kiyA, usa duSTa brAhmaNa ke sAtha merA vArtAlApa hI na ho, yahI acchA hai| apane ghara ko bhI khUba gIle gobara se lipavA diyaa| staMbhoM para taila lagavA diyaa| apane sone ke lie apekSita eka cArapAI ke atirikta bAkI ke saba pIr3he, khA Adi vahA~ se 1. rAjA santhavakAmo te ratanAni pavecchati / Agacchantu tato dUtA maJjukA priyabhANino // 63 // bhAsantu mudukA vAcA yA vAcA paTinanditA / paJcAla ca videhA ca ubhI ekA bhavantu te||14|| ____ 2010_05 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 haTavA diye gye| usane apane paricaroM ko samajhA diyA ki jaba brAhmaNa kevaTTa mere sAtha vArtAlApa karane kA upakrama kare to usase kahanA-brAhmaNa ! Aja mahauSadha paNDita ke sAtha vArtAlApa mata kro| usane Aja virecana hetu ghRta-pAna kiyA hai| maiM bhI jaba bolane ke nimitta muMha kholUM to mujhe bhI vaisA karane se rokate hue kahanA ki Aja Apane ghRta-pAna kiyA hai, Apa boleM nhiiN| yaha cintana kara, tadanurUpa apane sevakoM ko vistAra se samajhA kara bodhisattva ne lAla raMga ke kapar3e pahane / vaha sAtaveM talle para rakhI nIvAra kI cArapAI para so gyaa| kevaTTa aayaa| usake ghara ke daravAje meM khar3A huA aura pUchA-"mahauSadha paNDita kahA~ hai?" mahauSadha ke bhRtyoM ne kahA- "brAhmaNa ucca svara se mata bolo| yadi AnA hai to binA kucha bole A jaao| Aja mahauSadha paNDita ne virecana hetu ghRta-pAna kiyA hai| AvAja karanA niSiddha hai|" ke vaTTa mahauSadha ke ghara meM jyoM-jyoM Age bar3hA, sabhI ora se yahI AvAja aaii| vaha sAtaveM tala para mahauSadha paNDita ke pAsa phuNcaa| mahauSadha ne jyoMhI bolane jaisA kucha upakrama kiyA, usake sevakoM ne use rokA --- ' svAmin ! muMha mata kholie| virecana hetu tIvra ghata-pAna kiyA hai| isa duSTa brAhmaNa se kyA vArtAlApa karanA hai| kyA sArthakya hai ?" yoM kevaTTa ko mahauSadha ke ghara pahu~cane para baiThane ko sthAna taka na milA aura na khar3e rahane meM koI sahArA lene kA sthAna hI milaa| sarvatra gIlA gobara lipA thA, vaha kisI taraha usa para se jAkara khar3A huaa| use khar3A dekhakara mahauSadha ke AdamiyoM meM se eka ne AMkha maTakAI, eka ne tyaurI Upara car3hAI tathA eka apanA mastaka dhunane lgaa| kevaTTa yaha dekhakara stabdha raha gyaa| use samajha na par3A, yaha kyA ghaTanAcakra hai| usane kahA--"paNDita ! maiM jA rahA hai|" ___ yaha sunakara mahauSadha kA eka sevaka bolA-"are duSTa brAhmaNa! tujhe kahA thA na, hallA mata kr| phira tU kolAhala karatA hai / maiM terI haDDI-pasalI tor3a duuNgaa|" kevaTTa Dara gayA, vaha bhauMcakkA-sA raha gyaa| idhara-udhara dekhane lgaa| itane meM eka bhRtya ne bAMsa kA phaTTA kevaTTa kI pITha para de maaraa| dUsare ne usako gardana pakar3I aura use dhakkA mArA / tIsare ne pITha para thaper3A lgaayaa| siMha ke mukha se chUTehue harina kI jyoM vaha vahA~ se satvara nikala kara rAja mahala meM phuNcaa| rAjA ke mana meM vicAra AyA, mahauSadha pAJcAlarAja ke yahA~ se prApta sandeza sunakara avazya harSita huA hogaa| donoM paNDitoM ne dila kholakara dharma-carcA, jJAna-carcA kI hogii| pichale kaTu vyavahAra ke lie eka-dUsare se mAphI mAMgI hogii| yaha mere lie bar3I khuzI kI bAta hogii| usane jyoM hI kevaTTa ko AyA dekhA, usase mahauSadha paNDita ke sAtha huI bheMTa kA samAcAra jijJAsita karate hue kahA-"kevaTTa ! batalAo, mahauSadha ke sAtha tumhArA samAgama-sammilana kaisA rahA ? kyA tuma donoM ne parassara kSamA yAcanA kara lI ? kyA mahauSadha isa milana se parituSTa huA ?'' 1. kathannu kevaTTa ! mahosadhena, samAgamo Asi tadiGgha brUhi / kacci te paTinijhanto, kacci tuThTho mahosadho / / 65 // 2010_05 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 315 kevaTTa ne videha rAja se kahA-"mahArAja ! Apa use kaise paNDita samajhe baiThe haiM ? vaha bar3A aziSTa hai| usane Age kahA-"vaha anArya-uttama guNa rahita puruSa hai| vaha ziSTatApUrvaka vArtAlApa taka karanA nahIM jAnatA / vaha stabdha-DhITha hai, sabhyatA-rahita hai| mUka-gUMge aura badhira- bahare ke sadaza usane mere sAtha vArtAlApa taka nahIM kiyaa|" rAjA kevaTTa se yaha sunakara mana-hI-mana gaMbhIra ho gyaa| usane kevaTTa ke kathana kA na samarthana kiyA aura na virodha hI kiyaa| kevaTa tathA usake sAtha Ae AdamiyoM ko yAtrAvyaya dilavAyA, unake Thaharane kA intajAma krvaayaa| vaisA kara kevaTTa se kahA"AcArya ! aba jAie, vizrAma kiijie|" __ kevaTTa tathA usake sAtha Ae AdamiyoM ko vidA kara rAjA vicArane lagA-mahauSadha aziSTa nahIM hai| vaha madhura, priya vyavahAra karane meM nipuNa hai| kevaTTa se usane na kuzalasamAcAra hI pUchA, na bheMTa kara koI harSa hI vyakta kiyA / lagatA hai, usakI kalpanA meM bhaviSya bhayAnvita hai| aisA vicAra kara rAjA bolA-pratIta hotA hai naravarya-uttama puruSa-prajJAvAn mahauSadha ne samAgata prastAva kA-mantraNA kA rahasya, tAtparya yathArtha rUpeNa jAna liyA hai| merI deha meM kampana ho rahA hai / aisI sthiti meM apane deza ko chor3akara kauna anya ke hAthoM meM par3e ? 2 saMbhava hai, mahauSadha ko pAJcAla-rAja ke yahA~ se isa brAhmaNa kA Agamana priya nahIM lagA ho / vastutaH yaha mitratA jor3ane nahIM AyA ho| mujhe kAma-bhoga dvArA lubhAkara, AkRSTa kara, apane yahA~ le jAkara bandI banAne AyA ho| zAyada mahauSadha paNDita ko aisI AzaMkAe~ hoN| vAsanAmaya udvega videha rAja apane mana meM isa prakAra UhApoha karatA huA bhaya-bhrAnta baiThA thA, itane meM usake cAroM paNDita vahA~ A ge| rAjA ne senaka se pUchA-"uttara-pAJcAla jAkara rAjA caLanI brahmadatta kI rAjakumArI pAJcAlacaNDI ko byAha lAnA kyA tumheM ucita pratIta hotA hai ?" senaka bolA-'rAjan ! samAgata lakSmI ko kabhI asvIkAra nahIM karanA caahie| yadi Apa uttara pAJcAla jAkara rAjakanyA ko svIkAra kara leMge to samasta jambUdvIpa meM cULanI brahmadatta ke sivAya Apake tulya koI rAjA nahI rahegA; kyoMki brahmadatta rAjAoM meM sarvocca hai / aise rAjA kI kanyA ke sAtha vivAha hone se vivAha karane vAle rAjA kI svayaM 1. anAriyarUpo puriso janinda ! asammodako thaddho asaSmirUpo / yathA mUgo va badhiro va, na kiccatthaM abhAsatha / / 66 / / 2. addhA idaM mantrapadaM sududdasaM, attho suddho naraviriyena dittttho| tathA hi kAyo mama sampavedhati, hitvA sayaM ko parahtyamessati // 17 // 2010_05 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 hI garimA bar3ha jAtI hai| brahmadatta samajhatA hai ki Apake atirikta samagra jambU dvIpa ke rAjA usake vazavartI haiN| kevala Apa hI aise haiM, jinheM vaha apane vazagata nahIM kara sakA; ata: vaha Apako apane samAna samajhatA hai| isIlie vaha jambUdvIpa meM sarvAdhika sundara kanyA-apanI putrI pAJcAlacaNDI Apako samarpita karanA cAhatA hai| usakA prastAva svIkAra kreN| Apake kAraNa hameM bhI uttama kapar3e, uttama gahane Adi puraskAra-svarUpa prApta hoN|" rAjA ne bAkI ke tInoM paNDitoM se vahI bAta puuchii| unhoMne bhI vaisA hI javAba diyA, jaisA senaka ne diyA thaa| rAjA kA paNDitoM ke sAtha vArtAlApa cala hI rahA thA ki itane meM brAhmaNa kevaTTa jahA~ ThaharA thA, usa sthAna se niklaa| rAjA kI svIkRti prApta kara uttara pAJcAla calA jAUM,yaha socakara vaha rAjA ke pAsa AyA aura bolA.-"rAjan ! aba hamArA adhika samaya yahA~ rukanA saMbhava nahIM hai, hama jAnA cAhate haiM / kRpayA anumati pradAna kreN|" rAjA ne satkRta, sammAnita kara use apane sAthiyoM ke sAtha vidA kiyaa| mahauSadha ko jaba jJAta huA ki kevaTTa calA gayA to vaha snAna kara, uttama vastroM tathA AbhUSaNoM se vibhUSita hokara rAjA ke pAsa AyA / rAjA ko praNAma kiyA tathA eka ora khar3A ho gayA / rAjA mana-hI-mana vicArane lagA-mahauSadha paNDita vicAra-parAmarza meM atyanta nipuNa hai| vaha atIta, anAgata tathA vartamAnagata ghaTanAoM ko apane prajJAbala dvArA jAnatA hai| vaha yaha bhI jAnatA hai ki hamArA pAJcAla nagara jAnA ucita hai athavA nhiiN| yadyapi rAjA kA cintana krama aucitya lie thA, kintu, durjaya, duHsaha kAma-rAga meM Asakta hone ke kAraNa, moha meM vimugdha hone kAraNa vaha apane prathama cintana para, saMkalpa para TikA nahIM raha sakA / usane mahauSadha se pUchA- "hama chaH uttama prajJAvAn puruSoM kA, paNDitoM kA, jJAnI janoM kA eka hI vicAra hai, mujhe cULanI brahmadatta kI rAjakumArI pAJcAlacaNDI ko byAhane hetu pAJcAla nagara jAnA caahie| mahauSadha ! tuma bhI apanA abhimata kaho, vahA~ jAnA ucita hai yA nahIM jAnA--yahIM rahanA ucita hai|" mahauSadha kI mantraNA mahauSadha paNDita ne rAjA kA kathana sunA, usa para cintana kiyaa| use lagA. yaha rAjA kAmukatA se abhibhUta hai, kAmAndha hai| yaha ucita, anucita kucha nahIM samajhatA hai, mUrkha hai| isI se ke baTTa kA, cAroM paNDitoM kA kathana ise ThIka lagatA hai / maiM vahAM jAne kA ise anaucitya batalAUM aura jAne se rokuu| yaha socakara usane kahA-'rAjan ! tuma jAnate ho, pAJcAla-nareza atyanta pratApazAlI hai, atyanta balazAlI hai / jaise eka AkheTaka pAlatU. hariNI dvArA hariNa ko lubhAkara pakar3atA hai, vaha rAjA koI apanA vizeSa prayojana sAdhane hetu Apako apanI kanyA meM Asakta kara bulAnA cAhatA hai| jisa prakAra mA~sa-gaddha --mAMsalubdha matsya mAMsa se AcchAdita-pralipta kAMTe ko nahIM dekhatA, mA~sa ko hI dekhatA hai, phalataH mRtyu ko prApta ho jAtA hai; usI taraha he rAjan ! tuma bhI caLanI brahmadatta kI kanyA meM 1. channaM hi ekova matI sameti, ye paNDitA uttama bhuuripnaa| yAnaM ayAnaM athavApi ThAnaM, mahosadha ! tvampi matiM krohi||18 / / ____ 2010_05 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 317 Asakta hokara, kAma-gRddha-kAma-lolupa hokara apanI mauta ko nahIM pahacAnate, kevala usa kanyA ke saundarya meM hI tumhArI dRSTi aTakI hai / rAjan ! yadi tuma pAJcAla jAoge to zIghra hI mRtyu kA varaNa karoge / jaise jana-patha para Agata hariNa atyanta bhItigrasta hotA hai, vaise hI tuma bhIti grasta bnoge|" videharAja kI pratikriyA videharAja ne dekhA, yaha mahauSadha merI bar3I nindA kara rahA hai / yaha mujhe apane dAsa ke tulya samajhatA hai / isako yaha bhAna taka nahIM hai ki maiM videha kA rAjA huuN| brahmadatta jaise sarvocca rAjA ne mere pAsa apanI kanyA dene kA prastAva bhejA hai, use sunakara yaha apane muMha se eka bhI zubha vAkya nahIM boltaa| mere sambandha meM kitanI hIna bAta kahatA hai ki yaha rAjA ajJAnI kI taraha, mAMsalipta kA~TA nigala jAne vAle matsya kI taraha, pathAgata mRga kI taraha mRtyu ko prApta hogaa| yaha socakara videharAja krodha se Aga babUlA ho gyaa| vaha mahauSadha se bolA-"ThIka hai, hama hI bahuta bar3e murkha haiM, jo aise zubha prasaMga ke sandarbha meM tumhAre sAtha bAtacIta kara rahe haiN| are ! tuma to hala kI noka pakar3e bar3e hue ho-tuma nire ujar3a kisAna ho, tuma ina bAtoM ko kyA smjho|"2 isa prakAra videharAja ne mahauSadha ko apazabda kahe, usakA parihAsa kiyA, use eka mAMgalika kArya meM bAdhaka mAnA aura kahA--"isakI gardana pakar3akara ise mere rAjya se nirvAsita kara do-deza nikAlA de do| mujhe prApta hote strI-ratna ke lAbha meM yaha bAdhA DAlanA cAhatA hai|" bodhisattva ne vicAra kiyA, rAjA krodha meM hai| yadi koI rAjA ke kathanAnusAra merI gardana pakar3a legA yA hAtha pakar3a legA, mujhe nikAlane lagegA to mere lie jIvana-paryanta yaha atyanta lajjAjanaka hogA, isalie acchA yahI hai, maiM khuda hI yahAM se nikala calUM / yaha socakara usane rAjA ko praNAma kiyA aura vaha apane AvAsa-sthAna ko calA gyaa| 1. jAnAsi kho rAja ! mahAnubhavo, mahabbalo cULanI brhmdtto| rAjA ca ta icchati kAraNatthaM, migaM yathA okacarena luddo // 16 // yathApi maccho balisaM vakaM maMsena chAditaM / Amagiddho na jAnAti maccho maraNamattano // 10 // evameva tuvaM rAja ! cULanIyassa chiitrN| kAmagiddho na jAnAsi maccho va maraNamattano // 10 // sa ce gacchasi paJcAlaM khippamattaM jahissasi / migaM pathAnupannaM ca mahantaM bhayamessasi // 102 / / 2. vayameva bAlamhase eLa mUgA, ye uttamatthAni tayI lpimh| kimeva tvaM naMgalakoTibaddho, atthAni jAnAsi yathApi any|| 103 // 3. ima gale gahetvAna nAsetha vijitA mm| yo me ratanalAbhassa antarAyAya bhAsati // 104 // 2010_05 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 rAjA bhI kevala krodhAvezavaza vaisA bola gayA, usane apane kisI karmacArI ko vaisA karane kA Adeza nahIM diyaa| vastutaH usake mana meM bodhisattva ke prati Adara-bhAva thaa| mahauSadha kA sthairya bodhisattva ne vicAra kiyA-yaha rAjA ajJa hai / apanA hita, ahita nahIM smjhtaa| kAma-vAsanA meM lipta hokara yaha socatA hai, rAjakanyA ke sAtha avazya vivAha karUMgA, kintu, yaha nahIM jAnatA, isakA pariNAma kitanA bhayajanaka hogaa| vivAha ke sthAna para mahAvinAza kA sAkSAtkAra karegA / isane mujhe jo apazabda kahe, mujhe una para gaura nahIM karanA cAhie; kyoMki yaha kAma-gRddhatA ke kAraNa abhI apanA ApA khoye hai / isane merA bar3A upakAra kiyA hai, mujhe bahuta vaibhava diyA hai, merI bar3I pratiSThA kI hai, ucca pada diyA hai| mujhe isakI sahAyatA karanI caahie| pahale maiM sahI sthiti kA patA lagAne tote ko bhejuuNgaa| mADhara totA mahauSadha ne mADhara nAmaka tote ko bulavAyA / vaha totA dautya-karma meM bahuta nipuNa thaa| usase kahA--"mere hare paMkhoM vAle mitra ! Ao, merA eka kArya karo / pAJcAlarAja cULanI brahmadatta ke zayanAgara meM eka mainA nivAsa karatI hai / usase tuma ekAnta meM jAnakArI prApta karanA / use saba kucha mAlUma hai / cULanI brahmadatta aura kevaTTa brAhmaNa ne mantraNA kI hai, use vaha jAnatI hai|" mADhara bahuta buddhimAn aura kAryakuzala thaa| usane kahA- maiM yaha kArya kruuNgaa|" yoM kahakara vaha AkAza meM ur3a gyaa| atyanta tvarApUrvaka ur3atA huA uttara pAJcAla phuNcaa| rAjA cULanI brahmadatta ke zayanAgara meM AvAsita mainA ke pAsa gyaa| vahA~ pahu~ca kara usane sundara gRhavAsinI, madhurabhASiNI mainA ko saMbodhita kara kahA"saga! tama kazala to ho? svacchanda vihAriNI ! anAbhaya-nIroga svastha to ho? tumheM khAne ko zahada aura khIla to prApta hotI hai ?" __ mainA bolI- "mitra ! maiM kuzalakSemayukta hU~, arugNa-svastha haiM, mujhe khAne ko zahada ke sAtha khIla prApta hotI hai / tuma kisa sthAna se Ae ho yA tumako kisane bhejA hai| aba se pahale tumheM kabhI dekhA nahIM, tumhAre sambandha meM kabhI sunA nhiiN|" 1. tato ca so apakkamma vedehassa upntikaa| atha AmantayI dUtaM mADharaM suvapaNDitaM / / 105 / / ehi samma harIpakkha veyAvaccaM karohi me| atthi paJcAla rAjassa sALikA sayanapAlikA // 106 / / taM pattharena pucchassu sA hi sambassa kovidaa| sA tesaM sabbaM jAnAti ro ca kosiyassa ca // 107 // Amoti so paTissUtvA mADharo suvpnnddito| AgamAsi harIpakkho sALikAya upantikaM // 108 // tatovakhoso gantvAna mADharo svpnnddito| atha AmantayI sugharaM sALikaM majubhANikaM // 109 / / kacci te sughare khamanIyaM kacci vesse anAmayaM / kacci te madhUnA lAjA labbhate sughare tava // 110 // kusalaJceva ye samma atho samma anAmayaM / / atho me madhunA lAjA labbhate sutapaNDita !! 111 // kuto nu samma Agamma kassa vA pahito tuvaM / na ca me si ito pubbe diTTho vA yadi vA suto / / 112 // ____ 2010_05 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 316 mainA kA kathana sunakara tote ne vicAra kiyA ki yadi maiM isase yaha kahUM ki maiM mithilA se AyA hU~ to yaha prANa cale jAe~ to bhI bheda nahIM kholegI, merA bharosA nahIM karegI; isalie maiM ise manaH kalpita bAta kahUM ki maiM zivi rASTra ke ariSTapura nAmaka nagara se AyA hU~, zivirAja dvArA saMpreSita hU~ / isa prakAra mana-hI-mana mithyA kalpanA kara vaha bolA - "maiM zivirAja ke mahala meM usake zayanAgAra meM rahatA thA / vaha rAjA bar3A dharmaniSTha hai| usane mujhe bandhana se mukta svatantra kara diyA / "" yaha sunakara usa mainA ne apane lie svarNa pAtra meM rakhI zahada milI khIla aura mIThA pAnI use diyA / mainA ne usase pUchA - " mitra ! tuma bahuta dUra se Aye ho| tumhAre Ane kA kyA prayojana hai ?" totA to yahA~ eka ati gopanIya rahasya kA patA lagAne AyA thA; ataH use vahI karanA thA, jisase usakA kArya siddha ho| usane mithyA kalpanA kara uttara gddh'aa| vaha bolA"merI bahuta priya tathA madhura bolane vAlI preyasI - bhAryA eka mainA thI / sugRhe ! mere dekhatedekhate eka bAja ne usakA vadha kara DAlA / " mainA ne usase pUchA- - "bAja ne tumhArI bhAryA kA vadha kaise kara DAlA ?" totA bolA - " kalyANi ! suno, eka dina kA prasaMga hai, hamArA rAjA jala-vihAra hetu gayA / usane mujhe bhI bulAyA / maiM bhI apanI bhAryA ko sAtha liye rAjA ke sAtha gayA / maiMne bhI khUba jala krIDA kI / sAyaMkAla rAjA ke sAtha vApasa lauTA / rAjA ke sAtha hI hama mahala meM gaye / hama donoM kA zarIra pAnI se gIlA thA / zarIra ko sukhAne ke lie hama mahala ke jharokhe se nikale, samIpavartI mInAra ke rikta sthAna meM baitthe| usI samaya eka aisA duHsaMyoga banA, eka bAja mInAra se hama para jhpttaa| mRtyu bhaya se trasta maiM zIghra vahA~ se bhaagaa| merI bhAryA taba gAbhina thI / vaha tvarApUrvaka bhAga na sakI / mere dekhate-dekhate usa bAja ne usake prANa le liye / vaha use le gayA / maiM atyanta du:khita huA / zoka ko nahIM saha sakA / phUTa-phUTa kara rone lagA / hamAre rAjA ne yaha dekhA, mujhase kahA - 'tuma kyoM rudana kara rahe ho ? roo nahIM, koI anya patnI khoja lo / ' maiMne usase kahA - 'rAjan ! asadAcAriNI, zIlavirahitA patnI lAne se kyA hogA / vaisI sadAcAriNI, suzIlA patnI kahAM milegI / aba to duHkha pUrvaka ekAkI vicaraNa hI zreyaskara hai| su "taba rAjA ne kahA- 'saumya ! merI dRSTi meM eka mainA hai / vaha sadAcAriNI hai, zIlA hai| vaha terI bhAryA jaisI hI guNavatI hai / vaha rAjA cULanI brahmadatta ke zayanAgAra meM nivAsa karatI hai / tuma vahA~ jAo, usakI manobhAvanA jAno, use sahamata karo / yadi vaha tumheM dRSTa evaM manohara lage to hameM Akara kho| maiM svayaM yA mahArAnI vahA~ jAyeMgI, usa mainA ko zAna-zaukata ke sAtha le AyeMgI / ' vaha Age bolA--"hamAre rAjA ne mere mana meM jo abhilASA utpanna kI, usase 1. ahosi sivirAjassa pAsAde sayanapAlako / tato sodhammiko rAjA baddhe mocesi bandhanA / / 113 || 2. tasa mekA dutiyAsi sALikA maJjubhANikA / taM tattha avadhI seno pekkhato sudhare mama // 114 // 2010_05 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 mujhe prasannatA huI / yadi tuma svIkAra karo to hama jIvana-sAthI banakara bana kara rheN|" mainA ko tote kI bAta priya lgii| vaha mana-hI-mana harSita huI, kinta , apane mana kA bhAva gopita kara vaha anicchA vyakta karatI huI kahane lagI --"zuka zukI kI icchA kare, zAlika (puruSa mainA) zAlikA (strI mainA) kI kAmanA kare, yaha to svAbhAvika hai, samucita hai, kintu, zuka evaM mainA kA sahavAsa kaisA rhe|"2 mainA kA kathana sunakara totA samajha gayA, yaha merA prastAva asvIkAra nahIM karatI, kevala mithyA anicchA pradarzita karatI hai| yaha niHsandeha mujhe svIkAra kregii| maiM katipaya udAharaNoM dvArA ise vizvAsa meM lUM / yaha socakara usane kahA-- "kAmuka jisa kisI kI kAmanA karatA hai, vaha usake lie svIkArya hai, cAhe vaha cANDAlinI ho| jahA~ kAmanA kI tRpti hai, vahA~ sabhI samAna haiM / kAma-tRpti meM kahIM asadRzatA, asamAnatA nahIM hotii|"3 totA yaha kahakara manuSyoM meM vibhinna jAtiyoM evaM koTiyoM meM strI-puruSoM ke yaunasambandha kI saMgati batalAte hue bolA-"zivi rAjA kI mAtA jambAvatI thii| vaha jAti se cANDAlinI thii| vaha kRSNAyana gotrIya vAsudeva kI priya patnI huI-rAjamahiSI huii|" isa prakAra usa tote ne mainA ko batAyA ki manuSyoM meM kSatriya kulotpanna puruSa ne cANDAla-kulotpanna strI ke sAtha sahavAsa kiyaa| hama pazu-pakSiyoM kI to bAta hI kyaa| jahA~ mana rama jAe, paraspara AkarSaNa ho, vahI nirNAyakatA kI kasauTI hai| itanA hI nahIM, aura bhI suno-"rathAvatI nAmaka kinnarI thI, jisane vatsa nAmaka tapasvI ke sAtha sahavAsa kI icchA kii| manuSya ne hariNI ke sAtha sahavAsa kiyaa| kAma tuSTi meM koI jAtIya asamAnatA, anya prakAra kI asamAnatA bAdhaka nahIM hotii|"5 ___ tote kI bAta sunakara mainA ne kahA-"prANI kA citta sadA eka samAna nahIM rahatAmujhe priyatama ke viraha kA bar3A bhaya lagatA hai|" totA bar3A medhAvI thaa| striyoM ko chalane meM bar3A catura thaa| usane mainA ke mana ke parIkSaNa hetu phira kahA-"majubhASiNI mainA ! acchA, maiM aba jaauuNgaa| maiM samajhatA hU~, tuma pratyAkhyAna kara rahI ho-mere prema ko ThukarA rahI ho / maiM tumheM atyadhika pyAra karatA hU~, yaha samajhakara tuma ati mAna kara rahI ho|"6 1. tassa kAmA hi sampatto Agatosmi tvaantike| ___ sa ce kareyyAsi okAsaM ubhayova vasAmase // 115 / / 2. suvo ca survi kAmeyya sALiko pana sALikaM / suvassa sALikAya ca saMvAso hoti kIdiso // 116 / / 3. yaM yaM kAmI kAmayati api caNDAlikAmapi / ___ sabbehi sAdiso hotti natthi kAme asAdiso // 117 // 4. asthi jambAvatI nAma mAtA sibbissa raajino| ___ sA bhariyA vAsudevassa kaNhassa mahesI siyA // 118 / / 5. rathAvatI kimpurisI sApi vacchaM akAmayi / manusso migiyA saddhi natthi kAme asAdiso // 116 / / 6. handa khoha gabhissAmi sAki ke maJjubhANike / paccavakhAnu padaM hetaM atimaJa si nUna maM // 120 // 2010_05 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 321 mainA ne jyoM hI tote ke muMha se jAne kI bAta sunI, usakA dila TUTane lgaa| usake mana meM kAmodreka kI jalana utpanna ho gaI thii| vaha kahane lagI--"mADhara zuka-paNDita ! kyoM bhUlate ho, tvaramAna ko bahuta jalda-bAja ko lakSmI-lakSmI svarUpiNI sahadharmiNI prApta nahIM hotii| jaba taka hamAre rAjA ke darzana na hoM, usase bheMTa na ho, taba taka yahIM raho / yahA~ mRdaMga Adi vAdyoM kI gambhIra, madhura dhvani sunane ko milegI, rAjavaibhava, rAjazvarya dekhane ko milegaa|" totA mainA donoM paraspara parituSTa the| sAMyakAla donoM ne sahavAsa kiyaa| donoM ne paraspara bahuta prema dikhaayaa| taba tote ne socA- aba yaha mujhase koI bhI gopanIya bAta nahIM chipaayegii| aba mujhe isase rahasya khulavAnA caahie| vahI to merA mUla kArya hai| vaha bolA- "mainA ! maiM tumheM kucha kahanA cAhatA huuN|" mainA-"svAmin ! khie|" totA-"acchA jAne do, Aja hamAre jIvana kA maMgalamaya, ullAsamaya divasa hai| agale dina vicAra kreNge|" mainA-"svAmin ! yadi kathya maMgalamaya hai to avazya kahie, yadi amaMgalamaya vRttAnta hai to mata khie|" totA-"hai to maMgalamaya hii|" mainA-"svAmin ! taba avazya kheN|" totA-"bahuta acchA, yadi sunane ko utsuka ho to suno, batalA rahA hU~-aneka janapadoM meM yaha tIvra zabda-bhArI kolAhala sunA jA rahA hai ki divya auSadhi sadRza dhutimaya, kAntimaya pAJcAlarAja-kanyA videharAja ko dI jAyegI-unakA pANigrahasaMskAra hogaa|" mainA ne tote kA kathana sunA / vaha bolI-svAmin ! Aja hamArA maMgalamaya divasa hai, amaMgalamaya bAta mukha se kyoM nikAlate ho?" totA- "maiM ise maMgalamaya prasaMga kahatA hU~, saba loga aisA hI kahate haiM / tuma amaMgalamaya batalA rahI ho, yaha kyA rahasya hai ?" mainA-svAmin ! zatruoM ko bhI aisA maMgalamaya prasaMga na mile|" totA-"kalyANi ! batalAo, bAta kyA hai ?' mainA- maiM yaha nahIM batalA sakatI, svAmin !" totA-"kalyANi ! yadi mujhase gupta bAta chipAogI to Aja se hamArA sambandha vicchinna ho jaayegaa|" tote dvArA bahuta dabAva diye jAne para mainA bolI-"suno rahasya prakaTa karatI hU~ 1. na sirI taramAnassa mADhara ! suvapaNDita ! idheva tAva acchassu yAva rAjAnaM dakkhasi / sossasi sadaM murtigAnaM anubhAvaJca rAjino // 12 // 2. yo nu kho yaM tibbo saddo tiro janapade suto, dhItA paJcAlarAjassa osadhI viya vnninii| taM dassati videhAnaM so vivAho bhavissati // 122 // ____ 2010_05 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 videharAja ko yahAM bulavAkara pAJcAlarAja usakI hatyA karegA / unakA sakhya -- maMtrI bhAva sthApita nahIM hogA / " mainA ne pAJcAlarAja aura kevaTTa ke bIca huI mantraNA tote ko batA dii| isa prakAra mADhara tote ne mainA ko phusalAkara sArA rahasya jAna liyA / usane banAvaTI rUpa meM kevaTTa kI prazaMsA karate hue kahA - "AcArya kevaTTa upAya nikAlane meM bahuta pravINa haiM, yogya haiM / koI Azcarya nahIM lagatA, isa upAya dvArA vaha videharAja kA vadha karavA DAle / khaira, isa prakAra ke amaMgalamaya prasaMga se hameM kyA prayojana hai / " yaha kahakara vaha cupa ho gayA / usane vaha rAta usake sAtha vyatIta kI / prAtaHkAla vahA~ se vidA hone kI bhAvanA se usane mainA se kahA-- kalyANi ! aba maiM zivi rASTra jAUMgA aura zivirAja ko batalAUMgA ki jaisA Apane saMketa kiyA, mujhe bahuta acchA patnI mila gaI hai| mujhe tuma kevala sAta rAta ke lie jAne kI svIkRti do| maiM vahA~ jAkara zivirAja kI mahArAnI se kahUMgA, mujhe pAJcAla meM mainA kA sAhacarya prApta ho gayA hai / ' mainA nahIM cAhatI thI ki totA mADhara vahA~ se jAe, vaha usase viyukta ho gaI, kintu, tote ne jisa yukti aura rIti se bAta prastuta kI, vaha usakA virodha nahIM kara sakI / vaha bolI- mADhara ! maiM tujhe sAta rAta kI anujJA - svIkRti detI hU~ / yadi tuma sAta rAta ke anantara mere pAsa nahIM Aoge to maiM aisA samajhatI hU~, tuma mere prANAnta hone para hI aaoge| 1/2 113 tote ne mana-hI-mana vicAra kiyA -- cAhe tuma jIvita raho yA mara jAo, mujhe isase kyA ; kintu, bAhara se banAvaTI bolI meM kahA - " kalyANi ! kyA kaha rahI ho ? maiM yadi sAta rAta vyatIta hone ke bAda bhI tumheM nahIM dekha pAUMgA to jIvita kaise raha sakUMgA / vaha vahA~ se ur3A / ur3akara kucha dUra zivi rASTra kI ora Age bddh'aa| jaba usane dekhA ki maiM A~khoM se ojhala ho gayA hU~, to usane rAstA badala liyA / vaha mithilA kI ora calA / atyanta tvarApUrvaka ur3atA huA vaha mithilA pahuMcA, mahauSadha ke kandhe para utarA / mahauSadha use mahala ke Upara le gayA aura rahasya jAnanA cAhA / tote ne sArA rahasya udghATita kara diyA, jaisA use mainA se jJAta huA thA / * tote kI bAta sunakara mahauSadha vicAra meM par3a gayA / usane socA- merI rAya na hone para bhI videharAja pAcchAla deza jAyegA / usakA pariNAma usakI mRtyu ke rUpa meM prakaTa 1. AnayatvAna vedehaM paJcAlAnaM athesamo / tato naM ghAtayissati tassa na sakkhaM bhavissati // 124 // 2. handa kho maM anujAnAhi rattiyo sattabhattiyo, yA vAhaM sivirAjasa Arocemi mahesinI / eat ca me Avasatho sALikAya upantikaM // 125 // 3. handa kho taM anujAnAmi rattiyo sattabhattiyo, sa ce tvaM sattarattena nAgacchasi mamantike / maJJa okkantasattaM me matAya Agamissasi // 126 // 4. tato ca so gantvAna mADharo suvapaNDito / mahosaghassa akkhAsi sAkiyA vacanaM idaM // 127 // 2010_05 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummanga jAtaka 323 hogaa| merI loka meM sarvatra apakIti hogii| loga kaheMge-mahauSadha parama prajJAzAlI thA, vaha cAhatA to videharAja ko bacA sakatA thA, kintu, videharAja dvArA ajJAnapUrvaka kahe gaye apazabdoM se usake mana meM khIjha thI; ataH usane jAna-bUjhakara rAjA kI rakSA nahIM kii| mahauSadha kA pAJcAla-gamana merA yaha dAyitva hai, maiM videharAja se pahale hI pAJcAla nagara jAUM cULanI brahmadatta se milUM / videharAja ke sukhapUrvaka, samyak rIti se nivAsa karane yogya abhinava AvAsa-nagara kA nirmANa karavAUM, eka choTI suraMga banavAUM, jisameM sukhapUrvaka calA jA ske| usase bar3I suraMga eka aura banavAUM, jo ardhayojana lambI ho| choTI suraMga videharAja ke AvAsa-sthAna, rAjamahala aura bar3I suraMga se saMyukta ho| cULanI brahmadatta kI putrI pAJcAlacaNDI ko apane svAmI videharAja ke caraNoM kI dAsI banAUM, aThAraha akSauhiNI senA evaM sau rAjAoM dvArA gherA DAle rahane ke bAvajUda apane rAjA ko vahA~ se usI prakAra mukta karA dUM,jaise rAhu ke mukha se candra ko mukta karA liyA jaae| yoM socate-socate vaha apane vicAra meM sArthakatA evaM saphalatA kI anubhUti karatA huA harSa vibhora ho utthaa| sahaja hI usake muMha se nikala par3A--manuSya kA yaha kartavya hai, jisake ghara meM rahatA haA vaha sukha-bhoga kare, vaha usakA sadA hita sAdhatA rhe|' mahauSadha ne snAna kiyA, uttama vastra pahane, AbhUSaNa dhAraNa kiye, vaha bar3I zAna se rAjA ke yahA~ AyA, rAjA ko praNAma kiyA tathA eka ora khar3A ho gyaa| usane rAjA se kahA-"rAjan ! kyA tuma uttara pAJcAla nagara jAne kI tIvra utkaNThA liye ho ? kyA tuma vahA~ avazya jAnA cAhate ho?" rAjA bolA-"hAM, tAta ! maiM avazya jAnA cAhatA huuN| yadi mujhe pAtracAlacaNDI prApta nahIM hotI, to mujhe isa rAjya-vaibhava se kyA prayojana ! tuma mujhe mata chor3o, mere sAtha hI clo| vahA~ jAne se hamAre do lakSya pUre hoMge----mujhe paramottama lAvaNyavatI strI prApta hogI tathA pAJcAlarAja ke sAtha hamArA maitrI-sambandha kAyama hogA, jo rAjanaitika dRSTi se hamAre lie bahuta lAbhaprada hogaa|" mahauSadha bolA- "rAjan ! maiM pAJcAlarAja brahmadatta ke suramya-sundara, ramaNIya nagara ko pahale jA rahA huuN| yazasvI--kIrtimAn videharAja ke lie AvAsa-sthAna kA nirmANa kraauuNgaa| maiM nirmANa-kArya sampanna karavA kara vahAM se tumheM sandeza bhejUM, kSatriyazreSTha / taba tuma aanaa|" yaha sunakara rAjA harSita huA ki mahauSadha ne merA parityAga nahIM kiyA hai / usakA 1. yasseva ghare bhujeyya bhoga, tasseva atthaM puriso careyya // 128 // 2. handAhaM gacchAmi pure janinda! paJcAlarAjassa puraM suramma / nivesanaM nimApetuM vedehassa yasassino // 12 // nivesanaM nimApetvA vedehassa ysssino| yadA te pahiNeyyAmi tadA eyyAsi khattiya // 130 // 2010_05 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana (khaNDa 3 sahayoga, sevA evaM mArgadarzana mujhe pUrvavat prApta hai| vaha bolA-"tAta ! tuma Age jA rahe ho, yaha bahuta acchA hai| tumhe kisa vastu kI AvazyakatA hai ?" mahauSadha-"majhe senA caahie|" videharAja-"jitanI AvazyakatA samajho, liye jaao|" mahauSadha-"rAjan ! apane yahA~ cAra kArAgRha haiN| cAroM ke daravAje khulavA do| coroM kI hathakar3iyA~, ber3iyA~ kaTavA do, unako bhI mere sAtha kara do|" videharAja--"tAta ! tuma jaisA ThIka samajho, kro|" mahauSadha ne kArAgAroM ke dvAra khulavA diye| coroM kI hathakaDiyA~. beDiyAM kaTavA dii| ve bAhara aaye| unameM anekAneka bahAdura, lar3AkU, raNakuzala vIra the, jinheM jo bhI kArya sauMpA jAe, use siddha karake hI aaeN| mahauSadha ne unheM kahA-"bahAduro ! merI sevA meM rho| videha kI pratiSThA akSuNNa rakhane hetu tuma logoM ko kucha kara dikhAnA hai|" usane unakA satkAra-sammAna kiyaa| unameM utsAha jaagaa| ve saharSa prANapaNa se mahauSadha kI sevA meM saMlagna ho gye| usane kASTha kAra, lauhakAra, carmakAra, citrakAra Adi bhinna-bhinna zilpoM meM, kalAoM meM niSNAta, yogya puruSa sAtha liye| unake apane-apane kAryoM ke lie apekSita sabhI prakAra ke zastra, aujAra Adi liye| isa prakAra eka bar3I senA evaM Avazyaka sAdhana-sAmagrI se susajjita mahauSadha kIrtizAlI videharAja ke lie AvAsa-sthAna kA nirmANa karAne hetu pAJcAlarAja brahmadatta kI bhavya rAjadhAnI uttara pAJcAla nagara meM aayaa|' mahauSadha kI painI sUjha uttara pAJcAla jAte hue mahauSadha ne eka-eka yojana kI dUrI para avasthita eka-eka gAMva meM eka-eka amAtya ko-mantraNA-kuzala, vyavasthA-nipuNa ucca adhikArI ko basAyA, unako samajhAyA-"zIghra hI eka aisA avasara upasthita hogA, videharAja pAJcAlacaNDI ko sAtha liye isa mArga se mithilA lauTegA, to tuma apane apane gA~voM meM gaja, azva evaM ratha taiyAra rakhanA / jaba rAjA pAJcAlacaNDI sahita pahuMce to unheM apane yahA~ ke vAhanoM para ArUr3ha karavAkara zatruoM se parirakSita karate hue Age pahu~cA denaa| Age naye vAhana prApta hoNge| pichale vAhanoM ko vahA~ rakhavAkara naye vAhanoM para ArUr3ha karavA denaa| isa prakAra unheM Age se Age yojana-yojana para naye, aparizrAnta vAhana milate jAyeMge tathA Age se Age pahu~cAyA jAtA videharAja nirApada, surakSita avilamba mithilA pahu~ca jaayegaa|" __mahauSadha uttara pAJcAla nagara kI ora Age bar3hatA huA gaMgA ke kinAre para pahu~cA / usane apane eka pramukha sAmanta ko, jisakA nAma AnandakumAra thA, bulaayaa| usase kahA-"Ananda !' tuma tIna sau vardhaki-kASThakAra apane sAtha lo, gaMgA ke UparI kinAre kI ora jaao| vahA~ vRkSoM se Dhake vana haiM, jahA~ lakar3I kttvaao| tIna sau nAveM bnvaao| nagara-nirmANa meM apekSita zahatIra Adi ciravAo, sApha kraao| halakI lakar3iyoM se nAveM bharavAkara unheM liye yathAzIghra mere pAsa aao|" 1. tato ca pAyasi pure mahosadho, pAJcAlarAjassa puraM surmm| nivesanaM nimApetu vedehassa yasassino // 13 // ____ 2010_05 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 325 AnandakumAra ko Adeza dekara mahauSadha svayaM gaMgA ke usa kinAre para gayA, jo nIcAI kI ora thaa| vahA~ se usane kadamoM se nApakara AdhA yojana sthAna niyata kiyA, jahA~ usakI bar3I suraMga banAne kI yojanA thii| usane nizcaya kiyA, videharAja ke AvAsa hetu yahA~ nagara kA nirmANa hogA / rAjaprAsAda pahu~cAne vAlI do koza lambI suraMga hogI / mahauSadha apane cintanagata kAryoM ke sambandha meM nirNaya lekara uttara pAJcAla nagara meM praviSTa huaa| jaba cULanI brahmadatta ko yaha jJAta huA ki mahauSadha A gayA hai to vaha bar3A prasanna huA / usane socA- aba merI mana:kAmanA pUrNa hogI / maiM apane zatruoM ko mauta ke ghATa utarate dekhUMgA / mahauSadha A gayA hai to nizcaya hI videharAja bhI yahA~ zIghra pahuMcegA / ina donoM kA yahA~ bar3I AsAnI se vadha karavAkara maiM samagra jambUdvIpa kA ekachatra rAjA banUMgA | mahauSadha ke Ane ke samAcAra se samagra nagara meM eka halacala sI maca gii| loga Apasa meM bAteM karate, yaha vahI mahauSadha paNDita hai, jisane sau rAjAoM ko, senAoM ko anAyAsa hI isa prakAra bhagA diyA, jaise eka kaMkar3a dvArA kauoM ko bhagA diyA jAtA hai / jaba vaha rAjamArga se nikalA to nAgarika usakI deha dyuti aura sundaratA dekhate raha gaye / vaha rAjamahala ke daravAje para pahu~cA, ratha se nIce utraa| rAjA ko apane Ane kI sUcanA preSita karavAI / rAjA kI ora se svIkRti milI ki vaha bhItara aae| usane rAjamahala meM praveza kiyA, rAjA ke pAsa pahu~cA, rAjA ko namaskAra kara eka ora khar3A ho gayA / AvAsa bhavana: gupta suraMgeM : kUTa yojanA pAJcAlarAja ne usase kuzala- samAcAra pUche aura kahA - "tAta ! videharAja kaba pahu~cegA ?" mahauSadha -- "jaba maiM yahA~ Ane kI sUcanA preSita karUMgA, taba vaha yahA~ AyegA / " pAJcAlarAja- tuma pahale kisa prayojana se Aye ho ?" mahauSadha - "rAjan ! maiM videharAja ke AvAsa ke lie bhavana nirmANa karavAne AyA hU~ / ' pAJcAlarAja - " "bahuta acchA, jaisA cAho, nirmANa karavA lo|" pAMcAlarAja brahmadatta ne senA ke Adara-satkAra kiyaa| usake AvAsa ke "tAta ! jaba taka videharAja yahA~ AeM, tuma sAtha-sAtha vaha bhI karate raho, jo hamAre hita meM ho / ' vyaya hetu rAzi dilavAdI / mahauSadha kA bhI bar3A lie sthAna kI vyavasthA kI / usase kahA -- nizcinta hokara raho / taba taka apane kArya ke 2010_05 ' ' rAjamahala meM jAte samaya sIr3hiyoM ke nIce mahauSadha ne mana-hI-mana yaha taya kiyA ki socA, rAjA yaha bhI kaha yaha sthAna gupta rUpa se suraMga ke sAtha saMlagna honA caahie| usane rahA hai, jo hamAre lie hitakara kArya ho, vaha bhI karate rho| isase lagatA hai, vaha mere sujhAva maanegaa| apanI yojanA ko atyanta gupta rakhane hetu maiM cAhatA hU~ ki suraMga ke khanana evaM nirmANa ke samaya rAjA sIr3hiyoM para na aae| ataeva usane bar3e cAturya ke sAtha rAjA se kahA - "deva ! jyoMhI maiM yahA~ praviSTa huA, sIr3hiyoM ke nIce khar3e hokara maiMne gaura kiyA to mujhe inakI banAvaTa doSapUrNa lagI / yadi Apako merA kathana ucita pratIta ho aura Apa kATha Adi apekSita vastuoM kI vyavasthA karavA deM to maiM inakA doSa nikalavA dUM / ' 31 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 brahmadatta bolA-"tAta ! bahuta acchI bAta hai, tuma vaisA krvaao| jaisA cAhoge, apekSita sAmAna kI vyavasthA karavA deNge|" apekSita vastueM A gii| mahauSadha ne kArya zurU krvaayaa| isase sIr3hiyoM ke rAste se rAjA tathA rAjamahala ke karmacAriyoM kA AvAgamana ruka gyaa| taba taka ke lie ve anya mArga se Ane-jAne lge| isase mahauSadha kA apanI gopanIyatA banAye rakhane kA avasara mila gayA / mahauSadha ne, jahA~ suraMga kA daravAjA banAnA thA, vaha sthAna nizcita kara vahAM se sIr3hI haTavA dI, kATha kA eka majabUta takhtA sthApita karavA diyA, khUba sthiratA se lagavA diyaa| phira sIr3hI yathAvat karavA dii| yaha nirmANa isa cAturya se karavAyA ki jaba suraMga kA upayoga kiyA jAe to kAma aae| ___ mahauSadha kA sArA kArya yojanAbaddha rUpa meM cala rahA thaa| rAjA brahmadatta yaha nahIM jAnatA thaa| vaha samajhatA thA, mere prati prema tathA Adara ke kAraNa mahauSadha merA kArya karavAne meM ruci letA hai| sIr3hiyoM ke sudhAra, marammata Adi kA kArya ho jAne para mahauSadha ne rAjA brahmadatta se nivedita kiyA-"deva ! yadi hameM yaha avagata ho jAe ki hamArA rAjA kisa sthAna para rahegA to usa sthAna ko hama sudharavA leM, ThIka karavA leN|" pAMcAlarAja-mahauSadha ! mere rahane ke sthAna ko chor3akara tumako nagara meM jo bhI sthAna sabase upayukta lage, le lo|" mahauSadha-"Apake aneka kRpApAtra haiM, priyajana haiM, sAmanta haiM, unameM se kinhIM ke sthAna adhikRta kiye jAyeMge to ve hamAre sAtha saMgharSa kareMge / hama Apake mehamAna haiM / hamArA unake sAtha jhagar3anA zobhanIya nahIM hotaa|" pAMcAlarAja-"mahauSadha ! unake saMgharSa kI tuma cintA mata kro| jo sthAna tumheM upayukta lage, le lo|" mahauSadha-"rAjan ! ve bArabAra Apake pAsa Akara zikAyata kareMge / unase ApakA citta azAnta hogaa| aisI asuvidhA utpanna na ho, isa dRSTi se merA eka sujhAva hai, yadi Apako upayukta lage to aisA kareM, jaba taka hama kisI ke ghara adhikRta kareM, vahA~ apane rAjA ke lie nayA AvAsa sthAna nirmANita karAeM, taba taka Apake dvAra Adi para hamAre AdamI praharI ke rUpa meM niyukta rheN| aisA karane se zikAyata karanevAle Apa taka pahu~ca nahIM skeNge| ve unako vahIM roka deNge| isase Apake mana kI zAnti bhagna nahIM hogii|" brahmadatta ne kahA-bahuta acchA, maiM yaha vyavasthA svIkAra karatA huuN|" tadanusAra mahauSadha ne sIr3hiyoM ke nIce, sIr3hiyoM ke Upara, mukhya dvAra para, sabhI mahattvapUrNa sthAnoM para apane AdamI tainAta kara diye aura unheM Adeza diyA ki kisI ko bhI bhItara mata jAne do| phira mahauSadha ne apane kArya karoM ko kahA- "rAjamAtA kA ghara adhikRta karane kA, tor3ane kA svAMga bnaao|" apane svAmI kI AjJAnusAra ve rAjamAtA ke ghara phuNce| unhoMne ghara ke daravAje aura barAmade ko tor3anA zurU kiyA, IMTeM nikAlane lage, miTTI girAne lge| rAjamAtA ko jaba apane sevakoM se yaha mAlUma huA, to vahA~ AI aura pUchA"merA bhavana kyoM tor3a rahe ho?" 2010_05 Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 327 AdamiyoM ne kahA - "hameM hamAre svAmI mahauSadha paNDita kI AjJA hai, ise tor3a do, girA do; kyoMki vaha apane rAjA ke lie isa sthAna para nUtana bhavana kA nirmANa karAnA cAhatA hai / " rAjamAtA bolI - "yadi isa kArya hetu bhavana cAhie to tumhArA rAjA isI meM rahe, ise tor3ate kyoM ho ?" unhoMne kahA - "hamAre rAjA kI senA bar3I hai, vAhana bahuta adhika haiM, naukaracAkara bhI bahuta haiM; isalie yaha bhavana unake lie yatheSTa nahIM hai / hama ise tor3eMge aura isake sthAna para anya kA nirmANa kareMge, jo hamAre rAjA kI suvidhAoM ke anurUpa hogA / " rAjamAtA ne kahA- "zAyada tuma loga mujhe nahIM jAnate, maiM rAjamAtA huuN| abhI apane putra rAjA brahmadatta ke pAsa jAtI hU~, zikAyata karatI hU~ / " mahauSadha ke AdamI bole -- "hama rAjA ke kathanAnusAra hI ise tor3a rahe haiM / hama rAjA kI AjJA prApta kara cuke haiN| ise yadi tuma rukavA sako to rukvaao|" rAjamAtA bahuta kruddha huii| yaha socakara ki abhI inako daNDa dilavAtI hU~, rAjadvAra para gaI / prahariyoM meM, jo mahauSadha ke AdamI the, use roka diyA aura kahA ki bhItara mata ghusa / vaha bolI - "maiM rojamAtA hU~ / mujhe prahariyoM ne kahA - "hameM mAlUma hai, tuma hai, kisI ko bhItara praviSTa na hone diyA jaae| rokate ho ?" rAjamAtA ho, kintu, rAjA kA yaha Adeza tuma calI jAo / ' rAjamAtA ne dekhA, jo vaha karanA cAhatI hai, nahIM ho pA rahA hai| vaha ruka gaI, khar3I ho gaI. apane bhavana kI ora dekhane lagI / taba eka praharI ne usakI gardana pakar3a kara dhakkA diyA / vaha bhUmi para gira par3I / praharI bolA - "yahA~ kyA karatI ho, jAtI kyoM nahIM ?" rAjamAtA ne socA, yaha dvArapAla itanA duHssAhasa kara rahA hai; saMbhava hai, rAjA kA aisA hI Adeza ho, nahIM to aisA kaise hotA ? rAjamAtA vahA~ se lauTakara mahauSadha ke pAsa AI aura bolI - "tAta mahauSadha ! merA ghara kyoM tur3avA rahe ho ?" tuma mahauSadha ne rAjamAtA se vArtAlApa nahIM kiyA / apanI bagala meM apanA jo AdamI khar3A thA, usase pUchA - "rAjamAtA kyA kaha rahI hai ?" vaha bolA - "rAjamAtA kahatI hai, mahauSadha paNDita ghara kyoM tur3avA rahA hai ?" mahauSadha ne kahA - "use batalA do videharAja ke nivAsahetu bhavana nirmANa ke nimitta vaha tumhArA ghara tur3avA rahA hai / " rAjamAtA ne kahA - " itane bar3e nagara meM jo vaha merA hI ghara tur3avAnA cAhatA hai ? yaha eka aura kahIM bhavana nirmANa krvaae|" 2010_05 kyA aura kahIM jagaha nahIM mila rahI hai, lAkha kI rAzi rizvata ke rUpa meM le le, mahauSadha kA iMgita samajhate hue usa AdamI ne kahA- "acchA, devI ! hama tumhArA ghara nahIM tor3eMge, kintu, tumane rizvata dekara apanA ghara chur3AyA hai, yaha kisI se mata kahanA ; anyathA anya loga bhI AyeMge, rizvata denA cAheMge, apanA ghara chur3AnA cAheMge / rAjamAtA bolI- "tAta ! maiMne rizvata dI hai, yaha maiM kaise kaha pAU~gI | aisA Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 kahanA mere lie atyanta lajjAjanaka hogA ki rAjamAtA hote hue bhI maiMne aisA kiyaa| zaMkA mata karo, maiM kisI se nahIM khuuNgii|" rAjamAtA se eka lAkha kI rizvata le lene ke bAda mahauSadha apane AdamiyoM ko liye kevaTTa brAhmaNa ke ghara phuNcaa| vahA~ bhI vaisA hI kiyA, jaisA rAjamAtA ke yahA~ kiyA thaa| kevaTTa rAjA se zikAyata karane rAjadvAra para gyaa| mahauSadha dvArA niyukta dvArapAloM ne use bhItara nahIM jAne diyaa| jaba usane jyAdA rauba gAMThanA cAhA to bA~sa kI paTTiyoM se mAramAra kara usakI camar3I ur3A dii| usane bhI aura koI upAya na dekha eka lAkha kI rizvata dekara apanA ghara bcaayaa| isa prakAra nagara ke sAre sampanna logoM ke gharoM ko tor3ane kA svAMga racakara mahauSadha ne nau koTi kASArpaNa saMgRhIta kiye / tatpazcAt mahauSadha rAjA brahmadatta ke pAsa gyaa| rAjA ne usase pUchA-"paNDita ! kyA tumako apane rAjA ke lie bhavana-nirmANa karAne hetu sthAna prApta huA ?" mahauSadha ne kahA - "rAjan ! ApakA Adeza prApta ho jAne ke bAda kauna aisA hai, jo mujhe sthAna na de| kintu, eka bAta hai, apanA ghara dete hue ve mana-hI-mana bar3e du:khita hote haiM; ataH yaha ucita nahIM lagatA ki apane lie hama unakI iSTa vastu unase leN| mujhe yaha saMgata pratIta hotA hai ki nagara ke bAhara do kosa kA sthAna-gaMgA aura nagara ke madhya hama le leM tathA vahA~ videharAja ke lie AvAsa-bhavana kA, jise AvAsa-nagara kahA jAe, nirmANa kraaeN|" rAjA brahmadatta ko mahauSadha kA yaha prastAva acchA lgaa| usane socA, jaisI hamArI yojanA hai, videharAja aura usake AdamiyoM ko hameM mauta ke ghATa utAranA hai / vaha bhI senA sAtha liye hogA, isalie yuddha karanA pdd'egaa| nagara ke bhItara yuddha karane meM asuvidhA hotI hai / yahA~ apanI tathA anya kI senA kA patA calanA kaThina ho jAtA hai; kyoMki saba ghula-mila jAte haiN| nagara se bAhara yuddha karane meM suvidhA rahegI; ata: yaha acchA hogA ki ve nagara ke bAhara hI rheN| vahIM se unheM mAra-mAra kara naSTa kara ddaaleNge| yaha socakara rAjA ne kahA- "tumane jisa sthAna kA cayana kiyA hai, vahIM apanA nirmANa kArya krvaao|" mahauSadha ne kahA - 'mahArAja ! jaisA Apane Adeza diyA hai, tadanusAra maiM AvAsanagara kA nirmANa karAU~gA, kintu, eka kaThinAI mujhe aura dRSTigocara hotI hai| udhara Apake yahA~ ke AdamI lakar3iyA~ kATane, per3oM ke patte baTorane Ate rahate haiM / yadi unakA udhara AvAgamana rahegA to yaha Azakita hai, hamAre AdamiyoM kA aura unakA paraspara jhagaDA jAe / isase tumheM bhI azAnti hogI aura hameM bhii|" mahauSadha kA yaha kathana apane kArya kI gopanIyatA banAye rakhane kI dRSTi se thaa| rAjA bolA-"acchA, paNDita ! tumhArA yaha prastAva bhI maiM svIkAra karatA huuN| lakar3iyA~ baTorane vAloM tathA per3oM ke patte baTorane vAloM kA vahA~ AnA-jAnA banda rhegaa|" madauSadha ne kahA-.. "rAjan ! eka aura nivedana hai, hamAre hAthI jala meM rahane meM vizeSa abhyasta haiM, jala-krIDA meM adhika abhirucizIla haiM / ve gaMgA meM jala-krIDA kreNge| usase pAnI maTamailA ho jAe, yaha AzaMkita hai| vaisA hone para nAgarika hamAre viruddha zikAyata kareM ki hamAre yahAM Ane ke pazcAt unheM pIne ko svaccha jala nahIM milatA, Apako yaha bardAzta karanA hogaa|" 2010_05 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga [ kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 329 rAjA ne kahA- "tumhAre hAthI gaMgA meM nizcinta jala-krIDA kareM, hameM koI bAdhA nahIM hai| rAjA ne sAre nagara meM yaha ghoSaNA karavA dI ki mahauSadha paNDita jisa sthAna para nagara-nirmANa kara rahA hai, udhara koI na jaae| yadi koI jAyegA to use sahasra mudrAoM se daNDita kiyA jaayegaa|" mahauSadha ne rAjA ko praNAma kiyaa| usane apane AdamiyoM ko sAtha liyA, nagara se nikalA, nagara se bAhara jo sthAna nirNIta kiyA thA, vahA~ videharAja ke lie AvAsa-nagara kI racanA kA kArya zurU krvaayaa| gaMgA ke pAra eka gA~va AbAda kiyA, jisakA nAma gagAlI rkhaa| apane hAthiyoM, ghor3oM, rathoM, gAyoM aura bailoM ko vahA~ rakhA / nagara-nirmANa ke sambandha meM suvyavasthita cintana kara samasta kArya samucita rUpa meM vibhakta kara diyA gayA, jina-jina ko jo kArya karane the, ve unheM sauMpa diye| phira suraMga kA nirmANa kArya gatizIla haa| bar3I suraMga kA daravAjA gaMgA ke taTa para rakhA gyaa| chaH hajAra zasakta, sphUrta manuSyoM ko saraMga ke khanana meM lgaayaa| ve suraMga khodate jAte, khudAI meM nikalane vAlI miTTI ko gaMgA meM giravAte jAte / jitanI miTTI DAlI jAtI, use prazikSita hAthI pairoM se rauMdakara dabAte jAte / aisA hone se nadI kA jala maTamailA-miTTI ke raMga kA ho gyaa| jaisA ki pahale se hI azaM ki ta thA, nAgarika kahane lage- "mahauSadha tathA usake AdamiyoM ke yahA~ A jAne ke bAda bar3I kaThinAI hai, pIne kA svaccha jala hI nahIM milatA / sArA jala bar3A mailA ho gyaa| aisA kyoM hai ?" mahauSadha paNDita dvArA gupta rUpa meM uttara pAJcAla nagara meM niyojita puruSa nAgarikoM ko samajhAte, mahauSadha ke hAthI jala-krIr3Apriya haiN| unake krIDA karane meM nadI meM kIcar3a hotA hai, jala maTamailA ho jAtA hai / mahauSadha hAthiyoM ke jala-krIr3A-svAtantrya kI rAjA se anujJA prApta kara cukA hai| nirmANa calatA gyaa| bodhisattvoM dvArA uddiSTa kArya kabhI aparipUrNa nahIM rhte| jo suraMga calane hetu bana rahI thI, vaha AvAsa-nagara, rAjaprAsAda tathA bar3I suraMga kI yojikA thii| sAta sau manuSya khudAI meM lage / khudAI meM nikalane vAlI miTTI ko ve vahA~ DAlate jAte, jahA~ videha rAja ke lie AvAsa-nagara kA nirmANa ho rahA thaa| jitanI miTTI vahA~ DAlI jAtI, usakA upayoga ho jaataa| usa meM pAnI milA dete| use parakoTA banAne ke kArya meM lete jAte yA vaise hI vi sI anya kArya meM usakA upayoga krte| bar3I suraMga ke praveza kA dvAra videharAja ke AvAsa-nagara meM thaa| usameM aThAraha hAtha parimANamaya ucca yantramaya kapATa lagAyA gayA thaa| eka zaMku ke khIMcane mAtra se vaha banda ho jaataa| vaise hI vaha zaMku ke khIMcane se udghATita ho jaataa| bar3I suraMga kI cinAI karAye jAne ke pazcAt cUne se usakI lipAI karAI gii| Upara kATha ke takhtoM kI chata DalavAI gii| takhtoM ke pArasparika jor3a dRSTigocara na hoM, isa hetu Upara se miTTI kA lepa karavA diyA gyaa| Upara kalaI karavA dI gaI / usameM assI bar3e dvAra tathA cauMsaTha choTe dvAra the| sabhI yantra-cAlita the| niyantraka zaMku ke khIMcate hI saba khula jAte tathA punaH khIMcate hI banda ho jAte / saraMga ke donoM ora saikar3oM tAka-Ale bane the, jinameM pradIpa rakhe the| ve bhI yantra-sambaddha the| unakA bhI khulanA, banda honA, pradIpoM kA jalanA bujhanA zaMku ke khIMcane mAtra se ho jAtA thaa| suraMga ke donoM ora eka sau rAjaputroM ke lie eka sau zayanAgAra-zayana-prakoSTha bane the| pratyeka meM bhinna-bhinna raMgoM ke AstaraNa biche the| ____ 2010_05 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 kinhIM meM bar3I-bar3I zayyAe~ thIM, jina para sapheda chatra tane the| kinhIM meM siMhAsanayukta bar3Ibar3I zayyAe~ thIM / kinhIM meM kamanIya nArI-pratimAeM banI thIM, jinakA hAtha se sparza kiye binA yaha patA hI na cale ki ve saprANa nahIM haiN| suraMga ke donoM ora kI bhittiyoM para kuzala citrakAroM ne bhinna-bhinna prakAra ke citra aMkita kiye, jinameM sumeru, himAdri, mahAsAgara, cAturmahAdvIpa, candra, sUrya, cAturmahArAjika deva, svarga, zakra-lIlA Adi bar3e sundara rUpa meM pradarzita the / pharza para cA~dI-sI ujalI bAlukA vikIrNa kI gaI thI, usa para manojJa kamala aMkita the| donoM ora vividha prakAra kI dukAneM paridarzita thIM / yatra-tatra sarabhimaya mAlAe~ phUlo ke hAra pralambita the| devatAoM kI sudharmA saMjJaka sabhA ke sadRza usa suraMga ko susajjita kiyA gyaa| nava nirmANAdhIna nagara meM jala-parikhA, aThAraha hAtha U~cA prAcIra, gopura-vizAla dvAra, burje, rAjaprAsAda, bhavana, gajazAlA, azvazAlA, sarovara Adi sabhI sundara rUpa meM nirmApita hue| vizAla suraMga, yojaka suraMga Adi sabhI nirmeya sthAna cAra mAsa meM banakara sampanna ho gye| videharAja : uttara pAMcAla meM mahauSadha ne aba videharAja ko bulAne hetu apanA dUta - saMdezavAhaka mithilA bhejaa| dUta dvArA sandeza bhijavAyA- "rAjan ! aba Apa aaie| Apake nivAsa hetu bhavana kA- AvAsa-nagara kA nirmANa-kArya sampanna ho gayA hai|" mahauSadha kA Adeza pAkara dUta zIghratApUrvaka calatA huA yathAsamaya mithilA phuNcaa| rAjA se bheMTa kI aura use mahauSadha kA sandeza btaayaa| rAjA dUta dvArA kahA gayA sandeza sunakara bahuna prasanna huaa| usane apanI caturaMginI senA aneka vAhana evaM anucara vanda ke sAtha sphIta--sandara uttara pAMcAla nagara kI dizA meM prayANa kiyaa| vaha calatA-calatA gaMgA ke kinAre para phNcaa| mahauSava apane rAjA kA svAgata karane sAmane aayaa| vaha rAjA ko tathA tatsahavartI sabhI logoM ko nava-nirmita nagara meM le gyaa| rAjA vahA~ atyuttama mahala meM rukaa| nAnA prakAra kA svAdiSTa bhojana kiyaa| kucha dera vizrAma kiyaa| sAyaMkAla rAjA brahmadatta ko apane Ane kI sUcanA dene dUta bhejaa| dUta ke maha se kahalavAyA-'mahArAja ! maiM Apake caraNoM ko vandana karane yahA~ AyA hU~ Apa sarvAMgazobhinI-sarvAMgasundarI, svarNAbharaNoM se Acchanna--DhakI, dAsIvRnda se parivRta apanI kanyA mujhe patnI ke rUpa meM pradAna kreN|"3 1. nivesanAni mApetvA vedehassa ysssino| athassa pahiNI dUtaM ehi dAni mahArAja mapitaM te nivesanaM // 132 / / 2. tato va rAjA pAyAsi senAya cturNgiyaa| __ anantavAhanaM daTuM phItaM kampiliyaM puraM // 133 // 3. tato va kho so gantvAna brahmadatasya pAhiNi / Agatosmi mahArAja ! tava pAdAni vandituM // 134 / / dadAhi dAni me bhariyaM nAriM sabbaMgasobhini / suvaNNena paricchannaM dAsIgaNapurakkhataM / 135 // ___ 2010_05 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 331 videharAja ke dUta ke muMha se cULanI brahmadatta yaha sunakara bar3A harSita huaa| usane socA-mere kabje meM A gayA hai, aba vaha kahIM nahIM jA paayegaa| aba maiM usakA aura gAthApati-putra mahauSadha kA ziraccheda kruuNgaa| phira hama saba vijaya-pAna kareMge-vijayopalakSya meM surApAnotsava Ayojita kreNge| pAJcAlarAja ke mana meM krodha ke zole dhadhaka rahe the, kintu, usane kRtrima muskAna ke sAtha dUta kA svAgata kiyA aura kahA-"tuma merI ora se apane rAjA ko nivedita karo- videharAja ! maiM tumhArA svAgata karatA huuN| tumhArA Agamana maMgalamaya hai| tuma nakSatra, muhurta pUcha lo| tadanusAra maiM svarNAbharaNoM se Acchanna dAsIgaNa parivRta apanI kanyA pradAna kruugaa|" videharAja ne nakSatra, muhUrta Adi puuchvaaye| tatsambandhI sUcanA dene hetu puna: apanA dUta pAJcAlarAja ke pAsa bhejA tathA kahalavAyA ki Aja hI uttama muhUrta hai| sarvAMgasundarI, svarNAbharaNAlaMkRta, dAsIgaNaparivRta apanI kanyA mujhe bhAryArUpa meM pradAna kreN| rAjA cULanI brahmadatta ne vApasa dUta dvArA uttara dilavAyA-"bahuta acchA, mujhe tumhArA prastAva svIkAra hai| maiM apanI sarvAMgasaundaryavatI, svarNAlaMkAra bhUSita, dAsIvRnda parivRta apanI kanyA tumheM patnI ke rUpa meM duuNgaa|"3 / ___ kanyA dene kA jhUThA bahAnA banAte hue rAjA brahmadatta ne apane adhInastha sau rAjAoM ko gupta rUpa meM nirdeza diyA-aThAraha akSauhiNI senA ko sAtha lo, yuddha ke lie sannaddha ho jAo, bAhara niklo| Aja hama videharAja aura mahauSadha-apane ina donoM zatruoM kA ziraccheda kreNge| vaisAkara hama kala apanI jIta kA jazna manAyeMge, vijayopalakSya meM sUrA-pAna kreNge| ___ apanI aThAraha akSohiNI senA tathA eka sau rAjAoM ko sAtha liye cULanI brahmadatta yuddhArtha nikala pdd'aa| usane apanI mAtA talatAladevI, paTarAnI naMdAdevI, rAjakumAra pAJcAlacaNDa tathA rAjakUmArI pAJcAla caNDI ko rAjaprAsAda meM hI rkhaa| mahauSadha ne videharAja ke lie sundara vyavasthA kara rakhI thii| usane videharAja tathA usake sAtha AI senA kA bar3A satkAra kiyaa| sainikoM meM katipaya madirA-pAna meM juTa par3e, kucha matsya-mAMsa Adi khAne meM laga gaye, dUra se calakara Ane ke kAraNa parizrAnta ho jAne se kucha so gaye / videharAja senaka Adi paNDitoM evaM mantriyoM ke sAtha susajjita, suzobhita vizAla bhavana ke Upara baiThA thaa| 1. svAgataM te vedeha ! atho te adurAgataM / nakkhattova paripuccha ahaM kalaM dadAmite / suvaNNena paTicchannaM dAsIgaNa puraka khataM // 136 // 2. tato ca rAjA vedeho nakkhattaM paripucchatha / nakkhattaM paripucchitvA brahmadattassa pAhiNi / / 137 / / dadAhi dAni me bhariyaM nAri sabbaMgasomini / savaNNena paTicchannaM dAsIgaNapurakkhataM // 138 / / 3. dadAmi dAni te bhariyaM nAri sabbaMgasobhini / suvaNNena paricchannaM dAsIgaNapurakkhataM // 136 / / ____ 2010_05 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 apaharaNa cULanI brahmadatta apanI aThAraha akSohiNI senA ke sAtha yuddhArtha tatpara thaa| usane nagara kI vyUhAtmaka gherAbandI karavA dii| mahauSadha ko yaha saba jJAta ho gayA / usane apane tIna sau yoddhAo ko kahA- "tuma choTI suraMga dvArA jaao| rAjA brahmadatta kI mAtA, paTarAnI, putra aura putrI ko suraMga dvArA hI le aao| jaba taka hama na AeM, unheM bAhara mata nikAlanA, suraMga ke dvAra yA bhItara nirmita vizAla tala meM biThAye rkhnaa|" yoddhAoM ne mahauSadha kA Adeza zirodhArya kiyaa| ve suraMga dvArA gye| sIr3hiyoM ke nIce kI ora lagAe gaye takhte ko nikaalaa| rAjamahala meM praviSTa hue| paharedAroM, antaHpura ke sevakoM, kubjoM tathA anya logoM ke hAtha-paira bAMdha diye, unake muMha meM kapar3e ThUsa diye aura unheM jahA~ tahA~ aise sthAnoM meM DAla diyA, jisase una para AsAnI se kisI kI daSTi na paDa ske| phira ve rAjaprAsAda kI bhojanazAlA meM gye| rAjA ke lie taiyAra kiye gaye svAdiSTa bhojya padArthoM meM se jitanA khA sake, khAye, bAkI naSTa-bhraSTa kara idhara-udhara bikhera diye| phira antaHpura meM gaye / rAjamAtA talatAladevI nagara ke kSobhapUrNa, AtaMkapUrNa vAtAvaraNa se ghabarAI huI thii| vaha paTarAnI nandAdevI, rAjakumAra pAJcAlacaNDa ko tathA rAjakumArI pAJcAlacaNDI ko apane pAsa eka hI bistara para liTAye thii| mahauSadha ke yoddhA unake prakoSTha meM gye| khar3e hokara unako pukaaraa| rAjamAtA zayanAgAra se nikalakara AI, bolI-"tAta ! kyA kahate ho?" yoddhAoM ne kahA-"devI ! Apake putra, hamAre rAjA cULanI brahmadatta ne videharAja mahauSadha kA vadha kara DAlA hai| aba vaha samagra jambUdvIpa kA ekachatra samrATa ho gayA aura apane adhInastha sau rAjAoM ke bIca baiThakara bar3I zAna-zaukata se vijayopalakSya meM surApAna karate hue usane hameM bhejA hai ki Apa cAroM ko hama le aaeN|" yaha sunakara rAjamAtA, rAjamahiSI, rAjakumAra tathA rAjakumArI unake sAtha cala pdd'e| ve rAjaprAsAda se utare / sIr3hiyoM ke nIce gye| yoddhA unako suraMga meM le gye| unhoMne kahA- "itane samaya se hama yahA~ haiM, yaha rathyA-galI to hamane kabhI nahIM dekhii|" yoddhAoM ne kahA- "isakA nAma maMgala-rathyA hai| isase sadA nahIM jAyA jaataa| Aja maMgalamaya divasa hai; ataH rAjA ne hameM maMgala-rathyA dvArA Apako lAne kA Adeza diyA hai|" rAjamAtA Adi ne una para bharosA kara liyaa| ve Age bddh'e| yoddhAoM meM se kucha rAja-parivAra ke una cAroM sadasyoM ko sAtha liye Age calate gye| kucha ruke, vApasa mur3akara rAja-prAsAda meM aaye| vahA~ kA ratna bhaNDAra kholA, jitane cAhe, utane bahumUlya ratna unhoMne liye aura vApasa lauTa aaye| choTI suraMga Age bar3I suraMga meM jAkara milatI thii| bar3I suraMga deva. tAo kI sabhA kI taraha suzobhita thii| rAjamAtA Adi ne use dekhA to mana-hI-mana yaha socakara samAdhAna kara liyA ki yaha rAjA ke lie hI isa prakAra susajjita evaM vibhUSita kI gaI hogii| mahauSadha ke yoddhA Age bar3hate-bar3hate gaMgA mahAnadI ke samIpa pahu~ca gaye / saraMga ke bhItara hI nimita, susajjita, alaMkRta bhavana meM unako biThA diyaa| katipaya yoddhA vahA~ unapara paharA dene ke lie ruka gaye, katipaya mahauSadha paNDita ko sUcita karane cale gye| mahauSadha ne apane yoddhAoM dvArA diyA gayA samAcAra sunA / vaha yaha jAnakara harSita huA ki usakI yojanAnusAra kArya gatizIla hai| usane vicAra kiyA, aba merA mana:saMkalpa pUrNa hogaa| ____ 2010_05 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tazva : AcAra : kathAnuyoga kathAnuyoga -- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 333 mahauSadha videharAja ke pAsa gayA tathA eka ora khar3A ho gyaa| rAjA kAmalipsA se abhibhUta thA / vaha rAjakumArI kI pratIkSA meM thaa| rAjA brahmadatta rAjakumArI kA bheja rahA hogA, yaha socakara apane palaMga se uThA, dekhane hetu gavAkSa ke samIpa phuNcaa| vahA~ khar3A ho gayA / usane dekhA, lAkhoM mazAleM liye sainika khar3e haiM / mazAloM kI rozanI se nagara Alokamaya ho rahA hai / vizAla senA ne nagara para gherA DAla rakhA hai| usake mana meM saMzaya utpanna huA / usane paNDitoM se parAmarza karane kI bhAvanA liye kahA - "hAthiyoM, ghor3oM, rathoM tathA padAtiyoM se yukta senA, jisake sabhI sainika kavaca dhAraNa kiye hue haiM, yahA~ avasthita hai / mazAleM jala rahI haiM, camaka rahI haiM, paNDito ! yaha kyA sthiti hai ? tuma logoM ko kaisA lagatA hai ?"" yaha sunakara senaka paNDita ne kahA - " rAjan ! cintA na kareM, yaha jo bahuta-sI mazAleM dRSTigocara ho rahI haiM, unase pratIta hotA hai, rAjA cULanI brahmadatta tumheM arpita karane hetu apanI kanyA liye A rahA hai / " pukkusa ne aisA hI kahA- 'mAlUma par3atA hai, tumhAre sammAnArtha rAjA brahmadatta senA lie khar3A hai / " isI prakAra jisakI kalpanA meM jaisA AyA, vaisA hI unhoMne rAjA ko batalAyA / rAjA ne vizeSa gaura kiyA to use pratIta huA, bAhara se AdezapUrNa AvAjeM A rahI haiM, kahA jA rahA hai-- amuka sthAna para sainika raheM, amuka sthAna para praharI raheM, saba sAvadhAna raheM - ityAdi / rAjA ne kucha aura dhyAna se dekhA to use jJAta huA, sabhI sainika kavaca- sajjita haiM, yuddhodyata dikhAI dete haiM / rAjA mana-hI-mana bahuta bhayabhIta ho gayA / usane mahauSadha kA abhimata jAnane hetu kahA - "hAthiyoM, ghor3oM, rathoM tathA padAtiyoM se yukta senA, jisake sabhI sainika kavaca dhAraNa kiye hue haiM, yahA~ avasthita hai / mazAleM jala rahI haiM, camaka rahI haiM / paNDita ! yaha kyA sthiti hai ? tumhArA kyA abhimata hai ?" " videharAja kI bhatsanA bodhisattva ne vicAra kiyA, isa andhe bevakUpha ko pahale kucha DarAU, tatpazcAt apanI zakti se ise Azvasta karUM / usane kahA- "rAjan ! mahAbalazAlI rAjA cULanI brahmadatta ne tumheM ghera liyA hai / praduSTa - atyanta duSTa, krUra brahmadatta savere tumhArI hatyA karegA / " jyoMhI yaha sunA, videharAja mRtyu kI kalpanA mAtra se ghabarA gayA / usakA galA sukha gayA / mukha se lAreM Tapakane lgiiN| zarIra dagdha ho utthaa| rotA-pITatA bolA- - "merA hRdaya kA~pa rahA hai / mukha sUkha jalA huA, jhulasA huA manuSya Atapa meM, dhUpa meM jaise 1. hatthI assA rathA pattI senA tiTThanti vammitA / ukkA padittA bhAyanti kinnu maJjanti paNDitA // 140 // 2. hatthI assA rathA pattI senA tiTThanti vammitA / ukkA padittA bhAyanti kinnu kAnti paNDitA // 141 // 3, rakkhati taM mahArAja ! cULanIyo mahAbbalo / paTTI te brahmadatto pAto taM ghAtayissati // 142 // 2010_05 vaha atyanta vyAkula ho gayA / rahA hai / agnidagdha - Aga se nirvRti - zAnti nahIM pAtA, Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 usI prakAra merA hRdaya bhItara-hI bhItara jala rahA hai| jaise kumhAroM kI agni-mRttikA ke bhAMDa, pAtra pakAne kI nyAhI bhItara se jalatI hai, bAhara se nahIM, usI prakAra merA hRdaya bhItara hI bhItara jala rahA hai, bAhara se nhiiN|"1 bodhisattva ne jaba videharAja kI krandana sanA to socA. yaha bevakapha aura samaya merI bAta para gaura nahIM krtaa| aba ise nigRhIta karanA cAhie latAr3anA caahie| usane kahA-"kSatriya ! tuma pramAdI ho, samucita mantraNA se atIta ho-ucita mantraNA para gaura nahIM karate, usa para nahIM calate / anucita mantraNA ke anusAra calate ho| isa samaya tumheM ve hI paNDita bacAyeMge, jinakI mantraNA ko tumane mAna diyaa| "rAjan ! tumane apane artha-rAjyatantra, kAma-sukha-bhoga ke zubhacintaka, sat parAmarzaka kA kathana nahIM mAnA / apane hI mauja-maje meM mastI kA anubhava karate rahane ke kAraNa aba tuma jAla meM phaMse hue mRga ke sadRza ho| - "mAMsa-lolupatA ke kAraNa jaise matsya mAMsa-lipta kA~Te ko nigala jAtA hai, vaha nahIM samajhatA ki yaha usakI mRtyu kA paigAma hai, usI prakAra rAjan ! tumane cULanI brahmadatta kI kanyA ko pAne kI kAmanA meM lubdha hone ke kAraNa mRtyu ko nahIM dekhA / aba marane kI taiyArI kro| maiMne tumase kahA thA, yadi uttara pAJcAla jAoge to zIghra mRtyu ko prApta karoge, nagara-patha meM bhaTake maga kI jyoM saMkaTa meM par3a jAoge / tumane merI bAta nahIM maanii| "rAjan ! anArya-anuttama, ayogya puruSa utsaMgagata-godI meM baiThe sA~pa kI jyoM DaMsa letA hai-hA hAni pahu~cAtA hai| dhIra puruSa kA yaha kartavya hai ki vaise, manuSya se mitratA na jor3e; kyoMki vaise kApuruSa-nIca manuSya, duSTa manuSya kI saMgati kA phala bar3A kaSTakAraka hotA hai| jise jAne ki yaha zIlavAn hai---ucca, pavitra AcAra-yukta hai, bahuzruta hai--viziSTa jJAnayukta hai, sthiracetA vyakti ko cAhie ki vaha usI se mitratA sAdhe ; kyoMki uttama puruSa kA sAnnidhya pariNAma-sarasa- uttama phalayukta hotA hai|" 1. ubbedhate me hRdayaM mukhaJca parisussati / nibburti nAdhigacchAmi aggidaDDho va Atape // 143 / / kammArAnaM yathA ukkA anto jhAyati no bhi| evampi hRdayaM mayhaM anto jhAyati no bahi / / 144 // 2. pamatto mantanAtIto bhinnamantosi khttiy| idAni kho taM tAyantu paNDitA mantino janA // 145 / / akatvA maccasya vacanaM atthkaamhitesino| attapItirato rAja ! migo kareva Ahito // 146 / / yathApi maccho balisa vaMka maMsena chAditaM / Amagiddho na jAnAti maccho maraNamattano // 147 / / evameva tuvaM rAja ! cULanIyassa dhiitrN| kAmagiddho na jAnAsi maccho na mrnnmttno||148|| sa ce gacchAmi paJcAlaM khippamattaM jahessasi / migaM pathAnupannaM va mahantaM bhayamessasi // 149 / / anAriyarUpo puriso janinda ! ahIva acchaMgagato Daseyya / na tena meti kayirAtha dhIro, dukkho have kA purisena saMgamo // 150 // yantveva jajJA purisaM sIlavAyaM bhussuto| teneva metti kayirAtha dhIro, sukho have sappurisena saMgamo // 151 / / 2010_05 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 335 vaha phira kabhI aisA na kare, isalie bodhisattva ne kaTutApUrvaka DAMTate hue kahA"rAjan ! tuma atyanta mUrkha ho, tumane mujhe kitanI U~cI upamA dI ki maiM to hala kI noka ko pakar3ane vAlA kisAna hU~--ujaDa huuN| U~ce stara kI tumhArI bAtoM ko maiM kahAM se smjhN| itanA hI nahIM, tumane yaha bhI kahA ki ise galA pakar3a kara deza se nirvAsita kara do-nikAla do| yaha mere strI-ratna kI prApti meM, aise uttama lAbha meM antarAyajanaka-~vighnotpAdaka vacana bola rahA hai| "rAjan ! tumane ThIka hI kahA, maiM to eka kisAna kA chokarA huuN| tumhAre senaka Adi paNDita jo bAteM samajhate haiM, unheM samajhane kI kSamatA mujhameM kahA~ ! maiM to mAmUlI ghara-gRhasthI kA kArya jAnatA huuN| aisI U~cI bAteM to senaka Adi hI samajhate haiN| ve prajJAzIla haiN| Aja tuma aThAraha akSohiNI senA se ghira gaye ho| unheM tumhArA paritrANa karanA caahie| mujhe to tumane galA pakar3akara nikAlane kA Adeza de diyA thA, aba mujha hI se kyoM pUcha rahe ho ?" videharAja ne yaha sunakara vicAra kiyA, vAstava meM merI vaha bhUla thI, jisakA pariNAma maiM Aja yaha dekha rahA huuN| mahauSadha paNDita ThIka kahatA hai| usane yaha samajha liyA thA ki isase saMkaTa utpanna hogaa| merI galatI hI ke kAraNa Aja vaha mujhe sabake samakSa itanA latAr3a rahA hai, para, mujhe vizvAsa hai, vaha itane samaya akarmaNya nahIM rahA hogA, avazya hI usane merI rakSA kA upAya kiyA hogaa| rAjA ne anurodha kI bhASA meM paNDita se kahA-"mahauSadha ! prAjJa jaba atIta kI-bIte hue samaya kI bAta pakar3akara vAka-bANa se nahIM bIMdhate, itane marmavedhI vacana nahIM 4 hte| jisa taraha ba~dhe hue ghor3e ko koI cAbukoM se pITe, vaise hI mujhe tuma vacana ke kor3oM se kyoM pITate ho ? yadi mere mokSa kA- isa saMkaTa se chUTane kA mArga dekhate ho, jAnate ho, merA kSema-hita jisase sadhe, yadi tuma aisA upAya jAnate ho to mujhe batalAo / merI purAnI galatI ko lekara aba vAgbANa se mata biiNdho|" bodhisattva ne vicAra kiyA, yaha rAjA bar3A ajJAnI hai, mUDha hai| ise vijJa, viziSTa vyakti kI pahacAna nahIM hai, isakI kucha aura bhartsanA karUM / phira ise Azvasta kruuNgaa| usane kahA-"rAjan ! manuSya ke pUrvAcIrNa karma bar3e duSkara-kaThora tathA dUrabhisaMbhava-durabhisaMlAvanAyukta hote haiM, baDI duHkhada saMbhAvanAe~ liye rahate haiN| unakA phala bhoganA hI par3atA hai| maiM usase tumheM nahIM chur3A sktaa| aba tuma jAno, jaisA samajha meM Aye, jace; vaisA 1. bAlo tuvaM eLa mUgosi rAja ! yo utmatthAni mayi lpittho| kimevAhaM maMgalakoTibaddho atthAni jAnissaM yathApi ajJe // 158 // imaM gale gahetvAna nAsetha vijitA mama / yo me ratanalAbhassa antarAyAya bhAsati // 153 // 2. mahoSadha atItena nAnuvijjhanti pnndditaa| ki ma assaM va sambaddhaM patodeneva vijjhasi // 154 // sa ceva passAsi mokkhaM khemaM vA pana passasi / teneva maM anusAsa kiM apItena vijjhasi // 15 // ____ 2010_05 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 kro| yadi kisI ke pAsa RddhimAn--divya Rddhi se yukta, vipulaprabhAvazAlI, AkAzamArga se jAne meM samartha hAthI hoM to ve use AkAza-mArga dvArA le jAkara yathAsthAna pahuMcA sakate haiM, kaSTa se ubAra sakate haiM, yadi kisI ke pAsa vaise hI RddhizAlI, prabhAvazAlI AkAza-mArga dvArA le jAkara yathAsthAna pahuMcA sakate haiM, yadi kisI ke pAsa vaise hI Rddhisampanna, prabhAvApanna, AkAza-mArga se jAne meM sazakta pakSI hoM to ve use AkAza-mArga dvArA le jAkara yathAsthAna pahu~cA sakate haiM. yadi kisI ke yahA~ divya Rddhimaya, prabhAvamaya. AkAzamArga se jAne meM samartha yakSa hoM to ve use AkAza-mArga dvArA pahu~cA sakate haiM, saMkaTa se ubAra sakate haiN| . rAjan ! pUrvAcIrNa karma bar3e duSkara tathA durabhisaMbhava hote haiN| unakA phala bhoganA hI par3atA hai maiM tumako AkAza-mArga dvArA mithilA le jAkara isa vipatti se nahIM bacA sktaa|" videharAja ne jaba yaha sunA to vaha hakkA-bakkA raha gayA, kiMkartavyavimUDha ho gyaa| taba senaka paNDita ne socA, aba videharAja, hama sabake lie mahauSadha ke atirikta anya koI avalambana nahIM hai| mahauSadha kI tIvra upAlaMbhapUrNa vANI sunakara rAjA bar3A bhayAkrAnta ho gayA hai| aba vaha kucha bhI bola nahIM sakatA, mahauSadha paNDita ko vaha aba kucha bhI kahane kA sAhasa nahIM kara sktaa| maiM hI paNDita se anurodha karUM / yaha socakara usane kahA-"agAdha samudra meM DUba rahe manuSya ko jaba sAgara kA taTa dRSTigata nahIM ho to, taba use jahA~ kahIM bhI Azraya-sthala dIkhatA hai, vaha vahIM paritoSa mAnatA hai| usI prakAra mahauSadha ! aba tuma hI videharAja ke tathA hama sabake Azraya-sthala ho| rAjA ke mantraNAkAroM meM hI sarvottama ho| hamako isa saMkaTa ke pAra lagAo"" 1. atItaM mAnusa kammaM dukkaraM durabhisaMbhavaM / na taM sakkomi mocetuM tvampi jAnassu khattiya !! 156 / / santi vehAyasA nAgA iddhimanto ysssino| te pi AdAya gaccheyyaM yassa honti tathAvidhA // 157 / / santi vehAyasA assA iddhimanto ysssino| te pi AdAya gaccheyyaM yassa honti tathAvidhA // 158 / / santi dhehAyasA pakkhI iddhimanto ysssino| te pi AdAya gaccheyyuM yassa honti tathAvidhA // 156 / / santi vehAyasA yakkhA iddhimanto ysssino| te pi AdAya gaccheyyuM yassa honti tathAvidhA // 160 // atItaM mAnusaM kammaM dukkaraM durabhisaMbhavaM / na taM sakkomi mocetuM antalikkhena khattiva // 161 / / 2. atIradassI puriso mahante udakaNNave / yattha so labhate gAdhaM tattha so vidate sukhaM / / 162 / / evaM amhaja ro ca tvaM patiThThA mahosadha / tvaM nosi mantinaM seThTho amhe dukkhA pamocaya // 163 // ____ 2010_05 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 337 ___bodhisattva ne senaka ko nigRhIta karate hue, pratyuttarita karate hue kahA-"manuSya kA pUrvAcIrNa karma baDA duSkara, dustara aura duHsaha hotA hai| maiM tuma logoM kA usa karma-phala se chuTakArA nahIM karA sakatA / senaka ! aba tuma jAno, tumhArA kAma jaane|"1 mUDha cintana rAjA kA hoza guma ho gyaa| usake bacAva kA koI mArga nahIM thaa| usake mana meM mRtyu kI kAlI chAyA samAI thii| aparAdhI hone ke kAraNa, jaisA pUrva sUcita hai, vaha aba bodhisattva se aura vArtAlApa karane meM, anurodha karane meM apane ko akSama pAtA thaa| 'DUbate ko tinake kA sahArA' ke anusAra jaba use aura koI rAstA nahIM sUjhA, to usane yaha socakara ki zAyada senaka hI koI mArga nikAla sake, usase pUchA-'senaka ! merI bAta suno, isa samaya hama saba para bar3A bhaya chAyA hai| maiM tumase pUchatA hU~, batalAo, aba hameM kyA karanA cAhie? yaha sunakara senaka ne vicAra kiyA- rAjA upAya pUchanA cAhatA hai, cAhe vaha acchA ho yA burA, mujhe batA denA cAhie / vaha bolA-"hama loga apane AvAsa-sthAna ke daravAje banda kara leN| apane bhavana meM Aga lagA deN| zastra-prahAra dvArA Apasa meM eka dUsare ko avilamba mAra DAleM, jisase cULanI brahmadatta hameM dIrghakAla paryanta kaSTa dekara na maare|"3 senaka kA uttara sunakara rAjA ko bar3A asantoSa huA, mana meM pIr3A huii| usake muMha se nikalA- "senaka ! pahale tuma apane bIbI-baccoM kI to isa taraha citA phUko, Aga lagAkara unheM jalAo, Age hama dekheNge|" rAjA ne pukkusa paNDita se bhI usakA abhimata pUchA-'paNDita ! merI bAta suno| tuma dekha hI rahe ho, bhArI bhaya vyApta hai / maiM tumase pUchatA hU~, apanA abhimata batalAo, aba hama kyA kareM?"4 pukkusa bolA-'acchA yahI hai, hama sabhI viSa-bhakSaNa kara mara jaaeN| yoM zIghra hI hamAre prANa chUTa jAyeMge, jisase brahmadatta hameM bahuta samaya taka utpIDita kara, klezita kara mArane kA avasara nahIM pA skegaa|"5 rAjA ne yaha sunaa| use koI trANa nahIM milA, usakA bhaya aura bar3ha gyaa| 1. atItaM mAnusa kammaM dukkaraM durabhisambhavaM / na taM sakkomi mocetuM tvampi jAnassu senaka !! 164 // 2. suNohi metaM vacanaM passa setaM mahabbhayaM / senaka ! dAni pucchAmi ki kiccaM idha maJjasi // 165 / / 3. aggi dvAra to dema gaNhAma se vikattanaM, ajamalaM vaSitvAna khippaM hessAma jIvitaM / mA no rAjA brahmadatto ciraM dukkhena mArayi // 166 // 4. suNohi etaM vacanaM passasetaM mahanmayaM / pukkasaM dAni pucchAmi ki kiccaM idha imanasi // 167 / / 5. visaM khAditvA miyyAma khippaM hessAma jIvitaM / mA no rAjA brahmadatto ciraM dukkhena mArayi // 168 / / 2010_05 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 335 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 __rAjA ne kAvinda paNDita se kahA-'kAvinda ! merA kathana suno / dekha rahe ho, hama vibhISikA se ghire haiN| maiM tujhase pUchatA hU~, batalAo, hama kisa upAya kA avalambana kareM, jisase hamArA paritrANa ho|"1 kAvinda bolA-"hama gale meM rassI dvArA phA~sI lagAkara prANa de deM yA U~ce sthAna se gira kara apanA jIvana samApta kara deM, tAki rAjA brahmadatta hameM bahuta samaya taka ghulAghulAkara na maare|"2 rAjA kA bhaya bar3hatA gyaa| usane devinda se kahA-devinda ! merI bAta suno / maiM tumase pUchatA hU~, isa bhayApanna viSama sthiti meM hama kyA kareM, jisase hama kaSTa mukta ho skeN|" devinda ne apane uttara meM vahI bAta duharAI, jo senaka ne kahI thii| usane kahA"hama apane AvAsa-sthAna ke dvAra banda kara deN| bhItara Aga lagA deN| zastra prahAra dvArA paraspara eka dUsare kA vadha kara deN| yoM zIghra hI hamAre prANa chUTa jaayeNge| hameM yahI karanA cAhie; kyoki mahauSadha bhI hameM isa Apatti se nahIM ubAra sktaa|"4 rAjA ne yaha sunaa| saba nirarthaka thaa| use koI sambala prApta nahIM huaa| para, kyA karatA, vivaza thaa| bodhisattva kA vaha avivekavaza tiraskAra kara cukA thaa| jyoMhI use smaraNa karatA, use himmata nahIM ho pAtI ki usake sAtha isa sambandha meM vaha kucha aura bAtacIta kre| usane bodhisattva ko sunAte hue apanA duHkhar3A royA-"yadi koI kele ke tane ke nirantara chilake utAratA jAe to bhI vaha antata: usake bhItara koI sArabhUta vastu prApta nahIM kara sakatA, usI prakAra lagAtAra anveSaNa karane para bhI hameM apanI samasyA kA koI samAdhAna prApta nahIM hotaa| jaise simbalI-zAlmali yA semala ke DoDe meM anveSaNa karate jAne para bhI koI sAra prApta nahIM hotA, usI prakAra prastuta samasyA ko sulajhA pAne kA hameM koI upAya nahIM sUjhatA / jisa prakAra hAthI kA jalarahita sthAna meM rahanA anupayukta hotA hai, usI prakAra durmanuSyoM, durjanoM, mUkhoM evaM ajJajanoM ke bIca merA rahanA anupayukta hai, kaSTakara hai| merA hRdaya uttejita-pIr3ita, prakampita ho rahA hai, antarvedanA se mukha sUkha rahA hai| jaise agnidagdha-Aga se jale hue, jhulase hue manuSya ko dhUpa meM zAnti prApta nahIM hotI, usI prakAra mujhe zAnti nahIM mila rahI hai / merA citta azAnta hai| jaise kumbhakAroM kI agni bhItara se jalatI hai, bAhara se jalatI nahIM dIkhatI, vaise hI merA hRdaya bhItara 1. suNohi etaM vacanaM passasetaM mahanbhayaM / __ kAvindaM dAni pucchAmi kiM kiccaM idha maJa si // 166 // ... 2. rajjayA bajjha miyyAma papAtA papate mse| mA no rAjA brahmadatto ciraM dukkhena mArayi // 17 // 3. saNohi etaM vacanaM passasetaM mahabbhayaM / devindaM dAni pucchAmi kiM kiccaM idha manasi // 171 // 4. aggiM dvAra to dema gaNhAmase vikttnN| aJjamalaM vadhitvAna khippa hessAma jIvitaM / na no sakkoti mocetaM sukheneva mhosgho|| 172 // 2010_05 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 339 tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka hI bhItara jala rahA hai| vaha bAhara se jalatA huA nahIM dikhAI detaa|" AzvAsana mahauSadha paNDita ne rAjA kI antarvedanA sunI / socA, isa samaya yaha bahuta Akula hai| isa samaya yadi ise DhAr3hasa nahIM baMdhAUMgA to isakA dila TUTa jAyegA,prANa nikala jaayeNge| yaha socakara prajJAzIla, dhairyazIla, sUkSma rahasyavettA mahauSadha paNDita ne kahA"rAjana ! bhaya mata kro| jisa prakAra rAhu ke muMha se candra ko chur3A liyA jAe, usI prakAra maiM tumako isa saMkaTa se chur3A luuNgaa| Daro nahIM, rAhugrasta sUraja ko grAsa se chur3A lene kI jyoM maiM tumako isa duHkha se chur3A luuNgaa| "rAjan ! jaise kardama meM phaMse gajarAja ko vahA~ se nikAla liyA jAe, vaise hI isa saMkaTa se maiM tumako nikAla luuNgaa| piTArI meM banda sarpa ko jaise usameM se chur3A diyA jAe, vaise hI maiM tamako isa kaSTa se chaDA dNgaa| jaise jAla meM phaMse matsya ko usase nikAla diyA jAe, vaise hI maiM tumheM isa vipat se nikAla duuNgaa| "rAjan ! bhayabhIta mata bano / maiM tumako gaja, azva, ratha, padAtiyukta senA, vAhana Adi samasta dalabalasahita yahA~ se chur3A luuNgaa| maiM pAJcAla rAja ko sasainya isa prakAra khader3a dUMgA, jaisA DhelA mArakara kauoM ko bhagA diyA jaae| usa amAtya-mantrI yA mantraNAkAra se kyA lAbha, jo tumheM, jo isa samaya atyanta vipadgrasta ho, duHkha se na char3A ske| isa samaya bhI maiM yadi tumhArA prANa na kara sakU to merI prajJAzIlatA kI phira upayogitA hI kyA ho|"2 1. yathA kadalino sAraM anvesaM nAdhigacchati / evaM anvesamAnAnaM paJhaM nAjha gamAmase / / 173 / / yathA simbalino sAraM anvesaM nAdhigacchati / evaM anvesamAnAnaM paJhaM nAjha gamAmase // 174 / / adese vata no vutthaM kuJjarAnaM vanoda ke| sakAse dummanussAnaM bAlAnAmavijAnataM // 173 / / ubbedhate me hRdayaM mukhaJca parisussati / nibburti nAdhigacchAmi aggidaDDho va Atape // 174 // kammArAnaM yathA ukkA anto jhAyati no bhi| evampi hRdayaM mayhaM anto jhAyati no bahi // 175 // 2. tato so paNDito dhIro atthadassI mhosgho| vedehaM durikhataM disvA idaM vacanamabravI // 178 // mA taM bhAyi mahArAja ! pA taM bhAyi rathesabha ! ahaM taM mocayissAmi rAhugahitaM va candimaM // 176 // mA taM bhAyi mahArAja ! mA taM bhAyi rasabha ! ahaM taM mocayissAmi rAhugahitaM va sUriyaM // 180 // mAtaM mAyi mahArAja ! mA taM bhAyi rathesabha / ahaM taM mocayissAmi pake santaM va kuJjaraM // 11 // ____ 2010_05 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 niSkramaNa, videharAja ne mahauSadha kI bAta sunii| usake mana meM dhIraja bNdhaa| use zAnti milii| use bharosA ho gayA ki aba mere prANa baca jaayeNge| bodhisattva ne AtmavizvAsa-pUrvaka siMhanAda kiyaa| sabhI ko paritoSa huaa| senaka ne jijJAsA kI-"paNDita ! tuma hama sabako yahAM se kisa prakAra nikAloge?" mahauSadha bolA- 'maiM tuma sabako eka susajjita, suzobhita suraMga dvArA le jaauuNgaa| tuma saba calane hetu sannaddha ho jaao|" usane apane yoddhAoM ko Adeza dete hue kahA"naujavAno ! uTho, suraMga kA mukha kholo, kapATa kholo / videharAja apane mantriyoM sahita suraMga-mArga dvArA jaayegaa| ___ mahauSadha ke taruNa yoddhA utthe| usake AdezAnusAra unhoMne suraMga ke yantra-cAlita daravAje ko khola diyaa| suraMga susajjita devasabhA kI jyoM Alokamaya thI / yoddhAoM ne apane svAmI mahauSadha ko avagata karAyA ki unhoMne usa ke Adeza kA pAlana kara diyA hai| mahauSadha ne videharAja ko saMketa dvArA samajhAyA-aba tuma mahala se nIce utara aao| rAjA nIce aayaa| mahauSadha ne kahA-''aba hameM suraMga dvArA Age jAnA hai|" senaka ne apane mastaka se pagar3I utaarii| vaha apane kapar3e U~ce karane lgaa| mahauSadha ne use aisA karate dekha pUchA-"aisA kyoM kara rahe ho ?" senaka bolA- "suraMga meM se calanA hai na ? vaisA karate samaya; kyoMki sthAna saMkar3A hogA, pagar3I ko samhAle rakhanA cAhie, vastroM ko ThIka kiye rahanA caahie|" hai ! aisA mata soco ki suraMga meM jhukakara ghuTanoM ke sahAre sarakate hue praviSTa honA hogaa| Age bhI vaise hI calanA hogaa| yaha suraMga aimI hai ki gajArUDha puruSa bhI usameM se gujara sakatA hai| tuma cAho to gajArUDha hokara bhI jA sakate ho / suraMga aThAraha hAtha U~cI banI hai| usakA daravAjA bahuta bar3A hai| tuma jisa prakAra cAho, sajjita-susajjita hokara rAjA ke Age-Age clo|" mA taM bhAyi mahArAja ! mA taM bhAyi rathesabha ! ahaM taM mocayissAmi peLAbaddhaM va pannagaM // 182 // mA taM bhAyi mahArAja ! mA ta bhAyi rathesabha ! ahaM taM mocayismAmi macche jAlagateriva // 183 // mA taM mAyi mahArAja | mA taM bhAyi rathesabha ! ahaM taM mocayissAmi sayogga balavAhanaM // 184 // mAtaM bhAyi mahArAja ! mA taM bhAyi rathesabha 1 paJcAlaM vAhayissAmi kAkasenaM va leTaThunA // 18 // Adu pacA kimatthiyA amacco vApi taadiso| yo taM sambAdha pakkhantaM dukkhA na parimocaye // 16 // 1. etha mAgavA ! uThetha mukhaM sodhetha sndhino| _ vedeho saha maccehi ummaggena gamissati // 17 // 2. tassa taM vacanaM sutvA pnndditssaanusaarino| ummaggadvAraM vivarisa yantayutte ca aggle||18|| ____ 2010_05 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 341 senaka Age huaa| videharAja ko usake pIche kiyaa| mahauSadha khuda videharAja ke pIche huA / suraMga bahuta sajI huI thI, atyanta zobhita thii| mahoSadha ko AzaMkA thI ki videharAja isakI sajjA, zomA dekhane meM tanmaya na ho jAe, vilamba na karane lage; isalie usane usako senaka ke aura apane donoM ke bIca meM rkhaa| suraMga meM khAdya-padArthoM evaM peyapadArthoM kI samIcIna vyavasthA thii| saba khAte-pIte Age bddh'e| senaka Age-Age calatA jAtA thA aura mahauSadha pIche-pIche / videharAja Age-pIche apane donoM amAtyoM-mantraNAkAroM-paNDitoM se samAyukta unake bIca meM calatA jAtA thaa| unhoMne suraMga ko pAra kiyaa| brahmadatta ke paripAra para paharA dene vAle mahauSadha ke yoddhAoM ko jaba mAlama paDA ki videharAja sahita mahauSadha saraMga ke pAra pahu~ca ve brahmadatta kI mAtA, paTarAnI, putra tathA putrI ko lekara suraMga-saMyukta ucca bhavana meM clegye| mahauSadha tathA videharAja vahA~ pahu~ca hI gaye the / brahmadatta kI mAtA Adi ne jaba vahA~ mahauSadha paNDita evaM videharAja ko dekhA to unako yaha samajhate dare nahIM lagI ki nizcaya hI ve dUsaroM ke hAthoM meM par3a gaye haiM / jo unheM yahA~ lekara Aye haiM, ve mahauSadha paNDita ke hI AdamI hone caahieN| unakI AMkhoM ke Age mauta kI kAlI chAyA nAcane lgii| unhoMne jora-jora se cIkhanA-cillAnA zurU kiyaa| caLanI brahmadatta isa cintA meM thA, sAvadhAna thA ki videharAja kahIM hAtha se nikala na jAe; isalie vaha videharAja ke AvAsa-nagara ko senA sahita ghare par3A thaa| rAtri prazAnta thii| apane pArivArika jana kI cIkha kI AvAja akasmAt usake kAnoM meM pdd'ii| usake mana meM AyA, vaha kahe-yaha to mahArAnI nandAdevI kA svara hai, kintu, yaha socakara vaha bola nahIM sakA ki use aisA kahate sunakara loga usakA kahIM parihAsa na karane laga ki yaha to yahA~ bhI nandAdevI ko hI dekha rahA hai, usI ko mana meM basAye hai| sAtha-hI-sAtha usane mana ko kalpita samAdhAna bhI de diyA ki yaha usakA nirA bhrama hai, yahA~ unakI AvAja kahA~ se aae| pAMcAla caNDI kA abhiSeka bodhisattva ne rAjakumArI pAJcAlacaNDI ko vahAM ratna-rAzi para biThAyA, videharAja kI paTTamahiSI-paTarAnI ke rUpa meM usakA abhiSeka kiyA aura kahA-"rAjan ! tuma isI ke uddezya se yahA~ Aye ho| ise apanI paTarAnI ke rUpa meM sviikaaro|" tIna sau naukAe~, jo pahale se taiyAra thIM, vahA~ lAI giiN| videharAja eka susajjita, suzobhita naukA para car3hA, cAroM paNDita caDhe, rAja mAtA talatAladevI, paTarAnI nandAdevI, rAjaputra pAJcAlacaNDa tathA rAjapUtrI pAJcAlacaNDI ko bhI naukArUDha kraayaa|.. .. mahauSadha paNDita ne videharAja ko upadiSTa karate hue kahA-"rAjan ! pAJcAlacaNDa rAjA brahmadatta kA putra hai| apane pitA kA pratinidhi hone ke nAte eka prakAra se yaha tumhArA zvasura hai--zvasura sthAnIya hai| nandA devI tumhArI sAsa hai| jaisA sammAnapUrNa vinayapUrNa bartAva mAM ke sAtha kiyA jAtA hai, vaisA tuma isake sAtha krnaa| rAjamAtA 1. purato senako vAti pacchato ca mhossdho| majjhe ca rAjA vedeho amccprivaarito|| 186 // 2010_05 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 tumhAre lie vizeSa pUjanIya hai hI, apanI mAtA ke udara se janme sage bhAI ke sAtha jaisA snehapUrNa sauhArdapUrNa bartAva kiyA jAtA hai, vaisA tuma rAjaputra pAJcAlacaNDa ke sAtha krnaa| yaha rAjaputrI pAJcAlacaNDI hai, jisakI tuma kAmanA karate rahe ho / yaha tumhArI arddhAginI hai / isake sAtha jaisA cAho, bartAva krnaa|' sahacaratAH zAlInatA videharAja bhayAvaha saMkaTa se mukta haa| nAva dvArA vaha Age jAne ko utkaNThita thaa| usane mahauSadha ko sambodhita kara kahA-"tAta ! tuma nadI taTa para khar3e-khar3e vArtAlApa kara rahe ho| aba zIghra nAva para ArUDha ho jaao| aba taTa para kyoM khar3e ho? bar3I kaThinatA se hama kaSTa se chUTe haiM / mahauSadha ! Ao aba hama cale cleN|"3 mahauSadha ne rAjA se kahA--deva ! maiM senA kA adhinAyaka hU~ / senA ko yahA~ chor3a kara akelA hI apane prANa bacAne calA calUM, yaha merA dharma nahIM hai| maiMne Apake AvAsanagara meM senA ko rakha chor3A hai / maiM use lekara usake sAtha hI aauuNgaa| "sainika Apake sAtha bahuta dUra se calakara Aye hue haiM, parizrAta haiM, aneka soye haiM, aneka khAne-pIne meM lage haiM, unako yaha jJAna bhI nahIM hai ki hama yahA~ se gupta rUpa meM nikala kara bhAga rahe haiM / unameM aneka rugNa haiM, asvastha haiN| mujhe isa nagara meM rahate cAra mAsa ho gaye haiN| aneka aise haiM, jinhoMne mere sAtha niSThApUrvaka kArya kiyA hai, jinake mujha para upakAra haiM, maiM una saba meM se kisI eka ko bhI yahA~ chor3akara nahIM jA sakatA / maiM yahA~ rukuuNgaa| ApakI samasta senA ko rAjA brahmadatta ke nagara se surakSita rUpa meM apane sAtha lekara mithilA phuNcuuNgaa| rAjan ! tuma kahIM bhI dera kiye binA jaldI-jaldI calate jAo / maiMne mArga meM yojana-yojana ke antara para vidyamAna gAMvoM meM amAtyoM ko basAyA hai, jahA~ tumhAre lie hAthI, ghor3e Adi vAhana pahale se hI surakSita haiN| tuma parizrAta vAhanoM ko bIca-bIca gAMvoM meM vahA~ vidyamAna apane amAtyoM ke yahA~ chor3ate jAo, vahA~ se le-lekara sakSama vAhanoM kA upayoga karate jaao| isa prakAra satvara mithilA pahuMca jaao|" 1. ummaggA nikkhamitvAna vedeho nAvamArUhi / abhiruLahaJca taM atvA anusAsi mhosgho||160|| ayaM te sasuro deva ! ayaM sassu janAdhiya ! yathA mAtu paTipatti evaM te hotu sassuyA // 16 // yathApi niyako bhAtA saudariyo ekmaatuko| evaM paJcAlacaNDo te dayitobba rathesabha // 162 / / ayaM paJcAlacaNDI te rAjaputtI abhijjhitA / kAmaM karohi te tAya mAriyA te rathesabha // 163 // 2. Aruyha nAvaM taramAno kinnu tIramhi tiTThasi / kicchA muttamha dukkhato yAmadAni mahosadha // 164 // 3.nesa dhammo mahArAja ! yo haM senAya naayko| senaGga parihApetvA attAnaM parimocaye // 165 / / nivesanamhi te deva ! senaDgaM parihApitaM / taM dinnaM brahmadattena AnayissaM rathesabha // 166 / / ____ 2010_05 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 343 videharAja ne yaha sunakara mahauSadha se kahA-'paNDita ! tumhAre pAsa bahuta thor3I senA hai| pAJcAlarAja brahmadatta ke pAsa vizAla senA hai| mukAbale meM tuma usake samakSa kaise Tika pAoge ? tuma durbala ho, vaha prabala hai / tuma usake hAthoM mAre jaaoge|" mahauSadha ne rAjA se kahA-mantravAn-viziSTa prajJAzIla puruSa ke pAsa yadi bahuta thor3I bhI senA ho to vaha amantravAn-prajJAzUnya puruSa ko jIta letA hai / jisa prakAra sUrya udita hokara andhakAra ko jIta letA hai, usI prakAra buddhizIla eka puruSa bhI, eka rAjA bhI aneka puruSoM ko, aneka rAjAoM ko jIta letA hai / "2 / bodhisattva ne isa prakAra nizcinta karate hue rAjA ko vidA kiyaa| mithilA prayANa videharAja mana meM harSita thA ki vaha zatru ke caMgula se mukta ho gayA hai aura use isa bAta kI vizeSa prasannatA thI ki jise vaha hRdaya se cAhatA thA, vaha rAjakumArI pAJcAla caNDI use prApta ho gaI hai| usake mana kI abhilASA pUrNa ho gaI hai| bodhisattva ke guNoM kA, vizeSatAoM kA smaraNa karatA huA vaha atyanta AhlAdita thaa| vaha bodhisattva kI guNastavanA karatA huA senaka se bolA-senaka ! paNDitoM kA-prAjapuruSoM kA sAnnidhya bar3A Anandaprada hotA hai / mahauSadha kA sAnnidhya hameM prApta thA, tabhI to hama piMjare meM baMdhe pakSI ke piMjare se chur3A diye jAne kI jyoM jAla meM Abaddha matsya ko jAla se nikAle jAne kI jyoM hama usI ke kAraNa zatru ke caMgula se chUTa sake / "3 yaha sunakara senaka ne bhI mahauSadha kI prazaMsA karate hue kahA-"rAjan ! mahauSadha aisA hI hai| prajJAzIla puruSa vAstava meM bar3e Anandaprada hote haiN| piMjare meM bandI banA pakSI tathA jAla meM Abaddha matsya jaise chur3A diye jAeM, vaise hI mahauSadha ne zatru ke paMje se hameM chuTakArA dilavA diyA hai|4 videharAja ne tathA usake sahavartIjanoM ne naukAoM dvArA gaMgA pAra kii| jaisA pUrva varNita hai, mahauSadha ne Age kI vyavasthA socate hue yojana-yojana kI dUrI para avasthita gA~voM meM rAjapuruSoM ko basA hI diyA thaa| rAjA tathA parijana vRnda naukAoM se uttara kara pAsa hI ke gA~va meM pahuMce / vahA~ mahauSadha dvArA niyukta AdamI the hI, vAhana the hI, saba taiyArI thI hii| unhoMne rAjA ko tathA tatsahavartIjanoM ko bhalIbhA~ti bhojana kraayaa| 1. Apaseno mahAmenaM kathaM viggayha Thassasi / dubbalo balavantena vihaJissasi paNDita // 167 / / 2. appaseno pi ce mantI mahAsenaM amantinaM / jinAti rAjA rAjAno adiccobadayaM tamaM // 168 / / 3. susukhaM vata saMvAsoM paNDitehi ti senk| pakkhIva pajare baddhe macche jAlagateriva ! amittahatthatthagate mocayI no mahosadho // 166 / / 4. evametaM mahArAja ! paNDitA hi sukhAvahA / pakkhIva paJare baddhe macche jAlagateriva / amittahatthatthagate mocayI no mahosadho // 20 // ____ 2010_05 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 Age ke lie azrAnta, svastha vAhana diye / ve cala pdd'e| ve jyoM-jyoM Age calate rahe, bIcabIca meM vAhana badalate rahe / unako uttarottara abhinava, sphUrta vAhana prApta hote gaye / unake calane kI tvarA meM vyavadhAna nahIM AyA / isa prakAra eka sau yojana lambA mArga pAra kara ve sakuzala mithilA pahu~ce / udhara mahauSadha suraMga ke daravAje para gyaa| kamara meM baMdhI talavAra kholI / suraMga se nikalA / kisI ke pairoM ke nizAna dikhAI na de sakeM, etadartha suraMga ke daravAje para bAlU bikhera dii| AvAsa nagara meM pahu~cA, surabhita jala se snAna kiyA, vividha prakAra ke uttama, svAdiSTa khAdya, peya padArtha bhojana meM grahaNa kiye / bhojana kara bichaune para leTA, santoSa kI sAMsa lI ki merI manaH kalpanA Aja pUrNa ho gaI / brahmadatta kA kSobha rAta vyatIta ho cukI thI / samagra rAtri - paryanta cULanI brahmadatta paharA detA rahA thA / usane apanI senA ko jAgarUka kiyaa| sUryodaya huA / rAjA brahmadatta sasainya videharAja ke AvAsa- nagara ke nikaTa AyA / vaha uttama, baliSTha SaSTivarSIya gajarAja para ArUDha thA, atyanta balazAlI thA, maNiyoM se jar3A kavaca dhAraNa kiye thA, hAtha meM bANa liye thA, yuddhArtha tatpara thaa| usake pAsa azvArUDha, gajArUDha, rathArUDha tathA padAti yoddhA the jo dhanurvidyA meM pravINa the / ve itane acche nizAnebAja the ki bAla taka bIMdha DAlane meM sakSama the / ' rAjA ne apane sainikoM aura yoddhAoM ko Adeza dete hue kahA--"lambe-lambe dAMta yukta, zaktizAlI, SaSTivarSIya hAthiyoM ko khulA chor3a do tAki ve videharAja ke lie nirmita AvAsa-nagara vo mardita kara DAleM, kucala DAleM, tahasa-nahama kara DAleM / bachar3e ke dA~toM jaise sapheda, tIkSNa noka yukta, haDDiyoM ko bhI vedha sakane meM samartha bANa dhanuSa se vega pUrvaka chor3o / hAthoM meM DhAleM liye, vividha prakAra ke AyudhoM se susajjita hote hue tuma loga yuddha meM kUda par3o / hAthiyoM ke Age ho jAo, unheM sambhAlo / taila-dhauta - taila se dhoI huI, sApha kI huI asmitI - dIptiyukta, prabhAskara camakatI huI zaktiyA~ zastravizeSa AkAza ke tAroM kI jyoM dedIpyamAna hoM, calAI jAeM, zastrAstrayukta, sudRr3ha kabacoM se sannaddha, saMgrAma meM kabhI pITha nahIM dikhAne vAle yoddhAoM se bacakara videharAja pakSI kI jyoM AkAza meM ur3a kara bhI trANa nahIM pA sktaa| mere pAsa unatAlIsa sahasra chaMTe hue yoddhA haiM, jinake sadRza sArA bhUmaNDala chAna lene para bhI dUsare nahIM milate | yahA~ bar3e-bar3e dA~toM vAle sATha-sATha varSa ke paripakva hAthI haiM, jinake kandhoM para cArU - darzana - sundara dIkhane vAle rAjakumAra zobhA pAte haiM | pIle vastra pahane pIle, dupaTTe dhAraNa kiye, pIle varNa ke AbhUSaNoM se susajjita ve rAjakumAra 1. rakkhitvA kasiNaM rattiM cULanIyo mahabbalo / udantaM aruNuggahi upakAri upAgama ||201 / / ArUyha pavaraM nAgaM balavantaM saTThihAyanaM / rAjA avoca paJcAlo cULanIyo mahabbalo // 202 // sannaddho maNivammena saramAdAya pANinA / pessiye ajbhabhAsittha puthugambe samAgate / 203 || hatthArUr3he anIkaTThe rathike pattikArake / upAsanamhi kata hatthe bALaveghe samAgate // 204 // 2010_05 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 345 hAthiyoM ke kandhoM para aise suzobhita haiM, mAno nandana-vana meM devakumAra hoN| merI senAoM ke yoddhAoM ne raMga meM matsya-sadRza, taila-zodhita, prabhAsvara-AbhAmaya, dyutimaya, eka samAna dhAra yukta talavAreM dhAraNa kara rakhI haiM / ye talavAreM dopahara ke sUraja kI taraha dedIpyamAna haiN| una para jaMga nahIM lagA hai| ye zuddha phaulAda se banI haiM / inakA vAra khAlI nahIM jaataa| inakI muThaM svarNa-nirmita haiN| inakI myAne lAla raMga kI haiN| ye aisI pratIta hotI haiM, mAno saghana meghoM ke bIca vidyut ho| jinake rathoM para dhvajAe~ phaharA rahI haiM, jinhoMne kavaca dhAraNa kara rakhe haiM, jo talavAra evaM DhAla ke prayoga meM nipuNa haiM, talavAra kI mUTha dRr3hatA pUrvaka pakar3e rahane meM jo vizeSa prazikSita haiM, jinakA vAra itanA prabala hotA hai ki hAthI kI bhI gardana kaTa kara gira pdd'e| videharAja ! tuma mere isa prakAra ke yoddhAoM ke ghere meM A gaye ho| kisI bhI taraha tuma isa ghere se nahIM nikala sakate / aba mujhe tumhArI aisI koI tAkata najara nahIM AtI, jisase tuma yahA~ se bacakara mithilA jA sko|" . 1. pesetha kuJjare dantI balavante saTThihAyane / maddantu ku rA nagaraM vedehena sumApitaM // 20 // vacchadanta mukhA setA tikhiNaggA atttthivedhino| panunnA dhanuvegena sampatantu tarItaraM // 206 // mANavA cammino sUrA citradaNDayutA budhA / pakkhandinoM mahAnAgA hatthInaM hontu sammukhA // 207 / / sattiyo teladhotAyo accimantI pbhssraa| vijjotamAnA tiTThantu sataraMsA viya tArakA / / 208 / / AyudhabalavantAnaM guNikAyaradhArinaM / etAdisAnaM yodhAnaM saMgAme apalAyinaM / vedeho kuto muccissati saca pakkhIva kAhati // 20 // tisaM me purisanAvuttho savve vekeknicchitaa| yesaM samaM na passAmi kevalaM mahimaM caraM / / 210 // nAgA ca kappitA dantI balavanto saTThihAyanA / yesaM khandhesu sobhanti kumArA cArudassanA / / 211 // pItAlaMkArA pItavasanA pItutta rnivaasnaa| nAgakkhadhesu sobhanti devaputtA va nandane // 212 // pAThInavaNNA nettisA teladhotA pabhassarA / nihitA naravIrehi samadhArA sunissitA / / 213 // vellALino vItamalA sikkAyasamayA dlhaa| gahitA balavantehi suppahArappahArihi // 214 / / suvaNNatharusampannA lohitkcchuupdhaaritaa| vivattamAnA sobhanti vijjU vanbhadhanantare // 21 // patAkA vammino sUrA asicammassa kovidA / tharuggahA sikkhitAro nAgakkhandhAti pAtino // 216 // edisehi parikkhitto natthi mokkho ito tava / pabhAvaM te na passAmi yena tvaM mithilaM vaje // 217 // ____ 2010_05 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 mahauSadha dvArA gupta rUpa meM niyukta puruSoM ne jaba yaha sunA to ve cintita hue, na jAne kyA ho / ve apane anucaravRnda sahita mahauSadha ke yahA~ A gaye / mahauSadha kA prAkaTya : vyaMgyokti prAta:kAla huaa| mahauSadha bichaune se uThA / nityanaimittika kRtya kiye / nAztA kiyA / taiyAra huaa| eka lAkha kI kImata ke kAzI meM bane jarI ke vastra dhAraNa kiye, bahumUlya lAla kambala kandhe para ddaalaa| vaha svarNa-daNDa, jisameM sAta prakAra ke ratna jar3e the, jo upahAra meM prApta thA, hAtha meM liyA, sone kI khar3AUM pahanI / devAMganA ke sadRza, AbhUSaNoM se vibhUSita sundara strI usa para paMkhA jhala rahI thiiN| vaha devarAja indra ke samAna apane prAsAda ke barAmade meM isa prakAra Tahalane lagA ki rAjA cULanI brahmadatta ko dikhAI de ske| caLanI brahmadatta kI daSTi usa para pddii| jaba usane mahauSadha ko saMsajjita. saMzobhita dekhA to usake mana meM bar3I nArAjagI paidA huI / use avilamba bandI banAyA jA sake, yaha soca usane zIghra hI apane hAthI udhara choDe / mahauSadha ne vicAra kiyA, zAyada brahmadatta samajhatA hai ki maiMne videharAja ko apane kAba meM kara liyA hai. usako ghere meM le liyA hai. ataeva vaha jaldIjaldI Age bar3hA A rahA hai| use nahIM mAlama ki hamArA rAjA isake pArivArika apaharaNa kara yahA~ se campata ho gayA hai / svarNa-jaTita darpaNa jaisA apanA dyutimaya mukha ise dikhalAkara maiM isake sAtha vArtAlApa karUM / yaha socakara vaha prAsAda ke gavAkSa meM baiTha gyaa| usane rAjA brahmadatta ko uddiSTa kara musakarAte hue vyaMgyAtmaka madhura zabdoM meM kahA"hAthiyoM ko kyoM jaldI-jaldI Age bar3hAye A rahe ho ? tuma samajhate hoMge ki tumhArI manaH kAmanA pUrNa ho gaI hai; ataeva tuma prahRSTa-bar3e khuza najara Ate ho, kintu, suna lo, aba acchA yahI hai, tuma apane dhanuSa ko avahRta kara lo, bANoM ko pratisaMhRta kara lo-inheM sameTa lo| apane sphaTika tathA maNi-jaTita sUndara kavaca ko avahRta kara lo-zarIra se haTA do" __ jaba brahmadatta ne mahauSadha ke mukha se yaha yaha sunA to vicAra kiyA, yaha gAthApati kA baccA merA parihAsa kara rahA hai| maiM Aja ise batAU~gA ki maiM kyA karatA huuN| yaha socakara usane dhamakI bhare zabdoM meM usase kahA-"tumhAre mukha para khuzI najara A rahI hai| tU smitapUrvaka-muskAna ke sAtha bAta kara rahA hai, ThIka hI hai, mauta ke samaya manuSya ke cehare para aisI AbhA-ullAsamaya dyuti prakaTa hotI hai|"2 jisa samaya mahauSadha brahmadatta ke sAtha pUrvokta rUpa meM vartAlApa kara rahA thA, taba brahmadatta kI vizAla senA ke sipAhiyoM ne mahauSadha ke sundara saumya, vyaktitva se prabhAvita the, socA-pratIta hotA hai, hamArA rAjA mahauSadha ke sAtha vicAra-vimarza kara rahA hai, hama bhI suneM kyA vArtAlApa ho rahA hai ; ataH ve rAjA ke nikaTa A gye| 1. kinnu santara mAno va nAga pesesi kunyjrN| pahaTTarUpoM Apatasi laddhatthosmiti maJasi // 218 / / oharetaM dhanu cApaM khurappaM paTisaMhara / oharetaM sumaM vamma veLuriyamaNisanthataM // 216 // 2. pasannamukhavaSNosi mihitapuvvaM ca bhAsasi / hoti kho maraNakAle tAdisI vaNNasampadA / / 220 / ___ 2010_05 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummanga jAtaka 347 mahauSadha ne jaba brahmadatta kI bAta sunI to vicAra kiyA ki yaha rAjA mahauSadha paNDita kI karAmAta nahIM jaantaa| yaha mujhe hargija nahIM mAra skegaa| aba ise batAU~ ki tumane aura kevaTTa ne jo durmantraNA kI thI, vaha kriyAnvita nahIM ho sktii| yaha socakara mahauSadha ne kahA-"rAjan ! tuma garaja rahe ho, dhamakA rahe ho, yaha saba nirarthaka hai / tumhAre SaDyantra ko hamane yathAsamaya jAna liyaa| jaise khaluka jAtIya azva saindhava jAtIya azva ko nahIM pA saMkatA, usI prakAra aba tuma hamAre rAjA ko nahIM pA sakoge / videharAja kala hI apane mantriyoM tathA pArivArika janoM ke sAtha gaMgA mahAnadI ko pAra kara cukA hai| yadi tuma usakA pIchA karoge to mArga meM hI isa prakAra nirAza aura niHsAhasa ho jAoge, jaise uttama haMsa kA pIchA karane vAlA dhvAMkSa-kauA prapatita ho jAtA hai-dhvasta ho jAtA hai, paratahimmata ho jAtA hai / "1 mahauSadha ne Age kahA-"rAtri ke samaya zRgAla jaba kiMzuka ke lAla-lAla puSpoM ko khile hae dekhate haiM to ve adhama -nIca-ajJAnI unheM mA~sa-peziyA~ samajha baiThate haiN| unheM pAne ke lobha se ve kiMzuka ke vRkSa ko ghere khar3e rahate haiN| rAta bIta jAtI hai, sUraja uga AtA hai to rozanI meM jaba yaha mAlUma par3atA hai ki ye to kiMzuka ke phUla haiM, to unakI AzA chinna-bhagna ho jAtI hai, TUTa jAtI hai / ve vahA~ se cale jAte haiM / rAjan ! tumhArI bhI vaisI hI sthiti hogI, tumheM nirAza honA par3egA, tuma videharAja ko nahIM pA skoge|"2 nirarthaka dhamakI rAjA brahmadatta ne socA-mahauSadha itanI nirbhIka vANI meM bola rahA hai, khUba bar3habar3hakara bAteM banA rahA hai| isase pratIta hotA hai, ho na ho, isane videharAja ko yahA~ se bhagA diyA hai / yaha socakara vaha krodha se lAla hokara bolA- "isa gAthApati ke bacce ke kAraNa hI hamAre pahanane ke kapar3e taka china gaye--mithilA se hameM kapar3e taka chor3akara bhAganA pdd'aa| isa duSTa ne aba hamAre hAtha meM Aye hue zatru ko bhagA diyaa| maiM videharAja ko aura isako donoM ko jo daNDa dene vAlA thA, aba isa akele ko hI duuNgaa| usane use (mahauSadha ko) daNDita karane kA Adeza dete hue kahA-"jisane mere hAtha Aye zatru videharAja ko bhagA diyA hai, usake hAtha-paira kATa do, nAka-kAna kATa do| jisane mere hAtha Aye zatru videharAja ko bhagA diyA hai, jisa prakAra lohe kI salAkha para car3hAkara mAMsa pakAyA jAtA hai, 1. moghaM te gajjitaM rAja! bhinnamantosi khattiya ! duggaNho hi tathA rAjA khalukeneva sindhvo|| 221 // tiSNo hiyyo rAjA gNgN| sAmacco sprijno| haMsarAjaM yathA ghaMko anujjavaM papatissati // 222 // 2. sigAlA ratti bhAgena phullaM disvAna kisukaM / mAMsapesIti maJantA pariSkaLahA migAdhamA / / 223 / / bItivattAsu rattIsu uggatAsmi divaakre| kisukaM phullitaM disvA AsacchinnA migAdhamA / / 224 / / evameva tuvaM rAja ! vedehaM privaariy| Asacchinne gamissasi sigAlA kiMsukaM yathA / / 225 / / 2010_05 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 usI prakAra use tIkhI salAkha meM pirokara Aga meM pakAo, jlaao| jisa prakAra baila kA camar3A utAra kara jamIna para phailAyA jAtA hai, siMha aura bAgha kA camar3A utAra kara jaise zaMkuo-khUTiyoM ke sAtha bAMdhA diyA jAtA hai, jisane hamAre hAtha Aye zatru videharAja ko bhagA diyA, usake zarIra kI camar3I utAra kara use baila ke carma kI jyoM pRthvI para phailA do, siMha aura bAgha ke carma kI jyoM kramazaH pRthvI para phailAkara, zaMkuoM meM bAMdhakara zakti sezastra-vizeSa dvArA bedhita kro|"1 sArthaka prativacana brahmadatta kA kathana sunakara mahauSadha dhIme se muskraayaa| usane mana-hI-mana kahA, yaha unmatta rAjA nahIM jAnatA ki maiMne isakI paTarAnI, mAtA, putra tathA putrI ko videharAja ke sAtha mithilA bheja diyA hai| yahI kAraNa hai, yaha mujhe sajA dene kI bAta soca rahA hai| yaha krodha se pAgala hai / mujhe tIkSNAgra zastra se bidhavA sakatA hai aura bhI yaha jaisA cAhe, mere sAtha karavA sakatA hai| mujhe isa viSAda-vihvala rAjA ko aura vyathita karanA hai, ise ghora duHkha anubhava karAnA hai| aba maiM isase aisI bAta kahU~gA, jisase yaha hAthI kI pITha para baiThA-baiThA mUcchita ho jaae| yaha socakara mahauSadha ne use uddiSTa kara kahA-"pAJcAla rAja suna loyadi tuma mere hAtha-paira, nAka-kAna kaTavAoge to videharAja tumhAre putra pAJcAlacaNDa ke hAtha-paira kaTavA degA, nAka-kAna kaTavA degA / yadi tuma mere hAtha-paira kaTavAoge, nAka-kAna kaTavAoge to videharAja tumhArI putrI pAJcAlacaNDI ke hAtha-paira, nAka-kAna kaTavA degaa| yadi tama mere hAtha-paira kaTavAoge, nAka-kAna kaTavAoge to videharAja tamhArI paTarAnI nandAdevI ke hAtha-paira kaTavA degA, nAka-kAna kaTavA degA / yadi tuma mere hAtha-paira kaTavAoge, nAka-kAna kaTavAoge to videharAja tamhArI mAtA ta latAladevI ke hAtha-paira kaTavA degA, nAka-kAna kaTavA degaa| yadi tuma mAMsa pakAne kIjyoM mujhe lohe kI tIkhI salAkha meM pirokara Aga meM pakAoge, jalAoge to videharAja usI taraha tumhAre putra pAJcAlacaNDa ko lohe kI tIkhI salAkha meM pirokara Aga meM pakAyegA, jalAyegA / yadi tuma mAMsa pakAne kI jyoM mujhe lohe kI tIkhI salAkha meM pirokara Aga meM pakAoge, jalAoge, to videharAja tumhArI putrI pAJcAlacaNDI ko lohe kI tIkhI salAkha meM pirokara Aga meM pakAyegA, jalAyegA / yadi tuma mAMsa pakAne kI jyoM lohe kI tIkhI salAkha meM mujhe pirokara Aga meM pakAoge, jalAoge to videharAja tumhArI paTarAnI nandAdevI ko lohe kI tIkhI salAkha meM pirokara Aga meM pakAyegA, jlaayegaa| yadi tuma mAMsa pakAne kI jyoM mujhe lohe kI tIkhI salAkha meM pirokara 1. imassa hatthapAde ca kaNNanAsaM ca chintha / yo me amittaM hatthagataM vedehaM parimocayi // 226 // ..... imaM maMsaMbba pAcabbaM sUle katvA pacantu taM / ............. yo me amittaM hatthagataM vedehaM . parimocayi // 227 / / ....... yathApi AsamaM cammaM pathavyA vita niyyati, ... .... ........ sIhassa atho vyagdhassa hati sNkaasmaaht| .................. evaM vitanitvAna vedhayissAmaH . sttiyaa| .......... / yo meM amittaM hatthagataM vedehaM parimocayi / / 2.28 / / . . . . . . . . . . . . . ____ 2010_05 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 242 Aga meM pakAoge, jalAoge to videharAja tumhArI mAtA ko lohe kI tIkhI salAkha meM pirokara Aga meM pakAyegA, jalAyegA / yadi tuma mujhe - merI camar3I utAra kara use baila ke carbha tathA siMha yA bAgha ke carma kI jyoM phailAoge, use tIkSNa zastra dvArA bidhavAoge to videharAja usI taraha tumhAre putra pAJcAlacaNDa ko bidhavAyegA / yadi tuma mujhe baila ke carma tathA siMha yA bAgha ke carma kI jyoM phailAkara tIkSNa zastra dvArA bidhavAoge to videharAja tumhArI putrI pAJcAlacaNDI ko usI prakAra bidhavAyegA / mujhe baila ke carma tathA siMha yA bAgha ke carma kI jyoM phailAkara tIkSNa zastra dvArA bighavAoge to videharAja tumhArI paTarAnI ko tathA mAtA ko usI prakAra bidhavAyegA / "mahArAja ! maiMne tathA videharAja ne mantraNA kara -- parAmarza kara aisA nizcaya kiyA hai / carma ke karIgaroM dvArA kamAyA huA eka bAlizta pramANa varma jisa prakAra bANoM ko pratihata kara - roka kara yoddhA ke zarIra kI rakSA karatA hai, usI prakAra maiM bhI kIrtimAn videharAja kA trANa karane vAlA hU~, usake lie sukha juTAne vAlA hU~, usake saMkaTa dUra karane bAlA hU~ / jisa prakAra kamAyA huA bAlizta pramANa carma - camar3e kA Tukar3A bANoM ko pratihata -- avaruddha kara detA hai, usI prakAra rAjan ! maiM tumhArI buddhi ko pratihata karane kI - avaruddha -- gatizUnya kara dene kI kSamatA liye haiM / "" 1. sa ce me hatthe ca pAde ca kaNNanAsaM ca checchasi / evaM paJcAla caNDassa vedeho chedayissati // 226 // ca kaNNanAsaM ca checchasi / sa ce me hatthe ca pAde evaM nandAya deviyA sace me hatthe ca pAde evaM te puttadArassa sa ce maMsaM va pAcabbaM evaM paJcAlacaNDassa sa ce me hatthe ca pAde evaM paJcAlacaNDiyA vedeho chedavissati // 230 // ca kaNNanAsaM ca checchasi / beho chedayissati / / 231 // ca kaNNanAsaJca checchasi / vedeho chedayissati // 232 // pacissati / sUle katvA vedeho sa ce maMsaM va pAcabvaM sUle katvA evaM paJcAlacaNDiyA vedeho sace maMsaM va pAcabbaM sUle evaM nandAya deviyA sace maMsaM va pAcabbaM sUle evaM te sa ce maM vitanitvAna vedhassiti sattiyA / pAcayissati // 233 // pacissati / pAcayissati // 234 // katvA pacissati / vedeho pAcayissati // 235 // katvA pacissati / puttadArassa vedeo pAcayissati // 236 // evaM paJcAlacaNDassa videho vedhassiti // 237 // sa ce maM vitanitvAna vedha yissati sattiyA / evaM pAJcAlacaNDiyA videha vedhassiti // 238 // ceme vitanitvAna vedhassiti sattiyA / evaM nandAya deviyA videho vedhassiti // 236 // sa 2010_05 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 pAJcAlarAja brahmadatta ne jaba mahauSadha ke maMha se yaha sanA to vaha vicAra karane lagA. yaha gAthApati kA baccA kyA bola rahA hai, jaisI maiM ise sajA dUMgA, vaisI hI videharAja merI patnI ko, putra ko, putrI ko tathA mAtA ko sajA degA / yaha kaise saMbhava hai ! ise nahIM mAlUma ki merI mAtA, patnI evaM bacce rAja-prAsAda meM bhArI pahare meM sarvathA surakSita haiM / abhI merA mauta hai, aisA socakara yaha maraNa-maya se apanA mAnasika santulana kho cukA hai, jhUThA pralApa kara rahA hai| yaha socakara pAJcAlarAja ne mahauSadha ke kathana para bharosA nahIM kiyA mahauSadha ne pAJcAla rAja ke cehare kI bhAva-bhaMgimA se yaha samajha liyA ki vaha merI bAta para bharosA nahIM kara rahA hai| vaha socatA hai ki maiM mauta ke Dara se ghabarAkara aisA pralApa-bakavAsa kara rahA huuN| usane pAJcAla rAja ko uddiSTa kara kahA-mahArAja ! apane ranavAsa ko dekho| vaha bilakula khAlI hai / tumhArI rAnI, rAjakumAra, rAjakumArI aura tumhArI mAtA ko suraMga ke mArga se nikAlakara videharAja ke supurda kara diyA gayA hai|" rAjA brahmadatta ne yaha sunA, vaha vicArane lagA-mahauSadha bar3e vizvasanIya zabdoM meM yaha bAta kaha rahA hai / maiMne rAtri ke samaya mahArAnI nandAdevI kI cIkha bhI sunI thii| mahauSadha bar3A medhAvI puruSa hai| isane jo kahA hai, kahIM satya na nikle| yaha socakara rAjA ke mana bar3A viSAda paidA huaa| vaha bhItara hI bhItara dhIraja saMjoye rahane kA prayatna karatA rhaa| Upara se aisA pradarzita karatA rahA, mAno vaha cintAgrasta hai hI nhiiN| usane apane mantriyoM meM se eka ko apane pAsa bulAyA aura usase kahA-"ranavAsa meM jaao| mAlUma karo-mahArAnI, rAjakumAra, rAjakumArI tathA rAjamAtA ke viSaya meM mahauSadha jo kaha rahA hai, vaha saca hai yA jhaTha ? rAjA dvArA AdiSTa mantrI karmacAriyoM ko sAtha lekara rAjaprAsAda meM gyaa| usane daravAjA kholA, vaha bhItara gyaa| ranavAsa ke praharI hAtha-paira baMdhe par3e the| unake muMha meM kapar3e lUMse hue the| janAnI Dyor3hI meM rahane vAle kubar3e, baune ityAdi sabhI vaisI hI hAlata meM the| pAkazAlA ke bartana TUTe-phUTe par3e the| khAne-pIne kI cIjeM idhara-udhara bikharI par3I thiiN| ratna-bhaNDAra kA dvAra khulA par3A thaa| ratnoM kI lUTa ho gaI thii| khule hue daravAjoM aura zayanAgAra kI khir3akiyoM se kaue bhItara A rahe the, idhara-udhara ghUma rahe the| antaHpura ujar3e sa ce maM vitanitvAna vedhayissati sttiyaa| evaM te puttadArassa vedeho vedha yissati / evaM no mantitaM raho vedehena mayA saha // 240 / / yathA palasataM camma kontimantI sunidruitaM / upeti tanutANAya sarAnaM parihantave // 241 / / sukhAvaho dukkhanudo vedehassa ysssino| mati te paTihAmi usaM palasatena ca / / 242 / / 1. idha passa mahArAja ! sujhaM antepuraM tv|| orodho ca kumArA ca tava mAtA ca khattiya ! ummaggA nIharitvAna vedehassupanAmitA // 243 / / 2. idha antepuraM mayhaM gantvAna vicinAtha nN| yathA imassa vacanaM saccaM vA yadi vA musA // 244 // 2010_05 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 351 hue gA~va jaisA, zmazAna jaisA dyutihIna, zobhAhIna laga rahA thA / yaha dekhakara mantrI vApasa rAjA ke pAsa AyA aura bolA- "mahArAja ! mahauSadha ne jo bAta kahI hai, vahA~ kI sArI sthiti vaisI hI hai / ApakA sArA ranavAsa kauoM ke nagara ke samAna sUnA par3A hai, bilakula khAlI hai / "" rAjA brahmadatta ne apane parivAra ke cAroM sadasyoM ke, jo usakA sarvasva the, apaharaNa kI bAta sunI to vaha duHkha se kA~pa gyaa| unake duHsaha viyoga se vyAkula ho utthaa| usane dekhA, isa sAre saMkaTa kI jar3a yaha gAthApati kA baccA hai / DaNDe se Ahata viSaile nAga kI jyoM vaha mahauSadha ke prati atyanta krodhAviSTa ho gayA / kAmAveza : duHsaha AghAta mahauSadha ne usakI mukha- mudrA dekhI, manaHsthiti Akalita kI to vicAra kiyA, yaha rAjA bahuta zaktizAlI aura pratApazAlI hai, kahIM adhika krodhAveza ke kAraNa yaha na soca le ki usake pArivArika jana gaye so gaye, isa duSTa, nIca zatru se badalA to lUM / aisA socakara merA yaha kahIM vadha na karavA DAle / isalie yahA~ eka anya yukti se kAma lUM / maiM usakI paTarAnI nandAdevI ke deha-lAvaNya kA aisA varNana karUM, jisa rUpa meM kabhI isane use dekhA hI na ho| rAjA yaha sunakara usakI yAda meM DUba jAyegA / usake anindya saundarya meM vimohita banA vaha socegA, yadi maiM mahauSadha kA vadha karavA DAlUMgA to mujhe vaha nArIratna- paramottama nArI phira kadApi prApta nahIM ho skegii| apanI patnI ke prati atipremAsakta hone ke kAraNa vaha merA kucha bhI burA - bigAr3a nahIM kara pAyegA / mahauSadha apane bhavana ke jharokhe meM khar3A thaa| usane deha para dhAraNa kiye lAla vastra se apanI svarNAbha-- svarNa kI jyoM AbhAbhaya, dIptimaya bhujA bAhara nikAlI / usase usane mahArAnI ke jAne ke mArga kI ora iMgita karate hue usa prasaMga meM usake saundarya kA bar3A sarasa evaM sulalita varNana kiyaa| usane kahA - " jisake aMga-aMga se saundarya chiTakatA hai, jisakA zroNI sthala - kaTi ke nIce kA bhAga svarNapaTTa ke samAna vistIrNa aura sundara hai, jisakI bolI haMsa kI jyoM mAdhuryayukta hai, jo uttama rezamI vastra dhAraNa kiye hai, jo svarNavarNA haijisakA varNa sone kI jyoM dedIpyamAna hai, jo maNiyoM se jar3I sone kI karadhanI dhAraNa kiye hai, jisake pairoM ke talue lAla - - gulAbI raMga ke haiM, jisakA vyaktitva zubhodbhAsita hai, jisake netra kapota ke netroM ke tulya haiM, jisakI deha sauSThavayukta hai, jisake oTha bimbaphala kI jyoM lAla AbhAmaya haiM, jisakI deha kA madhyabhAga- kamara patalI hai, jisakI aMga-racanA bar3I suhAvanI hai, jisakA zarIra sA~pa kI jyoM lacakadAra hai, jo svarNa-vedikA ke sadRza madhyama -- samucita-saMgata AkArayukta hai, jisake bAla lambe aura kAle haiM, Age se kucha-kucha ghuMgharAle, challe - dAra haiM, vyAghra - zAvikA kI taraha jisakI deha sugaThita hai, hemanta Rtu kI agni jvAlA ke samAna jisake zarIra se prabhA chiTakatI hai, choTe-choTe srotoM meM dhArAoM ke rUpa meM U~cInIcI pahAr3I bhUmi meM bahatI, itarAtI saritA kI jyoM jo zobhAmayI hai, jisakI jaMghAe~ hAtha kI sUMDa jaisI haiM, jo timbasa jaise pInastanavatI sundariyoM meM sarvotkRSTa hai, jo na bahuta U~cI 1. evametaM mahArAja ! yathA Aha mahosadho / suJa antepuraM savvaM kAka paTTanakaM yathA // 245 // 2010_05 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 lambI, na bahuta hrasva-ThiMganI hai, samucita vistArAnvita, sundara dehayaSTiyukta hai, jo na bAlarahita hai aura na adhika bAlayukta hai-jo halake-halake sukomala kezoM se maNDita hai, vaha anupama rUpavatI tumhArI paTarAnI nandAdevI isa mArga dvArA mithilA calI gaI hai|" mahauSadha dvArA rAnI ke rUpa-lAvaNya kA jo varNana kiyA gayA, use sunakara brahmadatta vimugdha ho gyaa| vaha mana-hI-mana kahane lagA-vaha itanI saundaryavatI hai, isa dRSTi se usane use kabhI dekhA hI nhiiN| yoM socate hue rAjA ke mana meM rAnI ke prati atyadhika premAnurAga kA udreka huaa| mahauSadha ne rAjA kI mukha-mudrA se tatkAla yaha samajha liyaa| mahauSadha ne brahmadatta ko sambodhita kara kahA-"saubhAgyazAlI rAjan ! jarA vicAra kara lo, kyA tuma apanI priyatamA nandAdevI ke maraNa se Anandita hoge? yaha bhI samajha lo, maiM aura nandAdevI donoM eka hI sAtha yamaloka ke atithi baneMge / / 2 / / bodhisattva ne mahArAnI nandAdevI kI hI prazasti kA AkhyAna kiyA, auroM kA nahIM isakA kAraNa spaSTa hai- jagat meM prANI mAtra ko sarvAdhika priya usakI patnI hotI hai|, usakI sabase jyAdA Azakti usI meM hotI hai| usakI yAda Ate hI usake aura putra, putrI sahaja hI yAda A jAte haiN| rAjamAtA to vRddhA thI, jIvana kA bhoga kara cukI thii| usakA varNana karanA bodhisattva ne Avazyaka nahIM smjhaa| hataprabha brahmadatta bodhisattva dvArA mAdhuryapUrNa svara meM kiye gaye varNana se aisA pratIta hone lagA, mAno usakI priyatamA nandAdevI usake samakSa Akara upasthita ho gaI ho| rAjA brahmadatta mana meM vicAra karane lagA, mahauSadha paNDita ke sivAya anya koI bhI merI rAnI mujhaM prApta nahIM karA sakatA / rAnI kI smRti Ane mAtra se rAjA kA citta atyadhika vyathita ho utthaa| ___mahauSadha rAjA kI bhAvabhaMgI par3ha rahA thaa| usane usakI manodazA kA jhaTa Akalana kara liyaa| usane use dhIraja ba~dhAyA-"rAjan ! ghabarAo nahIM / tumhArI rAnI, rAjakumAra 1. ito gatA mahArAja ! nArI sabbaGgasobhanA / kosumbhaphalaka sussoNI haMsagaggarabhANinI / / 246 / / ito nItA mahArAja ! nArI sabbaGgasobhanA / koseyyavasanA sAmA jAtarUpasumekhalA // 247 / / surattapAdA kalyANI suvnnnnmnnimekhlaa| parivatakkhI sutanu bimboTThA tanumajjhimA // 248 // sujAtA bhujagalaTThAva vellIva tanumajjhimA / dIghassA kesA asitA IsakaggapavellitA // 246 / / sujAtA migachApIva hemantAggisikhAriva / nadIva giriduggesu saJchannA suddave hi // 250 // nAganAsUrU kalyANI paThamA timbrutthnii| nAtidIghA nAti rassA nAlomA nAti lomasA // 25 // 2. nandAya nUnaM maraNe nandasi sirivaahn| ahaJca nUnaM nandA ca gacchAva yamasAdhanaM // 252 / / ____ 2010_05 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 353 aura rAjamAtA tInoM vApasa yahA~ A jAyeMge / kevala pahu~ca jAUM, mAtra itanA sA vilamba hai, Azvasta raho / " rAjA brahmadatta bar3A AzcaryAnvita thA / vicAra karane lagA maiMne apane nagara meM itanI, bhArI surakSA-vyavasthA kI, videharAja ke AvAsa-nagara para vizAla senA dvArA gherA DalavAye rakhA / itane saMgIna intajAma ke bAvajUda rAjamahiSI, rAjaputra, rAjaputrI tathA rAjamAtA ko nikalavA liyA aura videharAja ko sauMpa diyaa| gherA DAle avasthita itane sainikoM ko bhanaka taka na par3I, isane videharAja ko saparijana yahA~ se bhagA diyA / rAjA ne usase kahA- "mahauSadha ! tumane bar3A karizmA kiyA, mere kabje meM Aye zatru videharAja ko bhagA diyaa| bhagAyA bhI aisA ki kisI eka vyakti ko bhI usakA patA nahIM claa| kyA tumane devamAyA kA -- indrajAla kA abhyAsa kiyA hai yA tuma netramohinI vidyA-- najarabandI jAnate ho ? 1 yaha sunakara mahauSadha bolA- "rAjan ! maiM divya mAyA sIkhe haiM / prAjJajana saMkaTa Ane para divya mAyA dvArA anuttara prajJA dvArA apane ko tathA auroM ko vipatti se, bhaya se chur3A dete haiM / rAjan ! jo prAjJa puruSa mantrIgaNa --- mantraNAkAra aisI divya mAyA kA adhyayana karate haiM, abhyAsa karate haiM, ve nizcaya hI apane Apako saMkaTa se ubAra lete haiM / mere pAsa sandhicchedaka -- seMdha lagAne meM paTu, suyogya, taruNa kAryakartA haiM, jina dvArA nirmita, sajjita suraMga ke rAste se hI videharAja parijanavRnda sahita mithilA gayA / ' maMtrI - bandha cULanI brahmadatta ne jaba yaha sunA ki videharAja susajjita, vibhUSita suraMga dvArA gayA to usake mana meM yaha AkAMkSA utpanna huI ki maiM bhI usa suraMga kA avalokana karUM / mahauSadha to iMgitAkAravettA thA, usane jhaTa samajha liyA ki rAjA suraMga kA paryaMvekSaNa karanA cAhatA hai| usane socA, mujhe rAjA ko suraMga dikhAnI caahie| usane suraMga kI ora saMketa karate hue kahA - "rAjan ! isa suraMga ko dekhie, yaha bar3e sundara rUpa meM banI hai / isameM gajoM, azvoM, rathoM tathA padAtiyoM ke citra bane haiM / AloM meM nighApita pradIpoM se yaha Alokita hai / bar3I suhAvanI hai / / "yaha suraMga mere pratibhA rUpa sudhAkara tathA vivekarUpa divAkara ke abhyudaya ke pariNAmasvarUpa viracita huI hai / yaha susajjita hai, suzobhita hai, isameM assI bar3e daravAje tathA cauMsaTha choTe daravAje haiM, saikar3oM prakAzapUrNa prakoSTha haiM, zayanAthaM nirmita eka sau bhavya sthAna 1. divvaM adhIyase mAya AkAsi cakkhu mohanaM / yo me amittaM hatthagataM vedehaM parimocayi // 253 // 2. adhIyanti mahArAja ! divvamAyidha paNDitA / te mocayanti attAnaM paNDitA mantino janA // 254 // santi mANavaputtA me kumalA sandhicchedakA / desaM katena maggena vedeho mithilaM gato / / 255 / / 3. idha passa mahArAja ! ummaggaM sAdhumApitaM / rathAnaM atha pattinaM / ummaggaM sAdhuniTThitaM // 256 // hatthInaM atha assAnaM AlokabhUtaM tiTThantaM 2010_05 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa:3 haiM / AnandapUrvaka apanI senA ke sAtha videharAja ke AvAsa-nagara meM praveza kro|" yaha kahakara usane AvAsa-nagara kA daravAjA khulvaayaa| rAjA nagara meM praviSTa huaa| mahauSadha prAsAda se nIce utarA, rAjA ko praNAma kiyaa| apane paricaroM sahita vaha rAjA ko sasainya sAtha liye suraMga meM praviSTa huaa| suraMga devanagara ke samAna sajI thI, bhavya thii| rAjA use dekhakara atyanta Anandita huA, AhlAdita huaa| usane mahauSadha kI bar3AI karate hue kahA-"videha rASTra ke nivAsI bar3e saubhAgyazAlI haiM, jinake ghara meM rASTra meM mahauSadha jaise parama prajJAzIla jJAnI-jana nivAsa karate haiN|" tatpazcAt mahauSadha rAjA ko suraMga meM nirmita eka sau zayanAgAroM meM le gyaa| unameM aisI yAntrika vyavasthA thI ki eka zayanAgAra kA dvAra kholane para sabake dvArA svayameva khula jaate| eka kA dvAra banda karane para sabake dvAra svayameva banda ho jAte / rAjA suraMga kA avalokana karatA huA Age-Age cala rahA thaa| mahauSadha paNDita pIche-pIche cala rahA thaa| samagra senA suraMga meM praviSTa thI, suraMga ko dekhatI huI cala rahI thii| rAjA suraMga se bAhara niklaa| usake bAda mahauSadha svayaM bAhara aayaa| anya loga bAhara nikaleM, usase pUrva hI usane saraMga kA daravAjA banda karane hetu saMlagna Agala khIMca dii| assI baDe daravAje, cauMsaTha choTe daravAje, eka sau zayanAgAroM ke daravAje, saikar3oM prakAza-prakoSThoM ke daravAje eka hI sAtha banda ho gye| samasta saraMga naraka kI jyoM ghora andhakAramaya ho gii| sArI senA muraMga meM banda ho gaI / sainika bhayabhIta ho gye| mahauSadha ne pichale dina, jaba videharAja ko ravAnA kiyA thA, taba saraMga meM praviSTa hote samaya jo talavAra rakhI thI, usane use uThA liyA aura vaha vega evaM pauruSapUrvaka aThAraha hAtha U~cA uchlaa| rAjA kA hAtha pkdd'aa| myAna se talavAra nikaalii| mArane hetu udyata jaisA bhAva pradarzita karate hue, rAjA ko AtaMkita karate hue pUchA-"mahArAja ! batalAo samagra jambUdvIpa meM kisakA zAsana hai ?" rAjA bahuta bhayabhIta ho gayA, bolA--"paNDita ! samagra jambUdvIpa meM tumhArA zAsana hai|" rAjA ne socA, mahauSadha abhI merA vadha kara ddaalegaa| usase usane abhayadAna kI abhyarthanA kii| mahauSadha ne talavAra rAjA ke hAtha meM sauMpa dI aura kahA-"mahArAja ! ApakA vadha karane ke lie maiMne talavAra nahIM nikAlI thii| yaha to kevala apanA prajJotkarSa, balotkarSa dikhAne hetu hI kiyaa| yadi Apa merA vadha karanA cAhate haiM, to isI khaDga dvArA kara DAleM, yadi mujhe abhaya karanA cAhate haiM to vaisA kara deM ApakI jaisI marjI ho, kreN|" rAjA brahmadatta bolA-"tuma kaisI cintA karate ho? nizcinta rho| maiM to tumheM kaba kA hI abhayadAna de cukA huuN|" rAjA brahmadatta aura mahauSadha paNDita ne paraspara nirvaira-bhAva, sakhya-bhAva sthApana hetu sAkSya-rUpa meM khar3aga kA sparza kiyaa| donoM Apasa meM saMkalpabaddha hae, ve Apasa meM eka-dUsare ke prati sarvadA dveSarahita rheNge| bodhisattva kI karuNA rAjA brahmadatta ne sahaja bhAva se kahA-'mahauSadha ! tuma itanI utkRSTa prajJA ke svAmI ho, phira tuma kisI rAjya para adhikAra kyoM nahIM karate ?" 1. lAbhA vata videhAnaM yassa me edisA pnndditaa| ghare vasanti vijite yathA tvaM si mahauSadha // 257 / / ____ 2010_05 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 355 mahauSadha bolA - "maharAja ! yadi maiM cAhUM to samagra jambU dvIpa ke rAjAoM ko vizvasta kara unake rAjyoM para adhikAra kara sakatA hU~, kintu, kinhIM kI hatyA kara hiMsA ke jariye, vaibhava, rAjya, aizvarya prApta karanA samIcIna nahIM hai / jJAnIjana use acchA nahIM batAte, usakI prazaMsA nahIM karate / " rAjA bolA -"paNDita ! suraMga meM mere adhInastha rAjA, unake sainika, mere sainika ghabarA rahe haiM, cillA rahe haiM, cIkha rahe haiN| suraMga kA daravAjA kholo, unake prANa bacAo / ' mahauSadha ne suraMga kA dvAra khola diyA / samasta suraMga Alokamaya ho gii| logoM kI jAna meM jAna aaii| sabhI rAjA, jo apanI-apanI senAoM ke sAtha suraMga meM banda the, sasainya suraMga se bAhara Aye / ve rAjA mahauSadha ke pAsa gaye / mahauSadha rAjA brahmadatta ke sAtha UparI tala para thA / rAjAoM ne mahauSadha se kahA - "paNDita ! tumhAre kAraNa hamAre prANa bace haiN| yadi do ghar3I suraMga kA daravAjA nahIM kholA jAtA to hama sabhI kA vahA~ prANAnta ho jAtA / " mahauSadha bolA - "rAjAo ! jarA suno, na kevala isa samaya hI varan isase pUrva bhI eka aisA prasaMga thA, jaba tuma sabake saba mAre jAte, kintu, mere kAraNa tuma saba baca gaye / ' rAjA -"paNDita ! hama nahIM samajhe, tuma kyA kaha rahe ho ? aisA kaba huA ? mahauSadha - smaraNa hai, kevala hamAre videha rAjya ke atirikta samasta jambUdvIpa ke rAjyoM ko adhikRta kara lene ke pazcAt pAJcAla nareza ne vijaya-pAna hetu madirA taiyAra karavAI thI ?" rAjA - "hA~, paNDita ! hameM smaraNa hai aisA huA thA / ' mahauSadha - " rAjA brahmadatta ne isa Ayojana ke pUrva kevaTTa ke sAtha kutsita mantraNA kI, nizcaya kiyA ki madirA meM evaM matsya -mAMsa meM jahara milA diyA jAe, jisase tuma saba unakA sevana karate hI Dhera ho jaao| isa SaDyantra ke anusAra madirA aura mAMsa meM viSa milA diyA gyaa| apane guptacaroM dvArA mujhe yaha saMvAda prApta huA / maiMne socA, mere hote itane niraparAdha loga niHsahAya kI jyoM mauta ke ghATa utAre jAeM, yaha sarvathA anucita evaM avAJchita 1 maiMne 'gupta rUpa meM apane sAhasI evaM vizvasta yoddhAoM ko bhejA / surApAtra evaM bhojana-pAtra tur3avA diye / bhojya padArthoM ko idhara-udhara bikharavA diyA tAki ve khAne yogya na raha jaaeN| unake kumantraNAjanya SaDyantra ko maiMne tahasa-nahasa karavA diyA / " rAjAoM ne mahauSadha ke mu~ha se jaba yaha sunA to unakA hRdaya udvega se bhara gayA / ve kSubdha ho uThe / unhoMne cULanI brahmadatta se pUchA- - "mahArAja ! mahauSadha jo kaha rahA hai, kyA vaha satya hai ?" brahmadatta bolA - "mahauSadha paNDita jo kaha rahA hai, vaha sarvathA satya hai / maiMne kevaTTa kA duSparAmarza svIkAra kara aisA kiyA / " brahmadatta ke tantravartI rAjA mahauSadha ke prati kRtajJatA se bhara gaye / bole - " tuma hI hama sabake paritrAyaka ho / tumhAre hI kAraNa hama jIvita raha ske|" unhoMne sasneha use chAtI se lagA liyaa| use bahumUlya AbhUSaNa bheMTa kiye| usakA Adara-satkAra kiyA / jyoM hI yaha avAJchita sthiti sahasA sAmane AI, rAjA brahmadatta aApa se vyAkula ho uThA / mahauSadha ne use kahA - "rAjan ! tuma khinna na bano, duHkhita na ho, yaha burI saMgati kA natIjA hai / tuma sahRdayatApUrvaka ina rAjAoM se kSamA maaNgo|" brahmadatta ne 2010_05 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 rAjAoM se RjubhAva ke sAtha kSamA mA~gI, kahA-'nIca puruSa kI saMgati ke kAraNa aisA dUSita, kutsita kArya karane kA maiMne nizcaya kiyaa| tuma loga ise bhUla jAo, mujhe isake lie mApha kara do, phira kadApi maiM aise kaluSita kArya meM nahIM jAU~gA / vAstava meM merI yaha galatI thii|" isa prakAra cULanI brahmadatta kA una rAjAoM ke sAtha mela-milApa ho gyaa| svAmIbhakti kA Adarza rAjA brahmadatta ne anekAneka uttamottama khAdya, peya padArtha mNgvaaye| usane saptAha paryanta una rAjAoM ke sAtha vahA~ suraMga meM hI khAte-pIte, AnandollAsapUrvaka krIDA-vinoda karate pravAsa kiyaa| phira rAjA sabako sAtha liye apane nagara meM saMpraviSTa huaa| mahauSadha kA atyadhika sammAna kiyaa| rAjA brahmadatta apane sahavartI eka sau rAjAoM ke sAtha prAsAda ke uparitala para baiThA / mahauSadha paNDita pAsa meM thA hii| rAjA ke mana meM yaha tIvra utkaNThA jAgI, mahoSadha paNDita ko vaha sadA apane hI sAnnidhya meM rakhe ; ataH usane use sambodhita kara kahA-'paNDita ! maiM tumheM dugunI vRtti dUMgA, grAma, nigama Adi ke rUpa meM bar3I jAgIra dUMgA, uttamottama khAdya, peya padArtha duuNgaa| tuma mere hI pAsa raho, sAMsArika sukhoM kA yatheccha upabhoga kro| aba vApasa videha mata jaao| videharAja tumhAre lie isase adhika aura kyA karegA? ___ mahauSadha ne rAjA kA anuroNa asvIkAra karate hue kahA-'mahArAja ! jo dhana ke lAlaca meM Akara apane svAmI kA parityAga kara detA hai, usakI AtmA svayaM apanI bhartsanA karatI hai| anya loga bhI use nindanIya samajhate haiM; ataH jaba taka videharAja jIvita hai, taba taka maiM kisI anya kA AdamI-kisI anya ke yahA~ kArya nahIM kruuNgaa|"2 / usane pUna: kahA-"jo dhana ke lAlaca meM Akara apane svAmI kA parityAga kara detA hai, usakI AtmA svayaM apanI bhartsanA karatI hai / anya loga bhI use nindanIya samajhate haiM; ata: jaba taka videharAja jIvita hai, taba taka maiM kisI anya ke rAjya meM nivAsa nahIM kruuNgaa|'' yaha sunakara brahmadatta ne kahA-"to paNDita ! vAyadA karo, jaba tumhArA rAjA isa jagat meM na rahe, taba tuma mere yahA~ nivAsa krnaa|" mahauSadha ne kahA-'rAjan ! maiM ApakA Adeza zirodhArya karatA hai, yadi jIvita rahA to avazya aauuNgaa|" 1. vuttiJca parihAraJca diguNaM bhttvetnN| dadAmi vipulaM bhogaM bhaJja kAme ramassu c| mA videhaM paccagamA ki videho kArissati / / 258 / / 2. yo cajeya mahArAja ! bhattAraM dhnkaarnnaa| ubhinnaM hoti gArayho attano ca parassa c| yAva jIveyya vedeho nAssa puriso siyA / / 256 / / 3. yo cajeya mahArAja ! bhattAraM dhnkaarnnaa| ubhinnaM hoti gAravho attano ca parassa c| yAva jIveyya vedeho nAssa vijite vase / / 260 // ____ 2010_05 Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tava : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - catura rohaka : mahA ummagga jAtaka vidAI : prasthAna rAjA ne saptAha paryanta mahauSadha paNDita kA khUba Adara-satkAra kiyA / tatpazcAt usane use videha jAne kI svIkRti dI, usane kahA - " mahauSadha ! maiM tumheM vidAI kI velA meM eka sahasra svarNa mudrAe~ bheMTa karatA hU~ / kAzI janapada ke assI gA~voM kI jAgIra detA hU~ / striyA~ tathA cAra sau sevikAe~ pradAna karatA hU~ / paNDita ! tuma apanI senA ke sAtha prasannatApUrvaka prasthAna kro| "" mahauSadha ne rAjA ko sambodhita kara kahA - "mahArAja ! tuma apane pArivArikajanoM kI ora se nizcinta raho / maiMne apane svAmI videharAja ko yahA~ se prasthAna karate samaya kaha diyA thA ki nandAdevI kA apanI mAtA ke tulya Adara kareM, sammAna rakheM, rAjakumAra pAJcAlacaNDa ko apane anuja ke samAna sneha deM, pyAra ke sAtha rakheM / tumhArI putrI pAJcAlacaNDI kA maiMne vidaherAja kI paTarAnI ke rUpa ratna - rAzi para biThAkara abhiSeka kara diyA / maiM rAjamAtA talatAladevI, rAjamahiSI nandAdevI tathA rAjakumAra pAJcAlacaNDa ko jaldI hI vahA~ se bheja dUMgA / " rAjA ne kahA- "bahuta acchA, mujhe vizvAsa hai, tuma saba yathAvat vyavasthA kara doge / " rAjA brahmadatta ne apanI putrI pAJcAlacaNDI ko dene ke lie dAsiyA~, dAsa, bahumUlya uttama vastra, AbhUSaNa, sonA, cA~dI, alaMkAroM se suzobhita hAthI, ghoDe ratha evaM padAti diye / usane kahA - "yaha bar3e harSa kA avasara hai, ghor3oM ko dugunA dAnA, cArA do hAthiyoM ko jitane se ve paritRpta hoM, anna, cArA Adi do / rathArohiyoM evaM padAtiyoM ko yatheccha, uttama khAdya, peya padArthoM dvArA parituSTa karo / " paNDita tuma gajArUDhoM, azvArUDhoM, rathArUDhoM tathA padAtiyoM ke sAtha sukhapUrvaka prasthAna karo, mithilA pahu~co, videharAja tumheM dekhakara prasanna ho / 3 isa prakAra rAjA cULanI brahmadatta ne mahauSadha ko satkRta -- sammAnita kiyA, upAyana bheMTa kiye / mahauSadha paNDita dvArA gupta rUpa meM brahmadatta ke yahA~ niyojita puruSa bhI usake sAtha ho gaye; kyoMki aba unakA yahA~ dAyitva parisampanna thA / isa prakAra mahauSagha apane aneka anugAmI puruSoM se ghirA huA uttara pAJcAla se ravAnA huA / mithilA kI ora agrasara huA / brahmadatta dvArA jAgIra ke rUpa meM pradatta gA~voM meM se jo mArga meM par3ate the, AsapAsa the, apane karmacAriyoM dvArA vahA~ kA kara vasUla karavAtA gayA; isa prakAra calate-calate vaha yathAzIghra videha rASTra pahu~cA / 357 senaka paNDita ne mArga meM apane AdamI niyukta kara vyavasthA kara rakhI thI ki uttara pAJcAla se koI bhI idhara Ae, usakI sUcanA usako dI jAtI rahe / unhoMne apane bahuta 1. dambha nikkhasahassaM gAmAsItiJca kAsi dAsIsatAni cattAri dammi bhariyAsataJca te / savvasenaM gamAdAya sotthiM gaccha mahosa / / 261 // 2. yAvaM dadantu hatthInaM assAnaM dviguNaM vidhaM / tappentu annapANena rathike pattikArake // 262 // 3. hatthI asse rathe pattI gacchevAdAya paNDita ! parasatu taM mahArAjA vedeho mithilaM gataM // 263 // 2010_05 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 se anugAmI puruSoM ke sAtha mahauSadha paNDita ke Ane kI sUcanA tabhI de dI, jaba vaha nagara se tIna yojana dUra thA / senaka apane AdamiyoM se yaha samAcAra prApta kara rAjabhavana meM gayA / videharAja ko isase avagata karAyA / rAjA mahala ke Upara kI maMjila para gayA / jharokhe se dekhA to pratIta huA, bahuta bar3I senA liye koI bar3hA A rahA hai / usane apane mana meM vicAra kiyA, mahauSadha ke sAtha bahuta kama senA thI / yaha to bar3I vizAla senA hai, mahauSadha kI kaise ho ? use saMzaya huA, kahIM pAJcAlarAja cULanI brahmadatta to nahIM A gayA hai| usane bhayAkrAnta hokara senaka se pUchA- - "senaka paNDita ! gajoM, azvoM tathA padAtiyoM se yukta yaha bahuta bar3I senA dRSTigocara ho rahI hai / isa cAturaMgiNI senA kA svarUpa bar3A bhISaNa hai, bhayAvaha hai| tuma kyA mAnate ho -- isa sambandha meM tumhArA kyA vicAra hai, kyA mantavya hai ? "" senaka ne uttara diyA - "rAjan ! Apake lie yaha nizciya hI atyanta harSa kA viSaya hai / dRzyamAna samagra senA sahita mahauSadha paNDita prasannatA pUrvaka, kuzalatA-pUrvaka A rahA hai| rAjA ke mana kI zaMkA nahIM miTI / vaha bolA - " paNDita ! mahauSadha ke pAsa to bahuta thor3I senA thI / yaha to usase kaI gunI adhika hai / " senaka bolA "paNDita ne rAjA brahmadatta ko parituSTa kara itanI vizAla senA prApta kara lI hogI / isameM saMzaya kI kyA bAta hai ?" videharAja ko isa uttara se kucha paritoSa huA / usane nagara meM ghoSaNA karavAI"mahauSadha paNDita A rahA hai| usake svAgata meM nagara ko khUba sajAo / nAgarikoM ne jaisA rAjA kA Adeza thA, sotsAha vaisA kiyaa| " mithilA Agamana mahauSadha paNDita nagara meM praviSTa huaa| rAjabhavana meM gayA / rAjA ko praNAma kiyA / rAjA ne use sasneha chAtI se lagAyA / uttama Asana para biThAyA / kuzala samAcAra pUche aura kahA -"" -" jaise cAra manuSya mRta puruSa ko -- zava ko masAna meM chor3akara cale Ate haiM, hama tumheM vaise hI kAmpilya rASTra kI rAjadhAnI uttara pAJcAla nagara meM chor3akara cale Aye / paNDita ! tumane apane Apako kisa upAya se, kisa yukti se, kisa vidhi se mukta karAyAapanA chuTakArA karAyA hai| 3 1. hatthI assA rathA pattI senA padissate mahA / caturaMginI misarUpA kinnu maJJanti paNDita !! 264 // 2. Anando te mahArAja ! uttamo patidissati / sabbaM senaMgamAdAya sotthi patto mahodho / / 265 / caturo janA / 3. yathApetaM susAnAsmi chaDDetvA evaM kampalliye tyamha chaDDayitvA idhAgatA / / 266 / / vaNena kena vA pana hetunA / atha kena vA attAnaM parimocayi // 267 // 2010_05 tvaM kena atthajAtena Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 356 mahauSadha ne uttara dete hue kahA - " 'videharAja ! maiMne unakI rAjanItika va kUTanatika yuktiyoM ko apanI rAjanItika, kUTanItika yuktiyoM dvArA tathA unakI mantraNAoM ko apanI mantraNAoM dvArA nirasta kiyaa| apane prabhAva se rAjA ko isa prakAra AvRta kara liyA, prabhAvApanna kara liyA, jaise jambUdvIpa ko sAgara ne AvRta kara rakhA hai / "" videharAja ne jaba mahauSadha se yaha sunA to use antastoSa huA / mahauSadha ne videharAja dvArA diye gaye upahAroM kA jikra karate hue kahA - "rAjA brahmadatta ne mujhe eka sahasra svarNa mudrAe~ dIM / kAzI janapada ke assI gA~voM kI jAgIra dI / cAra sau sevikAe~ tathA eka sau striyA~ pradAna kIM / maiM samasta senA liye prasannatApUrvaka yahA~ A gayA / "2 mahauSadha ne kahA - "pAJcAlarAja ne apanI putrI va tumhArI paTarAnI pAJcAlacaNDI ke lie aneka upahAra bheje haiM / " mahauSadha ne ve upahAra rAjA ko sauMpa diye / videharAja bahuta ullasita huA / usane mahauSadha kI zlAghyatA prakaTa karate hue kahA - "senaka ! paNDitoM ke sAtha rahanA, unakA sAnnidhya prApta karanA vAstava meM bahuta Anandaprada hotA hai / dekhate ho, piMjare meM bandI bane pakSI tathA jAla meM grasta matsya kI jyoM hamako mahauSadha paNDita ne apane buddhi-bala dvArA zatru ke caMgula se chur3A diyA / "3 senaka ne bhI rAjA ke kathana kA samarthana karate hue usane kahA - "rAjan ! aisA hI hai / paNDita bar3e hitakara hote haiN| yathArtha hai, jaisA Apa kaha rahe haiM, piMjare meM bandI bane pakSI tathA jAla meM grasta matsya kI jyoM hamako mahauSadha paNDita ne zatru ke caMgula se chur3A diyaa|"* sapta dinotsava rAjA ne mahauSadha ke Ane kI khuzI meM nagara meM sAta dina taka utsava manAne kI ghoSaNA karavAI / ghoSaNA meM yaha kahalavAyA - "jina-jina kA mere prati prema hai, AtmIyatA hai ve saba mahauSadha ke prati apanA Adara bhAva pradarzita kareM, use satkRta kareM, sammAnita kareM | gAyakavAdaka vINA bajAe~, Dhola bajAe~, daNDima - do DaMDoM se bajane vAle vAdya vizeSa - ThAmakiyA~ bajAe~, mAgadha - stutikAra, zaMkha-dhvani kareM - zaMkha bajAeM, nagAracI nagAre bajAeM / 5 1. atthaM atthena vedeha ! mantaM mantena khattiya ! parivArayissaM rAjAnaM jambudIpaM va sAgaro // 268 // 2. dinnaM nikkhasahassaM me gAmAsIti ca kAsisu / dAsIsatAni cattAri dinnaM bhAriyAsataJca me / sabbaM senamAdAya sotthinamhi idhAgato // 266 // 3. susukhaM vata saMvAso paNDitehIti senaka ! pakkhIva paJjare baddhe macche jAlagateriva / amittahatya hatthagate morcAyi no mahosagho // 270 // 4. evametaM mahArAja ! paNDitA hi sukhAvahA / pakkhIva paJjare baddhe macche jAlagateriva / amitta hatthatthagate mocayi no 5. AhaJcantu sabbavINA bheriyo nadantu mAgadhA saMkhA vaggu 2010_05 mahosadho // 271 // deNDimAni ca / vadatu dundubhi / / 272 / / Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 nagara tathA janapada ke loga to svayaM hI mahauSadha paNDita kA svAgata sammAna karane kI hArdika AkAMkSA liye the / unhoMne jaba rAja ghoSaNA sunI to ve atyanta prasanna hue aura usakA khUba Adara-satkAra kiyA / 360 antaHpura ke loga -- rAniyoM kI ora se pratinidhi, kSatriya kumAra, vaizya, brAhmaNa, gajArohI, azvArohI, rathArohI tathA padAti sainya adhikArI ; sabhI uttamottama vipula khAdya, peya padArtha lAye, mahauSadha ko upahRta kiye / janapadavAsI, nigamavAsI Adi anekAneka loga isa samAroha meM sammilita hue, mahauSadha ko zreSTha khAdya, peya padArtha bheMTa kiye / mahauSadha paNDita ko samAgata dekha sabhI bar3e harSita the / logoM ne usake Upara vastrakSepa kiyA -- vastra phirAkara, ghumAkara, uMvArakara zubha-kAmanA vyakta kI / pratipreSaNa utsava samApta huA / mahauSadha rAjabhavana meM pahu~cA / usane videharAja se nivedana kiyA- "mahArAja ! cULanI brahmadatta kI mAtA talatAla devI, paTarAnI nandAdevI tathA rAjakumAra pAJcAlacaNDa ko zIghra uttara pAJcAla bheja deM / " rAjA ne kahA - "tAta ! jaisA tuma ucita samajho, ina tInoM ko bhejane kI vyavasthA kro| inakA atyadhika sammAna karo, vahA~ se tumhAre sAtha AI senA kA bhI Adara-satkAra kro| ina tInoM ko bar3e ThATa-bATa aura zAna ke sAtha yahA~ se vidAI do / surakSA aura mArgadarzana ke lie apane AdamI sAtha bhejo / " rAjA ke kathanAnurUpa mahauSadha ne saba kiyA / sabako sammAnapUrvaka ravAnA kiyA / rAjA brahmadatta ne mahauSadha ko jo eka sau striyA~ tathA cAra sau sevikAe~ bheMTa ke rUpa meM dI thIM, mahauSadha ne unheM yathAvata rUpa meM paTarAnI nandAdevI ke sAtha vApasa bheja diyA / ve sabhI yathA samaya uttara pAJcAla nagara pahu~ca gaye / rAjA brahmadatta unheM prApta kara bahuta prasanna huA / usane apanI mAtA se pUchA - "mA~ ! kyA videharAja ne tumheM AdarasammAna ke sAtha rakhA ? kyA tumhArI sevA Tahala ucita rUpa meM hotI rahI ?" rAjamAtA ne kahA - tAta ! videharAja ne mujhe devatA ke tulya samajhA / mere sAtha bar3A zraddhApUrNa vyavahAra kiyA, merI acchI taraha sevA-zuzrUSA kI / nandI devI kA bhI apanI mAtA ke sadRza sammAna rakhA, AdarapUrvaka usakI sevA kii| rAjakumAra pAJcAlacaNDa ko apane choTe bhAI ke samAna sneha diyA / use pyAra se rakhA / " 1. orodhA ca kumArA ca vesiyAnA ca brAhmaNA / bahuM annaJca pANaJca paNDitassAbhihArayuM // 273 // hatyArUDhA anIkaThThA rathikA pattikArikA / bahuM annaJca pANaJca paNDitassAbhihArayuM // / 274 / / samAgatA jAnapadA negamA ca samAgatA / bahuM annaJca pANaJca paNDitassAbhihArayuM / / 275 / / bahujanopasannosi disvA paNDitamAgate / paNDitam anupate veLukkhepe avattatha / / 276 / / 2010_05 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . tattva :bhAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka :mahA ummagga jAtaka 361 rAjA brahmadatta ne jaba yaha sunA, vaha bahuta harSita huaa| usane videharAja ko uttottama aneka upahAra bhijavAye / vaha nandA devI ke sAtha sukhapUrvaka rahane lgaa| mithilA meM videharAja apanI paTarAnI pAJcAlacaNDI ke sAtha bar3A sukhI thaa| pAJcAlacaNDI use bahuta priya, kAnta evaM iSTa thii| donoM meM paraspara atyanta prema thaa| eka varSa bAda pAJcAlacaDI ke putra huaa| daza varSa pazcAt videharAja kA svargavAsa ho gyaa| mahauSadha kA pAJcAla-gamana bodhisattva ne rAjakumAra ko rAjya-siMhAsana para biThAyA, use rAjachatra dhAraNa krvaayaa| phira usase kahA - "deva ! aba maiM apane pUrva saMkalpa ke anusAra tumhAre nAnA rAjA cULa nI brahmadatta ke pAsa jaauuNgaa|" bAla nareza ne usase kahA-"paNDita ! maiM abhI baccA huuN| tuma mujhe chor3akara mata jaao| maiM tumhArA apane pitA ke sadRza Adara karatA rhuuNgaa| tumhAre prati zraddhAvAn rhuuNgaa|" rAjamAtA pAJcAlacaNDI ne bhI mahauSadha se anurodha kiyA-"paNDita ! tuma mata jaao| tuma cale jAoge to hamAre lie kauna Azraya-sthAna hogA? kauna mArga-darzaka hogA?" mahauSadha ne isa para cintana kiyA, usane mana meM anumava kiyA- maiM rAjA brahmadatta ke samakSa vAyadA kara cukA hU~ / Avazyaka hai, maiM usakA pAlana karUM / astu, jo bhI sthiti ho mujhe jAnA caahie| yaha vicAra kara usane antataH jAne kA nizcaya kiyaa| vaha apane parijanoM evaM paricArakoM sAtha liye jaba prasthAna karane lagA to mithilA ke loga zokavihvala ho gaye, rudana-krandana karane lge| vaha sabako dhIraja ba~dhAtA huA vahA~ se cala pdd'aa| calate-calate vaha yathAsamaya uttara pAJcAla pahu~cA / rAjA brahmadatta ko jaba usake Ane kI sUcanA milI to vaha usake svAgatArtha sAmane aayaa| usakA Adara-satkAra kiyA, samAroha pUrvaka usakA nagara meM praveza karAyA / use AvAsa hetu vizAla bhavana diyaa| para, use pahale jo assI gA~va jAgIra ke rUpa meM diye the, unake sivAya aura kucha bheMTa meM nahIM diyaa| bherI parivAjikA usa samaya vahA~ bherI nAmaka eka parivrAjikA-saMnyAsinI thii| vaha rAjabhavana meM bhojana karane AtI thii| vaha viduSI thI, prajAzIlA thii| use bodhisattva ko dekhane kA kabhI avasara nahIM milA thaa| usake sambandha meM usane mAtra itanA sA suna rakhA thA ki vaha adhikAMzataH rAjA kI sannidhi me rahatA hai| bodhisattva ko bhI kabhI use dekhane kA maukA nahIM milA thaa| kevala itanA hI suna rakhA thA, bherI nAmaka eka parivAjikA hai, jo paNDitA hai, rAjabhavana meM bhojana grahaNa karatI hai| maradAdevI dvArA pratizodha / rAjA kI paTarAnI nandAdevI mana-hI-mana bodhisattva se nArAja thii| usakA Aropa thA ki usake hI kAraNa use pati-viraha kA duHkha jhelanA pdd'aa| nandAdevI rAjA aura bodhisattva ke bIca bheda DAlanA cAhatI thii| usake mana meM pratizodha kA bhAva thaa| usane rAjA kI cehatI pA~ca striyoM ko yaha kArya sauMpA-tuma bodhisattva para Aropa gar3ho, rAjA ko batAo, jisase usakA usakI ora se mana phaTa jaae| donoM ke bIca durAva paidA ho jaae| tadanusAra ve striyAM isa phirAka meM rahane lgiiN| ____ 2010_05 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bherI dvArA sAMketika parIkSA eka dina kA prasaMga hai, bherI rAjabhavana meM bhojana kara vApasa jA rahI thii| usane bodhisattva ko rAjabhavana ke prAMgaNa meM dekhA, vaha rAjA kI sannidhi meM jA rahA thaa| vaha khar3I huI / use abhivAdana kiyaa| vaha mana meM yaha soce thI, yaha paNDita hai, prajJAvAn hai, maiM ise parIkSita kara dekhU, vAstava meM yaha paNDita hai, athavA apaNDita hai ? usane mukha se na bolakara hasta-mudrA se prazna pUchane kA upakrama kiyaa| bodhisattva ko dekhakara usane apanA hAtha phailaayaa| usakA Azaya yaha thA ki paNDita ! rAjA ne tumako dUra deza se bulavA liyA hai, vaha aba tumhArA yathocita sevA-satkAra karatA hai yA nahIM krtaa|| bodhisattva ne parivAjikA kA Azaya samajha liyaa| usane apane mukha se kucha na bolate hue hasta-saMketa dvArA hI use uttara denA ucita samajhA / usane apane hAtha kI muThI banda kara lI jisakA Azaya thA-rAjA ne mujhase vacana liyA, vAyadA karavAyA, mujhe bulAyA, maiM AyA, para usane aba apanI muTThI banda kara lI hai| vaha aba mujhe vizeSa upahAra, puraskAra nahIM detaa| parivrAjikA usakA abhiprAya samajha gaI / usane apanA hAtha uThAyA, apane mastaka para rkhaa| usakA tAtparya yaha thA ki paNDita ! yadi tuma duHkhita ho, kaSTa anubhava hotA hai to merI taraha pravrajyA kyoM nahIM svIkAra kara lete ? bodhisattva parivrAjikA ke saMketa kA bhAva samajha gyaa| usane uttara meM apane hAtha se udara ko chuA, jisakA abhiprAya thA--Arye ! maiM ekAkI nahIM huuN| mujhe kaiyoM kA lAlanapAlana karanA par3atA hai| isI kAraNa maiM pravrajyA nahIM le sktaa| bherI parivAji kA yoM hasta-saMketoM dvArA prazna pUchakara, bodhisattva se hasta saMketoM dvArA hI uttara pAkara apane sthAna kI ora cala pdd'ii| bodhisattva bhI use praNAma kara rAjA ke yahA~ calA gyaa| mithyA Aropa mahArAnI nandA devI dvArA mahauSadha para Aropa, AkSepa lagAne hetu niyukta una pAMcoM striyoM ne, jo isa phirAka meM ghUma rahI thIM, bherI parivrAjikA aura mahauSadha paNDita ko hastasaMketoM dvArA vicAroM kA AdAna-pradAna karate dekhaa| ve rAjA ke muMha lagI thI hI, pAsa gaI aura usase zikAyata kI-"rAjan ! mahauSadha paNDita bherI parivAjikA ke sAtha gaThabandhana kara, SaDyantra kara tumhArA rAjya hathiyAnA cAhatA hai| usake mana meM tumhAre prati zatrubhAva hai|" rAjA ne una striyoM se kahA-"tuma yaha batalAo, tumane vaisA kyA dekhA, jisake AdhAra para yaha bola rahI ho|" striyAM bolIM- "rAjan ! bherI parivrAjikA bhojana kara vApasa lauTa rahI thii| usane mahauSadha paNDita ko dekhaa| use dekhakara usane apanA hAtha phailaayaa| isa saMketa kA yaha tAtparya thA ki rAjA ko hathelI kI jyoM yA anAja nikAlane-bhUse se dAnoM ko pRthak karane ke khalihAna kI jyoM barAbara karake, sApha karake kyA tuma usakA rAjya svAyatta nahIM kara sakate ? mahauSadha ne isakA uttara talavAra kI mUTha pakar3ane kI jyoM apanI muTThI bAMdhakara diyaa| usakA bhAva yaha thA ki kucha dinoM ke anantara maiM talavAra dvArA use kATa DAlUMgA, mAra 2010_05 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 363 ddaaluuNgaa| isa para bherI parivrAjikA ne apanA hAtha apane mastaka para rakhA, jisakA artha yaha thA ki usakA mastaka hI kATanA tatpazcAt mahauSadha ne apanA hAtha apane peTa para rkhaa| isakA Azaya yaha thA ki maiM rAjA ko bIca meM se kATakara usake do Tukar3e karUMgA, usakA rAjya apane adhikAra meM kara luuNgaa| isalie rAjan ! Apa apramatta raheM, sAvadhAna rheN| isa duSTa mahauSadha ko maravA DAleM, yahI ucita hai|" una striyoM ne parivrAjikA aura paNDita ke hasta-saMketoM ke abhiprAyoM kA jo mela milAyA, rAjA ko vaha UTapaTAMga lgaa| rAjA ko unake kathana para vizvAsa nahIM huaa| usane socA-mahauSadha paNDita mere sAtha kisI bhI sthiti meM zatru-bhAva nahIM rakha sktaa| maiM bherI parivAjikA se isa sambandha meM bAta kruuNgaa| parivAjikA dvArA samAdhAna __ dUsare dina bherI parivrAjikA jaba rAjabhavana meM bhojana karane AI to rAjA usake pAsa gayA tathA usase pUchA-''Arye ! kyA Apa kI mahauSadha paNDita se bheMTa huI ?" parivAji kA-"hAM, rAjan ! kala maiM jaba yahA~ se bhojana kara jA rahI thI, taba merI usase bheMTa huii|" rAjA-"kyA Apa donoM meM kucha vArtAlApa huA hai", parivAjikA"vArtAlApa nahIM huA, para, maiMne vicAra kiyA, sunatI hUM, yaha paNDita hai aura yadi yaha vAstava meM paNDita hai, viziSTa prajJAzIla hai, to avazya smjhegaa| maiM saMketa dvArA isase kucha pUrvI, isakI parIkSA karUM / yaha socakara maiMne apanA hAtha phailAyA-hasta-saMketa dvArA yaha prazna kiyA ki rAjA kA hAtha tumhAre liye khulA hai yA nahIM ? vaha tumheM upahAra, bheMTa Adi ke rUpa meM dravya, vastue~ Adi detA hai yA nahIM ?" "paNDita ne mujhe isakA apane hAtha kI muTThI banda kara sAMketika uttara diyA, jisakA artha yaha thA ki mujhe vacanabaddha kara yahA~ bulA to liyA, para aba usane apanA hAtha sikor3a liyA hai, muTThI banda kara lI hai mujhe vizeSa kucha nahIM detaa| taba maiMne apane mastaka para hAtha lgaayaa| merA Azaya yaha thA ki vartamAna sthiti meM tuma takalIpha pAte ho, to merI taraha saMnyAsa kyoM nahIM le lete ? "mahauSadha ne isake pratyuttara meM apane hAtha se apane udara kA sparza kiyA, jisakA abhiprAya yaha thA ki mujha akele kA peTa nahIM hai, aise aneka peTa bharane par3ate haiM, isalie mere lie yaha kaise saMbhava hai ki maiM saMnyAsa le skuuN|" rAjA-'Arye ! mahauSadha bahuta bar3I prajJA kA dhanI hai|" parivrAjikA--- "isa bhUmaMDala para usake sadRza anya prajJAzIla puruSa nahIM hai|" rAjA bherI parivrAjikA se vArtAlApa kara, use praNAma kara apane kakSa meM calA gyaa| mahauSadha paNDita rAjA kI sevA meM aayaa| rAjA ne usase prazna kiyA-"paNDita ! kyA tumhArI bherI parivAjikA se bheMTa huI ?" mahauSadha ne kahA-"hAM rAjan ! kala jaba vaha yahAM se bhojanoparAnta vApasa lauTa rahI thI, taba maiMne use dekhaa| usane hAtha ke saMketoM dvArA mujhase kucha prazna kiye / maiMne bhI hasta-saMketoM dvArA unake uttara diye / usake jaise prazna the, merA bhI sAMketika uttaroM ke rUpa meM vaisA hI samAdhAna thaa|" rAjA mahauSadha paNDita para bahuta khuza huaa| usako senApati pada para niyukta kara diyaa| use rAjya ke sabhI mahattvapUrNa kAryoM kA uttaradAyitva sauMpa diyaa| puraskAra meM puSkala 2010_05 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 sampatti dii| pada, pratiSThA, vaibhava Adi kI dRSTi se mahauSadha aba bahuta aizvaryazAlI thaa| kevala pAJcAlarAja kA hI aizvarya usase adhika thA, aura saba usase nyUna the| mahauSadha kA saMzaya mahauSadha ke mana meM vicAra AyA, rAjA ne ekAeka mujhe itanA uccapadAsIna, itanA vaibhavazAlI aizvaryazAlI banA diyA, isameM koI gUDha rahasya to nahIM hai ? kabhI-kabhI kUTanItijJa rAjA loga hatyA karavA dene kI nIyata se bhI aisA karate haiN| mujhe rAjA kI parIkSA karanI cAhie ki vAstava meM vaha merA suhRd hai yA duhad / para yaha kArya sarala nahIM hai| koI sAmAnya vyakti isakA patA nahIM lagA sktaa| bherI parivAjikA hI isakA patA lagA sakatI hai; kyoMki vaha paramaprajJAzIlA aura jJAnazIlA hai / vaha kisI-na-kisI yukti dvArA yaha jAna legii| ___ mahauSadha paNDita pUjocita aneka surabhita padArtha, puSpamAlA Adi lekara parivAjikA ke AvAsa sthAna para phuNcaa| use namaskAra kiyA, usakI arcanA kii| usase kahA"Arye ! jisa dina tumane rAjA ke samakSa merI vizeSatAoM kI, guNoM kI carcA kI, tabase rAjA kA bartAva mere prati bilakula badala gayA hai| usane mujhe bahuta dhana diyA, senApati kA pada diyA, pratiSThA bhI, de rahA hai| mujhe nahIM mAlUma, rAjA kI yaha pravRtti svAbhAvika hai yA asvAbhAvika-apane sAtha koI gUDha rahasya liye hue hai / bahuta uttama ho, yadi kisI upAya ye yaha patA lagA sako ki rAjA kA mere prati vastuta: kaisA bhAva hai ?" parivAjikA kA prazna parivrAjikA ne mahauSadha kA anurodha svIkAra kiyaa| dUsare dina rAjabhavana kI ora jAte samaya jala-rAkSasa sambandhI prazna usake dhyAna meM aayaa| usane vicAra kiyA, guptacara ke sadRza caturatApUrvaka yuktipUrvaka rAjA se prazna pUcha kara jJAta karUM ki vAstava meM vaha mahauSadha kA suhRd hai yA nhiiN| parivAjikA rAjabhavana meM gii| bhojana kiyaa| bhojana ke pazcAt baitthii| rAjA bhI usake pAsa AyA tathA eka ora baiTha gyaa| parivAjikA ne vicAra kiyA, yadi mahauSadha paNDita ke prati rAjA kI bhAvanA kaluSita hogI to vaha usa viSaya meM sabake sAmane apane ve vicAra ugala degA, jo ucita nahIM hogaa| isalie maiM usake sAtha ekAnta meM bAtacIta kruuN| yaha socakara usane rAjA se kahA-"maiM tumase ekAnta meM kucha vArtAlApa karanA cAhatI huuN|" rAjA ne apane AdamiyoM ko, jo use ghere baiThe the, cale jAne kA saMketa kiyaa| saMketa pAkara ve vahA~ se cale gye| rAjA aura parivrAjikA do hI vyakti vahA~ raha gye| parivrAjikA bolI--"mahArAja ! maiM tumase kucha prazna pUchanA cAhatI huuN|" rAjA ne kahA-"Arya ! puucho| yadi usa viSaya meM merA jJAna hogA, jAnakArI hogI to uttara duuNgaa|" __ parivrAjikA ne pUchA- "tuma sAta vyakti-pahalI mAtA talatAla devI, dUsarI mahArAnI nandA devI, tIsarA tIkSNamaMtrI satvara mantraNAnipuNa kumAra-bhAI, cauthA dhanuzekhara mitra, pAMcavAM rAjapurohita, chaThA mahauSadha paNDita tathA sAtaveM tuma svayaM naukA dvArA gAdha sAgara ko pAra kara rahe hoM / sAgara ke bIca tumheM jalarAkSasa mila jAe, naukA ko ____ 2010_05 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 365 pakar3a le, manuSyoM kI bali cAhe, taba tumheM chor3ane ko rAjI ho, to tuma kisa krama se use manuSya-bali doge, usake bhakSaNArtha kisa krama se inheM usake hAtha meM sauMpoge ?" rAjA ne yaha sunA / isa para gaura kiyA aura vaha apanA abhimata vyakta karate hue bolA-"sabase pahale maiM apanI mAtA kI bali duuNgaa| yadi jalarAkSasa itane se parituSTa na ho, aura mAMga kare to phira patnI kI, phira bhI usakI mAMga rahe to bhAI kI, usake bAda apane mitra kI, tadanantara rAjapurohita kI, itane para bhI use paritoSa na ho to phira maiM apanI svayaM kI bali duuNgaa| mahauSadha ko bali ke rUpa meM rAkSasa ko kadApi nahIM sauNpuuNgaa|' merA jIvana calA jAe, koI harja nhiiN| maiM cAhatA hU~, mahauSadha jIvita rhe| vaha bahuta upayogI puruSa hai|" sarvAtizAyI mahauSadha ___ isase parivAjikA ne samajha liyA ki rAjA brahmadatta ke mana meM mahauSadha ke prati saccA sauhArda hai / vAstava meM vaha usakI garimA, upayogitA pahacAnatA hai| parivAjikA ne socA-itane mAtra se mahauSadha ke guNoM kI khyAti nahIM hogii| acchA ho, jana-samudAya ke bIca isa ke guNoM kA AkhyAna kiyA jAe / prasaMgopAttarUpa meM rAjA anya pA~coM ke avaguNa kahegA, mahauSadha ke guNa sthApita karegA / jisa prakAra candra AkAza meM dedIpyamAna hotA hai usI prakAra isase mahauSadha ke guNa loka meM prakAzita hoMge / yaha vicAra kara parivAjikA ne rAniyoM, dAsiyoM, vyavasthApaka vyavasthApikAoM karmacAriyoM- antaHpura se sambaddha sabhI vyaktiyoM ko ekatra krvaayaa| unake bIca usane rAjA se punaH vahI prazna pUchA, jo usase ekAnta meM pUchA thA / rAjA ne usakA ThIka vaisA hI uttara diyA, jaisA ekAnta meM diyA thaa| parivAjikA ne rAjA se kahA--"mahArAja ! tuma kaha rahe ho ki maiM sabase pahale jala-rAkSasa ko apanI mAtA kI bali duuNgaa| mAtA kA jagat meM bar3A mahattva hai, phira tumhArI mAtA to anya mAtAoM se aura viziSTa hai / tumhAre para usake bahuta upakAra haiN| tumako isane janma diyA, tumhArA pAlana-poSaNa kiyA, lambe samaya taka tumako isane anugraha diyA, sneha diyA, tumhAre jIvana evaM sukha ko surakSita rakhane kA sadA prayatna kiyaa| aisI mAtA, jisane tumako garbha meM dhAraNa kiyA, jisane tumako chAtI se lagAye rakhA, jo eka prakAra se tumhAre lie prANadAtrI hai, phira kisa doSa ke kAraNa use tuma jala-rAkSasa ko bali ke rUpa meM doge ?"3 1. sa ce vo vurahamAnAnaM sattannaM udakaNNave / manassa-balimesAno nAvaM gaNheyya rkkhso| __ anupubba katha datvA muJcesi dakarakkhino // 277 / / 2. mAtaraM paThama dajja bhariyaM datvAna bhaatrN| tato sahAyaM datvAna paJcamaM dajjaM brAhmaNaM / chaTaThA haMdajjamattAnaM naiva dajja mahosadhaM // 278 / / 3. posetA te janentI ca rIdharattAnukampikA / chambhI tayi paTuTThasmi paNDitA atthadassinI / aJja upanisaM katvA vadhA taM parimocayi / / 276 / / tAM tAdasiM pANadadi orasaM gabbhaghAriNi / mAtaraM kena dosena dajjAsi dkrkkhino||28|| ____ 2010_05 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 __ yaha sunakara brahmadatta bolA-"Arye ! maiM jAnatA hU~, merI mAtA meM aneka guNa haiN| usake mujha para bahuta upakAra haiM, kintu, usameM avaguNa bhI haiM-yaha yuvA nAriyoM ke sadRza AbhUSaNa dhAraNa karatI hai, jo isake dhAraNa karane yogya nahIM hote| dvauvArikoM-dvArapAlakoM yA prahariyoM tathA senAdhikAriyoM ke sAtha hAsa-parihAsa karatI aghAtI nahIM / mujhase virodha rakhane vAle rAjAoM ke yahA~ mujhase pUche binA-gupta rUpa meM dUta bhejatI rahatI hai| inhIM doSoM ke kAraNa sabase pahale maiM isI kI bali duuNgaa|" parivAjikA ne kahA- "rAjan ! ThIka hai, mAtA kI to Apa isa doSa ke kAraNa bali deMge, para ApakI patnI nandAdevI to sarvathA guNamayI hai, nAriyoM meM zreSTha hai, atyanta madhura bhASiNI hai, ApakI anugAminI hai, uttama AcAra yukta hai, chAyA kI jyoM Apake pIche calatI hai, kabhI kupita nahI hotI, prajJAvartI hai, paNDitA- vivekazIlA hai, rAjyakArya Adi laukika prayojanoM ko sUkSmatA se, gaharAI se samajhane vAlI hai| phira mAtA ke bAda jala-rAkSasa ko usakI bali kyoM deMge !"2 / rAjA ne mahArAnI ke avaguNa batalAte hue kahA- "mahArAnI nandAdevI mujhe kAmavilAsa meM atyanta Asakta tathA pariNAma-virasa bhoga vAsanA ke vazagata jAnakara mujhase putra-putriyoM ko pradatta AbhUSaNoM, ana bhyarthanIya -na mAMgane yogya alaMkAroM kI mA~ga karatI hai| kAmarAgAsakta maiM choTI bar3I saba prakAra kI vastueM, dhana use detA huuN| adeya-na dene yogya vastueM bhI jo vaha mAMgatI hai, maiM use de detA huuN| vaisA kara maiM bAda meM durmana -khinna hokara pachatAtA huuN| isa aparAdha ke kAraNa maiM apanI patnI kI rAkSasa ko bali duuNgaa|"3 yaha sunakara bherI parivrAjikA bolI-"mahArAnI kI bali to tuma isa kAraNa doge, kintu, apane bhAI tIkSNa-mantrI kumAra kI, jisane tumhAre rAjya ko bar3hAyA, jisane anyanya rAjyoM kA parAbhava kara vipula dhana prApta kiyA, tumhArA khajAnA bharA, jo dhanurdhArI yoddhAoM meM uttama hai, zaurya vIryazAlI hai tIkSNa-mantrI-satvara mantraNA-nipuNa hai, jala-rAkSasa ko usakI bali kisa doSa ke kAraNa doge ?"4 1. daharA viya alakAraM dhAreti apilndhnN| dovArike anIkaTThe ativelaM pajagdhati // 28 // tatopi paTirAjAnaM sayaM dUtAni sAsati / mAtaraM tena dosena dajjAhaM dakarakkhino // 282 // 2. itthigumbassa pavarA accanta piyvaadinii| anuggatA sIlavatI chAyA va anapAyinI / / 283 // akkodhanA pAvatI paNDitA atthdssinii| ubbari kena dosena dajjAsi dakarakkhino // 284 / / 3. khiDDAratisamApannaM anattha vasamAgataM / sA maM sakAmaM puttAnaM ayAcaM yAcate dhanaM // 28 // sohaM dadAmi sAratto lahuM uccAvacaM dhanaM / suduccaja cajitvAna pacchA socAmi dummno| ubbariM tena dosena dajjAmi dakarakkhino / / 286 // 4. yenocitA jAnapadA AnItA ca paTiggahaM / AbhataM pararajjehi abhiTThAya bahaMdhanaM // 27 // dhanaggahAnaM pavaraM sUraM tikhriNamantinaM / bhAtaraM kena dosena dajjAsi dakarakkhino // 28 // 2010_05 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kathAnuyoga -- catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 367 choTe bhAI ke avaguNa batalAte hue kahA - " maiMne apane bhAI rAjyoM kA parAbhava kara maiM bahA~ se dhana lAyA, usakA khajAnA maiM dhanurdhArI yoddhAoM meM uttama hU~, zaurya-vIryazAlI hU~, tIkSNa mantrI hU~- -satvaramantraNAkArI haiM, maiMne hI isa rAjya ko sukha samRddhimaya banAyA, yaha socakara yaha chokarA apane ko bahuta mAnatA hai, merI upekSA karatA hai, aba yaha pahale kI jyoM mujhase milane bhI nahIM AtA, isa aparAdha ke kAraNa maiM jala-rAkSasa ko isakI bali dUMgA / " " bharA, parivrAjikA bolI - "yaha tumhArA bhAI to ina truTiyoM se yukta hai, para, tumhArA dhanazekhara to tumhAre prati bar3A snehazIla hai, upakArazIla hai / tuma tathA dhanazekhara donoM eka hI samaya meM utpanna hue, donoM pAJcAladezIya ho, donoM eka dUsare ke sahAyaka ho- eka dUsare ke saMkaTa meM sAhAyya karane vAle ho, donoM samAna Ayu ke ho, vaha tumhArA sadA anukaraNaanusaraNa karatA hai, tumhAre duHkha meM apane ko duHkhita evaM sukha meM sukhita mAnatA hai, vaha aharniza tumhAre sabhI kArya karane ko utsuka tathA utsAhita rahatA hai, sahayogI rahatA hai, tuma aise mitra kI jala rAkSasa ko bali kyoM doge ? 2 rAjA ne apane mitra dhanuzekhara ke avaguNa batalAte hue kahA - "Arye ! merA mitra zekhara pahale bAlyAvasthA meM jisa prakAra mere sAtha hAsa-parihAsa karatA rahA hai, Aja bhI yaha na socatA huA ki maiM itane bar3e rAjA ke pada para pratiSThita hU~, pahale kI jyoM hAsaparihAsa karatA hai, jisase merI pratiSThA para coTa pahuMcatI hai| maiM jaba ekAnta meM apanI patnI se bhI vArtAlApa karatA hU~ to bhI yaha binA sUcanA diye hI vahA~ A jAtA hai / isa kAraNa maiM bhAI ke bAda isa anAdarazIla, ahIka -- lajjArahita mitra kI jala- rAkSasa ko bali dUMgA / 113 tattva : AcAra : kathAnuyoga ] rAjA brahmadatta ne apane ke rAjya ko bar3hAyA, anyAnya 1. mayocitA jAnapadA AnItA ca paTiggahaM / AbhataM para rajjehi abhiTThAya bahuM dhanaM // 286 // dhanuggahAnaM pavaro sUro tirivaNamanti ca / mayAyaM sukhito rAjA ati maJJati dArako // 260 // upaTThAnampa me ayye na so eti yathA pure / bhAtaraM tena dosena dajjAhaM dakarakkhino // 21 // 2. ekarattena ubhayo tuvaJca dhanusekha vA / ubho jAtettha paJcAlA sahAyA susamAvayA // 262 // cariyA taM anubandhityo ekadukkha sukho tava / ussuko te divArati sambakicca suvyAvaTI / sahAyaM kena dosena dajjAsi dakarakkhino // 293 // 3. cariyAya ayaM ayye pajagdhittho mayA saha / ajjApi tena vaNNena ativelaM pajagghati ||24|| ubbariyApi me ayye mantayAmi rahogato / anAmantA parisati pubbe appaTivedino ||25|| laddhavAro kato kAso ahirikaM anAdaraM / sahAyaM tena dosena dajjAhaM dakaravikhano // 266 // 2010_05 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 bherI parivrAjikA ne kahA-khaira, tumhAre mitra dhanuzekhara meM to ye avaguNa haiM kintu purohita to tumhArA bar3A upakAraka hai, bahuta kAma AtA hai / __ vaha saba prakAra ke zubha, azubha lakSaNoM ko jAnane meM nipuNa hai, nimittajJa haijyotivid hai, samagra pakSiyoM kI bhASA jAnatA hai, saba zAstroM kA adhyetA hai, A~dhI, taphAna, vidyatpAta Adi sabhI upadrava tathA svapna-phala Adi kA samyaka vettA hai, vyAkhya hai, prasthAna, praveza Adi ke samucita samaya kA parijJAtA hai, nakSatroM kI gati ko malI-bhA~ti jAnatA hai, pRthvI aura AkAza ke sarvavigha doSoM apazakunoM ke sambandha meM jise talasparzI jJAna hai, aise suyogya, vijJa brAhmaNa kI tuma jala rAkSasa ko bali kyoM doge?"1 rAjA ne purohita ke avaguNa batalAte hue kahA-"jaba maiM rAjasabhA meM baiThA hotA hai, taba bhI yaha merI ora kopAviSTa kI jyoM jhA~katA rahatA hai| yaha aziSTa hai, samayocita vyavahAra hI nahIM jAnatA / isa sthira-jamI huI sI, dIkhane meM abhadra bhauMha yukta, bhISaNa dehAkRtiyukta brAhmaNa kI isa kAraNa jala-rAkSasa ko bali duuNgaa|" tatpazcAt bherI parivAjikA ne kahA- "rAjan ! tumane apanI mAtA se zurU kara pUrohita taka pAMcoM kI kramazaH jalarAkSasa ko bali dene kI bAta khii| tumane yaha bhI kahA ki mahauSadha ko bacAne ke lie tuma jalarAkSasa ko apanI bhI bali de doge| mahauSadha meM aise kyA guNa haiM, jisase usakI bali denA nahIM cAhate ?" sAgara-saMparivRta vasuMdharA kA tuma apane mantriyoM ke sAtha rAjya karate ho, tumhArA rASTra cAroM dizAoM taka vistIrNa hai| tuma vijayazIla ho| tuma mahAparAkramazAlI ho| pRthvI ke ekachatra samrATa ho| tumhArA yaza, aizvarya, vaibhava vaipulya yukta hai| muktAmaya, maNimaya kuNDaloM se alaMkRta, vibhinna janapadoM se samAgata, deva-kanyAoM ke sadRza rUpalAvaNyavatI solaha hajAra sundariyA~ tumhAre antaHpura meM haiN| rAjan ! jinake jIvana ke samagra aMga-sabhI pahalU paripUrNa-truTihIna hote haiM, jo saba prakAra se sukhayukta, samRddhiyukta hote haiM, unheM apanA dIrgha jIvana priya-abhISTa hotA hai| phira tuma kisa kAraNa mahauSadha paNDita kI rakSA ke lie apane duStyAjya-jinheM tyAganA bahuta kaThina hai, prANoM kA visarjana karanA cAhate ho?"3 1. kusalo sabba nimittAnaM rudaJja aagtaagmo| uppAde supine yutto niyyANe ca pavesane // 267 / / paddho bhummantalikkhasmi nakkhata pada kovido| brAhmaNaM kena dosena dajjAsi dakarakkhino // 268 / / 2. parisAyampi me ayye mIlayitvA udikkhati / tasmA ajja bha# luI dajjAhaM dkrkkhino||266|| 3. sasamuddapariyAyaM mahiM sAgarakuNDalaM / vasundharaM Avasasi amacca parivArito // 300 / / cAturanto mahAraThTho vijitAvI mhbblo| pathavyA eka rAjAsi yaso te vipulaM gato // 301 / / soLa sitthisahassAni AmuttamaNikuNDalA / nAnA janapadA nariyo deva kaJapamA sabhA / / 302 / / evaM sabbaMgasampannaM sabba kAma samiddhinaM / sukhitAnaM piyaM dIghaM jIvitaM Ahu khattiya / / 303 // atha tvaM kena vaNNena kena vA pana hetunaa| paNDitaM anurakkhanto pANaM cajasi dUccajaM // 304 // ____ 2010_05 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-catura rohaka : mahA ummagga jAtaka 366 rAjA ne parivAjikA kA kathana sunaa| usane mahauSadha ke guNoM kI prazasti karate hue kahA Arye ! jaba se mahauSadha mere yahA~ AyA hai, taba se maiMne isameM eka bhI, aNumAtra bhI avaguNa nahIM dekhA / yadi kadAcit isase pUrva merI mutyu ho jAe to mujhe vizvAsa hai, mere beToM ko, potoM ko-uttarAdhikAriyoM ko saba prakAra se sukha pahu~ce, mahauSadha paNDita vaisI vyavasthA karegA / yaha bhaviSya meM ghaTita hone vAlI sabhI sthitiyoM ko pahale se hI dekhatA hai, unakA dhyAna rakhatA hai, udhara jAgarUka rahatA hai| aise uttama guNayukta, sarvathA doSavajita puruSa kI maiM jalarAkSasa ko bali nahIM duuNgaa|' parivrAjikA ne vicAra kiyA-mahauSadha ke guNoM ke prakhyApana ke lie itanA hI paryApta nahIM hai / jaise vizAla sAgara para surabhimaya jala chir3akA jAe, usI prakAra maiM samagra nagaravAsiyoM ke madhya isake guNa khyApita kruuNgii| vaha rAjA ko sAtha liye mahala se nIce AI / rAjaprAsAda ke prAMgaNa meM Asana bichaayaa| usa para baitthii| usane uttara pAJcAla ke nAgarikoM ko vahA~ ekatra krvaayaa| rAjA ko bhI bitthaayaa| rAjA se ve prazna AraMbha se anta taka punaH pUche / rAjA ne pUrvavat vistAra se uttara diye| parivrAjikA ne vahA~ ekatrita uttara pAJcAla ke logoM ko sambodhita kara kahA - nAgariko ! rAjA cULanI brahmadatta kA yaha abhibhASaNa-vaktavya suno| yaha mahauSadha paNDita ko bacAne ke lie apanI mAtA ke, patnI ke, bhAI ke, purohita ke tathA apane bhI priya, duStyAjya---jinakA tyAga karanA bahuta kaThina hai, prANa-visarjana hetu tatpara hai| rAjA kI yaha prajJA-vicAra-cetanA mahAthikA-mahAn arthoM - mahattvapUrNa prayojanoM kI sAdhikA hai, naipuNyamayI hai, sAttvika cintana yukta hai, dRSTadharmA hai- numodita hai, hitArthA--hitapradA hai, isa loka evaM paraloka meM sukhAvahA hai / 2 / jisa prakAra ratna-nirmita bhavana para maNimaya zikhara lagA diyA jAe, usI prakAra bherI parivrAjikA ne bodhisattva ke uttama guNoM kA AkhyAna kara apanA abhibhASaNa samApta kiyaa| 1. yatopi Agato ayye mama hatthaM mahosadho / nAbhijAnAmi dhIrassa anumattampi dukkataM // 305 / / sa ceva kasmici kAle maraNaM me pure siyA / patte ca me papatte ca sakhApeyya mahosadhau // 306 / / anAgate payyappannaM sabbamatthaM vipassati / / anAparAdhakammantaM na dajjaM dakarakkhino // 307 / / 2. idaM suNotha paJcAlA cULanIyassa bhAsitaM / paNDitaM anurakkhanto prANaM cajati duccajaM // 308 // mAtu bhariyAya bhAtucca sakhino brAhmaNassa ca / attano cApi paJcAlo channa cajati jIvitaM / / 30 / / evaM mahatthikA paJaA nipuNA saadhucintnii| diThThadhamme hitatthAya samparAye sukhAya // 310 // ____ 2010_05 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 sAra prastuta jAtaka meM vaNita bherI parivAjikA utpalavarNA thI, pitA zrIvardhana zuddhodhana thA, mAtA mahAmAyA thI, amarA devI bimbasundarI thI, zuka-zAvaka Ananda thA, cULanI brahmadatta sAriputra thA, mahauSadha to loka nAyaka tathAgata hI the| yaha prastuta jAtaka kA sAra hai| 1. bherI uppalavaNNAsi pitA suddhodano ahU / mAtA Asi mahAmAyA amarA bimbasundarI // 311 // suvo ahosi Anando sAriputtosi cuulnii| mahosadho lokanAtho evaM ghAreya jAtakaM // 312 / / ____ 2010_05 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-citta aura saMbhUta : citta-saMbhUta jAtaka 371 5. citta aura saMbhUta : citta-saMbhUta jAtaka uttarAdhyayana sUtra, terahaveM adhyayana, cUNi evaM vRtti meM citta tathA saMbhUta yA saMbhUti nAmaka do bhAiyoM kA kathAnaka hai, jo cANDAla putra the| pUrva bhava meM gopAlaka, dAsIputra, maga evaM hasa ke rUpa meM sAtha-sAtha utpanna hue the| ucca kulotpanna logoM dvArA kiye jAte tisskAra se udvelita hokara citta aura saMbhUta ne zramaNa dIkSA svIkAra kii| bhoga-saMpakta nidAna ke kAraNa saMbhUta kAmpilyapura ke rAjA brahmabhUti ke putra rUpa meM utpanna huaa| vaha Age jAkara brahmadatta cakravartI huaa| citta purimatAla nagara meM pramukha zreSThI ke ghara janmA, usane muni-dIkSA svIkAra kii| avadhi jJAnI huaa| use apane aura apane bhAI ke pUrva-bhava smaraNa the| cakravartI brahmadatta ko nATaka dekhate apanA deva-bhava smaraNa AyA, jAti-smaraNa jJAna huaa| pichale pAMca bhava to usane jAne, kintu chaThe bhava meM bhAI kahA~ hai, vaha nahIM jAna paayaa| yukti pUrvaka khoja kii| donoM bhAiyoM kA milana huaa| muni citta ne brahmadatta cakravartI ko dharmopadeza diyaa| piTaka vAGmaya ke antargata citta saMbhUta jAtaka meM bhI do bhAiyoM kI kahAnI hai| donoM bhAI inhIM nAmoM se abhihita haiN| pUrva bhava meM donoM cANDAlakulotpanna the| apamAna se utpIr3ita hokara donoM ne RSi-pravrajyA svIkAra kii| AyuSya-kAla pUrNa kara kramazaH hariNayoni meM tathA pakSI-yoni meM utpanna hue| tatpazcAt citta kozAmbI meM rAjapurohita ke ghara jnmaa| saMbhUta uttara pAJcAla ke rAjA ke putra-rUpa meM utpanna huaa| nAmakaraNa ke dina donoM ko pUrva-janmoM kI smRti huii| saMbhUta kramazaH bhUlatA gyaa| citta ko donoM ke pichale janma smaraNa rhe| citta ne RSi-pravrajyA svIkAra kii| cANDAla ke ghara janma, kalA evaM zilpa naipuNya, ucca kulotpanna legoM dvArA tiraskAra, vairAgya bhoga pradhAna nRpa-jIvana aura tyAga pradhAna saMnyasta jIvana kA samakakSa digdarzana, tyAga kA vaiziSTya Adi donoM hI kathAnakoM meM prAyaH samAna dharAtala para ubhare haiM / donoM meM adbhuta sAmya hai| ___ jaina kathA ke antargata jahA~ eka zloka kI uttarArdha pAda-pUrti dvArA donoM bhAiyoM kA milana hotA hai, vahA~ bauddha kathA meM eka maMgalagIta kI do gAthAoM ke gIta-pratigIta ke rUpa meM donoM bhAI milate haiN| jaina kathAnaka meM jisa prakAra citta, jo muni thA, apane pUrva bhava ke bhAI cakravartI brahmadatta ko upadeza detA hai, bauddha kathAnaka meM vaise hI citta, jo RSirUpa meM pravrajita thA, apane pUrva janma ke bhAI pAJcAla-nareza ko dharma kA mArga batalAtA hai| kathAnakoM ke svarUpa meM kAfI sAdRzya hone ke sAtha-sAtha bhavoM ke vistAra meM kucha antara hai| jaisA ullekha huA hai-jaina kathA ke anusAra vigata pA~ca bhavoM meM tathA bauddha kathA ke anusAra vigata tIna bhavoM meM donoM kA sAhacarya rhaa| bhavoM kI kramikatA meM bhI antara hai / do pRthak pariprekSyoM meM pallavita vAGmaya meM aisA honA svAbhAvika hai| citta aura saMbhUta zramaNa municandra sAketapura nAmaka nagara thaa| vahA~ ke rAjA kA nAma candrAvataMsaka thaa| rAjA ke putra ____ 2010_05 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 kA nAma municandra thA / vaha sAgaracandra nAmaka eka zramaNa ke pAsa pravajita huaa| eka samaya kI ghaTanA hai, zramaNa municandra vihAra karate-karate eka vana meM mArga bhUla gaye / ve kSudhA, pipAsA se vyAkula the| calate-calate eka gokula-gozAlA meM Aye / vahA~ ke cAra gopAloM ne unakA sabhakti svAgata kiyA / gopAloM ne muni ko dugdha-dAna diyaa| gopAloM dvArA zramaNa-dIkSA __muni ne gopAloM ko dharmopadeza diyA / gopAla saMskArI the| unameM vairAgya-bhAva jaagaa| una cAroM ne munivara ke pAsa zramaNa-dIkSA grahaNa kii| cAroM saMyama kA pAlana karate rhe| unameM se do ne to ati nirmala bhAva se saMyama kA pAlana kiyaa| zeSa do saMyama kA pAlana to karate rahe, para, ghRNA ke saath| cAroM apanA AyuSya pUrNa kara prathama svarga meM devarUpa meM utpanna hue| utsara bhava jina do gopAla-muniyoM ne ghRNA-pUrvaka saMyama kA pAlana kiyA thA, ve svarga se cyuta hokara zaMkhapura nAmaka nagara meM zAMDila nAmaka brAhmaNa kI yazomatI nAmaka dAsI ke yahA~ putra-rUpa meM utpanna hue / una donoM bhAiyoM kI vahA~ sarpadaMza ke kAraNa mRtyu ho gii| taba ve kAliMjara nAmaka parvata para mRga-rUpa meM utpanna hue| vahA~ para kisI byAdha ne unheM mAra ddaalaa| tadanantara ve gaMgA nadI ke taTa para haMsa ke rUpa meM utpanna hue| haMsa kA AyuSya pUrA kara ve donoM vArANasI nAmaka nagarI meM bhUdatta nAmaka cANDAla ke ghara meM paidA hue| eka kA nAma citta aura dUsare kA nAma saMbhUti rakhA gyaa| mantrI namuci usa samaya vArANasI meM zaMkha nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| usake namuci nAmaka eka maMtrI thaa| usa maMtrI ne eka bAra usa rAjA kI rAnI ke sAtha viSaya-sevana kiyaa| rAjA ko patA lgaa| rAjA ne bhUdatta cANDAla ko bulAyA tathA namuci ko kisI gupta sthAna meM le jAkara mArane kA Adeza diyaa| bhUdatta namuci ko apane ghara le gyaa| bhUdatta jAnatA thA, namuci eka paMDita aura vijJa vyakti hai| usakA apane lie koI acchA upayoga kyoM na liyA jAe ! bhUdatta ne namuci se kahA- "yadi tuma mere ina putroM ko vidyA par3hA do to maiM tumheM nahIM maaruuNgaa|" maMtrI ne yaha svIkAra kara liyaa| bhUdatta ne use apane yahA~ gupta rUpa meM rakha liyaa| rAjA ko asatya sUcanA de dI ki namuci kA vadha kara diyA gayA hai| namuci bhUdatta ke donoM putroM ko vidyA par3hAne lgaa| vaha vyabhicArI thaa| vahA~ usakA bhUdatta kI strI ke sAtha anucita sambandha sthApita huaa| vaha usake sAtha viSaya-sevana karane lgaa| bhUdatta ko jaba yaha jJAta huA, taba usane usake vadha kA nizcaya kiyA bhUdatta ke putroM ne namuci ko apanA vidyA-guru jAnakara vahA~ se bhagA diyaa| namuci vahA~ se calakara hastinApura nagara meM gyaa| vahA~ vaha sanatkumAra cakravartI kA pradhAna amAtya bana gyaa| ____ 2010_05 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-citta aura saMbhUta : citta-saMbhUta jAtaka 373 saMgIta-niSNAta cANDAlakumAra idhara ve donoM cANDAla-kumAra-bhUdatta ke putra gAna-vidyA meM atyanta niSNAta ho gye| unake svara meM, gAna meM adbhuta madhuratA evaM kalAtmakatA thii| ve nagara meM jaba gAte to sunane vAle unake gAna para mugdha ho jaate| jahA~ bhI ve gAte, loga apanA kAma-dhandhA chor3akara unake pAsa ekatra ho jAte tathA unakA gAnA bar3I ruci ke sAtha sunte| isase logoM ke dainandina kAryoM meM bar3I bAdhA hone lgii| nagara ke katipaya pradhAna puruSoM ne rAjA ke yahA~ unake viruddha zikAyata kii| rAjA ne una donoM ko nagara se bAhara cale jAne kA Adeza dayA / nirAzA : pravrajyA una donoM cANDAla-kumAroM ko isase bar3A apamAna anubhava huaa| unhoMne aise jIvana se maranA kahIM adhika priyakara samajhA / ve donoM AtmahatyA karane ko taiyAra hue| donoM eka parvata para se girakara maranA cAhate the, itane meM eka sAdhu ke darzana hue| sAdhu ne donoM ko dharmopadeza diyaa| unakA mAnasa badala gyaa| unhoMne pravrajyA svIkAra kara lii| pravajita hokara donoM bhAI acchI taraha saMyama kA pAlana karane lage, ghora tapa karane lge| kisI samaya donoM muni hastinApura Aye / namuci vahAM sanatkumAra cakravartI ke pradhAna amAtya ke rUpa meM thA hii| namuci ne una donoM bhAiyoM ko pahacAna liyaa| usakA dUSita caritra kahIM prakaTa na ho jAe, isa cintA se usane una donoM ko nagara se bAhara nikalavA diyaa| tejolezyA kA prakSepa namuci ke isa nIca vyavahAra se ve donoM muni bahuta khinna hue| unhoMne nagara ke bAhara rahate hue ugra tapasyA kii| unako tejolezyA siddha huI / niSkAraNa nagara se nikAle jAne kA saMbhUti ko bar3A duHkha thaa| vaha bahuta krodhita huaa| usane nagara para tejolezyA chor3anA prArambha kiyaa| pahale usake muMha se pracaNDadhUma nikalanA Arambha huaa| citta ne use bahuta samajhAyA, para vaha nahIM mAnA / taba citta ne usake muMha para hAtha rakha diyA / usase agni to ruka gaI, kintu samagra nagara meM dhUA~ hI dhUA~ ho gyaa| moga-saMpRkta nidAna sanatkumAra cakravartI ne jaba yaha dekhA, vaha bahuta bhayabhIta huA, ghbraayaa| zrIdevI nAmaka apanI rAnI ko sAtha lie vaha nagara ke bAhara aayaa| muniyoM ko vandana-namana kiyA jo anucita huA usake lie kSamA-yAcanA kI / usa samaya jaba rAnI zrIdevI saMbhUti muni ko namaskAra kara rahI thI, usake kezoM meM lage hue gozIrSa candana ke atyanta surabhita tela kI eka bUMda saMbhUti muni ke caraNoM para gira pdd'ii| saMbhUti muni kA krodha zAnta ho gyaa| vaha apane netra kholakara rAnI ko nihArane lgaa| usake rUpa-lAvaNya dekhakara vaha usa para mugdha ho gyaa| usa samaya saMbhUti muni ne yaha nidAna kiyA ki yadi usake ghora tapa tathA saMyama kA phala ho to vaha marakara aisA cakravartI rAjA bane, isa prakAra kI parama rUpavatI ___ 2010_05 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 ___ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 rAnI ke sAtha bhoga-vilAsa-janita sukhoM kA anubhava kare / ukta vicAra kI, jo saMyamapAlana ke yathArtha lakSya ke pratikUla thA, AlocanA kiye binA hI saMbhUti muni kAla-dharma ko prApta ho gyaa| citta muni ne kisI prakAra kA nidAna nahIM kiyaa| vaha zuddha saMyama kA samyak pratipAlana karatA huA, kAla-dharma ko prApta huaa| donoM prathama svarga meM devarUpa meM utpanna hue| citta : saMbhUti : punarjanma __ svarga meM deva-AyuSya pUrNa kara citta muni kA jIva purimatAla nagara ke eka pramukha seTha ke ghara meM putra ke rUpa meM utpanna huaa| saMbhUti ke jIva ne kAmpilyapura nagara ke brahmabhUti nAmaka rAjA kI calanI nAmaka mahArAnI kI kokha se putra-ratna ke rUpa meM janma liyaa| janma se pUrva mahArAnI cUlanI ko cavadaha kumAra ke aise zubha svapna Aye, jo utpadyamAna bAlaka puNya pratApazIlatA ke dyotaka the / kumAra kA nAma brahmadatta rakhA gyaa| rAjA brahmabhati eka asAdhya roga se grasta haa| usane cAroM dizAoM ke apane cAra mitra prAdezika rAjAoM ko bulaayaa| usane unase kahA ki maiM Arogya lAbha kara saka, va nahIM lgtaa| kumAra brahmadatta abhI bAlaka hai| usake vayaska ho jAne taka Apa mere rAjya kI samIcIna rUpa meM vyavasthA karate rheN| jaba kumAra brahmadatta yogya ho jAe to usakA rAjyAbhiSeka kara deN| una cAroM ne brahmabhUti kA anurodha svIkAra kiyaa| kucha samaya bAda rAjA brahmabhUti kI mRtyu ho gii| ukta cAroM prAdezika rAjAoM meM se prathama dIrgha nAmaka rAjA rAjya kI rakSA ke lie manonIta huaa| usakA AcaraNa acchA nahIM thaa| rAnI cUlanI ke sAtha usakA anucita sambandha sthApita ho gyaa| kumAra brahmadatta ko jaba isakA patA calA to vaha mana-hI-mana bahuta duHkhita huaa| kumAra brahmadatta eka dina kAka aura haMsinI kA jor3A apane samakSa rakhakara rAjA dIrgha ko sunAte hae kahA-"re nIca kAka ! yadi tUne isa haMsino kA saMga kiyA to yaha smaraNa rakhanA, tumheM prANoM se hAtha dhone pdd'eNge|" / rAjA dIrgha sArI bAta samajha gyaa| usane calanI ko vaha bAta khii| vaha bolA"rAnI ! yaha bAlaka hamAre lie duHkhada siddha hogA; ataH maiM aba yahAM nahIM ruka sktaa| apane rAjya meM jAtA huuN|" rAnI cUlanI viSayAndha thii| vaha dIrgha se bolI--"tuma cintA mata karo, maiM kumAra kI hatyA karavA duuNgii|" cUlanI dvArA brahmadatta kI hatyA kA asaphala prayatna ___ tadanantara rAnI cUlanI ne eka lAkSAgRha bnvaayaa| kumAra brahmadatta kA vivAha kiyaa| nava dampati ko usa nUtana ghara meM zayana karane kI AjJA dii| lAkSAgRha meM ThIka samaya para Aga lagA dI jAe, cUlanI ne yaha gupta maMtraNA kii| kumAra brahmadatta ko kisI maMtrI dvArA rAnI kI isa durmantraNA kA jJAna ho gyaa| brahmadatta ne isa saMkaTa ko TAlane ke lie maMtrI ke sAtha parAmarza kiyaa| donoM ke parAmarza ke anusAra nagara ke bAhara se usa lAkSAgRha taka eka gupta suraMga nirmita karavA dI gii| maMtrI ne kumAra brahmadatta kI sevA meM apane putra ko rakha diyaa| lAkSAgRha meM jaba Aga lagAne kA prasaMga upasthita huA to maMtrI putra ne brahmadatta ko 2010_05 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : mAcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-citta aura saMbhUta : citta-saMbhUta jAtaka 375 sAvadhAna kara diyA tathA brahmadatta isa saMkaTa se baca gyaa| rAjA dIrgha ne brahmadatta ko samApta karane hetu aura bhI aneka upAya kiye, SaDyantra race, para, saba niSphala gaye / brahmadatta : cakravartI pada rAjakumAra brahmadatta ne kucha samaya ke lie videza jAne kA vicAra kiyaa| vaha ravAnA huaa| videza meM usane aneka rAjakanyAoM ke sAtha pANigrahaNa kiyA tathA aneka rAjAoM se maitrI sambandha sthApita kiye| bahuta se rAjAoM kI senA sAtha lekara kumAra brahmadatta vApasa kAmpilyapura aayaa| Ate hI usane dIrgha rAjA ko mAra DAlA aura rAjya svayaM samhAla liyaa| brahmadatta ko kramazaH caturdaza ratnoM kI prApti huI, jinake prabhAva se usane chaH khaNDa pRthvI para vijaya prApta kI, cakravartI pada dhAraNa kiyA / jAti-smaraNa-jJAna kI utpatti : bhAI kA anveSaNa eka samaya brahmadatta cakravartI nATaka dekha rahA thaa| use devaloka ke nATaka kI smRti huii| usako jAti-smaraNa-jJAna utpanna huaa| usane isa jJAna dvArA apane priya bhrAtA citta ko pAMca bhavoM taka to apane sAtha hI dekhA kintu chaThe bhava meM use apane sAtha nahIM dekhA / usane apane bhAI kA anveSaNa karanA caahaa| isa hetu usane gopadAso mRgau haMsI mAtaMgAvamarau tathA--yoM eka zloka ke do caraNa banAkara logoM ko sikhalA diye / cakravartI brahmadatta ne yaha ghoSita kiyA ki jo isa zloka ke Age ke do caraNa banAkara lAyegA, use maiM apanA AdhA rAjya duuNgaa| yaha to huA, para, kAphI samaya taka koI bhI usa zloka ke utarArddha kI pUrti kara nahIM lA skaa| citta : vIkSA : avadhi jJAna usa samaya citta muni dIkSA le cuke the tathA unheM avadhi-jJAna bhI prApta ho cukA thA unhoMne avadhi-jJAna kA upayoga lagAyA aura usase yaha jAnA ki unakA bhAI cakravartI hai| usase milane hetu ugra vihAra karate hue ve vahA~ aaye| kAmpilyapura nagara ke bAhara eka udyAna meM tthhre| zloka pUrti eka kRSaka kUpa se pAnI nikAla rahA thA, apanA kheta sIMca rahA thaa| jaba vaha pAnI chor3atA to vahI AdhA zloka-zloka kA pUrvArddha uccArita krtaa| muni ne use bulAkara pUchA ki tuma zloka ke Age kA bhAga-utarArddha-kyoM nahIM bolate? kRSaka ne muni se hI vaha zloka pUrA karane kI abhyarthanA kI / taba muni ne "eSAnauH SaSThikA jAtiranyonyAbhyAM viyuktyoH| isa prakAra zloka kA utarArddha btlaayaa| cakravartIdvArA muni darzana vaha kisAna cakravartI brahmadatta ke pAsa AyA tathA pUrA zloka sunaayaa| rAjA ko bar3A Azcarya huaa| vaha socane lagA-kyA mere bhAI ne kisAna ke ghara meM janma liyA hai ? ___ 2010_05 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana usake mana para coTa phuNcii| vaha mUcchita ho gyaa| loga kisAna ko pITane lge| taba usa kisAna ne batAyA ki zloka kI pUrti amuka muni ne kI hai| cakravartI brahmadatta bahuta prasanna huA / usane kRSaka ko manamAnA pAritoSika diyaa| vaha apanI caturaMgiNI senA sAtha lie apane bhrAtA munivara ke darzana hetu nagara se bAhara niklaa| jahAM munivara the, vahAM aayaa| unake darzana kiye| mana meM asIma harSa huaa| donoM upasthita janatA ke bIca virAjita e| bhrAta-milana parama Rki-sampanna, parama yazasvI cakravartI samrATa brahmadatta ne apane pUrva bhava ke bhAI muni citta kA bahuta sammAna kiyA tathA vaha unase bolA-"hama donoM bhAI the, eka dUsare ke vaMzAnugata the--eka dUsare kI icchA ke anurUpa calane vAle the, hamArA eka dUsare ke prati paraspara anurAga thA aura hama eka dUsare ke hitAkAMkSI the| hama donoM dazArNa deza meM dAsa the, kAliMjara parvata para mRga the, mRta gaMgA nadI ke taTa para haMsa the tathA kAzI meM cANDAla the| tatpazcAt hama donoM svarga meM mahAna RddhizAlI deva the| yaha hamArA chaThA bhava hai, jisameM hama eka dUsare se alaga hue haiN|" tattvAlApa muni ne kahA-'rAjan ! tumane mana se nidAna tapa ke phala svarUpa aihika sukha prApta karane kA saMkalpa kiyA thaa| usa nidAna kA phala udita hone para apanA Apasa meM viyoga huA-hamArA pRthak-pRthak sthAnoM meM janma haa|" cakravartI brahmadatta ne kahA-"munivara citta ! maiMne pUrva janma meM satya tathA zaucapavitra AcAra-yukta karma kiye the| unakA sukhamaya phala maiM yahA~ bhoga rahA huuN| kyA tuma bhI vaise uttama phala bhoga rahe ho?" muni ne kahA-"manuSyoM dvArA Acarita satkarma saphala hote haiM-samaya para unakA suphala prApta hotA hai / yaha tathya hai--kiye hue karmoM kA phala bhoge binA mukti nahIM miltii| pUrva AcIrNa puNya phalasvarUpa meM bhI uttama padArthoM aura kAma-bhogoM se samAyukta thA-maiMne bhI aihika sukha bhoge haiM / sambhUta ! jaise tuma apane ko parama bhAgyazAlI, samRddhizAlI tathA puNya phalopeta jAnate ho, yaha cita bhI kabhI usI prakAra samRddhi, vaibhava tathA dyuti yukta thaa| jisa prakAra mahAn artha-yukta dharma-vANA sunakara anya jana jJAna pUrvaka jana-samUha ke bIca zIlaguNa-yukta bhikSu jIvana svIkAra karate haiM, usI prakAra maiM bhI dharma-vANI se prerita hokara zramaNa banA haiN|" cakravartI ne kahA- citta ! dekho, mere yahA~ uccodaya, madhu, karka madhya aura brahma saMjJaka bhavana hai / aura bhI ramaNIya prAsAda haiN| ve pAMcAla deza ke rUpa, guNa tathA kalA Adi se yukta haiM / tuma unameM nivAsa karo, sukha bhogo| he bhikSu ! nRtya, gIta tathA vAdyoM ke bIca tuma sundara nAriyoM ke parivAra ke sAtha sAMsArika sukhoM kA sevana kro| tumhArA yaha pravrajita jIvana-bhikSu kA jIvana vAstava meM duHkhapUrNa hai, aisA mujhe lagatA hai| dharmopadeza pUrva-janma ke prema ke kAraNa anurAgI, sAMsArika bhogoM meM lipta cakravartI brahmadatta kI bAta sunakara dharma meM Asthita tathA usake hitaiSI muni citta ne kahA-"sabhI gIta vAstava 2010_05 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tava : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- citta aura saMbhUta : citta-saMbhUta jAtaka 377 meM vilApa haiM, sabhI nRtya viDambanA hai / saundarya ke lie dhAraNa kiye jAne vAle sabhI AbhUSaNa bhAra haiN| sabhI kAma - bhautika sukha-duHkha prada haiM / rAjan ! jo ajJAnI janoM ko priya lagate haiM, para, vAstava meM jinakA anta duHkha meM hai, aise kAma-bhogoM meM manuSyoM ko vaha sukhaAdhyAtmika Ananda nahIM milatA, jaisA sukha bhogoM se virakta, zIla guNoM meM anurakta - saMyamarata tapodhana bhikSuoM ko prApta hotA hai / rAjan ! pUrva-janma meM hama donoM manuSyoM meM adhama-nIca cANDAla jAti meM utpanna hue the / hama cANDAloM kI bastI meM cANDAla - gRha meM rahate the| sabhI jana hama se dveSa karate the, ghRNA karate the - hameM nindita mAnate the / rAjan ! isa janma meM hama pUrvakRta puNya karmoM ke phala svarUpa bhinna sthiti meM haiM / zubha karmoM ke pariNAmasvarUpa tuma yahA~ mahAn pratApI, mahAn RddhizAlI cakravartI samrAT ho / aba azAzvata bhogoM kA parityAga kara cAritra svIkAra karane ke lie abhiniSkramaNa karo - bAhara nikalo, Age bar3ho ! rAjan ! jo isa azAzvata - kSaNa-bhaMgura jIvana meM puNya karma nahIM karatA, vaha mauta ke mu~ha meM par3a jAne para bar3A zokAnvita hotA hai, usakA paraloka bigar3a jAtA hai / jaise siMha mRga ko pakar3a kara uThA le jAtA hai, usI taraha antakAla meM mRtyu manuSya ko uThA le jAtI hai / usa samaya mAtA, pitA, priya jana evaM bhAI use jarA bhI bacA nahIM sakate / jAtIya jana usakA duHkha nahIM baMTA sakate / mitragaNa, putra tathA bandhu bAndhava usake duHkha meM bhAgI nahIM bana sakate / vaha svayaM akelA hI duHkha bhogatA hai; kyoMki karma karane vAle kA hI pIchA karatA hai / AtmA dvipada - do pairoM vAle manuSya Adi, catuSpada-- cAra pairoM vAle pazu Adi, kSetra, ghara, dhana, dhAnya- ina sabhI ko chor3akara apane karmoM ke vazagata huA svarga meM yA naraka meM jAtA hai / ekAkI jAne vAle usake nirjIva zarIra ko citA meM rakhakara agni se jalA diyA jAtA hai / phira usake jAtIya jana, patnI tathA putra Adi pArivArika - vRnda dUsare kA, jisase unakA svArtha sadhatA hai, anugamana karate haiM, use apanA lete haiM / yaha jIvana nirantara mRtyu kI ora bar3hatA jAtA hai vRddhAvasthA manuSya ke varNa - zobhA, dIpti yA kAnti ko hara letI hai / pAMcAla rAja ! merA kathana suno, samajho, ghora Arambha-samarabhyamaya karma mata kro| " / - "mune ! Apa jo mujhe kaha rahe haiM, maiM bhI use yathAvat rUpa meM jAnatA hU~ / he Arya ! ye sAMsArika bhoga mana meM Asakti - AkarSaNa paidA karate haiM-- mere jaise ke lie inheM jIta pAnA kaThina hai / munivara citta ! maiMne hastinApura meM mahAn RddhizAlI narapati aura rAnI ko dekhakara kAma bhoga meM lolupa banakara azubha nidAna kiyA thaa| usa nidAna kA pratikramaNa, prAyazcita nahIM karane se mujhe aisA phala prApta huA - yaha atyadhika bhoga sukhamaya cakravartI kA bhava milA / yadyapi maiM dharma ko jAnatA hU~, kintu, kAma bhogoM meM mUcchita haiM, apanI sudhabudha khoye unameM Asakta haiM / jaise kIcar3a meM pha~sA huA hAthI jamIna ko dekhatA huA bhI kIcar3a se nikalakara usake kinAre nahIM A pAtA, usI prakAra viSaya-vAsanA meM lolupa maiM sAdhu-mArga ko jAnatA huA bhI usakA anuvrajana nahIM kara sakatA, usa para calane meM samartha nahIM ho pAtA / " muni ne kahA - "samaya bIta rahA hai, rAteM tvarA pUrvaka - bahuta jaldI-jaldI jA rahI haiN| manuSyoM ke ye bhoga - sAMsArika sukha nitya nahIM haiM / ye Ate haiM aura puNya kSaya ho jAne para manuSya ko chor3akara vaise hI cale jAte haiM, jaise phaloM ke kSINa ho jAne para pakSI vRkSa ko chor3akara cale jAte haiM / rAjan ! yadi tuma bhogoM kA tyAga karane meM asamartha ho to dharma-bhAva 2010_05 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa : 3 meM sthira hokara Arya-karma-uttamottama puNya kArya karo, sabhI prANiyoM para anukampAzIla rho| isase tuma vaikriya zarIra-yukta-icchAnukUla rUpa banAne meM samartha deva bnoge|" "rAjan ! bhogoM ke tyAga karane kI buddhi-cintana tumameM nahIM hai| tuma Arambha aura parigraha meM lolupa ho| maiMne yaha vipralApa-bakavAsa vyartha hI kiyaa| aba maiM jA rahA huuN|" pA~cAlarAja brahmadatta sAdha ke vacanoM kA anusaraNa nahIM kara skaa| una dvArA upadiSTa mArga para nahIM cala skaa| anuttara-ati uttama sAMsArika bhogoM ko bhogakara vaha anuttara-sarvAdhika bhISaNa naraka meM gyaa| maharSi citta sAMsArika bhogoM se virakta rahate hue udagra-utkRSTa cAritra evaM tapa kA AcaraNa karate hue anuttara-sarvottama siddha gati ko prApta hue|' citta-saMbhUta jAtaka zAstA jetavana meM vihAra karate the, unhoMne savvaM narAnaM saphalaM sucinnaM yaha gAthA AyuSmAn mahAkAzyapa ke sAhacarya meM rahane vAle una do bhikSuoM ke sambandha meM kahI, jinakA paraspara bahuta prema thaa| do bhikSuoM kA ghaniSTha sauhArda ve donoM bhikSu Apasa meM eka-dUsare kA bahuta vizvAsa karate the| jo kucha bhI prApta hotA, paraspara bA~Ta lete / bhikSA ke lie eka sAtha jAte aura eka hI sAtha vApasa lauTate / ve alaga-alaga nahIM raha sakate, itanI AtmIyatA tathA sneha unameM thaa| ___ eka bAra dharma-sabhA meM vidyamAna bhikSu una donoM mikSuoM ke pArasparika vizvAsa tathA sauhArda kI carcA kara rahe the| zAstA udhara aaye| unhoMne pUchA- "bhikSuo ! baiThebaiThe kyA vArtAlApa kara rahe the?" bhikSuoM ne kahA---"bhante ! do bhikSuoM ke Apasa ke pragAr3ha prema aura suhRd-bhAva kI carcA karate the|" bhagavAn ne kahA-"bhikSuo ! isameM Azcarya karane jaisA kucha nahIM hai| ye donoM bhikSu to isa eka hI janma meM Apasa meM itane vizvasta haiM, para, purAtanakAlIna paMDitoMjJAnI janoM ne to tIna cAra janma paryanta mitra-bhAva kA tyAga nahIM kiyA, eka dUsare ke prati atyanta sauhArda pUrNa rhe|" viziSTa zilpakuzala citta, saMbhUta prAcIna kAla kI bAta hai, avantI nAmaka rASTra thaa| ujjainI nAmaka nagarI thI, jo avantI rASTra kI rAjadhAnI thii| avantI mahArAja vahA~ rAjya karate the| taba ujjainI nagarI ke bAhara cAMDAloM kA eka gAMva thaa| bodhisattva naM eka cAMDAla ke ghara janma liyaa| ka dasarA prANI bhI usakI mausI ke patra ke rUpa meM jnmaa| eka kA-bodhisattva kA nAma citta rakhA gyaa| dUsare kA saMbhUta rakhA gyaa| una donoM ne cAMDAla vaMza meM pracalita eka 1. AdhAra-uttarAdhyayana sUtra, terahavAM adhyayana, cUNi, vRtti / 2010_05 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- citta aura saMbhUta : citta saMbhUta jAtaka 376 viziSTa zilpa meM kauzala prApta kiyaa| eka bAra donoM ke mana meM AyA - apanA zilpakauzala dikhalAeM / eka ujjainI nagarI ke uttarI dvAra para zilpa kA pradarzana karane lagA tathA dUsarA pUrvI dvAra para zilpa kauzala dikhAne lagA / diTThamaMgalikAeM - usa nagara meM eka seTha kI putrI tathA eka purohita kI putrI diTThamaMgalikAe~ thIMzakuna ' meM vizvAsa karatI thIM / usI dina una donoM ne udyAna - krIr3A hetu jAne kA vicAra kiyA / pracura khAdya-padArtha Adi lie unameM se eka uttarI dvAra se nikalI tathA dUsarI pUrvI dvAra se nikalI / unhoMne cAMDAla putroM ko dekhA, jo apanA zilpa pradarzita kara rahe the / unhoMne pUchA - " ye kauna hai ?" logoM ne batAyA - "ye cAMDAla putra haiM / " una donoM ne ise apazakuna mAnA, kuMjhalA gaIM, sugandhita pAnI se apane netra dhoe tathA kahA - " Aja adarzanIya ke darzana hue-nahIM dekhane yogya dekhA / " yaha kahakara ve vApasa lauTa gaIM / " apazakuna : mArapITa : takSazilA-gamana sAtha ke logoM ko yaha ghaTanA bar3I apriya lagI / unhoMne una donoM ko burI taraha pITA aura kahA-"are duSTa cAMDAlo ! tuma logoM ne bar3A burA kiyA, apazakuna kara diyA / hameM muphta meM madirA milatI, acchA bhojana milatA / tumane yaha saba bigAr3a DAlA / " donoM cAMDAla - putra mAra se behoza ho ge| pITane vAle pITakara cale ge| kucha dera bAda una donoM ko hoza AyA / donoM calakara eka sthAna para paraspara mile| jo duHkhada ghaTanA unake sAtha ghaTI, usakI carcA kI, aphasosa kiyA / ve kahane lage -- " bahuta burA huA / Age bhI aisA ho sakatA hai / hameM kyA karanA cAhie, jisase phira kabhI durdazA na ho / yaha saba hamAre cAMDAla jAti ke hone ke kAraNa huA / jaba taka hama cAMDAla-karma meM raheMge, hamAre prati logoM kA ghRNA bhAva rhegaa| acchA ho, hama apanI jAti kA saMgopana karake brAhmaNavidyArthI ke rUpa meM takSazilA jAeM aura vahA~ gahana vidyAdhyayana kareM, viziSTa zilpa - kauzala prApta kreN|" unake vicAra ne nizcaya kA rUpa liyA / ve donoM takSazilA gaye / vahA~ jo suvikhyAta AcArya the, unake ziSya bane, vidyAdhyayana karane lage / eka sAmAnya carcA vidyA pITha meM thI -- jambUdvIpa se do cAMDAla apanI jAti saMgopita kara vidyA par3ha rahe haiM, para, koI nahIM jAnate the, ve kauna se haiM / citta aura saMbhUta ke lie kisI ke mana meM saMzaya nahIM thA / vidyAdhyayana calatA rahA / citta ne apanA adhyayana samApta kara liyA / saMbhUta kA adhyayana samApta nahIM huA thA / cANDAla bhASA kA prayoga I eka dina kA prasaMga hai, eka grAmavAsI ne AcArya ko apane yahA~ zAstrapATha hetu AmaMtrita kiyA / rAtri meM varSA ho meM gaI / rAste Ane vAle gaDDhe, kandarAe~ pokhara Adi pAnI se bhara gaye / AcArya ne savere citta paMDita ko apane pAsa bulAyA aura usase kahA"mausama ThIka nahIM hai / maiM pATha karane lie nahIM jA sakUMgA / vidyArthiyoM ko sAtha lekara tuma jAo / grAmavAsI ke yahA~ karane para jo mile, usameM se apane hisse kA maMgala pATha 2010_05 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 khAdya, pakvAnna tuma khA lenA, merA hissA apane sAtha le aanaa|" citta paNDita ne AcArya kI AjJA zirodhArya kii| vaha vidyArthiyoM ko sAtha lie usa gA~va meM aayaa| bhojana karAne vAle AdamiyoM ne socA-brahmacArI-vidyArthI jaba taka hAtha muMha dhoeM, snAna Adi kareM, khIra parosa kara rakha deM, taba taka ThaMDI ho jaae| yaha socakara yajamAna ne khIra parosa dii| vidyArthI zIghra hI snAna Adi se nivRtta ho gae / khIra taba taka ThaMDI nahIM huI thii| vidyArthI bhojana karane baiTha gaye / parosI huI khIra unake sAmane rakha dI gaI / saMbhUta jaldI se khIra khAne kA lobha-saMvaraNa nahIM kara skaa| yoM samajhA,khIra ThaMDI ho gaI hai, usane khIra kA eka grAsa muMha meM DAla liyaa| khIra bahuta garma thii| usase usakA muMha isa prakAra jalane lagA, mAno tapAyA huA loha-piNDa muMha meM rakha diyA ho| vaha ghabarA gayA, kA~pa uThA, hoza-havAza bhUla gayA, AkulatA meM kucha dhyAna na rahA, buddhi ThikAne nahIM rahI / usane citta paMDita kI ora dekhaa| usake muMha se cAMDAla-bhASA meM nikala par3A-"are ! khIra se merA muMha burI taraha jalA jA rahA hai, kyA karUM ?" taba taka citta ko bhI dhyAna na rahA / asthira manodazA ke kAraNa usake maMha se bhI cAMDAla-bhASA meM hI nikalA-"khIra ko nigala jaao|" jaba sahavartI brahmacAriyoM ne yaha sunA to ve AzcaryAnvita hue, eka dUsare kI ora dekhane lageye donoM kisa bhASA meM bola rahe haiM, yaha kauna-sI bhASA hai| brahmacAriyoM dvArA pratAr3anA citta paMDita ne grAmavAsI ke yahA~ maMgala pATha kiyaa| pATha kA kAryakrama sampanna ho gyaa| brahmacArI vahA~ se nikala kara alaga-alaga jahAM-tahA~ baiTha ge| citta tathA saMbhUta dvArA bolI gaI bhASA kA parIkSaNa karane lge| paThita to the hI, unheM patA laga gayA, vaha cAMDAla bhASA thii| brahmacArI bahuta kruddha hue| unhoMne una donoM ko burI taraha mArA, pITA, kahA"are ! duSTa caaNddaalo| tuma bar3e nIca ho / apane ko brAhmaNa batalAkara itane dina taka hameM bhraSTa karate rahe, dhokhe meM rkhaa|" itanA kaha kara aura pITane lge| itane meM eka bhalA AdamI vahA~ phuNcaa| usane samajhA-bujhAkara brahmacAriyoM ko vahAM se haTAyA, citta saMbhUta ko unase bcaayaa| RSi-pravrajyA : uttara-bhava usa satpuruSa ne citta aura saMbhUta ko yaha zikSA dI ki tumhArI jAti kA hI yaha doSa hai / isake kAraNa hI isa prakAra pIDita hue, duHkhita hue| acchA yaha hogA, jAo tuma kahIM pravrajyA grahaNa kara lo| pravajita hokara jIvana bitaao| udhara brahmacArI apane AcArya ke pAsa pahu~ce tathA unako batAyA, citta aura saMbhUta cANDAla the| citta aura saMbhUta vana meM cale ge| ve RSi-pravrajyA ko paddhati se pravrajita hue| kucha samaya bAda unhoMne deha-tyAga kiyaa| ve neraJjarA nAmaka nadI ke taTa para eka hariNI kI kokha se hariNoM ke rUpa meM utpanna hue| janma-kAla se hI donoM meM paraspara bar3A prema thaa| donoM sAtha-sAtha rahate, sAtha-sAtha carate, sAtha-sAtha baiThate, kabhI alaga-alaga nahIM rhte| ___ eka dina kI ghaTanA hai, ve cara cuke the| apane mastaka se mastaka milAe, sIMgo se sIMga milAe, muMha se muMha milAe jugAlI kara rahe the| eka AkheTaka vahA~ aayaa| una para 2010_05 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-citta aura saMbhUta : citta-saMbhUta jAtaka 381 bANa chodd'aa| eka hI AghAta ne donoM kI jAna lii| vahA~ se ve narmadA nadI ke taTa para pakSI ke rUpa meM utpanna hue| bar3e hue / donoM meM bar3I ghaniSThatA evaM AtmIyatA thii| donoM bar3e prema se sAtha rahate, sAtha-sAtha khAnA-pInA karate, sAtha-sAtha vizrAma krte| eka dina khAnApInA karane ke bAda apane sira se sira milAe, coMca se coMca milAe ve prema ke sAtha khar3e the / eka cir3ImAra vahA~ aayaa| usane unheM dekhA, pakar3a liyA aura mAra ddaalaa| pUrva-smRti vahA~ se cyavakara citta paMDita kozAmbI nagarI meM rAjapurohita ke ghara putra-rUpa meM utpanna huaa| saMbhUta paMDita uttara pAMcAla deza ke rAjA ke yahA~ putra-rUpa meM jnmaa| nAmakaraNa ke dina unako apane pahale ke janmoM kI smRti ho AI / saMbhUta paMDita usa smRti ko kAyama nahIM rakha sakA / vaha kramazaH bhUlatA gyaa| use kevala apanA cAMDAla ke yahA~ taka kA smaraNa rhaa| citta paMDita ko pichale cAroM janma bhalIbhA~ti smaraNa rahe / vaha jaba solaha varSa kA haA, taba vaha apane ghara se nikala pdd'aa| usane RSi-pravrajyA svIkAra kI evaM dhyAnaabhijJA siddha kI / dhyAna kI AnandAnubhUti karate hue vaha apanA samaya vyatIya karane lgaa| maMgala-gIta : do gAthAe~ udhara pAMcAla-nareza kI mRtyu ho jAne para usake rAjakumAra ke rUpa meM utpanna saMbhUta paMDita rAjyAbhiSikta huaa| jisa dina usane rAjachatra dhAraNa kiyA, usI dina maMgala gIta yA ullAsa vAkya ke rUpa meM usane do gAthAe~ khiiN| antaHpura kI mahilAe~ tathA mAgadha-jana rAjA kA yaha maMgala-gIta gAte / nAgarika-vRnda bhI use apane rAjA kA priya gIta jAnakara gAne lge| isa prakAra ve gAthAeM rAjA ke maMgala-gIta yA priya-gIta ke rUpa meM sarvatra prasiddha evaM prasRta ho gii| udbodhana kA upakrama citta paMDita usa samaya himAlaya para rahatA thaa| usane dhyAna kiyA-merA bhAI saMbhUta abhI pAMcAla deza meM rAjyAbhiSikta huA hai yA nahIM, usane rAja-chatra dhAraNa kiyA hai yA nhiiN| citta paMDita ko apane viziSTa jJAna dvArA jJAta ho gayA ki saMbhUta pAMcAla kA rAjA ho gayA hai| citta, saMbhUta ko dharma ke mArga para lAnA cAhatA thA, kintu, usane socA-saMbhUta abhI-abhI nayA rAjA huA hai| isa samaya ise samajhA pAnA saMbhava nahIM hogaa| vaha jaba vRddha ho jAyegA, taba usake pAsa jAUMgA, dharmopadeza dUMgA, use pravrajita karUMgA / pacAsa varSa kI avadhi vyatIta ho gii| rAjA ke putra-putriyAM bar3e bar3e ho ge| usa samaya citta paMDita apanI viziSTa Rddhi dvArA AkAza-mArga se vahA~ pahu~cA / bagIce meM nIce utarA, maMgala-zilA para svarNa-pratimA kI jyoM sthita huaa| gIta-kuzala bAlaka citta paMDita ne dekhA, eka bAlaka lakar3iyAM baTora rahA hai aura sAtha-hI-sAtha yaha gIta gA rahA hai / citta paMDita ne gIta ke zabda sune / usa bAlaka ko apane pAsa bulaayaa| bAlaka aayaa| usane citta paMDita ko praNAma kiyA, sAmane khar3A ho gyaa| citta paMDita ne ____ 2010_05 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 use pUchA--"tuma savere se eka hI gIta gA rahe ho, kyA tumheM koI aura gIta nahIM AtA?" bAlaka bolA-"bhante ! aura bhI bahuta se gIta jAnatA hU~, para, yaha hamAre rAjA kA pyArA, rucikara gIta hai; ataeva maiM ise hI gA rahA huuN|" "kyA rAjA ke sAmane pratyuttara ke rUpa meM pratikUla gIta gA sakoge?" "maiM vaise gIta nahIM jaantaa| yadi maiM jAnUM to gA skuu|" gIta :pratigIta citta paMDita ne use vaise gIta diye, sikhAye aura kahA- "jaba rAjA do gIta gA cuke, taduparAnta mere sikhAye ye tIna gIta yathAkrama gAnA / rAjA tuma para prasanna hogA tathA puraskAra ke rUpa meM dhana degaa|" ___ bAlaka yaha saba samajhakara zIghra apane ghara pahuMcA, apanI mAtA ke pAsa gayA, sArI bAta mAtA ko kahI, sApha-suthare kapar3e pahanakara sajA aura rAja-dvAra para AyA / dvAra para sthita praharIdvArA usane rAjA ko nivedana karavAyA-"eka bAlaka AyA hai, vaha Apake sAtha pratigIta gAnA cAhatA hai|" bAlaka kA anurodha svIkAra kara rAjA ne kahalavAyA--"vaha A jaaye| rAjA ke Adeza se bAlaka bhItara gayA, rAjA ko praNAma kiyaa| rAjA ne pachA"tAta! tama mere samakSa pratigIta gAoge?" bAlaka bolA---"hA~ deva ! maiM pratigIta gaauuNgaa| Apa samasta rAjya-pariSada ekatra kraaeN|" rAjA ke Adeza se samasta rAjya-pariSad ekatra ho gii| bAlaka ne rAjA se nivedana kiyA--"deva ! aba Apa apanA gIta gAyeM, pratyuttara meM maiM pratigIta gaauuNgaa|" rAjA ne do gAthAoM ke rUpa meM apanA gIta prastuta kiyA--''manuSyoM dvArA kie gaye samagra karma apanA-apanA phala dete haiN| karma-phala se kisI kA chuTakArA nahIM-kRta-karma kabhI niSphala, vyartha nahIM jaate| mahAnubhAva-parama pratApI saMbhUta apane dvArA Acarita satkarmoM ke puNyamaya phala ko prApta kie hue haiM-apane puNyoM kA sukhamaya phala bhoga rahA hai / "manuSyoM ke kRta:karSa apanA-apanA phala dete haiN| una meM koI bhI karma nirarthaka, niSphala nahIM jAtA / merA mana samRddha-ullasita, prahaSita hai| kadAcit citta kA mana bhI mere hI mana ke sadRza samullasita ho|" rAjA dvArA do gAthAoM ke rUpa meM apanA gIta prastuta kara diye jAne para bAlaka ne eka gAthA dvArA pratigIta prastuta kiyA- "manuSyoM dvArA kiye gaye karma apanA-apanA phala 1. sabbaM narAnaM saphalaM suciNNaM, na kammanA kiJcana modhamatthi / passAmi sambhUta mahAnubhAvaM, sakammanA pujAphalapapannaM // 1 // sabbaM narAnaM saphalaM suciNNaM, na kammanA kiJcana modhamatthi / kacci nu cittassa pi eva eva, ido mano tasya yathApi mayhaM // 2 // ___ 2010_05 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - citta aura saMbhUta : citta-saMbhUta jAtaka 383 dete haiN| koI bhI kRta-kArya niSphala nahIM jAtA / deva ! Apa yaha jAneM, citta kA mana bhI Apake mana ke samAna hI samRddhimaya hai / "" rAjA - "kyA tuma citta ho ? athavA kyA tumane yaha gAthA kisI aura se sunI hai ? athavA kisI aise manuSya ne yaha gAthA batalAI hai, jisane citta ko dekhA ho / niHsandeha gAthA kA saMgAna sundara rUpa meM huA hai / maiM isa upalakSa meM pAritoSika ke rUpa meM tumheM sau gA~va detA hU~ // * bAlaka -- "rAjan ! maiM citta nahIM hU~ / maiMne yaha gAthA kisI aura se Apake udyAna meM sthita eka RSi ne mujhe yaha gAthA sikhalAI hai / RSi ne mujhe rAjA ke pAsa jAo, isa gAthA kA pratigAna karo, vaha tumheM puraskRta kara karegA / "3 bAlaka se yaha sunakara rAjA ne apane mana meM vicAra kiyA-- bahuta saMbhava hai, vaha RSi merA bhAI citta ho / mujhe cAhie, maiM abhI jAUM, dekhUM usase milUM / rAjA ne apane karmacAriyoM ko Adeza dete hue kahA - "jina para sundara rUpa meM nirmita, suSThu rUpa meM sile vastra lage hoM, aise ratha jutavAye jAeM, hAthiyoM ko taiyAra kiyA jAe, apekSita sAdhanoM ke sAtha sajjita kiyA jAe, unake gale meM mAlAe~ DAlI jAeM / nagAre, mRdaMga tathA zaMkhoM kA ninAda cAlU kiyA jAe, zIghragAmI vividha yAna jote jaaeN| maiM Aja hI usa sthAna meM jAUMgA, jahA~ RSi Akara Thahare haiN| maiM unake darzana karUMgA / 4 rAjA kI AjJAnusAra zIghra hI sArI vyavasthA ho gaI / rAjA uttama ratha para ArUr3ha huA, prasthAna kiyA aura vahA~ phuNcaa| vaha udyAna ke dvAra para ratha se nIce utara 1. sabbaM narAnaM saphalaM suciNaM, na kammanA kiJcana moghamatthi / cittaM vijAnAhi tattha eva deva ! iddho mano tassa yathApi tumhaM // 3 // 2. bhavaM nu citto sutaM aJcato te, udAhu te koci naM etadakkhA / gAthA sugItA na maM asthi kaGkhA, dadAmi te gAma varaM sataM ca // 4 // 3. na cAhaM citto sutaM aJJato me, isI ca me etamatthaM asaMsi / gantvAna ra paTigAhi gAthaM, api te varaM attamano dadeyya // 5 // 4. yojentu ve rAjarathe, sukate citta sibbane / kacchaM nAgAnaM bandhattha, gIveyyaM paTimuJcatha // 6 // AhaJJarU merimudiMgasakhe, sIdhAni yAnAni ajjeva ahaM assamaM yattheva dakkhissaM 2010_05 ca isi sunI hai / kahA- " - " tuma parituSTa yojayantu / taM gamissa, nisinna ||7|| Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana / khaNDa: 3 AyA, paidala hI citta paMDita ke samIpa gayA praNAma kiyA, eka ora khar3A ho gayA tathA apane udgAra prakaTa karate hue kahA-"pariSad ke madhya upasthApita gAthA ke kAraNa Aja maiM bahuta lAbhAnvita huA huuN| Aja maiM zIla-vrata se upapanna -- yukta RSi kA darzana kara rahA huuN| merA mana isase atyanta prasanna ho rahA hai|" rAjA RSi ke darzana kara aura yaha jAnakara ki yaha merA bhAI citta paMDita hai, bahuta prasanna huaa| usane citta paMDita ko sambodhita kara kahA-'Apa Asana svIkAra kareM, hama Apake caraNa prakSAlana kareM, caraNodaka leM / Apako arghya arpita kareM, Ara grahaNa kreN|"2 rAjA saMbhUta ne atyanta madhura tathA snigdha zabdoM dvArA citta RSi kA svAgata kiyA, abhinandana kiyA / usane apane rAjya ke do bhAga kara diye-eka apane lie tathA dUsarA citta ke lie| vaisA kara usane RSi se kahA- "hama Apake lie ramya Avasatha-AvAsa sthAna banAeM, mahilAeM ApakI sevA meM raheM, Apa atyanta sukhapUrvaka jIvana bitAeM / kRpAkara aisA karane kI AjJA pradAna kreN| hama donoM yaha rAjya kareM, rAjya-sukha bhogeN|"3 dharmAnuzAsana citta paMDita ne rAjA saMbhUta kA nivedana sunaa| use dharma kA upadeza dete hue usane kahA"rAjan ! hama yaha spaSTa dekhate haiM, duzcarita kA-duSkarmoM kA burA phala hotA hai tathA sucIrNa kA-satkarmoM kA uttama phala hotA hai| isa sthiti kA Akalana kara maiM Atma-saMyama meM hI nirata rhuuNgaa| na maiM putra cAhatA hU~, na go, mahiSa Adi pazu-dhana cAhatA hU~ aura na anya sampatti kI hI mujhe kAmanA hai| "prANiyoM kI jIvanAvadhi yahA~ kevala daza dazAbdoM kI hai| hama dekhate haiM, binA usa avadhi ko prApta kie hI aneka prANI TUTe hue bA~sa kI jyoM sUkha jAte haiM, kSINa ho jAte haiM, mara jAte haiN| aisI sthiti meM Ananda, kror3A, vilAsa, vaibhava, eSaNA Adi meM kyA dharA hai| putra, strI tathA rAjya se mujhe kyA lenA hai| maiM to bandhana se chUTA huA hUM, phira maiM kyoM bandhana meM pahUM? yaha mujhe bhalIbhAMti jJAta hai ki mRtyu kabhI nahIM chodd'egii| antaka-mRtyu kA devatA-yamarAja hara prANI ke sira para khar3A hai| phira yahA~ kahA~ kA Ananda, kahAM kA dhana, kaisI lipsaa| "rAjan ! cAMDAla jAti saba jAtiyoM meM nIcI jAti hai / hama apane azubha karmoM ke kAraNa pahale cAMDAla jAti meM utpanna hue| nairaJjarA ke taTa para mRga ke rUpa meM paidA hue 1. suladdha lAmA vata me ahosi, gAthA sugItA parisAya mjjhe| sohaM isi sIlavatUpapanna, disvA patIto sumano hama smi // 8 // 2. AsanaM udakaM pajjaM, paTigaNhAtu no bhavaM / __ agghe bhavantaM pucchAma, agdhaM kurutu no bhavaM // 6 // 3. rammaM ca te AvasathaM karontu, nArIgaNehi pricaaryssu| karohi okAsaM anuggahAya, ubho pi imaM issariyaM karoma // 10 // ____ 2010_05 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-citta aura saMbhUta : citta-saMbhUta jAtaka 385 tathA narmadA ke taTa para pakSI ke rUpa meM janma liyaa| vahI donoM Aja hama brAhmaNa evaM kSatriya ke rUpa meM janma grahaNa kie hue haiM / merA janma brAhmaNa-kula meM huA aura tumhArA kSatriya. kula meN|" citta ne saMbhUta ke samakSa ukta rUpa meM apanI pichalI nimna yoniyoM prakaTa kii| phira usane saMsAra kI nazvaratA, jIvana kI kSaNabhaMguratA Adi kA vivecana karate hue use dharma kI ora prerita karate hue kahA-"manuSya kA ApuSya alpa hai, jyoM-jyoM vaha vyatIta hotA jAtA hai, manuSya mRtyu ke samIpa pahuMcatA jAtA hai| isa jIvana meM manuSya ko vRddhAvasthA jaise duHkha se koI bacA nahIM sktaa| isase bacane kA koI upAya nahIM hai / pAMcAla rAja ! merA kahanA mAno, aise karma mata karo, jinase du:kha kA udreka ho, duHkha jhelanA pdd'e| aise karma mata karo, jinase citta pApAtmaka mala-rUpI raja se-dhUla se Acchanna ho jAe, Dhaka jaae| __"punaH kahatA hUM-manuSya kI Ayu bahuta kama hai, mauta samIpa AtI jA rahI hai| dunivAra vRddhAvasthA manuSya kA varNa vinaSTa kara detI hai-usakI kAMti, dIpti, camakasaba kucha miTA DAlatI hai| pAMcAla rAja ! merA kahanA mAno, vaise karma mata karo, jo manuSya ko naraka meM le jAte haiN|" 1. disvA phalaM duccaritassa rAja, atho suciNNassa mahAvipAkaM / attAnameva paTisana missaM, na patthaye puttaM pasuM dhanaM vA // 11 // daseva imA vassa dasA, maccAnaM idha jIvitaM / appattaM eva taM odhi, nalo chinno va sussati // 12 // tattha kA nandikA khiDDA, kA rati kA dhnesnaa| ki me putehi dArehi, rAja munosmi bandhanA / / 13 / / sohaM suppajAnAmi, macyu me nappamajjati / antakenA dhipannasa, kA rati kA dhanesanA // 14 // jAti narAnaM adhamA janinda ! caNDAla yonI di padA knitttthaa| sakehi kammehi supApakehi caNDAla-gabbhe avasimha pubbe // 15 / / caNDAlAhUmha avantIsu, miggA neraJjaraM pati / ukkusA nammadA tIre, tyajja-brAhmaNa-khattiyA // 16 // 2. upanIyatI jIvitaM appamAyu, jarUpanItassa na santi tANA / karohi paJcAla ! mama eta vAkyaM, mA kAsi kammAni dukkhadrayAni // 17 // (zeSa pR0 386 para) 2010_05 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 citta ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva kA upadeza sunakara pAMcAlarAja saMbhUta harSita huA / usane kahA--"RSivara ! jaisA Apa kahate haiM, nizcaya hI vaha satya hai| bhikSuvara ! mere pAsa kAma-bhoga ke analpa-atyadhika, aneka sAdhana haiN| mere jaise ke lie ve dustyajakaThinAI se tyAgane yogya haiM-unheM chor3a pAnA mujha jaise ke lie bahuta duSkara hai|| kIcar3a meM, daladala meM phaMsA huA hAthI jamIna ko dekhate hue bhI vahA~ taka pahuMca nahIM sakatA, usI prakAra maiM kAma-bhogoM ke kIcar3a meM phaMsA huA hU~, Apa dvArA mArga dikhAe jAne para bhI maiM usa para-saMyama-patha para cala nahIM sktaa| "bhante ! jisa prakAra mAM-bApa putra ko, sukhI banAne kI bhAvanA se use anuzAsita karate haiM, zikSA dete haiM, usI prakAra Apa mujhe zikSA pradAna kareM, jisase maiM sahI mAne meM sukhI bana skuu|" mArga-darzana isa para bodhisattva ne rAjA ko mArga-darzana dete hue kahA-"rAjan ! yadi tuma mAnava-jIvana-sambandhI kAma-bhogoM kA parityAga karane kA utsAha, sAhasa nahIM kara sakate to (zeSa pRSTha 385 kA) upanIyatI jIvitaM appamAyu, jarUpanItassa na santi taannaa| karohi paJcAla ! mama eta vAkyaM, mA kAsi kammAni dukkhapphalAni / / 18 / / upanIyatI jIvitaM appamAyu, jarUpanItassa na santi taannaa| karohi paJcAla ! mama eta vAkyaM, mA kAsi kammAni rajassirAni / / 16 / / upanIyatI jIvitaM appamAyu, vaNaM jarA hanti narassa jiivito| karohi paJcAla ! mama eta vAkyaM, mA kAsi kamma nirayupapattiyA // 20 // 1. addhA hi saccaM vacanaM tacca etaM, yathA isI bhAsasi eva etaM / kAmA ca me santi anapparUpA, te duccajA mAdisakena __mikkhu // 21 // nAgo yathA paMkamajjhe vyasanno, passa thala nAbhisambhoti gantuM / eva pahaM kAmapaMke vyasanno, na mikkhuno maggaM anubbajAmi // 22 // yathA pi mAtA ca pitA ca puttaM, anusAsae ki ti sukhI bhaveyya / evaM pi maM tvaM anusAsa bhante ! yaM AcaraM pecca sukhI bhaveyyaM // 23 // ____ 2010_05 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 387 tattva : AcAra kathAnuyoga ] kathAnuyoga - cita aura saMbhUta: citta-saMbhUta jAtaka tumheM aisA karanA cAhie- tuma apane rAjya meM dharmAnusaMgata, nyAyAnumodita kara lo| tumhAre rASTra meM adhArmika kRtya na hoM, isakI vyavasthA rakho / tumhAre dUta- saMdeza vAhaka cAroM dizAoM meM vidhAvita hoM-zIghra jAeM, zramaNa-brAhmaNoM ko nimaMtrita kreN| jaba ve AeM to tuma khAdya, peya, vastra, AstaraNa, Asana evaM anyAnya Avazyaka vastuoM dvArA unakI sevA kro| tuma prasanna citta hokara zramaNa-brAhmaNoM ko anna-pAna se santRpta kro| apanI kSamatA ke anurUpa dAna dene vAlA aura khAne vAlA -- sukha bhoga karane vAlA, loka meM anindita hotA hai - nindA kA pAtra nahIM hotA / AyuSyapUrNa kara vaha svarga prApta karatA hai / "rAjan ! mahilAoM se saMparivRta hote hue tumheM kabhI rAjya kA rAjya-sukha kA da--darpa yA ahaMkAra ho jAe to mana meM smaraNa karanA, tatkAla pariSad ke samakSa uccArita karanA - vaha prANI, jo kabhI AkAza ke nIce sotA thA, calatI-phiratI, niyata-gRharahita mA~ kA dUdha pItA thA, kuttoM se parikIrNa-parivyApta - ghirA rahatA thA, Aja rAjA kahalAtA hai / "" uparyukta rUpa meM rAjA ko saMprerita kara bodhisattva ne kahA - "maiMne tumheM apanI ora se upadeza diyA hai, aba tuma pravrajyA svIkAra karo yA na karo, tuma jaano| maiM apane AcIrNa karmoM kA phala bhogUMgA apanA kArya karUMgA / " itanA kahakara bodhisattva AkAza meM uThe, saMbhUta ke sira para Upara se dhUla DAlate hue himAlaya kI dizA meM prasthAna kara gaye / 1. na ce tuvaM ussahase janinda ! kAme ime mAnusake pahAtuM / dhammaM bali pahapayyassu rAja ! adhammakAro ca te mAhu raTThe ||24|| dUtA vidhAvantu diso catasto, nimantakA samanaM brAhmaNAnaM / te annapAnena upaTThahassu, vatthena senAsanapaccayena ca // 25 // annena pAnena panAcitto, santappaya samaNe brAhmaNe ca / datvA ca bhutvA ca yathAnubhAvaM, anandiyo saggaM upeti ThAnaM // 26 // sa ce ca taM rAja ! mado saheyya, nArI gaNehi paricArayaMtaM / imaM eva gAthaM manasI karohi, jantu, bhAsehi cainaM parisAya majjhe ||27|| abmokAsasayo vajantyA khIrapAyito / parikiNNo suvA svajja rAjAti vuccati // 28 // 2010_05 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa : 3 rAjA ke mana meM vairAgya bhAva jAgA / usane apane bar3e beTe ko rAjya sauMpa diyA, senA ko apane nizcaya se avagata karA diyA aura vaha svayaM himAlaya kI dizA meM prasthAna kara gayA / bodhisatva ko apane viziSTa jJAna dvArA saMbhUta kA udhara AnA avagata huaa| ve RSi-samudAya sahita usake sAmane Aye, apane sthAna para le gaye, use pravrajita kiyA, yogAbhyAsa kA zikSaNa diyA / vairAgya tathA sAdhanA dvArA saMbhUta ne dhyAna-siddhi prApta kI / anta meM donoM bhAI-citta aura saMbhUta brahmaloka ko cale gaye / zAstA ne bhikSuoM ko sambodhita kara kahA - "bhikSuo ! jaisA maiMne saMketa kiyA thA, purAvartI jJAnI jana tIna cAra janma- paryanta bhI eka dUsare ke prati vizvAsabhAjana tathA sAttvika - snehAnubaddha rahe haiN| Ananda usa samaya saMbhUta paMDita thA, citta paMDita maiM hI thaa|" 2010_05 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : mAcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka 386 6. rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka uttarAdhyayana sUtra, caturdaza adhyayana, cUNi evaM vRtti meM rAjA iSukAra evaM bhRgu purohita kA kathAnaka hai / iSukAra kI rAnI kamalAvatI, purohita patnI maMzA tathA purohita ke do putra isake anya pAtra haiN| ___ isI prakAra kA kathAnaka hathipAla jAtaka meM hai| vahA~ varNita rAjA kA nAma isa rAjA se milatA-julatA esukArI hai / rAjA, purohita, rAnI, purohita-patnI evaM purohita ke cAra putra hastipAla, azvapAla, gopAla tathA ajapAla-isa kathAnaka ke pAtra haiN| bhRguputra virakta haiM, sAdhanA-patha para agrasara honA cAhate haiN| pitA bhRgu unheM vaiSayika sukha, samRddhi aura vaibhava kA AkarSaNa dikhAkara saMsAra meM rakhanA cAhatA hai| putroM ke sAtha pitA kA lambA dharma-saMvAda calatA hai| pitA jahA~ saMsAra kI sArthakatA kahalAtA hai, putra usakI nazvaratA batAte hue dharma kA mahattva sthApita karate haiN| pariNAma yaha hotA hai, jahAM pitA putroM ko bhogoM meM ulajhAye rakhane kA lakSya liye thA, vahA~ vaha putroM se prabhAvita hokara svayaM usI mArga kA anusaraNa karane ko udyata ho jAtA hai, jisa para usake putra agrasara honA cAhate haiN| patnI yazA bhI usI patha kA avalambana karatI hai| aisA hI ghaTanAkrama hasthipAla jAtaka meM hai| purohitaputra hastipAla virakta hai| pitA nahIM cAhatA, vaha pravrajyA svIkAra kre| donoM apanA pakSa rakhate haiN| vizada dharma-carcA hotI hai| hastipAla kA samAdhAna nahIM hotaa| vaha pravrajyA-patha para nikala par3atA hai| pitA dvArA bahuta samajhAye jAne ke bAvajUda usake tInoM anuja apane agraja kA anusaraNa karate haiM / putroM ke vairAgya se abhibhUta hokara purohita evaM usakI patnI vahI patha aMgIkAra kara lete haiN| donoM kathAnakoM meM eka bar3A mArmika prasaMga hai, purohita bhRgu kA sArA parivAra jaba saMyama-patha para ArUr3ha ho jAtA hai, to usakI saMpatti kA koI uttarAdhikArI nahIM rhtaa| niyamAnusAra rAjA use adhikRta karanA cAhatA hai| brAhmaNa dvArA parityakta saMpa vamana se upamita karatI huI rAnI rAjA ko pratibodha detI hai / vaisA hI hasthipAla jAtaka meM hai| vahAM bhI purohita dvArA saparivAra gRha-tyAga kara dene ke bAda rAjA usakI saMpatti ko svAyatta karanA cAhatA hai to rAnI usa saMpatti ko thUka ke sadRza heya batalAtI hai| donoM kathAnakoM meM rAjA aura rAnI saMsAra ko tyAga dete haiN| hasthipAla jAtaka meM eka vizeSatA hai| jahA~ jaina kathA meM purohita, usakI patnI, rAjA evaM rAnI ekAkI pravajita hote haiM, vahA~ bauddha kathA meM purohita aneka brAhmaNoM, rAjA aneka sAmantoM, purohitapatnI aneka brAhmaNiyoM tathA rAjamahiSI aneka sAmanta-patniyoM ke sAtha pravrajyA-patha apanAtI hai / prajAjana bhI unakA anusaraNa karate haiN| vArANasI khAlI ho jAtI hai| anya sAta rAjya bhI isa adbhuta titikSAmaya ghaTanAkrama se prabhAvita hokara usI mArga kA avalambana karate haiM / tyAga-titikSA evaM sAdhanA kA eka vicitra-sA vAtAvaraNa banatA hai, jisase bahujana hitAya' kI dhvani mukharita hotI hai, kintu, jo svAbhAvika kama bhAvAviSTa adhika pratIta hotA hai| ____ 2010_05 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 rAjA iSukAra sAgaracandra muni ke pAsa cAra gvAloM ne pravrajyA svIkAra kii| unameM se do citta evaM saMbhUti ke rUpa meM utpanna hue| bAkI ke do muniyoM kA itivRtta isa prakAra haichaH vaNika putroM dvArA dIkSA : saMyama-tAratamya una donoM ne saMyama-dharma kA vizuddha rUpa meM paripAlana kiyaa| ve yathAkAla apanA AyuSya pUrNa kara svarga meM utpanna hue| svarga ke AyuSya-bandha ke anurUpa unhoMne vahAM divya sukhoM kA upabhoga kiyaa| vahA~ kA kAla pUrNa kara ve pRthvI para kSitipratiSTha nAmaka nagara meM vahA~ ke pramukha zreSThI ke ghara meM putra rUpa meM utpanna hue| ve kramaza: bar3e hue, yuvA hue| unakI dUsare cAra vaNika putroM ke sAtha mitratA huii| ve chaHoM mitra sAtha-sAtha rahate, sabhI kAryoM meM sahabhAgI hote / anta meM una chaHoM ke mana meM vairAgya-bhAva jaagaa| unhoMne dIkSA svIkAra kii| una chaHoM meM cAra niSkapaTa-nirmala bhAva se saMyama kI ArAdhAnA, anusaraNa karate the| para do kA saMyama, AcAra chalapUrNa thaa| ve saMyama kA, vratoM kA pAlana to pUrNatayA karate, para, mana meM kapaTa rhtaa| agrima bhava - chaHoM yathAsamaya kAladharma prApta kara prathama svarga ke nalinIgulma nAmaka vimAna meM devoM ke rUpa meM utpanna hue| unameM se cAra puruSa devoM ke rUpa meM tathA ve do, jo kapaTa prabhAvita the, strI-devoM ke rUpa meM deviyoM ke rUpa meM jnme| deva-AyuSya ko bhogakara unameM se cAra, jo do gvAloM ke jIvoM se bhinna the, iSukAra nagara meM utpanna hue| unameM se eka iSakAra saMjJaka rAjA huA, dUsarA kamalAvatI rAnI ke rUpa meM AyA, tIsarA bhRgu nAmaka purohita ke rUpa meM avatIrNa huA tathA cauthA bhRgu purohita kI yazA nAmaka patnI ke rUpa meM aayaa| bhRgu purohita bhagu purohita ke koI putra nahIM thA, jisase vaha atyanta zoka-magna rahatA thaa| udhara svarga meM una do gvAloM ke jIvoM ne, jo deva-rUpa meM the, avadhi-jJAna kA upayoga kiyA aura jAnA ki unakA AyuSya mAtra chaH mAsa avaziSTa hai / Age jahA~ unako utpanna honA thA, vaha sthAna bhI unhoMne avani-jJAna dvArA dekhaa| ve donoM deva vikurvaNA dvArA jaina bhikSu kA rUpa dhAraNa kara bhRgu purohita ke yahAM Aye / dharma-kathA kii| purohita ne muniyoM se pUchA ki vaha niSputra hai| kyA usake putra kA yoga hai ? muniyoM ne kahA -"purohita ! tumhAre do putra hoNge| ve dhArmika saMskAra-yukta hoMge, saMyama grahaNa kreNge| ve jaba dIkSA svIkAra karanA cAheM to tuma unake mArga meM bAdhA na DAlanA, vidhna mata karanA / tuma bhI dharmArAdhanA kA abhyAsa karate rhnaa|" bhRgu purohita ne una donoM muniyoM kI bAteM saharSa svIkAra kii| ve donoM jaina bhikSu veSadhArI deva vahA~ se apane loka ko cale gye| do putroM kA janma kucha samaya bAda bhRgu purohita ke yahA~ do putroM ne janma liyaa| purohita ko jaina muni veSadhArI devoM ne jo kahA thA, vaha use smaraNa thaa| muniyoM ke kahane se taba usane ____ 2010_05 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka 361 svIkAra to kara liyA thA, para, vaha nahIM cAhatA thA ki usake putra gRhastha kA parityAga kara sAdhu-jIvana svIkAra kareM; isalie usane mana-hI-mana nizcaya kiyA ki usake putra dIkSita na hoM, isameM vaha pUrI sAvadhAnI baratatA rhe| usane apane putroM ko sAdhuoM ke samparka se sadA pRthak rakhane kA socaa| usane vicAra kiyA ki nagara meM to sAdhuoM kA AvAgamana prAyaH rahatA hI hai| use nagara ke bAhara kisI ekAntavartI choTe gA~va meM nivAsa karanA caahie| tadanusAra usane karpaTa nAmaka grAma meM nivAsa karanA prArambha kiyaa| usane apane donoM putroM ko zikSA dI ki tuma jaina sAdhuoM ke samparka meM kabhI mata aanaa| unakI pahacAna yaha haive bhUmi ko dekha-dekhakara calate haiM, apane hAtha meM rajoharaNa rakhate haiN| vastra kI eka jholI rakhate haiN| jholI meM zastra hote haiN| ve bAlakoM ko pakar3a lete haiM aura unakI hatyA kara DAlate haiN| isalie sadaiva unase dUra rahanA caahie| pitA dvArA yoM zikSA diye jAne para una donoM bAlakoM ke mana meM jaina sAdhuoM ke prati bhaya vyApta ho gyaa| purohita bhRgu kA abhiprAya yaha thA ki baccoM ke mana meM jaina sAdhuoM ke prati eka aisA AtaMka vyApta ho jAye ki ve kabhI unake pAsa Ane kA soca hI na sakeM, jisase dIkSita hone kA kabhI prasaMga hI na aae| muni darzana : vairAgya ___ eka dina kI bAta hai, ve donoM bAlaka khelane ke lie gA~va se bAhara gaye hue the| saMyoga aisA banA, do jaina sAdhu jo nagara ke bAhara mArga bhUla gaye the, usI gAMva meM A phuNce| bhRgu purohita ne unako bhikSA dI aura nivedana kiyA ki isa gAMva ke nivAsI jaina sAdhuoM se paricita nahIM hai, unase bahuta dveSa karate haiN| gAMva ke bAlaka, jinameM mere putra bhI zAmila haiM, sAdhuoM kI ha~sI ur3Ate haiM; ataH Apa kRpayA gAMva ke bAhara jAkara AhAra-pAnI kIjiye, jisase Apake prati kisI ko bhI avinIti aura asabhya vyavahAra karane kA maukA na mila paaye| sAdhuoM ne bhRgu purohita kA kathana sunaa| tadanusAra ve gA~va se bAhara nikala gaye tathA saMyogavaza udhara hI calane lage, jidhara bhRgu purohita ke putra khelane ke lie gaye hue the| purohita ke putroM kI dRSTi sAdhuoM para pdd'ii| unake pitA ne jaiso vezabhUSA, libAsa Adi batalAe the, tadanusAra unheM ve jaina sAdhu pratIta hue| bAlakoM kA hRdaya bhaya se kAMpa utthaa| ve donoM bAlaka Age bhAga chUTe / eka vizAla vRkSa dikhAI diyaa| phaurana usa para car3ha gye| sAdhu sahaja bhAva se cale A rahe the| unheM bAlakoM kI kriyA-prakriyA kA kucha bhAna nahIM thaa| unhoMne usI vRkSa ke nIce prAsuka-jIvarahita-zuddha sthAna dekhA, rajoharaNa dvArA use parimAjita kiyA, jisase koI sUkSma jIva asAvadhAnI se hatAhata na ho jaae| aisA kara unhoMne yathAvidhi AhAra kiyaa| purohita ke donoM bAlaka vRkSa para se yaha saba dekha rahe the| ve socane lage- ina sAdhuoM meM to ve bAteM nahIM milatIM, jo hamAre pitAzrI kahate the| inakI jholI meM koI bhI hathiyAra nahIM hai| inake pAtroM meM mAMsa jaise akhAdya, apavitra padArtha nahIM haiN| unameM to vahI khAdya hai, jo aksara hamAre gharoM meM banatA hai| yoM sArI sthiti kA sAkSAtkAra ho jAne se una bAlakoM ke mana kA sArA bhaya miTa gyaa| itanA hI nahIM, sUkSma UhApoha karane ke adhyavasAya se unako apane pUrva-janma kA jJAna utpanna ho gyaa| unameM vairAgya bhAva jAga utthaa| ve per3a se nIce utare / unhoMne muni-dvaya ko yathAvidhi savinaya vandrana-namana kiyaa| unako apane samagra vRttAMta se avagata kraayaa| sAtha-hI-sAtha prArthanA kI ki Apa kRpA kara kucha kAla-paryanta iSukAra nagara meM hI viraajeN| hamArA vicAra apane ___ 2010_05 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 mAtA-pitA ko sahamata kara, unakI AjJA prApta kara Apake pAsa munivRtti svIkAra karane kA - pravrajita hone kA hai; kyoMki munivRtti yA saMyama dharma dvArA hI mokSa pada prApta kiyA jA sakatA hai| munivRtti hI AtmA ke abhyutthAna kA ekamAtra sAdhana hai / vaha bAharI cihnoM ke sAtha bhI ho sakatI hai, Antarika bhAvoM meM bhI ho sakatI hai / mUlataH vRtti yA vartana meM munitva AnA cAhie, jisake lie hama cirakAla se utkaMThA lie hue haiM / purohita putroM kA kathana sunakara munidvaya ne kahA - " jisase tumheM sukha ho, Atma zAMti ho, vaisA hI karo / kintu, yaha sadA dhyAna rakhane kI bAta hai, dhArmika kAryoM ke anuSThAnoM meM kabhI vilamba, pramAda nahIM karanA caahie|" pitA evaM putroM ke bIca tAtvika vArtAlApa donoM bAlakoM ne muni dvaya ko vandana namana kiyaa| apane ghara Ae / ghara Akara apane mAtA-pitA se pravrajyA kI svIkRti pradAna karane kA anurodha kiyaa| isa sandarbha meM pitA-putra meM bar3A rocaka, tAttvika vArtAlApa huA / putra bole -- "pitRvara ! yaha jIvana azAzvata hai, atyadhika vighnapUrNa hai / AyuSya sImita hai / isameM hameM gRhastha jIvana meM koI rasa nahIM hai / hama Apase AjJA cAhate haiM, hama muni-vRtti svIkAra kreN|" jaba unake pitA ne yaha sunA to vaha muni jIvana kI ora AkRSTa apane putroM ko tapa tathA saMyama meM vighna utpanna karane vAle vacana bolane lagA / usane kahA- "vedavettA brAhmaNa batalAte haiM ki putra rahita manuSyoM kI uttama gati nahIM hotI; ataH putroM ! vedoM kA adhyayana kara, brAhmaNoM ko bhojana karAkara, striyoM ke sAtha sAMsArika sukha bhogakara, putroM ko ghara kA dAyitva sauMpakara phira vanavAsI prazasta muni bananA / " bhRgu purohita bahirAtmabhAva rUpa IMdhana se sulagatI huI, moharUpa vAyu se bar3hatI huI, zokarUpI agni se santapta hotA huA apane putroM ko dhana tathA kAma bhoga kA AmantraNa dene lagA, unase gRhastha meM rahane kA anurodha karane lagA / isa para usake putroM ne kahA - "pitAzrI ! veda par3ha lenA mAtra trANa nahIM hai / brAhmaNoM ko bhojana karA dene se Atma-jyoti prajjvalita nahIM hotI, aMdhakAra hI rahatA hai / strI aura putra bhI trANa nahIM banate / kAma bhoga kSaNa bhara ke lie sukha dete haiM, dIrgha kAla taka atyadhika du:kha dete haiM / vAstava meM ve sukhamaya nahIM haiM / ve saMsAra ko bar3hAte haiM, mokSa meM bAdhaka haiM, anarthoM kI khAna haiM / jo puruSa kAma-bhogoM se nivRtta nahIM hote, ve rAta-dina paritapta hote hue bhaTakate haiM / auroM ke lie- pArivArika janoM ke lie azubha pravRtti dvArA dhana saMgraha karate hue ve bUr3he ho jAte haiM / antataH mara jAte haiM, mere pAsa yaha hai, yaha nahIM hai, maiMne yaha kara liyA hai, ise nahIM kiyA hai, ise karanA hai-- isa prakAra AkulatApUrvaka AsaktipUrNa vANI bolane vAle vyakti ke prANoM ko kAla hara letA hai / aisI sthiti meM pramAda kaise kiyA jAe / " purohita ne kahA - "pracura dhana tathA striyoM ke lie loga tapazcaraNa karate haiN| ve yahA~ paryApta mAtrA meM haiN| parivAra bhI bharA-pUrA hai| kAma-bhogoM ke sAdhana, sAmagrI yatheSTa hai / phira tuma saMyama grahaNa kara sAdhu kyoM bananA cAhate ho ?" kumAroM ne apane pitA se kahA- "dharma ke paripAlana meM dhana, svajana tathA kAma 2010_05 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka 363 bhogoM se kyA prayojana hai| hama saMyamocita guNadhAraka, apratibandha-viharaNazIla zramaNa bneNge|" purohita bolA-"putro jaise araNI meM agni dikhAI nahIM detI, dUdha meM ghRta dikhAI nahIM detA, tila meM taila dikhAI nahIM detA, usI prakAra zarIra meM jIva dikhAI nahIM detaa| vaha zarIra meM svataH utpanna hotA hai aura zarIra ke miTate hI miTa jAtA hai / AtmA tathA zarIra bhinna nahIM haiN| donoM eka hI haiN|" yaha sunakara kumAra bole-"pitRvara ! yaha AtmA amUrta hai; isalie yaha indriyagrAhya nahIM hai, nitya hai / jJAnI jana batalAte haiM ki mithyAtva Adi AtmA ke bandhana ke kAraNa haiM / bandhana hI saMsAra kA AvAgamana kA-janma-maraNa kA hetu hai / aba taka hama moha ke kAraNa tathA dharma kA jJAna na hone ke kAraNa Apake rokane para ruke rahe aura pApapUrNa karma karate rahe, para, aba hama vaisA nahIM kreNge| yaha jagat saba prakAra se abhyAhata hai-pIr3ita hai, AvRta hai-ghirA huA hai| amodha zastra-dhArAe~ isa para par3atI jAtI haiM; ata: hameM gRha-vAsa meM sukhAnubhUti nahIM hotI" pitA ne kahA- maiM jAnane ko cintAtura hU~, batalAo-yaha loka kisase abhyAhata hai, kisase AvRta hai ? isa para kauna-sI zAstra-dhArAe~ gira rahI haiM ?" kumAra bole-"yaha loka mRtyu se abhyAhata hai, vRddhAvasthA se parivRta hai, rAta-dina rUpI amogha-aniSphala zAstra-dhArAe~ isa para gira rahI haiM vyatIta hote pratyeka dina-rAta AyuSya kSINa ho rahA hai| pitu caraNa ! ise samajhie / jo rAteM bIta jAtI haiM. ve meM lautttiiN| jo pApa-karma karate rahate haiM, unakI rAteM niSphala jAtI haiM-unakA samaya vyartha vyatIta hotA hai| jo dharma-kArya karate haiM, unakI rAteM saphala hotI haiM-unakA samaya sArthaka vyatIta hotA hai|" pitAne kahA-'acchA, tuma logoM kA kathana ThIka hai, para, pahale apana loga samyaktva svIkAra kara zrAvaka-dharma kA pAlana karate hae gahastha meM hI rheN| tatpazcAta dIkSita hokara bhinna-bhinna kuloM meM bhikSAcaryA dvArA jIvana-nirvAha karate hue vicaraNa kreN|" kumAroM ne kahA-"jisakA mRtyu ke sAtha sakhya ho--jisakI mauta se mitratA ho, jo bhAga kara mRtyu se bacane kI zakti rakhatA ho, jo yaha samajhatA ho ki maiM kabhI nahIM marUMgA, vahI puruSa-amuka kArya maiM kala karUMgA, esI kAMkSA-icchA kara sakatA hai|" pitA bhRgu purohita ko bhI vairAgya "dekhie, saMsAra meM aisI koI bhI vastu nahIM hai, jo AtmA ko pahale kabhI upalabdha nahIM huI ho; isalie rAga kA, Asakti kA parityAga kara hama Aja hI zraddhApUrvaka zramaNadharma svIkAra kareMge, jisase hameM punaH AvAgamana ke cakra meM AnA na pdd'e|" yaha sunakara purohita ne apanI patnI se kahA-"vAziSThi ! vRkSa zAkhAoM se suzobhita hotA hai| zAkhAoM ke chinna ho jAne para-kaTa jAne para vaha sthANu-ThUTha ho jAtA hai, usI prakAra putroM ke na rahane para gRhastha meM rahanA mere lie nirarthaka hai; ataH mere lie bhI yaha samaya bhikSu banane kA hai| "jisa prakAra paMkhoM ke binA pakSI hotA hai, yuddhabhUmi meM sainikoM ke binA rAjA hotA ____ 2010_05 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 hai, jahAja meM paNya-sAmagrI-rahita sArthavAha hotA hai, vaise hI putroM ke binA maiM apane Apako duHkhI anubhava karatA huuN|" purohita-patnI yazA kA anurodha isa para purohita kI patnI yazA ne apane pati se kahA- "hameM uttama rasa-pUrNa prazasta kAma-bhoga paryApta rUpa meM prApta haiM / hama unakA chaka kara bhoga kreN| tadanantara hama mokSa kA avalambana kreN|" purohita bolA-"hama sAMsArika sukhoM kA rasa bhoga cuke haiN| yauvana hameM chor3akara calA gayA hai| ye bhoga jIvana ke kalyANa ke lie nahIM haiM / aba maiM svayaM inakA parityAga kara jIvana ke sacce lAbha aura alAbha, vAstavika sukha evaM duHkha ko samajha kara muni-vrata svIkAra kruuNgaa|" brAhmaNI ne kahA-"jaise pratisrotagAmI--pravAha kI viparIta dizA meM jAnevAlA vRddha haMsa pachatAtA hai, usI prakAra zramaNa-dharma, jo jagat ke lie pratisrota hai, svIkAra kara Apako phira apane sambandhiyoM tathA unake sAtha paribhukta sukhoM ko smaraNa kara kahIM pachatAnA na par3e; isalie merA anurodha hai, mere sAtha sAMsArika sukhoM kA sevana karo; kyoMki bhikSA dvArA jIvana-nirvAha aura pAda-vihAra bahuta duHkhaprada haiN|" purohita dvArA samAdhAna purohita ne kahA-"jaise sA~pa apanA keMcula chor3a mukta hokara bhAga jAtA hai, usI prakAra mere donoM putra sAMsArika bhogoM kA parityAga kara jA rahe haiM / aisI sthiti meM maiM unakA anugamana kyoM na karUM, kyoM na unake sAtha hI dIkSita ho jaauuN| "jisa prakAra rohita matsya kamajora, jIrNa jAla ko kATa kara usameM se nikala jAtA hai, usI prakAra mere ye putra kAma-bhogoM kA parityAga kara jA rahe haiN| ye ucca jAtIya vRSabha ke sadRza haiM, jo apane gRhIta bhAra ko le calane meM samartha, udAra evaM dhIra hote haiN| isI ucca bhAva se ye kumAra bhikSAcaryA kA mArga-zramaNa-jIvana svIkAra kara rahe haiN|" yazA dvArA pati evaM putroM kA anusaraNa purohita kI patnI yazA ne dekhA--jaise krauJca pakSI AkAza ko samatikrAnta kara jAte haiM, lAMgha jAte haiM, jAloM ko kATakara haMsa ur3a jAte haiM, usI prakAra merA pati aura mere putra zramaNa jIvana svIkAra karane jA rahe haiM, phira maiM unakA anusaraNa kyoM na karUM, akelI isa saMsAra meM kyoM rhe| rAnI dvArA rAjA ko pratibodha / antataH purohita apanI patnI tathA putroM ke sAtha abhiniSkrAnta ho gayA-sAMsArika sukha chor3a prajita ho gyaa| usakI vipula, maharSa sampatti lene jaba rAjA udyata hotA hai, taba rAnI use punaH-punaH samajhAtI hai, kahatI hai-"rAjan ! jo puruSa vamana kiyA huA padArtha khAtA hai, vaha kabhI prazaMsita nahIM hotaa| brAhmaNa ne jisa dhana kA parityAga kara diyA, vamana kara diyA, ApaM use khAnA cAhate haiM, Apake lie yaha ucita nahIM hai / yaha sArA 2010_05 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka 365 jagat, samagra dhana ApakA ho jAe, to bhI Apake lie paryApta nahIM hai Apa use yetheSTa' nahIM maaneNge| yaha dhana ApakA trANarakSaNa nahIM kara skegaa| rAjan ! ina manorama kAma-bhogoM ko chor3akara kabhI-na-kabhI to nizcaya hI maranA hogA / vAstava meM dharma hI saccA trANarakSaNa yA zaraNa hai| usake atirikta aura koI zaraNa nahIM hai| __'rAjana ! jaise piMjare meM sthita pakSiNI sukhI nahIM hotI, usI prakAra mujhe bhI isa saMsAra-rUpI piMjare meM sukha pratIta nahIM hotA; ataH maiM mamatA ke tAne tor3akara, akiJcana hokara-dhana, vaibhava, rAjya Adi parigraha se virata hokara RjukRta-sarala, uttama karmamaya, vAsanA-vajita saMyama-patha svIkAra karanA cAhatI huuN| "vana meM dAvAgni ke laga jAne para usameM jalate hue jIvoM ko dekhakara dUsare jIva rAga-dveSa-vaza prasanna hote haiM, usI prakAra sAMsArika sukhoM meM mUcchita bane-Asakta bane, apane Apako bhUlakara bhogoM meM bebhAna bane hama dekha nahIM pAte ki yaha jagat rAga-dveSAtmaka agni se jalA jA rahA hai / jo samajhadAra hote haiM, ve mukta sukha-bhogoM ko chor3akara, hala ke hokara prasannatApUrvaka pravajita ho Ate haiM / ve pakSI kI jyoM yA vAyu ke sadRza apratibandhavihAra karate haiN| jina prApta kAma-bhogoM se hama ba~dhe haiM, ve sthira nahIM haiM / isalie anya virakta AtmAoM ne-bhaga Adi ne ina asthira, azAzvata kAma-bhogoM kA parityAga kara saMyama grahaNa kiyA, usI prakAra hama bhI kreN| "eka pakSI (gIdha) ke mukha meM mAMsa kA Tukar3A dekhakara dUsarA pakSI usa para jhapaTanA cAhatA hai, usa para AkramaNa karanA cAhatA hai, kintu, jaba vaha pakSI mAMsa ke Tukar3e kA parityAga kara detA hai to usa para koI nahIM jhapaTatA / vaha nirApad evaM sukhI ho jAtA hai| mAMsa ke Tukar3e ke sadRza samagra vaibhava, bhoga Adi kA parivarjana kara, AsaktizUnya hokara maiM saMyama grahaNa karUMgI, nirAkAGkSa bhAva se vicaraNa kruuNgii| "pakSI kI uparyukta upamA ko samajha kara, kAma-bhogoM ko AvAgamana-janma-maraNa, kA kAraNa jAna kara, sazaMka hokara unheM usI prakAra chor3a deM, jaise g2arur3a ke samakSa sazaMka hotA huA sAMpa dhIre se usa sthAna ko chor3atA huA calA jAtA hai / jaise hAthI bandhana tor3akara apane sthAna para pahu~ca jAtA hai, mahArAja ! vaise hI saMyama-bala dvArA AtmA apane bandhana-karmabandhana tor3akara apane sthAna-mokSa, siddhatva yA parinirvANa ko prApta kara letI hai| aisA maiMne prabuddha janoM se sunA hai|" rAjA aura rAnI sAdhanA kI dizA meM isa prakAra rAnI tathA usa dvArA anaprerita rAjA durjaya-kaThinAI se jIte jA sakane yogya kAma-bhoga, vizAla rAjya evaM samagra parigraha kA parityAga kara niviSaya-Asaktirahita, mamatArahita ho gye| unhoMne : dharma-tattva ko bhalIbhA~ti samajha liyA / utkRSTa sukhamogoM kA parityAga kara unhoMne sarvajJa-prarUpita sAdhanA-patha atyakSa tIvra pariNAma tathA Atmabala ke sAtha svIkara kiya isa prakAra ve saba kramazaH pratibuddha hokara dharma-parAyaNa bne| janma-maraNa ke bhaya se ve udvigna the; ataH, tatprasUta du:khoM ko sarvathA vinaSTa karane meM tatpara hue| ve vItarAga pramuka dharma-zAsana meM anitya Adi bhAvanAoM se.bhAvita hote hue thor3e ___ 2010_05 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 hI samaya meM saba prakAra ke duHkhoM se mukta ho gaye / " hatthipAla jAtaka kathA-prasaMga Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana zAstA jetavana meM vihAra karate the / unhoMne eka prasaMga para cirassa vata passAma ityAdi gAthA kA jo naiSkramya ke sambandha meM thI, AkhyAna kiyaa| sotsuka bhikSuoM ko saMbodhita kara unhoMne kahA -' - bhikSuo ! tathAgata ne kevala abhI niSkramaNa kiyA hai, pahale bhI ve abhiniSkrAnta hue haiN| isa sandarbha meM zAstA ne nimnAMkita rUpa meM pUrva janma kI kathA AkhyAta kI - rAjA ekArI aura purohita kA sauhArda pUrva samaya kA prasaMga hai, esukArI nAmaka rAjA thA, vArANasI usakI rAjadhAnI thI / rAjapurohita rAjA kA bAlyAvasthA se suhRd thA, snehazIla sahayogI thA / donoM meM bar3I AtmIyatA thI / duHsaMyoga aisA thA, donoM niHsantAna the| eka bAra ve donoM baiThe the| ekadUsare ko apane mana kI, sukha-duHkha kI bAta kahate the| donoM cintana karane lage- hamAre pAsa vipula saMpatti hai, vaibhava hai, para hamAre koI santAna nahIM hai- --na putra hI hai, na putrI hI, kyA kareM / yo vicAra-vimarza ke bIca rAjA bolA - "yadyapi isa sambandha meM hamAre vaza meM to kucha nahIM hai, para, saMyogavaza yadi tumhAre yahA~ putra kA janma ho aura mere koI santAna na ho to maiM yaha pratijJA karatA hUM ki vaha tumhArA putra hI mere rAjya kA adhipati hogA, merA uttarAdhikArI hogA / rAjA ne Age kahA- "yadi tumhAre santAna na ho aura mere putra ho to vaha tumhArI samagra sampatti kA svAmI hogA / " isa prakAra donoM ne vacana baddhatA kI / 1 [ khaNDa : 3 daridrA aura usake sAta putra eka dina kI bAta hai, purohita apanI jAgIradArI ke gAMva kA nirIkSaNa karane gayA / nirIkSaNa kara vApasa lauTa kara jaba vaha nagara ke dakSiNa daravAje se nagara meM praviSTa ho rahA thA, to nagara ke bAhara usakI nigAha eka strI para par3I, jo bahuta daridra thI, sAta putroM kI mAM thI / usake sAtoM hI bacce nIroga the - svastha the| eka bacce ne bhojana pakAne kI hAMDI hAtha me le rakhI thI / eka ne caTAI le rakhI thii| eka baccA sabake Age-Age calatA thA aura eka piiche-piiche| eka bacce ne apanI mAM kI aMguli pakar3a rakhI thii| eka mA~ kI goda meM thA aura eka kandhe para / usa daridrA tathA usake baccoM ko dekhakara purohita usake viSaya meM jAnane ko utsuka huaa| usane usa nArI se pUchA - "bhadre ! ina bAlakoM kA pitA kahA~ hai 11 strI ne kahA - "mAlika ! inakA koI eka niyata pitA nahIM hai / ' purohita - 'bhadre ! phira ye sAta putra tumheM kisa prakAra prApta hue ?" jaba usa strI ko batAne ke lie aura koI AdhAra prApta nahIM huA to usane nagara ke dvAra para sthita baragada ke per3a kI ora saMketa karate hue uttara diyA- 'svAmin ! isa 1. AdhAra - uttarAdhyayana sUtra, caturdaza adhyayana, cUrNi evaM vRtti / 2010_05 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAjA iSukAra : hasthipAla jAtaka 367 baragada ke per3a para sthita vRkSa-devatA se maiMne putra-pradAna karane kI prArthanA kI, usI ne mujhe ye putra pradAna kiye|" vRkSa devatA : anurodha : mUloccheda kI dhamakI yaha sunakara purohita ne use vahA~ se ravAnA kiyaa| vaha apane ratha se utarA / baragada ke vRkSa ke nIce gyaa| baragada kI eka DAlI ko pakar3A, use hilAyA aura kahA"vRkSavAsI deva putra ! rAjA tumhArA kitanA sammAna karatA hai, tumheM kyA nahIM detA / vaha prativarSa tumhAre lie eka sahasra mudrAe~ kharca karatA hai, tumheM bali detA hai| rAjA putra ke abhAva meM tarasa rahA hai / tuma use putra nahIM dete| isa daridrA ko tumane sAta putra de die, isane tumhArA aisA kauna-sA upakAra kiyA hai| suna lo eka bAta, yadi tuma mere rAjA ko putra kA varadAna nahIM doge, to Aja se eka saptAha bAda maiM tumhArA mUloccheda karavA dUMgAtumheM jar3a se ukhar3avA dUMgA, tumhAre khaNDa-khaNDa karavA duuNgaa|" vaha purohita vRkSavAsI deva ko isa prakAra dhamakA kara calA gyaa| purohita nirantara chaH dina taka usa vRkSa ke pAsa AtA rahA aura usI prakAra dhamakAtA rhaa| chaThe dina usane vRkSa kI DAlI ko pakar3a kara kahA- 'vRkSadeva ! chaH dina ho gaye haiM / aba kevala eka rAta bAkI hai| yadi mere rAjA ko putra kA vara nahIM doge to kala maiM tumhArA astitva miTA duuNgaa|" brAhmaNa ko cAra putroM kA varadAna vRkSa devatA ne, jo pichale chaH dina se purohita kI dhamakI suna rahA thA, usake kathana para gaharAI se vicAra kiyA, usakA abhiprAya smjhaa| usane mana-hI-mana kahA-yadi isa brAhmaNa ke anurodha para putra nahIM dUMgA, to nizcaya hI yaha merA dhvasta kara degA, ise putra dene kI kaise vyavasthA kI jAe / yaha socate hue vaha apane cAroM mahArAjAoM ke pAsa gyaa| unase sArI bAta nivedita kii| mahAjArAoM ne kahA-yaha saMbhava nahIM hai, hama putra nahIM de skte| taba vaha vRkSa-devatA aThThAIsa yakSa-senApatiyoM ke yahA~ gyaa| unase bhI vaisA hI nivedana kiyaa| unhoMne putra kA varadAna denA svIkAra nahIM kiyA / tadanantara vRkSa devatA devendra, devarAja zakra kI sevA meM upasthita huaa| devendra ke samakSa apanA nivedana prastuta kiyaa| devarAja zakra ne vRkSa-devatA ke anurodha para gaura kiyA-isakI mAMga ke anurUpa putra prApta hone kA yoga hai athavA nhiiN| usane cAra deva putroM ko smaraNa kiyaa| ve devaputra pUrvajanma meM vArANasI meM tantuvAya the| tAntuvAyika jIvana meM unhoMne jo kucha ajita kiyA, usake unhoMne pAMca bhAga kiye| cAra bhAgoM kA svayaM upayoga kiyA, khAne-pIne Adi meM kharacA, eka bhAga kA unhoMne dAna meM upayoga kiyaa| vahA~ apanA AyuSya pUrNa kara ve trAyastriza-bhavana meM devarUpa meM utpanna hue| vahAM se cyuta hokara ve yAma-bhavana meM utpanna hue / isa prakAra kramazaH Upara nIce ve chaH devalokoM meM utpanna hote rahe, deva-sukha, deva-Rddhi, deva-vaibhava kA upabhoga karate rhe| taba trAyastriza-bhavana kA kAla samApta kara unake yAma-bhavana meM jAne kA samaya thA, zakra unake pAsa pahu~cA, unase bolA-"mitra-vRnda ! vArANasI ke rAjA esukArI ke putra nahIM hai| tuma usakI rAnI ke garbha se putra-rUpa meM janma grahaNa karo, aisA maiM cAhatA huuN|" deva putra bole-"deva! jaisA Apa cAhate haiM, hama kareMge, kintu, rAjakula meM ___ 2010_05 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 janma lene kI hamArI abhiruci nahIM hai, na prayojana hii| hama rAjapurohita ke ghara meM janma leMge, kumArAvasthA meM hI hama sAMsArika sukha-bhogoM kA parityAga kara pravrajyA grahaNa kreNge|" zaka ne kahA--"bahuta acchA, aisA hI kro|" unase tadanurUpa pratijJA karavA lii| zaka vApasa AyA / vRkSa-devatA se sArI bAta kahI / vRkSa-devatA parituSTa huA / usane kRtajJa-bhAva se zakra ko praNAma kiyA aura vaha vApasa apane sthAna para lauTa aayaa| sAtavAM dina AyA / purohita ne katipaya sudRr3ha, sabala manuSyoM ko sAtha liyA, kuThAra Adi zastra lie| vaha vRkSa ke pAsa aayaa| usake nIce gyaa| vRkSa kI DAlI ko pkdd'aa| DAlI pakar3a kara vaha kahane lagA-'vRkSa-devatA ! tumhAre samakSa yAcanA, abhyarthanA karate mujhe Aja sAta dina ho gaye haiM / merI prArthanA tumane nahIM sunI / aba tumhArA vinAza-kAla A gayA hai|" yaha sunakara devatA vRkSa ke koTara se bar3I zAna ke sAtha bAhara nikalA, madhura vANI meM use pukArA, usase kahA-brAhmaNa ! eka putra kI bAta chor3a do, tumheM eka ke sthAna para cAra putra duuNgaa|" brAhmaNa ne deva se kahA- maiM apane lie putra nahIM cAhatA, mere rAjA ko putra do|" deva--- "aisA nahIM hogA, ye cAroM putra tumhIM ko mileNge| brAhmaNa-"to devatA ! aisA karo, do putra mujhe do, do mere rAjA ko do|" vRkSa devatA--''brAhmaNa ! rAjA ko putra nahIM mileMge, cAroM tumhIM ko mileMge aura yaha bhI suna lo, putra to tumheM mila jAyeMge, para, ve tumhAre ghara meM nahIM TikeMge, ve kumArAvasthA meM hI pravrajyA svIkAra kara leNge|" / brAhmaNa - 'tuma putra de do, unheM pravajita hone denA, na hone denA--yaha hamArA kArya hai| ise hama dekheNge|" vRkSa-devatA ne brAhmaNa ko cAra putroM kA varadAna diyA aura vaha apane AvAsa-sthAna meM calA gayA gayA / hastipAla : azvapAla : gopAla : ajapAla ___isa ghaTanA ke bAda vRkSa-devatA kA logoM meM pUjA-satkAra bar3ha gyaa| svarga-sthita pratijJAta jyeSTha devakumAra apanA devAyuSya pUrNakara brAhmaNI ke garbha meM aayaa| yathAsamaya jnmaa| yathAsamaya nAmakaraNa saMskAra huA / usakA nAma hastipAla rakhA gyaa| jaisA ki vRkSa-devatA ne cetAvanI dI thI, purohita prAraMbha se hI isa ora jAgarUka evaM prayatnazIla thA ki apane putroM ko kisI bhI taraha ho, pravrajyA se bcaae| isIlie usane zizu ko lAlanapAlana hetu hastipAloM-hAthIvAnoM ko sambhalA diyaa| phira yathAsamaya dUsarA deva-putra brAhmaNI ke garbha meM aayaa| janma huaa| usakA nAma azvapAla rakhA gyaa| use pAlana-poSaNa hetu azvapAloM-ghor3oM kI dekha-rekha karane vAloM sAIsoM ke pAsa rakhA gyaa| yathAsamaya tIsarA deva-putra purohita-patnI ke garbha meM aayaa| janma huaa| usakA nAma gopAla rakhA gyaa| usakA lAlana-pAlana gopAlakoM-gvAloM ko sauMpA gyaa| cauthA devaputra bhI usI prakAra brAhmaNI ke garbha meM AyA, jnmaa| usakA nAma ajapAla rakhA gyaa| vaha bakariyoM kA pAlana karane vAloM-dekha-rekha karane vAloM ke pAsa rakhA gyaa| cAroM bAlaka ____ 2010_05 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA iSukAra : hasthipAla jAtaka 366 cAroM sthAnoM para kramazaH bar3hane lge| pUrva-saMskAra vaza ve cAroM hI bar3e saubhAgyazAlI; dyutizAlI hue| jaisA vRkSa-devatA ne kahA thA, purohita ko unake pravrajita hone kA bhaya thA hI, pravrajyA kA prasaga hI na bane ; isalie usane rAjya meM jitane bhI pravrajita the, sabako rAjya sImA se bAhara nikalavA diyaa| phalataH samagra kAzI-janapada meM eka bhI pravajita nahIM raha paayaa| cAroM purohita-kumAroM kA vyavahAra bar3A kaThora-uddaNDa thA / zAyada yaha isalie rahA ho ki unheM saba avAJchita samajhane lageM aura unheM pravajita hone kA avasara mila ske| ve jisa kisI dizA meM jAte, vahA~ kisI ko koI upahAra-meMTa liye jAte dekhate to lUTa lete| hastipAla kA pitA ke sAtha dharma-saMvAda hastipAla solaha varSa kA ho gyaa| vaha bar3A balazAlI thaa| eka dina rAjA tathA purohita paraspara vicAra-vimarza karane lage-kumAra hastipAla bar3A aura samartha ho gayA hai, acchA ho, use rAjyAbhiSikta kara diyA jaae| phira unhoMne socA-isakA eka prA riNAma bhI ho sakatA hai| saMbhava hai, rAjyAbhiSeka ke bAda... adhikAra sampanna ho jAne para kumAra kI uddaNDatA aura bar3ha jAe / usa dvArA niSiddha na rahane para, pravrajita rAjya meM Ane lgeN| unheM dekhakara vaha pravrajyA grahaNa kara le| kumAra ke pravrajita hone para saMbhava hai, janatA uttejita ho jAe, ubala par3e; isalie isa pahalU para hama jarA aura cintana kara leM, phira kumAra kA abhiSeka kreN| rAjA aura purohita ke mana meM AyA-kumAra kI parIkSA lI jaae| unhoMne RSiveza dhAraNa kiyA / bhikSA hetu bAhara nikle| dhUmate-ghUmate ve kumAra hastipAla ke AvAsasthAna para aaye| jaba hastipAla ne unako dekhA, vaha bahuta prasanna huA, parituSTa huaa| unake pAsa gayA, unheM praNAma kiyA aura bolA----"maiM dIrghakAla bAda bar3I-bar3I saghana jaTAoM se yukta, malina dantayukta, mastaka para bhasma lagAye, devopama brAhmaNoM ko dekha rahA huuN| maiM cira kAlAntara dharmarAdhanarata, kASAya-vastradhArI valkala-cIvara-yUkta brAhmaNoM ke darzana kara rahA huuN| "brAhmaNa devatAo ! maiM ApakI sevA meM Asana evaM udaka-pAdodaka prastuta kara rahA hU~, svIkAra kareM / maiM Apako ye uttama vastueM bheMTa kara rahA hai, kRpayA grahaNa kreN|" hastipAla ne rAjA aura purohita- donoM ko, jo RSi-veza meM the, kramazaH uparyukta nivedana kiyaa| 1. cirassa vata passAma, brAhmaNaM devavaNNinaM / mahAjaTa bhAradharaM, paMkadaMtaM rajassiraM // 1 // cirassa vata passAma, isi dhammaguNaM rataM / kAsAyavatthavasana' vAkacIra paTicchada // 2 // AsanaM udakaM pajjaM paTigaNhAtu no bhvN| agdhe bhavantaM pucchAma, agdhaM kurutu no bhavaM // 3 // ____ 2010_05 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 isa para purohita ne usase kahA - "tAta ! tumane hameM kyA samajhA hai ? kyA samajha kara aisA bola rahe ho ? " hastipAla - "Apa himAlaya para vAsa karane vAle RSigaNa haiM, yaha samajha kara maiM isa prakAra bola rahA hU~ / " purohita - "putra ! jaisA tuma samajha rahe ho, vaisA nahIM hai / hama RSi nahIM haiN| maiM tumhArA pitA hU~ aura yaha rAjA esukArI haiM / " hastipAla - - "phira Apane aisA veza kyoM banAyA ?" purohita - " tumhArI parIkSA lene ke abhiprAya se / " hastipAla - "merI kyA parIkSA lenA cAhate haiM ? ' 400 purohita - "yadi hameM dekhakara - hamArI avasthA kA Akalana kara tuma pravrajyA grahaNa na karo to hama tumhArA rAjyAbhiSeka kareM, isa prayojana se hama yahA~ Aye haiM / ' "1 hastipAla - "pitRvara ! merI rAjya lene kI icchA nahIM hai, maiM pravrajyA grahaNa karUMgA / " isa para purohita ne yaha kahate hue ki beTA ! abhI pravrajita hone kA samaya nahIM hai, use upadiSTa kiyA -- "vedoM kA adhyayana kara dhana kA arjana kara, gandha, rasa Adi indriyabhogoM ko bhogakara, putroM ko apane ghara meM pratiSThApita kara - pArivArika dAyitva, saMpatti Adi sauMpakara araNya meM jAnA - pravrajita honA uttama hai / vaisA karane vAlA muni prazasta hai-- prazaMsanIya hai / " yaha sunakara hastipAla bolA - "na veda satya haiM-na mAtra vedAdhyayana se jIvana kA sAra saghatA hai aura na dhanArjana se hI yaha hotA hai / putra prApta kara lene para vRddhAvasthA Adi kleza miTa nahIM jAte / santa jana gandha, rasa pramRti indriya-bhogoM ko mUrcchA kahate haiM ye mohAsakti ke rUpa haiM / apane dvArA AcIrNa karmoM kA phala manuSya ko bhoganA hotA hai / ' 12 isa para rAjA bolA - "tumane jo kahA ki apane dvArA AcIrNa karmoM kA phala prApta hotA hai - karma - phala bhoganA par3atA hai, yaha satya hai / hama ise mAnate haiM / para, jarA yaha bhI to dekho, tumhAre mAtA-pitA bUr3he ho gaye haiM / ve tumheM zatAyu dekheM, nIroga dekheN| tuma unakI AMkhoM ke sAmane rho| yaha bhI to apekSita hai / "3 1. Adhicca vede pariyesa vittaM, putte gehe tAta patitvA / gandhe rase paccanubhutva sabbaM, aracaM sAdhu muni so 2. vedA na saccA na ca na puttalAbhena jaraM gandhe rase muccanaM sakammunA hoti pattho ||4|| vittalAbho, vihanti / Ahu santo, phalUpapatti ||5|| 3. addhA hi saccaM vacanaM tavetaM, sakkamunA hoti phalUpapatti | jiNNA ca mAtA pitaro ca tavayime, passethyu taM vassaM sataM arogaM // 6 // 2010_05 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA ISukAra : hasthipAla jAtaka 401 isa para brAhmaNa-kumAra bolA- "paramotkRSTa parAkramazIla rAjan ! jisakA maraNa ke sAtha sakhya-sakhA-bhAva ho, bur3hApe ke sAtha dostI ho, jo yaha samajhe baiThA ho ki maiM kabhI nahIM marUMgA, aise hI vyakti ke sambandha meM roga-rahita evaM zatAyu hone kI bAta kahI jA sakatI hai| jaise koI puruSa naukArUr3ha ho, jala meM Age bar3hatA hai to vaha naukA usako taTa para pahu~cA hI detI hai, usI prakAra vyAdhi tathA vRddhAvasthA manuSya ko mauta taka le hI jAtI hai|" kumAra ne isa prakAra prANi-jagata kI nazvaratA, tucchatA prakaTa karate hue kahA"rAjan ! jaise-jaise maiM Apake sAtha bAta kara rahA hU~, kSaNa-kSaNa kara kAla bIta rahA hai, vRddhatA aura rugNatA samIpa AtI jA rahI haiN| yaha krama anavarata calatA jAtA hai, Apa isa jagat meM pramAda-rahita banakara raheM, jAgarUka bhAva se rheN|" hastipAla dvArA niSkramaNa uparyukta rUpa meM apane vicAra prakaTa kara kumAra hastipAla ne rAjA ko tathA apane pitA ko praNAma kara apane paricArakoM ko sAtha liyA, vArANasI-rAjya ko chor3a diyA, pravrajyA-grahaNa karane kA lakSya liye vahAM se nikala pdd'aa| jana-samudAya isase prabhAvita huaa| vaha yaha socate hue ki kitanI gauravazIla tathA sundara pravrajyA yaha hogI, kumAra ke sAtha-sAtha cala pdd'aa| yojana bhara ke vistAra meM loga hI loga ho gye| eka julUsa bana gyaa| kumAra hastipAla jana-samudAya ke sAtha gaMgA ke kinAre phuNcaa| gaMgA ke jala kA avalokana kiyA. yoga kriyA kA abhyAsa sAdhA, dhyAna.prApti kii| mana meM cintana AyA-aisI saMbhAvanA pratIta hotI hai ki yahA~ bahuta jana-samudAya ekatra ho jaayegaa| mere kaniSTha bandhu, jananI, janaka, rAjA evaM rAnI - sabhI apane parijana-vRnda sahita pravrajyA grahaNa kara leMge; isalie una saba ke pahu~ca jAne taka mujhe yahIM rahanA caahiye| tadanusAra vaha vahA~ sthita logoM ko upadeza detA huA vahIM rahane lgaa| anujavRnda evaM jana-samudAya dvArA anusaraNa rAjA tathA purohita mile, paraspara vicAra-vimarza karane lage-jyeSTha kumAra hastipAla rAjya kA parityAga kara pravrajyA svIkAra karane kA lakSya liye gaMgA ke kinAre para raha rahA hai| aneka manuSya, jo usase prabhAvita haiM, usakI sannidhI meM vahIM raha rahe haiN| aisI sthiti meM hameM dUsare kumAra azvapAla kA rAjyAbhiSeka karanA caahiye| acchA ho, pahale hama usakI parIkSA kara leN| 1. yassa assa sakkhI maraNena rAja ! jarAya mettI naraviriyaseTTha ! yo cApi jAna marissaM kadAci, passeyyaM taM vassasataM arogaM // 6 // yathApi nAvaM purisodakamhi, ereti ce naM upaneti tiirN| evampi vyAdhI satataM jarA ca, upane nti maccaM vasaM antakassa // 8 // 2010_05 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 rAjA aura purohita ne RSi-veSa dhAraNa kiyaa| ve donoM azvapAla ke ghara ke daravAje para pahu~ce / jyoMhI azvapAla ne unako dekhA, vaha bahata prasanna haA aura usane istipAla kI jyoM unake prati vinaya tathA Adara prakaTa karate hue bar3A ziSTa vyavahAra kiyaa| RSi-veza ghara rAjA aura purohita ne jaise hastipAla ko usake pAsa apane Ane kA kAraNa batalAyA thA, azvapAla ko bhI vaise hI btaayaa| __ azvapAla bolA-"mere jyeSTha bhrAtA kumAra hastipAla ke rahate, unake pUrva maiM rAjyAbhiSeka kA adhikArI kaise haiM ?" rAjA aura purohita ne kahA--"tAta ! tumhArA jyeSTha bandhu rAjya nahIM cAhatA, vaha pravajita honA cAhatA hai| apanA aisA bhAva vyakta karake ghara se calA gayA hai|" azvapAla-'merA bar3A bhAI isa samaya kahA~ para hai ?" unhoMne kahA-"gaMgA ke taTa pr|" azvapAla-"mere bar3e bhAI ne jisa rAjya-vaibhava ko thUka kI jyoM chor3a diyA hai, mujhe usakI koI AvazyakatA nahIM hai, na jarA bhI usake prati mana meM AkAMkSA kA bhAva hI hai| sAMsArika kAma-bhoga vastutaH kleza haiM, pariNAma-virasa haiN| ajJa kiMvA alpaprajJa vyakti hI kAma-bhAva-mUlaka kleza kA parityAga nahIM kara sakate, kintu, maiM vaisA karane meM apane Apa ko samartha pAtA huuN| maiM unakA parityAga kruuNgaa|" ___ isa prakAra apanA nizcaya prakaTa kara azvapAla ne rAjA aura purohita ko uddiSTa kara kahA-"sAMsArika kAma-bhoga-kardama jaise haiM; ve daladala ke sadRza haiM, bar3e lubhAvane haiM; isalie unheM lAMgha pAnA bar3A kaThina hai-ve bar3e dustara haiN| ve mRtyumukhopama hai--mauta banakara prANiyoM ko nigala jAte haiM / jo prANI isa paMka meM, daladala meM vyAsakta haiM--phaMse haiM, ve hIna sattva-durbalatA (vyakti) isa daladala ko lAMgha nahIM pAte, isake pAra pahu~ca nahIM skte| "maiMne apane pUrvavartI janma meM, lagatA hai, rodra karma-krodhAdi-prasUta kaThora karma kiye haiM, jinakA isa samaya maiM phala-bhoga kara rahA huuN| svayaM unameM apane-Apako Abaddha pAtA hU~, unase maiM chUTa nahIM pA rahA huuN| aise karmoM meM rahate mokSa prApta nahIM hotaa| maiM aba karmendriyoM kA parirakSaNa karUMgA-saMgopana karUMgA, unheM bhoga-vimukha banAUMgA, jisase punaH mere dvArA raudra karma na hoN|" ___ azvapAla bolA-'Apake sAtha vArtAlApa karate-karate jitanA samaya gujaratA hai, roga, bur3hApA tathA mRtyu samIpa Ate jA rahe haiN| isalie maiM apane bar3e bhAI hastipAla ke pAsa hI jaauuNgaa|" 1. paMko ca kAmA paliyo ca kAmA / manoharA duttarA mccudheyyaa| etasmiM paMke palipe vyasA , hInattarUpA na taranti paarN||6|| ayaM pure luiM akAsi kamma, svAyaM gahI to na hi mokkha ito me, olaMdhiyA naM parirakkhissAmi / mAyaM punaH luiM akAsi kammaM // 10 // 2010_05 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka 403 vaha vahA~ se nikala pdd'aa| eka yojana lambe vistAra meM janatA usake pIche nikala pdd'ii| vaha hastipAla kI sannidhi meM pahu~ca gayA / hastipAla ne AkAza meM saMsthita ho, use dharma kA upadeza dete hue kahA- "tAta ! yahA~ bahuta bar3A jana samudAya AyegA, hamako abhI yahIM rahanA cAhie / " azvapAla ne kahA - "bahuta acchA, hama aisA hI kreNge|" tadanantara eka samaya rAjA purohita pUrvavat veza-parivartana kara gopAla kumAra ke nivAsa sthAna para gaye / usane bhI kumAra hastipAla tathA kumAra azvapAla ke sadRza unakA Adara-satkAra kiyA / rAjA aura purohita ne pUrvavat apane Agamana kA kAraNa batAyA, kintu apane donoM bhAiyoM kI taraha usane unakA prastAva svIkAra nahIM kiyA / usane unase kahA - "bahuta samaya se jisakA baila khoyA ho, jaise vaha apane baila ko khojatA phiratA hai, maiM bhI pravrajyA ko khojatA phira rahA hU~ / " baila khojane vAle ko jaise baila ke pairoM ke nizAna dikhAI de jAte haiM, vaise hI mujhe vaha rAstA dRSTigocara ho rahA hai, mahArAja esukArI ! merA pravrajyA ke rUpa artha naSTa ho gayA hai - kho gayA hai, maiM usakI kyoM na gaveSaNA karUM / "" rAjA aura purohita ne kahA - "tAta ! itanI zIghratA mata karo, eka do dina to kama se kama pratIkSA karo, hamArA citta to Azvasta ho jAya, tatpazcAt pravrajyA svIkAra karanA / " gopAla - " jo kArya Aja karane kA hai, use kala karUMgA, aisA kadApi nahIM kahanA cAhie | kuzala karma-zubha karma to Aja hI karane cAhie, tatkAla, avilamba karane cAhie / usane isa tathya ko aura spaSTa karate hue kahA - ' "maiM 'amuka 'kArya kala karUMgA, amuka kArya parasoM karUMgA, jo manuSya aisA vicAra karatA hai, usakA parihAna hotA hai, patana hotA hai| samajhanA to yoM cAhiye ki anAgata - bhaviSya kA astitva hI nahIM hai, phira aisA kauna dhairyazIla manuSya hogA, jo kisI kuzala- puNyAtmaka zubha saMkalpa ko TAla de | 2 "jyoM-jyoM samaya bItatA jAtA hai, roga, vRddhAvasthA tathA mRtyu Adi kaSTa manuSya ke najadIka Ate jAte haiM / " aisA kahakara vaha bhI apane pUrva abhiniSkrAnta bhAiyoM kI taraha jana-samudAya ke sAtha vahA~ se nikala pdd'aa| jahA~ hastipAla tathA azvapAla the, vahA~ pahu~cA / hastipAla ne AkAza meM saMsthita hokara pUrvavat dharmopadeza diyA / tadanantara agale dina rAjA aura purohita sabase choTe kumAra ajapAla ke pAsa pUrvavat usI veza meM phuNce| usane unake Ane para bar3A harSa prakaTa kiyaa| rAjA aura purohita ne apane Ane kA kAraNa batAyA, usase rAja chatra dhAraNa karane kA anurodha kiyA / kumAra ajapAla ne pUchA - "mere tInoM bar3e bhAI kahA~ rahate haiM ?" unhoMne kahA - " ve apane lie rAjya na cAhate hue ujjvala-dhavala rAjachatra kA pari 1. gavaM ca naTTha puriso yathA vane, pariyesati rAja apassamAno / evaM naTThI esukArI maM attho, sohaM kathaM na gaveseyya rAja // 11 // 2. hiyyo ti hiyyoti poso pareti ( parihAyati ), anAgataM netaM atthIti latvA, uppannachandaM ko panudeyya dhIro // 12 // 2010_05 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 tyAga kara tIna-yojana-vistRta anuyAyI vRnda ke sAtha abhiniSkrAnta ho gaye haiN| gaMgA ke kinAre cale gaye haiN|" ajapAla-"mere bhAiyoM ne jisa rAjya ko thaka ke sadaza jAnakara tyAga diyA hai, maiM apane mastiSka para usakA bhAra Dhoye nahIM cluuNgaa|" "putra ! tuma abhI alpavayaska ho-choTe ho| hamAre hAtha kA avalambana tumheM prApta hai| jaba tumhArI Ayu kucha bar3I ho jAya, pravrajyA ke lAyaka ho jAya, taba pravajita honaa|" ajapAla-"Apa loga kyA kaha rahe haiM ? kyA Apa nahIM jAnate, sAMsArika prANI bAlyAvasthA meM bhI marate haiM aura vRddhAvasthA meM bhI marate haiN| kauna bAlyAvasthA meM mauta ke maMDa meM jAyegA tathA kauna vaddhAvasthA meM isa sambandha meM kisI ke pAsa koI prama hai---kucha nahIM jaantaa| mujhe bhI apane marane ke samaya kA koI jJAna nahIM hai; ataeva maiM isI samaya pravrajyA svIkAra kruuNgaa| ___"saMsAra meM maiM dekhatA rahA hU~, ketakI ke phUla ke samAna vizAla netra yukta, hAsavilAsa-anuraMjita eka kumArikA ko bhI, jisane kAma-bhogoM ko bilakula nahIM bhogA, prathama vaya meM hI mRtyu uThA le jAtI hai| usI taraha satkulotpanna, sundara mukhayukta, sundara dA~ta yukta, svarNa jaise varNa-dIpti yukta, jisake muMha para dAr3hI, mUMcha kesara kI jyoM bikharI hai, vaise taruNa ko bhI mauta lIla jAtI haiM ; ata: maiM cAhatA hU~--kAma-bhogoM kA parivarjana kara, gRha tyAga kara pravrajyA grahaNa kara lN| mujhe Apa Adeza pradAna kreN|"1 / yaha kahakara ajapAla vahA~ se apane bar3e bhAiyoM kI taraha cala pdd'aa| unhIM kI jyoM yojana bhara lambe-lambe jana-samudAya ne usakA anugamana kiyaa| vaha jahA~ hastipAla Adi apane bar3e bhAI the, vahA~ gaMgA-taTa para pahu~ca gyaa| AkAza meM saMsthita ho hastipAla ne usako bhI dharmopadeza diyaa| dharma hetu vahA~ vizAla jana-samudAya ke ekatra hone kI bAta khii| ajapAla bhI vahIM Thahara gyaa| purohita dvArA brAhmaNa-samudAya ke sAtha pravajyA-prayANa agale dina kI bAta hai, purohita sukhAsana meM pAlathI mAre apane ghara meM baiThA thaa| vaha cintA-magna thaa| soca rahA thA-mere putroM ne pravrajyA svIkAra kara lI hai| aba maiM putra-rahita akelA ghara meM huuN| jIvana meM aba merA kyA bacA hai| merA aba yahA~ jIvana niHsAra hai| maiM bhI pravajyA grahaNa kruuNgaa| vaha isa sambandha meM apanI patnI ke sAtha vicAra-vimarza karane lgaa| usane patnI se kahA- "zAkhAoM dvArA hI vRkSa samRddha hotA hai, vRkSa kahalAne yogya hotA hai| jisake zAkhAeM nahIM rahatIM, vaha sthANu yA DhUMTha kahalAtA hai, peDa nhiiN| maiM putrahIna ho gayA 1. passA mi vohaM dahari kumAri / mattUpamaM ketakapupphanettaM / abhutva bhoge paDhame vayasmi, AdAya macca vajate kumAri // 13 // yuvA sujAto sumukho sudassano, sAmo kusumbhapadikiNNamassu / hitvA na kAme paTigaccha gehaM, anujAna maM pabbajissAmi deva // 14|| ___ 2010_05 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka 405 hU~-mere putra abhiniSkrAnta ho gaye haiM, merI zAkhA-rahita per3a kI-sI sthiti hai / vAziSThi ! (vaziSTha-gotrotpanne) ! merA yaha bhikSAcaryA svIkArane-pravrajyA grahaNa karane kA samaya Prector purohita ne brAhmaNoM ko bulvaayaa| sATha hajAra brAhmaNa ekatra ho gaye / brAhmaNoM ko sArI sthiti se avagata karAte hae usane unase pUchA- aba tuma logoM kA kyA vicAra hai ? tuma kyA karoge?" brAhmaNoM ne purohita se prati prazna kiyA- AcArya tuma kyA karoge?" purohita-"maiM to jahA~ mere putra gaye haiM, vahIM jAUMgA, pravrajyA svIkAra kruuNgaa|" brAhmaNa-- "kevala tumheM hI naraka se bhIti nahIM hai, hameM bhI hai| hama bhI pravrajyA grahaNa kreNge|" purohita ne apanI assI karor3a kI sampatti apanI patnI ko sauMpI / svayaM ghara se niSkrAnta huA / yojana bhara lambA brAhmaNa-samudAya sAtha thaa| purohita vahA~ pahu~cA, jahA~ usake putra the| hastipAla ne AkAza-sthita ho, apane pitA ko, brAhmaNa-samudAya ko dharma kA upadeza diyaa| purohita-patnI dvArA brAhmaNiyoM ke sAtha anugamana eka dina biitaa| dUsare dina purohita kI patnI ke mana meM UhApoha hone lgaa| vaha mana-hI-mana socane lagI- mere cAra putra the, cAroM hI pravajita hone cale ge| rAjyAbhiSeka unheM AkRSTa nahIM kara sakA, nahIM roka skaa| mere pati ne bhI rAjapurohita kA pada chor3A, assI karor3a kI sampatti chor3I aura usI mArga para cale gae, jisa para mere putra gaye the| phira maiM yahA~ kyA kruuNgii| mujhe bhI unhIM kA anusaraNa karanA cAhie ! isI bhAva kA AkhyAna karate hue vaha bolI-"jaise krauJca pakSI AkAza meM (kramabaddha, paMktibaddha) ur3ate jAte haiM, jaise himapAta kA samaya A jAne para haMsa apane jAla kATa kara cale jAte taraha mere cAroM putra tathA mere pati-mujhe chor3a kara prayANa kara gye| aba maiM kyoM nahIM unakA anavajana-anusaraNa karU~?"2 brAhmaNI isa prakAra cintana karate-karate virakta ho gii| usane pravRjita hone kA nizcaya kiyaa| brAhmaNiyoM ko bulaayaa| una se sArI bAta kahI aura pUchA-"tuma aba kyA karogI? tumhArA kyA irAdA hai ?" brAhmaNiyoM ne prati prazna kiyA- "Arye ! tuma kyA krogii|" .. 1. sAkhahi rukkho labhate samajheM, pahInasAkhaM pana khAnuM Ahu / pahInaputtasya mamajja hoti, vAseThi bhikkhAcariyAya kAlo // 1 // . 2. adhasmi koJcA va yathA himaccaye, tantAni jAlAni padAliya hNsaa| gacchanti puttA ca patI ca mayhaM, sAI kathaM nAnuvaje pajAnaM // 16 // ____ 2010_05 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana brAhmaNI-"maiM pravrajyA grahaNa kruuNgii|" brAhmaNiyA~ bolI-"hama bhI pravrajyA grahaNa kreNgii|" brAhmaNI ne apane dhana, vaibhava kA parityAga kara diyA / apanI yojana bhara anuyAyinI brAhmaNa-mahilAoM ko sAtha lie vahA~ pahu~cI, jahA~ usake putra the, pati thaa| hastipAla ne AkAza sthita ho, apanI mAtA ko evaM pariSad ko dharma kA upadeza diyaa| rAjA ne jaba purohita ko nahIM dekhA to karmacAriyoM se pUchA-"purohita kahA~ haiM ?" karmacArI bole-"rAjan ! purohita apane dhana, vaibhava kA parityAga kara apane putroM ke pAsa calA gayA hai| yojana bhara lambA jana-samudAya usake pIche-pIche gayA hai / usake bAda agale dina brAhmaNI bhI saba kucha chor3a kara apanI anuyAyinI yojana bhara vistIrNa brAhmaNa-mahilAoM ko sAtha liye vahIM calI gaI hai|" jisa saMpatti kA koI svAmI nahIM hotA, uttarAdhikArI nahIM hotA, vaha rAjA kI hotI hai| isa vyavasthA ke anusAra rAjA brAhmaNa ke ghara se sArI sampatti apane yahA~ maMgavAne lgaa| rAjamahiSI dvArA rAjA ko pratibodha rAjamahiSI ne apanI paricArikAoM se pUchA-"mahArAja kyA kara rahe haiM ?" paricArikAoM ne batalAyA-"ve purohita ke ghara se usakI sampatti rAjakoza meM maMgavA rahe haiN|" rAjamahiSI-"purohita kahA~ hai ;" paricArikAe~-"purohita dhana, vaibhava kA parityAga kara pravajita hone calA gayA hai| usakI patnI ne bhI usI mArga kA anusaraNa kiyA hai|" mahArAnI ne jaba yaha sunA to sahasA usake mana meM vicAra AyA-kitanA Azcarya hai, jisa vaibhava ko purohita ke cAroM putra chor3a gae, purohita chor3a gayA, purohita-patnI chor3a gaI, vaha to eka prakAra se una dvArA parityakta mala hai, thakA gayA thaka hai, mahArAja use apane yahA~ maMgavA rahe haiM, ve kitane moha-mUDha haiN| mujhe cAhie, maiM unheM samajhAUM / etadartha maiM eka upamA kA prayoga kruuN| mahArAnI ne kasAI ke yahA~ se mAMsa mNgvaayaa| rAja-prAMgaNa meM mAMsa kA Dhera lagavA diyaa| eka sIdhA rAstA chor3akara usa mAMsa-rAzi para jAla tanavA diyaa| gIdhoM kI daSTi bar3I teja hotI hai / unhoMne dUra se hI mAMsa kA Dhera dekhaa| ur3ate hue vahA~ Aye aura nIce utare, mAMsa khAne lge| una gIdhoM meM jo buddhizIla the, unhoMne dekhA-mAMsa para jAla tanA hai-kevala eka sIdhA rAstA khulA hai| unhoMne vicArA-mAMsa khA lene se unakI deha bhArI ho gaI hai| ve sIdhe nahIM ur3a paayeNge| yaha socakara unhoMne khAye hue mAMsa kA vamana kara diyA, halake ho gaye, vahA~ se sIdhe ur3akara cale ge| jo gIdha buddhihIna the, mUr3ha the, unhoMne una dvArA parityakta vamita mAMsa khAyA / zarIra aura bhArI ho gyaa| ve sIdhe ur3a nahIM sake, jAla meM phaMsa gye| paricAraka pUrvAdeza ke anusAra jAla meM phaMse gIghoM meM se eka gIdha rAnI ke pAsa laaye| rAnI ne gIdha ko liyaa| vaha rAjA ke pAsa aaii| rAjA se bolI-"mahArAja! 2010_05 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasya : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - - rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka Aie, rAja- prAgaMNa meM eka kutUhala dekheM / " usane mahala kA jharokhA kholA aura kahA"mahArAja ! ina gadhoM ko dekhie- inameM jo pakSI - gIdha mAMsa khAkara vApasa vamana kara rahe haiM, ve halake ho jAne ke kAraNa AkAza meM ur3e jA rahe haiM / jinhoMne khAkara vamana nahIM kiyA, ve mere hAtha meM Ae hue gIdha kI jyoM jAla meM pha~sate jA rahe haiM / brAhmaNa ne usake putroM ne, patnI ne jina kAma bhogoM ko, ghana, vaibhava aura sampatti ko vamita kara diyA, parityakta kara diyA, chor3a diyA, unheM Apa pratyAvamita karanA cAhate haiM, le lenA cAhate haiM / " "rAjan ! vamana kiye hue padArtha ko khAne vAlA prazaMsita nahIM hotA - koI use acchA nahIM kahatA / yaha sunakara rAjA ko apane kRtya para bar3A pazcAttApa huA / vaha sAMsArika bhogoM se, dhana-vaibhava se virakta ho gayA / usane vicAra kiyA ki mujhe aba jarA bhI vilamba na karate hue pravrajyA svIkAra kara lenI cAhie / usane rAnI se kahA - "kIcar3a meM, daladala meM pha~se hue kisI durbala vyakti ko jaise sabala vyakti bAhara nikAla letA hai, usI prakAra he pAJcAlI - pAJcAla dezotpanne mahArAnI ! tumane subhASita gAthAoM dvArA - apanI sAra yukta, mArmika madhura vANI dvArA merA mana, jo Asakti evaM moha ke daladala meM pha~sA thA, uddhAra kara diyA hai| mahArAjA ko vairAgya : prayANa rAjA kA mana vairAgya se otaprota ho gayA / vaha tatkSaNa prabrajita hone ko utkaNThita ho utthaa| usane apane mantriyoM ko bulAyA, sArI sthiti batalAI, unase pUchA - "aba tuma logoM kA kyA vicAra hai ? tuma kyA karoge ? mantrI bole - " rAjan ! Apa kyA kareMge ? " leM rAjA - " maiM kumAra hastipAla ke pAsa jAUMgA, pravrajyA svIkAra karUMgA / " mantriyoM ne kahA - "hama bhI vaisA hI kareMge - pravrajita hoMge / ' / " rAjA ne apane bAraha yojana vistRta vArANasI rAjya kA parityAga kara diyA aura yaha ghoSita kara diyA jo cAheM, ve zveta rAja- chatra dhAraNa kara leM - rAjyAdhikAra svAyatta kara I 407 tIna yojanA vistRta jana-samudAya dvArA anugata rAjA vArANasI se nikala pdd'aa| vaha kumAra hastipAla ke pAsa pahu~cA / hastipAla ne AkAza meM avasthita ho, rAjA ko tathA anugAmI jana samudAya ko dharma kA upadeza diyA / zAstA ne rAjA dvArA pravrajyA grahaNa kiye jAne kI bAta ko prAkaTya dete hue kahA" jaise hAthI bandhana ko chinna kara - tor3akara svatantra ho jAtA hai-- calA jAtA hai, 1. etebhutvA vamitvA ca pakkamanti vihaMgamA / ye ca bhutvA na vamiMsu, te me hatthatthamAgatA // 17 // avamI brAhmaNo kAme, te tvaM paccAvAmissasi / vantAdo puriso rAja, na so hoti pasaMsio || 18 || 2. paMke va posaM palipe vyasannaM, balI yathA dubbalaM uddhareyyA | evaM pi maM tvaM udatAri bhoti, paJcAli ! gAthA hi subhAsitAhi // 1el 2010_05 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 vaise hI dizApati -- jisakA cAroM dizAoM meM rAjya thA, mahArAja esukArI apane rASTra rAjya kA parityAga kara - rAjya ke sAtha jur3e Asakti ke bandhana ko tor3akara pravrajyA ke patha para cala par3A / "" nagara meM jo loga bace the, ve eka dina ekatra hue| rAja-dvAra para pahu~ce / mahArAnI ko sUcanA karavAI, rAja bhavana meM praviSTa hue / mahArAnI ko praNAma kiyA aura bole" mahArAja kI pravrajyA rucikara lagI- priya lagI / parama parAkramazAlI mahArAja rAjya kA parityAga kara cale gaye / mahArAnI ! aba Apa hamArI vaise hI rAjA - rAjyakartrIzAsikA bneN| hamAre dvArA--prajAjana dvArA saMgoSita surakSita rahate hue rAjya zAsana kareM - rAjya kA saMcAlana kareM / 2 mahArAnI dvArA abhiniSkramaNa ' mahArAnI ne nAgarikoM se kahA- "mahArAja ko pravrajyA rucikara lagI, parama parAkramazIla mahArAja rAjya kA parityAga kara cale gaye / maiM bhI mana ko vimugdha karane vAle kAma-bhogoM kA parityAga kara ekAkinI vicaraNa karUMgI - dhArmika jIvana meM gatizIla bnuuNgii| jisa prakAra mahArAja ne sukhoM kA parivarjana kara pravrajyA kA mArga apanAyA, maiM bhI vaisA hI karUMgI - pravrajita houuNgii| "samaya vyatIta hotA jA rahA haiM, rAteM satvara bhAgI jA rahI haiN| Ayu nirantara kSINa hotI jA rahI hai / yaha saba dekhate maiM manosa kAma-bhogoM kA - sAMsArika sukhoM kA parivarjana kara, samagra AsaktiyoM kA ullaMghana kara zAnta bhAva se loka meM ekAkinI vicaraNa kruuNgiiprvrjithuuNgii| 3 mahArAnI ne logoM ko isa prakAra utprerita kiyA, dharma kA upadeza diyA / phira usane mantriyoM kI patniyoM ko bulavAyA, sthiti se avagata karAyA aura pUchA - "tuma logoM kA kaisA vicAra hai ? tuma kyA karogI ? " amAtyoM kI patniyoM ne rAnI se pratiprazna kiyA "AyeM ! Apa kyA kareMgI ? " 1. idaM vatvA mahArAja, disampati / pabbaji, ekArI raTTha hitvAna baMdhana // 20 // nAgo chatvA va 2. rAjA ca pabbajjaM arocayittha, raThThaM pahAya naraviriyaseTThI / tuvampi no hohi yatheva rAjA, amhehi guttA anusAsa rajjaM // 21 // 3. rAjA ca pabbajjaM arocayittha, raTTha pahAya naraviriya seTThI / ahaM pi ekA carissAmi loke, hitvAna kAmAni manoramAni ||22| 2010_05 ( zeSa pRSTha 40 6 para ) Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAjA iSukAra : hasthipAla jAtaka 406 mahArAnI- "maiM pravrajyA svIkAra kruuNgii|" isa para amAtya-patniyAM bolIM-"mahArAnI hamArA bhI yahI vicAra hai| hama bhI pravrajyA grahaNa kreNgii|" mahArAnI pravrajyA hetu taiyArI karane lgii| rAja-bhavana meM jo svarNAgAra-svarNasaMgrahAlaya the, mahArAnI ne unheM sabake lie khulavA diyaa| rAjya meM eka gar3A huA nidhAna thaa| rAnI ne usa sambandha meM eka svarNa-paTTa para aMkita karavAyA ki amuka sthAna para rAjya kA gar3A khajAnA hai, maiM use datta-apane dvArA diyA huA ghoSita karatI hU~, jo cAheM use le jaaeN| usa svarNa lekhapaTTa ko eka UMce sthAna para khaMbhe para baMdhavA diyA, usa sambandha meM sarvatra munAdI phiravA dii| samatra mara-nArI usI patha para ___ isa prakAra mahArAnI ne rAjya, vaibhava, dhana, sampatti Adi kA tyAgakara nagara se abhiniSkramaNa kiyaa| sAre nagara meM AkulatA vyApta ho gii| nAgarika cintAtura ho utthe| ve vicArane lage-hamAre mahArAja cale gaye, mahArAnI jA rahI hai, hama aba kyA kreN| unameM vairAgyodaya huaa| apane bhare-pUre ghara chor3akara putroM ko sAtha lie mahArAnI ke pIche cala pdd'e| ghara, dUkAneM, dhana, saMpatti jyoM-kI-tyoM par3I raha gii| mur3akara unheM kisI ne dekhA taka nahIM / sArA nagara jana-zUnya ho gyaa| mahArAnI tIna yojana lambe jana-samUha ko sAtha lie vahA~ pahucI, jahA~ cAroM kumAra, purohita, brAhmaNI aura rAjA the| kumAra hastipAla ne unheM dekhA, AkAza meM sthita ho dharmopadeza diyaa| AvAsa Azrama bAraha yojana-vistRta anuyAyI vRnda ko sAtha liye hastipAla ne himAlaya kI ora prayANa kiyaa| sAre kAzI rASTra ke samakSa eka Azcarya pUrNa ghaTanA thii| loga socane lagekitanI bar3I bAta hai, hastipAla barAha yojana-vistIrNa vArANasI rAjya ko khAlI kara himAlaya kI ora jA rahA hai| hamArI unake Age kyA bisAta hai| kAzI rASTra ke loga stabdha raha (pRSTha 408 kA zeSa) rAjA ca pabbajja arocayittha, hitvAna kAmAni yathodhikAni // 23 // accenti kAlA tarayanti rattio, vayoguNA anupubbaM jahanti / ahaMpi ekA carissAmi loke, hitvAna kAmAni manoramAni ||24|| accenti kAlA tarayanti rattio, hitvAna kAmAni yathodhikAni // 25 // accenti kAlA tarayanti rattio, sItibhUtA sabbaM aticca saMgaM // 26 / / 2010_05 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 ___ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana gye| isa abhiyAna se anekAneka loga prabhAvita hue, sAtha ho gye| kumAra hastipAla kA anugamana karane vAle jana-samudAya kA vistAra tIsa yojana ho gyaa| kumAra use sAtha liye himAlaya pradeza meM praviSTa huaa| svarga meM zakra ko patA calA ki kumAra hastipAla vArANasI se abhiniSkramaNa kara himAlaya para gayA hai| bahuta bar3A jana-samudAya usake sAtha hai ! una saba ke AvAsa kI samucita vyavasthA honI caahie| zaka ne vizvakarmA ko smaraNa kiyaa| vizvakarmA upasthita huaa| zakra ne AjJA dI ki kumAra hastipAla tathA usake anuyAyI vRnda ke lie himAlaya para eka Azrama kA nirmANa karo, jo chattIsa yojana lambA aura pandraha yojana caur3A ho / usameM pravajitoM ke lie apekSita sAdhana sAmagrI rkho| vizvakarmA ne zakra kA Adeza zirodhArya kiyaa| usane gaMgA ke kinAre para zaka ke AdezAnurUpa chattIsa yojana lambe tathA pandraha yojana caur3e, aneka parNazAlAoM se yukta sundara Azrama kA nirmANa kiyA / parNazAlAoM meM pravajitoM ke lie apekSita Asana, pIDhe Adi sabhI vastuoM kI samIcIna vyavasthA kii| pratyeka parNazAlA ke Age rAtri divasopayogI caMkramaNa-bhUmi, baiThane ke lie sahAre hetu cUne se pute hue paTar3e, sthAna-sthAna para vividha prakAra ke suramita kusumoM se AcchAdita vRkSa pratyeka caMkramaNa-bhUmi ke kinAre para jala pUrNa kUpa, unake samIpa phalayukta vRkSa-ina sabakI racanA kii| unameM se pratyeka vRkSa saba prakAra ke phala dene kI vizeSatA liye thaa| yaha saba nirmANa deva-prabhAva se sampanna huaa| isa prakAra vizvakarmA ne Azrama kA nirmANa kara, sabhI Avazyaka vastuoM kI vyavasthA kara dIvAla para isa prakAra aMkita kiyA ki jo bhI pravajita honA cAheM, pravajita hoM, ina vastuoM kA upayoga kareM / deva-prabhAva se vizvakarmA ne bhayAvaha, apriya zabda, pazu, pakSI, Adi se dekhane meM bure, avAJchita pratIta hone vAle prANiyoM se usa sthAna ko vimukta kiyaa| yaha saba kara vizvakarmA apane sthAna ko calA gyaa| hastipAla vizAla jana-samudAya ke sAtha pagaDaMDI ke sahAre Age bar3hatA gyaa| vaha zakra dvArA nirmApita Azrama ke pAsa phuNcaa| Azrama meM praveza kiyA, vahA~ dIvAra para jo lekha aMkita thA, use par3hA, socA-aisA lagatA hai, zakra ne hamAre mahA abhiniSkramaNa kI bAta jAna lI hai| tadanusAra yaha saba vyavasthA usane samAyojita kI hai / hastipAla ne daravAjA kholaa| vaha parNazAlA meM praviSTa huaa| RSi-kalpa pravrajyA-liMga svIkAra kiye| caMkramaNa bhUmi meM aayaa| sahavartI samagra jana-samudAya ko pravajita kiyA / Azrama kA parilokana kiyaa| taruNa putroM tathA mahilAoM ko madhyavartI sthala meM avasthita parNazAlAeM dI, usake bAda vRddhA striyoM ko, tadanantara vandhyA striyoM ko tathA cAroM ora ghera kara puruSoM ko parNazAlAeM diiN| sUnI vArANasI : eka rAjA : virakti vArANasI bilakula khAlI ho gaI thii| kisI rAjA ne yaha sunaa| vaha vahAM aayaa| usane susajjita nagara ko dekhA, rAjabhavana meM gyaa| yatra-tatra ratna-rAziyA~ par3I thiiN| usane sAzcarya socA--isa prakAra nagara, rAjabhavana, dhana, vaibhava kA parityAga kara svIkRta pravrajyA vAstava meM mahAn pravrajyA hogii| nagara, rAjamahala aura sampatti meM vaha vimohita nahIM huaa| usane usI mArga kA avalambana karane kA vicAra kiyaa| eka madyapa ghUma rahA thaa| rAjA ne 2010_05 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga---rAjA iSukAra : hatthipAla jAtaka 411 usase udhara kA rAstA pUchA / usane btlaayaa| tadanusAra vaha udhara cala pdd'aa| hastipAla ko jJAta huA ki rAjA vana ke kinAre taka pahu~ca gayA hai to vaha sAmane AyA, AkAza meM sthita hokara usako, sahavartI logoM ko dharma kA upadeza diyA, Azrama meM laayaa| chaH anya rAjA usI patha para usa rAjA kI jyoM aura bhI chaH rAjA vahA~ pahu~ce, pravrajyA grahaNa kii| yoM sAta rAjA apanI sampatti, rAjya Adi kA parityAga kara dharma- mArga para ArUDha hue| chattIsa yojanavistIrNa Azrama pravrajitoM se bhara gyaa| yadi koI pravrajita kAma vitarka Adi duHsaMkalpa mana meM lAtA to mahApuruSa use dharma kA upadeza dete, brahma-vihAra evaM yoga-vidhi ke sambandha meM samajhAte / vaha yathAvastha hotaa| pratrajitoM meM se adhikAMza ne dhyAnAvasthA tathA abhijJA sAdhita kii| unameM se do tihAI brahmaloka meM utpanna hue| avaziSTa meM se eka tihAI brahmaloka meM, eka tihAI chaH kAma-lokoM meM tathA eka tihAI RSivRnda kI sevA kara manuSya loka meM tIna kuzala samApattiyoM ke sAtha utpanna hue| hastipAla ke dharmazAsana meM na koI naraka meM, na pazu yoni meM, na preta yoni meM aura na asura yoni meM hI utpanna huaa| isa tAmraparNI dvIpa meM kuddAla, mUgapakSa, cULasuta soma, ayodhara paNDita tathA hastipAla ke samAgama meM pRthvI cAlaka dharma gupta sthavira, kaTakandhakAra vAsI puSyadeva sthavira, uparimaNDalaka malayavAsI mahAsaMgha rakSita sthavira, mali mahAdeva sthavira, bhaggirivAsI mahAdeva sthavira, vAmanta-panbhAravAsI mahAsIva sthavira, kALa vallimaNDapavAsI mahAnAga sthavira abhiniSkrAnta hue|| ataeva bhagavAn dvArA abhihita huA hai-abhittharetha kallANe'-kalyANa karmoM meM -zubha karmoM meM abhirata raho-saMpravRtta rho| usa ora jarA bhI vilamba na kro| zAstA ne ukta rUpa meM dharma dezanA dI aura batalAyA ki bhikSuo ! na kevala abhI varan pahale bhI tathAgata abhiniSkrAnta hue haiN| upasaMhAra unhoMne batAyA-"mahArAja zuddhodhana usa samaya esukArI rAjA thA, mahAmAyA rAjamahiSI thI, kAzyapa rAjapurohita thA, bhadra kApilAnI brAhmaNI thI, anuruddho ajapAla thA, maudgalAyana gopAla thA, sAriputta azvapAla thA, vizAla jana samudAya yA pariSad buddhapariSad thI tathA hastipAla to maiM hI thaa|" 1. dhammapada 116 ____ 2010_05 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 [khaNDa:3 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 7. arjuna mAlAkAra : aMgalimAla antakRdazA sUtra meM arjuna mAlAkAra kA kathAnaka hai, jo yahA~ upasthApita hai| mAlAkAra ke jIvana meM eka anahonI, viSama ghaTanA ghaTita hotI hai / chaH manacale uddhata puruSa usakI patnI ke sAtha balAtkAra karate haiN| arjuna ke kSobha evaM udvega kI sImA nahIM rhtii| apane upAsya yakSa mudgarapANi ko uddiSTa kara upAlaMbha tathA bhartsanA ke svara meM usa dvArA kiye gaye Atmanivadena para yakSa usakI deha meM AviSTa ho jAtA hai| mAlAkAra bhArI mudgara liye chaHoM para TUTa par3atA hai aura patnI para bhI / sAtoM samApta ho jAte haiM / pratizodha kI Aga phira bhI bujhatI nhiiN| jyoM sAta ko mArA, usI taraha pratidina sAta prANiyoM kI hatyA ke lie vaha saMkalpa baddha ho jAtA hai / hiMsA kA yaha bhayAnaka tANDava calane lagatA hai| rAjagaha meM sarvatra tahalakA maca jAtA hai| yakSa-bala kA mAnava-bala kahA~ mukAbalA kre| magadharAja zreNika bhI bhayabhIta ho jAtA hai| hiMsA evaM ahiMsA ke dvandva kA prAyaH isI prakAra kA kathAnaka majjhima nikAya meM aMgulimAla kA hai jo eka bhISaNa durdAnta dasyu thA, jisake hAtha sadA rakta se raMge rahate the| zrAvastI kA jana-jana usase tharrAtA thA / rAjA prasenajit bhI bhayAkrAnta thaa| jaina kathAnaka meM arjana mAlI ke sAtha eka bar3I anta:preraka ghaTanA ghaTita hotI hai| saMyogavaza bhagavAn mahAvIra kA rAja gRha meM padArpaNa hotA hai / ve nagaropakaNTha meM avasthita guNazIla caitya meM Tikate haiN| rAjagaha nivAsI, unakA ananya upAsaka, ahiMsA-parAyaNa zreSTha putra sudarzana arjuna mAlAkAra ke bhayAvaha khatare ke bAvajUda kisI prakAra apane mAtApitA kI svIkRti prApta kara bhagavAn ke darzana hetu jAtA hai / mArga meM arjuna mAlAkAra milatA hai| hiMsA aura ahiMsA kI Takkara hotI hai| ahiMsA se hiMsA parAbhUta ho jAtI hai| arjuna mAlAkAra sudarzana kA kucha nahIM bigAr3a paataa| hiMsaka mAlAkAra sahasA badalA jAtA hai, itanA badala jAtA hai ki bhagavAn mahAvIra kI zaraNa meM Akara vaha pravajita ho jAtA hai| hiMsA para ahiMsA kI vijaya kA yaha eka adbhuta udAharaNa hai| usI prakAra kA prasaMga aMgulimAla ke kathAnaka meM ghaTita hotA hai| jidhara aMgulimAla thA, logoM dvArA roke jAne para bhI tathAgata udhara jAte haiN| aMgulimAla una para hiMsAtmaka vAra karanA cAhatA hai, kintu, unake ahiMsA evaM karuNAmaya jIvana kI yoga-Rddhi se aMgulimAla kA kAyApalaTa ho jAtA hai| rakta-raMjita aMgulimAla bhikSu-jIvana svIkAra kara letA hai| donoM hI kathAnakoM meM ghaTanA kA paryavasAna bar3A mArmika hai| pUrvatana vidveSa ke kAraNa jaise loga arjuna ko lAJchita, tiraskRta, udvelita evaM tADita-pratADita karate haiM, burI taraha mArate-pITate haiM, vaisA hI aMgulimAla ke sAtha hotA hai| use bhI loga kSata-vikSata kara DAlate haiM, kintu, donoM hI zAnti kI pratimUrti bane rahate haiM, atyanta sahiSNutA tathA kSamA zIlatA ke sAtha yaha saba pI jAte haiM, avicala bane rahate haiN| donoM hI apane jIvana kA antima sAdhya sAdha lete haiM, mAlAkAra mukta ho jAtA hai, aMgulimAla arhat ho jAtA hai / ___ 2010_05 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-~arjuna mAlAkAra : aMgulimAla 413 ajuna mAlAkAra ajuna evaM bandhumatI bharata kSetra ke antargata magadha nAmaka janapada thaa| rAjagRha nAmaka nagara thA / vahA~ guNazIla caitya thaa| rAjagRha magadha janapada kI rAjadhAnI thii| vahA~ zreNika nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| rAjagRha meM arjuna nAmaka mAlAkAra nivAsa karatA thaa| vaha sampanna, supratiSTha evaM pramAvazIla thaa| usakI patnI kA nAma bandhumatI thaa| vaha bahuta sundara, sukumAra aura saumya thii| rAjagaha se bAhara arjana mAlAkAra kA eka vizAla pUSpArAma-phaloM kA udyAna vaha harA-bharA thA, paMca raMge phUloM se suzobhita thA / vaha bar3A suhAvanA, manohara, darzanIya, abhirUpa-manojJa-mana ko apane meM ramA lene vAlA tathA pratirUpa-mana meM rama jAne vAlA thaa| mudgarapANi usa puSpodyAna se na adhika dUra aura na adhika samIpa-kucha hI dUrI para mudgara. pANi nAmaka yakSa kA Ayatana thA / arjuna mAlAkAra vaMza-paraMparA se, pIr3hiyoM se apane pUrva puruSoM se cale Ate krama se usase sambaddha thA / vaha yakSAyatana pUrNabhadra daitya kI jyoM prAcIna, divya tathA prabhAvApanna thaa| usameM mudgarapANi yakSa kI mUrti thii| usake hAtha meM eka sahasra pala-parimANa bhAra-yukta lohe kA bhArI mudgara thaa| pUjA-arcanA arjuna mAlAkAra bAlyAvasthA se hI mudgarapANi yakSa kA bhakta thA / vaha hara roja apanI bAMsa kI TokarI lekara rAjagRha nagara ke bAhara apane udyAna meM jAtA, cuna-cuna kara phUla tor3atA, ekatra krtaa| una phUloM meM se uttamottama phUloM ko chAMTatA, apane iSTadeva mudgarapANi yakSa ke Age car3hAtA, bhakti-pUrvaka usakI pUjA karatA, arcanA karatA, apane donoM ghuTane bhUmi para TikAkara use praNAma krtaa| usake bAda vaha rAjamArga para AtA, eka kinAre baiTha jAtA, apane phala bectaa| apanI AjIvikA upAjita krtaa| lalita goSThI eka goSThI-mitra-maMDalI thii| vaha lalitA' nAma se vikhyAta thii| zAyada usakA isalie yaha nAma rahA ho ki vaha lAlitya - bAhya saundarya meM, sArasya meM, mauja-maje meM, hAsya-vinoda meM samaya bitAne vAle alhaDa logoM kI TolI thii| usake sadasya dhana-dhAnya sampanna the, prabhAvazAlI the| nagara meM unakA bhArI dabadabA thaa| kabhI kisI prasaMga para unhoMne rAjA kA koI priya, abhIpsita kArya kara diyA thA, jisa para prasanna hokara rAjA ne unheM abhayadAna kI bakhzIza kI thii| isase ve nirbhaya aura svacchanda the| jaisA mana meM AtA, karate, kauna roktaa| rAjA kA saMrakSaNa jo prApta thaa| utsava - eka dina kA prasaMga hai, rAjagRha meM eka utsava manAye jAne kI ghoSaNA huii| kala utsava kA dina hai, phUloM kI bhArI mAMga hogI, yaha socakara arjuna mAlAkAra bAMsa kI ____ 2010_05 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 TokarI lekara apanI patnI bandhumatI ke sAtha ghara ravAnA huaa| nagara ke bIco-bIca hotA huA apane puSpodyAna meM AyA / apanI patnI ke sAtha vaha cuna-cuna kara khile hue phUla tor3ane lagA, unheM ekatra karane lgaa| usa samaya 'lalitA' TolI ke chaH puruSa mudgarapANi yakSa ke Ayatana meM Aye hue the, haMsI-khuzI meM mazagUla the| kutsita bhAvanA arjuna mAlAkAra tathA usakI patnI ne phUla ikaTThe kiye| unameM se kucha uttamottama phUla chA~Te / apane nitya-niyama ke anusAra mAlAkAra apanI patnI ke sAtha yakSAyatana kI ora ravAnA huaa| jaba una chaHoM puruSoM ne arjuna ko apanI patnI bandhumatI ke sAtha Ate dekhA to unake mana meM yaha kutsita bhAva jagA ki yaha bar3A anukUla avasara hai, hama arjuna mAlI ko pakar3a leM, usake donoM hAtha pITha pIche balapUrvaka bA~dha deM, use eka tarapha lur3hakA deM aura bandhumatI ke sAtha apanI kAma-pipAsA zAnta kreN| aisA nizcita kara ve chaHoM vyakti yakSAyatana ke kapAToM ke pIche chipa gaye, cupacApa khar3e ho gye| arjuna mAlAkAra apanI patnI ke sAtha AyA, yakSAyatana meM praviSTa huaa| pratimA yakSa kI ora bhaktipUrNa dRSTi se nihArA, acche se acche phUla, jo usane chA~Te the, yakSa kA car3hAye, apane donoM ghuTane bhUmi para TikAye, bar3e Adara evaM zraddhA se yakSa ko praNAma kiyaa| balAtkAra : kukarma arjuna mAlAkAra isa prakAra yakSa kI paryupAsanA meM saMlagna thA, ve duSTa puruSa kapAToM ke pIche se nikale / apane dUSita saMkalpa ke anusAra arjuna mAlAkAra ko dhara dbaayaa| usake donoM hAthoM ko usakI pITha pIche kasakara bA~dha diyaa| use eka ora paTaka diyaa| aisA kara unhoMne usakI patnI bandhumatI ke sAtha kukarma kiyaa| arjuna mAlI kA kSobha : udvaga arjuna mAlAkAra ke dekhate-dekhate yaha kukRtya durghaTita huaa| vaha atyanta duHkhita pIr3ita tathA udvigna huaa| vaha zokAgni se jalatA huA mana-hI-mana kahane lagA-maiM apane bAlyakAla se hI bhagavAn mudagarapANi ko apanA iSTadeva mAnatA AyA hUM, pratidina bhakti. pUrvaka usakI pUjA-arcA karatA AyA huuN| chaMTe hue uttamottama puSpa use car3hAne ke bAda hI maiM phUloM kI bikrI karatA rahA hU~, apanI AjIvikA calAtA rahA hU~ / yadi yaha mudgaripANi yakSa vAstava meM yahA~ hotA to kyA vaha merI aisI durgati dekha pAtA? pratIta hotA hai, mudgara pANi yakSa yahAM vidyamAna nahIM hai / mAtra eka kATha kA putalA hai / yakSa dvArA arjuna kI deha meM praveza : hatyA mudgarapANi ne arjuna mAlAkAra ke ina hRdgata mAvoM ko jaanaa| vaha mAlAkAra ke zarIra meM praviSTa huaa| yakSa kI aparimeya zakti mAlAkAra kI deha meM A gii| thor3A-sA jora mArate hI bandhana tar3Atar3a TUTa gaye / arjuna mAlAkAra vikarAla ho gyaa| usane vaha bhArI loha-mudgara, jo yakSa-pratimA ke hAtha meM thA, utthaayaa| usane una chaHoM duHzIla puruSoM ko lalakArA-"pApiyo ! apane pApa kA phala bhoga lo|" yaha kahakara lauha-mudgara ke durdhara, 2010_05 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-arjuna mAlAkAra : aMgulimAla 415 bhISaNa prahAroM dvArA unheM bAta kI bAta meM mauta ke ghATa utAra diyaa| phira apanI patnI bandhumatI kI ora mur3A aura usakI bhatsanA karate hue bolA-"apanA zIla ga~vAne se pUrva tane apane Apako mAra kyoM nahIM DAlA, jo tujhase zakya thaa| pApinI ! tu bhI marane ke lie taiyAra ho jaa|" bhaya se thara-thara kAMpatI aura cIkhatI bandhumatI ko usane eka hI bAra meM Dhera kara diyaa| pratizodha : pratidina sAta prANiyoM kI hiMsA kA saMkalpa arjuna mAlAkAra kA pratizodha kara evaM ghora hiMsA ke rUpa meM parivartita ho gyaa| usane nizcaya kiyA, nRzaMsatApUrNa saMkalpa kiyA, maiM hara roja cha: puruSoM tathA eka strI kI hatyA karatA jAUMgA, tabhI mere jI meM jI aayegaa| tadanusAra vaha rAjagRha nagara kI bAharI sImA ke irda-girda ghUmatA rahatA, krUratA-pUrvaka sAta prANiyoM kI hatyA karatA rhtaa| vaisA kara vaha parituSTa hotaa| bhayakA sAmrAjya usa samaya rAjagRha nagara kI sar3akoM, galiyoM, caurAhoM, tirAhoM, caukoM, bAjAroM tathA mohalloM meM sarvatra loga paraspara yahI carcA karate-"devAnupriyo ! nagara meM bar3I duHkhada sthiti cala rahI hai / arjuna mAlAkAra yakSAviSTa hai; ataeva vaha atulita balayukta hai| vaha pratidina rAjagRha nagara ke bAhara chaH puruSoM tathA tathA eka strI kI nirdayatA-pUrvaka hatyA kara rahA hai| sabhI kiMkartavyavimUr3ha haiN|" devAveza ke kAraNa arjuna mAlAkAra ajeya thaa| kauna usakA sAmanA krtaa| magadharAja zreNika bhI ghabarA gayA thaa| usane sAre nagara meM DoMDI piTavA dI ki koI bhI strIpuruSa lakar3I lAne, ghAsa lAne, pAnI lAne, phUla lAne, Adi hetu nagara se bAhara na jAe / jaba rAjA hI yoM bhayabhIta ho to auroM kI to bisAta hI kyA hai| mAno sarvatra bhaya kA sAmrAjya chA gyaa| bheSThiputra sudarzana rAjagRha nagara meM sudarzana nAmaka eka vaibhavazAlI zreSThiputra nivAsa karatA thaa| dhana, sampatti, sAdhana, upakaraNa, sevaka paricAyaka Adi saba prakAra kI sukha-suvidhAoM se vaha yukta thaa| usakI raga-raga meM, asthiyoM ke kaNa-kaNa meM dharma ke prati avicala niSThA thii| vaha nirgrantha-pravacana ko yathArtha, paramArtha, parama satya aura parama kalyANakArI mAnatA thaa| vaha jIva-ajIva, Asrava-savara-nirjarA, puNya-pApa, bandha tathA mokSa-nava tattva kA vettA thA / vaha zramaNopAsaka thaa| zIlavrata, guNavrata, tyAga, pratyAkhyAna Adi meM usakI hArdika abhiruci thii| usa ora vaha satat sakriya thaa| zramaNa-nirgranthoM ko zuddha azana, pAna, khAdya, svAdya Adi AhAra, vastra, pAtra, kambala, pAda-proJchana, rajoharaNa, pITha, jhalaka, zayyA, saMstAraka auSadha, bheSaja, Adi niravadya padArthoM kA dAna dene meM sadA utsuka evaM utkaNThita rahatA thA / aisA kara vaha apane ko bar3A lAbhAnvita mAnatA thaa| ____ 2010_05 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bhagavAna mahAvIra kA rAjagRha-padArpaNa bar3A uttama saMyoga banA, usa samaya zramaNa bhagavAna mahAvIra gajagaha pdhaare| nagaropakaNTha meM avasthita guNazIla caitya meM viraaje| nagara meM carcA calI--svayaM sambuddha, tIrthakara, dharma-tIrtha pravartaka, paramapuruSottama bhagavAna mahAvIra kA yahA~ padArpaNa huA hai / devAnupriyo ! bhagavAn ke nAma zravaNa karanA bhI atyanta suphalaprada hai, phira unake darzana karane, unheM vandana karane, namana karane, unakI stavanA karane evaM paryupAsanA karane kA to kahanA hI kyA ! unake Arya- sadguNa-niSpanna, saddharmamaya eka suvacana kA zravaNa bhI bahuta bar3I bAta hai, phira vipula- vistRta artha ke grahaNa kI to bAta hI kyA ? | loga isa prakAra carcA to kara rahe the, kintu, arjuna mAlAkAra ke bhaya se kisI ko yaha sAhasa nahIM hotA thA ki vaha bhagavAna kI sannidhi meM jAe, unake caraNoM meM apanI zraddhA, bhakti samarpita kre| bhagavAna ke darzanArtha sudarzana kI utkaNThA sudarzana ne logoM ke muMha se bhagavAn mahAvIra ke pAvana padArpaNa kI bAta sunI, usake mana meM yaha bhAva jagA, saMkalpa utpanna huA-bhagavAn rAjagRha meM padhAre haiM, guNazIla caitya meM virAje haiM, mujhe cAhie, maiM unake darzana karane, unako vandana-namana karane jaauuN| mAtA-pitA se nivedana sudarzana apane mAtA-pitA ke pAsa gayA aura unase kahA-"kalyANamaya, maMgalamaya, divya dyutimaya, parama upAsya bhagavAn mahAvIra ke darzana hetu, unheM vandana-namana karane hetu, unakA satkAra-sammAna karane hetu, unakI paryapAsanA karane hetu maiM jAne ko utkaMThita hU~, kRpayA AjJApita kreN|" mAtA-pitA ne kahA-"putra ! rAjagaha nagara ke bAhara raudra, caMDa, vikarAla arjuna mAlAkAra pratidina chaH puruSoM tathA eka strI kI hatyA karatA ghUma rahA hai; isalie tumheM nagara se bAhara jAne kI hama kaise AjJA deN| acchA yahI hai, tuma zramaNa bhagavAn mahAvIra ko yahIM se vandana-namana kara lo|" sudarzana bolA-"mAtA-pitA ! prabhu mahAvIra jaba svayaM padhAre haiN| to yaha kaise ucita hogA, maiM yahIM, se unako vandana-namana kara luuN| maiM vahIM, jahA~ ve virAjita hai upasthita hokara vandanA, namaskAra evaM paryupAsanA karanA cAhatA huuN| Apa svIkRti pradAna kreN|" manujJA : svIkRti mAtA-pitA ne sudarzana ko aneka yuktiyoM dvArA samajhAne kA prayatna kiyA, mauta ke khatare se use bAra-bAra AgAha karAyA, kintu, ve kisI bhI taraha sudarzana ko ghara se hI bhagavAn ko vandana-namana kara paritoSa mAnane meM sahamata nahIM kara ske| usakI asIma utkaNThA evaM utsukatA dekhate ve antataH niSedha nahIM kara ske| mana se na cAhate hue bhI unhoMne use svIkRti dI, kahA-"jisase tumheM sukha ho-AtmaparitoSa ho, vaisA kro|" mAtA-pitA kI anujJA prApta kara sudarzana bahuta prasanna huaa| usane snAna kiyA, ____ 2010_05 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-arjuna mAlAkAra : aMgulimAla 417 svaccha, prAvezya-sabhA meM dhAraNa karane yogya mAMgalika vastra pahane, halake, kintu, bahumUlya AbhUSaNa dhAraNa kiye| ghara se paidala hI niklaa| rAjagRha nagara ke bIco-bIca hotA huA mudgarapANi yakSa ke Ayatana se na ati dUra na ati samIpa-thor3I hI dUra se nikalatA huaa| guNazIla catya kI ora jAne lagA, jahA~ bhagavAn mahAvIra virAjita the| yakSAviSTa mAlAkAra kA kopa __ yakSAviSTa arjuna mAlAkAra ne sudarzana ko udhara se nikAlate hue dekhaa| vaha bhISaNa krodha, roSa evaM kopa kI jvAlA se jala uThA, sahasrapala parimANopeta bhArayukta loha-mudgara ko ghumAne lagA tathA sudarzana kI ora Age bar3hane lagA / sudarzana kI usa para najara pdd'ii| use apanI ora AtA huA dekhaa| usake hAthoM use apanI mRtyu saMbhAvita lagI, kintu, vaha jarA bhI bhayabhIta trasta, udvigna aura kSubdha nahIM huaa| vaha to prabhu mahAvIra kA upAsaka thA, AtmA ke amaratva meM vizvasta thA, bhayAkrAnta kyoM hotA ? vaha Atmastha rahA / sudarzana dvArA sAgAra anazana kA svIkAra sudarzana ne nirbhIka bhAva se apane vastra ke aMcala dvArA bhUmi kA pramArjana kiyaa| pUrva dizA kI ora mukha kiyaa| bhUmi para baMThA apane aMjalibaddha hAthoM se mastaka ko chUtA huA bolA-"aba taka jitane arhat ho cuke haiM, siddhatva prApta kara cuke haiM, maiM unheM namaskAra karatA huuN| mokSodyata , tIrthakara prabhu mahAvIra ko namaskAra karatA huuN| ___"maiMne aba se pUrva bhagavAn mahAvIra se sthUla prANAtipAta-hiMsA, sthUla mRSAvAda asatya tathA sthala adattAdAna-caurya kA pratyAkhyAna, svapatnI saMtoSamUlaka kAma-saMyama aura icchA-parimANa-parigraha ke sImAkaraNa kA vrata jIvana bhara ke lie svIkAra kiyA thaa| aba maiM upasthita upasarga ko dRSTi meM rakhatA huA sApavAda rUpa meM unhIM zramaNa bhagavAn mahAvIra ke sAkSya se hiMsA, asatya, caurya, abrahmacarya tathA pari graha kA sampUrNarUpa meM pratyAkhyAna karatA huuN| krodha, mAna- ahaMkAra, mAyA-chala-pravaMcanA, lobha, prema-aprakaTa mAyA va lobhajanita priya yA rucigamya bhAva, dveSa-avyakta mAna va krodha-prasUta apriya yA aprItirUpa bhAva kalaha lar3AI-jhagar3A, abhyAkhyAna -mithyA doSAropaNa, paizunya-cugalI, kisI ke hoteanahote doSoM kA pITha pIche prAkaTya, para-parivAda-nindA rati-mohanIya karma ke udaya ke pariNAma-svarUpa asaMyatAcaraNa meM sukha-mAnyatA-rucizIlatA, arati-mohanIya karma ke udaya ke pariNAma-svarUpa saMyama meM arucizIlatA, mAyAmRSA-mAyA yA chalapUrvaka asatyabhASaNa evaM mithyAdarzana zastra--mithyAtvarUpa kaMTaka kA jIvana bhara ke lie pratyAkhyAna karatA huuN| ___ "yadi maiM isa upasarga se baca gayA to isa pratyAkhyAna kA paripAraNa kara AhAra Adi grahaNa kruuNgaa| yaha mujhe kalpya hai|" upasthIyamAna upasarga ko dekhate hue sudarzana ne sAgAra pratimA-sApavAda anazana svIkAra kiyaa| mAlAkAra kA parAbhava : upasarga kA apagama yakSAviSTa mAlAkAra arjuna vahA~ aayaa| sudarzana ke cAroM ora ghUmatA rahA, kintu, apane teja se vaha use abhibhUta nahIM kara sakA, na usa para prahAra hI kara skaa| taba vaha ____ 2010_05 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 sudarzana ke samakSa Akara khar3A ho gayA aura ninimeSa dRSTi se use dIrgha samaya taka nihAratA rhaa| mudgarapANi yakSa ne arjuna mAlAkAra ko vipramukta kara diyA-vaha usake zarIra se nikala gayA aura sahasrapalaparimANopeta loha-mudgara ko liye usI dizA meM calA gayA, jisa dizA se AyA thaa| arjuna mAlAkAra yakSa se chUTate hI dhar3Ama se pRthvI para gira par3A, behoza ho gyaa| zramaNopAsaka sudarzana ne dekhA, upasarga dUra ho gayA hai, taba usane apanI pratimA pArita kI-apanA vrata parisampanna kiyaa| bhagavat darzana kI utsukatA kucha samaya bAda arjuna mAlAkAra Azvasta huA, yathAvat rUpa meM svastha huA aura sudarzana se bolA- "devAnupriya ! tuma kauna ho? kahA~ jA rahe ho ?" sudarzana ne kahA- 'maiM sudarzana nAmaka zramaNopAsaka huuN| jIva, ajIva Adi nau tattvoM kA maiMne jJAna prApta kiyA hai / guNazIla caitya meM bhagavAna mahAvIra virAjita haiM, maiM unako vandana karane, unakI bhakti karane vahA~ jA rahA hai|" __arjuna mAlAkAra bolA-"devAnupriya ! maiM bhI cAhatA hU~, tumhAre sAtha calUM, bhagavAn ra ko vandana-namana karU~, usakA satkAra-sammAna kruuN| ve kalyANamaya, maMgalamaya evaM divyatAmaya haiN| unakI paryupAsanA kruuN|" sudarzana bolA-'devAna priya ! jisase tumheM sukha ho, vaisA karo, vilamba mata kro|" bhagavAna ke darzana-vandanArtha jAne meM arjuna kI utsukatA bddh'ii| sudarzana use sAtha liye guNazIla caitya meM AyA, jahA~ bhagavAn mahAvIra virAjita the| usane arjuna mAlAkAra ke sAtha bhagavAn ko tIna bAra AdakSiNa-pradakSiNA kara vandana kiyA, namaskAra kiyaa| vandana-namaskAra kara kAyika, vAcika va mAnasika rUpa se paryupAsanA kii| kAyika paryupAsanA ke rUpa meM hAtha-pairoM ko saMkucita kiye hue-sikor3e hue, zuzrUSA--sunane kI icchA karate hue, namaskAra karate hue, bhagavAn kI ora muMha kiye, vinaya se hAtha jor3e hue sthita rhaa| vAcika paryupAsanA ke rUpa meM jo bhagavAn bolate the, unake lie yaha aisA hI hai bhante ! yahI tathya hai bhagavan ! yahI satya hai prabho! yahI sandeha rahita hai svAmin ! yahI icchita hai bhante ! yahI pratIcchita - svIkRta hai prabho ! yahI icchita-pratIcchita hai bhante ! jaisA Apa kaha rahe haiM / isa prakAra anukUla vacana bolatA rahA / mAnasika paryupAsanA ke rUpa meM apane meM atyanta saMvega-mokSopayukta bhAva utpanna karatA huA tIvra dharmAnurAga se anurajita rhaa| bhagavAn dvArA dharma-dezanA : arjuna dvArA pravrajyA bhagavAn mahAvIra ne zramaNopAsaka sudarzana, arjuna mAlAkAra tathA mahatI-vizAla pariSad ko dharmopadeza diyaa| sudarzana bhagavAn kA upadeza zravaNa kara apane ghara lauTa gyaa| arjuna mAlAkAra bhagavAn mahAvIra kI dharma-dezanA suna kara atyanta ullasita tathA harSita huA / citta meM Ananda evaM prasannatA kA anubhava karatA huA, atyanta saumya mAnasika bhAvoM se yukta tathA harSAtireka se AhlAdita huaa| zramaNa bhagavAn mahAvIra ko tIna bAra ____ 2010_05 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathA tuyoga ] kathAnuyoga - arjuna mAlAkAra : aMgulimAla 416 AdakSiNa- pradakSiNA kI, vandana - namaskAra kara vaha bolA - " bhagavan ! mujhe ninnratha-pravacana meM zraddhA hai, vizvAsa hai / nirgrantha-pravacana mujhe priya hai, rucikara hai / vaha tathya hai, satya hai, maiM Apase nirgrantha-dIkSA -- pravrajyA svIkAra karanA cAhatA / " bhagavAn ne kahA - "devAnu priya ! jisase tumhArI AtmA meM sukha upaje, vaisA hI kro| isameM vilamba mata karo / " taba arjuna mAlAkAra uttara-pUrva dizA-bhAga meM IzAna koNa meM gayA, svayaM apane mastaka ke kezoM kA pAMcamuSTika luJcana kiyA aura anagAra kI bhUmikA meM saMpratiSTha huA, saMyama va tapa ke patha para ArUr3ha huA / dvidaivasika tapomaya abhipraha jisa dina arjuna mAlAkAra ne pravrajyA grahaNa kI thI, usI dina se usane bhagavAn mahAvIra ko vandana namana kara yaha abhigraha svIkAra kiyA ki maiM Aja se bele-bele tapa dvArA do-do dinoM ke anazana - upavAsa dvArA AtmA ko bhAvita karatA huA - Atma-bhAva meM ramaNa karatA huA dhArmika jIvana jIUMgA / apane isa abhigrahika saMkalpa ke anusAra mAlAkAra arjuna, jo aba zramaNa arjuna thA, vicarane lagA / usakA samasta jIvana-krama bar3A tapomaya ho gayA / dvidivasIya upavAsa ke pAraNe ke dina vaha pahale pahara meM svAdhyAya karatA, dUsare pahara meM dhyAna karatA aura tIsare pahara meM bhikSA hetu rAjagRha nagara meM ghUmatA / logoM dvArA bhartsanA : utpIr3ana zramaNa arjuna ko rAjagRha meM ucca, nIca, madhyama kuloM meM bhikSArtha bhramaNa karate dekhakara rAjagRha ke aneka strI, puruSa, bAlaka, taruNa, vRddha - vibhinna nAgarika usakI bhartsanA karane lagate / koI kahatA - isane mere pitA kA vadha kiyA hai / koI kahatA - isane merI mAtA kI hatyA kI hai| isane mere bhAI ko mArA hai, bahina ko mArA hai, putravadhU ko mArA hai / putrI ko mArA hai, sambandhiyoM ko mArA hai; yoM kaha-kaha kara aneka vyakti use gAlI dete, usakA apamAna karate, tiraskAra karate, usakI avahelanA karate, nindA karate, garhA karate, koI use dhamakAtA, koI tarjanA detA, IMTa, patthara, lakar3I Adi se tAr3ita karatA / sahiSNutA kI parAkASThA kitanA vilakSaNa parivartana arjuna meM huA, kabhI krodhAnala se dhadhakatA arjuna Aja atyanta zAnta thA, nirvaira aura nidveSa thA / vaha gAliyA~, apamAna, tiraskAra, avahelanA, nindA, garhA, pratAr3anA, tarjanA, mAra, prahAra -- saba samatva-bhAva ke sAtha sahatA jAtA / vaha itanA sahiSNu evaM udAtta ho gayA thA ki ina kaSToM ko, pariSahoM ko karma * nirjaraNa kA hetu samajha kara apane ko lAbhAnvita mAnatA, upakRta mAnatA / aisI sthiti meM bhikSATana karate hue zramaNa arjuna ko kabhI apekSita bhikSA milatI, kabhI nahIM miltii| kabhI bhojana milatA to pAnI nahIM milatA, kabhI pAnI milatA to bhojana nahIM miltaa| kintu, zramaNa arjuna titikSA - mumukSA- bhAva se yaha saba saharSa sahatA / jaisA, jitanA thor3e bahuta parimANa meM prAsuka AhAra pAnI prApta hotA, usameM vaha jarA bhI 2010_05 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 dInatA, vimanaskatA, kaluSatA, AkulatA evaM khinnatA kA anubhava nahIM karatA / use grahaNa karatA, usameM Atma-toSa maantaa| bhagavAn ko paryupAsanA vaha bhikSA lekara rAjagRha se nikalatA, guNazIla caitya meM, jahA~ bhagavAn mahAvIra avasthita the, AtA / vahA~ bhagavAn se na ati dUra, na ati samIpa upasthita hokara, gamanAgamanasambandhI pratikramaNa kara, bhikSAcaryA meM jJAta-ajJAta rUpa meM AcIrNa doSoM kI AlocanA kara bhikSA meM prApta AhAra-pAnI bhagavAn ko dikhalAtA / una kI AjJA prApta kara vaha mUrchA, Asakti aura rAga-rahita ho AhAra-pAnI grahaNa karatA / jisa prakAra sarpa apane bila meM sIdhA praveza kara jAtA hai, usI prakAra vaha bhojana kA kavala AsvAda rahita aura moha rahita bhAva ke sAtha sIdhA apane gale meM utAra letaa| yahI usakA dainandina krama thaa| tadanantara bhagavAn mahAvIra rAjagRha nagara ke upakaNThavartI guNazIla nAmaka caitya se vihAra kara gaye, janapadoM meM vicaraNa karane lge| samAdhi-maraNa anagAra arjuna ne udAra, utkRSTa, uttama evaM pavitra bhAva se gahIta atyanta kalyANakara, zreyaskara tapazcaraNa dvArA AtmA ko anUbhAvita karate hue-AtmA kA abhyudaya evaM unnayana sAdhate hue chaH mAsa paryanta zramaNa-paryAya kA-sAdhu-jIvana kA paripAlana kiyaa| phira pandraha divasIya saMlekhanA-anazana ke sAtha usane samAdhi-maraNa prApta kiyaa| jisa kArya ko sAdhane hetu nirgrantha-jIvana svIkAra kiyA thA, use sAdha liyaa| usane siddhatva, buddhatva, muktatva prApta kara liyaa|' aMgulimAla rakta-raMjita dasyu aMgulimAla eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAn tathAgata anAtha piNDika ke jetavana nAmaka udyAna meM pravAsa karate the| usa samaya rAjA prasenajit ke rAjya meM aMgulimAla nAmaka dasyu thaa| vaha baDA bhayAnaka thaa| usake hAtha sadA rakta-rajita rahate the| vaha rAta-dina mAra-kATa meM lagA rahatA thaa| prANiyoM ke prati usake mana meM jarA bhI dayA nahIM thii| usane gA~voM ko ujADa DAlA, nigamoM ko ujAr3a DAlA, janapada ko ujAr3a ddaalaa| tathAgata kA ana gamana eka dina kI ghaTanA hai, prathama prahara kA kAla thaa| bhagavAn tathAgata ne cIvara dhAraNa kiye, hAtha meM pAtra liyA bhikSA ke lie zrAvastI meM praveza kiyaa| zrAvastI meM bhikSA grahaNa kI, AhAra kiyA, apanA Asana, pAtra cIvara smbhaale| usI mArga kI ora cala par3e, jidhara DAkU aMgulimAla rahatA thA / vAloM, caravAhoM, kisAnoM tathA pathikoM ne bhagavAn ko udhara jAte dekhaa| unhoMne bhagavAn se kahA-"zramaNa ! isa mArga para mata jaao| isa mArga meM Age atyanta bhayAvaha, khuna se raMge hAthoM vAlA, nirantara mArakATa meM lagA, ati nirdaya aMguli 1. AdhAra-antakRddazA sUtra, SaSTha varga, tRtIya adhyayana / 2010_05 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga--arjuna mAlAkAra : aMgulimAla 421 mAla DAka rahatA hai| usane gA~voM ko nigamoM ko evaM janapada ko ujAr3a DAlA hai| vaha manuSyoM kI nirmama hatyA kara unakI aMguliyoM kI mAlA dhAraNa karatA hai| zramaNa ! isa rAste se bIsa-bIsa, tIsa-tIsa, cAlIsa-cAlIsa, pacAsa-pacAsa manuSya ekatra hokara jAte haiM, phira bhI ve usase baca nahIM paate|" unake yoM kahane para bhI bhagavAn mauna dhAraNa kiye apane rAste para Age bar3hate rhe| una gvAloM, caravAhoM, kisAnoM tathA pathikoM ne bhagavAn ko dUsarI bAra phira vaisA kahA, tIsarI bAra phira vaisA kahA, para bhagavAn usa ora kucha bhI dhyAna diye binA mauna-bhAva se apane mArga para gatizIla rhe| aMgulimAla kI stabdhatA DAkU aMgulimAla kI dUra se hI bhagavAn tathAgata para dRSTi pdd'ii| unako bedhaDaka Ate dekhakara use bar3A acaraja huaa| vaha mana-hI-mana kahane lagA, isa mArga se dasa, bIsa, tIsa, cAlIsa, pacAsa puruSa bhI calate haiM, Ate haiM, ve bhI mere hAtha se nahIM baca pAte / yaha zramaNa advitIya -ekAMkI Age bar3hA A rahA hai, mAno merA yaha apamAna karanA cAhatA ho, kyoM na maiM isakI hatyA kara duuN| yaha socakara aMgulimAla ne apanI talavAra, DhAla sambhAlI, dhanuSa para bANa car3hAyA aura vaha bhagavAn kI tarapha calA / tathAgata ne apanI aisI yoga-Rddhi prakaTa kI ki DAkU aMgulimAla pUrI tejI se daur3akara bhI bhagavAn taka nahIM pahu~ca sakA, jo dhImI cAla se cala rahe the| AzcaryAnvita apanI yaha dazA dekhakara aMgulimAla vicAra karane lagA-yaha kaisA Azcarya hai ! maiM pahale daur3ate hue hAthI kA pIchA kara pakar3a letA thA, ghor3e kA pIchA kara pakar3a letA thA, ratha kA pIchA kara pakar3a letA thA, hariNa kA pIchA kara pakar3a letA thA, kintu, manda gati se calate hue isa zramaNa taka pUrI tejI se daur3akara bhI nahIM pahuMca paataa| tathAgata ke sAtha pAlApa aMgulimAla khar3A huA aura bhagavAn se bolA--sthita raho-khar3e rho|" bhagavAn ne kahAM-"aMgulimAla ! maiM to sthita hU~, tuma bhI sthita ho jaao|" yaha sunakara DAkU aMgulimAla socane lagA- zAkya-vaMza meM utpanna zramaNa satyabhASI -saca bolane vAle, satya pratijJa - apanI pratijJA ko sacAI se nibhAne vAle hote haiM, kintu yaha zramaNa to cala rahA hai aura kahatA hai, maiM sthita huuN| maiM isa sambandha meM kyoM nahIM prazna karUM ki tuma aisA kyoM kahate ho ? yaha socakara aMgulimAla ne bhagavAn se kahA-"zramaNa ! tuma to jA rahe ho, cala rahe ho, phira kahate ho ki maiM sthita haiM, khar3A hU~, mujhe tuma asthita kahate ho / zramaNa ! maiM tumase pUchatA hU~, yaha saba tuma kaise kahate ho?" bhagavAn ne kahA- "aMgulimAla ! maiM jagat ke samagra prANiyoM kI hiMsA se virata haiM; isalie maiM sthita huuN| tuma prANiyoM kI hiMsA se avirata ho, asaMyata ho; isalie tuma asthita ho|" bhagavAn ke vacana se DAkU aMgulimAla kA hRdaya parivartita ho gyaa| usane socA ____ 2010_05 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 isa mahAvana meM aise mahAzramaNa ke darzana kA suavasara mujhe milA, maiM una pApoM kA parityAga kara dUM, jinheM cira kAla se karatA A rahA huuN| aMgulimAla kI pravrajyA aMgulimAla antaHprerita huaa| usane apanI talavAra, dUsare zastra khaDDe meM, prapAta meM, nAle meM pheMka ddaale| vaha bhagavAn ke caraNoM meM AyA, vaMdanA kI, nivedana kiyA"bhante ! mujhe pravrajyA deN|" parama kAruNika, mahAn RSi-mahAn draSTA, manuSyoM tathA devatAoM ke zAstA bhagavAn tathAgata ne bar3e karuNApUrNa zabdoM meM aMgulimAla se kahA- "Ao bhikSu !" bhagavAn kI yaha vANI hI aMgulimAla kI pravrajyA thii| bhagavAn tathAgata ne AyuSmAn aMgulimAla ko apanA anugAmI bhikSu bnaayaa| bhagavAn zrAvastI aaye| vahA~ anAthapiNDika ke jetavana nAmaka udyAna meM tthhre| prasenajit kA abhiyAna usa samaya kozala nareza ke rAjaprAsAda ke dvAra para logoM kI bhIr3a ikaThaTI thI, kolAhala thaa| loga jora-jora se rAjA ko saMbodhita kara kaha rahe the-"rAjan ! tumhAre rAjya meM aMgulimAla nAmaka DAkU hai| usane gA~voM ko, nigamoM ko, janapada ko ujAr3a diyA hai| vaha manuSyoM kI hatyA kara unakI aMguliyoM kI mAlA dhAraNa karatA hai / rAjan ! use niyantrita kro|" rAjA prasenajit ne pAMca sau azvArohI sainika apane sAtha liye| dopahara ko usane zrAvastI se prasthAna kiyaa| jidhara jetavana udyAna thA, gyaa| jitanI dUra taka vAhana jAtA thA, utanI dUra taka vAhana dvArA gyaa| jahA~ vAhana nahIM jAtA thA, vahA~ vAhana se utarA, paidala calA, jahA~ bhagavAn tathAgata the, vahA~ gyaa| tathAgata kA prazna rAjA ne bhagavAn ko vandana, abhivAdana kiyaa| aisA kara vaha eka ora baiTha gyaa| eka ora baiThe rAjA prasenajit ko bhagavAn tathAgata ne kahA---'rAjan ! kyA tuma para magadha nareza zreNika bimbasAra kruddha huA hai ? kyA vaizAlI ke licchavi tuma para Rddha hue haiM ? kyA tumase virodha rakhane vAle rAjA tuma para kruddha hue haiM ? jo tuma isa prakAra cale ho?" prasenajit bolA-'bhante ! na mujha para magadha nareza zreNika bimbasAra kruddha hai, na vaizAlI ke licchavi hI Rddha hue haiM aura na mujhase virodha rakhane vAle rAjA hI mujha para kruddha haiM / bhante ! mere rAjya meM bhayAnaka rakta-raMjita hAthoM vAlA, nirantara mArakATa meM lagA rahane vAlA dayAhIna aMgulimAla nAmaka DAkU hai / maiM usI ke nivAraNa hetu jA rahA huuN|" bhagavAn bole-'rAjan ! yadi tuma aMgalimAla ko dAr3hI-mUMcha muMDAye, gerue vastra pahane, gRha-tyAga kiye, pravrajyA grahaNa kiye prANi-vadha se, corI se, asatya se virata hue, dina meM eka bAra bhojana karane vAle, brahmacarya kA pAlana karane vAle, zIla kA AcaraNa karane vAle dharmaniSTha ke rUpa meM dekho to tuma kyA karo?" ____ 2010_05 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga -arjuna mAlAkAra : aMgulimAla 423 prasenajit kA usara rAjA prasena jit bolA-"bhante ! yadi aisA ho to hama pratyutthAna kareMge, unheM dekha svAgatArtha uttheNge| unheM Asana, vastra, bhojana, AstaraNa-auSadhi Adi grahaNa karane hetu Amantrita kreNge| unake dharmaniSTha jIvana ke saMrakSaNa kI vyavasthA kareMge, kintu, bhante ! aMgulimAla jaise dUSita zIlayukta, pApayukta puruSa ko aisA zIla, aisA saMyama kahA~ se prApta hogA?" tathAgata dvArA aMgulimAla kA paricaya usa samaya AyuSmAn aMgulimAla bhikSu ke rUpa meM bhagavAn ke nikaTa baiThA thA / bhagavAna ne usakI dAhinI bA~ha ko pakar3A aura rAjA prasenajit ko batalAyA- "rAjan ! yahI aMgalimAla hai|" rAjA prasenajit ne usakI ora dekhA, bhayabhIta huA, hakkA-bakkA raha gyaa| usake roMgaTe khar3e ho gye| taba bhagavAn ne rAjA prasenajit ko Azvasta karate hue kahA-"rAjan ! aba bhaya mata karo, aba bhaya karane kA koI kAraNa nahIM hai|" prasenajit aura aMgulimAla kA saMlApa ___bhagavAn ke mukha se yaha sunakara rAjA prasenajit ke mana meM jo bhaya utpanna huA thA, jo stabdhatA huI thI, romAMca huA thA, vaha saba miTa gyaa| rAjA, jahA~ AyuSmAn aMgulimAla thA, vahA~ gayA aura jA kara kahA -''Apa Arya aMgulimAla haiM ?" aMgulimAla bolA- "hAM rAjan ! maiM aMgulimAla huuN|" prasenajit ne pUchA-"Arya ! Apake pitA kisa gotra ke the ? mAtA kisa gotra kI thI?" aMgulimAla ne uttara diyA- 'mere pitA gAryagotrIya the tathA mAtA maitrAyaNIgotrIyA thii|" prasenajit kahane lagA --"Arya gArya-maitrAyaNI-putra aMgulimAla ! Apa sukha se rheN| maiM ApakI vastra, bhojana, Asana, AstaraNa, auSadhi Adi dvArA sevA karanA cAhatA huuN|" AyuSmAn aMgulimAla ne taba una vastuoM kI AvazyakatA nahIM smjhii| vaha Avazyaka sAdhana yukta thaa| usane mahArAja prasenajit se kahA-"rAjan ! mere tInoM cIvara vidyamAna haiM, paripUrNa haiM / mujhe abhI aura kucha nahIM caahie|" taba rAjA prasenajit vahA~ se uThA, jahA~ bhagavAn tathAgata the, vahA~ AyA, bhagavAn ko vandana-namana kiyaa| vandana-namana kara vaha eka ora baiTha gyaa| baiTha kara bhagavAn se nivedana karane lagA--"bhante ! bar3A Azcarya hai, bar3I vicitra bAta hai, jinakA damana kiyA jAnA zakya nahIM hai, unheM Apa damita karate haiM, dama yukta banAte haiM, jo azAnta hai, unheM zAnta banAte haiM, jo parinirvANa-vimukha haiM, unheM parinirvANonmukha banAte haiM, jinakA hama daNDa dvArA, hathiyAra dvArA damana nahIM kara sake unakA Apane binA daNDa, binA zastra damana kiyaa| 2010_05 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 "bhante ! aba AjJA kIjie, hama jAnA cAhate haiM, hamAre anya aneka kArya haiM, jo hameM karane haiN|" bhagavAn ne kahA - "rAjan ! jaisA ThIka lage, kro|" rAjA prasenajit Asana se uThA, bhagavAn ko abhinamana kiyA, pradakSiNA kI aura vahA~ se calA gyaa| aMgulimAla kI karuNA AyuSmAn aMgulimAla ne prathama prahara ke samaya apane cIvara dhAraNa kiye, pAtra liye, vaha bhikSA ke lie zrAvastI meM praviSTa huaa| bhikSArtha ghUmate hue AyuSmAn aMgulimAla ne eka strI ko dekhA, jo mUDhagarbhA-vighAtagarbhA thI--jisakA garbha peTa meM mara dhukA thA / vaha bar3I duHkhita evaM pIr3ita thii| aMgulimAla ko yaha dekhakara bar3A kaSTa huaa| vaha socane lagA-hAya ! isa jagat meM prANI kitane duHkhita haiM, pIDita haiM, / agAlima aMgalimAla zrAvastI meM bhikSA-grahaNa kara, AhAra kara, vApasa jahA~ the, vahA~ aayaa| bhagavAn ko abhivAdana, vandana namana kara eka tarapha baiThA aura usane bhagavAn se kahA--"bhante ! jaba maiM prathama prahara meM bhikSA hetu zrAvastI meM gayA to maiMne eka mUDhagarbhA mahilA ko dekhA-vaha bar3A duHkha pA rahI hai|" mUDhAgarbhA kA kaSTa-nivAraNa bhagavAn bole-"AyuSmAn aMgulimAla ! tuma vahAM jAo, jahA~ vaha strI hai| vahA~ jAkara tuma usase kaho-"bahina ! yadi maiMne janma se lekara aba taka jAna-bUjhakara prANiyoM kA vadha nahIM kiyA ho to isa satya ke prabhAva se tumhArA, tumhAre garbha kA maMgala ho|" aMgulimAla ne kahA- "bhante ! yadi maiM aisA kahUM to yaha asatya-bhASaNa hogaa| bhante ! maiMne to jAna-bUbha kara aneka prANiyoM kI hatyA kI hai|" bhagavAn phira bole- aMgulimAla ! jaisA maiM kahatA hU~, tuma vaisA hI kro| tuma usa strI ke pAsa jAkara kaho-bahina ! yadi maiMne Arya-janma meM utpanna hokara--Arya-kula meM janma lekara, jAna-bUjhakara prANiyoM kA vadha nahIM kiyA ho to tumhArA maMgala ho, tumhAre garbha kA maMgala ho|" aMgulimAla bolA-'acchA bhante ! maiM aisA ho kruuNgaa|" vaha usa strI ke pAsa AyA aura usane vaisA hI khaa| phalata: strI kA du:kha miTa gayA, garbha kA kaSTa miTa gyaa| ahaMtoM meM eka __ AyuSmAn aMgulimAla-pramAda rahita ho saMyama kI ArAdhanA karatA huA vihAra karatA rahA / usane anavarata sAdhanA dvArA sarvazreSTha brahmacarya-phala kA isI janma meM sAkSAtkAra kara liyaa| usakA brahmacarya-pAlana sagha cUkA, janma-maraNa kI paramparA kSINa ho gaI, jo karaNIya thA, vaha kRta ho gyaa| vaha arhatoM meM eka huA / karma-vipAka eka dina kI bAta hai, prathama prahara meM aMgulimAla cIvara dhAraNa kara bhikSA hetu zrAvastI meM gyaa| kisI ne usa para patthara pheMkA / patthara usakI deha para lgaa| kisI dUsare ____ 2010_05 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-arjuna mAlAkAra : aMgulimAla 425 ne DaMDA pheMkA / DaMDA usake lagA, vaha Ahata huaa| kisI ne usa para kaMkar3a pheMke / yoM usake pUrvavartI dasyu-jIvana ko yAda kara kara loga usa para prahAra karate hI gaye / aMgulimAla lahU-luhAna ho gyaa| usakA sira phaTa gayA, pAtra bhagna ho gaye, cIvara phaTa gye| vaha, jahA~ bhagavAn the, vahA~ gyaa| bhagavAn ne aMgulimAla ko dUra se hI usa hAlata meM Ate hue dekhaa| use saMbodhita kara unhoMne kahA-"brAhmaNa ! tumane aMgIkAra kara liyA, aMgIkAra kara liyaa| jina karmoM ke phala ke paripAka ke lie saikar3oM varSa, sahasroM varSa naraka meM duHkha jhelane par3ate, brAhmaNa ! usa karma-vipAka ko tuma isI janma meM aMgIkAra kara rahe ho, karma-phala ko bhoga rahe ho|" dhyAna-rata, vimukti-sukha, udgAra AyuSmAn aMgulimAla ekAnta meM dhyAna-rata huaa| use vimukti-sukha kI anubhUti hone lgii| usa samaya usake mukha se ye udgAra nikale-"jo pahale arjana karatA hai, karma saMgRhIta karatA hai, phira unakA mArjana kara DAlatA hai, unheM miTAkara apane ko svaccha banA letA hai, vaha puruSa, jaise bAdaloM se mukta candra apanI prabhA phailAtA hai, usI prakAra loka ko prabhAmaya, udyotamaya banAtA hai| "jisake dvArA kiye gaye pApa-kRtya--akuzala-karma puNya-kRtyoM dvArA AvRta ho jAte haiM, jisake pApa-karmoM kA sthAna puNya-karma le lete haiM, jo pApI ke sthAna para puNyAtmA bana jAtA hai, bAdaloM se mukta candra jaise apanI prabhA phailAtA hai, usI prakAra vaha puruSa usa loka ko prabhAmaya, udyotamaya banAtA hai| "jagata meM jo yUvA bhikSa buddha-zAsana meM tanmaya rahatA hai, jar3A rahatA hai, bAdaloM se makta candramA jaise apanI prabhA phailAtA hai, usI prakAra vaha isa loka ko prabhAmaya, udyotamaya banAtA hai| "mere dharmodgAra ye dizAe~ suneM, dik sthita loga suneM / ve buddha-zAsana se apane ko jodd'eN| dharma-preraka saMtajana dizAoM kA sevana kareM-tadvartI logoM ko utprerita kareM udbodhita kreN| "dizAe~ zAntimaya dharma ko suneM, sevana kreN|" "jo saba prakAra kI hiMsA se virata hogA, vaha parama zAnti prApta kregaa| vaha sabhI jaMgama-gatizIla, sthAvara-sthitizIla prANiyoM kI rakSA kregaa| "jinake pAsa nAlI hotI hai, ve jala ko sIdhA le jAte haiM, iSu kAra-bANa banAne vAle bANa ko sIdhA karate haiM, kASThakAra kASTha ko-lar3akI ko sIdhA karate haiM, vaise hI jJAnI puruSa apane ko sIdhA karate haiM, damita karate haiN| "koI DaNDe dvArA, koI hathiyAra dvArA, koI kor3e dvArA damana karate haiM, kintu, bhagavAn tathAgata ne merA kisI DaNDe ke binA, hathiyAra ke binA damana kiyA hai| "kabhI maiM hiMsaka ke rUpa meM vikhyAta thaa| vikarAla bAr3ha meM DUbate hue puruSa kI jyoM maiM bhagavAna buddha kI zaraNa meM aayaa| "pahale maiM raktaraMjita hAthoM vAlA aMgulimAla thaa| bhagavAn kI zaraNa meM Ane kA kitanA uttama phala huA, merA bhava-cakra, saMsAra kA jaMjAla miTa gyaa| "maiMne aise bahuta se kukarma kiye, jo durgati meM le jAne vAle haiM / karma karane ke nAte maiM ____ 2010_05 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 unake vipAka se, phala se saMlagna thA, kintu bhagavAn tathAgata kI zaraNa lene se Aja merA vaha karma RNa cuka cukA hai| maiM zAnti se khAtA hU~ - jItA hU~ / "jo manuSya bAla -- ajJAnayukta, durgatiyukta hote haiM, ve pramAdI bane rahate haiM, sadA Alasya meM par3e rahate haiM / jo medhAvI prajJAzIla puruSa hote haiM, ve apramAda yA jAgarUkatA kI utkRSTa dhana ke sadRza rakSA karate haiM / "pramAdI mata bano, kAma bhoga meM Asakta mata raho / jo pramAdazUnya hokara dhyAnarata rahatA hai, vaha parama sukha prApta karatA hai / " merI yaha mantraNA, parAmarza durmantraNA- - anucita mantraNA yA duSparAmarza - anucita parAmarza nahIM hai / maiMne nirvANa kA sAkSAtkAra kara liyA hai, buddha-zAsana ko prApta kara liyA hai, vidyAoM ko prApta kara liyA hai / ' 119 1. AdhAra - majjhimanikAya 2.4.6, aMgulimAla suttanta 353-357 / 2010_05 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAmuyoga ] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka 427 8. rAmacarita : dazaratha jAtaka bhAratIya vAGmaya meM rAma pramukha caritanAyaka ke rUpa meM rahe haiN| unheM uddiSTa kara aneka bhASAoM meM kAvya, mahAkAvya, nATaka Adi sajita hue| jaina-vAGamaya ke antargata prAkRta, saMskRta, apabhraza tathA aneka prAdezika bhASAoM meM rAma para bahata racanAe~ haI. jahA~ unheM eka Adarza nAyaka ke rUpa meM prastuta kiyA gayA hai| vimala sari (lagabhaga prathama zatI) dvArA prAkRta meM racita paumacariyaM saMbhavataH prAcInatama rAmakAvya hai, jo uttara kAla meM vividha bhASAoM meM praNIta rAmasambandhI kAvyoM, purANoM tathA AkhyAnakoM kA upajIvaka rahA hai / jaina-paraMparA meM rAma kA eka nAma padma thaa| prAkRta meM pauma kA 'paDama' rUpa hotA hai| paumacariyaM, paumacariu, padmapurANa ityAdi abhidhAnoM kA yahI kAraNa hai| ayodhyApati dazaratha ke yahA~ rAma, lakSmaNa, bharata tathA zatrughna kA janma, mithilA rAjA janaka kI putrI sItA ke sAtha rAma kA vivAha, kaikeyI dvArA dazaratha se prApta varadAna kI pUrti ke anurUpa rAma kA vana-gamana, anuja lakSmaNa evaM patnI sItA kA sahagamana, bharata dvArA bhAI ko vApasa lauTAne kA prayAsa, laMkApati rAvaNa dvArA sItA kA haraNa, sItA kI khoja, rAvaNa se yuddha, rAvaNa kA vadha, ayodhyA-Agamana, sItA kA nirvAsana, antataH sItA dvArA pravrajyA Adi ghaTanAe~ pUrva-bhava Adi se sambaddha aneka ghaTanAkramoM ke sAtha ukta kRtiyoM meM savistAra varNita haiN| yoM jaina-vAGamaya meM rAma-kAvya-paraMparA kA bar3A vikAsa huA hai| bauddha-vAGmaya ke antargata dazaratha jAtaka meM rAma kA carita hai| vahA~ rAma, lakSmaNa evaM bharata kA dazaratha ke putra evaM sItA kA putrI ke rUpa meM ullekha hai| rAnI dvArA prApta varadAna ke antargata rAma kA vana-gamana, lakSmaNa tathA sItA kA anugama, bharata dvArA rAma ko vApasa lauTAne hetu prayAsa Adi katipaya mukhya-mukhya ghaTanAe~ bhAvAtmaka dRSTi se jaina-rAmacarita ke sAtha milatI haiM, kintu, bahuta saMkSipta haiN| jaina rAmAyaNa meM jahA~ dazaratha ayodhyA ke rAjA ke rUpa meM varNita haiM, vahA~ dazaratha jAtaka meM unheM vArANasI-nareza batalAyA gayA hai / sItA-haraNa Adi prasaMga dazaratha jAtaka meM nahIM hai| rAma vanavAsa kI avadhi samApta hone ke pazcAt vApasa vArANasI Ate haiN| rAma kA Age vArANasI ke rAjA tathA sItA kA rAnI ke rUpa meM ullekha hai| bhAI-bahina ke bIca vaivAhika sambandha kA yaha prasaMga bhArata kI tatkAlIna sAmAjika paramparA kI ora iMgita karatA hai. jaba samAjagata vyavara maryAdAoM kI mUlyavattA, jo yugAnurUpa parivartita hotI rahatI hai, ke anasAra vaha (bhAIbahina kA vivAha-sambandha) asvIkRta evaM avaidha nahIM thaa| zAkya-vaMza meM vaisA saMbhavata: dIrghakAla paryanta pracalita rahA ho| vaise jaina-paraMparAnusAra prAgaitihAsika kAla meM yaugalika vyavasthA ke antargata vaha svIkRta thA hI, jaba eka dampati ke eka putra evaM eka putrI kevala do santAneM hotI thIM, jo taruNa hone para pati-patnI ke rUpa meM pariNata ho jaatiiN| pratIta hotA hai, rAma kA caritanAyaka ke rUpa meM bauddha-paramparA meM adhika vikAsa ____ 2010_05 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 nahIM ho paayaa| ataeva pramukha ghaTanAoM kI mAtra sAMketikatA jaina ghaTanAkrama ke anugata hai, jo yahA~ upasthApita donoM kathanAkoM kI tulanA se spaSTa hai| rAma carita zreNika kI jijJAsA : gautama dvArA uttara ___ eka samaya kI bAta hai, bhagavAna mahAvIra ke jyeSTha antevAsI zramaNa gautama rAjagaha nagara meM padhAre / mahArAja zreNika tathA jana-pariSad unake darzana evaM upadeza-zravaNa hetu ekatra huii| gautama ne pariSad ko dharma-dezanA dete hue aThAraha pApoM se sadA bacate rahane kI preraNA dii| unhoMne prasaMga-vaza batAyA ki sAdhuoM para mithyA-kalaMka lagAne se sItA kI taraha ghora duHkha jhelanA par3atA hai|| mahArAja zreNika ne gaNaghara gautama se isa sambandha meM jijJAsA kii| gautama ne sItA ke pUrva-bhava se lekara usakA samasta jIvana-vRttAnta pariSad ko btlaayaa| sItA kA pUrva-bhava bharata kSetra meM mRNAlakanda nAmaka nagara thA / vahA~ zrIbhUti nAmaka purohita nivAsa karatA thaa| usakI putrI kA nAma vegavatI thaa| eka bAra vahA~ sudarzana nAmaka tyAgI, vairAgI, pratibhAdhArI munivara kA padArpaNa huaa| nagara ke sabhI loga unheM vandana-namana karane unake sAmane ge| unake nirmala, saMyamamaya jIvana tathA upadezoM kI sarvatra prazaMsA hone lgii| vegavatI mithyAdRSTi thI / muni kI prazaMsA use rucI nhiiN| logoM kI dRSTi meM munivara ko girAne hetu vaha unake viruddha jhUThA pracAra karane lgii| vaha kahane lagI-"yaha sAdhu bar3A pAkhaMDI hai / maiMne isako eka nArI ke sAtha brahmacarya-bhagna karate hue dekhA hai|" burI bAta bar3I jaldI phailatI hai| vegavatI dvArA yoM pracAra kie jAne se loga mani kI sarvatra nindA, kaTa AlocanA karane lge| bAta mani taka phuNcii| jhaThe kalaMka tathA dharma kI nindA se unako bar3A duHkha huaa| unhoMne yaha saMkalpa kiyA, jaba taka yaha jhUThA kalaMka nahIM utaregA, taba taka anna-jala grahaNa nahIM karUMgA, kAyotsarga meM saMlagna rhuuNgaa| tadanusAra unhoMne anna-jala lenA chor3a diyaa| zAsana devI ke prabhAva se vegavatI kA muMha zotha se phUla gayA / vaha atyanta pIr3A-grasta ho gii| vaha mana-hI-mana apane kukRtya ke lie pazcAttApa karane lgii| usane prakaTa meM logoM ko batA diyA ki maiMne muni para jhUThA kalaMka lagAyA hai| muni sarvathA nirdoSa haiM / yaha jAnakara saba loga harSita hue| vegavatI svastha huii| usane yathAsamaya dharmopadeza sunA, dharma aMgIkAra kiyaa| vaha apanA AyuSya pUrNakara, kAla-dharma prApta kara prathama svarga meM deva ke rUpa meM utpanna mithilA meM janaka ke ghara kanyA evaM putra kA janma bharatakSetra meM mithilA nAmaka nagarI thii| vaha atyanta dhanya-dhAnya-sampanna tathA samaddha thii| vahA~ janaka nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| vaha bar3A pratApI evaM dAnazIla thaa| usakI patnI kA nAma vaidehI thaa| vegavatI kA jIva svarga kA AyuSya pUrNa kara vaidehI kI kokha se kanyA ke rUpa meM utpanna huaa| eka-dUsare jIva ne usakI kokha se putra ke rUpa meM janma liyaa| ____ 2010_05 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAcarita : dazaratha jAtaka 426 putra kA apaharaNa pUrva-janma ke zatrubhAva ke kAraNa eka deva putra ko apahRta kara le gyaa| mahArAja zreNika ne gaNadhara gautama se deva ke baira kA kAraNa pUchA to unhoMne batAyA cakrapura nAmaka nagara thaa| vahAM ke rAjA kA nAma cakravartI thaa| rAnI kA nAma madana sundarI thaa| unake eka putrI thI, jo atyanta rUpavatI thii| vaha lekhazAlA-pAThazAlA meM adhyayana karatI thii| taba purohita madhupiMgala ke sAtha usakA prema-sambandha ho gyaa| madhupiMgala use lekara vidarbhApurI le gayA, jahA~ ve donoM sukha-pUrvaka rahane lge| kucha dina bAda saMyogavaza aisA ghaTita huA, madhupiMgala apanI ajita vidyA bhUla gayA / dravya-upArjana banda ho gayA / use bar3A duHkha huaa| eka bAra vidarbhA ke rAjakumAra ahiNDala kI usa sundarI para daSTi pddii| vaha usa para mohita ho gayA, use apane mahala meM le gyaa| madhupiMgala ko jaba apanI strI nahIM milI to vaha rAjA ke pAsa apanI phariyAda lekara phuNcaa| rAjA se prArthanA kI ki merI strI kA apaharaNa ho gayA hai, usakI khoja karAI jaaye| TAlane kI dRSTi se rAjakumAra ahikuNDala ke kisI samarthaka ne kaha diyA-maiMne use polAsapura meM eka sAdhvI ke pAsa dekhA hai| ___madhupiMgala usakI khoja meM polAsapura gyaa| vaha vahA~ nahIM milii| vaha vApasa vidarbhA aayaa| rAjA ke pAsa jAkara phira phariyAda kI, vivAda karane lgaa| rAjA ne use apane karmacAriyoM dvArA piTavAkara nagara se bAhara nikalavA diyaa| madhupiMgala ne socA--maiM niraparAdha hU~, phira bhI isa rAjA ne mere sAtha durvyavahAra kiyA hai| yaha saMsAra aisA hI hai, isameM kaSTa hI kaSTa hai| yoM socate hue madhupiMgala ko vairAgya ho gyaa| vaha sAdhu bana gyaa| tapazcaryA meM rata rahane lgaa| marakara svarga gyaa| bhAmaMDala rAjakumAra ahikuNDala ne Age calakara dharma kA zravaNa kiyaa| vaha sAdhuoM kA satsaMga karatA rhaa| unase upadiSTa evaM prerita hokara usane sadAcAra kA jIvana bitaayaa| vaha marakara janaka kI rAnI vaidehI kI kokha se putra rUpa meM utpanna huaa| madhupiMgala ke jIva ne, jo svarga meM deva ke rUpa meM thA, apanA pUrva-janma kA vaira smaraNa kara use apahRta kara liyaa| deva ne socA ki zilA para pachAr3a kara usakI hatyA kara dUM, para, jaba vaha aisA karane ko udyata huA to usake mana meM karuNA kA saMcAra ho gayA, jisase vaha vaisA na kara skaa| deva ne usa bAlaka ko kuNDala pahanAe, hAra pahanAyA aura vaitADhya parvata para chor3a diyaa| udhara se nikalate hue candragati nAmaka vidyAdhara kI usa bAlaka para dRSTi pdd'ii| vidyAdhara ne usa bAlaka ko tatkSaNa vahA~ se uThA liyA aura use apane yahAM le gyaa| usane apanI patnI aMzumatI ko use sauMpa diyaa| yaha prasiddha kara diyA ki strI ke gar3ha garbha thA, aba usane pUtra ko janma diyA hai| vidyAdharoM ne candra gati se putrotpatti ke upalakSa meM utsava kA Ayojana kiyaa| isa bAlaka kA nAma bhAmaMDala rakhA gyaa| vaitADhya parvata para vidyAdhara caMdragati ke ghara usakA lAlana-pAlana hone lgaa| ____ 2010_05 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 sItA kA janmotsava udhara jaba mithilA kI rAnI vaidehI ne putra ko nahIM dekhA to vaha atyanta duHkha-pUrvaka vilApa karane lagI, macchita ho gii| rAjA janaka ne use kisI taraha samajhAkara, sAntvanA dekara, dhIraja baMdhAkara zAnta kiyaa| pUtrI kA janmotsava Ayojita kiyaa| utsava atyanta Anandotsava ke sAtha sampanna huaa| kanyA kA nAma sItA rakhA gyaa| rAjakumArI sItA kA pAMca dhAtriyAM pAlana karane lgii| vaha kramazaH bar3I hone lgii| vaha rUpa, lAvaNya tathA guNoM meM anupama thii| jaba vaha vivAha yogya huI to rAjA janaka ne usake lie yogya vara DhUMDhane hetu apane amAtya ko bhejaa| varakI khoja amAtya vara kI khoja meM gyaa| kucha samaya bAda vApasa lauttaa| usane rAjA janaka se kahA-'ayodhyA ke rAjA dazaratha ke cAra putra haiM-kauzalyA-naMdana rAmacandra, sumitrAnaMdana lakSmaNa tathA kaikeyI ke putra bharata tathA zatrughna / isameM rAmacandra ke sAtha sItA kA sambandha karanA samucita hogaa| maMtrI kA sujhAva rAjA dazaratha ko sarvathA saMgata lgaa| rAjA ne apane karmacAriyoM ko mahArAja dazaratha kI sevA meM ayodhyA bhejaa| unhoMne janaka kI bhAvanA rAjA dazaratha ke samakSa rkhii| dazaratha ne rAma aura sItA kA sambandha svIkAra kara liyaa| rAjakarmacArI vApasa aae| unase samAcAra sunakara rAjA janaka bahata prasanna huaa| sItA bhI usa sambandha se parituSTa thii| nArada kI durabhisandhi eka dina kA prasaMga hai, sItA ko dekhane nArada muni rAjA janaka ke yahA~ aaye| sItA ne jaba unakA bhayAvaha rUpa dekhA to vaha Dara gaI, bhAgakara mahala meM calI gii| nArada muni taba udhara pIche-pIche jAne lage to dAsiyoM ne unakA apamAna kiyaa| dvArapAla ne unako bAhara nikAla diyaa| nArada muni usa ghaTanA se bahuta krodhita huaa| ve sIdhe vaitADya parvata para ge| vahA~ rathanUpura nagara ke rAjA vidyAdhara candragati ke yahA~ phuNce| unhoMne sItA kA eka citra taiyAra kiyA, use rAjakamAra bhAmaMDala ko dikhaayaa| bhAmaMDala sItA para mohita ho gyaa| nArada muni se usakA paricaya puuchaa| unhoMne btaayaa| bhAmaMDala meM sItA ko prApta karane kI utkaMThA jaagii| vaha udAsa evaM cintita rahane lgaa| jaba rAjA candragati ko bhAmaMDala kI mana:sthiti ke sambandha meM jJAta huA to usane bhAmaMDala ko samajhAyA aura usakI icchA pUrNa karane kA AzvAsana diyaa| candragati ne socA ki yadi rAjA janaka se bhAmaMDala ke lie sItA kI sIdhI mAMga karUMgA to saMbhava hai, rAjA asvIkRta kara de| vaisA honA mere lie apa najanaka hogaa| isalie usane nizcaya kiyA ki yukti tathA caturAI se kAma lenA caahie| usane capala gati nAmaka vidyAdhara ko chalapUrvaka rAjA janaka ko apane yahA~ le Ane ko bhejaa| janaka kA apaharaNa capalagati vidyAdhara ne ghor3e kA rUpa dhAraNa kiyaa| vaha mithilA gyaa| ghor3A bahuta sundara tathA zubha lakSaNa yukta thaa| rAjA janaka ne use dekhaa| rAjA ko ghor3A bahuta pasaMda ____ 2010_05 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka 431 AyA, use apanI azvazAlA meM rakha liyaa| eka mahInA vyatIta huA, eka dina rAjA usa ghor3e para savAra hokara vana meM ghamane gyaa| ghor3A rAjA janaka ko lie UMcA ur3a gayA aura AkAza-mArga dvArA use rathanapUra nagara le gayA, apane rAjA candra gati ke samakSa hAjira kiyaa| candragati ne rAjA janaka se bhAmaMDala ke lie sItA ko dene hetu prastAva rkhaa| janaka ne kahA-"ayodhyA nareza dazaratha ke putra rAmacandra ke sAtha sItA kA sambandha nizcita ho cakA hai; ata: aba kaise tor3A jA sakatA hai| vidyAdhara candragati dvArA zarta vidyAdhara bolA-"hama ganacArI vidyAgharoM ke sAtha bhUcArI mAnavoM kI kyA ginatI hai| khaira, hama eka zarta rakhate haiM, hamAre yahA~ kala-paraMparA se vajrAvarta tathA arNavAvarta nAmaka do dhanuSa haiM / hama unakI pUjA karate haiM / eka hajAra yakSa unakI rakSA karate haiN| rAma ina meM se kisI eka ko car3hA de to hama apane ko parAsta mAna leNge| Apa sItA unheM de sakeMge anyathA use vidyAdhara le aayeNge|" vidyAdharoM ne rAjA janaka ko mithilA pahu~cA diyaa| rAjA janaka bahuta khinna thaa| usane apanI rAnI vaidehI se sArI bAta khii| rAnI bahuta cintita huI, kyA hogA, kaise hogA ? sItA ne apane mAtA-pitA se kahA-"Apa kucha cintA na kreN| rAma nizcaya hI dhanuSa car3hA sakeMge, ve hI vara hoMge, vidyAdharoM ko apanI pratiSThA se hAtha dhokara jAnA pdd'egaa|" mithilA nagarI ke bAhara dhanuSa-maMDapa kA nirmANa kiyA gyaa| vidyAdharoM ne donoM dhanuSa svayaMvara-maMDapa meM lAkara rakhe / rAmacandra dvArA dhanurAropaNa : sItA ke sAtha vivAha ayodhyA-nareza dazaratha mithilA A ge| meghaprabha, harivAhana, citraratha Adi aura bhI aneka rAjA vahA~ phuNce| rAjAgaNa maMDapa meM uttama AsanoM para AsIna hue| sItA apanI dhAtrI mAM ke sAtha maMDapa meM aaii| dhAtrI mAM ne use sanAgata rAjAoM kA paricaya diyA / janaka ke maMtrI ne ghoSita kiyA ki jo devAdhiSThita dhanuSa car3hA sakegA, usI ke sAtha sItA kA pANigrahaNa hogaa| maMtrI dvArA kiyA gayA AhvAna sunakara rAjA ghabarA gaye, dhanuSa ko car3hA dene kA kisI ko sAhasa nahIM haa| atUla balazAlI rAmacandra siMha ke samAna uThe, samIpa Ae, unhoMne tatkSaNa anAyAsa vajrAvarta dhanuSa ko car3hA diyA / dhanuSa kI TaMkAra kA jo zabda uThA, usase sahasA pathvI kA~pa utthii| parvata hilane lge| zeSanAga kA~pa gyaa| hAthI bA~dhane ke khaMbhe ukhar3a gae / madamasta hAthI bhAga chuutte| kucha dera meM vAtAvaraNa prazAnta huaa| devatAoM ne AkAza meM duMdubhi bajAI, puSpa-varSA kii| sItA atyanta praphullita huI, rAjA ke samIpa A gaI / dUsarA dhanuSa arNavAvarta lakSmaNa ne cddh'aayaa| rAma aura sItA kA vivAhotsava sAnanda sampanna huaa| vidyAdhara harSita hue| unhoMne apanI aThAraha kanyAeM lakSmaNa ko byaahiiN| samAgata sabhI loga apane-apane sthAnoM ko lauTa ge| rAjA janaka ne ayodhyAnareza dazaratha ko vipUla saMpatti, vaibhava, AbharaNa Adi meMTa kie| dazaratha apane putroM tathA parijanoM ke sAtha ayodhyA lauTa aae| ___ mahArAja dazaratha bar3e dhArmika the, zrAvaka-dharma kA pAlana karate the| eka bAra unhoMne aSTAhnika mahotsava kA Ayojana kiyaa| apanI sabhI rAniyoM ko utsava meM bulaayaa| ____ 2010_05 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 sabako bulAne ke lie pRthak-pRthak paricAraka bheje ge| rAniyA~ utsava-sthala para A gii| mahArAnI kaikeyI ke pAsa taba taka utsava kA AmaMtraNa nahIM pahuMcA thA / vaha aura pratIkSA nahIM kara skii| usane ise apanA apamAna smjhaa| vaha atyanta kupita ho uThI aura AtmahatyA karane ko taiyAra ho gii| dAsI ne kolAhala kiyaa| rAjA dazaratha svayaM vahA~ phuNce| unhone rAnI ko aisA karane se rokaa| itane meM hI rAnI ko AmaMtraNa dene hetu bhejA gayA vRddha puruSa vahA~ pahu~ca gyaa| usane hAtha jor3a kara nivedana kiyA-"kSamA kareM, vRddha hU~, pahu~cane meM vilaMba ho gyaa|" rAjA dazaratha ne usa vRddha kI avasthA para cintana kiyA, anubhava kiyA-kabhI yaha taruNa thA, bar3A sazakta thA, isakI gati meM tvarA thii| Aja vaha saba calA gayA hai| yaha azakta ho gayA hai / yahI to mAnava-jIvana kA svarUpa hai / rAjA ne yaha saba apane para ghaTita kiyaa| usameM vairAgya kA udaya huaa| rAjA ko sUcanA milI, udyAna meM sarvabhUtahita nAmaka muni samavasata hue haiM, bar3e tyAgI haiM, cAra jJAna ke dhAraka haiN| rAjA apane parivAra ke sAtha munivara ke darzana-vandana hetu gayA, vandana-namana kiyaa| dharmopadeza sunaa| rAjA kA hRdaya vairAgya se udabhAsita ho gyaa| vaha vApasa mahala meM lauttaa| usane mana-hI-mana nizcaya kiyA, upayukta avasara hote hI maiM saMyabha-grahaNa kruuNgaa| sasainya bhAmaMDala kA mithilA kI ora prayANa : pratyAvartana udhara rathanapura nagara meM jaba bhAmaMDala ko yaha vidita huA ki sItA kA rAma ke sAtha pANigrahaNa ho gayA hai to vaha bahuta duHkhita huaa| usane nizcaya kiyA ki jaise bhI ho, mai sItA ko prApta kruuNgaa| usane apanI senA lI aura mithilA kI dizA meM ravAnA huaa| mArga meM vidarbhA nAmaka nagarI AI / vaha vahA~ rukaa| vahA~ ke dRzya dekhe / una para UhApoha kiyA / vahA~ ke dRzya use pUrva-anUbhUta se pratIta hue| use jAti-smaraNa jJAna ho gayA / apanA pa.janma use yAda ho aayaa| vartamAna bhava bhI baha jAna gyaa| use jJAta ho gayA ki sItA usakI sahodarA bhAginI hai| sItA ke prati apanI Asakti ke lie use bar3A pazcAtApa aa| usake mana meM niveda utpanna huaa| vaha apanI senA sahita vApasa ravAnA ho gyaa| rathana pUra nagara meM phuNcaa| vidyAdhara rAja candragati ne use ekAnta meM le jAkara vApasa lauTa Ane kA kAraNa puuchaa| bhAmaMDala ne batAyA-"tAta ! mujhe jAti-smaraNa-jJAna ho gyaa| maiM apane pUrva-bhava meM vidarbhA nagarI kA rAjakumAra ahimaMDala thaa| mujhase eka bar3A bUrA kArya haa| nirlajjatA-pUrvaka maiMne eka brAhmaNI kA apaharaNa kiyaa| maiM marakara rAjA janaka ke putra ke rUpa meM utpanna huaa| sItA merI sahodarA bahina hai / pUrvabhava ke zatrubhAva ke kAraNa deva ne merA apaharaNa kiyA / mujhe zilA para paTakakara mAra denA cAhatA thA, para, mana meM karuNAbhAva udita hone ke kAraNa vaisA nahIM kara sakA aura mujhe vaitADhya parvata para chor3akara calA gyaa| taba maiM Apako prApta huaa| Apane mujhe putra-rUpa meM svIkAra kiyaa| maiM bar3A huaa| bhajJAna janita moha-vaza maiMne apanI bahina kI kAmanA kii| bhAmaMDala kA rAjatilaka vidyAdhararAja caMdragati ne jaba bhAmaMDala se yaha ghaTanAkrama sunA to usake mana meM vairAgya utpanna huaa| usane bhAmaMDala kA rAjatilaka kiyaa| vaha ayodhyA ke udyAna meM upa 2010_05 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka 433 sthita huA / bhAmaMDala tathA parijana vRnda sAtha the| vahA~ sthita muni sarvabhUtahita ko vandananamana kiyA, dIkSA grahaNa kii| bhAmaMDala bar3A dAnazIla thaa| vaha yAcakoM ko pracura dAna dene lgaa| jo bhI koI yAcanA lekara AtA, vaha santuSTa hokara jaataa| bhAmaMDala kA sarvatra yaza phaila gyaa| eka dina kA prasaMga hai, magadha-jana tathA bandI-jana janaka-putra bhAmaMDala kI virudAvalI gA rahe the| rAtri kA aMtima prahara thaa| sItA apane mahala meM soI thii| usane jaba 'janaka-putra' zabda sunA to sahasA cauMkI-yaha kauna hai, merA bhAI to janmate hI apahRta kara liyA gayA thaa| vaha isa viSaya para vividha prakAra se UhApoha karatI rhii| prAtaHkAla ho gyaa| rAma ke sAtha bagIce meM gii| mahArAja dazaratha bhI vahA~ A ge| saba candragati muni kI sannidhi meM baitthe| mAgadha-janoM dvArA kI gaI virudAvalI kA prasaMga upasthita huaa| candragati muni ne usase sambaddha sArA vRttAnta btlaayaa| janaka ke putra bhAmaMDala kA paricaya prApta kara sabhI bahata harSita hue| bhAmaMDala kI prasannatA kI to sImA hI nahIM thii| rAma dvArA bhAmaMDala kA svAgata rAma ne bhAmaMDala kA svAgata kiyA, ayodhyA nagarI meM laae| bhAmaMDala ne pavanagati nAmaka vidyAdhara ko apane mAtA-pitA janaka evaM vaidehI ko badhAI dene tathA vimAna meM ThAkara ayodhyA lAne hetu mithilA bhejaa| pavanagati vidyAdhara vAyu-vega se vahA~ gayA, janaka evaM vaidehI ko vimAna meM biThAkara lAyA: bhAmaMDala ne apane mAtA-pitA ke caraNoM meM sAdara savinaya praNAma kiyA, unheM saba vRttAnta sunaayaa| saba loga paraspara milakara bahata prasanna he| dazaratha ke snehapUrNa Agraha ke kAraNa rAjA janaka tathA bhAmaMDala Adi pA~ca dina taka ayodhyA meM ruke| phira mithilA gye| mithilA meM sarvatra harSa chA gyaa| Anandotsava manAye jAne lge| bhAmaMDala kucha dina apane mAtA-pitA ke pAsa mithilA meM rahA / phira apanI rAjadhAnI rathanUpura calA gyaa| kaikeyI dvArA varAna-pUrti kI mAMga eka dina kI bAta hai, rAjA dazaratha apane mahala meM soye the| rAtri kA aMtima prahara thaa| ve jaga gye| unake mana meM cintana calane lagA-vidyAdhara candragati vAstava meM dhanya hai, jisane sAMsArika vaibhava kA parityAgakara saMyama-grahaNa kara liyA, jo Atma sAdhanA meM laga gyaa| maiM kitanA abhAgA hU~, aba bhI gRhasthI ke bandhana meM jakar3A huuN| AyuSya kSaNa-pratikSaNa ghaTatA jA rahA hai, kauna jAne kaba kSINa ho jAe, jIvana lIlA samApta ho jaae| isalie aba mujhe bhI jyeSTha kumAra rAmacandra ko rAjyAbhiSikta kara saMyama svIkAra kara lenA cAhie / mere lie yahI kalyANakArI hai| prAtaHkAla huaa| rAjA dazaratha ne sabake sammukha apanA vicAra upasthita kiyaa| rAjA kA vicAra sabhI ko bahuta sundara tathA upayukta pratIta huaa| sabane samarthana kiyaa| rAma ke rAjyAbhiSeka kA muhUrta dekhA jAne lagA itane meM rAnI kaikeyI rAjA ke pAsa upasthita hii| vaha jAnatI thI, rAma tathA lakSmaNa ke rahate merA pUtra bharata rAjA nahIM ho saka lie rAjA dvArA diyA huA varadAna, jise usane amAnata ke rUpa meM rakha chor3A thA, usa samaya rAjA se maaNgaa| usane kahA- deva ! rAma ko vanavAsa deM tathA kRpA kara bharata ko rAjya deN|" jyoMhI dazaratha ne sunA, ve atyanta cintita ho gye| unake mana meM viSAda chA gyaa| 2010_05 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 rAma unake pAsa Aye, pitA kI udvignatA tathA vyathA kA kAraNa pUchA / dazaratha ne sArI sthiti se rAma ko avagata kraayaa| unhoMne kaikeyI ko apane dvArA varadAna die jAne kA vRttAnta batAyA varadAna kI kathA "tumhAre janma ke pUrva kI ghaTanA hai / eka bAra nArada muni mere pAsa Ae aura bole ki eka mahattvapUrNa bAta kahatA hU~, laMkApati rAvaNa ne jyotiSI se pUchA- maiM loka meM sabase adhika vaibhavazAlI, balazAlI tathA prabhAvazAlI huuN| devagaNa, dAnavavRnda sabhI merI sevA meM rahate haiN| batalAo, aisA bhI koI hai, jisase mujhe kabhI koI khatarA hai ?" jyotiSI ne kahA- laMkApate ! ayodhyA-nareza dazaratha ke putroM se, janaka-putrI sItA ke prasaMga ko lekara Apake lie bar3A saMkaTa AzaMkita hai|" rAvaNa ne turanta apane bhAI vibhISaNa ko bulAyA aura kahA--"dazaratha ke hone vAle putroM aura putrI se mujhe saMkaTa hogA, jyotiSI kA yaha kahanA hai / tuma ayodhyA jAkara dazaratha kA vadha karo tathA mithilA jAkara janaka kA vadha karo, merA AzaMkita saMkaTa dUra kro| dazaratha aura janaka ke na rahane se mere saMkaTa kA mUla hI naSTa ho jaayegaa|" nArada ne batAyA-"vibhISaNa ke yahA~ pahu~cane se pahale hI maiMne eka sAmika ke nAte Apako sAvadhAna kara diyA hai| janaka ko bhI sAvadhAna kara diyA hai|" aisA kahakara nArada cale ge| "maiMne maMtriyoM se parAmarza kiyaa| unakI sammati se maiMne apanI lepyamayI mUrti-pratikRti taiyAra krvaaii| vaha ThIka mere sadRza hI sajIva jaisI lagatI thii| usameM lAkSArasa Adi aise padArtha saMyojita kiye gaye ki aga-bhaMga kiye jAne para, kATe jAne para rakta jaisA tarala padArtha bhI usase bahe / janaka ne bhI apanI rakSA ke lie vaisA hI kiyaa| donoM apane sthAna para apanI-apanI pratikRtiyA~ rakhavAkara apanI-apanI ruci ke anusAra ku cha sayaya ke lie dezAntara cale ge| "kacha samaya bAda vibhISaNa mithilA aura ayodhyA aayaa| hama donoM kI pratikRtiyA~ naSTa kara diiN| use vizvAsa ho gayA, usane hama donoM kA vadha kara diyA hai| usane apane bar3e bhAI rAvaNa ko jAkara yaha saMvAda diyA to rAvaNa nizcinta ho gyaa| "maiM deza kA bhramaNa karatA huA kautukamaMgala nAmaka nagara meM phuNcaa| vahA~ ke rAjA kA nAma zubhamati thaa| usakI rAnI kA nAma pRthivI thaa| unake kaikeyI nAmaka putrI thii| kaikeyI kA svayaMvara racA gayA thaa| tadartha vizAla maMDapa banA thA / aneka rAjA maMDapa meM upasthita the| maiM bhI eka sthAna para jAkara baiTha gyaa| kaikeyI ne apane hAtha meM varamAlA lii| vaha svayaMvara maMDapa meM aaii| usane sabhI rAjAoM ko chor3akara mere gale meM varamAlA DAla dii| svayaMvara meM upasthita rAjA yaha dekhakara bahuta krodhita hue| unake sAtha caturaMgiNI senAeM thiiN| unhoMne yuddha cher3a diyaa| rAjA zubhamati bhAgane lgaa| yaha dekhakara maiM ratha para ArUr3ha huA / kaikeyI sArathi bnii| yuddha kSetra meM maiMne bANoM kI bhISaNa varSA kara samasta rAjAoM ko parAjita kara diyaa| upadrava zAMta ho gyaa| kaikeyI ke sAtha merA pANigrahaNa huaa| kaikeyI ne yuddha-kSetra meM vIratA pUrvaka sArathi ke rUpa meM merA sAtha diyA thA, isase maiM bahuta prasanna thaa| maiMne usase vara mAMgane kA Agraha kiyA / kaikeyI ne vara svIkAra kiyA, para, use dharo 2010_05 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- rAmacarita : dazaratha jAtaka 435 hara ke rUpa meM surakSita rakhA / vaha vara bhAja mujha se mAMga rahI hai-- maiM bharata ko rAjya dUM / beTA rAma ! tumhAre hote maiM yaha kaise kara sakatA hU~ ? maiM bahuta cintita hU~ / " rAma ne kahA - "tAta ! Apa khuzI se bharata ko rAjya deM, apane vacana kA pAlana kareM, mujhe isameM jarA bhI Apatti nahIM hai / dazaratha ne bharata ko bulAyA aura usase kahA- -" -"tuma vaha rAjya lo / " bharata ne uttara diyA- "maiM rAjya lenA nahIM cAhatA, mujhe rAjya se koI matalaba nahIM hai / maiM to dIkSA lUMgA / Apa mere bar3e bhAI rAma ko rAjya deM / " rAma ne use kahA - "bharata ! maiM jAnatA hU~, tumako rAjya kA kintu, apanI mAtA kA manoratha pUrA karane ke lie, apane pitA ke ke lie tumheM yaha karanA hogA / " bharata ne kahA - " jyeSTha bhAI ke rahate hue maiM rAjya lUM, yaha asaMbhava hai / ' isa para rAma bole - "maiM vanavAsa hetu prayANa kara rahA hU~ / tuma rAjya grahaNa karo, yaha Adeza tumheM mAnanA hI hogA / " kucha bhI lobha nahIM hai, vacana kA pAlana karane lakSmaNa ne jaba uparyukta bAta sunI to vaha apane pitA mahArAja dazaratha ke pAsa AyA aura usane isakA bar3A virodha kiyA / rAma ne lakSmaNa ko samajhAyA / zAnta kiyA / rAma kA vanavAsa rAma aura lakSmaNa vanavAsa hetu prasthAna karane lage / sItA ne bhI unake sAtha jAne kA Agraha kiyaa| rAma ne sItA ko ayodhyA meM rahane hetu bahuta kahA-sunA, bahuta samajhAyA, kintu, sItA kisI bhI taraha vahA~ rahane ko sahamata nahIM huii| tInoM mahArAja dazaratha ke pAsa gaye, unako praNAma kiyA, apane aparAdhoM ke lie-- bhUloM ke lie kSamA yAcanA kI / dazaratha zokavaza ro rahe the / rAma ne kahA - "putra ! tumhArA koI aparAdha nahIM hai| yaha to merA hI tuma logoM ke sAtha anu. cita vyavahAra hai / aba maiM isa mAyAmaya saMsAra kA tyAgakara dIkSA grahaNa kruuNgaa| tumheM jIvana meM jo ucita jAna par3e, vaisA hI karate rahanA / vanavAsa bar3A viSama hai, sadA jAgarUka rahanA / " tatpazcAt rAma mAtAoM se mile, unheM Azvasta kiyA, DhAr3hasa baMdhAyA tathA vana kI ora cala pdd'e| unheM vidA dene hetu rAjA, parijana, amAtya, sAmaMta tathA prajAjana A~khoM se AMsU bharakara sAtha cale / rAma kA viyoga sabhI ke lie bar3A duHsaha thA / rAjaparivAra ke sadasya, rAniyA~ tathA saMbhrAMta nAgarika - sabhI atyanta vyathita the, ko nirvAsana dilAne vAlI rAnI kaikeyI ke prati sabake mukha para bar3A roSa thA, ghRNA thI / rAma, sItA aura lakSmaNa ne eka mandira meM rAta ko vizrAma kiyA, mAtA-pitA ko vApasa vidA kiyA / prAtaH zIghra uThakara bhagavatsmaraNa kara, dhanuSa-bANa dhAraNa kara pazcima dizA kI ora prasthAna kara ge| sAmaMta tathA saMbhrAMta nAgarika - vRnda kucha gA~voM evaM nagaroM ko pAra karane taka rAma ke sAtha rhe| rAma Adi calate-calate gaMbhIrA nadI ke taTa para pahu~ce / sAmaMta prabhRti sAtha cala rahe logoM ko rAma ne vApasa lauTA diyA tathA sItA aura lakSmaNa ke sAtha nadI pAra kii| phira dakSiNa kI ora cala par3e / mahArAja dazaratha ne bhUtazaraNa nAmaka muni ke pAsa pravrajyA le lii| ve kaThora tapasyA karane lage / 2010_05 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 bharata dvArA rAma ko vApasa lauTAne kA asaphala prayAsa pati dIkSita ho gae, putra vanavAsI ho gae, yaha aparAjitA-kauzalyA tathA sumitrA ke lie atyanta zoka kA viSaya thA / ve bar3I khinna tathA duHkhita rahane lgiiN| yaha dekhakara kaikeyI ne bharata se kahA-"putra ! vana meM jAo tathA rAma, lakSmaNa aura sItA ko vApasa laao| aba maiM anubhava karatI haiM, unake binA tumhArA rAjya karanA zobhita nahIM hotaa|" yaha sunakara bharata apanI mAtA kaikeyI ko sAtha lekara rAma kI khoja meM vana ko cala par3A / usane gaMbhIrA nadI ko pAra kiyA aura vaha vahA~ pahu~cA, jahA~ rAma, sItA aura lakSmaNa the| bharata ghor3e se nIce utarA / rAma ke caraNa chUe / A~khoM meM A~sU bharakara unase prArthanA kI Apa mere lie pitA ke samAna pUjya haiM, Apa ayodhyA caleM, rAjya kareM, maiM tathA zatrughna Apake chatravAhI tathA cAmaravAhI hoMge, lakSmaNa amAtya hoNge|" kaikeyI ratha se nIce utarakara vahA~ AI, rAma ko sambodhita kara kahane lagI- "mujha se aparAdha huA, kSamA karo, ayodhyA kA rAjya svIkAra kro|" rAma ne kahA-~-"mA~, yaha saMbhava nahIM hai| hama kSatriya haiM, kahA huA vacana nahIM bdlte|" rAma ne bharata ko rAjya karane kA Adeza diyA aura saba ko vApasa lauTA diyaa| rAma, sItA aura lakSmaNa kucha samaya usa bhayAnaka vana meM rahe / phira vahA~ se kramazaH calate-calate avantI deza meM phuNce| vahAM unhoMne eka nagara dekhA, jo bilakula nirjana thaa| nagara meM dhana, dhAnya, dUdha, gAya, bhaiMsa, baila, bakarI Adi saba maujUda the, para, manuSya eka bhI nahIM thaa| unako bar3A acaraja huA, yaha kyA sthiti hai ? rAma aura sItA eka vRkSa kI ThaMDI chAyA meM baitthe| lakSmaNa nagara ke sambandha meM jAnakArI prApta karane hetu eka dUra se Ate hue khinna pathika ko bulAkara rAma ke samIpa laayaa| rAma ne pathika se nagara ke sUne ho jAne kAraNa pUchA / pathika ne batAyA---''yaha dazapura rAjya kA eka nagara hai| vanajaMgha nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| vaha bar3A nyAya-parAyaNa thA, para, use AkheTa kI burI Adata thii| eka dina AkheTa karate rAjA ne eka garbhavatI hariNI para prahAra kiyaa| hariNI gira pdd'ii| rAjA ne jaba usake tar3aphate hue garbha kI ora dRSTipAta kiyA to vaha atyanta du:khita huaa| usakA hRdaya glAni se cItkAra kara utthaa| usake mana meM virakti utpanna huI / vaha Age bar3hA aura usane dekhA, eka pASANa-zilA para muni baiThe haiN| rAjA ne muni ko vandana kiyaa| muni ne rAjA ko pratibodha diyaa| rAjA ne samyaktva prApta kiyA, gahi-dharma aMgIkAra kiyaa| rAjA apanI rAjadhAnI meM lauTA / vaha upAsaka dharma kA paripAlana karatA huA nyAya-pUrvaka rAjya karane lgaa| usane apanI mudrikA meM muni suvrata svAmI kI pratikRti aMkita karavA lI / rAjA ne anya kisI ko namaskAra na karane kA vrata liyaa| dazapura rAjya avaMtI rASTra ke aMtargata thaa| avantI kA rAjA sIhodara thA / vajrajaMgha sIhodara kA adhInastha rAjA thaa| jaba vajrajaMgha sIhodara ko namaskAra karatA to usakA Antarika bhAba jina-vandana kA hotaa| vanajaMgha ke kisI zatru ne sIhodara ke samakSa yaha cugalI kI ki vajrajaMgha Apako namaskAra nahIM krtaa| vaha kevala vaisA pradarzana karatA hai| yaha sunakara sIhodara bar3A kruddha huaa| usane dazapura para AkramaNa karane kA nizcaya kiyaa| isI bIca eka vyakti bhAgatA huA vajrajaMgha ke pAsa AyA tathA usase kahA ki sIhodara Apa para AkramaNa karane A rahA hai| apanA paricaya dete hue usa puruSa ne batAyA ____ 2010_05 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka 437 ki maiM kuMDalapura kA vAsI vijaya nAmaka vaNik huuN| mere mAtA-pitA zramaNopAsaka haiN| maiM vyApArArtha ujjainI aayaa| pracura dhana ajita kiyA, para, maiM anaMgalatA nAmaka vezyA para Asakta ho gyaa| isa durvyasana meM maiMne apanA sArA dhana naSTa kara diyaa| eka dina meM vezyA ke kahane se avantI-nareza kI rAnI ke kuMDala curAne usake mahala meM gyaa| rAjarAnI ke zayana-kakSa meM pahu~cA / eka ora chipakara khar3A ho gayA / maiM isa pratIkSA meM thA ki jyoMhI rAjA so jAye, maiM rAnI ke kuMDala nikAla lUM, para, rAjA bar3I cintA-magna thaa| usako nIMda nahIM AtI thii| rAnI ne use nIMda na Ane kA kAraNa puuchaa| rAjA bolA-"dazapura ke rAjA vajrajaMgha mujhe namaskAra nahIM karatA, maiM usakA vadha karUMgA; ataH maiM dazapura para AkramaNa karane ke sambandha meM mana-hI-mana soca vicAra kara rahA huuN|" jaba maiMne yaha sunA, mere mana meM AyA-mujhe apane eka sAdharmika bandhu ko sUcanA dekara sAvadhAna kara upakRta karanA caahie| tadanusAra maiM yaha gopanIya samAcAra lekara AyA huuN| aba Apa apanI rakSA kA, jaisA ucita samajhe, upAya kreN| vajrajaMgha ne vijaya ke prati apanA AbhAra prakaTa kiyaa| rAjA vajrajaMgha ne apane rAjya ke nagara khAlI krvaaye| prajAjanoM ko rAjadhAnI meM bulavA liyaa| rAjadhAnI meM anna-jala kA pracura saMcaya kiyA, saba prakAra kI apekSita sAmagrI saMgrahIta kI aura usake dvAra banda kara liye| avantI-nareza sIhodara apanI senA ke sAtha vahAM pahu~cA, nagara ko cAroM ora se ghera liyaa| sIhodara ne vajrabaMdha ke pAsa apanA dUta bhejA, usa dvArA kahalavAyA--"tuma mujhe praNAma karo, tumhAre sAtha merA ara koI jhagar3A nahIM hai| aisA karanA svIkAra ho to yaha rAjya tumhArA hai, tuma bhogo|" vajrajagha ne dUta dvArA sIhodara ko apanA uttara bhejA--"maiM kisI bhI kImata para apanA niyama nahIM toDa sktaa| donoM rAjA apanI apanI bAta para ar3e baiThe haiN| eka bhItara baiThA hai aura eka bAhara baiThA hai / yaha nagara isa saMgharSa ke kAraNa abhI-abhI sUnA ho gayA hai|" yaha kahakara pathika vahA~ se jAne ko udyata huaa| rAma ne kamara se utArakara apanI karadhanI ume puraskAra meM dii| rAma aura lakSmaNa ne socA-rAjA vajrajaMgha hamArA sArmika bhAI hai / hameM usakI sahAyatA karanI caahie| yoM soca kara ve vahA~ gye| rAjadhAnI ke bAhara tthhre| rAma kI AjJA se lakSmaNa nagara ke bhItara gayA, rAjA vajrajaMgha se milA, vArtAlApa kiyaa| rAjA ne lakSmaNa ko bhojana karane kA anurodha kiyaa| lakSmaNa ne kahA--"mere bar3e bhAI nagara ke bAhara haiM / maiM yahA~ bhojana nahIM kara sktaa|" rAjA ne lakSmaNa ke sAtha bhojana bhejaa| lakSmaNa vApasa rAma aura sItA ke pAsa aayaa| sabane bhojana kiyaa| tatpazcAta lakSmaNa sIhodara ke pAsa gayA, jo nagara ke gherA DAle par3A thaa| lakSmaNa ne sIhodara se kahA -"maiM ayodhyA ke rAjA bharata kA bhejA huA dUta huuN| tumane anyAyapUrvaka yahA~ gherA DAla rakhA hai / rAjA bharata kI AjJA hai, tuma virodha chor3a do, yahA~ se gherA haTA do, nahIM to vinaSTa ho jaaoge|" yaha sunakara sIhodara krodhita ho gyaa| usane apane yoddhAoM ko lakSmaNa para hamalA karane kA saMketa kiyaa| yuddha chir3a gyaa| akele lakSmaNa ne sIhodara kI senA ko parAjita kara diyaa| sIhodara ko bAMdha liyaa| use rAma ke samakSa upasthita kiyaa| rAma ne avantI kA AdhA rAjya vanajaMghako ____ 2010_05 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 dilavA diyA aura una donoM meM paraspara mela krvaayaa| vijaya vyApArI ko rAnI ke kuMDala dilavA die| rAma sItA aura lakSmaNa vahA~ se vidA hae. kapacaMdra nAmaka udyAna meM phuNce| vahA~ sItA ko kSubA, tRSA anubhava huii| lakSmaNa pAnI lAne sarovara para gayA / vahA~ pahale se hI eka rAjakumAra Akara ThaharA thaa| rAja kumAra ke paricara lakSmaNa ko rAjakumAra ke pAsa le gaye / rAja kumAra ne lakSmaNa kA sammAna kiyaa| lakSmaNa paricaya prApta kara prasanna haa| usane rAma aura sItA ko bar3e Adara ke sAtha vahA~ bulavAyA, bhojana Adi se satkAra kiyaa| rAjakUmAra ne rAma se nivedana kiyA-"isa nagara kA nAma kubera pura hai| rAjA bAli khila yahA~ rAjya karatA thaa| eka bAra mlecchAdhipati indrabhUti se bAlikhila kA yuddha huaa| mlecchAdhiti rAjA ko bandI banAkara le gyaa| usa samaya bAli khila kI rAnI pRthivI garbhavatI thii| avantI-nareza sIhodara ne, jisake rASTra ke antargata yaha rAjya thA, vahA ki garbhavatI rAnI ke yadi putra utpanna hogA to yaha rAjya use diyA jAyegA, ganI ke yadi putrA huI to ise avantI rASTra meM milA liyA jaayegaa| rAnI ke garbha se putrI ke rUpa meM merA janma huA / rAjya ko svAyatta rakhane hetu mujhe putra ke rUpa meM ghoSita kiyA gyaa| merA nAma kalyANa mAlI rakhA gyaa| yaha gupta rahasya merI mAtA tathA amAtya ke atirikta kisI ko jJAta nahIM thaa| bar3e hone para mujhe puruSa ke veSa meM rAja-siMhAsana para bitthaayaa| maiMne apanA yaha bheda sadA gupta rkhaa| isa samaya maiM Apake sAmane prakaTa kara rahI huuN| maiM taruNa ho gaI huuN| kRpA kara Apa lakSmaNa ke lie mujhe svIkAra kreN|" rAma ne kahA--"tuma kucha samaya puruSa-veSa meM rAjya-zAsana karatI rho| hama vindhyATavI jAte haiM, tumhAre pitA ko maleccha rAja se mukta karA lAte haiM / yathA samaya lakSmaNa ke sAtha tumhArA pANigrahaNa karA deNge|" rAma sItA aura lakSmaNa vindhyATavI pahu~ce / lakSmaNa ne mleccharAja ko llkaaraa| yuddha chir3a gyaa| lakSmaNa ne bANoM kI bhISaNa varSA kI / mleccha rAja ko parAjita kara diyaa| rAma kI AjJA se rAjA bAlikhila bandhana-mukta kara diyA gyaa| unhoMne bAlikhila ko usake nagara meM pahu~cA diyA tathA vana kI ora cala par3e / rAma, lakSmaNa, sItA aruNa nAmaka gA~va meM kapila nAmaka brAhmaNa ke ghara ge| brAhmaNI ne ThaNDA jala pilAyA tathA satkAra kiyaa| itane meM brAhmaNa aayaa| vaha apanI strI ko gAlI nikAlatA huA upAlaMbha dene lagA-"ina mlecchoM ko yahAM kyoM ThaharAyA ? merA ghara apavitra ho gyaa|" lakSmaNa ko usa para bar3A krodha aayaa| usane brAhmaNa kI TAMga pakar3I aura use ghumAnA zurU kiyaa| rAma ne brAhmaNa ko chudd'vaayaa| tInoM vahA~ se vana kI ora cala pdd'e| ve calate-calate bahuta dUra nikala ge| bhayAnaka jaMgala meM pahu~ce / AkAza meM ghanaghora ghaTAeM garajane lagIM, bijalI camakane lagI, mUsaladhAra pAnI barasane lgaa| sardI se jaba deha kAMpane lagI to rAma, sItA tathA lakSmaNa eka saghana baragada ke per3a ke nIce cale ge| usa vRkSa meM eka yakSa rahatA thaa| vaha rAma, lakSmaNa kA teja nahIM saha skaa| vaha apane svAmI bar3e yakSa ke pAsa gayA aura use yaha khaa| bar3e yakSa ne avadhi-jJAna kA prayoga kiyaa| use sArI sthiti kA jJAna ho gayA / usane deva-zakti dvArA unake lie palaMga, bichaune Adi saba prakAra kI suvidhA prApta karA dii| ve jaba savere uThe, taba yakSa dvArA nirmita vaibhava zAlI sundara nagara dekhA / unheM ___ 2010_05 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: kathAnuyoga ] kathAnuyoga - rAmacarita : dazaratha jAtaka 436 Azcarya huA / nagara meM bhavana tathA bar3e-bar3e prAsAda the / unhoMne usameM varSAkAla vyatIta kiyA / eka dina kapila brAhmaNa vana meM ghUma rahA thA / usakI isa nagarI para nigAha pdd'ii| eka strI se nagarI kA paricaya puuchaa| vaha strI yakSiNI thI / usane kapila ko kahA - "yaha rAma kI nagarI hai / rAma, sItA tathA lakSmaNa sukhapUrvaka yahA~ nivAsa karate haiN| dIna, hIna, daridroM ko bahuta dAna dete haiM, sAdharmika bandhuoM kA bar3A sammAna karate haiM / " I brAhmaNa ne kahA - "batalAo, mujhe rAma kA darzana kaise ho ?" yakSiNI bolI - "rAta ke samaya isa nagarI meM koI praviSTa nahI hotaa| nagara ke pUrvI dvAra ke bAhara eka caitya hai / tuma vahIM cale jAo / bhagavAn kI bhakti karo / mithyAtva kA parityAga kara muniyoM se dharma-zravaNa kro| isI se tumhArA kalyANa hogA abhISTa siddha hogA / " brAhmaNa ko yakSiNI kI zikSA sundara lagI / vaha usake kathanAnusAra dharmArAdhanA karane lagA, zramaNopAsaka ho gayA / brAhmaNI sahRdayA thI / vaha bhI pratibuddha huI tathA zramaNopAsakA bana gaI / eka dina kapila apanI patnI ke sAtha rAjabhavana kI ora gayA / vahA~ usakI dRSTi rAma aura lakSmaNa para pdd'ii| vaha vApasa bhAgA / lakSmaNa ne use bulAyA / vaha DaratA huA AyA / rAma, lakSmaNa kA abhivAdana kiyA aura kahA- "maiM vahI pApI haiM, jisane Apa logoM ke sAtha bar3A kaThoratA pUrNa vyavahAra kiyA thA / " rAma ne use madhura zabdoM meM kahA - "yaha tumhArA doSa nahIM hai, ajJAna kA doSa hai / aba to tumane vItarAga-bhASita dharma apanA liyA hai / ata: tuma hamAre sAdharmika bandhu ho / " tatpazcAt unhoMne use tathA brAhmaNI ko sammAna bhojana karAyA aura unheM paryApta dhana dekara vahA~ se vidA kiyaa| kucha samaya pazcAt kapila ne saMyama patha svIkAra kara liyA, vaha dIkSita ho gayA / varSAkAla vyatIta huA / rAma, sItA aura lakSmaNa vana kI ora jAne kI taiyArI karane lage / yakSa ne rAma ko svayaMprabha hAra, sItA ko cUr3AmaNi hAra tathA lakSmaNa ko kuMDala bheMTa kie| eka vINA bhI bheMTa kI / apane dvArA saMbhAvita avinaya Adi ke lie kSamA yAcanA kI / jyoM hI rAma bAhara nikale, vaha nagarI indrajAla ke sadRza apane Apa vilupta ho gaI / vana ko pAra kara rAma sItA aura lakSmaNa vijayApurI nAmaka nagarI ke samIpa pahuMce / trivAsa hetu eka vaTa ke pAsa tthhre| rAta ke samaya lakSmaNa ne vaTa ke nIce kisI viyoginI nArI kA vilApa sunA / vaha strI kaha rahI thI- "vanadevI ! maiM bar3I abhAgina hU~, isa janma maiM lakSmaNa ko pati ke rUpa meM prApta nahIM kara sakI, para, merI utkaTa bhAvanA hai, AgAmI bhava meM ve mujhe pati ke rUpa meM avazya prApta hoM / ' yoM kahakara vaha strI apane gale meM phA~sI kA phaMdA DAlane lagI / lakSmaNa atizIghra usake pAsa pahu~ce, apanA paricaya diyA tathA phA~sI ko kATa DAlA / lakSmaNa use lekara rAma ke ke pAsa Aye / sItA ne pUchA- 'kise lAye ho ?" " | lakSmaNa bole- "yaha ApakI devarAnI hai / " sItA dvArA paricaya pUche jAne para usa kumArikA ne kahA - "yahA~ samIpa hI vijayA purI nAmaka nagarI hai, usake rAjA mahIghara haiN| unakI paTarAnI kA nAma indrANI hai / maiM unakI putrI huuN| merA nAma vanamAlA hai / maiMne bAlyakAla meM eka dina rAja sabhA meM lakSmaNa kI kIrti sunI / unake parAkramazIla vyaktitva se maiM prabhAvita huii| maiMne lakSmaNa ko apane 2010_05 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa:3 mana meM pati ke rUpa meM svIkAra kara liyaa| unhIM ke sAtha vivAha karane kI pratijJA kara lii| mere pitA rAjA mahIdhara merA sambandha aura kahIM karanA cAhate the, kintu, maiMne svIkAra nahIM kiyaa| jaba unhoMne sunA ki mahArAja dazaratha dIkSita ho gae haiM, rAma, lakSmaNa vana meM cale gae haiM, to ve bar3e khinna he| unhoMne nirAza hokara merA sambandha indra purI ke rAjakamAra ke sAtha pakkA kara diyaa| maiM apanI pratijJA para dRr3ha thii| mujhe yaha sambandha svIkAra nahIM thaa| eka dina maiM unakI dRSTi bacAkara vahA~ se bhAga niklii| maiM atyanta nirAza thI, isalie maiMne mara jAnA hI apane lie zreyaskara samajhA, para, merA yaha saubhAgya hai, puNyodaya hai, jyoM hI maiMne marane ke lie phAMsI lagAne kA prayAsa kiyA, lakSmaNa mere sAmane A gae aura mujhe marane se bacA liyaa|" vanamAlA sItA ke sAtha bAtacIta kara rahI thI, itane meM rAjA mahIdhara ke paricAraka vanamAlA kI khoja karate vahA~ pahu~ce / vanamAlA ko dekhA, saba jJAta kiyaa| ve rAjA ke pAsa gaye aura usako sArA vRttAnta kahA / sunakara rAjA mahIdhara bahuta prasanna huaa| vaha rAma, sItA aura lakSmaNa ke pAsa aayaa| unako bar3e anunaya vinaya ke sAtha apane mahala meM lAkara tthhraayaa| vanamAlA aura lakSmaNa kA pANigrahaNa haa| isase rAja-parivAra meM, prajAjana meM sarvatra Ananda chA gyaa| usI samaya kI bAta hai, nandAvarta nagara ke rAjA ativIrya ne rAjA mahIdhara ke pAsa apanA dUta bhejA aura sUcita kiyA ki ayodhyA ke rAjA bharata ke sAtha hamArA yuH hogaa| senA sahita zIghra hamAre yahA~ Ao / lakSmaNa ne dUta se sArI sthiti kI jAnakArI caahii| data ne batAyA ki rAma, lakSmaNa ke ayodhyA se bAhara hone kA anacita lAbha uThAne kI daSTi se hamAre rAjA ne bharata ko sUcita kiyA ki ve usakI adhInatA svIkAra kreN| isa para bharata krodhita ho gayA, dUta kA apamAna kiyaa| use vahA~ se nikAla diyA; ataeva rAjA rya senA ikaTThI kara rahA hai| vaha bharata se lddegaa| mahIdhara kA sahayoga mAMga rahA hai| mahIdhara ne dUta se kahA--"tuma jAo, hama A rahe haiN|" rAma ne mahIdhara ko batAyA- 'bharata hamArA bhAI hai| yaha eka samaya hai, hama usakI sahAyatA kareM / Apa apane putra ko hamAre sAtha kara deN| hama ativIrya se yuddha kreNge|" mahIdhara ne apanA putra rAma aura lakSmaNa ko sauMpa diyaa| rAma, lakSmaNa naMdAvarta nagara ke bAhara phuNce| sAyaMkAla vahA~ DerA ddaalaa| prAtaH usa kSetra kA adhiSThAtA deva rAma ke samakSa upasthita huA aura apanA sahayoga karane kA vinamra bhAva vyakti kiyaa| deva ne kahA"maiM Apa sabako striyoM ke rUpa meM pariNata kara dUM tAki rAjA ativIrya kI ghora apakIti ho ki vaha striyoM se hAra gyaa|" aisA hI huA / strI ke rUpa meM vidyamAna lakSmaNa ne hAthI bA~dhane kA lohe kA moTA kIlA ukhAr3akara sabhI sAmantoM ko mAra-mAra kara bhagA diyaa| rAjA ativIrya se kahA-'mUrkha ! tuma ahaMkAra kA tyAgakara rAjA bharata kI adhInatA svIkAra kara lo|" isa para rAjA ativIrya ne talavAra nikaalii| lakSmaNa ne eka hAtha se usakI talavAra chIna lI aura dUsare hAtha se ve rAma ke pAsa use ghasITate hue laaye| sItA ne use dayAvaza mukta kraayaa| ativIrya ko saMsAra se vainAgya ho gyaa| usane rAma ke Adeza se apane putra vijayaratha kA rAjyAbhiSeka kara diyA aura vaha svayaM pravrajita ho gyaa| ativIrya ke putra rAjA vijayaratha ne bharata kI adhInatA svIkAra kara lii| rAma, sItA aura lakSmaNa kucha dina mahIdhara kI rAjadhAnI vijayApurI meM rahe / ve ___ 2010_05 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka 441 vanamAlA ko unake pitA ke pAsa chor3akara vahA~ se prasthAna kara gye| calate-calate khemaMjali nAmaka nagara meM pahace / rAma ke Adeza se lakSmaNa nagara meM gyaa| vahA~ ke rAjA kA nAma zatra damana thaa| rAjA ko apane bala kA bar3A ghamaMDa thA / lakSmaNa ne vahA~ yaha sunA ki rAjA zatrudamana ne yaha pratijJA kara rakhI hai ki jo usake pA~ca zakti-prahAra jhela pAne meM samartha hogA, vaha usake sAtha apanI kanyA kA vivAha kara degaa| usakI kanyA kA nAma jitapadmA thaa| lakSmaNa rAja-sabhA meM upasthiti huaa| usane bharata ke dUta ke rUpa meM apanA paricaya diyA tathA rAjA ke pA~ca-zakti prahAra jhela pAne kI cunautI svIkAra kI / rAjakumArI jitapamA ne jyoM hI lakSmaNa ko dekhA, vaha usa para mugdha ho gii| usane lakSmaNa ko zakti-prahAra ke jhaMjhaTa meM na par3ane kI abhyarthanA kii| lakSmaNa ne usase kahA-"saba ThIka hogA, tuma nizcinta rho|" rAjA ne pAMca zakti-prahAra kie| lakSmaNa ne unheM donoM hAthoM, dono kakSoM tathA dAMtoM dvArA roka liyaa| devatA lakSmaNa ke parAkrama se prasanna hue / harSa-vaza unhoMne AkAza se puSpa barasAe / lakSmaNa ne rAjA zatrudamana ko lalakArA, usase kahA - "rAjan ! tuma bhI aba merA eka prahAra jhelane ko taiyAra ho jaao|" rAjA zatrudamana kA~pane lgaa| vaha bhaya bhIta ho gyaa| rAjakumArI jitapadmA kI prArthanA para lakSmaNa ne use chor3a diyaa| rAjA ne lakSmaNa se apanI putrI svIkAra karane kI prArthanA kii| lakSmaNa bolA- "isa sambandha meM mere bar3e bhAI jaane|" rAjA zatrudamana rAma aura sItA ko prArthanA kara sAdara nagara meM laayaa| rAma kI AjJA se lakSmaNa ke sAtha jitapadmA kA vivAha ho gyaa| sItA aura lakSmaNa kucha dina vahA~ rahe / jitapadmA ko vahIM chor3akara vana ko cale ge| calate-calate ve vaMzasthala nAmaka nagara meM pahu~ce / vahA~ dekhA, rAjA, usake parijana tathA prajAjana-- sabhI bhayabhIta haiM, bhAge jA rahe haiN| pUchane para unhoMne bAyA ki parvata para mahAbhaya hai| atyanta sAhasI rAma, lakSmaNa sItA ko sAtha lie parvata ge| unhoMne vahA~ dekhA-do muni dhyAnastha haiM, nizcala susthira khar3e haiM / sA~pa, ajagara Adi viSadhara prANiyoM ne cAroM ora unheM ghera rakhA hai| rAma vahAM gae, dhanuSa kI noka se unheM vahA~ se haTAyA, muni kI bhakti, ArAdhanA kii| pUrva-janma ke vaira ke kAraNa eka deva dvArA prerita bhUtoM evaM pizAcoM ne vividha upasarga karate hue vahA~ bhayAvaha dRzya upasthita kara rakhA thaa| rAma aura lakSmaNa ne unako vahA~ se bhgaayaa| vAtAvaraNa nirupadrava tathA zAnta bnaayaa| mUni dvaya ko usI rAta zukla dhyAnAvasthA meM kevala-jJAna prApta huaa| devatAoM ne kevalI bhagavAn kI mahimA, vardhApanA kii| rAma ne unase upadrava kA kAraNa puuchaa| unhoMne batAyA-"amRtasvara nAmaka nagara thaa| vijaya parvata nAmaka vahA~ kA rAjA thaa| usakI rAnI kA nAma upabhogA thaa| vasubhUti nAmaka brAhmaNa rAnI para Asakta thaa| eka bAra kA prasaMga hai, rAjA ne vasubhUti ko eka dUta ke sAtha kAryavaza videza bhejaa| vasubhUti ne rAste meM dUta kI hatyA kara dii| vaha vApasa amRtasvara lauTa aayaa| usane rAjA se kahA-'dUta mujhase bolA ki maiM akelA hI jAnA cAhatA huuN| usane mujhe sAtha le jAnA nahIM cAhA; isIlie maiM vApasa lauTa AyA huuN|' usakA rAnI ke sAtha avaidha sambandha thA ho| eka dina usane rAnI ke samakSa prastAva rakhA'tumhAre udita aura mudita nAmaka kumAra hamAre sukha-bhoga meM bAdhaka haiM; ataH inako samApta kara ddaalo|' brAhmaNa kI patnI ko yaha bheda jJAta ho gyaa| usane rAjakumAroM ko bacAne ke lie isa sambandha meM unheM sUcita kara diyaa| rAjakumAroM ne khaDga se brAhmaNa ko mauta ke ghATa utAra diyaa| saMsAra ke kutsita tathA jaghanya rUpa para cintana kara rAjakumAra virakta ho gye| unhoMne mativadhana nAmaka muni ke pAsa pravajyA svIkAra kara lii| 2010_05 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 "brAhmaNa vasubhUti ne marakara mleccha pallI meM eka mleccha ke ghara janma liyaa| muni udita tathA madita sameta zikhara kI yAtrA para the| ve mArga meM mleccha pallI hote hae nikle| pUrvabhava kA vaira smaraNa kara ukta mleccha unheM talavAra dvArA mArane ko udyata huaa| muni dvaya ne sAgAra anazana svIkAra kara liyaa| pallI pati ne karuNA kara unako mleccha se bcaayaa| munidvaya sameta zikhara pahu~ce / vahA~ anazana dvArA deha tyAga kiyA |ve prathama devaloka meM devarUpa meM utpanna hue| mleccha ne marakara manuSya kA bhava pAyA / usane tApasa dIkSA svIkAra kI, ajJAna-pUrvaka tapa kiyaa| phalasvarUpa vaha duSTa pariNAma-yukta jyotiSka deva ke rUpa meM utpanna huaa| mudita aura udita ke jIva ariSTa pura ke rAjA priyabandhu kI rAnI padmAbhA kI kokha se putra rUpa meM utpanna hue| kramaza: unake nAma ratnaratha tathA vicitraratha rakhe gye| brAhmaNa kA jIva bhI rAjA kI dUsarI rAnI kanakAmA kI kokha se putra rUpa se utpanna huaa| usakA nAma anuddhara rakhA gyaa| rAjA priyabandhu ne apane bar3e putra ko rAjya diyA / svayaM dIkSA grahaNa kii| saMyama kA paripAlana karatA huA vaha yathAsamaya svargavAsI huA / anuddhara svabhAva se duSTa thaa| usakA apane donoM bhAiyoM ke sAtha bar3A IrSyA-bhAva thA / vaha prajA ko kaSTa dene lagA, luTapATa karane lgaa| rAjA ne usako apane rAjya se nirvAsita kara diyaa| anu ddhara ne nirvAsita hone para tApasa-dIkSA svIkAra kii| ratnaratha tathA vicitraratha ne bhI zramaNa-dIkSA aMgIkAra kii| apanA AyuSya pUrNa kara ve prathama devaloka meM utpanna hue| vahAM se cyuta hokara ve siddhArtha pura ke rAjA kSemakara kI rAnI vimalA kI kokha se putra rUpa meM jnme| unake nAma kulabhUSaNa tathA deza bhUSaNa rakhe ge| rAjA ne unako vidyAdhyayana hetu gurukula meM dhoSa nAmaka upAdhyAya ke pAsa bheja diyaa| pIche se rAnI ne kanakaprabhA nAmaka kanyA ko janma diyaa| rAjakumAra bAraha varSa bAda vidyAdhyayana sampanna kara vApasa lauTe, taba taka kanakaprabhA bar3I ho gaI thii| rAjakumAroM ko yaha jJAna nahIM thA ki vaha unakI bahina hai| unakA anumAna thA ki unake nimitta rAjA kisI rAjakumArI ko yahA~ le Ae haiN| unake prati unakI Asakti ho gii| bAda meM jaba unheM jJAta huA ki vaha to unakI bahina hai, to una donoM ko apane asat-cintana para bar3A pazcAttApa huA aura unheM saMsAra se vairAgya utpanna ho gyaa| donoM ne suvrata sUri nAmaka muni ke pAsa pravrajyA grahaNa kara lii| rAjA kSemaMkara putroM ke dIkSita ho jAne se unake viyoga meM bahuta duHkhita ho gayA, khinna rahane lagA, anazana pUrvaka AyuSya pUrNakara vaha mahAlocana nAmaka garur3Adhipa deva huaa| "tApasa anuddhara ajJAna tapa karatA rhaa| vaisA karatA huA vaha eka bAra kaumudI nagara AyA / vahA~ kA rAjA vasudhara tApasa ke prati bhakti rakhatA thaa| usakI rAnI zuddha jinadharma kI upAsikA thii| eka dina kI bAta hai, rAjA tApasa kI prazaMsA kara rahA thA / rAnI ne kahA-"ye ajJAna pUrvaka tapa karane vAle sacce sAdhu nahIM haiM / vAstava meM nirgrantha hI sacce sAdhu hote haiN|" rAjA bolA-"tuma dUsaroM kA utkarSa saha nahIM sakatI; isalie aisA kahatI ho|" rAnI ne kahA- "bahuta acchA, kI jaae|" rAnI ne apanI putrI ko rAta ke samaya tApasa ke yahA~ bhejaa| rAjaputrI ne tApasa ko namaskAra kiyA aura kahA ki merA koI aparAdha nahIM hai to bhI merI mAtA ne mujhe ghara se bAhara nikAla diyA hai| maiM aba Apake zaraNa meM AI huuN| Apa mujhe dIkSita kreN| anuddhara usake saundarya para mohita ho gyaa| 'usane usase kAma-yAcanA kii| kanyA bolI- "aisA akArya mata kro| maiM avivAhita kanyA huuN| yadi tuma merI kAmanA karate ho to tApasa-dharma kA parityAga kara merI mAtA se ____ 2010_05 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka 443 mujhe maaNgo| isameM koI burAI kI bAta nahIM haiM / tApasa ne yaha svIkAra kiyaa| vaha usa kanyA ke sAtha cala pdd'aa| vaha kanyA use eka vezyA ke pAsa le gii| tApasa vezyA ke caraNoM meM girakara bAra-bAra usakI putrI kI mAMga karane lgaa| rAjA ne pracchanna rUpa meM usa sArI ghaTanA ko khuda apanI A~khoM se dekhaa| rAnI ne jo kahA thA, vaha ThIka niklaa| rAjA ne tApasa baMdhavAkara usakI bhartsanA karate hue deza se nikalavA diyaa| rAjA pratibuddha huA, zrAvaka-dharma svIkAra kiyaa| tApasa kI logoM meM bahuta nindA huii| usakA kUmaraNa haa| marakara vaha bhava-bhramaNa karatA huA eka bAra phira manuSya-bhava meM aayaa| usa bAra bhI usane tApasadharma aMgIkAra kiyaa| vaha marakara analaprama nAmaka deva ke rUpa meM utpanna haa| usane apane pUrva-bhava kA vaira-smaraNa kara yaha upasarga kiyaa|" yaha vRttAnta sunakara rAma, sItA aura lakSmaNa ne kevalI bhagavAna kI bhakti-pUrvaka stavanA kii| mahAlocana nAmaka garuDAdhipa deva prakaTa huaa| usane unako varadAna mAMgane ke lie khaa| . rAma bole-"kabhI Apatti ke samaya Apa hamArI sahAyatA kiijiye|" vaMzasthala nagara kA rAjA sUraprabha vahAM aayaa| usane rAma, sItA aura lakSmaNa kA bar3A satkAra kiyaa| vaha parvata rAmagiri ke nAma se vizruta huaa| vahA~ se prasthAna kara rAma, sItA aura lakSmaNa daNDakAraNya phuNce| vahA~ kuTiyA bnaaii| usameM ve sukha se rahane lge| usa vana meM jaMgalI gAyoM kA dUdha, binA boe ugA dhAnya, Ama, kaTahala, anAra, kele Adi phala pracura mAtrA meM prApta the| eka dina do gaganacArI tapasvI muni pdhaare| sItA, rAma aura lakSmaNa ne atyanta makti ke sAtha unheM bhikSA dii| devatAoM ne duMdubhi-ninAda kiyA aura dhana kI varSA kI / eka durgandhamaya deha-yukta pakSI vahA~ AyA / usane muni ko vandana kiyaa| usa pakSI kA zarIra sugandhita evaM svastha ho gyaa| rAma dvArA pUche jAne para muni ne usako pUrvajanma kA vRttAnta isa prakAra AkhyAta kiyA jaTAyudha gIdha "kaNDalapara nAmaka nagara thaa| vahA~ ke rAjA kA nAma daNDakI thaa| vaha bahata uddaNDa thaa| usakI rAnI kA nAma makkhari thaa| vaha baDI vivekazIlA thii| zrAvaka-dharma kA pAlana karatI thii| eka bAra kA prasaMga hai, eka muni vana meM kAyotsarga meM sthita the| rAjA ne muni ke gale meM eka marA haA sA~pa DAla diyaa| mani ne yaha abhigraha kiyA ki jaba taka mere gale meM marA huA sA~pa rahegA, maiM kAyotsarga samApta nahIM karUMgA, cAlU rkhuugaa| vaha dina bItA, rAta bItI, muni vaise hI khar3A rahA / dUsare dina rAjA usa ora aayaa| usane muni ko usI avasthA meM khar3A dekhaa| use apane kiye para bar3A pachatAvA huaa| vaha muni kA bhakta ho gyaa| "rudra nAmaka eka tApasa usa nagara meM rahatA thaa| usane dekhA, rAjA sAdhuoM kA bhakta ho gayA hai| isase usake mana meM sAdhuoM ke prati IrSyA utpanna ho gii| sAdhuoM ke maravAne ke lakSya se usane sAdhu kA veza banAkara rAjA ke anta:pura meM praveza kiyA tathA vahA~ rAnI kA zIla bhraSTa kiyA / rAjA bahuta kruddha huaa| usane sabhI sAdhuoM ko kolhU meM peravAkara maravA diyaa| eka labdhidhArI muni vahA~ Ae / ve yaha nahIM saha ske| unhoMne tejolezyA kA prayoga kiyaa| sArA nagara jalakara khAka ho gyaa| vaha daNDakAraNya nAma se prasiddha huaa| ____ 2010_05 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 rAjA daNDakI saMsAra-cakra meM ghUmatA huA isI vana meM durgandhita gIdha ke rUpa meM utpanna huaa| jaba isane hameM dekhA to ise pUrva-bhava kA jJAna ho gyaa| isIlie isane vandana kiyA, namana kiyA / dharma ke prabhAva se isakA zarIra surabhita ho gyaa|" usa gIdha ne mAMsa kA tyAgakara diyA tathA rAtri bhojana Adi kA bhI tyAga kara diyaa| vaha dharma kI ArAdhanA karane lgaa| muni vahA~ se cale ge| vaha gIdha sItA ke pAsa rahane lgaa| usakI deha para suhAvanI jaTA thii| usake kAraNa vaha jaTAyudha kahA jAne lgaa| zuddha sAdhu ke diye gae dAna ke prabhAva se rAma ke pAsa ratnamaNi Adi ke rUpa meM vipula samRddhi ho gii| devatAoM ne rAma ko cAra ghor3oM kA ratha bheTa diyaa| rAma, sItA aura lakSmaNa vahA~ Ananda pUrvaka rahate rhe| daNDakAraNya meM bhramaNa karate hue rAma, sItA tathA lakSmaNa eka nadI ke taTa para vidyamAna eka vana-khaNDa meM aae| usa vana-khaNDa meM uttama ratnoM kI khAnoM se yukta parvata the, phaloM aura phUloM se AcchAdita vRkSa the, nirmala jalayukta nadI thii| rAma ko vaha vana-khaMDa bar3A rucikara lagA / ve sItA tathA lakSmaNa ke sAtha vahIM rahane lge| laMkApati rAvaNa taba laMkA meM rAvaNa rAjya karatA thaa| laMkA cAroM ora samudra se ghirI thii| rAvaNa dazamukha yA dazAnana ke nAma se prasiddha thaa| rAvaNa kI utpatti kA vRttAnta isa prakAra vaitADhya parvata para rathanUpura nagara meM meghavAhana nAmaka vidyAdhara kA rAjya thA / devarAja indra ke sAtha usakA virodha thaa| meghavAhana ne ajitanAtha prabhu kI bar3I bhakti kii| isase rAkSasendra bahuta prasanna huaa| usane meghavAhana se kahA-"kSasa dvIpa meM trikUTa nAmaka parvata hai, usa para laMkA nAmaka nagarI hai / tuma vahA~ jAo, rAjya karo / vahA~ tumhAre lie kisI bhI prakAra kA upadrava evaM vighna nahIM hogaa| daNDa giri ke nIce vidyamAna pAtAlapurI bhI maiM tumheM pradAna karatA huuN|" rAkSasendra ke nirdezAnusAra meghavAhana vidyAdhara laMkA nagarI meM aayaa| vahA~ rAjya karane lgaa| rAkSasa dvIpa ke antarvartI rAjya ke Adhipatya ke kAraNa ve vidyAdhara rAkSasa kahe jAne lge| usI vaMza meM ratnAsrava nAmaka rAjA huaa| ratnAsrava kA putra rAvaNa haa| vaha jaba baccA thA, taba usake pitA ne nau ratnoM kA eka divya hAra use pahanAyA / usane nauoM ratnoM meM nau jagaha rAvaNa kA mukha pratibimbita huA / eka mukha vAstavika thA hI / vAstavika aura pratibimbita donoM milakara daza hote haiN| isa kAraNa vaha dazamukha yA dazAnana ke nAma se vikhyAta ho gyaa| eka bAra kA prasaMga hai, aSTApada parvata para bharata cakravartI dvArA nirmApita caityoM ko lAMghate samaya rAvaNa kA vimAna avaruddha ho gyaa| vahA~ aSTApada parvata vAlimuni dhyAnastha the| dazamukha ne yoM anumAnita kiyA ki usakA vimAna vAli muni ke kAraNa avaruddha huA hai| usane aSTApada parvata ko U~cA uThA liyaa| caitya ko bacAne ke lie vAli muni ne parvata ko dabA diyaa| rAvaNa nIce daba gyaa| vaha dazamukha ravayA rudana karane lagA, isa kAraNa usakA nAma rAvaNa huaa| vAli muni ne dabAva DhIlA kiyA, jisase rAvaNa nIce se nikala paayaa| ____ 2010_05 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] candranakhA kathAnuyoga -- rAmacarita : dazaratha jAtaka rAvaNa kI bahina kA nAma candranakhA thA / usane usakA kharadUSaNa ke sAtha vivAha kiyA / kharadUSaNa ko pAtAla - laMkA kA rAjya pradAna kara diyA / 446 candranakhA ke zamba tathA zambUka nAmaka do putra hue| bar3e hone para zambUka vidyA sAdhane hetu daNDakAraNya meM gayA / vahA~ vaha kaMghuravA nadI ke taTa para sthita bAMsoM ke jAla meM baragada ke vRkSa se ulaTA laTakakara candrahAsa khaDga prApta karane hetu tapaH sAdhanA karane lagA / vaisA karate hue bAraha varSa tathA cAra dina vyatIta ho gae / vidyA ke siddha hone meM kevala tIna dina bAkI the / saMyoga aisA banA ki lakSmaNa usa ora gayA / usane bAMsoM ke jAla meM laTakatI huI divya talavAra ko dekhaa| use hAtha meM liyA aura bAMsoM ke jhuramuTa para prahAra kara diyA, jinake bIca zambUka laTakA huA sAdhanA kara rahA thA / zambUka kA kuNDala- bhUSita mastaka ka N ra nIce gira gayA / lakSmaNa ne jaba yaha dekhA, use asIma zoka huaa| usane mana-hI-mana kahA, mere parAkrama ko dhikkAra hai / maiMne kitanA bar3A kukRtya kiyA, eka aparAdha rahita vidyAdhara kA vadha kara DAlA / mujhase yaha bar3A bhayaMkara pApa ho gayA / vaha rAma ke pAsa AyA / sArI ghaTanA kahI / rAma ne kahA--" yaha vItarAga prabhu dvArA niSiddha anartha daNDa- nirarthaka hiMsA hai / aisA kabhI nahIM karanA cAhie / bhaviSya meM jAgarUka rahanA : putrazokAhatA candrarakhA tapaH sAdhanA meM lage apane putra ko dekhane udhara AI / jaba usane use marA huA dekhA, usake zoka kA pAra nahIM rahA / vaha burI taraha vilApa karane lagI / rone-bilakhane se jaba usakA mana kucha halkA huA, to zambUka kA vadha karane vAle kI vaha khoja karane lgii| usa hetu daNDakAraNya meM ghUmane lagI / rAma para vimugdha : nirAzA daNDakAraNya meM ghUmate hue candranakhA kI dRSTi rAma para par3I / vaha rAma kI sundaratA para vimugdha ho gaI / sahasA putra maraNa kA zoka bhUla gii| usane eka atyanta sundara kanyA kA rUpa dhAraNa kiyA / vaha rAma ke pAsa AI / taraha-taraha ke hAva-bhAva aura zRMgArika ceSTAeM pradarzita kara vaha rAma ko rijhAne, lubhAne kA prayAsa karane lagI / rAma ne usase pUchA - "tuma vana meM akelI kyoM ghUma rahI ho, kauna ho ?" vaha bolI - " maiM avantI kI rAjakumArI hU~ / eka vidyAdhara ne merA haraNa kiyA / vaha mujhe isa vana ke Upara se AkAza mArga se le jA rahA thA / eka dUsarA vidyAdhara use milA / usane mujhe le jAne se use rokaa| mujhe chor3a donoM lar3a par3e / lar3ate-lar3ate donoM hI mara gaye / aba maiM kyA karU~, kahA~ jAU~, Apa mujhe Azraya deM, svIkAra kreN|" 2010_05 I rAma nirvikAra the| kucha nahIM bole, mauna rahe / vaha lakSmaNa ke pAsa gii| vahA~ bhI vaha nirAza huii| vaha bar3I vikSubdha huI / usane khuda apane zarIra ko nakhoM se tathA dA~toM se noca DAlA, kSata-vikSata kara liyaa| vaha rotI- pITatI apane pati ke pAsa gii| pati se kahA - " kisI bhUcara (manuSya) ne candrahAsa khaDga dvArA zambUka kA vadha kara diyA hai tathA Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 yaha durdazA kara DAlI hai| maiM kisI prakAra apane puNya-bala dvArA apane satItva kI rakSA kara yahA~ lauTI hU~ / " kharadUSaNa dvArA AkramaNa yaha sunakara kharadUSaNa bahuta Rddha huA / usane apane cavadaha hajAra yoddhAoM ko sAtha liyA aura daNDakAraNya pahu~cA / usane laMkA meM apanA dUta bhejakara rAvaNa ko bhI sahAyatA hetu Ane kI sUcanA karavAI / rAma ne yaha dekhA, apanA dhanuSa sambhAlA / lakSmaNa ne kahA - "mere rahate, Apako yuddhArtha jAne kI AvazyakatA nahIM hai| unase maiM nipaTa lUMgA / Apa sItA kI rakSA kareM / AvazyakatA hone para yadi maiM siMhanAda karUM to Apa merI sahAyatA ke lie A jAeM / " yoM kahakara lakSmaNa ne yuddhArtha prasthAna kiyA / rAvaNa dvArA sItA kA haraNa apanI bahana candranakhA kI pukAra para rAvaNa puSpaka vimAna dvArA vahA~ pahu~cA / rAma ke pAsa baiThI sItA para jaba usakI dRSTi par3I to vaha usake saundayaM para mugdha ho gayA / use avalokinI vidyA siddha thI / vidyA-bala se usane lakSmaNa kA saMketa jAna liyA / tadanusAra usane lakSmaNa ke svara meM svayaM siMhanAda kiyA / rAma ne samajhA, lakSmaNa merI sahAyatA cAhatA hai / unhoMne jaTAyudha se kahA - " maiM lakSmaNa kI sahAyatA hetu jA rahA hU~, tuma sItA kI rakSA karanA / " rAma ke vahA~ se cale jAne para rAvaNa sItA kA haraNa kara liyaa| jaTAyudha gIdha ne rAvaNa ko rokaa| usake sAtha saMgharSa kiyA-- usa para, prahAra kara use ghAyala kara diyaa| para, rAvaNa ke sAmane becAre usa pakSI ko kitanI tAkata thI / rAvaNa ne jaTAyudha ko burI taraha pITa-pITa kara jamIna para girA diyaa| jaTAyudha kA zarIra cUra-cUra ho gyaa| rAvaNa ne sItA ko jabardastI puSpaka vimAna meM biThA liyA aura vimAna ur3Ae le calA / sItA taraha-taraha se vilApa kara rone lagI, bilakhane lagI, mAno usa para duHkha kA pahAr3a TUTa par3A ho / rAvaNa ne socA- isa samaya yaha duHkhita hai, ro rahI hai, para jaba yaha merA vaibhava, pratApa tathA samRddhi dekhegI to svayaM mere anukUla bana jAyegI / mere dvArA jo yaha vrata liyA huA hai ki maiM kisI strI para bala kA prayoga nahIM karUMgA, use ( usa vrata ko ) avicala aura akhaNDa rakhUMgA / jaba rAma raNakSetra meM lakSmaNa ke pAsa pahu~ce, taba lakSmaNa bolA - "Apa sItA ko chor3akara yahA~ kyoM A gaye ?" rAma ne kahA- "tumane hI to siMhanAda kiyA thA, jisakA artha mujhe bulAnA thA, to phira maiM kaise nahIM AtA / " lakSmaNa bolA- "hamAre sAtha dhokhA huA hai| Apa zIghrAtizIghra vApasa lautteN| sItA kI rakSA kreN|" rAma unhIM pairoM vApasa Ae, para, vahA~ sItA nahIM milii| ve cetanA zUnya hokara bhUmi para gira pdd'e| kucha dera meM jaba unheM hoza AyA, to maraNAsanna jaTAyudha ne unako rAvaNa ke Ane, sItA kA apaharaNa karane, apane dvArA saMgharSa karane kI sArI bAta khii| rAma ne dekhA, jaTAyudha ke prANa nikalane vAle haiN| rAma ne use dayArdra- hRdaya hokara navakAra maMtra sunAyA / jaTAyudha marakara devatA huA / 2010_05 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 447 tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka sItA kI khoja rAma ne saba jagaha sItA kI khoja kI, para, usakA koI patA nahIM claa| idhara raNakSetra meM virAdha nAmaka vidyAdhara lakSmaNa ke samIpa aayaa| vaha vidyAdhara candrodara tathA anurAdhA kA putra thaa| pAtAla-laMkA para usake pitA kA rAjya thaa| kharadUSaNa ne candrodara se rAjya chIna liyaa| svayaM rAjA ho gyaa| isa prakAra kharadUSaNa ke sAtha usakA zatru bhAva thA / isalie vaha lakSmaNa ke sevaka ke rUpa meM yuddha karane meM juTa gyaa| kharadUSaNa ne lakSmaNa ko yuddha ke lie llkaaraa| lakSmaNa ne usakI lalakAra svIkAra kii| khara dUSaNa lakSmaNa para khaDga kA vAra karane hI vAlA thA ki lakSmaNa ne candrahAsa khaDga se usakA mastaka kATa DAnA / kharadUSaNa ke marate hI usakI senA chinna-bhinna ho gii| lakSmaNa vijayI huaa| vaha virAdha ke sAtha rAma kI sevA meM phuNcaa| lakSmaNa ko vahA~ sItA dikhalAI nahIM dii| usane sArI ghaTanA sunI / atyanta du:khita huaa| sItA kI khoja ke lie virAdha ko bhejaa| virAdha khoja karate-karate Age bddh'aa| usako ratnajaTI nAmaka eka vidyAdhara milaa| jaba rAvaNa sItA ko lie jA rahA thA, taba usane usako dekhaa| rAvaNa kA ghora virodha kiyaa| rAvaNa ne usakI vidyAe~ naSTa kara dii| vaha behoza hokara kambuzaila parvata para gira pdd'aa| samudrI havA se jaba use hoza AyA, taba usane virAdha ko rAvaNa dvArA sItA ke hare jAne kA samAcAra btaayaa| virAdha vApasa rAma ke pAsa aayaa| saba samAcAra kahe tathA yaha sujhAva diyA ki Apa pAtAla-laMkA para adhi. kAra kreN| usane yaha batAyA ki pAtAla-laMkA para usake pitA kA rAjya thaa| pAtAla-laMkA para apanA adhikAra ho jAne se sItA ko prApta karane meM sugamatA hogii| TikAva ke lie sudRDha kendra apane hAtha meM hogaa| rAma, lakSmaNa virAdha ke sAtha ratha para car3hakara pAtAla laMkA ge| vahA~ candranakhA kA putra zamba rAjya karatA thaa| unhoMne zamba ko jIta liyA tathA pAtAlalaMkA para adhikAra kara liyaa| rAvaNa kA vrata rAvaNa jaba sItA ko lie jA rahA thA, taba use prasanna karane ke lie usane aneka prakAra ke pralobhanapUrNa vacana kahe, kintu, sItA ne use burI taraha phaTakArate hue hatAza kara diyA / tathApi vaha use laMkA meM le gayA aura vahA~ sthita devaramaNa nAmaka udyAna meM rkhaa| rAvaNa rAjasamA meM gayA, baiThA / candranakhA apanI bhAbhI mandodarI Adi ko sAtha lekara vahAM aaii| vaha rAvaNa se kahane lagI-"merA putra zambUka mAra DAlA gayA, merA pati kharadUSaNa mAra DAlA gayA / Apa jaise parama parAkramI bhAI ke rahate yaha saba ho gayA, bar3A duHkha hai|" rAvaNa bolA-"bahina ! honahAra prabala hotI hai, use koI TAla nahIM sktaa| koI kisI kI Ayu na kama kara sakatA hai, na adhika kara sakatA hai| kintu tuma dhIraja dhAraNa karo, maiM tumhAre zatru se badalA lUMgA kucha hI dinoM meM use yamaloka pahu~cA duuNgaa|" bahina ko DhAr3hasa ba~dhAkara rAvaNa mahArAnI mandodarI ke pAsa aayaa| mandodarI ne usase pUchA- "svAmin ! tuma itane udAsa kyoM ho?" rAvaNa bolA- maiMne sItA kA apaharaNa to kara lAyA, para, mujhe vaha aMgIkAra nahIM krtii| usako pAye binA merA hRdaya vidIrNa ho jAyegA, maiM mara jaauuNgaa|" mandodarI bolI-"yA to sItA atyanta mUrkha hai, jo ____ 2010_05 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 Agama aura tripiTaka : eka anUzIlana [khaNDa: 3 tumhAre jaisA pati prApta hone para bhI svIkAra nahIM karatI yA satI ziromaNi hai, jisake lie para-puruSa mAtra tyAjya hai| kintu, tuma-bala prayoga bhI to kara sakate ho|" rAvaNa ne kahA"merA ananta vIrya nAmaka muni ke pAsa vrata svIkAra kiyA huA hai ki maiM kisI bhI strI para bala prayoga nahIM karUMgA / maiM yaha niyama kadApi khaMDita nahIM kara sakatA / maiM tumhAre pAsa isalie AyA hU~, merI icchA-pUrti meM kucha madada kara sko| kucha upAya soco|" pati kA kathana sanakara mandodarI dUtI kA kArya karane sItA ke pAsa aaii| vaha use taraha-taraha se phusalAne lgii| rAvaNa ko svIkAra karane kA anurodha karane lgii| sItA ne use phaTakArate hae kahA-'koI bhI satI nArI kisI strI ko isa prakAra kI zikSA de, jarA soco, ucita hai kyA ? jo tuma kara rahI ho, kyA tumhAre yogya kArya hai ?" mandodarI lajjita hokara bolI-"jo tuma kahatI ho, bilakula yathArtha hai, kintu, kyA kiyA jAe, pati ke prANa bacAne ke lie anucita kAma bhI karanA par3atA hai|" isa prakAra mandodarI apane prayatna meM sarvathA asaphala rhii| taba rAvaNa svayaM sItA ke pAsa aayaa| usane sItA ko taraha-taraha se samajhAyA, lAlaca die, maya dikhalAye, siMha, preta, rAkSasa Adi ke rUpa banAkara use DarAyA, kintu, sItA para inakA koI prabhAva nahIM huaa| savere vibhISaNa ko yaha saba mAlUma huA, taba vaha sItA ke pAsa AyA aura use AzvAsana dekara bolA---'maiM rAvaNa ko samajhAUMgA, tumako rAma ke pAsa bhijavAne kA prayatna kruuNgaa|" vaha rAvaNa ke pAsa AyA aura bolA--"dUsare kI strI kA apaharaNa karanA bar3A anathaM hai, atyanta anucita hai / sItA ko usake pati rAma ke pAsa vApasa lauTAkara isa anartha se Apa aba bhI baca sakate haiN|" rAvaNa ne vibhISaNa kI eka na sunii| puSpagiri parvata para rAvaNa kA apanA sundara udyAna thA / vaha sItA ko puSpaka vimAna meM biThAkara usa udyAna meM le gayA / nRtya, gIta, vAdya Adi dvArA sItA ko prasanna karane kI usane bahata ceSTA kI, para, usakI ye ceSTAe~ sarvathA niSphala siddha huii| sItA kA abhigraha sItA ne ekAnta svIkAra kiyaa| usane yaha abhignaha kiyA ki jaba taka rAma, lakSmaNa ke kuzala-kSema ke samAcAra use nahIM mileMge, use anna khAne kA sarvathA tyAga hai| rAvaNa ke pAsa jaba yaha samAcAra pahu~cA, taba vaha sItA ke viraha meM pAgala kI jyoM ceSTAeM karane lgaa| kiSkindhApati sugrIva : rAma ke sAtha maitrI lakSmaNa dvArA kharadUSaNa ke mAre jAne ke bAda rAma lakSmaNa ke zaurya aura parAkrama kA sarvatra kIrtimAna hone lgaa| kiSkindhA ke rAjA kA nAma sugrIva thaa| usane bhI yaha sunaa| vaha duHkhI thA / apanA duHkha dUra karane ke lie vaha pAtAla-laMkA gyaa| usake sAtha jAmbavaMta nAmaka usakA maMtrI tathA aura loga bhI the| rAma ne sugrIva kA kuzala-samAcAra pUchA / maMtrI jAmbavaMta ne usakA paricaya dete hue rAma ko batAyA-"kiSkindhA ke rAjA Adityaratha kA yaha putra hai / isakA nAma sugrIva hai| isake bar3e bhAI kA nAma bAli thaa| bAli bahuta bar3A ____ 2010_05 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - rAmacarita : dazaratha jAtaka 442 vIra tathA parAkramI thA / usane rAvaNa kI bhI adhInatA nahIM maanii| use saMsAra se vairAgya huA / usane pravrajyA svIkAra kara lii| taba sugrIva rAjA huaa| eka bAra kisI vidyAdhara ne sugrIva kA rUpa banA liyA / vaha sugrIva kI rAnI tArA ke pAsa aayaa| usakI ceSTAoM tathA pravRttiyoM se tArA ko usake sugrIva na hone kA saMzaya huA / usakA use yaha kapaTapUrNa rUpa mAlUma par3A / kapaTa- sugrIva rAjyAsana para AsIna ho baiThA / aba vAstavika sugrIva AyA to donoM meM saMgharSa chir3a gyaa| donoM Apasa meM bhir3a ge| bar3I kaThinAI thii| asalI-nakalI kA bheda nahIM kiyA jA sakA / rAnI ke zIla kI rakSA kA uttaradAyitva bAli ke putra candra razmi ko sauMpA gyaa| asalI sugrIva sahAyatA ke lie hanumAn ke pAsa gyaa| hanumAna ko bhI asalI-nakalI - donoM sugrIva ko dekhakara saMzaya ho gayA / isalie aba ApakI zaraNa meM AyA hai / " rAma ne sugrIva se kahA - "tuma cintA mata kro| tumhArA kArya hama kreNge| hamAre lie ise karanA kucha bhI kaThina nahIM hai, kintu, abhI hama udvigna haiM ; kyoMki kisI 'duSTa ne chala dvArA sItA kA apaharaNa kara liyA hai / yadi isa sambandha meM tuma kucha kara sako to kro| sItA kA patA lagAo / " sugrIva ne kahA- "maiM saptAha bhara meM sItA kA patA lagA duuNgaa| aisA mujhe vizvAsa hai / yadi saptAha bhara meM yaha kArya nahIM kara sakA to maiM jIvita agni meM praveza kara jaauuNgaa|" rAma dvArA sAhasagati vidyAdhara kA vadha rAma sugrIva ke kathana se prasanna hue| ve usake sAtha kiSkindhA ge| makalI sugrIva va asalI sugrIva yuddha meM paraspara bhir3a gae / usI prasaMga para nakalI sugrIva ko mauta ke ghATa utAra dene kI rAma kI yojanA thii| para, donoM paraspara bilakula eka jaise the, isalie rAma ko bhI asalI nakalI kA bheda jJAta nahIM rahA; ataH ve kucha bhI kadama nahIM uThA sake / donoM kA yuddha calatA rahA / nakalI sugrIva ne asalI sugrIva para gaddA kA prahAra kiyA / asalI sugrIva behoza ho gyaa| kucha dera meM use cetanA prApta huI / vaha rAma ke pAsa AyA aura upAlaMbha ke svara meM bolA - "Apa pAsa meM hI the, Apane merI sahAyatA nahIM kii|" rAma bole - " maiM bhI tuma donoM meM asalI-nakalI kA nizcaya nahIM kara sakA / aba maiM sAvadhAna hU~, phira vaisI bhUla kabhI nahIM hogI / maiM tumhAre zatru kA zIghra hI vadha kara DAlUMgA / " rAma ke teja tathA pratApa kA nakalI sugrIva para aisA prabhAva par3A ki usakI vidyA svataH naSTa ho gaI / usa dvArA banAyA gayA nakalI rUpa lupta ho gyaa| vaha apane vAstavika rUpa meM A gayA / logoM ne use sAhasagati vidyAdhara ke rUpa meM dekhA / sAhasagati tathA sugrIva kA phira yuddha chir3A / sAhasagati vidyAdhara ke prahAroM se sugrIva kA vAnara-dala TUTane lagA, sAhasahIna jaisA pratIta hone lagA, taba rAma ne sAhasagati vidyAvara ko pakar3akara mAra DAlA / sugrIva bahuta prasanna huA / usane rAma aura lakSmaNa ko kiSkindhA ke bagIce meM tthhraayaa| ghor3e, ratna Adi unheM bheMTa kie| phira vaha apanI rAnI tArA ke pAsa A gayA / vaha vahA~ sukha bhoga meM itanA vimohita ho gayA ki rAma ke samakSa apane dvArA kI gaI pratijJA ko bhI bhUla gayA / candraprabhA Adi sugrIva kI teraha kanyAe~ pati kA varaNa karane ke lie rAma ke samakSa AI, nRtya karane lgiiN| rAma sItA ke viraha meM bahuta 2010_05 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 duHkhI the| unhoMne unakI ora jarA bhI dhyAna nahIM diyaa| unheM A~kha uThAkara dekhA taka nhiiN| ve nirAza hokara vApasa lauTa gii| rAma ne lakSmaNa se kahA- "tAta ! sugrIva ke zatru ko hamane mAra DAlA hai / usakA kArya siddha ho gayA hai| isa samaya vaha hamAre samakSa apane dvArA kI gaI pratijJA ko bhUla gayA hai, nizcinta hokara bhoga-vilAsa meM rata ho gayA hai / jAo, tuma use sAvadhAna kro| usakI pratijJA yAda dilaao|" rAma kI AjJA se lakSmaNa sugrIva ke pAsa AyA / use kaThoratA pUrvaka DATA, phttkaaraa| sugrIva apanI bhUla ke lie kSamAyAcanA karane lgaa| vaha lakSmaNa ke sAtha rAma kI sevA meM upasthita huaa| unheM Azvasta kiyA tathA apane sevakoM ke sAtha sItA kI khoja meM nikala par3A / sItA ke sahodara rathanUpura nagara ke rAjA bhAmaMDala ko bhI sItA ke hare jAne kA saMvAda bheja diyaa| ratnajaTI vidyAdhara dvArA saMketa grAma, nagara, vana, parvata, kandarA, maidAna, udyAna-sarvatra sItA kI khoja karatA huA sugrIva kambuzaila parvata para phuNcaa| usane vahA~ ratna jaTI nAmaka vidyAdhara ko jo kSata-vikSata thA, pIr3A se karAhate hue dekhaa| ratnajaTI ne sugrIva se kahA-'sItA kA haraNa kara use idhara se le jAte hue rAvaNa ko maiMne dekhA / maiMne usakA virodha kiyA, use rokane kA prayatna kiyaa| rAvaNa ne merI vidyAe~ chinna-vicchinna kara dI aura mujhe isa sthiti meM pahuMcA diyaa| maiM itanA azakta aura kSINa ho gayA hU~ ki isa samaya rAma ko samAcAra dene taka meM asamartha huuN|" sugrIva ne ratnajaTI ko uThAyA aura vaha use rAma ke pAsa le gyaa| ratnajaTI ne rAma ko sItA kI khabara vistAra se sunaaii| rAma ko isase dhIraja bNdhaa| rAma usa para bahuta prasanna hue| unhoMne apane zarIra ke AbharaNa utArakara ratnajaTI ko puraskAra ke rUpa meM pradAna kiye tathA usase pUchA ki batalAo-"laMkA nagarI kisa sthAna para hai ?" vidyAdhara ratnajaTI ne batAyA- "lavaNa samudra ke madhya rAkSasa dvIpa meM trikUTa parvata para laMkA nagarI avasthita hai| vahA~ rAvaNa rAjya karatA hai| rAvaNa dazamukha aura dazAnana ke nAma se bhI prasiddha hai| usake vibhISaNa tathA kuMbhakarNa nAmaka bhAI haiN| indrajita tathA meghanAda Adi putra haiN| vaha atyanta parAkramI haiM / nau graha bhI sevaka ke rUpa meM usakI paricaryA karate haiN|" rAma-lakSmaNa bole-"ratnajaTI ! chipakara para strI kA haraNa karane vAle kI kyA prazaMsA karate ho ? hama usakA vadha kreNge| laMkA ko dhvasta kara DAleMge aura hama sItA ko anAyAsa vahA~ se le aaeNge| rAvaNa ko hama aisI zikSA deMge ki bhaviSya meM koI bhI manuSya dUsare kI strI kA apaharaNa karane kA duHsAhasa nahIM kre|" sugrIva ke maMtrI jAmbavaMta ne kahA- 'eka samaya kI bAta hai, rAvaNa ne ananta vIrya nAmaka muni se pUchA ki merI mRtyu kisake hAtha se hai ? muni ne use batalAyA ki jo koTizilA ko uThA sakegA, usI ke hAthoM tumheM mAre jAne kA bhaya hai|" ___ yaha zravaNa kara rAma, lakSmaNa tathA sugrIva ne sindhu deza kI ora prasthAna kiyA / jahA~ koTizilA thI, vahAM phuNce| muni ne batAyA thA ki koTi zilA kI U~cAI aura moTAI eka yojana utsedhAMgula hai| usa para bharata kSetra kI adhiSThAtrI devI nivAsa karatI hai| koTi-kodi ___ 2010_05 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyogI. gAMdhAyamAnumana-310vita : dazaratha jAtaka 451 munigaNa ne vahA~ nirvANa prApta kiyA, isalie koTi-zilA ke nAma se vizruta huI / lakSmaNa ne sabake sAmane use apanI bAIM bhujA se anAyAsa UMcA uThA diyaa| isa para harSita hokara devoM ne puSpa-vRSTi kii| vahA~ se sametazikhara hote hue ve vimAna dvArA kiSkindhA aaye| pavanaputra hanumAn dvArA dautya rAma bole- "aba hama nizcinta na baitthe| hameM laMkA para zIghra AkramaNa karanA caahie|" sugrIva ne kahA-"yaha to ThIka hai, para, hameM yaha dhyAna meM rakhanA hogA, rAvaNa vilakSaNa vidyAoM se sampanna hai| usakA bhAI vibhISaNa nyAya-parAyaNa hai, uttama zrAvaka hai| hama dUta bhejakara sArI sthiti usake samakSa rakhavAeM, jisase sItA prApta ho jAe, yuddha Tala jaae|" rAma bole-"sugrIva ! tumhArI sammati ucita hai, para, batalAo, dUta ke rUpa meM kise bhejA jAe, jo kArya sundara rUpa meM sampanna kara ske|" sabakA abhimata rahA ki pavana putra hanumAn yaha kArya bhalIbhA~ti kara sakate haiN| unheM bhejA jA sake to bahuta uttama hai| hanumAn ko bulAne hetu zrIbhUti nAmaka dUta bhejA gyaa| dUta hanumAn ke yahA~ pahu~cA / dUta ne unake samakSa sArI sthiti rkhii| unakI eka patnI anaMgakusumA kharadUSaNa kI putrI thii| vaha apane pitA aura bhAI kI mRtyu ke sambandha meM sunakara bahuta duHkhita huI / sabane use sAntvanA dI, dhairya bNdhaayaa| unakI dUsarI patnI kamalA sugrIva kI putrI thii| apanI mAtA tArA tathA pitA sugrIva kI sahAyatA karane, unakA saMkaTa TAlane ke samAcAra se vaha prasanna huii| usane dUta kA bar3A Adara kiyaa| hanumAn rAma ke uttama guNoM se prabhAvita hue, mana meM unake prati anurAga utpanna huA / ve vimAna dvArA kiSkindhA aaye| rAma aura lakSmaNa ne unakA satkAra kiyaa| hanumAn ne rAma kI mudrikA lI, saMdeza liyA aura ve senA ke sAtha AkAza-mArga dvArA laMkA kI dizA meM ravAnA hue| zIghra hI vahA~ phuNce| sAmane Aye vighnoM kA zaktipUrvaka nivAraNa kiyaa| ve vibhISaNa se mile| unhoMne use yaha bhAra sauMpA ki vaha rAvaNa ko samajhAe, sItA ko vApasa lauTAne ke lie sahamata kre| tatpazcAt hanumAn sItA ke pAsa upasthita hue| sItA atyanta kSINa, cintAgrasta evaM duHkhita avasthA meM baiThI thii| hanumAna ne rAma dvArA apane sAtha bhejI gaI mudrikA sItA ko dI, praNAma kiyaa| usake dUta ke rUpa meM apanA paricaya diyA, rAma-lakSmaNa ke samAcAra sunaaye| . taba mandodarI, jo vahA~ upasthita thI, hanumAn se bolI-"Apa to bahuta bar3e yoddhA haiM / Apane rAvaNa ke samakSa varuNa ko parAjita kiyaa| isa para prasanna hokara rAvaNa ne apanI bahina candranakhA kI putrI anaMgakusumA Apako byAhI / para, bar3A kheda hai, Apane bhUcara-bhUmi para calane vAle manuSya kI sevA karanA svIkAra kiyA, jo Apake lie zobhanIya nahIM hai|" hanumAn ne kahA-"apane upakArI kA pratyupakAra karane kI bhAvanA se hamane jo dautya-kArya svIkAra kiyA, vaha hamAre lie kisI bhI prakAra se azobhanIya nahIM hai, sarvathA samucita hai / tuma yahA~ sItA ke pAsa apane pati rAvaNa kI dUtI kA kArya karane AI ho, jarA soco, kyA yaha atyanta dUSaNIya tathA nindanIya nahIM hai ?" yaha sunakara mandodarI rAvaNa kI prazaMsA tathA rAma kI nindA karane lgii| sItA ne use ttokaa| vaha sItA para muSTi-prahAra karane ko udyata huii| hanumAna ne isake lie use ____ 2010_05 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bahuta dutakArA, phttkaaraa| sItA ne hanumAn ko, usake sainya ko vahA~ bhojana karAyA, apanA gRhIta abhigraha pUrNa hone se svayaM bhI bhojana kiyaa| hanumAn ne kahA-'mAtA ! yadi ApakI AjJA ho to maiM Apako apane kandhe para biThAkara rAma ke pAsa le jaauuN|" __sItAbolI-"mujhe yaha svIkAra nahIM hai; kyoMki maiM para-puruSa kA sparza nahIM krtii| sItA ne smati-cihna ke rUpa meM rAma ko arpita karane hetu apanI cUr3AmaNi hanumAn ko dI aura kahA ki merI ora se rAma ko prArthanAka reM, ve zIghra yahA~ aaeN|'' yaha kahakara sItA ne hanumAn ko vidA kiyaa| jyoM hI hanumAna ne sItA ko praNAma kara prasthAna kiyA, rAvaNa dvArA bheje gaye rAkSasoM ne unheM ghera liyaa| hanumAn ne udyAna ke vRkSa ukhAr3a-ukhAr3a kara rAkSasoM para prahAra kiyA, unheM bhagA diyaa| vAnara ke rUpa meM logoM ko trasta karate hue hanumAn, jahA~ rAvaNa thA, usa ora Age bar3hate gye| rAvaNa ne dekhA ki hanumAn laMkA ko dhvasta-vidhvasta kara rahe haiM to usane apane yoddhAoM ko hanumAn kA sAmanA karane kI AjJA dii| rAvaNa ke putra indrajit aura meghanAda senA sahita vahA~ pahu~ce aura ve yuddha meM hanumAna se bhir3a gye| jaba ve hanumAn ko nahIM roka sake, niyaMtrita nahIM kara sake to indrajita ne nAgapAza dvArA hanumAn ko bandI banA liyA aura rAvaNa ke samakSa upasthita kiyaa| rAvaNa ne hanumAn ko kar3e vacana khe| hanumAna ne bhI kar3e zabdoM meM usako pratyuttara diyA / rAvaNa ne apane sainikoM ko AjJA dI ki ise sAMkaloM se kasakara bA~dha lo tathA sAre nagara meM ghumAo / hanumAn apane bala dvArA pala bhara meM bandhana mukta ho gaye / unhoMne rAvaNa ke sahasrastaMbhapUrNa bhavana ko miTTI meM milA diyA, vidhvasta kara diyaa| AkAza-mArga dvArA calakara zIghra hI kiSkindhA A gaye / sugrIva ne unakA bar3A satkAra kiyA, sammAna kiyaa| vaha unheM rAma ke pAsa le gyaa| hanumAn ne rAma ko sItA dvArA pratyabhijJAna ke rUpa meM preSita cUr3AmaNi dii| sItA kA sandeza kahA, sabhI samAcAra kahe, mArga kA vRttAnta sunaayaa| rAma ko paritoSa huaa| yuddha kI taiyArI : prayANa rAma ke mana meM yaha bahuta khaTakatA thA ki unakI patnI zatru ke yahA~ hai / lakSmaNa ne sugrIva Adi yoddhAoM ko bulAyA aura kahA ki aba hama zIghra hI laMkA para car3hAI kreN| saba raNakSetra meM Age bar3hane ke lie taiyAra hone lge| rAma ne siMhanAda kiyaa| use sunakara unakI senA meM sarvatra sphUrti evaM utsAha vyApta ho gyaa| mArgazIrSa kRSNA paMcamI kA dina thaa| vijaya yoga thaa| zubha zakuna ho rahe the| rAma senA ke sAtha laMkA kI ora cala pdd'e| ve aise pratIta hote the, mAno candramA tAroM ke samUha se ghirA ho| sugrIva, hanumAn, nala, nIla, tathA aMgada kI senA kA sUcaka cihna vAnara thA, bhanyAnya yoddhAoM ke bhI apane apane bhinna-bhinna cihna the| calate-calate rAma kI senA haMsa-dvIpa pahu~cI / bhaya se laMkA meM bhagadar3a maca gii| rAma kI senA kA Age bar3hanA jAna kara rAvaNa ne bhI raNabherI bjvaaii| ____ 2010_05 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka vibhISaNa rAma ke sAtha vibhISaNa ne rAvaNa ko samajhAyA- 'Apa yuddha na kreN| yuddha kA pariNAma vinAza hai| Apa sItA rAma ko lauTA deM, paraspara sulaha kara leN|" rAvaNa ne vibhISaNa kI bAta mAnanA to dUra rahA, pratyut usa para bar3A krodha kiyaa| donoM paraspara bhir3a gye| kuMbhakarNa donoM ke bIca meM par3A, unheM lar3ane se rokA / vibhISaNa apanI tIsa akSauhiNI senA ke sAtha haMsa-dvIpa gyaa| usake vahA~ pahu~cate hI vAnara senA meM khalabalI maca gii| taba rAma ne apanA dhanuSa uThAyA, lakSmaNa ne apanI candrahAsa nAmaka talavAra utthaaii| vibhISaNa rAma kI senA se kucha dUra ruka gyaa| usane rAma ke pAsa apanA dUta bhejA, dUta dvArA kahalavAyA-"apane bhAI rAvaNa ko maiMne samajhAyA ki Apa sItA ko lauTA deM, yuddha ttaaleN| rAvaNa ne merA sujhAva nahIM mAnA, vaha ulaTA mujha para ubala par3A, bahuta kruddha ho gyaa| mai use chor3akara ApakI sevA meM AyA hU~, svIkAra kreN|" rAma ne apane mantriyoM se parAmarza kara vibhISaNa ko sammAna ke sAtha apane pAsa bulA liyaa| isase hanumAn Adi apane pakSa ke sabhI pramukha vIroM ko bar3I prasannatA huii| itane meM sItA kA sahodara bhAmaMDala bhI apanI senA sahita vahA~ pahu~ca gyaa| rAma ne usakA sasneha svAgata-satkAra kiyaa| rAma kucha dina apane sahayogiyoM tathA senAoM ke sAtha haMsa-dvIpa meM rahe / tadanantara laMkA kI dizA meM prasthAna kiyaa| yuddhArtha rAvaNa kI taiyArI laMkA meM rAvaNa yuddha kI taiyArI meM lagA thaa| kuMbhakarNa Adi usake sabhI pramukha sAmanta apanI-apanI senAoM ke sAtha usake pAsa upasthita hue| rAvaNa ke pAsa cAra hajAra akSauhiNI senA thii| meghanAda tathA indrajit hAthI para ArUDha huMe / kuMbhakarNa apane yoddhAoM ke sAtha jyotiprabha vimAna meM baitthaa| ve saba yuddha-bhUmi kI ora ravAnA hue| jyoM hI ve cale, bhUkaMpa huA, anyAnya apazakuna hue| rAvaNa ne unakI koI paravAha nahIM kii| honahAra vaisA hI thaa| rAma kI senA meM jayamitra, harimitra, sabala, mahAbala, rathavarddhana, rathanetA, dRDharatha, siMharatha, zUra, mahAzUra, zUrapravara, sUrakAnta, sUraprabha, candrAbha, candrAnana, damitAri, durdAnta, devavallabha, manovallabha, atibala, prItikAra, kAlI, zubhakara, suprasanna candra, kaliMgacandra, lola, vimala, guNamAlI, apratighAta, sujAta, amitagati, bhIma, mahAbhIma, bhAnu, kIla, mahAkIla, vikIla taraMgagati, vijaya, susena, ratnajaTI, manaharaNa, virAdha, jalavAhana, vAyuvega sugrIva, hanumAn, nala, nIla, aMgada, anala Adi yoddhA the| vibhISaNa bhI bahuta se vidyAdhara yoddhAoM ke sAtha yuddhArtha tatpara the| rAmacandra sabase Age-Age calate the| raNabherI baja rahI thii| vAnara senA eka hajAra akSauhiNI thii| senAoM ke calane se ur3atI dhUla se saba ora andhakAra-sA chA gyaa| bhISaNa saMgrAma yuddha prAraMbha huaa| rAkSasa senA tathA vAnara-senA ke yoddhA paraspara eka-dUsare se bhir3a gye| taraha-taraha ke zastroM se sasajja vAnara-senA ke bhISaNa prahAroM se rAkSasa-senA ghabarA gaI, 2010_05 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 maidAna chor3akara bhAgane lgii| rAkSasoM ko jaba bhAgate dekhA to hattha tathA vihattha nAmaka rAkSasa vahAM Aye, DaTa gaye, yuddha karane lge| rAma ne nala tathA nIla ko unakA sAmanA karane kI preraNA dI / nala aura nIla Aye, unase lar3e, unheM parAsta kiyaa| yoM yuddha calate-calate sUryAsta ho gyaa| niyamAnusAra sUraja chipate hI yuddha banda ho gyaa| dUsare dina yuddha prAraMbha huaa| vAnara senA jaba kucha kamajora par3ane lagI to hanumAn tatkAla yuddha kSetra meM kuude| rAvaNa ke pakSa ke rAjA vajrodara ne hanumAn para prahAra kiyaa| usakA kavaca bhagna kara diyaa| hanumAna ne talavAra dvArA usakA mastaka kATa ddaalaa| tatpazcAt hanumAn rAvaNa ke putra jambumAlI ko mArane lagA to kuMbhakarNa use bacAne trizUla lekara daur3A / candrarazmi, candrAbha, ratnajaTI, tathA bhAmaMDala usa para jhptte| usane una para darzanAvaraNI vidyA kA prayoga kiyA, jisase ve nidrA-ghUNita ho gaye / sugrIva ne pratibodhinI vidyA dvArA unheM jAgarita kiyaa| phira meghavAhana ne bhAmaMDala ko, indra jit ne sugrIva ko tathA kumbhakarNa ne hanumAn ko nAgapAza dvArA bA~dha liyaa| vibhISaNa ne rAma tathA lakSmaNa se kahA ki hamAre pradhAna vIra nAgapAza dvArA bA~dha liye gaye haiM, hameM tatkAla isakA upAya karanA caahie| rAma ne aMgada kI ora izArA kiyaa| aMgada kumbhakarNa se jA bhidd'aa| hanumAna ne nAgapAza bhinna kara ddaalaa| indrajit nAgapAza se baMdhe bhAmaMDala tathA sugrIva ko vahA~ se le claa| rAma ke Adeza se lakSmaNa ne garur3Adhipa deva kA smaraNa kiyaa| deva prakaTa haa| usane rAma ko siMha-vidyA, hala, musala aura lakSmaNa ko garuDa-vidyA, vajrabadana gadA tathA zastrAstra evaM kavaca pUrNa do ratha donoM bhAiyoM ko diye / rAma, lakSmaNa una rathoM para ArUDha hue, hanumAn ko sAtha liyaa| ve raNakSetra meM utare / jyoMhI garuDadhvaja ko dekhA, nAgapAza palAyana kara gaye / sugrIva bhAmaMDala Adi bandhana-mukta hue| kucha samaya pazcAt indrajit megha vAhana tathA kuMbhakarNa nAgapAza dvArA bAMdha liye gaye, vAnara-senA meM le Aye gye| lakSmaNa kI mUrchA rAvaNa ne kruddha hokara yuddha meM bar3A bhayAnaka rUpa dhAraNa kara liyaa| usane lakSmaNa para agnijvAlAmaya zakti dvArA prahAra kiyaa| prahAra se lakSmaNa ko asahya vedanA huii| ve behoza ho gye| rAma ne jaba apane bhAI kI yaha hAlata dekhI, to ve Rddha hokara rAvaNa para TUTa pdd'e| unhoMne usakA ratha, chatra aura dhanuSa naSTa-bhraSTa kara DAlA, usa para bhISaNa prahAra kiye| rAvaNa bhayabhIta ho gayA, kA~pa utthaa| vaha naye-naye vAhana lekara yuddha meM utaratA rahA / rAma ne chaH bAra usakA ratha bhagna kara DAlA, use burI taraha pratAr3ita kiyaa| anta meM vaha dhairyahIna hokara bhAga chaTA. laMkA meM praviSTa ho gayA, para, use isa bAta kI khazI thI ki usane lakSmaNa ko mAra girAyA hai| rAma lakSmaNa ke pAsa Aye / lakSmaNa kI deha ko mata sadaza dekhakara unheM asahya vedanA hii| ve macchita ho gye| kacha dera meM unheM hoza aayaa| taba jAmbavaMta vidyAdhara ne kahA"lakSmaNa kI abhI mRtyu nahIM huI hai / zakti-prahAra se ve mUcchita haiM / upacAra dvArA inheM rAtarAta meM svastha kiyA jA sakatA hai| yadi prAta:kAla taka upacAra dvArA hama ThIka nahIM kara sake to phira sarya-kiraNa kA sparza hote hI inakA zarIra prANa-zunya ho jaayegaa| rAma ne dhIraja dhAraNa kiyaa| lakSmaNa ke zarIra ko surakSita rakhane kI suvyavasthA kii| saba upacAra ke sambandha meM socane lge| 2010_05 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka vizalyA dvArA upacAra ___ itane meM vidyAdhara aayaa| usane kahA- "maiM lakSmaNa ko cetanA meM lAne kA upAya batAne hetu rAma se milanA cAhatA huuN|" bhAmaMDala ne usakI rAma se bheMTa krvaaii| usane kahA- "merA nAma candramaMDala hai| maiM suragIta nagara ke rAjA dAzimaMDala aura rAnI zaziprabhA putra huuN| eka bAra kA prasaMga hai maiM gagana-maMDala meM bhramaNa kara rahA thaa| pUrva-janma kI zatrutA ke kAraNa sahasra vijaya ne mujha para zakti-prahAra kiyaa| maiM mUchita ho gayA, ayodhyA meM eka bagIce meM gira gyaa| bharata ne eka viziSTa jala-prayoga dvArA mujhe cetanA-yukta kiyA, mujhe bahuta upakRta kiyA / usa jala kI mahimA kA AkhyAna isa prakAra hai bharata ke mAtula droNa mukha kI nagarI meM mahAmArI phailii| bahuta upAya kiye jAne para bhI mahAmArI dUra nahIM ho skii| droNamukha svayaM rogayukta ho gayA / para, phira vaha rogamukta ho gayA tathA mahAmArI bhI dUra ho gii| bharata ne eka bAra apane mAmA droNamukha se pUchA-'Apake yahA~ jo bhayAvaha mahAmArI phailI thI, vaha kaise gaI ?" droNamukha ne kahA-"merI putrI vizalyA bar3I pUNyavatI hai| jyoMhI garbha meM AI. usakI rugNa mAtA nIroga ho gii| use snAna karAte samaya jyoMhI usakI dhAtrI ke jala-snAna ke chIMTe lage, usakA roga dUra ho gyaa| nagara meM jaba yaha samAcAra phailA, sabhI loga AAkara usakA snAna-jala le jAte rahe, usakA prayoga karate gaye, svAsthya lAbha hotA gyaa|" droNamukha ne itanA to batA diyA, para, use nahIM mAlUma thA, vizalyA kA aisA prabhAva kyoM hai| ataH usa sambandha meM vaha kucha nahIM batA skaa| eka bAra ayodhyA meM manaH paryavajJAna ke dhAraka eka muni pdhaare| bharata ne unase vizalyA ke snAna-jala ke AzcaryakArI prabhAva kA kAraNa puuchaa| munivara ne batAyA"vijaya puNDarI kinI kSetra kI ghaTanA hai, vahA~ cakranagara meM tribhuvanAnanda nAmaka cakravartI rAjA huaa| usake eka kanyA thii| usakA nAma anaMgasundarI thA / vaha atyanta rUpavatI thii| eka bAra vaha udyAna meM krIr3A kara rahI thii| pratiSThA nagarI ke rAjA puNyavasu vidyAdhara ne usakA apaharaNa kara liyaa| use apane vimAna meM biThAkara le jAne lgaa| cakravartI ke yoddhAoM ne use A gherA / ghora yuddha huaa| puNyavasu prahAroM dvArA jarjara ho gyaa| usakA vimAna bhagna ho gyaa| anaMgasundarI daNDAkAra nAmaka bhayAnaka aTavI meM jA girii| vahA~ rahate hue usane tIna-tIna divasa tathA. cAra-cAra divasa kA tapa-anazana karanA prAraMbha kiyaa| pAraNe ke dina vaha phala detii| phira tapazcaraNa cAla kara detii| isa prakAra tIna sau varSa paryanta vaha bhati kaThora tapazcaraNa meM nirata rahI / anta meM usane saMlekhanA-pUrvaka caturvidha AhAra kA tyAga kara diyA, AmaraNa anazana svIkAra kara liyaa| meru parvata kI ora se AtA huA eka vidyAdhara udhara se niklaa| usane anaMgasundarI se kahA ki yadi tuma cAho, to maiM tumhAre pitA ke pAsa pahuMcA duuN| anaMgasundarI ne yaha svIkAra nahIM kiyaa| taba usa vidyAdhara ne usake pitA cakravartI tribhuvanAnanda ko yaha sUcanA de dii| cakravartI zIghra hI vahA~ pahu~cA, usake kucha hI pUrva eka ajagara ne anaMgasundarI ko nigala liyaa| cakravartI ko apanI putrI kI duHkhada mRtyu se bar3A zoka huaa| sAtha-hI-sAtha usake tyAga-vairAgyamaya jIvana se vaha satprerita huaa| usane saMyama-grahaNa kiyaa| usake bAIsa hajAra putra bhI ___ 2010_05 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 prabhAvita hue| unhoMne bhI pravrajyA svIkAra kara lii| anaMgasundarI meM atyadhika tapobala thA, zakti thii| vaha cAhatI to ajagara ko roka detI, para, usane samabhAvapUrvaka upasarga sahana kiyaa| vaha mara kara eka devI ke rUpa meM utpanna huii| puNyavasu vidyAdhara bhI virakta huA, dIkSA lI, tapazcaraNa kiyA, apanA AyuSya pUrNakara devarUpa meM utpanna huaa| vahI devI apanA devAyuSya pUrNakara droNamukha kI putrI vizalyA ke rUpa meM utpanna huI aura usa deva ne lakSmaNa ke rUpa meM janma liyaa| pUrva janma meM AcIrNa tapa ke prabhAva se vizalyA ke snAna ke pAnI dvArA saba prakAra ke roga naSTa ho jAte haiN| vidyAdhara ne kahA-"vizalyA ke snAnodaka se lakSmaNa bhI svastha ho jaayegaa|" rAma ne jAmbavaMta Adi maMtriyoM ke parAmarza se bhAmaNDala ko ayodhyA bhejaa| sArA vRttAnta sunakara bharata bahuta udvigna huaa| kArya kI tvarA dekhate bharata ne yahI nirNaya kiyA, vizalyA kA snAnodaka bhijavAne ke badale svayaM vizalyA ko hI bhejanA upayukta hogaa| bharata ko smaraNa AyA, munivara ne yaha bhI kahA thA ki vizalyA kA lakSmaNa ke sAtha pANigrahaNa hogaa| bharata ne droNamukha ko kahalavAyA-ve vizalyA ko bhijavAeM / droNamukha sahamata nahIM huaa| taba kaikeyI ne bhAI ko samajhAkara vizalyA ko apanI sakhiyoM sahita vimAna dvArA lakA ke raNa-kSetra meM bhijvaayaa| vizalyA phuNcii| rAma ne usakA svAgata kiyaa| usane lakSmaNa ke zarIra ko chuaa| lakSmaNa ke hRdaya se zakti niklii| vaha agni-jvAlAeM prakSipta karatI huI bAhara jAne lgii| hanumAna ne zakti ko pakar3a liyaa| zakti strI ke rUpa meM pariNata ho gii| usane kahA"maiM amogha vijayA nAmaka zakti huuN| eka bAra kA prasaMga hai, mandodarI devArAdhanA meM nRtyanimagna thii| nRtya ke sAtha bajatI vINA kA tAra TUTa gyaa| taba rAvaNa ne apane bAhu kI nasa nikAlakara vINA meM lagA dI, jisase vAdyakrama, nRtyakrama bhagna nahIM huaa| isa para nAga deva ne rAvaNa ko ajeya zakti pradAna kii| Aja taka usa zakti ko koI nahIM jIta skaa| para, vizalyA ke tapa ke prabhAva se vaha parAbhUta ho gii| maiM vahI zakti huuN| kSamA-yAcanA karatI haiN|" taba hanumAn ne use mukta kiyaa| lakSmaNa ko hoza aayaa| rAma ne rAvaNa dvArA zakti-prahAra tathA vizalyA dvArA jIvana-saMcAra ke sambandha meM use btaayaa| subhaTavRnda harSa se utsava manAne lage / lakSmaNa ne kahA-"rAvaNa ke jIvita rahate yaha kaisA utsava !" rAma bole- "tumhAre jaise yoddhA ke hote rAvaNa mata tulya hI hai|" vizalyA ne sabhI kSata-vikSata yoddhAoM ko svastha kara diyaa| vizalyA kA lakSmaNa ke sAtha pANigrahaNa ho gyaa| rAvaNa ne apane guptacaroM dvArA sunA--lakSmaNa svastha ho gayA hai to usane magAMka nAmaka apane maMtrI ko bulAyA aura usase parAmarza kiyaa| mantrI ne kahA-"rAma lakSmaNa durjeya haiM, ve anupama pratApazAlI haiN| unakI zakti uttarottara vRddhizIla hai| aisI sthiti meM yahI ucita pratIta hotA hai, Apa sItA ko unheM loTA deM, sandhi kara leN|" rAvaNa ko sandhi kara lene kI bAta to jaMcI, para, AMzika rUpa meN| usane rAma ke pAsa apanA dUta bhejA, usa dvArA kahalavAyA- "sItA to laMkA meM hI rahegI, use nahIM de sakU~gA, para, laMkA ke do bhAga Apako de duuNgaa| Apa mere bhAI tathA putroM ko mukta kara dIjie / yoM hama loga sandhi kara leM, yuddha banda kara deN|" 2010_05 | Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AMcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga--rAmacarita : dazaratha jAtaka 457 rAma ne kahA- "rAvaNa ko jAkara kaha do, mujhe sItA ke atirikta rAjya Adi se koI prayojana nahIM hai| sItA ko denA saMdhi kI pahalI zarta hogii| rAvaNa ke bhAI, putra Adi ko mukta karane ko hama sahamata haiN|" dUta ne kahA-"rAvaNa kI aparimeya zakti hai| Apa aisA na kreN| sItA tathA rAjya-donoM se hI Apako hAtha dhone pdd'eNge|" dUta ke vacana para bhAmaMDala ko bar3A krodha aayaa| usane usakA vadha karane ko talavAra uThAI / lalmaNa ne kahA-"dUta avadhya hai, use na maare|" bhAmaMDala ruka gyaa| dUta apamAnita hokara rAvaNa ke pAsa gayA aura kahA ki rAma jaba taka jIvita haiM, sItA ko nahIM chor3a skte| rAvaNa dvArA bahurUpiNI vidyA kI sAdhanA rAvaNa ne socA -mujhe bahurUpiNI vidyA siddha kara durjeya rAma ko jItanA cAhie / rAvaNa tathA maMdodarI ne bar3e utsAha se aSTAhnika mahotsava Ayojita kiyaa| nagara meM sarvatra amAri ghoSaNA karavAI, zIlavata pAlane kI AjJA prasArita kii| rAvaNa Ayambila tapa ke sAtha nizcala dhyAnapUrvaka japa-sAdhanA karane lgaa| rAvaNa bahurUpiNI vidyA sAdhane meM lagA hai, yaha jJAta hone para vAnara senA meM bar3I cintA vyApta ho gyii| vibhISaNa ne rAma se kahA-"rAvaNa ko niyaMtrita karane kA yaha upayukta avasara hai|" nIti-parAyaNa rAma ne kahA-"rAvaNa isa samaya yuddha-virata hai, japanirata hai, aisI sthiti meM usakA vadha karanA ucita nahIM hai| vaha vidyA siddha na kara pAe, isake lie aura jo bhI upAya ho sake, hameM karane caahie|" vighna-bAdhA vibhISaNa ne vAnara-senA ko kahA- 'laMkA meM jaao| vahA~ upadrava kro|" vAnaroM ne vaisA hI kiyaa| laMkA ke nAgarika pIr3ita evaM udvigna hue| ve kolAhala karane lge| devatAoM ne isake lie rAma ko ulAhanA dete hue kahA-"Apa to nyAya-parAyaNa haiM, Apako aisA nahIM karanA caahie|" ____ lakSmaNa ne unase kahA-"nAgarikoM ko satAne ke lie nahIM, pratyut rAvaNa bahurUpiNI vidyA siddha na kara pAe, isa uddezya se ye upadrava kiye gaye haiN| inake pIche koI anya durbhAvanA nahIM hai| Apa anyAya kA pakSa na leM, madhyastha-bhAva se rheN|" rAma ne aMgada Adi vIroM ko laMkA meM bhejate hue kahA- "jAo, rAvaNa ko kSubdha kro|" aMgada rAvaNa ke pAsa gayA aura use phaTakArate hue kahA-"cora kI jyoM sItA kA apaharaNa kiyA, yahA~ tapa kA dambha bharate ho| maiM tumhAre dekhate-dekhate tumhAre anta:pura kI durdazA kara ddaaluuNgaa|" yoM kahakara aMgada ne mandodarI ke AbhUSaNa aura vastra chIna liye, bAla pakar3akara use ghasITane lgaa| mandodarI vividha prakAra se vilApa karane lagI aura rAvaNa se prArthanA karane lagI- "mujhe atyAcAra se bacAeM, inase chudd'aaeN|" para, rAvaNa apane dhyAna meM, japa meM, avicala baiThA rahA / usake nizcala, aDiga dhyAna se bahurUpiNI vidyA siddha ho gii| vidyA siddha ho jAne para rAvaNa parIkSaNa hetu udyAna meM gyaa| vividha rUpa dhAraNa ____ 2010_05 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 kiye| usane sItA se kahA- maiM prema ke vaza hokara tumheM yahA~ lAyA / vrata-bhagnatA ke bhaya se tumheM svAyatta nahIM kiyA / aba bhI yadi tuma svecchA se merI adhInatA svIkAra nahIM karogI to mujhe bala-prayoga karane ko bAdhya honA pdd'egaa|" sItA bolI- 'yadi mere prati tumhArA sneha hai to suna lo, vastu-sthiti yaha hai, jaba taka rAma, lakSmaNa tathA bhAmaMDala jIvita haiM, tabhI taka merA jIvana hai / '' jyoMhI usake muMha se yaha nikalA, vaha maraNAsanna ho gaI, bhUmi para gira pdd'ii| rAvaNa mana-hI-mana bahuta pachatAyA--- maiMne rAma, sItA kA viyoga karAkara vAstava meM bahuta burA kAma kiyaa| bhAI vibhISaNa ne mujhe bar3I uttama rAya dI thii| use maiMne nahIM mAnA, ulaTe usase virodha bAMdhA, vaira kiyaa| maiMne kubuddhi ke kAraNa vAstava meM ratnAsrava ke vaMza ko kala vita kiyA hai / aba maiM bar3I viSama sthiti meM par3a gayA hai| yadi sItA ko lauTAtA hU~ to loga kaheMge ki laMkApati rAvaNa rAma, lakSmaNa se bhayabhIta ho gyaa| pratiSThA kA prazna hai| aba to mujhe yuddha karanA hI par3egA / hA~, itanA karUMgA, aba yuddha meM rAma, lakSmaNa ko chor3akara anyoM ko hI maaruuNgaa| rAvaNa evaM lakSmaNa kA bhISaNa yuddha rAvaNa yuddha kA bhISaNa saMkalpa liye laMkA se nikalA / mArga meM use taraha-taraha ke bure zakuna hue| amAtyoM, senApatiyoM tathA viziSTa nAgarika janoM ne use rokA, para, vaha nahIM mAnA / bahurUpiNI vidyA dvArA usane apane Age hajAra hAthiyoM kI racanA kii| apane sadRza daza hajAra vidyAdharoM kI racanA kii| raNakSetra meM aayaa| rAma kesarI ratha para aura lakSmaNa garuDa ratha para ArUDha hue| sabhI yoddhA sannaddha hue| uttama zakuna hue| donoM senAeM bhir3a gii| bhayAnaka yuddha hone lgaa| khUna kI nadiyA~ bahane lgiiN| rAvaNa tathA lakSmaNa kA saMgrAma zurU huaa| rAvaNa ne lakSmaNa para bhISaNa bANa-varSA kii| lakSmaNa ne kaMka-patra dvArA use nirasta kara diyaa| rAvaNa ni:zastra ho gyaa| usane rUpiNI vidyA kA prayoga kiyaa| rAvaNa kahIM murde kI jyoM par3A haA dIkhatA, nAnA rUpoM meM nAnA avasthAoM meM dIkhatA, kahIM sahasroM bhujAoM se yuddha karatA dIkhatA, vividha astra prakSipta karatA / lakSmaNa ne ina sabako niSphala, niSprabhAva kara diyaa| taba rAvaNa ne apane antima astra cakraratna ko smaraNa kiyaa| cakraratna hajAra AroM se yukta thA, maNimaya, jyotirmaya evaM amogha thaa| cakraratna abAdha gati se calatA haA lakSmaNa ke hAthoM para ava. sthita ho gyaa| samagra senA meM lakSmaNa ke vAsudeva-rUpa ke prAkaTya se asIma Ananda huaa| lakSmaNa ke hAtha rAvaNa kI mauta rAvaNa prati vAsudeva thaa| lakSmaNa ke vAsudeva-rUpa meM prakaTa hone para vaha apane kie para pachatAne lgaa| vibhISaNa ne upayukta avasara dekhakara eka bAra phira rAvaNa ko samajhAne kA prayAsa kiyA, para, taba bhI rAvaNa ahaMkAra se dRpta thaa| nahIM maanaa| kahane lagA-"cakraratna ke kAraNa bhaya dikhAnA cAhate ho?" lakSmaNa ne dekhA-rAvaNa kI dhRSTatA evaM ahaMmandhatA sImA pAra kara gaI hai| usane usa para cakraratna kA prahAra kiyaa| prahAra se Ahata hokara rAvaNa bhUmi para gira par3A / jyoM 2010_05 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-- rAmacarita : dazaratha jAtaka 456 hI rAvaNa marA, usakI samasta senA rAma kI senA meM sammilita ho gii| rAma ne vijaya prApta kii| vibhISaNa dvArA zoka jyoM hI rAvaNa kI mRtyu huI, vibhISaNa kA bhrAtR-sneha jgaa| vaha zoka-saMvigna ho utthaa| bhAI ke binA use apanA jIvana nirarthaka lgaa| vaha AtmaghAta karane ko tatpara huA / rAma ne use pratibodha diyA, zAnta kiyaa| jaba rAma ne mandodarI Adi rAniyoM ko phUTa-phUTa kara rote, vilApa karate, karuNa-krandana karate dekhA to ve vahA~ Aye, unheM sAntvanA dI, samajhAyA aura rAvaNa kI dAha-kriyA kI taiyArI kii| indrajit, meghanAda evaM kumbhakarNa sabhI mukta kara diye gye| rAma tathA lakSmaNa kI antyeSTi meM sammilita hue, padma sarovara para use jalAMjali arpita kii| aprameyabala muni kA laMkA-Agamana dUsare dina kA prasaMga hai, chappana hajAra zramaNoM ke vizAla samudAya ke sAtha aprameya bala nAmaka muni laMkA meM padhAre, bagIce meM ruke / unako AdhI rAta ke samaya vahA~ kevala jJAna utpanna huaa| rAma, lakSmaNa, indrajit, kumbhakarNa, meghanAda Adi sabhI viziSTa jana kevalI bhagavAn ko vandana-namana karane gye| mandodarI pati, putra tathA anya pArivArika janoM ke mRtyu-zoka meM bahuta duHkhita thii| usakA saMsAra ujar3a gayA thaa| saMyamazrI nAmaka pravatinI ne pratibodha diyaa| mandodarI candranakhA Adi aTThAvana hajAra mahilAoM ke sAtha pravrajita huii| rAma aura sItA kA milana rAma aura lakSmaNa sugrIva, hanumAn, bhAmaMDala Adi ke sAtha laMkA nagarI meM Aye / unake svAgatArtha samasta nagarI atyanta sundara rUpa se sajI thii| puSpa giri ke nikaTavartI padmodyAna meM sItA thii| rAma vahA~ jAkara usase mile / virahAgni se dagdha sItA ne jyoM hI rAma ke darzana kiye, vaha harSa-vibhora ho utthii| usakI khuzI kA pAra nahIM thaa| devatAoM ne prasanna hokara AkAza se puSpavRSTi kii| sarvatra sItA ke zIla kA jaya-jayakAra hone lgaa| lakSmaNa ne sItA ke caraNa chuue| bhAI bhAmaMDala, sugrIva, hanumAna Adi sabhI ne sItA ko sAdara abhivAdana kiyaa| tadanantara rAma, sItA, aura lakSmaNa hAthI para ArUr3ha hue, rAvaNa ke mahala meM aaye| zoka-pIr3ita ratnAsrava, sumAlI, vibhISaNa, mAlyavAna Adi ko sAntvanA dii| - rAma ne vibhISaNa ko laMkA kA rAjya sauNpaa| vibhISaNa ne sabake prati apanA Adara bhAva vyakta kiyaa| rAma, sItA tathA lakSmaNa, vizalyA Adi laMkA meM sAnanda rhe| lakSmaNa kI anya pANigrahItAoM ko bhI vahA~ bulA liyA gyaa| rAma aura lakSmaNa ke sAtha aneka vidyAdharakanyAoM kA pANi-grahaNa sampanna huaa| eka dina kA prasaMga hai, nArada muni ayodhyA se AkAza-mArga dvArA vicaraNa karate hue laMkA aaye| rAma ne unase bharata kA kuzala-kSema puuchaa| nArada ne kahA-"vaise saba kuzala haiM, para, sItA-haraNa, raNasthala meM lakSmaNa kI mUrchA, vizalyA, kA ayodhyA se laMkA le jAyA 2010_05 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa : 3 jAnA; ityAdi ghaTanAeM ghaTita hone ke anantara ApakA vizeSa saMvAda, samAcAra vahAM na pahu~cane se bharata tathA mAtAeM bahuta cintita haiN|" rAma, lakSmaNa ne ayodhyA kA samAcAra dene ke lie nArada muni kA AbhAra mAnA, unakA svAgata-satkAra kara unheM vidA kiyaa| rAma kA ayodhyA Agamana rAma ne vibhISaNa se kahA-"aba hama loga ayodhyA jAnA cAhate haiN|" vibhISaNa ne unheM solaha dina aura rukane kI prArthanA kii| vahA~ se kuzala-saMvAda kahane hetu bharata ke pAsa dUta bhejA / dUta ne bharata ko, mAtAoM ko, parijanoM ko kuzala-samAcAra khe| sabhI bahuta prasanna hae / dUta kA bahamUlya vastroM dvArA, AbharaNoM dvArA satkAra kiyaa| ayodhyA ke nAgarika saba samAcAra jAnakara atyanta harSita hue| ayodhyA meM svAgata kI taiyAriyAM kI jAne lgiiN| vibhISaNa ke snehapUrNa anurodha se rAma lakSmaNa Adi solaha dina laMkA meM aura rhe| tatpazcAt sabhI puSpaka vimAna meM ArUr3ha hokara ayodhyA aaye| bharata ne caturaMgiNI senA ke sAtha sAmane Akara rAma kA atyanta Adara, zraddhA tathA sneha ke sAtha svAgata kiyaa| rAma, lakSmaNa, sItA Adi sabhI ayodhyA meM praviSTa hue| mAtAoM ne unakA sasneha svAgata kiyaa| unhoMne mAtAoM ke caraNa-sparza kara atyanta Adara ke sAtha unheM praNAma kiyaa| bharata, zatrughna ne bar3e bhAiyoM ko praNAma kiyaa| ayodhyA meM sarvatra Ananda chA gyaa| harSollAsa se nAgarikoM ne bar3A mahora va mnaayaa| bharata kA vairAgya : dIkSA - bharata eka dina virakta bhAva se rAma ke pAsa AyA aura kahane lagA-"maiM isa asAra saMsAra kA tyAga kara saMyama lenA cAhatA hU~, Apa rAjya sambhAlie, mujhe dIkSita hone kI AjJA diijie| maiM to pahale bhI dIkSA le lenA cAhatA thA, para, mAtA ke Agraha se aura Apake Adeza se mujhe kucha samaya ke lie rAjya sambhAlanA pdd'aa|" rAma ne bharata ko bahuta samajhAyA, para, vaha saMyamonmukha vicAroM para dRr3ha rahA / tatpazcAt kulabhUSaNa nAmaka kevalI ayodhyA padhAre bharata ne eka sahasra rAjAoM ke sAtha unake pAsa dIkSA svIkAra kii| sugrIva Adi vidyAdharoM ne rAma se prArthanA kI-"Apa rAjya grahaNa kreN|" rAma ne kahA- "lakSmaNa vAsudeva hai / usakA abhiSeka kro|" vidyAdharoM ne rAmalakSmaNa kA rAjyAbhiSeka kiyaa| rAma baladeva tathA lakSmaNa vAsudeva ke rUpa meM satkRta hue| sItA tathA vizalyA kramazaH paTarAniyoM ke pada para saMpratiSTha huii| vibhISaNa ko laMkA kA rAjya, sugrIva ko kiSkindhA kA rAjya, hanumAna ko zrIpura kA rAjya, candrodara ke putra virodha ko pAtAla-laMkA kA rAjya, ratnajaTI ko gIta nagara kA rAjya tathA bhAmaNDala ko dakSiNa vaitADhya kA rAjya sauMpA gyaa| rAma, lakSmaNa ne ardha-bharata kSetra ko sAdhA, vijaya vaijayantI phaharAI, sukha ke sAtha rAjya karane lge| eka dina sItA ko svapna aayaa| usane dekhA-do siMha AkAza se utarakara usake muMha meM praveza kara rahe haiM, vaha svayaM vimAna se girakara bhUmi para gira rahI hai / sItA ne rAma se apane svapna kI bAta khii| rAma ne vicAra kara batAyA ki isa svapna ke anusAra tuma parama ___ 2010_05 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : mAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka 461 vIra putra-yugma ko janma dogii| tumhAre vimAna se girane kA prasaMga kucha azubhaprada pratIta hotA hai|" sautoM dvArA SaDyantra vasanta AyA / saba prasanna the| phAga khelane lge| rAma, sItA, lakSmaNa tathA vizalyA ko jaba sItA kI sautoM ne harSollAsa pUrvaka phAga khelate dekhA to unheM sItA se bar3I IrSyA huI / ve paraspara socane lagIM- koI aisA SaDyantra raceM, jisase sItA rAma ke mana se utara jaae| eka bAra sapatniyoM ne sItA ko bulAyA aura pUchA- "bahina ! batalAo, rAvaNa kA kaisA rUpa thA? tumane udyAna meM rahate hue use avazya dekhA hogA ?" sItA bolI-"maiM to nIcA muMha kiye zoka se A~sU girAtI rahatI thii| maiMne kabhI usake sAmane A~kha uThAkara bhI nahI dekhA / " sautoM ne kahA-'kabhI-na-kabhI rAvaNa kA koI aMga, upAMga dikhAI diyA hI hogA?" sItA-dRSTi nIce kiye rahane se usake paira anAyAsa dRSTigocara ho gye|" sauteM-"hameM Apa usake pairoM kA hI citrAMkana kara batA deN| hameM bar3I utsukatA hai|" __ sItA ne sahaja bhAva se rAvaNa ke pairoM kA citrAMkana kara unheM diyaa| unhoMne use apane pAsa rakha liyaa| phira avasara dekhakara rAma ko use dikhalAte hue kahA-"Apa jisake prema meM tanmaya haiM, vaha sItA to rAvaNa ke caraNa-pUjana meM abhirata rahatI hai|" rAma ne rAniyoM ke kathana para dhyAna nahIM diyA / unako sItA ke satItva para pUrNa vizvAsa thaa| miNyA AlocanA honahAra prabala hai, rAniyoM ke duSpracAra se rAma ke anta:pura meM tathA bAhara nagara meM sItA ke sambandha meM AzaMkAe~ aura aphavAheM phailatI gii| guptacaroM ne Akara rAma ko batAyA ki loga unakI AlocanA kara rahe haiN| rAma svayaM rAtri meM chadma veza meM loka-mAnasa jAnane kI dRSTi se ghUme to unheM lagA ki mithyA hone ke bAvajUda yaha bAta logoM meM vistAra pAtI jA rahI hai, loka-nindA bar3ha rahI hai / ve bar3e du:khI hue, cintita rahane lge| sItA kA nirvAsana lakSmaNa ne rAma ko udAsa dekhA to kAraNa puuchaa| rAma ne sArI sthiti lakSmaNa ke samakSa rakhI / lakSmaNa ne kahA-"sItA jaisI satI kA jo apayaza kareMge, maiM unheM mauta ke ghATa utAra duuNgaa|" rAma ne kahA-"lakSmaNa ! loka-pravAha ko rokA nahIM jA sktaa| hama rAjA haiM, zAsaka haiM, maryAdA-pAlaka haiN| hameM isa AzaMkA-janita apakIti ko miTAnA hI hogaa| sItA ko parama zIlavatI, satI jAnate hue bhI loka-mAnasa ko dekhate hue usakA parityAga karanA hI hogaa| lakSmaNa bolA-"mahArAja ! sItA ke sAtha yaha anyAya karanA atyanta anucita hogA, aisA kabhI na kreN|" ____ 201005 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 rAma-"lakSmaNa ! rAjA kA jo dAyitva aura kartavya hai, hama usase kabhI muMha nahIM mor3a skte| loka-maryAdA kA laMghana nahIM kara skte| isalie chAtI para patthara rakhakara bhA yaha kArya karanA hI hogaa|" lakSmaNa ne rAma ko bahuta rokA, para, rAma nahIM maane| unhoMne sArathI kRtAntamukha ko bulAyA aura use Adeza diyA ki tIrthayAtrA gata dohada pUrti ke misa se sItA ko yahA~ se le jAo aura daNDAkAra aTavI meM choDa aao| sArathI ko rAjAjJA kA pAlana karanA pdd'aa| usane sItA ko vana meM chor3a diyA, rAma kI AjJA se avagata karA diyaa| sItA ke duHkha kA pAra nahIM thaa| vaha behoza hokara gira pdd'ii| hoza Ane para vaha apane bhAgya ko kosane lagIkyA merA janma kevala duHkhoM ko hI jhelane ke lie huA hai ? dharma hI du:khiyoM kA eka mAtra sahArA hai, yaha socakara vaha navakAra-maMtra ke japa meM lIna ho gii| puMDarIka pura ke rAjA vajrajaMgha ne, jo hAthiyoM ko pakar3ane ke lie vana meM AyA huA thA, sItA ko dekhaa| sArI sthiti kI jAnakArI prApta kii| usane sItA se kahA"tuma merI dharma kI bahina ho| tuma mere nagara meM calo, satItva kI rakSA karate hue dharma kA ArAdhanA kro| maiM tumhArI surakSA kI pUrI vyavasthA rkhuugaa|" sItA ne vajrajaMgha ke hRdaya kI pavitratA ko smjhaa| vaha usake sAtha puNDarIkapura A gii| rAjA ne bar3e sammAna ke sAtha usakI vyavasthA kii| AvAsa hetu eka pRthak mahala de diyaa| sItA ke satItva kI sarvatra prazaMsA hone lagI / rAma ke nirdayatApUrNa vyavahAra kI saba kaTu AlocanA karane lge| rAma ne sItA ko vana meM chuDavA to diyA. para, mana-hI-mana ve usake viyoga meM atyaMta du:khita ho gaye / bhItara-hI-bhItara ve duHkha kI agni se jalate jAte the, bAhara kisI ko kucha nahIM kaha sakate the| mana na hote hue bhI karttavya-nirvAha ke bhAva se rAjya karate the| do putroM kA janma sItA ke do putra hue| rAjA vajrajaMgha ne mAnajoM kA sotsAha janmotsava mnaayaa| anaMgalavaNa tathA madanAMkuza unake nAma rakhe gye| saMkSepa meM ve lavaNa, aMkuza yA lava, kuza ke nAma se vizruta hue / kramaza: donoM kumAra bar3e hue / ve bahattara kalAoM meM pravINa hue| bar3e vIra tathA sAhasI the| rAjA vajrajaMgha ne anaMga lavaNa ke sAtha zazicUlA Adi apanI battIsa kanyAoM kA vivAha kiyaa| vajrajaMgha ne rAjakumAra madanAMkuza ke lie pRthviIpura ke rAjA patha se usakI kanyA kanakamAlA kI mAMga kii| rAjA pRthu ne ajJAta kula' zIla ko apanI kanyA na dene kI bAta kahate hue vajrajaMgha kA anurodha ThukarA diyaa| vajrajaMgha ke putroM tathA lavaNa evaM aMkuza ne vajrajaMgha kI AjJA se, sItA kI svIkRti se rAjA pRthu para AkramaNa kiyA / tumula yuddha huaa| lavaNa aura aMkuza ke prabala parAkrama se pRthu kI senA ke paira ukhar3a gaye / pRthu parAjita ho gyaa| usane apanI putrI kanakamAlA kA aMkuza ke sAtha vivAha kara diyaa| ve kucha dina pRthviIpura rhe| isa bIca nArada muni vahA~ Aye / unhoMne lavaNa evaM aMkuza ko unakA yathArtha paricaya diyaa| unake pitA-mAtA rAma evaM sItA se sambaddha ghaTanA unheM sunAI / apanI niraparAdha mAM ke sAtha kiye gaye durvyavahAra se ve bahuta udvigna tathA kSubdha hue| lavaNa evaM aMkuza ne vajrajaMgha kI sahAyatA se aneka dezoM ko jItA / apanI mA~ ke pAsa aae| mAM apane putroM kI vijaya tathA samRddhi se bahuta harSita huI / 2010_05 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra / kathAnuyoga] kathAnuyoga.-rAmacarita : dazaratha jAtaka 463 lavaNa evaM aMkuza dvArA ayodhyA para car3hAI lavaNa tathA aMkuza kA ayodhyA para car3hAI karane kA maMkalpa thaa| unhoMne apanI mAM se AjJA caahii| mAM ne kahA ki apane pitA rAma tathA cAcA lakSmaNa se yuddha karane meM anartha AzaMkita hai / taba lavaNa aura aMkuza ne kahA- "mAM ! hama yuddha meM pitA tathA cAcA kA vadha nahIM kareMge, unakA ahaMkAra bhagna kreNge|" ___isa prakAra apanI mAtA ko AzvAsana dekara unhoMne ayodhyA para car3hAI kii| nArada muni bhAmaMDala ke pAsa gye| unhoMne sItA-nirvAsana, lavaNa tathA aMkuza kA janma, ayodhyA para car3hAI Adi saba samAcAra bhAmaMDala ko btaaye| bhAmaMDala saparijana sItA ke pAsa aayaa| sItA ko sAtha lekara lavaNa aura aMkuza ko samajhAne gayA / lavaNa aura aMza ne bhAmaMDala Adi kA samAdhAna kara unheM apane samarthana meM le liyaa| rAma aura lakSmaNa raNakSetra meM rAma aura lakSmaNa apane-apane ratha para ArUDha hokara sasainya raNa kSetra meM utare / bhISaNa yuddha prAraMbha huaa| ghora bANa vRSTi kara lavaNa evaM aMkuza ne yuddha meM tahalakA macA diyaa| rAma, lakSmaNa kI senA ghabarA utthii| lavaNa tathA aMkaza rAma evaM lakSmaNa se bhir3a gye| lavaNa aura aMkuza ne ghora bANa-varSA dvArA unake ratha cakanA-cUra kara diye, ghor3oM ko mAra ddaalaa| bAlakoM kA adbhuta parAkrama dekhakara rAma, lakSmaNa vismita ho utthe| unake baladeva eva vAsudeva ke divya prabhAvApanna astra kASTha kI jyoM prabhAva-zUnya ho gye| jisa mahAn parAkramI lakSmaNa ne rAvaNa jaise prabala yoddhA ko raNa meM parAsta kara DAlA, mAra DAlA, vaha lakSmaNa aMkuza ke samakSa apane ko asahAya jaisA anubhava karane lgaa| jaba koI anya upAya usane nahIM dekhA to anta meM use cakra-ratna kA prayoga karanA pdd'aa| lakSmaNa dvArA chor3A gayA cakra aMkuza ke nikaTa phuNcaa| usane aMkuza kI tIna bAra pradakSiNA kI aura vaha vApasa lakSmaNa ke pAsa lauTa aayaa| lakSmaNa ne dUsarI bAra phira cakra chor3A / pahalI bAra kI taraha cakra vApasa lauTa aayaa| tIsarI bAra bhI vaisA hI huA; kyoMki cakraratna gotrIya janoM ko Ahata nahIM karatA / lakSmaNa lavaNa aura aMkuza kA paricaya nahIM jAnatA thA; ata: cakraratna ke niSprabhAva siddha hone para use Azcarya haa| nimitajJa siddhArtha muni ne sabako vastu-sthiti se avagata karAyA, lavaNa aura aMkuza kA paricaya diyaa| rAma tathA lakSmaNa atyanta prasanna hue| unhone zastrAstra tyAga kiye| unase milane ke lie Age bddh'e| lavaNa aura aMkuza ne ratha se utara kara unako sAdara, savinaya praNAma kiyA / yuddha kA kSubdha bAtAvaraNa harSa evaM ullAsa meM pariNata ho gayA / apane samagra pArivArika janoM se saMparita lavaNa aura aMkuza sAnanda ayodhyA meM praviSTa hue| sItA kA ayodhyA-Agamana eka dina kA prasaMga hai, sugrIva evaM vibhISaNa ne rAma se nivedana kiyA ki pati se, putroM se virahita sItA jitanI duHkhI hai, usakI kalpanA karanA taka duHzakya hai| usa para mAno duHkhoM kA pahAr3a TUTa par3A hai| pati yahA~, putra yahA~, sArA parivAra yahA~, vaha akelI puMDarIkapurI meM baiThI hai| rAma ne kahA- sItA kA duHkha maiM jAnatA hai, usake satItva tathA zIla kI pavitratA maiM jAnatA hU~, para, kyA karUM, lokApavAda ke kAraNa sItA kA parityAga karanA pdd'aa| merA ___ 2010_05 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 hRdaya bhItara-hI-bhItara duHkha se ro rahA hai| koI aisA upAya kareM, jisase sItA kA kalaMka ghusa / sugrIva, vibhISaNa evaM bhAmaMDala rAma kI AjJA se sItA ke pAsa puMDarIkapura gaye aura unase anurodha kiyA ki Apa hamAre sAtha ayodhyA caleM / sItA ne zoka-vihvala vANI meM kahA - "mujha niraparAdha ke sAtha jo vyavahAra huA hai, usase merA hRdaya zoka kI agni se jalakara dagdha ho gayA hai| merI AzAoM kI vArikA sUkha gaI hai / aba maiM rAja - prAsAdoM meM rahane hetu ayodhyA nahIM jA sakatI / kevala apane jIvana kI pavitratA tathA zIla kI akSuNNatA pramANita karane ke lie maiM ayodhyA jA sakatI hU~ / mere ayodhyA jAne kA aura koI prayojana raha nahIM gayA hai|" sugrIva ne kahA - "isI uddezya se Apa ayodhyA clo|" sItA sugrIva Adi ke sAtha ayodhyA pahu~cI / antaHpura kI rAniyoM ne, pArivArika mahilAoM ne, dAsiyoM ne sItA kA svAgata kiyaa| rAma usake pAsa Aye, apane durvyavahAra ke lie kSamA yAcanA kI I sItA kI agni parIkSA sItA rAma ke caraNoM meM gira par3I, kahane lagI- "Aryaputra ! Apa mahAn karuNAzIla, nyAyazIla aura maryAdAzIla haiM, parama dayAlu haiN| jarA soceM, Apane mujha niraparAdhinI kI parIkSA taka nahIM kI / agni, jala Adi dvArA parIkSA karAI jA sakatI thI / Apane mujhe yahI bhayAnaka araNya meM chur3avA diyaa| yadi hiMsra pazu mujha para vahA~ AkrAmaNa kara dete, to maiM Arta - raudradhyAna meM maratI, merI durgati hotI / merA AyuSya thA, kucha uttama yoga thA / puMDarIkapura ke rAjA vajrajaMgha ne eka bahina kI jyoM merI rakSA kI, mujhe Azraya diyA / bhAmaMDala, sugrIva Adi ke sAtha maiM isIlie AI hU~ ki apane satItva kI, zIla kI pavitratA pramANita kara skuuN| merI agni parIkSA kIjie / ' rAma ke netra A~suoM se bhIga gae / ve kahane lage "sItA ! maiM bhalIbhAMti jAnatA hU~, tuma gaMgA ke sadRza nirmala ho / maiM lokApavAda aura apayaza sahane kA sAhasa nahIM kara sakA, yadyapi vaha mithyA thA / aba tuma jalatI huI agni meM pravezakara apanI niSkalaMkatA praNANita kara do, jisase ve loga, jinhoMne tumhArI jhUThI nindA kI thI, tuma para mithyAkalaMka lagAyA thA, jAna jAeM ki ve kitane jhUThe the / ' sItA bolI - "svAmin ! maiM isake lie sarvathA taiyAra hU~ / " rAma ne eka sau hAtha gaharA khaDDA khudavAyA / use agara, candana Adi sugandhita jvalanIya padArthoM se bharavAyA / usameM Aga lagavAdI / nagara ke loga yaha dekhakara bahuta du:khita hue aura rAma kI nindA karane lage / nimittajJa siddhArtha muni ne vahA~ Akara kahA - "sItA parama pavitra hai / usake satItva ke prabhAva se nizcaya hI agni jala ke rUpa meM pariNata ho jAyegI / ' sItA ne arihaMta prabhu kA smaraNa kiyA, navakAra maMtra kA dhyAna kiyA, tIrthanAyaka muni suvrata svAmI ko vandana kiyA, agnikuNDa ke samIpa AI aura bolI - "lokapAlo ! devo ! deviyo ! manuSyo ! maiMne yadi zrI rAma ke atirikta kisI bhI para-puruSa kI mana, vacana tathA zarIra se svapna meM bhI vAJchA kI ho, rAgAtmaka dRSTi se dekhA ho to yaha agni jalAkara mujhe bhasma kara de, anyathA yaha jala ke rUpa meM pariNata ho jAe / " yoM kahakara sItA 2010_05 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka 465 ne agni meM praveza kiyaa| usake satItva ke prabhAva se vAyu ne apanI gati roka dI, agnijvAlA meM se pAnI bahane lgaa| pAnI bar3hatA hI bar3hatA gyaa| loga DUbane lage, hAhAkAra karane lge| gaganacArI vidyAdhara AkAza meM ur3a gaye, bhUcArI manuSya bhayAnaka saMkaTa meM par3a gaye, pukAra karane lge| unakI cIkha-pukAra sunakara sItA ne hAtha se jala-pravAha ko stabdha kara diyaa| pAnI ruka gyaa| logoM ne sukha kI sA~sa lii| logoM ne dekhA--agnikuNDa ke bIca, jo aba jalaplAvita thA, sItA devakRta svarNa maya maNipIThikA-siMhAsana meM sahasradala kamala ke Asana para virAjita hai / devoM ne dundubhi-nAda kiyA, puSpa-vRSTi kii| sItA kA vairAgya : svayaM keza-luMcana : dIkSA sItA kI agni-parIkSA ho gii| sItA sarvathA niSkalaMka, nirdoSa siddha huii| rAma ne sItA se kSamA mAMgI aura use apanI solaha hajAra rAniyoM meM pradhAna paTTamahiSIpaTarAnI banAne kI icchA prakaTa kii| sItA ne rAma se kahA-"svAmina ! yaha saMsAra sarvathA ni:sAra hai. svArthamaya hai| aba merA isa saMsAra ke prati koI AkarSaNa nahIM hai| merA mana sAMsArika bhogoM se virakta ho gayA hai| aba maiM nirapavAda cAritrya-dharma ke paripAlana meM laga jAnA cAhatI haiN|" itanA kaha kara sItA ne svayaM apane hAthoM se apane kezoM kA lucana kara ddaalaa| rAma ne jyoMhI yaha dekhA, ve mUcchita hokara gira pdd'e| zItala jala Adi ke upacAra dvArA unheM cetanA prApta huI / ve zoka-vihvala ho gaye, vilApa karane lge| muni sarvagupti ne sItA ko dIkSA pradAna kii| vaha caraNazrI nAmaka pravartinI kI sannidhi meM sAdhanA-nirata ho gii| lakSmaNa Adi ne rAma ko sAntvanA dI, smjhaayaa| rAma Atmastha hue / ve hAthI para savAra hokara sakalabhUSaNa nAmaka kevalI pramu ko vandana karane hetu saparivAra gye| sAdhvI sItA bhI vahA~ sthita thii| kevalI prabhu ne rAga, dveSa ke svarUpa kI vyAkhyA karate hue dharmadezanA dii| vibhISaNa ne kevala bhagavAna se prazna kiyA- 'sItA ke jIvana meM bar3e du:khada prasaMga dhaTita hue| usake lie rAma, lakSmaNa kA rAvaNa ke sAtha saMgrAma huaa| rAvaNa kI mRtyu huii| prabho! inakA kyA kAraNa hai? kRpayA btlaaeN|" pUrva bhava kevalI bhagavAn ne kahA- pUrva samaya kA vRttAnta hai, kSemapurI nAmaka nagarI meM nayadatta nAmaka vaNik nivAsa karatA thaa| usakI patnI kA nAma sunandA thaa| sunandA se usake dhanadatta tathA vasudatta nAmaka do putra hue| usI nagara meM sAgaradatta nAmaka eka anya vaNika thaa| usakI patnI kA nAma ratnAbhA thaa| usake eka kanyA thii| usakA nAma guNavatI thaa| vaha atyanta rUpavatI thI / pitA ne usakA vAgdAna vasudatta ke sAtha kiyaa| para, mAtA ne dhana ke lobha se usI nagarI ke nivAsI zrIkAnta nAmaka vaNik ko use dene kA nizcaya kiyaa| vasudattA kA yAjJavalkya nAmaka eka brAhmaNa mitra thA, jisase use yaha jJAta huA ki guNavatI kI mAtA usakA sambandha zrIkAnta ke sAtha karane ke prayatna meM hai| vasudatta ne zrIkAnta kI hatyA kara dii| zrIkAnta ne bhI marate-marate vasudattA ke peTa meM chure se vAra kiyaa| donoM mara gaye / marakara jaMgalI hAthI ke rUpa meM utpanna hue| pUrva-janma ke vaira ke ____ 2010_05 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 kAraNa ve Apasa meM lar3akara mara gaye / phira ve aneka bhavoM meM bhaTakate rahe / dhanadatta bhAI kI mRtyu se bar3A duHkhita huA / vaha ghara se nikala pdd'aa| bhramaNa karate hue usane eka sAdhu se dharma-zravaNa kiyA, zrAvaka vrata svIkAra kiye / apanA AyuSya pUrNakara vaha svarga meM deva rUpa meM utpanna huA / "deva AyuSya pUrNa kara usane mahApura meM padmaruci nAmaka seTha ke rUpa meM janma liyA / seTha ne eka dina gokula meM-- gozAlA meM eka baila kA marate dekhaa| usane use navakAra mantra sunAyA | navakAra maMtra ke prabhAva se vaha baila usI nagara ke rAjA chatra chinna kI rAnI zrIkAntA kI kokha se rAjakumAra ke rUpa meM utpanna huA / usakA nAma vRSabhadhvaja rakhA gyaa| eka bAra vaha rAjakumAra gokula meM gyaa| bailoM ko dekhane se usako apanA pUrva-bhava smaraNa ho AyA -- usako jAti smaraNa jJAna ho gayA / anta samaya meM navakAra maMtra sunAkara apanA upakAra karane vAle seTha kI usane gaveSaNA karanA cAhA / tadartha usane eka caitya kA nirmANa karAyA / usameM apane pUrva-bhava kI antima ghaTanA aMkita karavA dii| apane sevakoM ko Adeza diyA ki jo isa ghaTanA kA rahasya prakaTa kare, usake sambandha meM mujhe avagata . use mere pAsa lekara AnA / karAnA, "eka dina seTha padmaruci usa caitya meM aayaa| usane usa citra ko bar3e dhyAna se dekhA / vaha citra se samajha gayA ki marate samaya jisa baila ko maiMne navakAra maMtra sunAyA thA, yahI baila marakara rAjakumAra vRSabhadhvaja huA hai| sevaka ne seTha kI bhAva-bhaMgimA dekhakara rAjakumAra ko phaurana khabara dI / rAjakumAra AyA / seTha manA karatA rahA, para, rAjakumAra ne apanA upakArI jAnakara use praNAma kiyA, AbhAra vyakta kiyaa| seTha ne rAjakumAra ko zrAvaka vrata grahaNa karane ko prerita kiyA / rAjakumAra ne vrata grahaNa kiye| vaha unakA samyak rUpa meM pAlana karane lagA / rAjakumAra tathA seTha donoM apanA AyuSya pUrNa kara apane puNya-prabhAva se dUsare svarga meM utpanna hue / padmaruci apanA AyuSya pUrNa kara nandyAvarta ke rAjA naMdIzvara ke ghara putra rUpa meM utpanna huA / usakA nAma nayanAnanda rakhA gayA / bar3A huaa| rAjA huA / rAjya-sukha bhogakara aMta meM usane dIkSA grahaNa kii| kAla-dharma prApta kara vaha caturtha deva loka - mAhendra kalpa meM deva rUpa meM utpanna huA / vahA~ apanA AyuSya pUrNa kara pUrva videha meM kSemApurI ke rAjA vipulavAhna kI rAnI padmAvatI kI kokha se putra rUpa meM utpanna huA / usakA nAma zrIcandrakumAra rakhA gayA / rAjya-sukha bhogakara usane samAdhigupta nAmaka muni ke pAsa pravrajyA grahaNa kii| apanA AyuSya pUrNakara vaha pA~caveM svarga brahmaloka kA indra huA | deva AyuSya pUrNakara padmaruci kA jIva mahA balavAn baladeva rAma ke rUpa meM utpanna huaa| vRSabhadhvaja anukrama se sugrIva ke rUpa meM utpanna huA / " zrIkAnta seTha kA jIva saMsAra cakra meM bhaTakatA huA mRNAlakanda nAmaka nagara meM rAjA vajrajambu ke usakI rAnI hemavatI kI kokha se svayaMbhU nAmaka putra ke rUpa meM utpanna huA / vasudatta kA jIva usa rAja ke purohita vijaya ke usakI patnI ratnacUlA kI kokha se zrIbhUti nAmaka putra ke rUpa meM utpanna huA / guNavatI kA jIva zrIbhUti ke usakI patnI sArasvatI kI kokha se vegavatI nAmaka putrI ke rUpa meM utpanna huA / vegavatI bar3I huI / " eka bAra kA prasaMga hai, sudarzana nAmaka pratimA dhArI muni Aye / vegavatI ne una para asatya kalaMka lagAyA ki maiMne inako eka strI ke sAtha viSaya- sevana karate dekhA hai| muni kI nindA huii| muni ne abhigraha kiyA ki jaba taka mujha para lagAyA gayA mithyA kalaMka dUra nahIM hogA, tabataka maiM anna-jala grahaNa nahIM karUMgA, kAyotsarga meM saMlagna rahUMgA / loga muni 2010_05 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: ka -rAmacarita : dazaratha jAtaka 467 ko samajha nahIM sake / unako satAne lage / muni zAntabhAva se yaha saba sahate rhe| zAsanadevatA ko yaha sahana nahIM huaa| unhoMne vegavatI kA mukha vikRta kara diyA / vegavato ke bar3I pIr3A huii| usane muni ke pAsa jAkara kSamA mAMgI aura logoM ke samakSa apanA aparAdha svIkAra kiyA ki maine parihAsa-hetu muni para mithyA kalaMka lagAyA thaa| muni sarvathA niSkalaMka aura nirmala haiN| logoM ne muni kA bar3A sammAna-satkAra kiyaa| zAsana devatA ne vegavatI ko svastha kara diyaa| "vegavatI bahuta rUpavatI thii| rAjakumAra svayaMbhU ne vegavatI kI yAcanA kii| vegavatI ke pitA zrIbhUti ne yaha svIkAra nahIM kiyaa| svayaMbhU ne zrIbhUti kI hatyA kara dI aura vegavatI ke sAtha balAtkAra kiyaa| vegavatI ne svayaMbhU ko zApa diyA ki janmAntara meM maiM tumhAre vinAza kA kAraNa bnuuNgii| vegavatI ne hari kAntA nAmaka AryA ke pAsa pravrajyA vIkAra kii| vaha marakara brahmadeva loka meM deva ke rUpa meM utpanna hii| vahA~ apanA devAyUSya pUrNakara rAjA janaka kI putrI sItA ke rUpa meM utpanna huI / rAjakumAra svayaMbhU kA jIva Age jAkara rAkSasa rAja rAvaNa ke rUpa meM utpanna huaa|" sakala bhUSaNa kevalI ne batAyA ki isa prakAra pUrva-mavagata vaira ke kAraNa ye saba ghaTanAkrama ghaTita hue| eka dina deva-sabhA meM indra ne mohanIya karma ko bar3A durgharSa batalAte hue kahA ki bar3A Azcarya hai, mahApuruSa bhI usake vazagata ho jAte haiN| udAharaNArtha, indra ne rAma, lakSmaNa kA nAma liyaa| vaha bolA-"unameM itanA pragAr3ha prema hai ki ve eka dUsare ke binA prANa de sakate haiN|" rAma-lakSmaNa ke pArasparika prema kI parIkSA : lakSmaNa dvArA prANa-tyAga sabhA meM sthita do devoM ko kutUhala huaa| unhoMne cAhA ki ve rAma aura lakSmaNa ke prema kI parIkSA kreN| ve ayodhyA aaye| devabhAmA dvArA rAma kI mRtyu dikhAI / antaHpura meM hAhAkAra maca gyaa| lakSmaNa ne jaba rAma ko mRta sunA to usake hRdaya para itanA AghAta huA ki usane tatkAla prANa tyAga diye / lakSmaNa kI mRtyu dekhakara deva hakke-bakke raha gye| unheM bahuta pazcAttApa huA, kintu, lakSmaNa mahAprayANa kara cuke the| koI upAya nahIM thaa| rudana-krandana aura vilApa se rAja-mahala bhara gyaa| cAroM ora zoka hI zoka vyApa gyaa| isa ghaTanA se rAma ke putra lavaNa aura aMkuza ke mana meM tIvra vairAgya huaa| unhoMne amRta ghoSa nAmaka muni se pravrajyA grahaNa kara lii| rAma vikSipta kI jyoM lakSmaNa kI mRtyu ke isa duHsaha prasaMga se rAma hoza-havAsa gaMvA baitthe| vikSipta kI jyoM ho gye| unhoMne lakSmaNa ke mata zarIra ko uThA liyaa| ve kahane lage-"merA bhAI marA nahIM hai, vaha mUcchita hai|" sugrIva, vibhISaNa Adi ne lakSmaNa kI antyeSTi ke lie rAma ko bahuta samajhAyA, para, ve nahIM mAne / pAgala kI jyoM ve usa kalevara ko kabhI snAna karAte, kabhI vastra pahanAte, kabhI muha meM grAsa dete / isa prakAra moha se mUcchita hue rAma chaH mahIne taka mRta kalevara ko sAtha liye rhe| rAma vikSipta ho gaye haiM, yaha samAcAra jaba indrajit tathA sunda Adi rAkSasoM ke putroM ko milA to ve aneka vidyAdharoM ko sAtha lekara ayodhyA para car3ha aaye| rAma yaha dekha ____ 2010_05 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana lakSmaNa kA zava liye Aye, apane vajrAvarta dhanuSa kA TaMkAra kiyaa| vaha zabda dazoM dizAoM meM vyApta ho gyaa| rAma ke mitra mAhendra devaloka meM sthita deva jaTAyudha kA Asana prakaMpita huaa| deva-mAyA se usane asaMkhya subhaTa prastuta kie| vidyAdharoM ko parAsta kara diyaa| vidyAdhara bhAga gye| deva aneka yuktiyoM dvArA bar3I kaThinAI se rAma ko pratibodha de pAye, unheM moha-pAza se chur3A paaye| rAma kA vairAgya : dIkSA : kaivalya rAma ne pratibuddha hokara lakSmaNa kI aMtyeSTi kii| unako saMsAra se vairAgya ho gyaa| unhoMne solaha hajAra rAjAoM, rAjapuruSoM tathA saitIsa hajAra mahilAoM ke sAtha suvrata muni ke pAsa dIkSA svIkAra kii| rAma kaThora tapaH-sAdhanA evaM saMyama kI tIvra ArAdhanA meM laga gye| ve kramaza: ucca bhUmikAe~ prApta karate gye| usa samaya sItA kA jIva acyuta svarga meM indra ke rUpa meM thaa| usane avadhi-jJAna se apanA pUrva-bhava jAnA / vaha mohAsakta huaa| usane socA-yadi rAma punaH saMsArAvasthA meM A jAeM to bhAvI janma meM mujhe unakA sAhacArya pApta ho sake; ataH kramazaH ucca sthiti prApta karatA unakA sAdhanA-krama yadi bhagna kiyA jA sake to merI mana:kAmanA pUrNa ho sakatI hai| yaha socakara usane deva-mAyA dvArA RSi rAma ko sAdhanA-cyuta karane kA bahuta prayAsa kiyA, para, vaha saphala nahIM ho skaa| mAgha mAsa ke zukla pakSa kI dvAdazI ke tIsare prahara rAma ko kevala jJAna huaa| acyutendra ne anyAnya indroM ne, devoM ne bar3e AnandotsAha se unakA kaivalyotsava mnaayaa| rAma ne suvarNa kamala para virAjita ho dharmadezanA dii| acyutendra ne apane dvArA kiye gaye vighnAtmaka aparAdha ke lie kSamA-yAcanA kii| kevalI rAmacandra logoM ko dharma-dezanA dete hue unakA mahAn upakAra karate rhe| ___ eka bAra (sItA ke jIva) acyutendra ne avadhi-jJAna dvArA dekhA ki lakSmaNa caturtha nAraka bhUmi meM ghora vedanA se pIDita hai| rAvaNa bhI vahIM hai / atyanta du:khita hai / aba bhI unakA zatru-bhAva nahIM miTA hai| ve aneka rUpa banAkara paraspara lar3a rahe haiM / acyutendra ke mana meM bar3I karuNA utpanna huii| usane unako naraka se nikAlane kA socaa| vaha vahAM gyaa| usane unako kahA- maiM tumheM naraka se bAhara nikAlanA cAhatA haiN|" unhoMne uttara diyA"hameM yahIM apane kRta-karmoM kA phala bhogane do|" acyutendra bolA- "maiM tumhArA duHkha nahIM dekha sakatA / tumheM yahAM se nikAla luuNgaa| devazakti ke bala dvArA aisA karane kA mujha meM sAmarthya hai|" yoM kahakara usane donoM ko utthaayaa| para unake zarIra navanIta kI jyoM pidha. lane lage, galane lage / acyutendra unheM sambhAla na sakA / ve bole-"kiye hue karma bhogane hI par3ate haiN| deva yA dAnava koI bhI unheM TAla nahIM sakatA, miTA nahIM sktaa|" acyutendra ne unako vaira-virodha kA tyAga karane tathA samyaktva meM susthira rahane kI preraNA dI aura vaha svarga ko calA gyaa| ekadina acyutendra kevalI bhagavAn rAma kI sevA meM aayaa| vandana-namana kiyaa| ____ 2010_05 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kevalI bhagavAn ne lakSmaNa tathA aMta meM ve mokSa prApta kareMge / isa prakAra sItA aura rAma ke caritra kA varNana kara gaNadhara gautama ne mahArAja zreNika ko kahA ki prANapaNa se zIla kA pAlana karanA, saMyama sadAcAra kI ArAdhanA karanA aura kabhI kisI ko mithyAkalaMka na denA ityAdi aneka ucca zikSAe~ isa AkhyAna se prApta hotI haiN| unheM grahaNa karanA cAhie / dazaratha jAtaka zAstA dvArA sambodha etha lakkhaNa sItA ca gRhastha ke sambandha meM jisakA pitA mara gayA thA, yaha gAthA kahI / kathA isa prakAra hai kathAnuyoga - rAmacarita : dazaratha jAtaka 466 rAvaNa ke Age ke bhavoM kA varNana kiyA aura batAyA ki -: * bhagavAn buddha jetavana meM vihAra karate the, taba eka aise eka manuSya ke pitA kI mRtyu ho gaI / vaha atyadhika zokAnvita huaa| usake mana meM itanA udvega utpanna huA ki usane apane sAre kAma-kAja chor3a die| vaha eka taraha se pAgala sA ho gayA thA / eka dina prAtaHkAla zAstA loka-cintana karate the / unhoMne isa bIca dekhA ki vaha manuSya srotApanna hone kI saMbhAvanA lie hai / dUsare dina zAstA ne zrAvastI meM bhikSATana kiyA, bhojana kiyA / bhikSuoM ko bidA kiyaa| eka anugAmI bhikSu ko sAtha le ve usa manuSya ke ghara gaye / usane zAstA ko sabhakti praNAma kiyaa| zAstA ne usake madhura vANI dvArA sambodhita kiyA aura pUchA - "upAsaka ! cintita ho ?" "hA~, bhante ! pitA ke cale jAne kA viSAda mujhe bahuta duHkha de rahA hai / " " upAsaka ! dekho, jina purAvartI paMDitoM ne - jJAnI janoM ne ATha loka-dharmoM kA yathArtha jJAna prApta kara liyA, pitA kI mRtyu para ve jarA bhI zokodvigna nahIM hue|" upAsaka ne bhagavAn se vaha kathA kahane kA anurodha kiyA / bhagavAn ne pUrva kathA kA isa prakAra AkhyAna kiyA : vArANasI-nareza dazaratha rAma, lakSmaNa tathA sItA kA janma pUrvavartI samaya kA vRttAnta hai, vArANasI meM mahArAja dazaratha rAjya karate the / ve cAra agatiyoM se dUra rahate the / unakA rAjya saMcAlana dharmAnugata thA / unake solaha hajAra rAniyA~ thIM / unameM jo sabase bar3I-paTarAnI thI, usake do putra aura eka kanyA huii| bar3e putra kA nAma rAma paMDita thA, dUsare putra kA nAma lakSmaNa kumAra thA tathA kanyA kA nAma sItA devI thA / 2010_05 bharata kA janma : varadAna kucha samaya vyatIta huaa| mahArAja dazaratha kI paTarAnI kI mRtyu ho gaI / rAjA isase bahuta duHkhita huA, cirakAla taka zoka-grasta rahA / mantriyoM ne rAjA ko bahuta kahA sunA, 1. AdhAra - paumacariyaM, padmapurANa, uttarapurANa, paumacariu, mahApurANa, triSaSTizalAkApuruSacarita, sItArAma caupaI / Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 samajhAyA, rAjA hoza meM AyA, mRta paTarAnI kA laukika kriyA-karma kiyA, / eka dUsarI paTarAnI manonIta kii| vaha rAjA ko bahuta priya thI, manojJa thI vaha / garbhavatI huI / garbhAvasthA ke dohada pUre kie| usane eka putra ko janma diyaa| putra kA nAma bharata kumAra rakhA gyaa| rAjA rAnI para bahuta prasanna thaa| navajAta pUtra ke prati usake mana meM agAdha sneha thaa| rAjA ne usa naI paTarAnI se kahA-"bhadre ! maiM tumheM vara detA hU~, tuma yatheccha rUpa meM maaNgo|" paTarAnI ne kahA- "maiM ApakA varadAna svIkAra karatI hU~, use apane pAsa surakSita rakha letI hU~, yathAsamaya mAMga luuNgii|" rAjA ne kahA- "bahuta acchaa|" paTarAnI dvArA bharata ke lie rAjya kI mAMga samaya bItatA gyaa| bharata kumAra bar3A ho gyaa| paTarAnI rAjA ke nikaTa pahu~cI aura nivedana kiyA-'deva ! Apane mujhe varadAna diyA thaa| aba maiM use mAMganA cAhatI hU~, pUrA kreN|" "bhadre ! jo cAho, le lo|" "deva ! maiM apane putra ke lie rAjya cAhatI huuN| mere putra ko rAjya pradAna kreN|" rAjA yaha sunakara bahuta duHkhita huA, aprasanna huaa| usane rAnI kI bhartsanA karate hue kahA-"cAMDAlinI ! terA burA ho / mere donoM putra rAma tathA lakSmaNa agnipuMja ke samAna dedIpyamAna haiN| unako naSTa karavAkara apane putra ko rAjya dilAnA cAhatI ho, tuma kucha bhI nahIM soctii|" rAma, lakSmaNa, evaM sItA dvArA vana-gamana rAnI yaha sunakara jala bhuna gaI / vaha zayanAgAra meM calI gaI / tatpazcAt vaha rAjA se samaya-samaya para punaH punaH rAjya kI mAMga karatI rhii| rAjA ne apane mana meM vicAra kiyA-striyoM kA svabhAva hI kucha aisA hotA hai, unameM kRtajJatA nahIM hotii| ve kie hue upakAra ko nahIM mAnatIM, apane suhRjjanoM se bhI droha karatI haiN| mujhe bhaya hai, kahIM yaha rAnI asatya-patra dvArA yA kalpita rAja-muhara dvArA mere putroM kI hatyA na karavA de / rAjA ne apane donoM putroM ko bulAyA tathA sArI sthiti se unheM avagata karAte hue kahA-putro ! tumhArA yahA~ rahanA saMkaTa se khAlI nahIM hai / tuma kisI sAmantarAjya meM cale jAo, athavA vana meM cale jAo, vahIM rho| merI mRtyu ho jAne ke pazcAt yahA~ AnA, apanA vaMza paramparAgata rAjya adhikRta kara lenaa|" tatpazcAt rAjA ne jyotiSiyoM ko bulAyA aura unase pUchA- "aba merI Ayu kitanI zeSa hai ?" jyotiSiyoM ne kahA--"rAjan ! ApakI Ayu 12 varSa aura hai|" jyotiSiyoM se yaha jAnakara rAjA ne apane donoM putroM ko apane pAsa bulAyA aura kahA-"putro ! merI Ayu 12 varSa zeSa hai / 12 varSa bAda tuma yahA~ Akara rAjya-chatra dhAraNa karo, merI yaha bhAvanA hai|" unhoMne kahA-"acchA, hama aisA hI kreNge|" unhoMne pitA ko praNAma kiyA aura A~khoM meM AMsU bhare mahala se utare / yaha saba jAnakara sItA devI ne kahA- "maiM bhI apane bhAiyoM ke sAtha hI jaauuNgii| vaha apane pitA ke pAsa gaI, unako praNAma kiyA tathA rotI 2010_05 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: rAmacarita : dazaratha jAtaka haI rAma lakSmaNa ke sAtha cala pdd'ii| vahata jana-samUdAya bhI una tInoM ke sAtha cala pdd'aa| unhoMne samajhA-bujhAkara use kisI taraha vApasa lauTAyA / himAlaya para AvAsa ve tInoM calate-calate himAlaya phuNce| unhoMne vahA~ apane rahane ke lie aise sthAna kA cayana kiyA, jahAM pIne ke lie pAnI sulabha thA, khAne ke lie phala Adi prApya the / vahAM unhoMne Azrama kA nirmANa kiyA / phala Adi dvArA jIvana-nirvAha karate hue rahane lge| lakSmaNa paMDita aura sItA devI ne rAma paMDita se nivedana kiyA ki Apa hamAre pitA ke samAna haiN| Apa Azrama meM hI rahA kreN| hama Apake lie phala Adi lAkara khAne kI vyavasthA kareMge, sevA kreNge| taba se rAma paMDita vahIM Azrama meM hI rahane lgaa| lakSmaNa aura sItA donoM phala Adi lAkara usakI sevA. paricaryA karane lge| rAma ko lauTAne hetu bharata kA prayAsa ___ yoM ve tInoM himAlaya para vana meM apanA nirvAha kara rahe the| ATha varSa vyatIta ho gye| mahArAja dazaratha ke mana para putroM ke viyoga kI bhArI coTa thii| ve use nahIM saha ske| usa zoka ke kAraNa nauveM varSa unakI mRtyu ho gii| rAjA kA lokAcArAnugata zarIra-kRtya paripUrNa ho jAne para paTarAnI ne apane putra bharatakumAra se kahA--''aba tuma rAja-chatra dhAraNa kro|" maMtriyoM ne usakA virodha kiyaa| unhoMne kahA-'rAja-chatra ke nyAyasaMgata adhikArI to vana meM nivAsa kara rahe haiM, dUsare ko yaha kaise diyA jaae|" bharatakumAra ne bhI vicArA-mantrigaNa ThIka kahate haiM, rAja-chatra ke to mere jyeSTha bhrAtA rAma paNDita hI adhikArI haiM / mujhe unheM vApasa lAne ke lie unake pAsa jAnA cAhie, unheM vana se lauTAkara rAjachatra dhAraNa karAnA caahie| yoM nizcaya kara bharata kumAra ne caturaMgiNI senA sAtha lI, rAjacihna sAtha liye, amAtya Adi rAja puruSoM ko sAtha liyaa| vaha rAma paNDita ke AvAsa-sthAna para phuNcaa| usane Azrama se thor3I dUra para apanA zivira ddaalaa| vaha katipaya mantriyoM ke sAtha Azrama meM aayaa| usa samaya lakSmaNa paNDita aura sItA devI phala Adi lAne hetu vana meM gae hae the| rAma paNDita samyak prakAra se rakhI huI sone kI mUrti kI jyoM nizcala, nizcinta bhAva le sukhapUrvaka baiThe the| bharatakumAra unake pAsa gyaa| unako praNAma kiyA aura eka tarapha khar3A ho gyaa| pitA ke mRtyu kA samAcAra bharata ne rAjA kI mRtyu kA samAcAra batAyA tathA vaha mantriyoM sahita unake caraNoM meM girakara rone lagA / yaha samAcAra sunakara rAma paNDita na cintita hI hue aura aura na roye hI / unakI AkRti meM kisI prakAra kA vikAra nahIM aayaa| bharata kumAra ro kara, zoka kara baiTha gyaa| lakSmaNa aura sItA ko asahya zoka sAyaMkAla lakSmaNa aura sItA-donoM phala Adi lekara Azrama meM aae| rAma paMDita ____ 2010_05 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 ne vicAra kiyA ki ye donoM abhI bacce haiM, mujha jaisA sAmarthya, sahiSNubhAva inameM nahIM hai| jaba ye ekAeka suneMge ki hamAre pitA kI mRtyu ho gaI hai, to ghabarA jAyeMge, usa zoka ko saha nahIM pAyeMge, / saMbhava hai, usa duHkha se inakA hRdaya phaTa jAe; isalie inheM vizeSa rUpa se jala meM khar3Akara maiM yaha samAcAra khuuNgaa| yoM socakara rAma pariData ne unako sammukhavartI eka sarovara dikhAte hue kahA ki tuma Aja bahuta dera karake Aye, isakA tumheM yaha daMDa jhelanA hogA, usa pAnI ke andara jAo aura khar3e ho jaao| rAma paNDita se unhoMne jaba yaha sunA to ve unake AdezAnusAra pAnI meM jAkara khar3e ho gae / taba rAma paNDita ne ghaTita ghaTanA kA ina zabdoM meM AkhyAna kiyA ki yaha bharata aisA kaha rahA hai ki mahArAja dazaratha kI mRtyu ho gaI hai| lakSmaNa aura sItA ne jyoMhI yaha sunA ki pitA divaMgata ho gae haiM, ve mUcchita ho ge| rAma paMDita ne dUsarI bAra vahI bAta kahI, ve dUsarI bAra mUcchita ho gae, phira unhoMne tIsarI bAra kahI, taba ve tIsarI bAra mUcchita ho ge| maMtrI unheM uThAkara jala se bAhara lAe tathA jamIna para bitthaayaa| kucha dera meM unheM hoza aayaa| sabane paraspara zoka-vilApa kiyA, baitthe| bharata kumAra socane lagA-merA bhAI lakSmaNakumAra tathA bahina sItA devI pitA kI mRtyu kA samAcAra sunakara vahuta duHkhita ho ge| ve zoka ko nahIM saha sake, kintu, rAma paMDita meM eka bar3I vizeSatA bhI dikhAI detI hai, na zoka karate haiM, na ve rote hI haiN| ve isa prakAra zoka se atIta kaise ho gae haiN| aisA hone kA kyA kAraNa hai ? maiM unase isa sambandha meM jijJAsita kruuNgaa| yaha socakara unheM pUchA--"rAma ! Apa kisa prabhAva se kisa vize bala se zocitavya-zoka karane yogya ke lie zoka nahIM karate, cintA nahIM krte| pitA ko kAlagata-mRta sunakara bhI Apako duHkha nahIM hotaa|" rAma dvArA saMsAra kI anityatA para prakAza rAma paMDita ne apane vigata zoka hone kA hetu samajhAte hue saMsAra kI anityatA para prakAza DAlate hue kahA-"ji se manuSya bahuta vilApa-pralApa karake bhI punaH jIvita nahIM kara sakatA, usake lie- usakI mRtyu para koI prAjJa puruSa kyoM apane Apako uttapta karekaSTa phuNcaae| "saMsAra kA yaha to svabhAva hI hai---javAna, bUr3he, ajJa, paMDita, dhanADhya tathA daridrasabhI mRtyu-parAyaNa haiM-anta meM sabako anivArya rUpa se jAnA par3atA hai| "phala jaba paka jAte haiM to nitya unake girane-par3ane kI AzaMkA banI rahatI hai, Dara banA rahatA hai, usI prakAra jinhoMne janma liyA hai, una maryo-manuSyoM ko mRtyu se nirantara bhaya banA rahatA hai| "prAta:kAla hama bahuta se logoM ko dekhate haiM, kintu, sAyaMkAla unameM se kaI nahIM dikhAI dete arthAt kucha ko mauta apane dAmana meM sameTa letI hai| isI prakAra hama kabhI-kabhI 1. etha lakkhana sItA ca, ubho otarathodakaM / evAyaM bharato Aha, rAjA dazaratho mato // 1 // 2. kena rAmappabhAvena, socitabbaM na socasi / / pitaraM kAlagataM sutvA, na taM pasahate duHkhaM // 2 // 2010_05 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : prAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : nazaratha jAtaka 473 jina bahuta se manuSyoM ko sAyaMkAla dekhate haiM, agale dina prAta: unameM se katipaya dRSTigocara nahIM hote, sadA ke lie cale jAte haiN| "kisI kI mRtyu para mUrkha manuSya ro-pITakara apane ko kaSTa dete haiN| yadi vaisA karane se vAstava meM unheM koI lAbha ho, taba to vicakSaNa-vivekazIla, yogya puruSa roye-pITe hii| para, yaha spaSTa hai, vaisA karane se kabhI koI lAbha nahIM hotaa| "jo vyakti apane dvArA hiMsA karatA hai-svayaM ko svayaM ke dvArA utpIDita karatA hai, vaha svayaM kRza hotA hai--durbala, kSINa ho jAtA hai, durvarNa---vikRta varNayukta ho jAtA hai varNa bigar3a jAtA hai| rudana-vilApa se mRta manuSyoM ko na koI lAbha hotA hai, na unakA paripAlana hotA hai, saMrakSaNa hotA hai; ataeva rudana, vilApa, ronA-pITanA kisI bhI prakAra se sArthaka nahIM hai| vaha hai, niSprayojya hai| "jaise yadi ghara meM Aga laga jAe, to tatkAla jala se use parinirvapita kara diyA jAtA hai-bujhA diyA jAtA hai, usI prakAra dhairyazIla, prajJAzIla puruSa ko cAhie, vaha zoka ko zAnta kre| jaise havA rUI ko turanta ur3A detI hai, usI prakAra use zoka ko ur3A denA cAhie, bhagA denA cAhie, miTA denA caahie| rAma ne Age kahA-"manuSya akelA hI AtA hai, kisI kula meM, vaMza-paraMparA meM, kuTumba meM akelA hI janma letA hai / saba prANiyoM ke pArasparika sambandha tabhI taka haiM, jaba taka unakA saMyoga vidyamAna hai| yahI kAraNa hai, jo puruSa dhairyazIla hai, bahuzruta hai -vijJa hai, isa loka ko tathA paraloka ko samyak rUpa meM dekhatA hai, vaha aSTa loka-dharmoM ko jAnatA hai| ataeva bahuta bar3e zoka bhI usake hRdaya ko tathA mana ko paritapta nahIM krte| "yaha saba dekhate vijJa-viziSTa buddhizIla manuSya kA yahI kartavya hai ki vaha pratiSThA, yaza tathA sukha-bhoga ke sAdhana dene yogya manuSyoM ko pratiSThA de, yaza de, sukha-bhoga ke sAdhana de aura apane jJAti-janoM-jAtIya vyaktiyoM evaM sambandhI janoM kA bharaNa-poSaNa kre|"1 1. ye na sakkA pAletuM, posena lapataM bahuM / sa kissa viJja medhAvI, attAnaM upatApaye // 3 // daharA ca hi buddhA ca, ye bAlA ye ca pnndditaa| aDDhA ceva daliddA ca, sabbe maccuparAyanA // 4 // phalAnaM iva pakkAnaM, niccaM papatanA bhayaM / evaM jAtAnaM maccAnaM, niccaM maraNato bhayaM // 5 // sAyaM eke na dissanti, pAto diTThA bhujjnaa| pAto eke na dissanti, sAyaM diTThA bahujjanA // 6 // pIradevamAno ce kaJcideva atthaM udbbhe| sammULa ho hiMsamattAnaM, kayirA cenaM vickkhnno||7|| kiso vivaNNo bhavati, hiMsaM attAnaM attno| na tena pettA pAlenti, niratthA paridevanA // 8 // yathA saranaM AdittaM, vArinA prinibbye| evaM pi dhIro sutvA, medhAvI paNDito nro| khippaM uppatitaM sokaM, vAto tUlaM va dhaMsaye / / 6 / / (kramazaH 474 para) ___ 2010_05 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 bharata, amAtya. rAjapuruSa, jana-samudAya-sabhI ne rAma-paMDita dvArA diyA gayA dharmopadeza, jisameM jagat kI, jAgatika padArthoM tathA sambandhoM kI anityatA kA samyak vivecana thA, sunA, smjhaa| ve zokAtIta ho gaye / bharatakumAra ne rAmapaMDita ko praNAma kiyA tathA unase nivedana kiyA- Apa vArANasI kA rAjya svIkAra kareM, smhaaleN|" rAma paMDita bole- "mAI lakSmaNa tathA sItA ko apane sAtha le jAo, rAjya kA saMcAlana kro|" bharata kumAra bolA-"aura deva ! Apa?" vApasa nahIM lauTe rAma ne kahA- bhAI ! pitA ne mujhe AjJA dI ki bAraha varSa kI avadhi ke anantara Akara rAjya sambhAlanA / aisI sthiti meM maiM abhI vArANasI kaise cala sakatA hU~ ? vaisA karane se pitA kA Adeza bhagna hogaa| yaha maiM nahIM caahtaa| bAkI rahe tIna varSoM kA samaya dhyatIta hone para maiM vArANaso jaauuNgaa|" ___ bharata ne kahA-"to itate samaya taka deva ! rAjya kA saMcAlana kauna karegA? hama rAjya saMcAlana nahIM kareMge?" tRNa-pAdukAe~ : pratIka isa para rAma paMDita bole-'acchA to jaba taka merA AnA nahIM hotA, merI ye pAdukAeM rAjya-saMcAlana kreNgii|" yoM kahakara tRNa-pAdukAe~ pairoM se utArI tathA unheM de dii| bharatakumAra, lakSmaNa tathA sItA-tInoM ne rAma paMDita ko praNAma kiyA, vizAla jana-samudAya ke sAtha vArANasI phuNce| tIna varSa paryanta rAma paMDita kI pAdukAoM ne rAjya kiyaa| maMtrI pAdukAoM ko rAja-siMhAsana para rakhate, AbhiyogoM kA-mukadamoM kA phaisalA karate / yadi phaisalA sahI nahIM hotA to siMhAsana para rakhI pAdukAe~ paraspara lar3ane lgtiiN| usa mukadame kA phira gaharAI se socakara phaisalA kiyA jaataa| phaisalA sahI hone para pAdukAeM zAnta rhtii| rAma kA Agamana : rAjatilaka tIna varSa kI avadhi vyatIta huii| rAma paMDita vana se vApasa vArANasI lauTe, udyAna meM praviSTa hue / bharatakumAra tathA lakSmaNakumAra ko jaba vidita huA ki unake bar3e bhAI (pRSTha 473 kA zeSa) ekova macco acceti, ekova jAyate kule ! saJogaparamA tveva, sambhogA sabbapANinaM // 10 // tasmA di dhIrassa bahussutassa, sampassato lokaM imaM paraM ca / aJaAya dhamma hRdayaM manaMca sokA mahantA pi na tApayanti // 11 // sohaM yasaM ca bhogaM ca, bharissAmi ca jAtake / sesaM sampAlayissAmi, kiccaM evaM vijAnato // 12 // 2010_05 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAmacarita : dazaratha jAtaka A gae haiM to ve mantriyoM sahita udyAna meM ge| rAma ko rAjA aura sItA ko paTarAnI banAyA, rAjatilaka kiyaa| yoM rAjyAbhiSeka ho jAne ke bAda bodhisattva rAma alaMkAroM se suzobhita ratha para ArUr3ha hue| vizAla jana-samudAya unake pIche-pIche calatA thA, ve nagara meM praviSTa hue, nagara kI pradakSiNA kI-nagara meM ghUme tathA sucandanaka nAmaka prAsAda ke UparI talle para sthita hue| vahA~ nivAsa karane lge| zaMkha ke samAna sundara grIvAyukta, mahAbAhu bodhisattva rAma ne solaha hajAra varSa paryanta dharma-pUrvaka rAjya kiyaa|' anta meM svarga sidhaare| zAstA ne isa prakAra satyoM kA samyak prakAzana kiyaa| pitRzoka se santapta gRhastha svastha huA, srotApatti phala meM saMpratiSThita huaa| sAra-saMkSepa bhagavAn ne batAyA ki mahArAja zuddhodhana mahArAja dazaratha the, mahAmAyA bodhisattva kI mAtA thI, rAhula-mAtA yazodharA sItA thii| Ananda bharata thA, sAriputta lakSmaNa thA, jana-pariSad-janatA buddha-pariSad thI tathA rAma paMDita to khuda maiM hI thaa| 1. dasa vassa sahassAni, saTThi vassa satAni ca / kambugIvo mahAbAhu, rAmo rajjaM akArayi // 13 // ____ 2010_05 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 9. jina rakSita aura raNayA devI : bAlAhassa jAtaka kAma-bhoga kI tIvra abhilASA, durvAsanA vinAza kA kAraNa hai / kAmAndho naiva pazyati, jo kahA gayA hai, bilakula saca hai, kAma ke AvezaM se viveka ke netra naSTa ho jAte haiM; ataeva kAma-lolupa andhe ke rUpa meM abhihita huA hai| jJAtAdharma kathAMga sUtra ke navama adhyayana meM jina pAlita evaM jina rakSita nAmaka do vaNikaputro kI kathA hai| ratnadvIpavAsinI rayaNA devI meM kAmAsakta jinarakSita devI dvArA nirmamatA pUrvaka mAra DAlA jAtA hai aura usakA bhAI jinapAlita, jo devI ke kAmuka pralobhana meM pha~satA nahIM, sahI salAmata apane ghara pahu~ca jAtA hai| aisA hI kathAnaka bAlA hassa jAtaka meM hai| vahAM pAMca sau vyApAriyoM kA ullekha hai, jo kAma-lolupatA-vaza sirIsavatthukI yakSiNiyoM ke caMgula meM phaMsa jAte haiN| unameM se Adhe kAmAveza se vimukta ho, surakSita apane-apane ghara pahuMcate haiM tathA Adhe, jo apane ko kAma-pAza se chur3A nahIM pAte, bar3I durdazA ke sAtha yakSiNiyoM ke grAsa bana jAte haiN| yahA~ upasthiApita ina donoM hI kathAnakoM kI viSaya-vastu kI maulikatA meM kAphI samAnatA hai| jo viSamatA hai, vaha kathA-prastAra gata hai| jaina kathA kAphI vistRta hai, bauddha kathA saMkSipta hai, para, donoM kA hArda eka hai---kAma-bhoga kI durlAlasA se sadaiva bacate rahanA caahie| jina rakSita maura rayaNA devI mAkandIputra : jinapAlita, jinarakSita campA nAmaka nagarI thii| vahA~ mAkandI nAmaka sArthavAha nivAsa karatA thaa| vaha bahuta vaibhava sampanna thaa| usakI patnI kA nAma bhadrA thaa| mAkandI sArthavAha ke bhadrA kI kokha se utpanna do putra the| unameM se eka kA nAma jinapAlita tathA dUsare kA jinarakSita thaa| eka bAra ve donoM bhAI Apasa meM vArtAlApa karane lage-hama logoM ne jahAja dvArA gyAraha bAra lavaNa-samudra para se yAtrA kI hai| yAtrAoM meM hameM artha-lAbha huA, saphalatA milI, hama nirvighnatayA, sukhapUrvaka apane ghara lautte| bar3A acchA ho, hama bArahavIM bAra bhI jahAja dvArA lavaNa-samudra para se yAtrA kreN| donoM bhAiyoM ne paraspara yoM vicAra kiyA / phira ve apane mAtA-pitA ke pAsa Aye, yAtrA, ke lie unakI anumati caahii| _mAtA-pitA ne unase kahA-"putro ! apane yahA~ pUrvajoM se prApta pracura hiraNya, svarNa maNiyA~, motI, mUMge, lAleM Adi ratna tathA kAMsya Adi dhAtuoM ke pAtra, bahumUlya vastra, dravya prabhRti itanI pracura saMpatti vidyamAna hai, jo sAta pIr3hiyoM taka bhI bhogane se samApta nahIM hogii| tuma ghara meM raho, dhana-sampatti kA, satkAra-sammAna kA, sAMsArika sukhoM kA bhoga karo / lavaNa-samudra kI yAtrA bahuta vighna-bAdhAoM se yukta hai| phira bArahavIM bAra kI yAtrA to upasarga yA kaSTayukta hotI hI hai; ata: tuma yaha yAtrA mata karo, jisase tumheM koI Apatti na jhelanI pdd'e|" donoM putroM ne apane mAtA-pitA se dUsarI bAra, tIsarI bAra puna: anurodha kiyA ki 2010_05 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva : AcAra : kathAnuyoga] kadhAnuyoga-jina rakSita aura raNayA devI : bA0 jA0 477 hamane gyAraha bAra ye yAtrAe~ kI haiM, bahuta lAbha ajita kiyA hai, koI vighna nahIM huaa| bArahavIM bAra yAtrA karane kI hamArI utkaTa icchA hai| mAtA-pitA ne yadyapi apane putroM ko bahuta prakAra se samajhAne kA prayatna kiyA, para, ve mana se unako yAtrA se virata nahIM kara sake; ata: hAdika icchA na hote hue bhI unhoMne apane putroM kA mana rakhane ke lie yAtrA karane kI anumati pradAna kara dii| samudrI yAtrA : tUphAna mAtA-pitA kI AjJA prApta kara unhoMne apane jahAja meM bahuta prakAra kA mAla lAdA, ravAnA hue / lavaNa-samudra meM saiMkar3oM-saikar3oM yojana taka Age bar3hate gaye / isa prakAra aneka saiMkar3oM yojana pAra kara jAne ke bAda asamaya meM samudra kI garjanA, bijalI camaka nA, bAdaloM kI gar3agar3AhaTa Adi upadrava hone lge| pratikUla teja A~dhI calane lgii| vaha jahAja tUphAna se kA~pane lagA, bAra-bAra vicalita hone lagA, saMkSubdha hone lagA, hAtha se jamIna para paTakI huI geMda kI jyoM jagaha-jagaha nIcA-U~cA uchalane lgaa| jahAja taraMgoM ke saikar3oM prahAroM se pratAr3ita hokara tharatharAne lgaa| jahAja ke kATha ke hisse cUra-cUra ho gye| vaha Ter3hA ho gyaa| eka-dUsare ke sAtha jur3e hue kASTha-phalakoM ke jor3a taDAtar3A TUTane lage, unameM ThokI huI lohe kI kIleM nikalane lagIM / usa ke saba bhAga pRthak-pRthak ho gaye, bikhara gye| jahAja meM baiThe hue mallAha, vyApArI, karmacArI hAya-hAya kara cIkhane lge| vaha jahAja aneka prakAra ke ratna, bahumUlya sAmagrI tathA sAmAna se bharA thaa| jala ke bhItara vidyamAna eka parvata se vaha TakarAyA aura bhagna ho gayA,jala meM DUba gyaa| aneka manuSya bhI apane mAla-asabAba ke sAtha jala meM DUba gye| kintu, donoM mAkandI-putra jinapAlita aura jinakSika bahuta phurtIle, kuzala, nipuNa, buddhimAn, samudrI yAtrA meM niSNAta tathA sAhasI the| unhoMne TUTe hue jahAja kA eka kASTha-phalaka-kATha kA pahiyA pakar3a liyA aura usake sahAre samudra para tairane lge| ratna-dvIpa lavaNa-samadra meM jahA~ vaha jahAja naSTa haA thA. usI ke pAsa eka baDA dvIpa thA. jo ratnadvIpa ke nAma se vizruta thA / vaha aneka yojana lambA thA, aneka yojana caur3A thaa| usakA gherA aneka yojana kA thaa| usake bhU bhAga bhinna-bhinna prakAra ke vRkSoM se suzobhita the| vaha dvIpa bahuta sundara, suSamAmaya, ullAsaprada, darzanIya, manohara tathA mohaka thaa| usa dvIpa ke ThIka bIca meM eka uttama prAsAda thaa| vaha bahuta U~cA thA, atyanta zobhAyukta tathA manohara thaa| ratnadvIpa devI : caNDA, raudrA usa zreSTha prAsAda meM ratnadvIpa-devatA nAmaka eka devI nivAsa karatI thii| vaha devI atyanta pApinI, caMDa, raudra, kSudra, sAhasika evaM bhayAvaha svabhAva kI thii| usake mahala ke cAroM ora cAra vana-khaNDa the| unameM baDe hare-bhare udyAna the| bhrAtRdaya : ratna dvIpa para .. jinapAlita aura jinarakSita usa kATha ke paTiyA ke sahAre tairate-tairate ratnadvIpa ke ___ 2010_05 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 nikaTa A gye| kinAre para phuNce| kucha dera vahA~ vizrAma kiyaa| vizrAma kara paTiyA ko chor3a diyaa| ratnadvIpa meM utre| khAne ke lie phaloM kI khoja kI, phala tor3e, khAye, bAvar3I meM praveza kara snAna kiyaa| snAna kara bAhara aaye| phira pakkI jamIna para, jo zilA jaisI thI, baitthe| kucha zAnta hue, vizrAnta hue| mAtA-pitA se yAtrA kI AjJA lenA, campA nagarI se ravAnA honA, lavaNa-samudra meM jahAja dvArA Age bar3hanA tUphAna kA AnA, jahAja kA hUba jAnA, kASTha-phalaka kA milanA, usake sahAre ratnadvIpa para pahu~canA ityAdi bAtoM para ve bAra-bAra vicAra karane lge| unake mana kA saMkalpa TUTa cukA thaa| ve muMha hathelI para TikAe cintAmagna the| ratnadvIpa devI dvArA bhIti pradarzana : kAma-lipsA ratnadvIpa kI devI ne avadhi-jJAna dvArA jina pAlita aura jinara kSita ko dekhaa| usane apane hAtha meM DhAla aura talavAra lii| sAta ATha tAr3a-pramANa U~cAI para vaha AkAza meM udd'ii| atyanta teja deva-gati dvArA calatI huI mAkandI putroM ke pAsa AI / vaha atyanta kruddha thii| mAkandI putroM ko tIkSNa, kaThora tathA niSThura zabdoM meM kahane lagI-"mauta ko cAhane vAle mAkandI putro ! yadi tuma mere sAtha pracura kAma bhoga bhogate hue rahoge to jIvita bacoge, yadi aisA nahIM karoge to nIle kamala, bhaiMse ke sIga, nIla kI golI tathA alasI ke phUla jaisI kAlI aura ustare kI dhAra jaisI tIkSNa talavAra se tumhAre ve sira, jo dAr3hImUMchoM se yukta haiM, tumhAre mA~-bApa dvArA sajAye-sa~vAre kezoM se zobhita haiM, tAr3a ke phaloM kI jyoM kATa kara pheMka duuNgii|" mAkandI putroM ne jaba ratnadvIpa kI devI se yaha sunA to atyanta bhayabhIta ho gaye, kA~pa gaye / unhone hAtha jor3akara kahA-'devAna priye ! hama ApakI AjJA, vacana tathA nirdeza kA pAlana kreNge|" ___ tadanantara devI mAkandI putroM ko sAtha lekara apane mahala meM AI / azubha pudgaloM ko dUra kara zubha pudgaloM se samAviSTa huii| unake sAtha vipula kAma-bhoga bhogane lgii| vaha pratidina unake lie amRta-sadRza phala lAtI, unheM detii| ratnadvIpa devI dvArA lavaNa-samudra kI saphAI hetu gamana / tadanantara eka aisA prasaMga banA, zakrendra kI AjJA se lavaNa-samudra ke adhipati susthita nAmaka deva ne ratnadvIpa kI devI ko eka kAma sauMpA ki use lavaNa-samudra kI saphAI karanI hai, vahA~ jo bhI tRNa, patra, kASTha, kacarA, sar3I-gar3I gaMdI vastueM Adi hoM, ve saba ikkIsa bAra hilA-hilA kara samudra se nikAla kara dUsarI ora pheMka denI hai| yoM use ikkIsa bAra lavaNa samudra kA cakkara kATanA hai| devI ne mAkandI putroM se kahA- maiM lavaNa-samudra kI saphAI ke kArya se jA rahI huuN| maiM jaba taka vApasa lauTUM, tuma isI uttama mahala meM Ananda ke sAtha rahanA / yadi Uba jAo, mana na lage to pUrva dizA ke udyAna meM jaanaa| usa udyAna meM sadA ASAr3ha, zrAvaNa tathA bhAdoMAsoja kI mausama rahatI hai| aneka vRkSoM ke phUla sadA khile rahate haiM / varSA kA suhAvanA mausama rahatA hai / usameM bahuta-sI bAvar3iyA~, sarovara aura latA-maMDapa haiM / vahA~ khUba Ananda ke sAtha apanA samaya vyatIta krnaa| "yadi vahA~ bhI tumhArA mana na lage to tuma uttara dizA ke udyAna meM cale jaanaa| 2010_05 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-jina rakSita aura raNayA devI : bA0 jA0 479 vahA~ sadA zarat aura hemanta Rtu hI hotI haiN| yadi usa udyAna meM bhI tuma Uba jAo, mujhase milane ko utkaMThita ho jAo to tuma pazcima dizA ke udyAna meM cale jAnA / usameM sadA vasanta aura grISma Rtu hI hotI hai| "devAnupriyo ! yadi vahA~ bhI tumhArA mana na lage to isa zreSTha prAsAda meM lauTa jAnA, yahA~ Akara ThaharanA, merI pratIkSA karanA, dakSiNa dizA ke vana-khaNDa meM kabhI mata jAnA / vahA~ eka bar3A sA~pa rahatA hai / vaha bahuta jaharIlA hai| usakA jahara bar3A caNDa, ugra ghora aura vipula hai| usakA zarIra bahuta vizAla hai| vaha jisa para dRSTi DAla detA hai, usameM usakA viSa vyApta ho jAtA hai| isalie dhyAna rakhanA, kahIM aisA na ho, tuma udhara cale jAo aura prANoM se hAtha dho baittho|" devI ne do-tIna bAra isa prakAra hidAyata kii| tatpazcAt vaha apanA kArya karane calI gii| devI ke cale jAne para kucha dera bAda unakA mana nahIM lagA / ve pUrva-dizAvartI udyAna meM aaye| vahA~ vApI Adi meM krIr3A kI, manovinoda kiyA, para, ve vahA~ bhI Uba gye| isa lie uttara-dizAvartI udyAna meM gaye / vahA~ mana bahalAva kiyA, para, adhika samaya vahA~ nahIM Tika paaye| isalie ve pazcima-dizAvartI udyAna meM gye| pichale udyAnoM kI jyoM vahA~ bhI AnandollAsamaya vAtAvaraNa thA, para, unakA mana nahIM lgaa| ve donoM Apasa meM vicAra karane lage ki devI ne hameM dakSiNa-dizAvartI udyAna meM jAne se rokA hai, ho na ho, isameM koI rahasya hai| yoM socakara unhoMne dakSiNavartI udyAna meM jAne kA nizcaya kiyA, usa ora ravAnA hue| jyoM hI Age bar3he, udhara se bar3I bhISaNa durgandha Ane lagI, mAno vahA~ gAya, kutte, billI, manuSya, bhaise, cUhe, ghor3e, hAthI, siMha, bAgha, bher3iyA yA cIte ke mRta zarIra hoN| ve durgandha se ghabarA gaye / apane dupaTToM se muMha Dhaka liye| muMha Dhakakara ve Age bar3hate gye| vana-khaNDa meM phuNce| vadha-sthAna : zUlAropita cIkhatA puruSa vahA~ eka bahuta bar3A vadhasthAna thaa| vaha saiMkar3oM-saikar3oM haDDiyoM ke samUha se vyApta thaa| dekhane meM bar3A bhayAvaha thA / vahA~ eka puruSa zUlI para car3hAyA huA thaa| vaha karuNa-krandana kara rahA thA, kaSTa se cIkha rahA thaa| mAkandI-putra use dekhakara bhaya mIta ho gye| phira bhI ve zUlI para Aropita puruSa ke samIpa pahu~ce aura usase bole-'devAnupriya ! yaha kyA hai ? kisakA vadhasthAna hai ? tumhArA kyA paricaya hai ? yahA~ kisa kAraNa Aye the ? isa ghora vipatti meM tumheM kisane DAlA hai ?" zulAropita puruSa kI duHkhabharI kahAnI zUlI para Aropita, pIr3A se karAhate usa puruSa ne mAkandI putroM se kahA- "devAnupriyo ! yaha vadhasthAna ratnadvIpa kI devI kA hai| maiM jambU-dvIpa ke antargata marata kSetra meM vidyamAna kAkandI nagarI kA nivAsI huuN| ghor3oM kA vyApArI huuN| maiMne apane jahAja meM bahuta se ghor3e tathA dUsarA sAmAna lAdA, lavaNa samudra meM yAtrA ke bIca merA jahAja naSTa ho gyaa| merA sArA sAmAna DUba gayA / saMyoga-vaza mujhe eka kATha kA paTTa mila gyaa| maiM usake sahAre tairate-tairate ratnadvIpa ke pAsa pahuMca gyaa| taba ratna dvIpa kI devI ne avadhi-jJAna dvArA mujhe dekhA, mujhe apane adhikAra meM kiyA, apane mahala meM le gaI, mere sAtha pracura kAma-bhoga bhogane lgii| ____ 2010_05 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 vaha devI eka bAra mere eka choTe se aparAdha para atyanta kruddha ho gaI aura usane merI yaha dazA kara DAlI / devAnupriyo ! tumhAre sAtha bhI na jAne kaba kyA bIte, na jAne kisa bhayAnaka vipatti meM tuma par3a jaao|" mAkandI putroM ne zUlI para Aropita usa puruSa se yaha bAta sunI to ve atyanta bhayabhIta ho gaye / unhoMne usa puruSa se pUchA-: devAnupriya ! kyA Apa batalA sakate haiM, hama isa devI ke caMgula se kisa prakAra apane ko chur3Ae~ ?" zailaka yakSa zUlAropita puruSa ne unase kahA- "isa vana-khaNDa meM zailaka nAmaka yakSa kA Ayatana -sthAna hai| vaha ghor3e kA rUpa dhAraNa kiye vahA~ nivAsa karatA hai| vaha yakSa aSTamI caturdarzI, amAvasyA tathA pUrNimA ko eka nizcita samaya para ucca svara se ghoSita karatA hai- 'maiM kisako pAra lagAU~ ? kisakI rakSA karUM?' devAnupriyo ! tuma usa yakSa ke sthAna para jAo, usakI uttama phUloM se pUjA kro| pUjA kara, ghuTane tathA paira jhukAkara, donoM hAtha jor3e, vinaya-pUrvaka usakI paryupAsanA karate hue tthhro| jaba vaha yakSa apane niyata samaya para yoM bole-'maiM kisako pAra lagAU~, kimakI rakSA karUM' to tuma kahanA-'hameM pAra lagAeM, hamArI rakSA kreN| kevala zailaka yakSa hI tumheM ratnadvIpa kI devI ke caMgula se chur3A sakatA hai / yadi aisA nahIM ho pAyA to maiM nahIM jAnatA, tumhAre zarIra kI kyA gati ho, tuma para kyA biite|" yakSa kI arcA : pUjA yaha sunakara ve donoM bhAI bar3I teja gati se yakSAyatana kI dizA meM cale / vahAM eka puSkariNI thii| usameM unhoMne snAna kiyaa| snAna karane ke pazcAt kamala, utpala, nalina, subhaga Adi puSpa liye| yakSAyatana meM Aye / zailaka yakSa ko praNAma kiyaa| mahAjanocita uttama puSpoM se usakI pUjA kii| jaisA zUlAropita puruSa ne kahA thA, ve apane ghuTane aura paira jhukAkara yakSa ko vandana-namana karate hue, usakI paryupAsanA karate hue vahA~ Thahare / zailaka yakSa kI cetAvanI : sahAyatA apane niyata samaya para zailaka yakSa ne pukArA-'maiM kise pAra lagAU~ maiM kisakI rakSA karU~?" mAkandI putroM ne khar3e ho kara aMjali bA~dha kara kahA-'hameM pAra lagAie, hamArI rakSA kiijie|" zailaka yakSa mAkandI-putroM se bolA- 'tuma mere sAtha jaba lavaNa-samudra ke bIcobIca meM se jAoge, taba vaha pApinI, krodhinI, bhayAvahA, kSudrA, du:sAhasikA ratnadvIpa kI devI tumheM tIkSNa, ma dula, anuloma-~-anukUla, pratiloma-pratikUla, zRMgAramaya-kAmukatApUrNa, karuNApUrNa upasargoM-vidhna-bAdhAoM dvArA vicalita karane kA prayAsa kregii| devAnupriyo ! yadi tuma ratna dvIpa kI devI dvArA kiye gaye aise duSprayAsa kA Adara karoge, apekSita mAnoge to maiM tumako apanI pITha se nIce girA duuNgaa| yadi tuma ratnadvIpa kI devI ke ukta duSprayAsa kA Adara nahIM karoge, apane hRdaya meM use sthAna nahIM doge, use apekSita nahIM mAnoge to maiM ratnadvIpa ko devI se tumhArA chuTakArA karA duuNgaa|" 2010_05 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-jina rakSita aura raNayA devI : bA. jA0 481 isa para mAkandI putroM ne zailaka yakSa se kahA-~~"devAnupriya ! jaisA Apa kahate haiM, hama vaisA hI kareMge, Apake AdezAnurUpa, nirdezAnurUpa rheNge|" azvarUpadhArI zailaka para ArUr3ha tadanantara zailaka yakSa ne vaikriya samudghAta eka bar3e azva kA rUpa bnaayaa| usane mAkandI-putroM se apanI pITha para car3hane ke lie kahA / mAkandI-putra bahuta santuSTa hue| unhoMne zailaka yakSa ko praNAma kiyaa| praNAma kara ve usakI pITha para ArUr3ha hue| azva rUpadhArI zailaka yakSa mAkandI-putroM ko apanI pITha para lie sAta-ATha tAr3a-pramANa AkAza meM U~cA ur3A / lavaNa-samudra ko bIcobIca hotA huA vaha jambU-dvIpa ke antargata bharata kSetra meM vidyamAna campA nagarI kI ora ravAnA huaa| devI dvArA mauta kI dhamakI udhara ratna dvIpa kI devI ne lavaNa-samudra ke adhipati susthiti nAmaka deva dvArA sauMpe gaye lavaNa-samudra kI saphAI ke kArya ko pUrA kiyaa| vaha apane mahala meM lauttii| vahA~ use mAkandI-putra nahIM mile / usane unakI pUrva-dizAvartI udyAna, utara-dizAvartI udyAna tathA pazcima dizAvartI udyAna meM kramazaH khoja kii| para, ve kahIM bhI dRSTigocara nahIM hue| taba usane apane avadhi-jJAna kA upayoga lagAyA aura yaha jAnA ki mAkandI-putra azva rUpaghArI zailaka yakSa kI pITha para ArUr3ha lavaNa-samudra ke bIcobIca hote hue jambU-dvIpa kI dizA meM jA raheM haiN| yaha dekhakara vaha krodha se tamatamA utthii| usane apanI DhAla aura talavAra lI, sAta-ATha tAr3a-pramANa vaha AkAza meM U~cI ur3I, atyanta tIvra gati se mAkandI-putroM ke pAsa aaii| vaha unase kahane lagI-"are mAkandIputro ! mRtyu kI kAmanA karane vAlo ! kyA tuma yaha samajhate ho ki merA parityAga kara lavaNa-samudra ke bIcobIca hote hue apane sthAna para pahu~ca jAoge ? samajha lo, tuma tabhI jIvita raha pAoge, jaba mujhe apekSita mAnoge / yadi mujhe apekSita nahIM mAnoge to maiM nIle kamala tathA maiMse ke sIMga jaisI isa kAlI talavAra se tumhAre sira ur3A duuNgii|" mAkandI putroM kA avicalana mAkandI putroM ne ratnadvIpa kI devI kA yaha kathana sunA, para, ve na isase bhayabhIta hue, na trasta hue, na udvigna hue, na kSubdha hue aura na bhrAnta hI hue| unhoMne ratnadvIpa kI devI ke ukta kathana ko na Adara diyA, na hRdaya meM sthAna diyA aura na usakI kucha paravAha hI kii| yoM usake kathana ko Adara na dete hue ve zailaka yakSa ke sAya lavaNa-samudra ke bIcobIca hote hue Age jAne lage / devI dvArA kAmopasarga ratnadvIpa kI devI jaba mAkandI putroM ko aneka pratiloma-viparIta upasargoM dvArA vicalita karane meM, kSubdha karane meM, vipariNata karane meM, lubhAne meM saphala nahIM huI to vaha madhura zRMgArayukta, karuNAjanaka anukUla upasargoM dvArA unheM vicalita karane kA prayatna karane lgii| vaha bolI-"mAkandI putro ! devAnupriyo ! tumane mere sAtha hAsa vilAsa kiyA hai, 2010_05 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: ramaNa kiyA hai, lalita-krIr3AeM kI haiM, jhUlA jhUle ho, manoraMjana kiyA hai, una saba kI kucha bhI paravAha na karate hue merA parityAga kara tuma jA rahe ho, aisA kyoM ?" ninarakSita kiJcit vicalita : devI dvArA praNaya-nivedana ratnadvIpa kI devI ne avadhi-jJAna dvArA yaha jAnA ki isase jina rakSita kA mana kucha vicalita jaisA hai| taba vaha kahane lagI-"jinapAlita ke lie to maiM iSTa, kAnta, priya, manojJa tathA Anandaprada nahIM thI, para, jina rabhita ke lie to maiM sadaiva abhIpsita, kamanIya, priya, manojJa evaM Ananprada thii| jinarakSita bhI mere lie vaisA hI thA; isalie yadi jinapAlita rudana karatI huI, krandana karatI huI, zoka karatI huI, anutapta hotI huI, vilApa karatI huI merI paravAha nahIM karatA to koI bAta nahIM, kintu, jinarakSita | tumheM to maiM priya hU~, mujhe bhI tuma priya ho, phira tuma mujhe rotI huI dekhakara bhI kucha paravAha nahIM karate ?" ratnadvIpa kI devI ne avadhi-jJAna dvArA jinarakSita kI manodazA ko jAna liyaa| vaha bhItara hI bhItara dveSa se dagdha thI, bAhara se use chalane kA abhiprAya lie sugandhita phUloM kI vRSTi karane lagI aura usako lubhAne ke lie aneka prakAra ke kRtrima anurAgamaya, premamaya, zRMgAramaya, madhuratAyukta, snehayukta vacana bolane lagI, mAno usake viyoga meM sacamuca vaha atyanta khinna, udvigna, pIr3ita aura duHkhita ho| vaha pApinI, kutsita-hRdayA punaH-puna: vaise snehasikta, sarasa, mRdula, madhura vacana bolatI huI pIche-pIche calane lgii| mAsakti kA udreka : nipatana __ karNa-priya, manohara AbhUSaNoM ke zabda se tathA praNaya-nivedana yukta vacanoM se jinarakSita kA mana vicalita ho gyaa| use usake prati pUrvApekSA dugunA prema utpanna ho gyaa| vaha usake rUpa, lAvaNya, saundarya, yauvana tathA usake sAtha kRta kAma-krIr3AoM kA smaraNa karane lgaa| usane devI kI ora Asakta bhAva se dekhA / zailaka yakSa ne avadhi-jJAna dvArA yaha saba jAna liyA tathA jinarakSita ko, jo caitasika svasthatA kho cukA thA, zana:zanaiH apanI pITha se girA diyaa| devI dvArA jinarakSita kI nirmama hatyA usa nirdaya, nRzaMsa, pApinI ratnadvIpa kI devI ne jaba jinarakSita ko zailaka kI pITha se girate hue dekhA to vaha bar3e krodha aura ghRNA se bolI-"are nIca ! tU aba mregaa|" usane girate hue jinarakSita ko jala taka pahu~cane se pUrva hI apane donoM hAthoM se jhela liyaa| vaha burI taraha cillA rahA thaa| devI ne usako Upara uchaalaa| jaba vaha nIce kI ora girane lagA to use apanI talavAra kI noka meM piro liyaa| vaha burI taraha vilApa kara rahA thaa| devI ne apanI talavAra se usake zarIra ke Tukar3e-Tukar3e kara DAle / jinarakSita ke agopAMga rakta se vyApta the| devI ne donoM hAthoM kI aMjali kara prasanna ho kara utkSipta balidevatA ko uddiSTa kara Upara AkAza kI ora pheMkI jAne vAlI bali kI taraha jinarakSita ke zarIra ke Tukar3oM ko cAroM dizAoM meM pheMka diyaa| ___ 2010_05 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - jina rakSita aura raNayA devI : bA0jA0 483 Arya sudharmA dvArA zikSA - Arya sudharmA bole - "AyuSyaman zramaNo ! jo sAdhu yA sAdhviyAM AcArya athavA upAdhyAya ke pAsa dIkSita ho kara phira manuSya jIvana-sambandhI kAmabhogoM meM Asakta hote haiM, unakI yAcanA karate haiM, spRhA karate haiM, abhilASA karate haiM, ve isa janma meM bahuta se zramaNoM, zramaNiyoM, zrAvakoM tathA zrAvikAoM ke dvArA avahelanA - yogya, nindA yogya hote haiM, ananta saMsAra meM paribhramaNa karate haiM, unakI dazA vaisI hI hotI hai, jaisI jinarakSita kI huI / jo nirakSita kI jyoM pIche dekhatA hai-- sAMsArika bhogoM se AkRSTa hotA hai, vaha usI kI taraha dhokhA khAtA hai, naSTa ho jAtA hai jo jinapAlita kI taraha pIche nahIM dekhatA - parivyakta sAMsArika bhogoM meM Asakta nahIM hotA, vaha usI kI jyoM nirvindhatayA apanI maMjila para pahu~ca jAtA hai, apanA lakSya sAdha letA hai; isalie sAdhaka ko cAhie, vaha sadA Asakti rahita rahe, anAsakta bhAva se vaha cAritra kA pAlana kare / cAritra svIkAra kara ke bhI jo sAMsArika sukha bhogoM kI kAmanA karate haiM, ve ghora saMsAra-sAgara meM girate haiM, bhaTakate haiM / jo bhogoM kI kAmanA nahIM karate, ve saMsAra rUpI bIhar3a-vana ko pAra kara apane sahI lakSya para pahu~ca jAte haiM / devI dvArA anukUla-pratikUla upasarga : jinapAlita kI sthiratA pUrvokta ghaTita ho jAne ke bAda bhI radvIpa kI devI kA krodha, kSobha zAnta nahIM huA / vaha jinapAlita ke pAsa aaii| usane use anukUla-pratikUla, kar3e-mIThe, kAruNika upasargoM dvArA vicalita karane kA, kSubdha karane kA, vipariNata karane kA duSprayAsa kiyA, para, vaha usameM saphala nahIM huI / isase usakA mana, zarIra zrAnta ho gayA / vaha atyanta glAni yukta tathA kheda yukta ho gii| phira jidhara se AI thI, udhara hI vApasa lauTa gaI / zailaka yakSa jina pAlita ko apanI pITha para liye lavaNa samudra ke bIcobIca hotA huA uttarottara calatA gayA, campA nagarI ke samIpa pahu~cA / campA ke bahirvartI uttama udyAna meM usane jina pAlita ko apanI pITha se utArA, usase kahA - "devAnupriya ! yaha campA nagarI dRSTigocara ho rahI hai|" yaha kaha kara usane jinapAlita se vidA lI, jisa ora se AyA thA, usI aura lauTa gyaa| jinapAlita parivAra ke bIca jina pAlita campA meM praviSTa huA / apane ghara AyA / apane mAtA-pitA se milA / usane rote-bilakhate hue jinarakSita kI mauta kA samAcAra sunaayaa| jinapAlita, usake mAtA-pitA, mitroM, svajanoM, pArivArika janoM tathA sajAtIya puruSoM ne jinarakSita ke lie laukika mRtakocita kRtya kiye / jyoM-jyoM samaya vyatIta hotA gayA, vaha zoka vismRta hotA gayA / eka bAra kI bAta hai, jinapAlita sukhAsana para sthita thA, sukha-pUrvaka baiThA thA, usake mAM-bApa ne usase pUchA - "putra ! jinarakSita kA maraNa kisa prakAra huA ?" jina pAlita ne mAM-pitA ko sArI ghaTanA vistAra ke sAtha kahI / jina pAlita apane parivAra ke sAtha sAMsArika sukhopabhoga karatA huA rahane lagA / 2010_05 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 tabhI kI bAta hai, zramaNa bhagavAn mahAvIra eka samaya campA meM padhAre, pUrNabhadra caitya meM tthhre| bhagavAn ko vandana-namana karane hetu vizAla jana-samudAya aayaa| rAjA koNika bhI aayaa| jinapAlita bhI bhagavAn kI sevA meM pahu~cA / usane bhagavAn kA upadeza sunaa| use saMsAra se vairAgya huaa| usane zramaNa-dIkSA aMgIkAra kii| adhyayana kara vaha gyAraha aMgoM kA jJAtA huA / anta meM eka mAsika anazana ke sAtha vaha samAdhipUrvaka kAladharma ko prApta huaa| saudharma nAmaka svarga meM vaha do sAgaropama AyuSyayukta deva ke rUpa meM utpanna huaa| apanA svarga kA AyuSya pUrA kara vaha mahAvideha kSetra meM janma legA, vahA~ siddha hogA-mukta hogaa| Arya sudharmA dvArA zramaNoM ko preraNA Arya sudharmA ne kahA-"AyuSyaman zramaNo ! jo sAdhu yA sAdhviyA~ AcArya athavA upAdhyAya ke pAsa pravajita ho kara manuSya-jIvana-sambandhI sAMsArika kAma-bhogoM kI kAmanA nahIM karate, ve jinapAlita kI jyoM saMsAra-samudra ko pAra kara jAte hai|'' bAlAhassa jAtaka mikSu kI utkaMThA : zAstA dvArA udbodhana zAstA ne dekhA-eka bhikSu bahuta utkaMThita hai| unhoMne usase pUchA-"bhikSu ! kyA tuma vastuta: utkaMThita ho ? bhikSu bolA-"maMte ! sacamuca maiM utkaMThita huuN|" isa para zAstA ne pUchA- bhikSu ! tuma kyoM utkaMThita ho?" bhikSu ne uttara diyA-"bhaMte ! maiMne alaMkAroM se vibhUSita eka strI ko dekhA / mana meM kAmukatA kA bhAva jaagaa| utkaMThA utpanna huii|" zAstA bole- "bhikSu ! kAminiyA~ apane saundarya, zabda, gandha, rasa, sparza tathA hAsavilAsa se puruSoM meM apane prati Asakti utpanna kara detI haiM / jaba ve samajha letI haiM ki puruSa unake vazagata ho gaye haiM, to ve unakA zIla naSTa kara DAlatI haiM, artha naSTa kara DAlatI haiN| isI kAraNa inheM yakSiNiyA~ kahA jAtA hai| pahale bhI yakSiNiyoM ne strI janocita hAsavilAsa dvArA eka kAphile ke vyApAriyoM ko apanI ora AkRSTa kiyA, apane vaza meM kiyaa| phira jaba dUsare Adamiyo ke kAphile ko dekhA to unhone unako apanA nizAnA bnaayaa| pahale vAle kAmAsakta janoM ko mAra DAlA, apane donoM dAr3hoM se khUna bahAte hue unheM muramure kI jyoM cabA gii| sirIsavatthu kI yakSiNiyA~ zAstA ne isa prakAra AkhyAna kara vaha pUrvatana kathA isa prakAra kahI pUrva samaya kI bAta hai, tAmraparNI dvIpa meM sirIsavatthu nAmaka eka yakSanagara thaa| usa meM yakSiNiyAM nivAsa karatI thIM / samudra meM jina vyApAriyoM kI naukAeM bhagna ho jAtI, ve vyApArI jaba usa samaya dvIpa para Ate to ve susajjita hokara, khAdya, peya-padArtha sAtha lie, dAsiyoM se saMparivRta, goda meM baccoM ko lie hue vyApAriyoM ke nikaTa aatiiN| vyA 1. AdhAra--jJAtA dharmakathAMga sUtra, navam adhyayana / ___ 2010_05 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-jina rakSita aura raNayA dedhI : bA0 jA0 485 pAriyoM ko yaha pratIta hotA ki ve jahA~ Aye haiM, vaha manuSyoM kA nivAsa sthAna hai, ve unheM khetI karate, gAya carAte gAyoM kI rakhavAlI karate manuSya dikhAtIM, gAye dikhAtIM, kutteM dikhaatiiN| vastutaH yaha saba mAyA janita hotaa| ve una vyApAriyoM ke pAsa jAtIM aura unase anurodha karatI-"yaha yavAgUpeya hai, yaha bhojana hai, yaha khAdya hai| Apa pIe~, khAe~, sevana kreN|" vyApAriyoM ko asaliyata kA jJAna nahIM hotaa| ve unakA diyA huA khA-pI lete| vyApArI jaba khA-pIkara vizrAma karate to ve unakA kuzala-kSema pUchatIM, unakA paricaya pUchatI-"ApakA nivAsa kahA~ hai ? kahA~ se A rahe haiM ? kahA~ jAnA hai ?" ve kahate - "hamArI naukAe~ TUTa gaI, isa kAraNa hameM dvIpa para AnA pdd'aa|" isa para ve kahatI"mAryo ! hamAre svAmI bhI naukAeM lekara, una para ArUr3ha hokara vyApArtha gaye the| tIna varSa vyatIta ho gaye haiN| ve nahIM lauTe / kahIM mara gaye hoMge / Apa bhI vyApArI haiN| hama Apake caraNoM kI sevA kareMgI, ApakI hokara rheNgii|" yoM ve yakSiNiyA~ una vyApAriyoM ko kAminiyoM ke sadRza hAsa-vilAsa se AkRSTa kara apane sAtha yakSanagara meM le jaatiiN| isI prakAra pahale se pakar3e huga jo manuSya taba taka jIvita hote, ve unheM jAdU kI sA~kala se bA~cakara jelakhAne meM DAla detiiN| yadi unheM apane nivAsa sthAna tAmraparNI dvIpa meM aise manuSya, jinakI naukAeM magna ho gaI hoM, nahIM milate to ve udhara kalyANI nadI tathA idhara nAgadvIpa ina donoM ke madhyavartI samudra taTa para bhramaNa krtiiN| yahI unakA karma thaa| vyApArI yakSiNiyoM ke caMgula meM eka bAra kI ghaTanA hai, pAMca sau vyApArI the| apanI naukAe~ lie samudra meM Age bar3ha rahe the| unakI naukAe~ bhagna ho giiN| ve saMyogavaza tAmraparNI dvIpa meM sthita yakSanagara ke samIpa utare / ve yakSiNiyA~ unake samIpa aaiiN| unheM lubhAyA, mohita kiyA, apane sAtha apane nagara meM le aaii| isase pUrva jo manuSya pakar3e hue the, unheM jAdU kI sA~kala se bAMdha kara jela khAne meM DAla diyaa| jyeSTha yakSiNI ne jyeSTha vyApArI ko tathA avaziSTa yakSiNiyoM ne avaziSTa vyApAriyoM ko apanA svAmI bnaayaa| jyeSTha yakSiNI tathA dUsarI yakSiNiyA~ rAta ke samaya jaba ve vyApArI soye hote, jela khAne meM jAtI aura vahA~ baMdI banAye gaye manuSyoM kA mAMsa khAtIM / phira vApasa aatiiN| jyeSTha vyApArI kI sUjha jyeSTha yakSiNI kArAgRha meM manuSya kA mAMsa khAkara vApasa lauTatI, taba usakA zarIra zItala hotaa| eka bAra vaisI sthiti meM jyeSTha vyApArI ne usakA sparza kiyA to use pratIta huA ki yaha mAnuSI nahIM, yakSiNI hai / usane mana-hI-mana vicAra kiyA-isI kI jyoM ye dUsarI pAMca sau bhI yakSiNiyAM hI hoNgii| hamako isa sthAna se bhAga jAnA caahie| dUsare dina prAta:kAla vaha uThA, hAtha muMha dhoye / usane apane sAthI vyApAriyoM se kahA- "ye mAnaviyAM nahIM haiM, yakSiNiyA~ hai / hamArI hI taraha jaba dUsare vyApArI, jinako naukAe~ bhagna ho jAyeMgI, AyeMge to ye unheM apane pati banA leMgI aura hameM khA jAe~gI / calo, hama yahA~ se bhAga cleN|" 2010_05 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 una vyApAriyoM meM se Adhe - DhAI sau kahane lage - " hama inako nahIM chor3a sakate / hama inako nahIM chor3a sakate / hama nahIM bhAganA cAhate / tuma jA sakate ho, bhAga sakate ho / " jina DhAI sau vyApAriyoM ne jyeSTha vyApArI kI bAta mAnI, jyeSTha vyApArI una DhAI sau manuSyoM ko sAtha lekara vahA~ se bhAga chuuttaa| 486 bAdala - azva ke rUpa meM bodhisattva taba bodhisattva bAdala azva ke rUpa meM unpanna hue the / usa bAdala - azva kA raMga sapheda thA / usakA mastaka kAka sadRza thA / usake bAla mUMja jaise the / vaha RddhizAlI thA / vaha gaganacArI thA / vaha himAlaya se U~cA uTha gagana meM ArohaNa karatA - ur3atA, tAmraparNI dvIpa para jAtA, vahA~ tAmraparNI sarovara ke kIcar3a meM svayaM uge hue dhAna khAtA, vaisA kara vApasa lauTa AtA / jaba vaha isa prakAra jAtA to karuNA se anuprANita hokara manuSya kI vANI meM bolatA - "kyA koI aisA hai, jo janapada jAnA cAhatA ho / " vaha tIna bAra isa prakAra kahatA / apane nitya karma ke anusAra jaba vaha bAdala - azva usa dina usa prakAra bolA to una bhAgane vAle vyApAriyoM ne usake pAsa jAkara hAtha jor3akara kahA- "svAminI ! hama janapada jAnA cAhate haiM / " bAdala - azva ke sahAre bacAva bAdala-azva ne kahA- "to tuma merI pITha para car3ha jAo / " kucha usakI pITha para car3he / kucha ne usakI pUMcha pakar3I, kucha hAtha jor3e khar3e rhe| bodhisattva apane vizeSa puNyaprabhAva se una vyApAriyoM ko, jo na pITha para car3ha sake the aura na pU~cha hI pakar3a sake, sabhI DhAI sau vyApAriyoM ko janapada le gaye / unako apane-apane sthAnoM para pahu~cAyA aura svayaM apane rahane ke sthAna para Aye / una yakSiNiyoM ne bhI, jaba unako naye AdamI mila gaye, apane pAsa rahe una DhAI sau vyApAriyoM ko mAra DAlA aura khA liyA / buddhopadeza """ zAstA bhikSuoM ko sambodhita kara bole- - "bhikSuo ! jo vyApArI una yakSiNiyoM ke mohapAza meM ba~dhe rahe- vazagata rahe, ve vinaSTa hue| jinhoMne bAdala-azva kA kahanA mAnA, ve sakuzala apane-apane sthAnoM para pahu~ca gaye / bhikSuo ! buddhoM ke upadeza ke anurUpa AcaraNa nahIM karane vAle bhikSu bhikSuNiyA~ tathA upAsaka upAsikAe~ mI cAra prakAra ke naraka, pAMca taraha ke baMdhana, daNDa Adi dvArA ghora duHkha prApta karate haiM / jo buddhoM kA upadeza mAnate haiM, tIna kula sampattiyA~, chaH kAma-svarga evaM bIsa brahmaloka prApta karate haiM, amRta mahAnirvANa kA sAkSAtkAra karate haiM, yoM anirvacanIya, sarvotkRSTa sukha kI anubhUti karate haiM / abhisambuddha hone para bhagavAn ne ye do gAthAe~ kahIM 2010_05 "ye na kAhanti ovAdaM narA buddha ena desitaM / vyasanaM te gamissanti rakkhasIhIya vANijA // 1 // Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tastva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - jina rakSita aura raNayA devI : bA0 jA0 487 ye ca kAhanti ovAdaM narA buddhena vesitaM / sotthi paraGgamissanti vAlAheneva vANijA // 2 // jo manuSya buddha dvArA dezita - nirupita zikSA ke anurUpa nahIM calate, ve rAkSasiyoMyakSiNiyoM dvArA saMkaTagrasTa vyApAriyoM kI jyoM vyasana ghora duHkha prApta karate haiM / jo manuSya buddha dvArA dezita - nirUpita zikSA prApta karate haiM, ve kuzala pUrvaka isa saMsAra sAgara ko pAra kara jAte haiM, nirvighnatayA nirvANa ko prApta kara lete haiM, jisa prakAra ve vyApArI bAdalaazva ke dvArA prerita hokara saMkaTa ke pAra pahu~ca gaye / " 2010_05 - Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana / khaNDa : 3 10 bayA aura bandara : kuTi dUsaka jAtaka apane kArya-kauzala, zilpa-naipuNya Adi kA kabhI dambha nahIM honA caahie| kisI ayogya vyakti ke sAtha bhI dambhavaza aisA vyavahAra nahIM karanA cAhie, jo use apriya aura apamAnajanaka lge| apane ko apamAnita samajha lene se usameM pratizodha kI agni prajvalita ho jAtI hai| pratizodha ko zAnta karane hetu vaha bahudhA upadravAtmaka, hiMsAtmaka rukha apanA letA hai| eka dUsarA pakSa aura hai, uddaNDa evaM uddhRta puruSa ko zikSA dene hetu kiyA gayA vyavahAra usa dvArA hitAtmaka dRSTi se nahIM dekhatA hai / tiraskAra mAna lene para usameM krodha kA Avega evaM badale kI durbhAvanA sahaja hI ubhara AtI hai| jaina-vAGmaya ke antargata vRhatkalpabhASya, Avazyaka cUNi Adi meM tathA bauddha-vAGmaya ke antargata kuTi dUsaka jAtaka meM bandara aura baye kI kathA eka aisA hI prasaMga hai, jahA~ baye kI dvArA bandara ko kuTI banAne kA kahe jAne para bandara use apanA apamAna samajhakara baye kA ghoMsalA cUra-cUra kara DAlatA hai| jaina-kathAnaka evaM bauddha-kathAnaka kramazaH uparyukta donoM tathyoM ke saMsUcaka haiN| bauddha-kathAnaka kA vaiziSTya yaha hai, vahA~ bandara aura baye kA prasaMga sIdhA upasthApita nahIM hotaa| sthavira mahAkAzyapa ke pAtra tor3a dene vAle, kuTI jalA dene vAle uddaNDa bhikSu uluka zabtaka ke pUrva-janma ke vRttAnta ke rUpa meM vaha zAstA dvArA AkhyAta hai| bayA aura baMdara kozala kA dambha eka bayA thaa| usane apane lie eka per3a para bar3A acchA ghoMsalA bnaayaa| eka bAra kA prasaMga hai, varSA kA mausama thA, zItala pavana cala rahA thA, nirantara pAnI barasa rahA thaa| usa samaya eka bandara sardI meM kA~patA huA, varSA meM bhIgatA huA kucha bacAva ke lie usa per3a ke nIce AyA / vahA~ baitthaa| bayA apane suracita, surakSita ghoMsale meM baiThA thaa| usane bandara ko zIta se ThiThurate hue dekhA, vaha bolA-"are bandara ! jarA Upara najara uThAkara dekha, yaha merA ghoMsalA hai| kitanI mehanata se maiMne ise taiyAra kiyA hai| mehanata kA suphala maiM bhoga rahA huuN| isa bhayAnaka ThaNDa aura bArisa meM maiM yahA~ sukha se nirApad baiThA huuN| mUsalAdhAra barasate pAnI se mujhe koI bhaya nahIM hai aura na zItala bayAra hI merA kucha bigAr3a sakatI hai| are mUr3ha ! mujhe tujha para bar3A tarasa AtA hai, mana meM bar3I karuNA uThatI hai, tere hAtha haiM, tere paira haiM, jo parizrama karane ke sAdhana haiM, kintu, tU AlasI hai| tU sarvathA sakSama hotA huA bhI Alasya ke kAraNa kucha karatA nhiiN| bArisa kI teja bauchAreM tU bardAzta kara sakatA hai, zItala bayAra ke AghAta tU jhela sakatA hai, kintu, thor3A-sA parizrama kara AvAsa ke lie ghara banAne ko utkaMThita, utsAhita nahIM hotA, prayatna nahIM krtaa|" bayA ne jo kahA, bandara ne khAmozI ke sAtha sunaa| 2010_05 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva / AcAra : kathAnuyoga) kathAnuyoga-bayA aura bandara : kuTidUsaka jAtaka 486 apamAna kA pratizodha : baye ke ghoMsale kA dhvaMza bayA ne phira apanI bAta ko duharAyA, kaI bAra duharAyA to bandara apanA santulana kho baiThA / usane ise apanA bhArI apamAna smjhaa| vaha jahA~ baiThA thA, vahA~ se uchalA / vRkSa kI usa zAkhA para jA pahuMcA, jisase bayA kA ghoMsalA laTaka rahA thaa| usane usa zAkhA ko pUrA jora lagAkara hilAyA / bayA, jo ghoMsale meM baiThA thA, jamIna para A giraa| bandara ne ghoMsale ko apane hAthoM se tor3a-maror3a DAlA, bikhera DAlA aura use pavana meM ur3A diyaa| ___ bandara ne phira bayA se kahA- "aba tuma bhI mere jaise nistrapa-trapAzUnya, lajjAzUnya ho gaye ho, merI hI taraha tuma aba varSA meM bhIga rahe ho, zIta se kA~pa rahe ho, kitane sundara pratIta hote ho| zikSA jaise gavita hokara bayA ne svayaM apane vinAza ko Amantrita kiyA, usa prakAra kisI bhI landhi prApta sAdhu ko garva se, ahaMkAra se unmatta, uddhata nahIM banAnA caahie|' kuTi dUsaka jAtaka "manussasseya te sIsaM"..... bhagavAn ne yaha gAthA, jaba ve jetavana meM vihAra karate the, usa yuvA bhikSu ke sambandha meM kahI, jisane mahAkazyapa sthavira kI kaTI ko jalA diyA thaa| bhagavAn ne usa kathA kA isa prakAra AkhyAna kiyA do yuvA bhikSu : eka sevAbhAvI : eka asahiSNu . sthavira mahAkazyapa usa samaya rAjagRha nagara ke samIpavartI vana meM eka kuTI meM nivAsa karate the| unakI sevA hetu do yuvA bhikSu unake sAtha rahate the| una yuvA bhikSuo meM eka sevAbhAvI thA, upakAra-parAyaNa thA, sAbhiruci sthavira kI sevA karatA thA / dUsarA isase viparIta prakRti kA thaa| vaha asahiSNu thaa| dUsare dvArA kie gaye kArya ko apane dvArA kiyA gayA batAnA usakI Adata thii| jaba sevAbhAvI, paropakArI bhikSu sthavira ke mukha-prakSAlana kA pAnI Adi rakhakara calA jAtA to vaha dUsarA bhikSu sthavira ke pAsa jAtA, unheM praNAma karatA aura kahatA---''bhante ! maiMne mukha-prakSAlana hetu Apake lie jala rakha diyA hai| Apa mukha-prakSAlana kreN|" yoM kahakara vaha calA jaataa| upakArI bhikSu prAtaHkAla zIghra uThakara sthavira kA pariveNa svaccha kara jaataa| jaba sthavira bAhara nikalate, taba vaha dUsarA bhikSu idhara-udhara jhAr3a lagAne kA upakrama kara yoM dikhalAtA mAno usane samasta pariveNa kI svayaM hI saphAI kI ho| sevAbhAvI evaM kartavyaniSTha bhikSu ke yaha saba dhyAna meM thaa| usane eka bAra vicArA 1. bhAdhAra ---vRhatkalpa bhASya tathA vRtti uddezaka 1.3252, Avazyaka niyukti 681, AvazyakacUrNI pRSTha 345, Avazyaka hAribhadrIya vRtti 262 / ____ 2010_05 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana / khaNDa: yaha asahiSNu bhikSu, maiM jo-jo kArya karatA hU~, unake sambandha meM aisA pradarzana karatA hai, mAno ve usane hI kiye hoN| usakI yaha Adata meM prakaTa karUM / asahiSNu mikSu ko samajhAne kA upakrama __ svayaM kArya na kara apane sAthI dvArA kiye gaye kArya ko apanA batAne vAlA bhikSu gA~va meM jAkara, bhojana kara, vApasa lauTakara sotA thA, taba sevAbhAvI bhikSu ne snAna kA jala garma kiyA, use pIche kI ora sthita koTharI meM rkhaa| thor3A-sA pAnI-mAtra AdhI nAlI cUlhe para chor3a diyaa| dUsarA bhikSu uThA, cUlhe kI ora gayA, dekhA-pAnI ke bartana se bhApa uTha rahI hai| usane socA, pAnI ko garma kara snAna karane kI koTharI meM rakha diyA hogA / vaha sthavira kAzyapa ke pAsa gayA aura unase kahA- bhante ! snAna kI koTharI meM jala rakhA hai, Apa snAna kara liijie|" acchA, snAna karatA hU~, yaha kahakara sthavira usa bhikSu ke sAtha snAna kI koTharI meM Aye / koTharI meM snAna kA pAnI nahIM thA, to unhoMne unase pUchA-garma pAnI kahA~ hai ? vaha bhikSu zIghratA se agnizAlA meM pahuMcA, cUlhe para jo bartana rakhA thA, usameM kar3achI phirAI / bartanakhAlI thaa| bahuta thor3A-sA pAnI usameM thaa| khAlI bartana meM kar3achI phirAne se 'sara' zabda huaa| usa dina se yoM zabda karane ke kAraNa vaha bhikSu 'uluGkazabdaka' nAma se abhihita kiyA jAne lgaa| usI vakta sevAzIla bhikSu pIche sthita koTharI meM se nahAne ke lie rakhe garma pAnI kA bartana le AyA aura bolA-"bhante ! Apa snAna kiijie| sthavira ne snAna kiyaa| tatpazcAt unhoMne vicAra kiyA-uluGkazabdaka ko mujhe samajhAnA cAhie, yadyapi yaha kaThina lagatA hai, vaha samajha jAya / sAyaMkAla jaba vaha bhikSu sthavira kI sevA meM upasthita huA taba sthavira ne use kahA-'AyuSman ! zramaNa kA kartavya hai, vaha jo apane dvArA kRta hai, use hI apanA kiyA khe| aisA na hone para use jAnabUjhakara asatya-bhASaNa karanA hotA hai bhaviSya meM aisA mata krnaa|" asahiSNu uluGkazabdaka dvArA viparIta AcaraNa sthavira mahAkazyapa ne to sadbhAvanA se aisA kahA thA, kintu, vaha bhikSu use saha nahIM skaa| vaha mahAkazyapa ke prati mana-hI-mana bar3A kupita ho gyaa| dUsare dina vaha sthavira mahAkAzyapa ke sAtha bhikSATana hetu gA~va meM nahIM gayA, mahAkAzyapa dUsare bhikSu ke sAtha hI gAMva meM gye| pIche se uluGaka zabdaka usa upAsaka-parivAra meM pahuMcA, jo mahAkAzyapa ke prati vizeSa zraddhAzIla evaM bhaktizIla thaa| vahA~ use parivAra ke sadasyoM ne pUchA-"mante ! sthavira mahAkazyapa kahA~ hai ?" uluGkazabdaka bolA-"ve asvastha haiM; ataH vihAra meM hI sthita haiN|" "bhante ! to unake lie kyA-kyA cAhie ?" uluGakazabdaka ne unake lie 'amuka vastu cAhie, yoM kahakara unase kaI prakAra ke apane ruci ke padArtha liye / manonukUla sthAna para gayA, khAyA-pIyA / phira vaha vihAra meM A gyaa| 2010_05 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-bayA aura bandara : kuTidUsaka jAtaka 461 anAcAra-tyAga kA zikSA usase agale dina kA prasaMga hai, sthavira mahAkAzyapa usI parivAra meM gaye, baitthe| parivAra ke logoM ne unase pUchA- "mante ! Apako kyA takalIpha hai ? kala Apa vihAra meM hI rahe, bAhara nahIM padhAre / hamane amuka yuvA bhikSu ke sAtha Apake lie khAdya-padArtha bheje, Apane AhAra kiyA ?" sthavira ne yaha saba sunaa| vahA~ cupacApa bhojana kiyaa| kucha bhI uttara nahIM diyaa| vihAra meM gaye / sAyaMkAla jaba uluGkazabdaka unakI sevA meM AyA to unhoMne usase kahA"AyuSman ! amuka gA~va meM tuma gaye, vahA~ amuka parivAra meM 'sthavira asvastha haiM, unheM yaha cAhie, vaha cAhie' Adi kahakara khAdya-padArtha lie, phira svayaM khA gye| bhikSu svayaM apane muMha se padArtha-vizeSa kI yAcanA kare, yaha ucita nahIM hai / yaha anAcAra hai--bhikSu AcAra ke pratikala hai| phira kabhI aisA mata krnaa|" jaba usane aisA sunA, vaha bhItara-hI-bhItara jala-bhuna gyaa| sthavira ke prati usake mana meM krodha to thA hI, isa ghaTanA se vaha aura bar3ha gyaa| vaha mana-hI-mana kahane lagAsthavira kI kitanI burI Adata hai, usa dina garma pAnI kI bAta ko lekara mere sAtha jhagar3A kiyA aura Aja maiMne isake upAsakoM ke ghara se lekara muTThI bhara bhAta khA liyA, isake lie jhagar3A kara rahA hai / maiM ise dekha luuNgaa| ulukazabdaka dvArA tor3a-phor3a : AgajanI dUsare dina kI bAta hai, jaba sthavira mahAkAzyapa bhikSArtha gA~va meM gaye to pIche se usane hAtha meM mudgara uThAyA, sthavira ke upayoga meM Age vAle jo bhI pAtra kuTI meM the, unheM tor3aphor3a DAlA / parNakuTI meM Aga lagA dii| svayaM bhAga gyaa| kuTI jala gii| isa ghora pApa-kRtya ke kAraNa vaha jIte jI manuSya-preta ho gayA, sUkha gyaa| marakara vaha avIcI nAmaka naraka meM utpanna huaa| usa duSTa bhikSu kA anAcAra pUrNa vyavahAra logoM meM prakaTa ho gyaa| zAstA dvArA preraNA .. katipaya bhikSu rAjagRha se vihAra kara zrAvastI pahu~ce / unhoMne apane pAtra, cIvaravastra Adi upakaraNa upayukta sthAna para rkhe| taba zAstA zrAvastI meM virAjita the| ve unake pAsa gaye, praNAma kiyA, sannidhi meM baitthe| zAstA ne unase kuzala-kSema pUchA, jijJAsA kI-"abhI kahA~ se Aye ho ?" bhikSuoM ne kahA- "bhante ! hama loga rAjagRha se Aye haiN|" zAstA ne punaH pUchA-"vahA~ abhI dharmopadeSTA kauna AcArya haiM ?" "bhante ! isa samaya vahA~ sthavira mahAkazyapa virAjita haiN|" "bhikSuo ! sthavira mahAkAzyapa kuzala-pUrvaka haiM ?" bhikSu bole-"bhante ! sthavira to kuzalatApUrvaka haiM, kintu, unake uluGakazabdaka nAmaka ziSya ne, jise AcArya ne usakI kutsita pravRttiyoM ke parihAra hetu upadeza diyA, kruddha hokara bar3A utpAta kiyaa| jisa samaya sthavira mahAkAzyapa bhikSArtha gA~va meM gaye hue the, usane hAtha meM mudgara uThAyA aura sthavira ke upayoga ke sabhI pAtroM ko tor3a-phor3a DAlA, parNakuTI meM Aga lagA dI aura vahA~ se bhAga gyaa|" 2010_05 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana zAstA bole-bhikSuo! aise mUDha ziSya ke sAtha rahane kI apekSA to sthavira kAzyapa ke lie ekAkI rahanA hI acchA hai|" zAstA ne isa tathya ko vizada karate hue kahA- "yadi apane se uttama yA apane sadRza sahacArI-sAtho na mile to akelA rahanA hI zreyaskara hai / ajJAnI ke sAtha rahanA kabhI acchA nhiiN|" phira bhikSuoM ko sambodhita kara bhagavAn bole-"vaha bhikSu na kevala isa janma meM hI kuTI kA dhvaMsa karane vAlA hai, pUrva janma meM bhI usane aisA hI kiyA hai| na kevala vaha abhI kruddha hotA hai, pahale bhI isI taraha kruddha hotA rahA hai|" bhikSuoM ne pUrva-kathA kahane kA bhagavAn se anurodha kiyaa| bhagavAn ne isa prakAra khaa| bodhisattva baye pakSI ke rUpa meM pUrva kAla kA vRttAnta hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta kA rAjya thaa| taba bodhisattva ne baye pakSI kI yoni meM janma grahaNa kiyaa| bar3e hue / himAlaya-pradeza meM AvAsa karane lge| varSA, tUphAna Adi se bacane ke lie eka sundara, surakSita ghoMsalA bnaayaa| bandara ko kuTI banAne kI zikSA eka dina kI bAta hai, mUsalAdhAra varSA ho rahI thii| bhISaNa sardI thii| eka bandara sardI se kApa rahA thA / zIta itanA adhika thA ki usake dAMta kaTakaTA rahe the / vaha bodhisattva ke samIpa Akara baiThA / bodhisattva ne dekhA-bandara bar3A kaSTa pA rahA hai| unhoMne usake hita kI bhAvanA se kahA - 'bandara ! tumhArA mastaka manuSya ke sadRza hai, tumhAre hAtha aura paira bhI manuSya ke jaise hI hai / phira vaha kauna-sA kAraNa hai ki tumhAre ghara nahIM hai, tuma nahIM banA pAte ?" isa para bandara bolA--- "yaha sahI hai, merA mastaka manuSya ke sadRza hai, hAtha-paira bhI usI ke jaise haiM, kintu, manuSyoM ke jaisI zreSTha prajJA-buddhi mujha meM nahIM hai|" yaha sunakara bodhisattva ne kahA-"jisakA citta anavasthita-asthira, caMcala hotA hai, jisakA citta halakA hotA haiM--jisa meM gaMbhIratA nahIM hotI, jo mitra kI bAta na mAna usase DAha karatA hai, jisakA zIla adhruva-asthira hotA hai jisameM caritra kI dRr3hatA nahIM hotI, usameM kabhI zucibhAva--pavitra bhAva, ucca cintana nahIM hotaa| vaha kabhI sukhI nahIM hotaa| isalie he bandara ! tuma zIla kA vyativartana, ullaMghana mata karo, duHzIla kA pari 1. caraM ce nAdhigaccheyya, seyyaM sdismnottmo| ___ekacariyaM daLahaM kayirA, nittha bAle sahAyatA // 1 // 2. manussasseva te sIsaM, hatthapAdA ca vAnara / atha kena nu vaNNena, agAraM te na vijjati / / 3. manussasseva me sIsaM, hatthapAdA ca siMgila / yA hu seTThA manussesu, sA me pacA na vijjati // ____ 2010_05 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : mAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-bayA aura bandara : kuTidUsaka jAtaka 463 tyAga karo, prayatnazIla bano, zIta, vAyu aura Atapa se bacane ke lie eka kuTI banA lo|"1 baye kA ghoMsalA cUracUra bandara ne baye ke kathana para hita kI dRSTi se vicAra nahIM kiyaa| usane viparIta socA -yaha bayA khuda to varSA Adi se surakSita sthAna meM baiThA hai, maiM jo varSA aura zIta se kaSTa pA rahA hU~, merA upahAsa kara rahA hai| maiM aisA karUMgA, jisase baiThane ke lie isake ghoMsalA hI na rahe / yaha socakara vaha baye ko pakar3ane ke lie kuudaa| bayA tatkSaNa vahA~ se ur3akara dUsarI jagaha calA gayA / bandara ne ghoMsale ko cUra-cUra kara DAlA, naSTa kara diyA aura vahA~ se calatA bnaa| bhagavAn ne kahA-"sthavira kAzyapa kI kuTI jalAne vAlA ulaGkazabdaka bhikSu taba bandara thA, bayA to svayaM maiM hI thaa|" 1. anavaTThita cittassa, lahucittassa dubbhino| niccaM adhdhuvasIlassa, sucibhAvo na vijjati / / sIkarassAnubhAvaM, vItivattassu sIliyaM / sItavAtaparittANaM, karassu kuTikaM kapi / / ___ 2010_05 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 [khaNDa : 3 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 11 vAsudeva kRSNaH ghaTa jAtaka bhAratIya-vAGamaya ke antargata aneka vistRta, saMkSipta, gadya, padya Adi vibhinna vidhAoM meM, vividha bhASAoM meM viracita kRtiyoM meM vAsudeva kRSNa eka garimAmaya caritanAyaka ke rUpa meM vaNita hue haiN| jaina-sAhitya meM triSaSTi zalAkA puruSoM meM-pAma puNyazIla uttama tiresaTha puruSoM meM unakA vAsudeva-ardha cakravartI ke rUpa meM viziSTa sthAna hai / antakRddazAMga sUtra, uttarAdhyayana TIkA, vasudevahiMDI, triSaSTizalAkApuruSa carita, harivaMza-purANa Adi meM unakA carita pUrvApara-sambaddha ghaTanA-kramoM ke sAtha bahuta vistAra se nirUpita huA hai / jaina-paraMparA ke antargata saMskRta, prAkRta, apabhraza-ina prAcIna bhASAoM tathA aneka arvAcIna bhASAoM meM kRSNakAvyadhArA kA bahuta vikAsa huaa| bauddha-vAGamaya meM kRSNa-kAvyadhArA kA vaisA vikAsa to nahIM huA, kintu, usakA mUla utsa vahA~ bhI vidyamAna hai| vahA~ ghaTa jAtaka meM jo varNana AyA hai, vaha vAsudeva kRSNa ke carita ke samakSa hai| ghaTa jAtaka meM vAsudeva nAma kA hI prayoga huA hai| jaina-kathAnaka meM vAsudeva kI mAM kA nAma devakI hai, bauddha-kathAnaka meM usake sthAna para deva garbhA hai / jaina-kathAnaka meM devakI ke zizuoM kI hatyA kA jo prasaMga hai, usI koTi kA prasaMga bauddha-kathAnaka meM hai| vahAM bhI rAjA devagarbhA ke zizuoM kI hatyA karane kA kRta saMkalpa hai| donoM hI kathAnakoM meM hatyodyata rAjA kaMsa ke nAma se abhihita hai| devakI aura devagarbhA ke putroM kI saMkhyA meM antara hai| devakI ke sAta putra haiM, jabaki devagarbhA ke dasa putroM kA ullekha hai| jaina-kathAnaka ke anusAra nanda gopa ke yahA~ vAsudeva kRSNa kA lAlana-pAlana hotA hai, usI prakAra bauddha-kathAnaka meM vAsudeva aura usake bhAiyoM kA nandagopA ke yahA~ pAlana-poSaNa hotA hai| vAsudeva kRSNa ke vinAzArtha jaise kaMsa dvArA mallayuddha Ayojita kiye jAne kA jainakathAnaka meM ullekha hai, vaisA hI malla-yuddha kA prasaMga bauddha-kathAnaka meM AtA hai / vAsudeva ke bhAI ke rUpa meM baladeva donoM meM hai| jaina-paraMparA meM baladeva ke paryAyavAcI balabhadra aura valarAma bhI haiN| donoM hI kathAnakoM meM cANUra aura muSTika nAmaka malla akhAr3e meM utarate haiN| vAsudeva aura baladeva se mukAbalA hotA hai| jaina-kathAnaka ke anusAra cANUra kA vadha vAsudeva kRSNaM dvArA tathA muSTika kA vadha baladeva dvArA hotA hai| bauddha-kathAnaka meM cANUra aura muSTika donoM baladeva ke hAtha se mAre jAte haiM / kaMsa kA vadha donoM hI kathAnakoM meM vAsudeva dvArA hotA hai| dvArikA-nAza kA prasaMga donoM meM hai| donoM hI kathAnakoM meM rAjakumAroM kA kramazaH tapasvI dvaipAyana tathA kRSNa dvaipAyana ke prati uddhRta, uddaNDa vyavahAra pradarzita hai, jo (donoM tapasvI) kramaza: nidAna evaM bhaviSya-bhASaNa ke rUpa meM dvArikA-nAza ke nimitta banate haiN| vAsudeva kRSNa kA avasAna lagabhaga eka sadRza duravasthA meM honA ubhayatra varNita hai / jaina-kathAnaka meM yaduvaMzAya jarAkumAra tathA bauddha-kathAnaka meM AkheTaka jarA ke bANa se ve dehatyAga karate haiN| pAripAzvika prasaMgoM, ghaTanAoM Adi meM yadyapi sarvathA sAdRzya nahIM hai, kintu, bIja rUpa meM kathA kA utsa, jo bauddhoM meM prApta haiM, viSaya-vastu kI mUlagAmitA kI dRSTi se vaha jainoM se visadRza nahIM hai| ____ 2010_05 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra: kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 465 vAsudeva kRSNa ke carita ke sandarbha meM paurANikoM evaM jainoM se vaicArika AdAnapradAna ke avakAza rahe haiM, aisI saMbhAvanA sarvathA asaMgata nahIM kahI jA sakatI, kintu, isa sambandha meM bauddhoM kA jo kucha hai, usameM jarA bhI vRddhi yA vikAsa nahIM huA, aisA pratIta hotA hai| jaisA pUrva sUcita hai, jaina-paraMparA meM kRSNa kA vAsudeva yA ardhacakrI ke rUpa meM abhimata hai, vaha kRSNa kAvyadhArA ke sAhityika vikAsa meM hetu banA ho, aisA saMbhAvita hai, kintu, bauddha-paraMparA meM vaisA koI sthiti-vaiziSTya nahIM hai ; ataH lekhakoM tathA kaviyoM kA ughara vizeSa AkarSaNa na rahA ho, aisA saMbhava hai, para, ve (bauddha) mUla vRttAtmakatA kI dRSTi se bhAratIya dhArA se pRthaka nahIM haiN| vAsudeva kRSNa yaduvaMza-paraMparA jambUdvIpa ke antargata bharata kSetra meM mathurA nAmaka nagarI thii| vasu nAmaka rAjA vahA~ rAjya karatA thaa| vasu ke pazcAt usakA putra vRhadratha vahA~ kA rAjA huA / tadanantara kramazaH usake vaMza-prasUta aneka rAjAoM ne vahA~ rAjya kiyA / bahuta samaya vyatIta hone para usI vaMza meM yadu nAmaka rAjA huaa| vaha atyanta pratApI aura vIra thaa| usake nAma se vaha vaMza yaduvaMza yA yAdava-vaMza khlaayaa| yadu ke zUra nAmaka putra huA, jo sUrya ke sadRza tejasvI-ojasvI thaa| rAjA zUra ke zauri tathA suvIra nAmaka do putra hue| rAjA zUra ne zauri kA rAjyAbhiSikta kiyA, suvIra ko yuvarAja-pada diyA aura svayaM pravrajyA svIkAra krlii| zauri ne mathurA kA rAjya apane choTe bhAI suvIra ko de diyaa| vaha svayaM kugAta deza calA gyaa| usane vahA~ zauryapura nAmaka nayA nagara bsaayaa| use apanI rAjadhAnI bnaayaa| vaha vahIM rahane lgaa| rAjA zauri ke andhakavRSNi nAmaka putra huA tathA suvIra ke bhojavRSNi nAmaka putra huaa| rAjA suvIra ne apane putra bhojavRSNi ko mathurA kA rAjya sauMpa diyaa| vaha svayaM sindhu deza meM calA gayA, jahA~ usane sauvIrapura nAmaka naye nagara kI pratiSThApanA kii| use apanI rAjadhAnI bnaayaa| vaha vahA~ zAsana karane lgaa| rAjA zauri ne apane putra andhakakRSNi ko zauryapura kA rAjya de diyA, svayaM supratiSThi nAmaka muni ke pAsa pravrajyA svIkAra kara lii| utkRSTha bhAvanA ke sAtha zuddha saMyama evaM tapa kA AcaraNa kiyA, antataH sampUrNa karma-kSaya kara mukti prApta kii| mathurA ke adhipati bhojavRSNi ke ugrasena nAmaka putra huaa| ugrasena bar3A parAkramI evaM prabhAvazAlI thaa| zauryapura ke rAjA andhakavRSNi ke ayanI subhadrA nAmaka rAnI se samudra vijaya, akSobhya, stimita, sAgara, himavAn, acala, dharaNa, pUraNa, abhicandra tathA vasudeva nAmaka dasa putra hue, jo dazAha khlaae| andhakavRSNi ke kuntI aura mAdrI nAmaka do kanyAeM bhI huii| kuntI rAjA pANDu ko tathA mAdrI rAjA damaghoSa ko byAhI gii| rAjA andhakavRSNi ne apane jyeSTha putra samudravijaya ko rAjyArUr3ha kara svayaM saMyama 2010_05 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 grahaNa kara liyA / nirapavAda-rUpeNa zruta-dharma evaM carita dharma kI ArAdhanA karate hue kevala jJAna prApta kiyA, antataH sarva-karma-kSaya kara mukta huA, zAzvata sukha prApta kiyA / mathurAdhipati bhojavRSNi ne saMsAra se virakta ho pravrajyA svIkAra kara lii| usakA putra ugrasena rAjyAbhiSikta huA / ugrasena kI rAjamahiSI kA nAma dhAriNI thA / uprasena aura tApasa : bhikSArtha AmantraNa eka bAra kA prasaMga hai, rAjA ugrasena nagara se bAhara gayA huA thA, yAtrA para thA / ekAnta vana meM eka tApasa taponirata thA / ugrasena ne use dekhA / mana meM zraddhA utpanna huI / usane tApasa se nivedana kiyA- "mahAtman ! kRpA kara mere mahala meM padhAreM, bhikSA grahaNa kareM / " tApasa ne kahA- -"rAjan ! maiM eka mAsa ke anazana ke anantara eka bAra bhojana karatA hU~ / vaha bhI eka hI ghara se grahaNa karatA hU~ / dUsare ghara nahIM jAtA / yadi usa ghara se, jahA~ maiM jAtA hU~, bhikSA prApta ho jAtI hai to pAraNA kara letA hU~ aura phira eka mAsa kA anazana svIkAra kara letA hU~ / yadi pahale ghara meM bhojana prApta na ho to binA pAraNe ke hI merA tapaHkrama calatA hai / yaha merI caryA hai / " - rAjA tApasa kA abhiprAya samajha gyaa| usane bar3e Adara ke sAtha tApasa ko bhojanArtha Ane hetu punaH nimantraNa diyA / tApasa ne jaba rAjA kA bahuta Agraha dekhA to usakA AmantraNa svIkAra kara liyA / rAjA kI vyastatA : vismRti tApasa mAsika anazana ke pAraNe ke dina bhikSArtha rAjamahala meM phuNcaa| rAjA ne bhAvAveza meM nimantraNa to de diyA thA, kintu, vaha rAjadhAnI meM Akara aneka kAryoM meM vyasta ho gayA / usa bAta ko bhUla gayA / aura kisI kA dhyAna isa tarapha thA hI nhiiN| tApasa ko kisI ne kucha nahIM puuchaa| vaha nirAza hokara lauTa AyA aura usane apane tapaHkrama ke anusAra binA pAraNa kiye hI phira eka mAsa kA anazana svIkAra kara liyA / kucha samaya pazcAt mathurA-nareza phira usI mArga se nikalA, jo tApasa ke AvAsa. sthAna ke pAsa se gujaratA thaa| jyoMhI tApasa ko dekhA, use vaha pUrva prasaMga smaraNa ho bhAyA aura vaha mana hI mana bahuta duHkhita huA ki kitanA bar3A aparAdha ho gayA hai, eka tApasa ko Amantrita kara vaha usakA Atithya nahIM kara skaa| usane tApasa se kSamA-yAcanA kI tathA atyadhika anunaya-vinaya ke sAtha nivedana kiyA- "mahAtman ! Apako mere kAraNa bahuta kaSTa huA / eka mAsa ke anazana kA Apa pAraNA taka nahIM kara sake / kRpA kara eka bAra aura padhAreM, maiM Apako bhikSA pradAna kara pAritoSa pA sakUM / " tApasa ne pahale AnA kAnI to kI, kintu, rAjA kA vizeSa Agraha dekha vaha nA nahIM kaha sakA / usane rAjA kA AmantraNa svIkAra kara liyA / dUsarA mAsa pUrA huaa| pAraNe kA dina AyA / tApasa rAjamahala meM pahu~cA / taba bhI vaisA hI ghaTita huA, jo pahale mAsa ke anta meM huA thaa| kisI ne bhI tApasa ko nahIM pUchA / rAjA phira bhUla gayA thA / tApasa bhUkhA hI lauTa gayA / isa bAra bhI binA pAraNe ke hI usanephira apanA mAsika anazana cAlU kara diyA / 2010_05 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 467 - rAjA kAryavaza punaH usI vana meM se gujarA / tApasa ko dekhate hI use dhyAna Ayo ki dUsarI bAra bhI vahI galatI ho gaI, akSamya aparAdha huaa| vaha zoka evaM lajjA se abhibhUta ho gyaa| isake lie ghora pazcAttApa karate hue usane tApasa se abhyarthanA kI, kRpA kara eka bAra aura avasara pradAna kareM, jisase maiM Apako bhikSA dekara apane doSa-mala kA prakSAlana kara skuu| yadi nahIM padhAreMge to mere mana meM sadA yaha bAta khaTakatI rhegii| tApasa kA mana to nahIM thA, kintu, usakI zraddhA tathA bhakti dekhakara usane phira svIkAra kara liyaa| anazana kA mahInA pUrA hone para vaha punaH rAjamahala meM AyA / isa bAra bhI vahI bAta banI, jo pahale bana cukI thii| rAjA bhUla gayA thaa| tApasa dvArA nidAna tIna mahInoM se bhUkhA tApasa atyanta kruddha ho gyaa| usane mana-hI-mana kahA, yaha rAjA mujhe jAna-bUjhakara kaSTa denA cAhatA hai| pratIta hotA hai, mujhe kaSTa dene meM ise Ananda AtA hai| tabhI to atyanta Agraha ke sAtha Amantrita karake bhI tIna bAra meM eka bAra bhI mujhe bhikSA nahIM dii| krodhAgni se jalate hue tApasa ne mana-hI-mana kahA- isakA daNDa ise milanA hI caahie| yaha socakara usane nidAna kiyA ki apane AcIrNa tapa ke phalasvarUpa aisA ho ki maiM AgAmI bhava meM isa rAjA kA vadha karUM / kaMsa kA janma - tApasa ne AcaraNa-anazana svIkAra kiyA, mRtyu prApta kii| vaha rAjA ugrasena kI agramahiSI dhAriNI ke garbha meM aayaa| duSTa garbha thA ;ataH jyoM-jyoM vaha bar3hane lagA, rAnI ke mana meM krUratApUrNa pravRttiyA~ ubharane lgiiN| use dohada utpanna huA, maiM apane pati ke peTa kA mAMsa-bhakSaNa kruuN| bar3I kutsita kAmanA thii| rAnI ne use jyoM-jyoM dabAne kA prayAsa kiyA, vaha aura adhika bar3hane lgii| isakA rAnI ke svAsthya para asara haa| vaha uttarottara kSINa hone lgii| jaba rAjA ne bahuta Agraha kiyA to rAnI ne bar3e saMkoca ke sAtha apanA dohada use btaayaa| mantriyoM ne rAnI kA dohada pUrNa karane kI yukti nikaalii| unhoMne gupta rUpa se rAjA ke peTa para kharagoza kA mAMsa lgaayaa| vAstavika kI jyoM use rAjA ke peTa se kATakara nikaalaa| rAjA ne kalpita rUpa meM ArtanAda kiyA, mAno sacamuca usake peTa kA mAMsa kATA jA rahA ho| rAnI ne isa nATaka ko yathArtha smjhaa| usane apanA dohada pUrNa kiyaa| jaba dohada pUrNa ho gayA, rAnI kA mana yathAvastha huaa| ukta ghaTanA kA cintana kara vaha atyanta duHkhita huii| kahane lagI- merI dUSita manovAJchA ke kAraNa jaba prANanAtha hI nahIM rahe to aba mujhe jIkara kyA karanA hai|" vaha AtmahatyA karane ko udyata huI / mantriyoM ne samajhA-bujhAkara kisI taraha use rokA aura Azvasta kiyA ki ve mantra-prayoga dvArA saptAha bhara meM rAjA ko punarjIvita karavA deNge| - sAtaveM dina unhoMne rAjA ko rAnI ke samakSa upasthita kiyaa| usakA zarIra akSata, pUrvavat svastha evaM sahI salAmata thaa| rAnI ko isase atyanta prasannatA huii| kramazaH garbha bar3hatA gyaa| pauSa kRSNA caturdazI kI rAta meM mUla nakSatra meM rAnI ke putra ____ 2010_05 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 mAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 utpanna huaa| putrodbhava nArI ke mAtRtva kA puNya prasAda / pratyeka nArI ke putrotpatti sukhaprada hotI hai, mahArAnI ne bhI jyoMhI putra kA mukha dekhA, harSa kA anubhava kiyA, kintu, dUsare hI kSaNa jaba usane gaura kiyA ki jisa jIva ke garbha meM Ate hI mere mana meM atyanta krUra evaM niThura dohada utpanna huA, yaha nizcita rUpeNa AzaMkita hai, vaha bAlaka Age calakara bar3A duHkhada aura ghAtaka siddha hogaa| mahArAnI isakI kalpanA mAtra se kAMpa gii| usane yaha nizcaya kiyA ki aise bAlaka ko kisI bhI sthiti meM nahIM rakhanA caahie| mahArAnI ne apanI sevikA ko blaayaa| use AjJA dekara eka kAMsya-maMjaSA mNgvaaii| maMjaSA meM usane apane tathA ugrasena ke nAmAMkana se yukta madrikA-paripUrNa vattayakta patra evaM pracara ratna rakha diye / una para navajAta zizu ko sulA diyaa| maMjaSA banda kii| sevikA ko Adeza diyA ki ise yamunA meM bahA aao| sevikA ne apanI svAminI kA AjJA-pAlana kiyaa| maMjUSA nadI meM pravAhita kara dii| prAtaHkAla jaba rAjA ne rAnI se prasava ke sambandha meM jijJAsA kI to rAnI ne kahA ki putra huA thA, jo utpanna hote hI mara gyaa| bAta bar3e sahaja rUpa meM kahI gii| rAjA ko vizvAsa ho gayA / saba yathAvat calane lgaa| __ kAMsya-maMjUSA yamunA kI laharoM para tairatI-tairatI mathurA se zauryapura jA phuNcii| prAta:kAla kA samaya thaa| zaurya pura vAsI subhadra nAmaka rasa-vaNik-ghRta, tela, madhu Adi kA vyavasAyI zaucAdi se nivRta hone yamunA-taTa para AyA thaa| usane nadI kI uttAla taraMgoM para thirakatI, Age bar3hatI maMjUSA dekhii| use jijJAsApUrNa utsukatA huI / vaha maMjUSA nadI-taTa para khIMca lAyA / use kholA / use navajAta zizu, nAmAMkita mudrikA, patra evaM ratna mile / vaha sArI sthiti se avagata huaa| subhadra vaha maMjUSA apane ghara le aayaa| madrikA, patra Adi surakSita rkhe| apanI patnI indumatI ko usa bAlaka ke lAlana-pAlana kA dAyitva sauNpaa| vaha zizu kAMsya-maMjUSA se prApta thA; ataH usakA nAma kaMsa rakhA gyaa| kaMsa ke kusaMskAra kaMsa mUlataH kusaMskArayukta thA / jyoM-jyoM bar3A huA, usake kArya meM usake bure lakSaNa dIkhane lge| vaha apane sAtha khelane vAle, rahanevAle bAlakoM se bAta-bAta para lar3a par3atA, mAra-pITa kara DAlatA / natIjA yaha huA, subhadra tathA indumatI ke pAsa nitya prati logoM ke ulAhane Ane lage / subhadra bAlaka kaMsa ko DarAtA, dhamakAtA, tAr3ita karatA, tajita karatA, kintu, kaMsa kI manovRtti para usakA koI asara nahIM pdd'taa| usake cehare para hara samaya krUratA chAI rahatI / usakI uddaNDatA, utpAda nirantara bar3hane lge| kisI se lar3ane-jhagar3ane ke lie to mAno usakI bhujAoM meM khAja hI calatI rhtii| rAjakumAra vasudeva kI sevA meM kaMsa jaba taka dasa varSa kA huA, bar3A durdharSa aura durdama ho gyaa| subhadra ke vaza kI bAta nahIM rahI ki vaha use niyantraNa meM rakha ske| subhadra ne jaba dekhA, kaMsa ko ThIka rAste para lAne ke jo bhI usane upAya kiye, niSphala siddha hue to usane use rAjakumAra vasudeva kI sevA meM rakha diyaa| 2010_05 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTajAtaka 466 kaMsa vasudeva kI sevA meM Akara prasanna huaa| use vahAM apanI abhiruci ke anukUla vAtAvaraNa prApta huaa| vasudeva kI dekharekha meM vaha yuddha-vidyA, astra-zastra calAne kI kalA Adi sIkhane lgaa| vasudeva use anyAnya kalAoM tathA vidyAoM kA bhI zikSaNa dilavAtA rhaa| isa prakAra vividha prakAra kA zikSaNa prApta karatA huA kaMsa bar3A huA, yuvA huaa| vaha bahuta baliSTa evaM parAkramI huaa| jarAsandha kA sandeza eka bAra kA prasaMga hai, rAjA samudra vijaya apane choTe bhAiyoM, mantriyoM, uccadhikAriyoM tathA sabhAsadoM ke sAtha rAjasabhA meM baiThA thaa| tabhI dvArapAla se anumati prApta kara eka dUta sabhA meM praviSTa huaa| apanA paricaya dete hue usane kahA--"rAjan / ardhacakravartI rAjagRha-nareza mahArAja jarAsandha kA maiM dUta huuN|" samadra vijaya ne dUta kA samucita Adara kiyA, use Asana diyA, mahArAja jarAsandha kA kuzala-kSema pUchA aura jijJAsA kI ki mahArAja kA kyA sandeza hai ? - dUta ne kahA- rAjan ! mahArAja jarAsandha kA sandeza hai ki vaitADhya giri ke samIpastha siMha pura nAmaka nagara ke rAjA siMharatha ko bandI banA laaeN|" samudravijaya -"siMharatha kA kyA aparAdha hai ?" dUta- "vaha bar3A madonmatta aura uddhata ho gayA hai| use apane bala evaM parAkrama para bar3A ghamaMDa hai / vaha du:saha hai / svAmI kA yaha bhI kathana hai ki jo puruSa siMharatha ko bandI banA lAyegA, usake sAtha ve apanI rAjakumArI jIvayazA kA vivAha kara deMge tathA puraskAra ke rUpa meM eka samRddhizAlI, vaibhavazAlI nagara bhI upahRta kreNge|" zauryapUra-nareza ko samaddhizAlI nagara kA koI lobha nahIM thA aura na usakA jarAsandha kI putrI jIvayazA ke prati hI kucha AkarSaNa thA, kintu, mahArAja jarAsandha kI icchA kI bhI avahelanA nahIM kI jA sakatI thii| vaha cintA meM par3a gayA, kyA kareM, kaise kreN| jarAsandha ke dUta ne jaba samudravijaya kI cintAkula mukha mudrA dekhI to vaha tAne ke svara meM bolA-"rAjan ! siMha ratha kA nAma sunate hI kyA bhayAnvita ho gaye ?" kamAra vasa deva ke mana para isase AghAta lagA / usane kahA-"dUta ! tuma cintA mata kro| aisA samajho, siMharatha bandI ho gayA hai|" vasudeva ne apane jyeSTha bandhu samudravijaya se siMharatha ko parAbhUta karane hetu prasthAna kI AjJA caahii| samudravijaya ne gaMbhIra bhAva se kahA -"siMharatha ko jItane maiM jaauuNgaa|' kumAra vasudeva ne puna: utsAha ke sAtha vinamratApUrvaka Agraha kiyA ki yaha avasara kRpayA mujhe pradAna kreN| __ antata: sanudravijaya ne vasudeva kA Agraha svIkAra kara liyA / use yuddhArtha jAne kA Adeza diyA aura yaha bhI kahA ki vaha apane sevaka kaMsa ko bhI sAtha letA jAe, use yuddha meM apanA parAkrama pradarzita karane kA avasara de| vasudeva aura siMharatha kA dvandva-yuddha vasudeva kaMsa ko sAtha lie apanI senA sahita siMhapura phuNcaa| rAjA siMharatha yaha sunakara apanI senA ke sAtha usase A bhidd'aa| yuddha kA bhISaNa evaM romAMcaka dRzya upasthita ho 2010_05 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana gyaa| siMharatha aura vasudeva kA dvandva-yuddha hone lgaa| donoM parAkramI the, raNabAMkure the| koI pIche nahIM haTatA thaa| jaya-parAjaya anizcaya ke jhUle meM jhUlane lgii| siMharaya banda akasmAt kaMsa apane ratha se kadA / usane gadA dvArA siMharatha ke ratha para prahAra kiyA ratha bhaMga ho gyaa| yaha dekhakara siMha ratha bar3A kruddha huaa| vaha apane hAtha meM talavAra lie kaMsa ko mArane daudd'aa| itane hI meM vasudeva ne apane kSurapra bANa se usakA vaha hAtha chinna kara DAlA, jisameM vaha talavAra lie thaa| kaMsa kapaTapUrNa raNa-kauzala meM bar3A pravINa thaa| vaha acAnaka siMharatha para jhapaTA, use uThAyA aura vasudeva ke ratha meM pheMka diyaa| siMharatha kI senA kI himmata TUTa gii| vijayazrI vasudeva ko prApta huii| siMharatha ko bandI banAkara vasudeva kaMsa Adi zaurya para phuNce| rAjA samudravijaya bahuta prasanna huaa| vaha apane choTe bhAI vasudeva ko ekAnta meM le gayA aura usase bolA"vasudeva ! maiMne kroSTuki nAmaka bhaviSyadraSTA jJAnI se sunA hai, jarAsandha kI putrI jIvayazA hInalakSaNA hai / vaha pati-kula tathA pita-kula-donoM kA vinAza karane vAlI hogI; ata: dhyAna rahe, usake sAtha tumhArA vivAha na ho|" vasudeva-"taba kaise kareM? jIvayazA se kaise chuTakArA ho|" samudravijaya-"cintA mata kro| eka yukti hai| jarAsandha se kahanA-kaMsa ne hI siMharatha ko parAbhUta kiyA hai ; ataH jIvayazA kA vivAha usI ke sAtha kiyA jaae| vasudeva ! kaMsa ko tumhAre sAtha bhejane ke pIche merA yahI bhAva thaa|" vasudeva-"eka kaThinAI hai| kaMsa vaizya hai, jarAsandha kSatriya / vaha apanI putrI use nahIM degaa|" __ samudravijaya kucha kSaNa cupa rhaa| phira vaha bolA-"vasudeva ! jo tuma karate ho, vaha bAta to ThIka hai, para, kaMsa kI pravatiyoM ko dekhate aisA nahIM lagatA ki vaha vaizyavaMzIya vasudeva- "samajhatA to maiM bhI yahI huuN| yuddhakSetra meM kaMsa ne jo nirbhIkatA, vIratA tathA sahanazIlatA dikhalAI, usase yaha spaSTa pratIta hotA hai vaha kSatriya-putra hai| vaizya-putra dvArA aisA honA saMbhava nahIM hai| hameM khoja karanI cAhie, usake janma ke sambandha meM koI rahasyapUrNa bAta to nahIM hai ?" samudravijaya ko vasudeva kA kathana upayukta lgaa| usane rasa-vyavasAyI subhadra ko bulaayaa| subhadra upasthita huaa| samudravijaya ne usase kaMsa kA sahI-sahI paricaya puuchaa| subhadra bahuta ghabarA gyaa| socane lagA-akasmAt aisA kyA ho gayA, jisase kaMsa ke paricaya kI khoja kI jA rahI hai| rAjA dvArA abhaya diye jAne para subhadra ne kaMsa se sambaddha sArA ghaTanAkrama-maMjUSA ke yamunA meM bahate hue Ane se lekara use kaMsa ko vasudeva ke yahA~ rakhane taka kA vRttAnta btlaayaa| rAjA ne ugrasena tathA dhAriNI ke nAmAMkanayukta mudrikA, vRttasUcaka patra Adi vahA~ upasthita karane ko khaa| subhadra apane ghara jAkara tatkAla ye sArI vastueM le AyA aura rAjA ko sauMpa diiN| rAjA ne sukha kI sAMsa lI ki samasyA kA samucita samAdhAna prApta ho gayA hai / ___ 2010_05 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kaMsa aura jIvayazA kA vivAha samudravijaya evaM vasudeva kaMsa tathA bandI siMharatha ko sAtha lie jarAsandha ke yahAM rAjagRha pahu~ce / siMharatha ko bandI ke rUpa meM prApta kara jarAsandha bahuta prasanna huA / usane jIvayazA ke vivAha kA prasaMga upasthita kiyA to vasudeva ne kaMsa ke zaurya aura parAkrama kI prazaMsA karate hue batAyA ki rAjA siMharatha ko bandI banAne vAlA yahI hai; ata: rAjakumArI jIvayazA ko prApta karane kA vAstava meM yahI adhikArI hai / jaba kaMsa ne apane svAmI vasudeva ke ye udgAra sune to vaha bar3A prasanna huA ki vasudeva kitane mahAn evaM guNagrAhI haiM / vaha vasudeva ke prati kRtajJatA se bhara gayA / kaMsa ke vaMza ke sambandha meM samudravijaya ne sArA vRttAnta mahArAja jarAsandha ke samakSa prastuta karate hue batAyA ki vaha yaduvaMzIya mathurAdhipati rAjA ugrasena kA putra hai / jarAsandha yaha jAnakara bar3A parituSTa huA / usane rAjakumArI jIvayazA kA vivAha kaMsa ke sAtha kara diyA / kathAnuyoga --- vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka ** kaMsa dvArA mathurA kI prApti : atimuktaka dArA dIkSA kaMsa apane janma, vaMza Adi kA paricaya jJAta kara mana-hI-mana apane mAtA-pitA ke prati AgababUlA ho gayA / usane prakaTa rUpa meM to kucha nahIM kahA, kintu apane mana meM usane apane mAtA-pitA se pratizodha lene kA, unheM pIr3ita karane kA nizcaya kiyA / mahArAja jarAsandha ne kaMsa se kahAmAMga lo|" "jo tuma cAho, vaisA eka samRddha nagara bhI kaMsa cintA-nimagna thA, gaMbhIra thA / yaha dekhakara jarAsandha bolA - "saMkoca karane kI koI bAta nahIM hai, jo tumheM pasaMda ho, vaha nagara mAMga lo / " kaMsa -- "mahArAja ! mujhe mathurA nagarI kA rAjya dIjie / " jarAsandha ne musakarAte hue kahA- "mathurA kA rAjya to tumhArA hai hI / tumhArA pitA mathurA kA zAsaka hai / mathurA kA rAjya to tumheM paitRka dAya ke rUpa meM prApta hogA hI koI anya nagara aura maaNgo|" kaMsa - "maiM mathurA kA rAjya paitRka uttarAdhikAra ke rUpa meM na cAhakara, ahane parAkrama ke puraskAra ke rUpa meM cAhatA hUM, kRpayA dIjie / " jarAsandha ne kaMsa kI mAMga svIkAra kI / use bahuta bar3I senA bhI de dii| kaMsa jarAsandha se vidA le, apanI senA sAtha liye rAjagRha se mathurA kI aura ravAnA huA / yathA samaya mathurA pahuMcA / vaha bhItara hI bhItara ugra krodha se jala rahA thA / usane mathurA para AkramaNa kiyA / apane pitA ugrasena ko bandI banA liyA aura use eka piMjar3e meM banda karavA diyA / ugrasena ke atimuktaka Adi aura bhI kaI putra the / isa ghaTanA se atimuktaka ke mana para bar3I coTa phuNcii| use saMsAra se virakti ho gii| usane dIkSA le lI / kaMsa ne apanA lAlana-pAlana karane vAle rasa vyavasAyI subhadra ko bulAyA / use bahuta sammAnita satkRta aura puraskRta kiyA / kaMsa kI mAtA dhAriNI ne bAra-bAra usase abhyarthanA kI ki sArA aparAdha merA hai, pitA kA koI aparAdha nahIM haiM, tuma unheM mukta kara do, kaSTa mata do / kaMsa ne mAtA ke anurodha para kucha bhI gaura nahIM kiyA / 2010_05 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa: 3 rAjA samudravijaya aura vasudeva kucha dina mahArAja jarAsandha kA sammAnapUrNa atithya prApta kara zauryapura lauTa Aye / 503 kumAra vasudeva kA anupama saundarya kumAra vasudeva adbhuta rUpa-saMpanna tathA anupama saundaryazAlI thA / vaha jaba bhI bAhara nikalatA, striyA~ mantra-mugdha kI jyoM usakI ora AkRSTa ho jAtIM / taruNiyA~ aura kizoriyAM hI nahIM, prauDhAeM tathA vRddhAeM taka use dekha kAmAbhibhUta ho utthtii| kintu, vasudeva ina sabase nirlipta tathA anAkRSTa rahatA / vaha apanI dhuna kA vyakti thA / usakA mastI kA jIvana thA | manoraMjana, manovinoda hetu idhara-udhara ghUmatA, apane mahala meM lauTa AtA / kalArAdhanA ke miSa mahala meM niyantrita prajAjanoM ko yaha sthiti asahya pratIta hone lagI / katipaya sambhrAnta jana rAjA samudravijaya ke pAsa Aye aura sArI sthiti se unheM avagata karAte hue nivedana kiyA"rAjan ! isase maryAdA kA laMghana hotA hai, zAlInatA kSINa hotI hai|" rAjA ne unako Azvasta kiyA- "Apa loga nizcinta raheM, maiM isakI samIcIna vyavasthA kara dUMgA / " rAjA socane lagA-rUpa-saundarya puNya prasUta hai, uttama guNa hai, kintu, atizaya rUpavattA ke kAraNa jaba loka-maryAdA bhagna hone lage to usa para niyantraNa yA bandhana vAJchita hai / rAjA isa samasyA kA bar3I buddhimattA ke sAtha samAdhAna karanA cAhatA thA, jisase kumAra vasudeva ko bhI anyathA pratIta na ho aura kArya bhI ho jAe / eka dina rAjA ne kumAra vasudeva ko apane pAsa biThAyA tathA kahA- "kumAra ! tuma dina bhara ghUmate rahate ho| isase tumhArI deha-dyuti kSINa huI jA rahI hai| bar3e parizrAnta evaM klAnta lagate ho| aisA mata kiyA karo / " vasudeva---"rAjan ! mahala meM baiThA-baiThA kyA karUM ? khaba jAtA hU~ / binA kisI kArya ke niThalle baiThe rahane meM mana bhI nahIM lagatA / Apa kucha kArya batalAte nahIM / " samudra vijaya - " vasudeva ! kalA evaM vidyA kI ArAdhanA karo / jo kalAe~, vidyAe~ tumane nahIM sIkhI haiM, unheM siikho| jo kalAe~, vidyAe~ tuma sIkhe hue ho, unakA punaH punaH abhyAsa karo | abhyAsa ke binA kalA nahIM TikatI vidyA vismRta ho jAtI hai / - vasudeva--"rAjan ! bahuta acchA, aba maiM aisA hI karUMgA / bAhara nahIM ghUmUMgA / " bar3e bhAI rAjA samudravijaya kI icchAnusAra kumAra vasudeva kalArAdhanA meM nimagna ho gayA / usakA mahala saMgIta, nRtya, kAvya Adi kalAoM ke parizIlana kA bhavya kendra bana gayA / kucha samaya taka to yaha sundara krama calatA rahA, para, usameM vyavadhAna AyA / manuSya kA mana bar3A caMcala hai / ataeva usakI cintana dhArA bhI caMcala hotI hai / kucha aise prasaMga upasthita hue, jisase vasudeva ko aisA anubhava hone lagA ki usakA jIvana to eka prakAra se bandI kA sA jIvana hai / yaha vicAra Ate hI vaha chaTapaTA uThA / use rAjaprAsAda kArAgRhasA pratIta hone lgaa| kisI bhI prakAra se vaha vahA~ se nikala bhAge, aisA prayAsa karane lagA / 2010_05 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 503 rAjA samudra vijaya kA praharI gaNa ko yaha gupta Adeza thA, ve dhyAna rakhate raheM, kumAra akelA bAhara kahIM nahIM jaae| vasudeva ko yaha jJAta ho gayA thA; ataH prakaTa rUpa meM vaisA prayatna nahIM kiyaa| mahala se prayANa vasudeva vividha vidyA niSNAta thaa| usake pAsa eka aisI guTikA thI, jisake prayoga dvArA rUpa-parivartana kiyA jA sakatA thaa| vasudeva ne usake dvArA rUpa-parivartana kiyaa| vaha rAta ke samaya mahala se nikala par3A / mahala ke paricArakoM meM se koI eka hogA, paharedAroM ne yaha socakara koI rokaToka nahIM kii| nagara se bAhara nikalakara vaha zmazAna meM gyaa| vahA~ eka lAvArisa lAza par3I thii| use citA meM DAla diyaa| vaisA kara usane eka patra likhA- 'logoM ne mere guNa ko avaguNa ke rUpa meM dekhA, prakaTa kiyaa| mere jyeSTha bandhu ne bhI usa para vizvAsa kara liyaa| isa lokApavAda se mRtyu kahIM acchI hai, yaha socakara maiM jIvita citA meM praveza karatA huuN| saba loga merI jJAta-ajJAta bhUloM ke lie mujhe kSamA kreN|" vaha patra usane zmazAna ke samIpa gar3e eka khaMbhe para bA~dha diyA aura svayaM brAhmaNa kA veza banAkara Age calA gyaa| prAta kAla jaba kumAra vasudeva mahala meM nahIM milA to sarvatra khalabalI maca gii| use khojane hetu cAroM ora rAjakarmacArI bheje gye| kucha karmacArI usake pairoM ke nizAnoM ke sahAre zmazAna meM phuNce| vahA~ khaMbhe para ba~dhe patra ko jyoMhI unhoMne par3hA, ve stabdha raha gye| pAsa hI citA meM adhajalI lAza dekhii| usase unheM vizvAsa ho gayA ki vasudeva ne vAstava meM agni meM praveza kara liyA hai| jyoMhI yaha samAcAra rAjamahala meM pahu~cA, saba zokAbhibhUta ho gye| mahala meM hAhAkAra macA gayA / samagra yAdava-parivAra meM viSAda chA gyaa| yoM kumAra vasudeva ko mRta samajha kara pArivArika janoM ne usakI auladehika kriyAe~ saMpAdita kii| paryaTana vasudeva ne bhI apane yAtrA-krama ke madhya logoM se-zrutiparaMpayA yaha samAcAra sunaa| vaha usa ora se nizcinta ho gayA tathA Age bar3hatA gyaa| vasudeva atyanta sundara thA, kalA pravINa thA, vidyA-niSNAta thA, raNa-kuzala thaa| vaha paryaTana kA zaukIna thaa| dIrghakAla taka ghUmatA rahA / usa bIca usakA aneka sandariyoM ke sAtha pANi-grahaNa huA, usane naI-naI vidyAe~, naye-naye anubhava ajita kiye| rohiNI ke sAtha vivAha eka bAra vasudeva kahIM jA rahA thaa| mArga meM eka deva milA / usane kahA"vasudeva ! rAjA rudhira kI putrI, parama rUpavatI rohiNI kA ariSTapura meM svayaMvara Ayojita hai| maiM tumheM daivika zakti dvArA vahA~ pahu~cA detA huuN| tuma vahA~ paTaha-vAdakoM-Dhola bajAne vAloM ke sAtha paTaha-Dhola bjaanaa|" vasudeva ke uttara kI pratIkSA kiye binA hI usa deva ne tatkSaNa use svayaMvara meM pahu~cA diyA aura usake gale meM eka paTaha - Dhola laTakA diyA / yauM vasudeva paTaha-vAdakoM meM zAmila ho gyaa| ___ 2010_05 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 svayaMvara meM mahArAja jarAsandha Adi aneka bhUpati upasthita the / samudravijaya tathA usake bhAI bhI svayaMvara meM Aye the / 504 rohiNI sAkSAt zazipriyA rohiNI hI thI / vaha apratima sundarI thI / hAtha meM varamAlA liye apanI saheliyoM ke sAtha usane svayaMvara maMDapa meM praveza kiyaa| sabhI rAjA usake rUpa-saundarya se cakita ho gye| unameM se pratyeka yahI kAmanA liye thA ki rohiNI usakA varaNa kre| rohiNI una para dRSTipAta karatI huI Age bar3hatI gaI / unameM se koI bhI rAjA use raNIya nahIM lagA / vasudeva paTaha-vAdakoM ke veza meM thA, kintu, usake vyaktitva kI chaTA nirAlI thI, usake Dhola bajAne kA DhaMga adbhuta thA / usane viziSTa tAla tathA laya ke mAdhyama se Dhola kI dhvani ke rUpa meM ye zabda nikAle - " mRga-sadRza sundara nayanoM vAlI rAjakumArI ! hariNI kI jyoM idhara-udhara mata ghUmo / yahA~ Ao / maiM tumhAre lie yogya vara hU~ / " rAjakumArI bhI kalAvid thI / jyoMhI usake kAnoM meM ye zabda par3e, vaha sArI sthiti bhAMpa gaI / vaha Age bar3hI, paTaha-vAdaka ke nikaTa phuNcii| paTaha-vAdaka kI deha-dyuti, mukhakAnti anUThI bhI / usakA vyaktitva oja, parAkrama evaM pauruSa kA paricAyaka thA / rAjakumArI ne varamAlA usake gale meM DAla dI / itane kSatriya rAjAoM kI vidyamAnatA meM eka paTaha-vAdaka ke gale meM varamAlA DAlA jAnA apane ApameM eka anupama Azcarya thA / nRpatigaNa yaha dekhakara staMbhita raha gaye / tarahataraha kI bAteM karane lage / unakA abhimata thA, eka paTaha-vAdaka itane kSatriya rAjAoM ke bIca se rAjakumArI rohiNI ko le jAe, yaha sabhI samAgata rAjAoM kA apamAna hai; isalie ucita yahI hogA, isa paTaha-vAdaka se rohiNI ko chIna liyA jAe / rohiNI kA pitA rAjA rudhira bolA- " nRpatigaNa ! svayaMvara kI yaha vidhi paraM parA hai, maryAdA hai-- kanyA jise cAhe, usake gale meM varamAlA DAlane kI, usakA varaNa karane kI adhikAriNI / usa dvArA jisake gale meM varamAlA par3a gaI, nizcitarUpeNa vaha usakA pati ho gayA / Apa saba isa niyama aura vidhikrama ko jAnate haiM / kanyA ne apane adhikAra kA prayoga kiyA, Apa loga kyoM vRthA ruSTa ho rahe haiM ? rAjAoM ne kahA- "yaha hamArA apamAna hai / hama ise nahIM saha sakate / hama rAjakumArI ko nahIM le jAne deMge / " nyAyavijJa vidura vahA~ upasthita thA / usane krodhAviSTa rAjAoM ko zAnta karane ke abhiprAya se kahA - "Apa logoM kA kathana ThIka bhI mAna liyA jAe, to bhI yaha to Avazyaka hai ki isa puruSa ke kula-zIla Adi kA paricaya prApta kiyA jAe / " isa naye ubhare vAtAvaraNa ko dekhakara paTaha-vAdaka ke veza meM chipe vasudeva kA zaurya jAga uThA / vaha bolA - " apane kula evaM zIla kA paricaya dene hetu merI bhujAe~ sphurita ho rahI haiM / merI patnI rohiNI ko hathiyAne koI bahAdura Age to Ae, cIrakara do bhAga kara dUMgA / " bharatA-adhipati- - ardha bharatakSetra kA svAmI prati vAsudeva jarAsandha yaha sunakara krodha se tamatamA utthaa| usane kahA - "isa kSudra paTaha-vAdaka ko rAja kanyA pAkara bhI santoSa nahIM huA / yaha ahaMkAra se unmatta ho rahA hai / pahale to rAjA rudhira ne hamArA tiraskAra kiyA aura aba yaha hameM tiraskRta kara rahA hai| donoM ko ThikAne lagA do / " yaha sunate hI rAjA vasudeva para jhapaTane ko sannaddha hue / 2010_05 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taisva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka vasudeva ne musakarAte hue kahA - "yoM nahIM / " nRpatigaNa vasudeva kI vyaMgyAtmaka ukti para AzcaryAnvita the / unhoMne kahA - " to 505 kaise ?" vasudeva--"tuma akeloM ke sAtha yuddha karane meM Ananda nahIM AyegA | apanI-apanI senAe~ bhI le Ao tAki kucha samaya yuddha cAlU raha sake / " jarAsandha ne isa para kahA - "acchA, itanA garUra ! rAjAo ! apanI-apanI senAoM ke sAtha maidAna meM DaTa jAo / " jarAsandha dvArA prerita samudravijaya Adi sabhI samAgata rAjA apanI-apanI senAoM ke sAtha maidAna meM A gye| rAjA rudhira bhI apanI senA ke sAtha unakA sAmanA karane maidAna meM A DaTA / vidyAdhara vidyudvega kA putra vidyAdhara dadhimukha, jo vasudeva dvArA upakRta thA, jisakI bahina madanavegA vasudeva ko byAhI thI, vasudeva ke lie ratha lekara upasthita huA vasudeva ratha para ArUr3ha huA / vidyAdhara dadhimukha ne svayaM sArathi kA kArya sambhAlA / vasudeva ne thor3e hI samaya meM mukhya-mukhya rAjAoM ko parAjita kara ddaalaa| taba jarAsandha ne ( vasudeva ke hI jyeSTha bandhu) zauryapura nareza samudravijaya ko paTaha-vAdaka kA sAmanA karane ko prerita kiyaa| samudravijaya ne kahA- "mahArAja ! parastrI kI mujhe koI kAmanA nahIM haiM, para ApakI bhAvanA ko Adara dete hue isa zaktizAlI paTaha-vAdaka kA maiM avazya mukAbalA karUMgA / " yoM kahakara vAyuvega se Age bar3hakara samudravijaya ne paTaha-vAdaka para hamalA bola diyaa| do madonmatta hAthiyoM kI jyoM donoM bhAI paraspara bhir3a gye| vividha rUpa meM yuddha calane lagA, kintu, koI kisI ko parAjita nahIM kara paayaa| samudravijaya vicArane lagA - yaha kaisA yoddhA hai, kauna hai, jo niyantraNa meM AtA hI nahIM ? vasudeva ne gaura se samudrayijaya kI ora dRSTipAta kiyA / usake mukha para ubharI cintA - rekhA ko par3ha liyA aura use pahacAnate dera nahIM lagI ki vaha usakA agraja rAjA samudravijaya hai / apane agraja ke prati usake mana meM ananya zraddhA thI / usane usake pairoM meM eka vANa chor3A, jisa para yaha aMkita thA ki chadmaveza meM niHsRta ApakA anuja vasudeva Apako praNAma karatA hai / samudravijaya ne jyoMhI bANa para aMkita yaha paMkti par3hI, vaha yaha jAnakara ki jisa parama priya bhAI ko mRta samajhakara, jisakI antyeSTi taka kara dI gaI thI, vaha (merA vaha bhAI) jIvita hai, harSa-vibhora ho gyaa| usakI prasantA kI sImA nahIM rahI / usakI A~khoM AnandA chalaka pdd'e| usane apane astra-zastra vahIM DAle / vaha apane ciravirahita bhAI ko gale lagAne daur3a par3A / vasudeva bhI astra-zastra ratha meM hI chor3a apane agraja ko praNAma karane ko Age bar3hA, usake caraNoM meM gira pdd'aa| samudravijaya ne atyanta vAtsalya ke sAtha use uThAkara gale lagAyA / vizuddha bhrAtR sneha kA mAno nirbhara phUTa par3A / sArA vAtAvaraNa badala gayA / yuddha meM kAThaurya 2010_05 sabhI hakke-bakke raha gaye / kSaNabhara kA sthAna sneha evaM saumanasya ne le liyA / yaha atarkita, apratyAzita dRzya dekhakara jarAsandha unake samIpa AyA / vasudeva ko dekhakara vaha harSita huA / usakA krodha zAnta ho gayA / bar3e AnandotsAha pUrvaka rohiNI ke sAtha vasudeva kA vivAha saMpanna huA / Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 pariNayotsava ke saMpanna ho jAne para jarAsandha Adi rAjA apanI rAjadhAniyoM ko cale gaye / rAjA rudhira ne yAdavoM ko Atithya satkAra hetu kaMsa sahita kucha samaya vahIM rakhA / 506 eka dina kI bAta hai, samudravijaya Adi sabhI viziSTa jana rAjasabhA meM avasthita the| usI samaya eka praur3ha strI AkAza mArga se nIce utrii| vaha vasudeva ko saMbodhita kara bolI- maiM vidyAdharI dhanavatI hU~ / bAlacandrA kI mAtA huuN| merI putrI bar3I kArya-kuzala, nipuNa evaM suyogya hai / vaha tumhArI ora atyadhika AkRSTa hai / tumhAre viyoga meM saba kucha bhUla cukI hai / maiM tumheM lene yahA~ AI hU~ / " dhanavatI kA kathana sunakara vasudeva ne apane agraja samudravijaya kI ora dekhA / samudravijaya ne musakarAte hue kahA - "jAo, kintu pahale kI jyoM gAyaba mata ho jAnA / " vasudeva ne zIghra hI Ane kA vacana diyA / vaha dhanavatI ke sAtha gaganavallabha nAmaka vidyAdhara nagara calA gayA / vahA~ ke vidyAdhara rAjA kAMcanadaMSTra ne apanI putrI bAlacandrA kA vasudeva ke sAtha bar3e harSollAsapUrvaka vivAha kiyA / udhara rAjA samudravijaya Adi yAdava gaNa ariSTapura se vidA hokara zauryapura cale gaye / idhara gaganaballabha nagara se vasudeva apanI nava-pariNItA vadhU bAlacandrA ko sAtha lekara vidyAdhara vRnda sahita zauryapura kI dizA meM ravAnA huaa| mArga meM vaha apanI una sabhI - patniyoM ko sAtha letA gayA, apane paryaTana krama ke samaya jinake sAtha usane vivAha kiye the / sabhI zauryapura pahu~ce / rAjA samudravijaya ne vidyAdharoM kA bar3A Adara-satkAra kiyA / AgrahapUrvaka kucha dina apane yahA~ rakhakara vidA kiyaa| zauryapura kA vAtAvaraNa Amoda-ullasita thaa| sabhI bar3e sukha se jIvana-yApana karate the / balabhadra kA janma vasudeva kI patnI rohiNI garbhavatI huI / balabhadra kI mAtA ko dikhAI dene vAle cAra uttama svapna usane dekhe / kramazaH garbha kA paripAka huA / usane candrasadRza dyutimAn, kAntimAn gaurAMga putra ko janma diyaa| rAjaparivAra meM aparisIma Ananda chA gayA / rAjA samudravijaya Adi yAdavoM ne atyanta harSa tathA utsAha ke sAtha putra janmotsava samAyojita kiyaa| bAlaka kA nAma rAma rakhA gayA, jo Age jAkara balarAma, baladeva yA balabhadra ke nAma se vizruta huA / kumAra balabhadra kramazaH bar3A huA vaha svabhAvataH gurujana ke prati zraddhAbhinata thA, prakhara pratibhAzIla thaa| thor3e hI samaya meM usane aneka vidyAeM evaM kalAe~ svAyatta kara lIM / eka bAra kA prasaMga hai, mathurAdhipati kaMsa ne bar3e sneha tathA Agraha ke sAtha vasudeva ko mathurA Ane kA AmantraNa diyA / vasudeva ne kaMsa kA AmantraNa svIkAra kiyaa| vaha mathurA AyA / devakI se pANigrahaNa eka dina kaMsa, jIvayazA tathA vasudeva baiThe the / sasneha vArtAlApa cala rahA thA / kaMsa 2010_05 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taistva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - vAsadeva kRSNa : ghaTa jAtaka 507 ne vasudeva ko saMbodhita kara kahA -- "Apa sadaiva mujhe apane sneha dvArA anugRhIta karate rahe haiN| merA eka vinamra anurodha hai / AzA hai, svIkAra kareMge / " vasudeva - "kaho, kyA anurodha hai ? kaMsa - "mRtikAvatI nagarI kA rAjA devaka hai| usase merA pitRvya-sambandha hai / usakI putrI, merI pitRvyajA bhaginI devakI ke sAtha vivAha-sambandha svIkAra kara anugRhIta kareM / " kaMsa kA vizeSa Agraha dekha basudeva ne apanI svIkRti de dI / kaMsa bar3A harSita huA / vasudeva ko sAtha lie kaMsa mRtikAvatI gyaa| rAjA devaka ne unakA bar3A sammAna-satkAra kiyA / kaMsa ne rAjA devaka se vasudeva kA paricaya karAyA aura apane dvArA use yahA~ lAye jAne kA prayojana btaayaa| devaka ne ekAeka isa sambandha ke lie utsukatA nahIM dikhlaaii| vasudeva aura kaMsa apane zivira meM lauTa Aye / devaka antaHpura meM gyaa| yaha prasaMga calA / taba devaka ne dekhA - rAnI devI aura putrI devakI ko yaha sambandha vizeSa rUpa se pasaMda hai / vastutaH devakI ko vasudeva ke saumya, sarasa, evaM sabala vyaktitva kA paricaya pahale hI prApta ho cukA thA / vaha usakI ora AkRSTa thI / rAjA devakane vasudeva aura kaMsa ko bulAne hetu apane amAtya ko bhejA / vasudeva aura kaMsa Aye / rAjA devaka ne apane nirNaya se unheM avagata karAte hue kahA - " maiM apanI rAjakumArI devakI kA pANigrahaNa vasudeva ke sAtha karane meM prasanna hU~, mere parijanavRnda prasanna haiN|" uttama muhUrta evaM zubha velA meM vasudeva tathA devakI kA vivAha ho gayA / rAjA devaka ne pANigrahaNa saMskAra ke avasara para vasudeva ko vipula vaibhava aura sAtha-hI-sAtha daza gokuloM ke adhinAyaka nanda ko bhI dhenuvRnda ke sAtha upahRta kiyA / rAjA devaka ke yahA~ se prasthAna kara kaMsa, vasudeva, devakI tathA nanda evaM unake parijanavRnda mathurA Aye / isa saubhAgyamaya avasara ke upalakSya meM mathurA meM bahuta bar3A utsava Ayojita kiyA gayA / kaMsa isa bAta se atyanta harSita thA ki usI ke prastAva para vasudeva ne yaha sambandha svIkAra kiyA tathA rAjA devaka ke yahA~ bhI usakA prayatna saphala huA / kaMsa ke Adeza se mathurA ko atyanta sundara rUpa meM sajAyA gyaa| nagara meM sarvatra harSa, utsAha, ullAsa, parivyApta thaa| nagara ke sabhI nara-nArI khuzI meM jhUma rahe the| unakI mukhamudrA bar3I pramudita thI / unake hRdaya meM prasannatA mAno samA nahIM rahI thI / atimuktaka muni kA bhikSArtha Agamana antaHpura meM nRtya aura saMgIta ke daura cala rahe the| rAnI jIvayazA rAga-raMga meM masta thI / madirA ke naze kI khumArI meM usake paira lar3akhar3A rahe the| usake mada-ghUrNita netra khula nahIM rahe the / usI samaya eka prasaMga ghaTita huA, rAjA ugrasena ke saMsAra pakSIya putra tathA kaMsa ke anuja atimuktaka muni pAraNe hetu bhikSArtha Aye / jaba unhoMne jIvayazA kI yaha sthiti dekhI to ve vApasa lauTane lge| madonmattA jIvayazA ne unheM rokate hue kahA - " devara ! vApasa 2010_05 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 kyoM lauTate ho ? Aja Anandotsava kA dina hai| tuma bhI isameM sammilita ho jAo / Ao, maiM bhI nAcUM, tuma bhI nAco, maiM bhI gAU~, tuma bhI gAo / " madahoza jIvayazA kA kutsita vyavahAra madirA ke naze meM pAgala banI jIvayazA muni atimuktaka ke sammukha Akara khar3I ho gaI, unakA rAstA roka liyaa| spRhAjayI, AkAGkSAjayI muni ruka gaye / jIvayuzA ne phira kahA - "are devara ! tuma to volate hI nahIM, kucha to bolo| yaha madirA hai, jIvana rasa hai, kucha to pIo, bar3A Ananda AyegA / " yoM kahakara rAnI ne madya caSaka muni kI ora Age bddh'aayaa| muni mauna thA / rAnI kI ina azAlIna evaM abhadra pravRttiyoM ko dekha rahe the, soca rahe the| rAnI kA unmAda bar3hatA jA rahA thA / vaha kutsita ceSTAoM para utArU hone lagI / ni:spRha, nirAkAGkSa muni ne bar3A prayAsa kiyA ki ve kisI prakAra jIvayazA ke caMgula se nikala bhAgeM / muni kA zarIra tapa se kRza evaM kSINa thaa| rAnI pauSTika AhAra sevana se paripuSTa tathA madya ke unmAda se aniyantraya thI / usake caMgula se chUTa pAnA muni ke lie azakya thA / ve vahA~ se nahIM nikala sake / atimuktaka dvArA bhaviSyavANI muni atimuktaka kucha gaMbhIra ho gaye / sahasA unake mukha se nikala par3A - "jIvayazA ! jise lakSita kara yaha utsava samAyojita hai, lajjA, zAlInatA Adi kA parityAgakara tuma madoddhata ho, usakA sAtavA~ putra tere pati kA saMhAraka hogA / " zramaNa atimuktaka ke ye zabda jyoM hI jIvayazA ke kAnoM meM par3e, use vastra se kaThora pratIta hue| kSaNabhara meM maMdirA kI khumArI utara gaI / vaha atyanta bhayAkrAnta ho gaI / muni kA rAstA chor3a diyA, jise vaha roke khar3I thI / kSaNa bhara ke lie vaha cetanAzUnya-sI ho gaI / zramaNa atimuktaka apanI dhIra, gaMbhIra gati se vahAM se cala par3e / kaMsa dvArA vasudeva se devakI ke sAta zizuoM kI mAMga muni ke cale jAne ke pazcAt jIvayazA meM kucha cetanA lauttii| pati ke nAza kI bhISaNa kalpanA use bhItara hI bhItara kacoTane lgii| usane tatkSaNa apane pati ko ekAnta bulAyA aura muni atimuktaka kI bhaviSyavANI se use avagata karAyA / meM kaMsa yaha sunakara cintAtura ho gayA / kucha dera mana meM socatA rhaa| phira uThakara vasudeva ke pAsa gayA / vasudeva ne kaMsa kA cintAkula mukha dekhA / sasneha usase kahA-- "kaMsa ! Aja to Amoda-pramoda kA dina hai / saba ha~sI-khuzI meM mazagUla haiM / tuma kyoM cintita ho ? mujhe batAo / maiM tumhArI cintA dUra kruuNgaa|" baddha hokara kaMsa ne kahA - "kumAra ! Apake mujha para bahuta upakAra haiM / Apane hI mujhe zastra vidyA, astra vidyA Adi kI zikSA dI, suyogya banAyA / Apa hI ke kAraNa mujhe mahArAja jarAsandha kI putrI jIvayazA patnI ke rUpa meM prApta ho skii| Apake upakAroM ke bhAra se maiM dabA hU~, kintu, aba bhI mujhe paritoSa nahIM hai, kucha aura cAhatA huuN| merA eka upakAra aura kIjie / " 2010_05 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 50 vasudeva-"kaMsa niHsaMkoca kaho, spaSTa kaho, kyA cAhate ho ?" kaMsa- "merI yaha AkAMkSA hai, bahina devakI ke sAta garbha-zizu janmate hI Apa mujhe dene kI kRpA kreN|" devakI vasudeva aura kaMsa kI bAteM suna rahI thii| usake harSa kA pAra nahIM thA, yaha socakara ki usake bhAI kA usake prati kitanA sneha hai, usake zizuoM kA lAlana-pAlana karane kI kitanI utsukatA usameM hai| _vasudeva aura devakI-donoM ne yaha saharSa svIkAra kiyA ki unake sAta zizu, jyoMjyoM janma lege, kaMsa ko diye jAte rheNge| kaMsa yaha sunakara atyanta santuSTa huaa| sabhI Andotsava manAne meM laga gye| vastusthiti kA jJAna : cintA kucha samaya vyatIta huA, vasudeva ne atimuktaka muni dvArA kI gaI bhaviSya vANI ke sambandha meM sunaa| use apanI bhUla para pazcAttApa huaa| usakA citta bahuta khinna huaa| usane mana-hI-mana kahA, kaMsa ne usake sAtha bar3A chala kiyA, bar3A dhokhA kiyA / devakI bhI yaha jAnakara bar3I du:khita huI, kintu, usa sambandha meM aba kucha nahIM ho sakatA thA; kyoMki donoM vacanabaddha the| kaMsa apanI ora se pUrNarUpeNa jAgarUka thaa| isa AzaMkA se ki vasudeva aura devakI yahAM se nikala na jAeM, usane donoM para paharA biThA diyA / ve donoM isa prakAra bandiyoM kI sI dazA meM A gaye / prArambha se hI vasudeva kaMsa ke prati bar3A udAra evaM sahRdaya thA, usakA zubhepsu thA / usake lie usane bahuta kucha kiyA / use kalpanA taka nahIM thI ki kaMsa kI ora se usake prati aisA bhI ho sakatA hai, kintu, huA, jo atyanta duHkhada thaa| __eka vicitra saMyoga thA, devakI jaba garbha-dhAraNa karatI, zizu ko janma detI, ThIka usI samaya bhaddilapura-nivAsI nAga gAthApati kI patnI sulasA bhI zizu ko janma detii| devakI ke jIvita putra utpanna hote aura sulasA ke mRta putra hote| mRtvatsA sulasA sulasA jaba bAlikA thI, tabhI eka bhaviSya-vaktA jyotivid ne batAyA thA ki vaha matavatsA kanyA hai / jo bhI bacce usake hoMge, saba mata hoNge| sulamA yaha sunakara bahuta du:khita huii| vaha bacapana se hI hariNagameSI deva kI upAsanA karatI thii| vaha sadA zauca, snAna, maMgala-vidhAna Adi nitya-naimittika kRtyoM se nivRtta ho Ardra sAr3I dhAraNa kiye deva kI arcanA, upAsanA krtii| hariNagameSI deva usakI bhakti tathA pUjA se prasanna huaa| usane socA-sulasA ke isa kaSTa kA nivAraNa kruuN| apane viziSTa jJAna se use jJAta haA, kaMsa ne devakI ke nava jAta zizuoM kI hatyA karane kA nizcaya kiyA hai| taba usane sulasA kA du:kha miTAne hetu use vacana diyA ki vaha usake mRta zizuoM ko jIvita zizuoM meM badala degaa| zizuoM kI adalA-badalI sulasA kA bhaddilapura ke nAga gAthApati ke sAtha vivAha ho gyaa| deva apane divya ___ 2010_05 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 prabhAva se sulasA ko tathA devakI ko eka hI samaya RtumatI karatA / jaba donoM prasava karatIM to vaha gupta rUpa meM zizuoM ko badala detA / devakI ke jIvita zizu ko uThAkara sulasA ke pAsa pahu~cA detA aura sulasA ke mRta zizu ko devakI ke yahA~ rakha detA / kaMsa ko 'krUratA isa prakAra devakI ke jIvita putra sulasA ke aMka meM hote aura sulasA ke mRta putra devakI ke yahA~ pahu~ce kramazaH kaMsa kI krUratA ke zikAra hote / jyoM hI kaMsa ko patA calatA, prasava huA hai, vaha zizu ko chIna letA aura zilA para pachAr3a DAlatA, samajhatA zizu mara gayA, jabaki vastutaH zizu marA huA hI hotA / chaH zizuoM ke janma taka yaha krama calatA rahA / mRtavatsA sulasA kA ghara devakI kI kokha se utpanna anIkayazA anantasena, ajitasena, nihitAri, devayazA tathA zatrusena - ina chaH putroM kI kilakAriyoM, krIr3AoM se guMjita rahatA / devakI putroM ko janma dekara bhI apane mRtavatsA mAnatI, vyathita rahatI / devakI kA svapna eka rAta ko devakI ne svapna dekhA / use siMha, agni, hAthI, dhvajA, vimAna tathA kamaloM se paripUrNa sarovara dRSTigocara huaa| usI samaya mahAzukra nAmaka svarga se muni gaMgadatta kA jIva apanA devAyuSya pUrNakara usake garbha meM AyA / garbha kramazaH vRddhi pAne lagA / kRSNa kA janma bhAdrapura mAsa ke kRSNa pakSa kI aSTamI thI / AdhI rAta kA samaya thA / devakI ne eka putra ko janma diyA / nava jAta zizu zyAma dyutimaya thA / usakA mukha divya AbhA se Alokita thaa| jisa samaya zizu kA janma huA, rakSArtha sannikaTavartI devoM ne prahariyoM ko nidrA-nimagna kara diyaa| devakI ne apane pati vasudeva ko bulAyA aura usase kahA - " svAmin ! mere chaH putroM kI kaMsa ne hatyA kara dI hai| aba kisI taraha isa sAtaveM putra kI to rakSA kreN|" vasudeva ne nirAzApUrNa svara meM kahA- - "priye ! maiM vacana baddha hU~ / mujhe bhI atyadhika duHkha hai, kintu, kyA karU~ ? 1 'devakI medhAvinI thI / usakI buddhi mphurita huii| usane kahA - "svAmin ! sAdhu ke sAtha sAdhutA kA aura mAyAvI - chalI, kapaTI ke sAtha mAyApUrNa vyavahAra karanA nIti-saMgata hai / jaba kaMsa Apake zizuoM kI hatyA kA durabhipreta lie chala kala kara sakatA hai to eka putra ko bacAne ke lie kyA Apa vaisA nahIM kara sakate ? kaMsa ne adhama uddezya se vaisA kiyA, Apa to uttama uddezya se vaisA karate haiM / "" vasudeva devakI ke kathana para gaMbhIratA se cintana karane lgaa| use cintA nimagna dekhakara devakI kI AkulatA bar3hI / vaha kahane lagI- "prANezvara yaha cintana- vimarza kA samaya nahIM hai / eka prANI ke rakSaNa hetu yadi Apa mAyA kA avalambana kareM to merI dRSTi meM na vaha anucita aura na anIti ho / zIghratA kiijie| hamAre bhAgya se praharI nIMda meM soye par3e haiN| samaya kA lAbha liijie| bItA huA samaya phira nahIM AtA / nikala jaaie|" Apa zizu ko lekara 2010_05 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 511 vasudeva devakI ke vicAra se sahamata huA, para, vaha bolA-"devakI ! tuma ThIka kahatI ho| zizu kI rakSA hetu mujhe aisA karanA hI cAhie, para, tumhI batAo, isa AdhI rAta ke samaya maiM zizu ko lekara kahA~ jAU~?" devakI-"svAmin ! pAsa hI meM ve daza gokula haiM, jo mere pitA ne vivAha-saMskAra ke samaya Apako bheMTa kie the| unakA adhipati nanda ApakA sevaka hai / usake pAsa isa bacce ko chor3a aaie|" kRSNa nanda ke ghara vasudeva ne navajAta zizu ko goda meM liyaa| mUsaladhAra varSA ho rahI thii| aMdherI rAta thii| vasudeva himmata kara nikala pdd'aa| zizU puNyAtmA jIva thA; ata: sannikaTavartI devoM ne usa para chatra tAna diyaa| vAsudeva kA avataraNa jAna phUloM kI varSA kI tathA ATha dIpakoM dvArA mArga ko prakAzamaya bnaayaa| yoM vasudeva kisI bhI kaThinAI aura asuvidhA ke binA nagara ke daravAje ke pAsa gyaa| bhayAvaha andhakArapUrNa rajanI meM dIpakoM ke Aloka se vibhAsita mArga para eka puruSa ko Age bar3hate dekhakara paMjara-baddha rAjA ugrasena vismita ho uThA / sahasA usake muMha se nikalA- yaha kauna hai ? kyA hai ?" . vasudeva ne apanI goda meM chipAe zizu ko dikhalAte hue kahA ... "yaha kaMsa kA vinAzaka hai, zatru hai / Apa isa tathya ko sarvathA gopanIya rkhie|" ugrasena ne vasudeva ke kathana kI svIkRti meM apanA mastaka hilA diyaa| vasudeva kI sahAyatA hetu jo deva sAtha cala rahe the, unhoMne nagara-dvAra udghATita kara diyA, kevala utanA-sA, jisase vasudeva AsAnI se bAhara nikala ske| vasudeva bAhara nikalA, nanda ke ghara phuNcaa| use sArI sthiti se avagata kraayaa| pAlana-poSaNa hetu putra ko use sauNpaa| sArI sthiti atyanta gopanIya rakhane kI hidAyata kii| nanda ne zizu ko liyaa| apanI nava-prasUtA kanyA ko apanI patnI yazodA kI goda se uThAyA, usake sthAna para devakI ke putra ko sulA diyaa| kanyA vasudeva ko sauMpa dii| vasudeva-"nanda ! tumhArA yaha upakAra kabhI bhUla nahIM skuuNgaa|" nanda-"apane svAmI ke putra ke prANoM kI rakSA karanA merA apanA karttavya hai / isameM upakAra jaisI koI bAta nahIM haiN| . kanyA ko apanI goda meM chipAe vasudeva vApasa apane sthAna para lauTa aayaa| devakI ke kakSa meM gayA / use kanyA dI / svayaM usa kakSa se nikala aayaa| itane meM paharedAroM kI nidrA bhagna huI / devakI ne kyA prasUta kiyA hai, yaha jAnane ve bhItara aaye| unhoMne dekhA-devakI kI bagala meM eka nava prasUtA kanyA leTI hai| prahariyoM ne use uThAyA aura kaMsa ko lA sauNpaa| kaMsa ne dekhA-sAtavA~ prasava kanyA ke rUpa meM huA hai| usane mana-hI-mana vicArA, muni kI bhaviSya-vANI kharI nahIM utrii| yaha becArI kanyA merA kyA bigAr3a kara pAyegI? ise mArane se kyA lAbha hogA ! yaha soca usane kanyA kI nAka kATa ddaalii| use vApasa devakI ko sauMpa diyaa| ughara gokula meM vasudeva-devakI kA putra bar3hane lgaa| usakI deha zyAma A mAmaya thii| ____ 2010_05 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa 3 isalie vaha kRSNa ke nAma se vizruta huA / devagaNa gupta rUpa se usakI sAra-sambhAla karate rahe / devakI ke mana meM thA, usake chaH putra to mRta utpanna hue, so to gaye, kintu, vaha apane ekamAtra jIvita putra ko bhI nahIM dekha pAtI, kitanI hatabhAginI hai / vaha apane putra ko dekhane ke lie becaina ho uThI / usakA mAtR- hRdaya viraha vedanA se tilamilA utthaa| eka mahInA vyatIta ho gayA / usane apane pati vasudeva se apanI manaHsthiti nivedita karate hue kahA"svAmin ! maiM gokula jAnA cAhatI hU~ / vasudeva mAtR-hRdaya ke vAtsalya, vedanA aura pIr3A ko jAnatA thA / jisa mAM ne sAta zizuoM ko janma diyA, kintu, jo kisI ko ghar3I mara bhI apane aMka meM lekara pyAra-dulAra nahIM kara sakI, vaha mAM kitanI vyathA-vihvala hogI, yaha, kalpanA se bAhara nahIM thA / vasudeva ne kahA - "priye ! yadi tuma akasmAt gokula jAogI to kaMsa ke mana meM saMzaya utpanna hogA / " devakI - "kyA karUM, merA hRdaya apane putra ko dekhane ke lie atyanta snehAkula hai / " vasudeva - "jAne ke lie koI bahAnA soco, anyathA hamAre putra para vipatti AnA AzaMkita hai / ' 11 putra para vipatti Ane kI bAta sunate hI devakI ke roMgaTe khar3e ho gaye / vaha sahasA cintA- nimagna ho gii| eka ora putra ko dekhane kI tIvratama utkaNThA tathA dUsarI ora usa para koI vipatti na A jAe, yaha bhAvanA- bar3I kaThina sthiti thI / anta meM socate-socate vasudeva ne eka yukti DhUMDha nikAlI / usane kahA - "devakI ! tuma go- pUjA kA bahAnA banAo / tadartha gokula jAne kI yojanA bnaao| isase kaMsa ko sandeha nahIM hogA aura tumhArI AkAMkSA bhI pUrNa ho jAyegI / " devakI kA go-pUjA ke bahAne gokula- Agamana devakI ko apane pati kA sujhAva bar3A upayukta lgaa| vaha apanI aneka sakhiyoM tathA paricArikAoM ke sAtha go-pUjA ke miSa se gokula gaI / usane yazodA kI goda meM apane zyAma salone putra ko dekhA / usakA varNa camakIle nIlama jaisA thaa| usakI chAtI para zrIvatsa kA cihna thA - bAloM kA sundara, sukumAra ghUMghaTa thA, oNMkheM kamala ke samAna vikasita thIM, hAtha tathA paga zubha sUcaka cakrAMka se suzobhita the / putra ko dekhakara devakI kA hRdaya khuzI se khila uThA / vaha putra ko nirnimeSa nihAratI rahI / phira vApasa mathurA lauTa AI / devakI ko gokula jAte-Ate rahane kA yaha eka saMgata, upayukta upAya adhigata ho gayA / vaha pratimAsa go-pUjA ke miSa se gokula jAtI, dina bhara apane putra kA mukha nihAratI, harSita hotI, zAma ko vApasa ghara lauTa AtI / devakI ke go-pUjArtha jAte-Ate rahane kA yaha pariNAma huA, go-pUjA kA logoM meM pracalana ho gayA, vizeSataH mahilAoM meM / rAga-dveSa-janita, krodha - janita zatrutA kI granthi bar3I durvaha hotI hai / janma-janmAntara taka vaha calatI hai, vaMzAnuvaMza calatI hai / 2010_05 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 513 pUtanA ko duzceSTA : samApti sUrpaka nAmaka vidyAdhara thA / vaha divastilaka nagara ke vidyAdhara-rAjA trizikhara kA putra thA / vasudeva ne vi zikhara kA yuddha meM vadha kiyA thaa| isa kAraNa sUrpaka ke mana meM vasudeva ke prati tIvra zatrubhAva thaa| sUrpaka kI putriyA~ zakuni aura pUtanA vasudeva se apane pitAmaha ke vadha kA pratizodha lenA cAhatI thIM, para, vasudeva kA kucha ahita karane meM, burA-bigAr3a karane meM ve akSama thIM; ata: unhoMne vasUdeva ke putra kRSNa kI hatyA karane kA gokUla meM aaiiN| anukala avasara kI Toha meM rahane lgiiN| eka dina unheM vaisA avasara prApta ho gyaa| nanda aura yazodA kArya-vaza ghara se bAhara gaye hae the| kRSNa ghara ke eka prakoSTha meM apane choTe se bichaune para soyA thA, kilakAriyA~ lagA rahA thaa| zakuni aura pUtanA vahA~ giiN| ve kRSNa ko usa prakoSTha se prAMgaNa meM nikAla laaiiN| zakuni kahIM se eka gAr3I ghasITakara vahA~ le aaii| gADI kA cakkA kRSNa kI chAtI para rakhakara jora se dabAne lgii| kRSNa ko bhayadruta banAne hetu vaha cakke ko dabAne ke sAtha-sAtha apane mukha se bhayaMkara AvAjeM bhI nikAlane lgiiN| usane kRSNa kI jAna lene kA pUrA prayatna kiyA, kintu, vaha asaphala rhii| pUtanA ne eka aura yukti soca rakhI thii| usane apane stanoM para viSa kA lepa kara rakhA thaa| usane apane stana kRSNa ke muMha meM de diye, para, kRSNa para viSa kA koI prabhAva nahIM huaa| donoM vidyAdhAriyA~ kRSNa ke prANa lene ko apanI ora se pUrI duzceSTA kara rahI thIM, itane meM vAsudeva ke rakSaka deva vahA~ Aye aura unhoMne una donoM vidyAdhAriyoM ko ThikAne lagA diyA / vidyAdharI zakuni dvArA lAI gaI gAr3I ko tor3a ddaalaa| zrIkRSNa ko vApasa usake prakoSTha meM pahuMcA diyaa| nanda bAhara se aayaa| AMgana meM jo dRzya dekhA to stabdha ho gayA-gAr3I TUTI par3I thii| nanda socane lagA-usakI anupasthiti meM yaha kaise ghaTita huaa| usakA hRdaya bhaya se dhar3akane lgaa| vaha bhItara gyaa| kRSNa ko khojane lgaa| kRSNa apanI choTI-sI zayyA meM bar3e ArAma se soyA thaa| nanda ne er3I se coTI taka usako dekhA, kahIM koI coTa to nahIM lgii| usane kRSNa ko sarvathA surakSita paayaa| vaha Azvasta huaa| putra ko godI meM utthaayaa| bAhara nikalA, apane bhRtyoM ko AvAja dii| mRtya aaye| usane prAMgaNa kI ora saMketa karate hue unase kahA - "tuma kahA~ the? yaha saba kyA huA ? kisane kiyA?" sArI sthiti dekhakara bhRtya hataprabha raha gaye / unake muMha se koI zabda nahIM niklaa| nanda bolA-"merA bhAgya hI kucha aisA thA ki merA beTA baca gayA / anyathA na jAne kyA aghaTanIya ghaTita ho jAtA / eka gopa ne apane adhipati nanda se kahA -- "svAmin ! ApakA putra bar3A zaktizAlI hai| isane hI ina donoM ke prANa hara liye haiM, gAr3I ko tor3a DAlA hai|" ___ nanda AzcaryAnvita thA / sasneha, sollAsa putra kA mukha nihAra rahA thA, itane meM yazodA AI / jo kucha dekhA, usase vaha ghabarA gaI / usakA dila dhar3akane lgaa| putra kI deha para hAtha pheraa| use akSata, aprati hata pAkara santuSTa huI / nanda ne yazodA se kahA-"jo bhISaNa upadrava huA, usase hamAre bhAgya ne hameM bacA 2010_05 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 liyA, anyathA hamAre lie to pralaya hI ho jaataa| Aja se kRSNa ko kabhI, kahIM ekAkI nahIM chor3anA hai, yaha dhyAna rahe / yazodA dvArA vizeSa dekhabhAla yazodA usa dina se kRSNa ko hara ghar3I apane pAsa rakhane lagI / bAlaka kI raga-raga meM caMcalatA hotI hai / vaha eka sthAna para kaise Tika sake / kRSNa cupacApa ghuTanoM ke bala cala par3atA, idhara-udhara nikala jAtA / mAtA kA jyoMhI usa ora dhyAna jAtA, vaha daur3akara usake pIche jAtI aura use pakar3a kara vApasa lAtI / kRSNa ke naTakhaTapana se yazodA parezAna ho gii| usane eka upAya nikAlA / eka lambI rassI lii| usakA eka kinArA kRSNa kI kamara se bA~dhA aura eka Ukhala se bA~dhA / yazodA ne socA - kRSNa ghuTanoM ke bala thor3A-bahuta idharaudhara ghUmatA rahegA, Ukhala ke sAtha ba~dhe hone se dUra nahIM jA pAyegA / yazodA kRSNa ko aisI sthiti meM chor3a kAryavaza bAhara pAsa-par3osa meM calI jAtI / yamalArjuna jaisA Upara ullekha huA hai, vidyAdhara sUrpaka kI donoM putriyA~, jo kRSNa ko prANa harane gokula AIM, mArI ho gaI, aba usakA putra apane pitAmaha kA pratizodha lene vahA~ AyA / usane apane ko yamala tathA arjuna -- do vRkSoM ke rUpa meM parivartita kiyA / kRSNa ke ghara ke sammukha Asthita huA / vRkSoM kI zAkhAe~ hilane lgiiN| pattoM kI marmara dhvani sunAI par3ane lagI / aura bhI taraha-taraha kI mohaka ceSTAoM dvArA vaha vRkSa dvaya ke rUpa meM vidyamAna vidyAdhara sUrpaka kA putra kRSNa ko lubhAne kA, AkRSTa karane kA prayatna karane lagA / bAlaka to sahaja hI kutUhala priya, jijJAsApriya, vinodapriya hotA hI hai / vRkSoM kI nAnA ceSTAe~ dekha kRSNa ghuTanoM ke bala calatA huA, reMgatA huA vRkSoM kI ora bar3hane lagA, rassI ba~dhA Ukhala pIche-pIche ghisaTane lagA / madhya pahu~cA, vRkSa apane-apane sthAna vidyAdhara kA lakSya kRSNa ko donoM meM yoM Age bar3hatA huA zizu jyoMhI donoM vRkSoM ke se calita hue, paraspara samIpa Ane lage / aisA karane vRkSoM ke bIca pha~sAkara masala DAlanA, pIMcakara usake prANa hara lenA thaa| kRSNa una donoM vRkSoM ke bIca meM isa prakAra A gayA thA, jaise cakkI ke do pAToM ke bIca A jAtA hai / anAja kA dAnA zrIkRSNa kI rakSA meM avasthita deva zIghra hI jAgarUka hue| unhone una donoM vRkSoM ko jar3a se ukhAr3a DAlA / vRkSa dhar3Ama se dharAzAyI ho gaye AsapAsa ke gopoM ko jaba vRkSoM ke girane kI sunAI dI to ve vahA~ phaurana daur3e Aye / yazodA kA bhI udhara dhyAna gayA / tatkSaNa AI / putra ko vRkSoM ke bIca dekhaa| usane jhaTa use goda meM uThAyA, chAtI se lagA liyA / vaha pyAra se bAra-bAra usakA mukha cUmane lgii| use baDA pazcAtApa thA ki usakI tanika sI asAvadhAnI se usake putra ke prANa saMkaTa meM par3a gaye the / kRSNa kI kamara meM jaba rassI ba~dhI dekhI to sabhI use dAmodara ke nAma se saMbodhita karane lge| sabhI ko yaha vizvAsa ho gayA ki zrI kRSNa ati balI hai / yasodA ne nizcaya kiyA, aba vaha kSaNa bhara ke lie bhI apane putra ko A~khoM se 2010_05 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 515 aula nahIM hone degii| vaha isa bAta kA pUrA dhyAna rakhatI / kRSNa bhI usake pAsa-pAsa rahatA / kabhI-kabhI kRSNa AMgana meM daur3ane lagatA / yazodA use pakar3ane kA upakrama karatI / yazodA dahI mathatI makkhana nikAlatI to kRSNa bilovana se makkhana lekara khA jAtA / snehasaMpRkta - hRdayA mA~ yazodA use kucha nahIM kahatI / yazodA kabhI pAsa-par3osa meM jAtI to uMgalI pakar3A kara vaha use apane sAtha le jAtI / kabhI svayaM mAM ke pIche-pIche cala par3atA / isa prakAra mAtA yazodA putra kI vividha bAla-bAlikAoM kA Ananda letI / vAsudeva ke pAsa gokula meM hue upadravoM ke samAcAra pahuMcate rahe / vaha apane putra kRSNa kI rakSA ke lie cintita ho utthaa| vaha socane lagA- maiMne apane putra ko chipAyA, yaha ThIka huA, kintu usake camatkArika kAryoM se yaha rahasya prakaTa ho jAne kA khatarA utpanna ho gayA hai; ataH usakI rakSA kI samucati vyavasthA kI jAnI cAhie / balarAma gokula meM prastuta viSaya para bahuta kucha cintana-manana kara vasudeva ne zauryapura se rohiNI sahita balarAma mathurA bhejA / mAtA putra donoM - rohiNI aura balarAma Aye / vasudeva ne balarAma ko ekAnta meM le jAkara gupta rUpa meM una sabhI ghaTanAoM se avagata karAyA, jo idhara ghaTita huI thIM aura usase vizeSa rUpa se kahA - 'putra ! kRSNa devakI kA sAtavA~ putra hai, tumhArA anuja hai / usakA jIvana khatare meM hai / usakI rakSA kA uttaradAyitva maiM tumhe sauMpatA hU~ / tumheM gokula jAnA hai, usakI dekharekha aura paravariza meM lagA rahanA hai / balarAma ne pitA kA Adeza sAdara zirodhArya kiyA aura bar3e vinayapUrNa zabdoM meM utara diyA - tAta ! Apa anuja kRSNa kI ora se sarvathA nizcinta raheM / maiM prANapaNa se usakI rakSA kruuNgaa| mere rahate mAM devakI kI goda kadApi rikta nahIM hogI / pitA ne sasneha apane putra ke mastaka para hAtha pherA, use AzIrvAda diyA / vasudeva ko vizvAsa ho gayA, aba kRSNa kA koI kucha nahIM bigAr3a pAyegA / saMyogavaza itane meM hI nanda aura yazodA bhI vahA~ A gaye / vasudeva ne balarAma ko sauMpate hue kahA- "yaha merA putra hai / ise apane sAtha gokula le jAo, apane putra ke sadRza samajho / " nanda ne vasudeva kI AjJA saharSa zirodhArya kI / vaha yazodA aura balarAma ke sAtha gokula calA gayA / balarAma apane anuja kRSNa ke sAtha saharSa rahane lagA / kRSNa jyoM-jyoM bar3A huA, balarAma use vividha prakAra kI yuddha-kalAoM kA zikSaNa dene lagA / balarAma ke zikSaNa evaM sAhacarya meM kRSNa zanaiH-zanaiH dhanurvidyA meM, anyAnya yuddha - vidyAoM meM niSNAta ho gayA / kRSNa kI utkRSTa zakti, buti suSamA kRSNa kI daihika zakti khUba bar3hI / kabhI-kabhI vaha baila ki pU~cha pakar3a letA to baila eka Daga bhI Age nahIM bar3ha pAtA / balarAma apane anuja kI vipula zakti dekhakara bar3A harSita hotA / zakti ke sAtha-sAtha kRSNa kI daihika dyuti, kAnti evaM rUpa - suSamA meM aparisIma vRddhi huI / vaha gokula meM apratima saundarya-zAlI tarUNa ke rUpa meM suprazasta huA / 2010_05 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 gopiyoM ke sAtha rAsa-lIlA gokula kI gopiyA~ kRSNa kI ora bar3I AkRSTa rhtiiN| kRSNa se milane meM, AlApasaMlApa karane meM unheM bar3A sukha miltaa| ve kRSNa ko apane madhya rakha nRtya, gIta Adi Ayojita karatIM, rAsa racAtIM / vaMzI-vAdana meM kRSNa ko ad bhuta kauzala prApta thaa| usa dvArA vAdita vaMzI kA svara sunakara AbAlavRddha vimugdha ho uThate / kRSNa gokula meM sarva priya ho gyaa| gopiyA~ use gale kA hAra samajhatIM, gopa-bAlaka, gopa-tarUNa use apanA adhinAyaka mAnate, nanda aura yazodA use apanI A~khoM kA tArA samajhate / na kevala nara-nAriyA~ varan dhanae taka kRSNa ko bahuta pyAra krtiiN| jaba-jaba vaha vaMzI bajAtA, gAyeM raMbhAtI huI daur3I AtIM / yaha thA usakA vAdana-vaiziSTya, bhAva-saukumArya-samanvita adbhuta dhvani-mAdhurya kA prastutIkaraNa / nimitajJa dvArA gaNanA : zatru gokula meM kaMsa eka dina ghUmatA huA akasmAt devakI ke pAsa pahuMca gyaa| usane usa kRttanAsA-nakaTI bAlikA ko dekhA, vasudeva devakI kI putrI samajhakara janmate hI jisakI usane nAka kATa DAlI thii| use sahasA muni kI vaha bhaviSya vANI smaraNa ho AI ki devakI kI sAtavIM santAna dvArA usakI mRtyu hogii| usane maviSya-draSTA nimittajJa ko bulavAyA tathA apane mana kI zaMkA ke lie usase pUchA-nimitajJa ! devakI sAtaveM garbha-sAtavIM santAna dvArA merI mRtyu hogI, kyA yaha satya hai ?" nimittajJa-"nirAkAkSa, tyAgI, saMyamI zramaNoM ke vacana kabhI asatya nahIM hote|" kaMsa-"devakI kI sAtavIM santAna vaha kRttanAsA bAlikA kyA merA saMhAra karegI ?" nimittajJa -"rAjan ! Apa bhUlate haiM, vaha kRttanAsA bAlikA devakI kI sAtavIM santAna nahIM hai|" kaMsa-"tuma yaha kaise jAnate ho?" nimittajJa-"apane nimitta-jJAna-graha-gaNanA Adi ke AdhAra para / " kaMsa-"aura bhI kucha kho|" nimittajJa - "svAmin ! usa kRtta-nAsA bAlikA ke lakSaNa, cihna Adi vasudevadevakI se bilakula nahIM milte|" kaMsa-"jyotivid ! apane nimitta-jJAna ke anusAra devakI ke sAtaveM garbha ke sambandha meM kucha vizeSa kho|" nimittajJa-'devakI kI sAtavIM santAna jIvita hai aura kahIM Asa-pAsa hI usakA lAlana-pAlana ho rahA hai|" mauta kA bhaya sarvAdhika kaSTakara hotA hai| kaMsa cintAkula ho gayA / vaha apane zatru ko vinaSTa karane kI mana-hI-mana kalpanA karane lagA, yojanA gar3hane lgaa| usane jyotivid se kahA- "apane jJAna dvArA gaveSaNA karo, jJAta karo aura mujhe jJApita karo, vaha kahA~ nimitta jJa ne gaNanA kI aura batalAyA-"rAjan ! muni kI bhaviSya-vANI akATya hai| ApakA zatru gokula meM abhivadhita ho rahA hai, pAlita-poSita ho rahA hai|" kaMsa-nimittajJa ! yaha bhI batalAo, usakI pahacAna kyA hai ?" nimittajJa -"rAjan ! yadi Apa parIkSA karanA cAhate haiM to apane ariSTa nAmaka vipulazakti sampanna vRSabha, kezI nAmaka ati capala, sphUrta, sabala azva, durdAnta khara aura ____ 2010_05 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 517 meSa ko vRndAvana meM khule chor3a dIjie / jo inakA vadha kara de, samajhie usake hAthoM Apa kI mauta hai| isake atirikta yaha jAna lIjie, vaha ApakA zatru kAliya nAmaka nAga kA damana karegA / usake dvArA padmottara evaM caMpaka nAmaka hAthI nihata hoNge| vaha puruSa eka dina Apake prANa le legA / " jyotirvid kI bAta sunakara kaMsa bhIti ke sAtha-sAtha atyanta sAvadhAnI tathA jAgarUkatA baratane kI mudrA meM A gyaa| usane ariSTa vRSabha, kezI azva, durdAnta khara aura meSa ko vRndAvana meM unmukta chur3avA diyA / kaMsa ke yahA~ muSTika tathA cANUra nAmaka do bar3e zaktizAlI, bhImakAya malla the / kaMsa ne unako AjJApita kiyA- "malla-vidyA ke abhyAsa meM nirantara lage raho, zakti bar3hAte raho, malla-yuddha ke lie tatpara raho, eka aisA hI jabardasta prasaMga banane ko hai / " rAjA kI AjJA ke anusAra donoM malla abhyAsa aura zakti bar3hAne meM laga gaye / kaMsa kI yojanA ke anusAra vRSabha, azva, khara tathA meSa - cAroM durdAnta, durdharSa, duSTa pazuoM ne vRndAvana meM utpAta macAnA prAraMbha kara diyA / usase sabhI vrajavAsI bar3e duHkhita hue / ariSTa vRSabha to mAno gopAlakoM aura gAya-bailoM ke lie sAkSAt kAla hI thA / vraja ke gopa, gopiyA~, anyAnya nara-nArI sabhI ghabarA gaye / unhoMne balarAma tathA kRSNa se pukAra kI - "isa vRSabha ke utpAta se hamArI, godhana kI rakSA kareM ? " kRSNa ne vRSabha kI ora dekhaa| usake sAmane huMkAra kiyA / atyanta krodhAviSTa hokara nathune phuMkAratA huA vRSabha kRSNa ke samIpa pahu~ca gayA / vaha kRSNa ko pachAr3ane hetu apane sIMga kucha nIce kara vAra karane ko udyata huaa| itane meM kRSNa ne usake sIMga kasakara pakar3a liye / atyanta vegavAhinI saritA kI gati jaise parvata se ruka jAtI hai, usI prakAra usa vRSabha kI sArI gati, tvarA niruddha ho gii| vRSabha ne kucha pIche haTakara kRSNa ke Takkara mAranA cAhA, para, kRSNa kI majabUta pakar3a se vaha chUTa nahIM sakA / kRSNa ne usakI gardana ko nIce kI ora jora se jhaTakA diyaa| usake pichale paira jamIna se Upara uTha gaye, agale ghuTane Age Tika gaye / usane dama tor3a diyA / sabhI gopa, gvAla-bAla, nara-nArI ariSTa vRSabha kI mRtyu se bahuta prasanna hue, kRSNa ke zaurya evaM parAkrama kI prazaMsA karane lage / kezI nAmaka azva ne bhI, jo durdama zaktizAlI aura vegavAn thA, vraja meM Udhama macAya' / manuSya aura gAyeM --- saba bhayAkrAnta ho uThe / kRSNa ne usako llkaaraa| vaha kRSNa ko rauMda DAlane hetu jhpttaa| kRSNa ne apanA vajra-sadRza hAtha usake muMha meM DAla diyA / usakA sAMsa ruka gayA aura vaha dama ghuTakara mara gayA / isI prakAra jaba khara meSa utpAta macAne lage, usane unakA bhI prANAnta kara DAlA / isa prakAra gokula meM phaile upadrava zAnta ho gaye / ugrasena kI putrI, kaMsa kI bahina satyabhAmA devAMganA sadRza rUpavatI thI / kaMsa ne yaha ghoSita karavAyA ki usake yahAM vidyamAna zArGga dhanuSa ko jo car3hA degA, usake sAtha satyabhAmA kA pANigrahaNa kiyA jAyegA / satya mAmA : svayaMvara satyabhAmA ke saundarya ko prazasti sarvatra vyApta thI / use pAne kI lipsA liye aneka rAjA, rAjaputra Adi mathurA meM Aye, para, zAGga dhanuSa ko koI bhI car3hA nahIM sakA / 2010_05 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 jaisA ki pUrva-vaNita hai, vasudeva ke aneka vivAha hue the| usakI eka patnI kA nAma madanavegA thaa| usase usake jo putra utpanna huA, usakA nAma anAdhRSTi thA / vaha apane mUla paitRka nagara zauryapura meM nivAsa karatA thaa| vaha bhI satyabhAmA kI ora AkRSTa thaa| satyabhAmA ko pAne kI utkaNThA liye vaha mathurA kI ora ravAnA huaa| calatA-calatA gokula phuNcaa| rAtri vizrAma hetu vaha nanda ke ghara rukaa| vahA~ usane kRSNa ke cAmatkArika kAryoM ke sambandha meM sunA / usane mathurA kA mArga batAne hetu kRSNa ko sAtha liyA, apane ratha meM biThA liyaa| gokula se mathurA jAne vAlA mArga bahuta saMkar3A thaa| mArga ke donoM ora per3a the| ratha unase bhir3atA-bhir3atA aTaka-aTaka kara nikala rahA thaa| Age baragada kA eka vizAla vRkSa aayaa| usameM ratha kA cakkA aTaka gyaa| ratha Age nahIM nikala skaa| anAdhRSTi ne bahuta prayAsa kiyA, kintu, vaha niSphala huaa| anta meM vaha ratha se nIce utarA aura vRkSa ko ukhAr3ane kA prayatna karane lgaa| vaha koI sAdhAraNa per3a nahIM thA / vahuta bhArI aura sthira thaa| ukhAr3ane meM bharapUra jora lagAte anAdhaSTi pasIne se tara ho gayA, para, per3a ukhaDa nahIM skaa| vaha hatAza ho gyaa| yaha dekhakara kRSNa ratha se nIce utarA / anAyAsa hI vRkSa ko ukhAr3a DAlA aura use eka tarapha pheMka diyaa| anAdhRSTi kRSNa kA parAkrama dekhakara atyanta prasanna huA, snehAviSTa ho, use gale lgaayaa| baragada ke TUTa jAne se rAstA sApha ho gyaa| ve Age baDhe, mathurA pahu~ce, sIdhe usa sabhA-maMDapa meM cale gaye, jahA~ zArga-dhanuSa thaa| sabhA-maMDapa ke madhya meM dhanuSa sannihita thaa| pAsa hI maMca para sarvAMgasundarI rAjakumArI satyabhAmA sabhAsIna thii| usane kRSNa kI ora dekhA / usake tejasvI, prabhAvika, utkRSTa vyaktitva se vaha bahuta prabhAvita huI / mana-hI-mana pati ke rUpa meM usakA varaNa kara liyaa| maMDapa meM aneka rAjA upasthita the| anAdha STi dhanuSa kI ora calA / vaha dhanuSa ke pAsa pahu~cA hI nahIM thA ki mArga meM paira phisala jAne se gira pdd'aa| usake gale kA hAra TUTa gayA, mukuTa bhagna ho gayA, kAnoM ke kuMDala nIce gira gye| usakI durgati dekha sabhI khilakhilAkara haMsa pdd'e| anAdhRSTi bar3A lajjita huA, kSubdha huaa| kRSNa ne jaba isa upahasanIya sthiti ko dekhA to vaha use saha nahIM sakA usane tatkSaNa puSpamAlA kI jyoM zAGga dhanuSa ko uThA liyA, usa para pratyaMcA car3hA dii| sabhI rAjA vismita ho uThe / satyabhAmA kI manaH kAmanA pUrNa huii| anAdhRSTi aura kRSNa saba ko AzcaryAnvita chor3akara vahA~ se uTha cale / ve vasudeva ke nivAsa sthAna para phuNce| anAdhRSTi ne kRSNa ko bAhara hI ratha para chor3A aura svayaM bhItara gayA / apane pitA vasudeva se bolA-tAta ! jisa zAGga dhanuSa ko dUsare rAjA sparza bhI nahIM kara sake, maiMne use car3hA diyA hai| kaMsa kA bhaya vasudeva ne jyoM hI yaha sunA, usase kahA - "tuma jaldI se jaldI mathurA chor3akara cale jaao| yadi kaMsa ko yaha jJAta ho gayA to vaha mAre binA nahIM chodd'egaa| anAdhRSTi yaha sunakara bhaya se kA~pa gyaa| vaha ulaTe paira vApasa lauTA, ratha para ArUDha 2010_05 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 516 huA tathA kRSNa ko sAtha lie gokula kI ora ravAnA ho gayA / kRSNa ko gokula meM chor3akara vaha vahAM se vidA le zauryapura calA gayA / bAta phailate dera nahIM lagatI / sarvatra yaha pracAra ho gayA ki nanda ke putra ne zA dhanuSa ko car3hA diyA / jyoM hI yaha sunA, kaMsa ke prANa sUkha gaye / use bar3A viSAda huA / mahala - yuddha kA Ayojana sthiti aisI bana cukI thI ki pratyakSa rUpa meM kaMsa kucha kara nahIM sakatA thA, para, usane gupta rUpa meM kRSNa ko naSTa karane kI yojanA banAI / usane sarvatra ghoSaNA karavAI ki zArGgadhanuSa kA mahotsava Ayojita hogA, sAtha hI sAtha bAhu-yuddha kA bhI - malla yuddha kA bhI kAryakrama rhegaa| sabhI mallagaNa isa Ayojana meM bhAga leM / vasudeva samajha gayA ki kaMsa kI isa Ayojana ke pIche koI chalapUrNa, prapaMcapUrNa yojanA hai | usane apane sabhI bar3e bhAiyoM tathA akrUra Adi putroM ko gupta rUpa meM apanA saMdeza vAhaka bhejakara mathurA bulAyA / ve yathA samaya mathurA pahu~ce / kaMsa ne sabhI samAgata yAdavoM kA samucita Adara-satkAra kiyA / samAroha kA, malla-yuddha kA samAcAra vraja meM bhI prasUta huA / kRSNa ne apane bar3e bhAI balagama se kahA- "tAta ! hama bhI mathurA caleM, utsava dekheM / kRSNa kA vinata evaM zAlIna bhAva balarAma ne apane choTe bhAI kI bhAvanA ko hRdayaM garma kiyA / mathurA calanA svIkAra kiyA / usane yazodA ko nahAne ke lie jala taiyAra karane ko kahA / yazodA se pramAda ho gayA / usane balarAma kI bAta kI ora dhyAna nahIM diyA / balarAma ne kucha dera pratIkSA kI / jaba jala kI vyavasthA nahIM huI to usakA antaH sthita svAmi-bhAva jAgarita ho gayA / krodha se usakI tyoriyA~ car3ha gaI / vaha rUkhe svara meM bolA - " yazodA ! kyA tuma bhUla gaI ho, vAstava meM tuma eka dAsI ho / hamAre Adeza pAlana meM itanA vilamba kara rahI ho, aisA kyoM ? usake zrIkRSNa ne jyoM hI dAsI zabda sunA, use bahuta kaSTa huaa| vaha zabda bANa kI jyoM hRdaya meM cubha gayA / usakA mukha kumhalA gayA / yazodA bhI ekAeka avAk raha gaI / usako sapane meM bhI ummIda nahIM thI ki use kabhI ye zabda bhI sunane ko mila sakate haiN| apane putra ke samavayaska balarAma ke eka hI zabda se yazodA ke antaratama meM svAmi-sevakasambandha kA bhAva ubuddha ho gayA vAstava meM use yaha vismRta hI ho gayA thA ki kRSNa usake svAmI kA Atmaja hai / yazodA isa UhApoha meM mAno kho gaI / / balarAma ne kRSNa se kahA - "Ao, yamunA meM nahAne caleM / " kRSNa apane bar3e bhAI ke pIche pIche calane to lagA, para, usake mana meM utsAha nahIM thA / usakA hRdaya khinna thA / donoM bhAI yamunA taTa para pahu~ce / balarAma ne kRSNa kA udAsa ceharA dekhA to pUchA - "bhaiyA tuma khinna kyoM ho ?" kRSNa - "Apa merI mAM ko dAsI zabda dvArA sambodhita kareM, kyA maiM khinna nahIM hoUM ?" balarAma ne apane anuja kRSNa ko udAsInatA kA kAraNa samajha liyaa| usane kRSNa ko usake janma se lekara aba taka ke sAre vRttAnta se avagata kraayaa| usake pUrvotpanna cha: 2010_05 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 bhAiyoM ke kaMsa dvArA mAre jAne kI ghaTanA btlaaii| yaha saba sunakara kRSNa ke mana meM kaMsa ke prati bar3A krodha utpanna huaa| usane usakA vadha karane kI pratijJA kii| kRSNa ne balarAma se yaha bhI kahA--'yazodA ne mAM kI jyoM sneha ke sAtha merA lAlana-pAlana kiyA hai| mere mana meM usake prati vahI Adara hai| jo eka putra ke mana meM mAtA ke prati hotA hai / Apa bhaviSya meM use kabhI dAsI na kheN|" balarAma kRSNa ke vinata tathA zAlIna bhAva se prabhAvita huA aura bhaviSya meM kabhI vaisA na karanA svIkAra kiyaa| kAliya-damana ___ donoM bhAI snAna hetu yamunA meM praviSTa hue| vahA~ kAliya nAmaka eka atyanta jaharIlA nAga rahatA thaa| vaha kRSNa ko Dasane ke lie dauddaa| usa nAga ke phaNa meM maNi thii| usase jyoti nikala rahI thii| balarAma ne jaba jala ke bhItara jyoti dekhI to use sabhrama huaa| taba taka kAliya nAga atyanta tvarita gati se calatA huA kRSNa ke pAra pahu~ca gayA thaa| vaha Dasane kA upakrama kare, usase pUrva hI kRSNa ne kamalanAla ke sadRza use pakar3a liyA tathA krIr3A-hI-krIr3A meM use samApta kara diyaa| jaba nAga niSprANa ho gayA to kRSNa yamunA se bAhara nikala aayaa| yamunA ke taTa para gopoM aura gopiyo kI bhArI bhIr3a thii| kAliya nAga se sabhI sadA bhayabhIta rahate the| kRSNa dvArA usakA vadha kara diye jAne para sabako bar3A paritoSa huA, saba jayanAda karane lge| kRSNa-balarAma dvArA hAthiyoM kA vadha vahA~ se donoM bhAI mathurA kI ora ravAnA hue| kaMsa kI to pahale se hI kuTila yojanA thI, usane mathurA ke daravAje para padmottara tathA campaka nAmaka do madonmatta hAthI chor3a rakhe the, tAki balarAma aura kRSNa ke vahA~ Ate hI ve unheM rauMda DAleM, kucala DAleM, unake prANa hara leN| jyoM hI donoM bhAI daravAje ke nikaTa hAvatoM ne hAthiyoM ko una para AkramaNa karane ko prerita kiyaa| donoM matta gajarAja ciMghAr3ate hue unakI ora daudd'e| ve yamarAja jaise pratIta hote the / kRSNa ne jaba unheM dekhA to balarAma se kahA--"tAta ! kaMsa kI rAjadhAnI ke daravAje para yamarAja hamArA svAgata karane A rahe haiN|" balarAma ne musakarAte hue kahA---'hama bhI tatpara haiN| abhI unako yamapurI pahu~cA deNge|" ___ donoM hAthI bahuta nikaTa A gye| padmottara nAmaka hAthI kRSNa para tathA campaka nAmaka hAthI balarAma para AkramaNa karane ko utArU huaa| kRSNa apane sthAna se uchalA aura usane padmottara ke dA~ta bar3I majabUtI se pakar3a liye aura unheM khIMca kara ukhAr3a ddaalaa| usa para eka muSTikA kA prahAra kiyaa| vaha niSprANa hokara bhUmi para gira par3A / usI kI jyoM balarAma ne bhI campaka ke prANa le liye| donoM kI agAdha zakti ko dekhakara nAgarika vismita ho ge| loga paraspara carcA karane lage-"ariSTa vRSabha, kezI azva Adi kA saMhAra karane vAle ye hI nanda ke putra haiN|" donoM bhAI maNDapa meM phuNce| usake madhya malla-yuddha ke lie akhAr3A banA thA, jisake cAroM ora darzakoM ke baiThane hetu Asana lage the| aneka rAjA maNDapa meM apane-apane AsanoM 2010_05 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 521 para baiThe the / balagama ne kRSNa ko saMketa dvArA unakA paricaya karAyA / maNDapa meM eka ora samudravijaya Adi dazAhaM rAjA maJcAsIna the| balarAma ne kRSNa ko unheM iMgita dvArA batAyA / balagama aura kRSNa, vahA~ jo khAlI Asana par3e the, una para baiTha gaye / baiThate hI sabakI dRSTi kRSNa kI ora gaI / kRSNa ke garimAmaya, Urjasvala vyaktitva ne sahaja hI sabako apanI ora AkRSTa kara liyaa| sabake mana jijJAsotsuka ho uThe ki deva sadRza yaha kauna puruSa hai ? mathurAdhipati kaMza ne AjJA dI - " malla yuddha zurU kiyA jAe / ' aneka malla akhAr3e meM utara Aye aura kramazaH kuztI karane lage / una dvArA prayukta kuztI ke anUThe anUThe dA~va-peca dekhakara darzakavRnda atyadhika prasannatA kA anubhava karate the / kabhI eka malla dUsare ko paTakakara usake Upara dikhAI detA to dUsare hI kSaNa vaha nIce dIkhatA / isameM aneka malla vijayI hue aura aneka parAjita hue / vijetA malloM kI darzakoM ne prazaMsA kI, parAjita bhartsanA pAte hI haiM / yaha krama samApta huA / pratiyogitA meM sammilita malla vahA~ se cale gaye / akhAr3A khAlI ho gayA / taba rAjA kaMsa ne apane paramazaktizAlI, mahAkAya malla cANUra ko kuztI ke lie prerita kiyA / vaha akhAr3e meM utarA aura tAla ThoMka kara cunautI dene lagA - "m "mujhase kuztI lar3ane ke lie koI puruSa, jo apane ko samartha tathA sazakta mAnatA ho, akhAr3e meM aae|" kRSNa dvArA cANUra kA vadha cANUra kI deha parvata kI jyoM vizAla thI / use dekhate hI mana bhaya se kA~pa uThatA thaa| usakI cunautI ko sunakara samagra maNDapa meM niHstabdhatA chA gii| kisI kI yaha himmata nahIM huI ki usakI cunautI ko svIkAra kare / cANUra dUsarI bAra phira garajA "hai koI upasthita pariSad meM aisA vIra, jo merI cunautI jhela sake / " kisI ora se koI uttara nahIM AyA / saba cupacApa baiThe rahe / cANUra darpoddhata ho gayA / usane ahaMkArapUrNa zabdoM meM kahA- "maiM to samajhatA thA, isa pariSad meM koI parAkramI, vIra puruSa hogA hI, para, yahA~ to mujhe sabhI bhIru aura durbala pratIta hote haiM / " kRSNa cANUra kI darpokti nahIM saha skaa| vaha siMha kI jyoM akhAr3e meM kUdA aura tAla ThoMkakara cANUra ke sAmane khar3A ho gayA / darzakavRnda kI ora se AvAja AI- - "malla cANUra avasthA aura zakti - donoM meM bahuta bar3hA car3hA hai / yaha pezAvara pahalavAna hai / bahuta krUra aura kaThora hai / isake sAtha eka sukumAra bAlaka kA mukAbalA ucita nahIM hai yaha nahIM honA cAhie / " kaMsa krodhAviSTa ho gayA / vaha bolA cunautI jhelakara akhAr3e meM kyoM kUdA ? " / " yadi yaha sukumAra bAlaka hai, to cANUra kI darzakavRnda tilamilA uThe / unakI ora se phira AvAja AI- ---"yaha eka aisA malla yuddha hai, jisameM kisI bhI prakAra se samAnatA nahIM hai / samAnatAyukta pratidvandviyoM meM hI pratidvandvitA, mallayuddha honA saMgata hotA hai / " kaMsa sabako zAnta karane lagA aura bolA - " darzakavRnda ! maiM mAnatA hU~, Apa logoM kA kahanA sahI hai, kintu, mallayuddha kA - kuztI kA yaha niyama hai, jo pratidvandvI malla apanI 2010_05 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 icchA se akhAr3e meM utara Ate haiM, unameM kuztI honA anivArya hai / yadi yaha bAlaka bhIta yA udvejita ho to mujhase abhyarthanA kare, maiM ise mukta karA dUMgA, anyathA yaha galla yuddha hogA hI / " kaMsa ne jo kahA, use suna darzaka cupa ho gye| itane meM kRSNa ne darzakoM ko sunAte hue U~cI AvAja meM kahA - "yaha pahalavAna cANUra rAjapiNDa khA khA kara hAthI ke sadRza moTA-tAjA aura madonmatta ho gayA hai / maiM godugdhapAyI, gokulavAsI bAlaka huuN| jisa prakAra siMha kA baccA madoddhata hAthI ko mAra girAtA hai, usI prakAra maiM isa cANUra ko dharAzAyI kara dUMgA / cintA na kareM, dekhate jaaie|" jyoM hI kaMsa ke kAnoM meM 'gokula nivAsI bAlaka' ye zabda par3e, vaha AzaMkA se sihara uThA / usane tatkSaNa apane dUsare pahalavAna muSTika ko AjJApita kiyA, vaha bhI akhAr3e meM utara jAe / rAjA kI AjJA pAkara muSTika bhI akhAr3e meM utara par3A / aba sthiti yaha thI - eka ora ekAkI bAlaka kRSNa thA, dUsarI ora do vizAlakAya, bhArI-bharakama pahalavAna the / yaha sarvathA adharmapUrNa mukAbalA thA / balarAma isa sthiti ko saha nahIM skaa| vaha apane Asana se uchalA / sIdhA akhAr3e meM pahalavAna muSTika ke samakSa jA khar3A huA / muSTika stabdha raha gayA / cANUra aura kRSNa bhir3a gye| muSTika kRSNa para TUTa par3anA cAhatA thA, para, balarAma ne use Age bar3hane se roka diyA / eka ora kRSNa tathA cANUra kA malla yuddha cala rahA thA, dUsarI ora balarAma evaM muSTika kA / donoM ora se atyadhika bala, dA~va-peca AjamAe jA rahe the| bar3A jabardasta mukAbalA thA / jaya-parAjaya anizcita lagatI thI / itane meM kRSNa ne ekAeka cANUra ko tathA balarAma ne muSTika ko kar3abI ke pUloM kI taraha dUra pheMka diyA / yadi sAmAnya vyakti hote to unakI haDDiyA~ cUra-cUra ho jAtI, para ve to vizva - vizruta malla the / vyAyAma, abhyAsa, uttamottama pauSTika khAdya se unake asthi-bandha sudRr3ha the, deha mAMsopacita thI / girate hI ve geMda kI jyoM uchalate hue uThe aura khar3e ho gaye / cANUra aura muSTika krodha se pukArane lage / cANUra ne kRSNa ko apane hAthoM para uThA liyA aura cAhA ki vaha use dUra pheMka de, para, itane meM kRSNa ne cANUra kI chAtI para eka jabardasta mukkA mArA / prahAra vajropama thA / isa para cANUra krodha se vikarAla ho gayA / usane malla-yuddha kI maryAdA, niyama- paramparA ke pratikUla kRSNa ke ura-sthala ---vakSasthala ke aghastana bhAga -- peTa para bar3e jora se mukkA maaraa| komala aMga para coTa lagane se kRSNa ke netroM ke Age aMdherA chA gayA / cANUra bhI kAphI parizrAnta thA / vaha kRSNa ko apane hAthoM para samhAla nahIM sakA / kRSNa pRthvI para gira gayA, kucha kSaNoM ke lie nizceSTa ho gayA / kaMsa ne kRSNa ko samApta karane kA ise upayukta avasara dekhA / usane cANUra ko izArA kiyA ki vaha phaurana usakA praNAnta kara DAle / kaMsa kA abhiprAya hRdayaMgama kara cANUra kRSNa kI ora lapakA / balarAma ne tatkSaNa usakI duzceSTA ko bhAMpa liyA / vidyudvega se vaha Age bddh'aa| usane aisA prabala prahAra kiyA ki cANUra use jhela nahIM sakA / usakI mAra se use sAta dhanuSa pIche haTa jAnA par3A / isa bIca kRSNa ko hoza A gayA / usane cANUra ko llkaaraa| cANUra A bhir3A / 2010_05 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 523 kRSNa ne apanI bAhuoM meM kasakara use itane jora se dabAyA ki usakI haDDiyAM cUra-cUra ho giiN| phira jora se pakar3a kara usakA sira nIce jhukA diyA aura usapara vajra sadRza mukke kA prahAra kiyA ki usake muMha se khUna bahane lgaa| vaha jamIna para gira pdd'aa| usakI A~khoM kI putaliyA~ prathama gaI / usakA prANAna ho gayA / kRSNa dvArA kaMsa kA prANAnta kaMsa ne jaba dekhA ki usakA malla cANUra kRSNa ke hAthoM mArA gayA to vaha bar3A kruddha huA / usane apane sainikoM ko, anucaroM ko Adeza diyA ki ina donoM gvAloM ke lar3akoM ko mAra DAlo | sAtha hI sAtha inake paripAlaka nanda ko bhI mauta ke ghATa utAra do / kRSNa atyanta krodhita hokara akhAr3e se uchlaa| vaha kaMsa ke najadIka pahu~ca gayA / usane usake bAla pakar3a liye / use siMhAsana se nIce ghasITa liyA aura jamIna para paTaka kara kahA--"are pApiSTha ! tUne apane prANa bacAne ke lie vRthA garbha - hatyAe~ kIM / aba apane duSkarmoM kA phala bhoga, bharane ko taiyAra ho jA / " balarAma dvArA muSTika kA hanana kaMsa hAthI kI jyoM pRthvI para par3A thA / kRSNa siMha ke samAnA usake pAsa khar3A thA / darzaka yaha dRzya dekhakara vismaya-vimugdha the / isa bIca balarAma ne pahalavAna muSTika ko apanI donoM bAhuoM meM jakar3akara itane jora se dabAyA ki usakA sAMsa nikala gayA, vaha prANahIna ho gayA / apane rAjA kaMsa ko yoM saMkaTa meM par3A dekhakara usake sainika, anucara usakI sahAyatA karane hetu daur3e / balarAma ne maNDapa kA eka khaMbhA ukhAr3a liyA / unake sAmane khar3A ho gayA / eka ko bhI Age nahIM bar3hane diyA / khaMbhe kI mAra khAkara kaMsa ke zastrAstra sajjita sainika makkhiyoM kI jyoM vahA~ se bhAga khar3e hue| kRSNa ne kaMsa ke sira para pAda prahAra kara usakA prANAnta kara diyA aura usake bAla pakar3a kara dUdha meM se makkhI ko jyoM use sabhA maNDapa se bAhara pheMka diyA / mathurA-nareza kaMsa ne pahale se hI apane sasura jarAsandha ke yahA~ se sainika bulA rakhe the / kAMsa ke mAre jAne se ve bahuta krodhita hue tathA kRSNa evaM balarAma para AkramaNa karane hetu agrasara hue / eka ora do niHzastra bhAI the, dUsarI ora zastrAstra sajjita sahasroM sainika the, jo una donoM para TUTa par3e / samudravijaya Adi dazArha rAjA isa anyAyapUrNa upakrama ko saha nahIM sake / ve jarAsandha ke sainikoM kA mukAbalA karane Age Aye / yaha dekhakara jarAsandha ke sainika bhAga chuutte| bhISaNa yuddhamaya vAtAvaraNa ke darzaka bhayAkrAnta ho gaye / ve vahA~ me uThakara apaneapane sthAnoM ko cale gaye / sabhA maNDapa ni:zabda, prazAnta ho gayA / usa samaya vasudeva ne apane putra anAvRSTi ko AjJApita kiyA ki kRSNa tathA balarAma ko apane ghara le clo| putra- vAtsalya samudravijaya Adi dazArha bhI vasudeva ke ghara pahu~ce / vasudeva ne apane ardhAsana para balarAma ko samAsIna kiyA tathA kRSNa ko apanI goda meM biThAyA / vAtsalyavaza vasudeva ke netra azrupUrNa ho gaye 2010_05 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 Agama aura tripiTaka : [khaNDa : 3 samudravijaya Adi vasudeva ke jyeSTha bandhu yaha dekhakara Azcaryacakita ho gaye aura unhoMne sArI sthiti jAnane kI utsukatA vyakta kI / vasudeva ne atimuktaka muni kI bhaviSyavANI se lekara aba taka kI sArI ghaTanAe~ unheM savistAra jJApita kii| dazAha rAjAoM ko yaha jAnakara asIma harSa haA ki kRSNa vasadeva kA pUtra hai| unhoMne use apanI goda meM biThAyA. pyAra kiyaa| balarAma kI bhari-bhari prazaMsA kii| usI samaya deva kI kRttanAsA kanyA ke sAtha vahA~ upasthita huI / Aja usakI khuzI kA pAra nahIM thaa| usa cira-viyuktA mAM ne apanI goda me biThAyA aura vaha sneha evaM vAtsalya ke mahAsAgara meM nimagna ho gii| sabhI bhAiyoM ke netroM se harSa ke A~sU chalaka pdd'e| ve kahane lage-"vasudeva ! tuma to bahuta bar3e yoddhA ho| ekAkI hI isa jagat ko jItane meM sakSama ho| phira niSThura, nirdaya kaMsa ke hAthoM apane putroM kI hatyAe~ kaise dekhate rahe ?" vasadeva -- "bandhagaNa ! vaha sakAraNa thaa|" bandhugaNa-"kyA kAraNa thA ?" vasudeva-"maiM vacanabaddha thaa| maiMne tathA devakI ne sAta garbha-nava prasUta zizu kaMsa ko dete rahane kA vAyadA kiyA thaa|" dazAha-"yaha kRttanAsA kanyA kauna hai ?" vasudeva"yaha gopAlaka nanda kI kanyA hai / devakI ke Agraha se maiM apanA sAtavA~ putra nanda ke yahA~ de AyA thaa| usake sthAna para nanda kI nava-prasUtA kanyA ko le AyA thaa| yathAkrama kaMsa ne usa zizu ko prApta kiyaa| use kanyA jAnakara usase mRtyu-bhaya nahIM mAnate hue usane usakI nAsikA chinna kara dI aura use vApasa devakI ko sauMpa diyaa|" tadanantara samudra vijaya ne apane bhAiyoM ke parAmarza se ugrasena ko bandhana-mukta kiyAuse piMjare se bAhara nikAlA / ugrasena ke prAmukhya meM sabane kaMsa kI yathAvidhi antyeSTi kii| garvoddhata jIvayazA kaMsa kI rAniyoM ne apane pati ko jalAMjali dI, para, rAnI jIvayazA ne jalAMjali nahIM dii| vaha garvoddhata thii| usane kruddha hokara pratijJA kI-kRSNa, balarAma, sabhI gopAlaka, parivAra-parijana yukta samudra vijaya Adi samagra dazAhavRnda ko mauta ke muMha meM pahu~cAne ke pazcAt hI maiM apane pati ko jalAMjali duuNgii| yadi aisA nahIM kiyA jA sakA to svayaM agni meM praveza kara jAU~gI / yoM kahakara jIvayazA mathurA se prasthAna kara gii| rAjA ugrasena puna: mathurA kA adhipati huaa| usane zubha muhUrta meM jo kroSTuki nimittajJa ne batAyA, apanI putrI satyabhAmA kA vivAha kRSNa ke sAtha kara diyaa| kaMsa kI vidhavA patnI, jarAsandha kI putrI jIvayazA mathurA se calakara apane pitA kI rAjadhAnI rAjagaha phuNcii| pati aura pitA-nArI ke ye hI mukhya sambala haiM / jaba pati kA sambala TUTa gayA to jIvayazA ke lie kevala pitA kA sambala bacA thaa| vaha rotI. vilakhatI jarAsandha kI upasthAnazAlA meM gii| usake mastaka ke keza khule the, A~khoM se anavarata A~suoM kI dhArA baha rahI thii| mukha para udAsI chAI thii| pitA ne pUchA-"putrI ! tuma kyoM ro rahI ho? tumheM kyA pIr3A hai ?" jIvayazA ne apane pitA ko muni ati puktaka kI bhaviSyavANI se lekara aba taka kA samagra vRttAnta rote hue kaha sunaayaa| rAjanIti-niSNAta jarAsandha ne kahA- "beTI ! kaMsa ne bhUla kii| use cAhie thA, ____ 2010_05 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 525 vaha devakI ko usI samaya mAra ddaaltaa| kArya ko naSTa karane ke lie usake kAraNa ko naSTa kara denA caahie| kaMsa ne yaha nahIM socA, anyathA hameM Aja yaha dudina dekhane ko nahIM miltaa|" jIvayazA-"pitAjI ! unhoMne pUrI sAvadhAnI baratI / jyoM-jyoM devakI ke bacce hote gaye, ve unheM mauta ke ghATa utArate gye|" jarAsandha- ''cha: taka to yaha krama calA, para, sAtavAM to baca gayA / " jIvayazA-... "yaha vasudeva aura devakI kA vizvAsaghAta thaa| unhoMne mere pati ke sAtha dhokhA kiyaa| jarAsandha- 'putrI ! zoka mata kro| maiM isakA badalA luuNgaa| kaMsa ke hatyAroM ko unake samasta pArivArika janoM ke sAtha vinaSTa kara dUMgA / unakI striyA~ phUTa-phUTa kara royeNgii|" jIvayazA-'tAta ! maiM yahI cAhatI huuN| tabhI mujhe zAnti milegii|" jarAsandha-"putrI ! tumhArI yaha icchA pUrNa hogI, maiM AzvAsana detA huuN|" jarAsandha ne yaha kahakara jIvayazA ko mahala meM bheja diyaa| jarAsandha ke Adeza se somaka kA mathurA-gamana tatpazcAt jarAsandha ne apane adhInastha somaka nAmaka rAjA ko bulaayaa| use sArA ghaTanAkrama batalAkara kahA ... 'somaka ! rAjA samudravijaya ke yahA~ jAo aura kRSNa tathA balarAma ko apane sAtha lekara yahA~ aao|" apane svAmI kI AjJAnusAra somaka mathurA gyaa| samudra vijaya se bolA"rAjan ! maiM jarAsandha kA sandezavAhaka huuN|" samudra vijaya-"mahArAja kA kyA sandeza hai !" somaka- 'kRSNa tathA balarAma ko mujhe sauMpa diijie|" samudravijaya-"Apa unheM kyoM cAhate haiM ? unakA kyA kareMge ?" somaka- ve hamAre adhipati jarAsandha ke jAmAtA-unakI putrI jIvayazA ke pati kaMsa ke hatyAre haiN| unheM daNDita kiyA jaayegaa|" yaha sunate hI sArI sabhA meM sannATA chA gyaa| sabhAsad bhaya se kAMpa utthe| ve jarAsandha ke kara svabhAva se suparicita the| phira samudravijaya ne dRDhatApUrNa zabdoM meM usase kahA--"somaka ! kRSNa aura balagama kA koI aparAdha nahIM hai| kaMsa ne kRSNa aura balarAma ke navajAta bhAiyoM kA vadha kiyaa| apane bhAiyoM ke hatyAre ko mArakara unhoMne koI aparAdha nahIM kiyA hai / ve niraparAdha haiM / daNDa sAparAdha ko diyA jAtA hai|" somaka-'rAjan ! aisA mata khie| nizcaya hI kRSNa aura balarAma aparAdhI haiN| sAtha-hI-sAtha vasudeva bhI aparAdhI hai / vaha kaMsa ke prati vacanabaddha thA ki vaha (vasudeva) apane sAta nava jAta zizu use sauMpegA, para, usane sAtaveM zizu ko chipA liyA, use anyatra pahu~cA diyaa|" kRSNa : kopAviSTa kRSNa aba taka zAnta thaa| jaba somaka ne usake pitA vasudeva ke mAthe doSa mar3hA to to usakI tyoriyA~ car3ha giiN| vaha kruddha ho uThA / kucha bolanA cAhatA thA ki itane meM samudravijaya ne dRr3hatA ke sAtha kahA--."nizcaya hI kaMsa hatyArA thaa| vaha nirdaya, krUra aura niSThUra 2010_05 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 thaa| vaha niraparAdha, nirIha baccoM kA jisa nirdayatA se ghAta karatA rahA, use dekhakara, sunakara eka dAnava kA bhI hRdaya kA~pa uThe / aise hatyAre ke khana se raMge hAthoM se bacce ko bacA lene hetu use chipA lenA, anyatra pahu~cAnA, pAlana-poSaNa kI vyavasthA karanA na adharma hai aura na anIti hI / aise pApiSTha atyAcArI ko mAranA koI aparAdha nahIM hai / " somaka - kintu, svAmI kI AjJA kA ullaMghana nizcaya hI nIti-viruddha hai / " kRSNa - "somaka ! jarA suna lo kauna svAmI ? kisakA svAmI ? hama kisI ko svAmI nahIM mAnate / " somaka" taruNa ! jarAsandha adhamaM kI hai| samagra dazAhoM kA, dakSiNArdha bharata kSetra kA svAmI hai / Apa saba usake AjJAnusaraNa hetu bAdhya haiM / " kRSNa - "hamane Aja taka saujanyavaza usakI icchA evaM bhAvanA ko Adara diyA hai / kaMsa jaise atyAcArI kA pakSa le lene se aba hama usa sambandha ko bhagna karate haiM / " somaka samudravijaya kI ora abhimukha hokara bolA - "yaha taruNa bahuta uddaNDa hai, kula - kalaMka hai / " kula-kalaMka zabda sunate hI anAvRSTi cupa nahIM raha sakA / vaha krodhAbhibhUta ho uThA / usane kahA----" -- "somaka ! Apa dhRSTatA se bAta karate haiN| aise maryAdAhIna vacana Apa bola rahe haiM, jo hamAre sammAna ke pratikUla hai / Apa jisa garva se dRpta hokara bAta kara rahe haiM, use hama dhvasta kara deMge / " rAjA somaka samajha gayA, sthiti ulaTI jA rahI hai / usakI bAta jama nahIM rahI hai / vaha cupacApa vahA~ se khar3A huA, samudravijaya se bidA lI aura ravAnA ho gayA / jyotivid kroSTuki ghaTanA to ghaTita ho gaI / usake bhAvI pariNAma ko socakara samudravijaya cintita huaa| dUsare dina usane apane samagra bhAiyoM ko apane pAsa ekatra kiyA / bhaviSya draSTA jyotirvid kroSTuki ko bulAyA aura usase pUchA - "nimittajJa ! tIna khaNDa ke adhipati jarAsandha se hamArA vaimanasya ho gayA hai, usakA kyA natIjA hogA ? " kauTuki - "ahaMkAra se dRpta aura bala se uddhata puruSoM se zatrutA hone kA eka hI pariNAma hotA hai - yuddha / vahI hogA / " samudravijaya - " jyotirvid ! yaha to mujhe hI jJAta hai - yuddha hogA, para, usakA pariNAma kyA hogA ? " kroSTuki - "kRSNa dvArA jarAsandha kA vadha / " kauTuki dvArA pratipAdita phalAdeza zravaNa kara sabhI upasthita yAdavoM ko paritoSa huA / samudravijaya taba cintana kI gaharAiyoM meM DubakiyA~ lagAne lagA / usane nimitajJa se phira pUchA - "hamAre sAdhana sImita haiM / jarAsandha aparisIma-sAdhana sampanna hai / phira yaha bAta kaise banegI ? yadi yaha bAta saca bhI nikalI to mathurA to dhvasta vidhvasta ho hI jAyegI, prajAjanoM ko bhI bar3A kaSTa hogA / " 1 samudravijaya ne jo bAta kahI, bar3I mArmika aura yuktiyukta thI / kauSTika ne punaH graha- gaNanA kii| usane kahA - "rAjan ! Apa apane samasta pArivArika janoM ko sAtha lekara pazcima digvartI samudra kI ora prayANa kiijie| usI dizA meM 2010_05 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 527 eka nagarI kI saMsthApanA kiijie| vahIM nivAsa kIjie / aisA yoga hai, Apake pazcima meM prayANa karate hI Apake zatru kSINa hone lageMge / unakA nAza zurU ho jAyegA / " samudravijaya - "nimittajJa ! yaha batalAo, hama loga nagarI kisa sthAna para basAe~ ?' kroSTuki - "mArga meM calate-calate jahA~ satyabhAmA ke do putra prasUta hoM, usI sthAna para Apa nagarI kI sthApanA kreN| vahA~ nizaMka hokara raheM / " jyotirvid kauTuki ke phalAdeza ko mAnate hue samudravijaya ne parivAra sahita mathurA se prasthAna kiyA / ugrasena bhI unake sAtha huA / mathurA se gyAraha koTi yAdava tathA zauryapura se sAta koTi yAdava - kula aThAraha koTi yAdava vindhyAcala kI ora cala par3e / kAlakumAra kI mRtyu udhara rAjA somaka jarAsandha ke pAsa pahu~cA | sAre samAcAra kahe / jarAsandha kI krodhAgni bhar3aka utthii| usakI A~khoM meM khUna utara aayaa| pitA ko jaba yoM kopAviSTa dekhA to rAjakumAra kAlakumAra ne kahA - "tAta ! mujhe Adeza dIjie, maiM yAdavoM ko chor3a gA nhiiN| Aga se bhI, sAgara se bhI unheM khIMca kara bAhara nikAla lUMgA aura unakA vadha karU~gA / yadi aisA na kara sakA to Apako apanA mu~ha nahIM dikhalAU~gA / uu "" jarAsandha ko kAlakumAra kI vIrokti se santoSa huA / usane pA~ca sau rAjAoM ke adhinAyakatva meM eka vizAla senA use dI aura kahA -"jAo, yAdavoM ko kucala DAlo / ' kAlakumAra ke bhAI yavana tathA sahadeva bhI usake sAtha ho liye / kAlakumAra vizAla senA ke sAtha cala par3A / vaha yAdavoM kA pIchA karatA karatA vindhyAcala para pahu~ca gayA / vAsudeva kRSNa ke rakSaka devatA rakSArtha cintita hue / unhoMne deva mAyA dvArA eka vizAla durga kI racanA kI, jisake kevala eka hI dvAra thA ! usameM jagaha-jagaha aneka citAe~ dhU dhU kara jala rahI thiiN| eka bur3hiyA bAhara baiThI ro rahI thI / kAlakumAra ne usa bur3hiyA se pUchA - "vRddhe ! tuma ro kyoM rahI ho ? -- vRddhA bolI - "kAlakumAra se bhayabhIta hokara samasta yAdava agni meM praveza kara gaye haiN| maiM unake viraha meM duHkhita hU~, rudana krandana kara rahI huuN| merA bhI jIvana aba zeSa nahIM rhaa| maiM bhI agni meM praveza kara jAU~gI / " yoM kahakara vaha bur3hiyA citA meM kUda gaI / kAlakumAra gavaddhita thA / use apanI pratijJA yAda AI ki vaha yAdavoM ko yadi ve Aga meM bhI chipa jAyeMge to bhI nikAla legA, unheM samApta kara degA / " bhAvAveza buddhi-bhraMza kara detA hai / kAlakumAra yaha bhUla gayA ki agni meM kUda jAne ke bAda, jala jAne ke bAda bhI kyA koI nikAlA jAtA hai / vaha darpAndha evaM krodhAndha hokara agni meM (citA meM ) kUda par3A / sabake dekhate-dekhate jalakara rAkha ho gayA / saba bahuta hI duHkhita hue| rAta ho gaI thii| vahIM unhoMne vizrAma kiyA / prAtaHkAla huaa| sabhI sainika uThe / dekhA to pratIta huA, na vahA~ koI durga hai aura nacitAe~ hI haiN| sabhI zoka-mizrita Azcarya se DUba gaye - yaha kyA huA, kaise huA ? unake guptacaroM ne Akara unheM batAyA ki yAdava Age nikala gaye haiM / saba udAsa ho gaye / vRddhoM evaM samajhadAra puruSoM ne anubhava kiyA - yaha koI deva 2010_05 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 529 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 mAyA thI, jisase hama pravaMcita ho gye| pradhAna senApati kAla kumAra ke marane se sabakI himmata TUTa gaI / ve vApasa lauTa aaye| saba rAjagaha phuNce| bar3e kheda ke sAtha sArI ghaTanA jarAsandha ko batalAI / jarAsandha bahuta zokAnvita huaa| vaha chAtI pITa-pITa kara dahAr3ane lgaa| yAdava Age bar3hate gaye / jaba unheM kAlakumAra kI mRtyu kA samAcAra jJAta huA, ve bar3e prasanna hue| cAraNa muni atimuktaka dvArA bhaviSya-kathana eka bAra mArga meM yAdava par3Ava DAle hue ruke the| usI samaya atimuktaka cAraNa muni vahA~ Aye / samudra vijaya ne unheM vandana kiyA aura pUchA-'bhagavan ! isa saMkaTa se hama kaise baceMge ?" muni-"rAjan ! tuma jarA bhI mata ddro| tumhArA putra aTiSTanemi parama bhAgya-zAlI evaM aparimita bala-sampanna hai / vaha bAIsavA~ tIrthaMkara hogaa| kRSNa navama vAsudeva hai, balarAma navama balabhadra hai| kRSNa dvArikA nagarI kI sthApanA karegA, vahA~ nivAsa kregaa| vaha jarAsandha kA vadha kregaa| bharatArgha kA adhipati hogaa|" samudravijaya muni ke vacana sunakara bahuta prasanna huaa| muni ko sabhakti vandana namana kiyA aura vidA kiyaa| yAdava Age bar3hate-bar3hate saurASTra deza meM aaye| raivataka parvata ke vAyatya-pazcimottara koNa meM apanA par3Ava DAla diyaa| vahA~ zrIkRSNa kI patnI satyabhAmA ne do putroM ko janma diyA, jinake nAma kramazaH bhAnu aura bhAmara hue| janma se hI donoM zizu bar3e tejasvI aura sundara the| yAdava-zivira meM atyanta harSa evaM ullAsa chA gyaa| dvArikA kI racanA nimittajJa krauSTuki ne jaisA batAyA thA, zubha muhUrta meM zrIkRSNa ne samudra kI arcanA kii| unhoMne tele kI tapasyA kii| tIsarI rAta ke samaya lavaNa samudrAdhipati deva susthita prakaTa huaa| usane kRSNa ko pAMcajanya zaMkha, divya ratnoM kA hAra aura divya vastra arpita kiye / balarAma ko sughoSa nAmaka zaMkha bheMTa kiyA / zrIkRSNa ko sambodhita kara usane kahA - "maiM lavaNa-samudra kA adhiSThAtR-deva susthita huuN| Apane mujhe kisa hetu smaraNa kiyA ?" zrIkRSNa--"deva ! maiMne zravaNa kiyA hai, atIta kAla ke vAsudeva kI yahA~ para dvArikA nagarI thii| tumane use jalAvRtta kara diyaa| maiM cAhatA hU~, mere lie tuma vaisI hI eka nagarI kA nirmANa kro|" zrIkRSNa kA kathana sunakara unheM Azvasta kara deva vahA~ se calA gayA / vaha indra ke pAsa upasthita huaa| sArA vRttAnta khaa| indra ne kubera ko nagarI ke nirmANa kI AjJA dii| kubera ne nagarI kI racanA kii| ___ kubera dvArA nirmita dvArikA bAraha yojana Ayata-lambI tathA nau yojana vistIrNa --caur3I thii| aneka ratnoM se vibhUSita thii| usake bhItara eka sudar3ha durga thA, jo aThAraha hAtha U~cA aura nau hAtha pRthvI ke bhItara gaharA thA, jisake cAroM aura bAraha hAtha caur3I khAI thii| ikamaMjile, dumaMjile, timaMjile lAkhoM bhavana the| dazAha rAjAoM ke alaga-alaga 2010_05 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga --- vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 526 sundara prAsAda the / una sabake madhya meM balarAma ke lie pRthivI - vijaya nAmaka tathA vAsudeva kRSNa ke lie sarvatobhadra nAmaka prAsAda thA / sampUrNa nagarI sthAna-sthAna para toraNoM, patAkAoM Adi se susajja thI 1 usameM yatra-tatra cabUtare, kUe~, bAvar3iyA~, tAlAba, bagIce aura bar3Ibar3I sar3akeM thiiN| vaha devarAja indra kI rAjadhAnI alakApurI ke sadRza suhAvanI thI / kRSNa kA rAjyAbhiSeka nagara kI racanA ke anantara kubera ne zrIkRSNa ko do pItAmbara, hAra, mukuTa, kaustubha maNi, zArGga dhanuSa, akSaya, bANa-saMbhRta tUNIra, nandaka khaDga, kaumudI gadA aura garur3adhvaja ratha upahRta kiyaa| usane balarAma ko vanamAlA, mUsala, do nIla vastra, tAladhvaja ratha, akSaya bANayukta tUNIra, dhanuSa tathA hala bheMTa kiyaa| sabhI dazAhoM ko ratnamaya alaMkaraNa Adi diye| pazcima samudra taTa para zrIkRSNa kA rAjyAbhiSeka huA / rAjyAbhiSeka ke pazcAt dvArikA meM samAroha praveza kI taiyArI kI gaI / zrIkRSNa apane dAruka nAmaka sArathi ke sAtha tathA balarAma apane siddhArtha nAmaka sArathi ke sAtha rathArur3ha hue| ve cAroM ora yAdava rAjAoM tathA rAjakumAroM se ghire hue aise pratIta hote the, mAno nakSatragaNa se saMparivRtta sUrya aura candra hoM / sabane dvArikA meM praveza kiyA, mAnavAcchanna medinI jaya - nAda se gUMja uThI / kubera ne zrIkRSNa ke AdezAnusAra dazoM dazAha tathA viziSTa janoM ke lie nirmita prAsAda unheM batalA diye / ve apane-apane prAsAdoM meM praviSTa hue / kubera ne sAr3he tIna dina paryanta dvArikA meM svarNa, ratna, bahumUlya vividha vastra tathA dhAnya kI varSA kI / dvArikA samRddhi, vaibhava, dhana, dhAnya Adi se ApUrNa ho gaI / vAsudeva kRSNa dvArikA para zAsana karane lge| unake atyanta sukhI aura sampanna / nyAyapUrNa suzAsana meM prajAjana kRSNa-rukmiNI vivAha : pradyumna kA janma kucha samaya bAda vAsudeva kRSNa kA kuMDinapura ke rAjA bhISmaka tathA rAnI yazomatI aMgajA, apratima sundarI rAjakumArI rukmiNI ke sAtha vaivAhika prasaMga banA / rukmiNI kA bhAI, kuMDinapura kA yuvarAja rukmi apanI bahina kA vivAha rAjA damaghoSa ke putra zizupAla ke sAtha karanA cAhatA thaa| nArada dvArA karAye gaye paricaya ke kAraNa kRSNa tathA rukmiNIeka dUsare kI ora AkRSTa the / pUrva saMketAnusAra rukmiNI nAgapUjA ke lie nagara se bAhara udyAna meM AI thii| zrIkRSNa apane bhAI balarAma sahita saMketita sthAna para pahale hI A gaye the / zrIkRSNa ne rukmiNI ko apane ratha meM biThA liyA aura ratha ko dvArikA kI dizA meM hA~ka diyA / jyoMhI yaha jJAta huA, zizupAla aura rukmi Adi ne apanI senAoM sahita unakA pIchA kiyA, unheM rokane kA bharasaka prayAsa kiyA, kintu, ve saphala nahIM ho sake / zrIkRSNa fort ko liye dvArikA kI ora bar3hate gaye / balarAma ne akele hI una sabako parAjita kara diyA / zrIkRSNa, balarAma dvArikA pahu~ca gaye / rukmiNI kA zrIkRSNa ke sAtha sAnanda pANigrahaNa sampanna huA / vAsudeva zrIkRSNa ne aura bhI anekAneka sundara rAjakumAriyoM ke sAtha vivAha kiye / 2010_05 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 mahArAnI rukmiNI ne eka atyanta sundara, ojasvI tathA dyutimAn putra ko janma diyA, jisakA nAma pradyumna huaa| dhUmaketu deva dvArA pradyumna kA apaharaNa eka bAra vAsudeva kRSNa apane putra pradyumna ko goda meM liye khilA rahe the| eka durghaTanA ghaTita ho gii| dhUmaketu deva pradyumna ke pUrva-janma kA zatru thaa| vaha devamAyA dvArA rukmiNI kA rUpa banAkara zrIkRSNa ke hAtha se pradyumna ko le gyaa| __ kucha dera bAda rukmiNI AI aura apane pati se putra ko maaNgaa| zrIkRSNa hairAna raha gaye, bole-"abhI to tuma AI thI, pradyumna ko le gaI thii| puna: kaise mA~gatI ho?" rukmiNI bolI-"prANanAtha ! maiM nahIM AI thii| maiM to abhI AI huuN| hamAre sAtha dhokhA huA hai / bAlaka kA kisI zatru deva dvArA apaharaNa ho gayA hai|" kRSNa, rukmiNI tathA sabhI yAdava vRnda atyanta duHkhita ho gye| bAlaka kI sarvatra khoja kI gaI, para, vaha kahIM nahIM milaa| dhUmaketu deva zizu ko vaitADhya parvata ke bhUtaramaNa nAmaka udyAna meM le gyaa| vahA~ use TaMka zilA para rkhaa| deva ne cAhA ki zizu ko ima zilA para paTaka kara mAra dUM, para, usane socA-aisA karane se bAlaka ko bar3A kaSTa hogA, vaha royegA, cIkhegA aura vaisA hone se saMbhava hai, mere mana meM karuNA utpanna ho jAe; isalie acchA yahI hai, maiM ise yahIM chor3a duuN| yaha kSudhA, tRSA se tar3apa-tar3apa kara svayaM hI yahA~ mara jaayegaa| pradyumna nirupakrama-AyuSyayukta thA, carama zarIrI thaa| surakSita rhaa| prAtaHkAla huaa| kAlasaMvara nAmaka vidyAdhara rAjA agnijvAla nagara se calakara apane vimAna dvArA apanI rAjadhAnI kI ora jA rahA thaa| bAlaka para usakI dRSTi pdd'ii| usane use goda meM liyaa| apanI rAnI kanakamAlA ko sauNpaa| usane usakA lAlana-pAlana kiyaa| vaha kramazaH bar3A hotA gyaa| solaha varSa kA ho gyaa| pradyumna kA dvArikA-pratyAgamana pradyumna atyadhika saundaryazAlI, rUpavAn tathA tejasvI thaa| kAlasaMvara vidyAdhara kI patnI kanakamAlA ke mana meM, jise vaha apanI mAM samajhatA thA, bahuta Adara karatA thA, kAmAtmaka vikAra dekhA / vaha glAni yukta ho gyaa| vaha usase bolA- "Apa to merI mAM haiM, mere lie pUjya haiM, bar3A duHkha hai, Apa aisA socatI haiN|" kanakamAlA ne kahA-"vaha usakI mAM nahIM hai| usane to kevala use pAlA posA hai| vaha to dvArikAdhIza vAsudeva kRSNa kA putra hai|" pradyumna bolA-"pAlana-poSaNa karane vAlI bhI mAtA hotI hai, mAtR-tulya hotI hai| Apako maiM apanI mAtA samajhatA huuN|" kanakamAlA kAmAndha thii| usakA mAnasika vikAra kaise mitttaa| taba pradyumna ne bar3I buddhimattA-pUrvaka, yukti-pUrvaka usase pIchA chur3AyA aura vaha apane ghara dvArikA lauTa aayaa| usake Agamana se dvArikA meM sarvatra khuzI chA gii| yavanadvIpa ke vyApArI : ratnakambala eka bAra yavanadvIpa ke katipaya vyApArI samudrI mArga se vyApArArtha dvArikA aaye| apanA dUsarA mAla to unhoMne vahA~ beca diyA, para, ratnakambaloM kA vikraya nahIM kiyaa| ____ 2010_05 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 531 unako yaha ummIda thI ki magadha kI rAjadhAnI rAjagaha meM unako adhika kImata prApta hogI; ataH ve rAjagRha phuNce| unhoMne apane ratnakambala magadharAja jarAsandha kI putrI jIvayazA ko dikhlaaye| jIvayazA ne unakI AdhI hI kImata kuNtii| vyApAriyoM ne apane muMha macakor3ate hue (banAte hue) kahA- "isase dugunI kImata to hameM dvArikA meM hI mila rahI thii|" jIvayazA ne pUchA-"vaha dvArikA kahA~ hai ?" vyApArI bole- "pazcima samudra ke taTa para vaha eka atyanta samRddhizAlinI, vaibhavazAlinI nagarI hai / vaha vaha svarga-sthita alakApurI ke samAna sundara hai|" jIvayazA - "vahA~ kisakA rAjya hai ?" vyApArI-"yAdava kula' ziromaNi vasudeva-putra zrIkRSNa vahA~ rAjya karate haiN|" kRSNa kA nAma sunate hI jIvayazA cauNkii| rotI-bilakhatI apane pitA ke pAsa gii| pitA ne rudana kA kAraNa pUchA to jIvayazA bolI-'mere pati kI hatyA karane vAlA kRSNa aba taka jindA hai| vaha dvArikA meM rAjya kara rahA hai| tAta ! mujhe Adeza deM, maiM agni meM praveza kara jAUM, apanI pratijJA pUrI kara luuN|" kRSNa aura jarAsandha kA yuddha : jarAsandha kA vadha jarAsandha yaha jAnakara ki kRSNa jindA hai, bahuta kruddha huaa| usane apanI beTI ko DhAr3hasa baMdhAte hue kahA-"putrI ! roo nhiiN| maiM kRSNa kA vadha kara DAlUMgA, sAre yAdavoM ko samApta kara duuNgaa| unakI jar3a taka nahIM rahane duuNgaa| yAdava-striyA~ ro-rokara AMsuoM se nahA utthegii| maiM aisI sthiti banA duuNgaa|" putrI ko Azvasta kara jarAsandha ne yuddha kI bahuta bar3I taiyArI kii| apane aneka parAkramI mitra rAjAoM, adhInastha rAjAoM ko senA-sahita Amantrita kiyaa| ve aaye| saba senAoM ko milAkara eka atyanta vizAla caturaMgiNI senA ke rUpa meM susajjita kiyaa| use sAtha liye jarAsandha ne dvArikA kI dizA meM prasthAna kiyaa| udhara yAdavoM ko apane guptacaroM dvArA sUcanA prApta ho gii| ve bhI yuddhArtha sannaddha hue / kRSNa, balarAma, ariSTanemi Adi yoddhAoM ke netRtva meM ve yuddha ke maidAna meM A DaTe / jarAsandha kI senA jyoMhI vahA~ pahu~cI, yAdava senA usase bhir3a gaI / bhayAnaka saMgrAma huA / donoM ora ke anekAneka yoddhA kheta rhe| kRSNa aura jarAsandha Amane-sAmane hue| jarAsandha ne kahA-"kRSNa ! tuma bar3e kapaTI ho| aba taka tuma chala-bala dvArA hI jIvita rahe / tumane chala se kaMsa ko maaraa| kAlakumAra bhI isI prakAra kAla-kavalita huaa| aba tuma sambhala jaao| mauta tumhAre sAmane khar3I zrIkRSNa musakarAye aura bole-"phijUla kyoM bAteM banAte ho| Ao, apanI zakti kA pradarzana kro|" ____ jarAsandha aura kRSNa ke madhya hue dhanuryuddha, khaDga-yuddha, gadA-yuddha Adi sabhI meM zrIkRSNa vijayI hue, jarAsandha parAjita / anta meM jarAsandha ne apane amogha-niSphala nahIM honevAle astra cakra kA vAra kiyaa| cakra kRSNa ke pAsa pahu~cA / unakI tIna parikramAe~ kI aura unake hAtha meM sthita ho gyaa| kRSNa ne jarAsandha ko phira lalakArA, sAvadhAna kiyaa| jarAsandha ar3A rahA, yuddhodyata rahA, taba vAsudeva kRSNa ne cakra dvArA usakA mastaka kATa 2010_05 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 DAlA / devatAoM ne AkAza se phUloM kI varSA kI, jayanAda kiyA, navama vAsudeva ke abhyudaya para harSa mnaayaa| isa yuddha meM aparimita balazAlI, anupama yoddhA ariSTanemi kA bar3A mahattvapUrNa bhAga thaa| unhoMne aneka virodhI rAjAoM ke chakke chur3A diye, unheM pada-dalita kara ddaalaa| parAjita rAjA unake pAsa Aye aura unase kSamA-yAcanA karane lge| ariSTanemi una sabako lekara zrIkRSNa ke pAsa aaye| kRSNa bhAI se sasneha mile / sabhI rAjAoM ko abhaya-dAna diyaa| ariSTanemi ke parAmarza aura samudravijaya ke Adeza ke anurUpa unhoMne jarAsandha ke avaziSTa putroM kA svAgata-satkAra kiyaa| jarAsandha ke putra sahadeva ko magadha kA caturthAMza rAjya diyaa| sahadeva Adi ne apane pitA kI antyeSTi kii| jIvayazA apane pitA ke mAre jAne para agni meM praveza kara gii| zrIkRSNa ne bharata kSetra ke tIna khaNDa vijaya kiye| isameM unheM chaH mAsa lge| ardhacakravartI ke rUpa meM unakA bar3e harSollAsa ke sAtha rAjyAbhiSeka huaa| ve amita samRddhi tathA garimA maMDita the| sabhI yAdava rAjA evaM rAjakumAra bar3e sukha tathA AnandapUrvaka rahane lge| __ eka dina kA prasaMga hai, pAMcajanya zaMkha ke gaMbhIra ghoSa se sArI dvArikA pratidhvanita ho utthii| zrIkRSNa, balarAma Adi sabhI AzcaryAnvita ho gye| sahasA zrIkRSNake mana meM zaMkA udita huI-kyA dUsarA cakravartI AvirbhUta ho gayA hai athavA indra svayaM dvArikA meM A gayA hai ! pAMcajanya zaMkha kaise bajA? ariSTanemi kA aparimita parAkrama isI bIca astrAgAra kA adhikArI zrIkRSNa kI sevA meM upasthita huaa| usane kA_svAmina ! Apake choTe bhAI ariSTanemi astrazAlA meM aaye| unhoMne sudarzana cakra ko kumhAra ke cAka kI jyoM AsAnI se ghumAdiyA zArga dhanuSa ko kamalanAla ke sadaza uThAkara mor3a diyA, kaumudI gadA ko eka mAmUlI char3I kI taraha ghumA DAlA tathA pAMcajanya zaMkha ko itane jora se bajAyA ki samagra dvArikA bhaya-bhrAnta ho utthii|" / zrIkRSNa ne yaha saba sunA, ascAgAra ke adhikArI ko vidA kiyaa| unheM vizvAsa nahIM ho rahA thA ki ina divya astroM ko vAsudeva ke atirikta anya koI bhI prayukta kara sakatA hai| ve UhApoha karane lage-itanA zaktizAlI koI anya kaise hogA ? ariSTane mi ne yaha saba kiyA hai, kyA vaha mujhase bhI adhika prabala hai ? kRSNa aura ariSTanemi meM zakti-parIkSaNa itane meM ariSTanemi vahA~ A upasthita hue| zrIkRSNa ne unase pUchA-'ariSTanemi ! kyA zaMkha-dhvani tumane kI?" ariSTanemi-"hA~, tAta ! maiMne hI kii|" zrIkRSNa-anyAya divyAstroM ko bhI uThAyA ?" ariSTanemi ne svIkRti meM apanA mastaka hilA diyaa| yaha sunakara zrIkRSNa atyanta acaMbhita ho utthe| ve bole-'anuja ! ina divya astroM ko prayukta karane kA bala mere atirikta aura kisI meM nahIM hai| tumhArA yaha vipula bala ____ 2010_05 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka dekhakara mujhe atyadhika harSa huaa| calo, vyAyAmazAlA meM caleM, bAhubala' AjamAe~ / usase mujha aura prasannatA hogii|" ariSTanemi ne kRSNa kI cunautI sunii| ve vicArane lage-dhyAyAmazAlA meM jAnA ucita nahIM hogaa| kyoki maiM vahA~ yadi apanA bala-pradarzana karUMgA to na jAne inakI kyA sthiti hogI? vaisA karanA bar3e bhAI ke prati merA avinaya hogaa| isalie mujhe aisA karanA cAhie, jisase inakI bhI manovAJchA pUrNa ho jAe, inheM koI kaSTa bhI na ho aura mere dvArA inake prati koI avinayAcaraNa bhI na ho| yaha socate hue unhoMne zrIkRSNa se kahA"tAta ! Apa merI zakti dekhanA cAhate haiM ? inake lie vyAyAmazAlA meM jAnA Avazyaka nahIM hai|" zrIkRSNa bole- "to phira kaise ho?" ariSTanemi-Apa apanI bAhu vistIrNa kiijie-phailaaie| maiM use jhukAkara apane bala kA paricaya duuNgaa|" zrIkRSNa ko ariSTanemi kA yaha sujhAva sundara lgaa| unhoMne apanI dAhinI bhujA phailA dii| use pUre bala ke sAtha tAna diyaa| ariSTanemi ne sukomala kamala-nAla kI jyoM use jhukA diyaa|" taba zrIkRSNa ne ariSTanemi ko apanI bhujA phailAne ke lie khaa| ariSTanemi pariNAma jAnate the; ataH ve vaisA karane ko sahasA taiyAra nahIM hue, AnAkAnI karate rahe, para, jaba zrIkRSNa ne bahuta Agraha kiyA, taba unhoMne apanI bAIM bhujA phailA dii| zrIkRSNa ne apanI pUrI tAkata lagAkara use jhukAne kA prayAsa kiyA, para, ve use hilA taka nahIM sake / ve bhujA ko pakar3akara markaTa kI jyoM laTaka gaye, para, bhujA Tasa se masa nahIM huI / vaha sarvathA sthira evaM avicala rhii| tathaMkara-bala kI koI sImA nahIM hotii| zrIkRSNa ne yaha anubhava kiyA ki asiSTanemi kI zakti apAra hai| unhoMne bhujA chor3a dI aura ve bar3e sneha ke sAtha unase kahane lage- "anuja ! jisa prakAra agraja balarAma merI zakti ke bala para samagra jagat ko tRNa-sadRza samajhate haiM, usI taraha tumhArI zakti dekhakara Aja merA bhI mAnasa ullisita evaM garvAnvita hai|" kRSNa kI AzaMkA zrIkRSNa ko choTe bhAI kI zakti para eka ora atyanta harSa thA, para, sAtha-hI-sAtha unake mana meM eka AzaMkA bhI utpanna haI-ariSTanemi aise aparamita bala kA dhanI hai, kahIM yaha merA rAjya adhikRta na kara le| kRSNa ke mana meM cintA vyApta ho gii| ariSTane mi vahA~ se cale gye| itane meM balarAma zrIkRSNa ke pAsa aaye| kRSNa ko cintita dekhA / unhoMne unase cintA kA kAraNa puuchaa| zrIkRSNa ne kahA-"hamArA choTA bhAI ariSTanemi mahAn zaktizAlI hai / maiM pUrI tAkata lagAkara bhI usaphI bhujA ko jhukA nahIM skaa| usane merI bhujA bar3I AsAnI se jhukA dii|" balarAma- "hamArA bhAI itanA bar3A zaktizAlI hai, yaha to hamAre lie bar3e harSa kI bAta hai|" zrIkRSNa -"harSa kI bAta to hai, para, sAtha-hI-sAtha cintA kI bAta bhI to hai| yadi usane cAhA aura rAjasiMhAsana chIna liyA to? 2010_05 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa:3 balarAma-"isa zaMkA ke lie koI sthAna nahIM hai| ariSTanemi sAMsArika kAmanAoM aura sukhoM se atIta hai| rAjya kI use koI AkAMkSA nahIM hai| vaha sarvathA niHspRha hai|" zrIkRSNa-"citta-vRtti ke parivartita hote dera nahIM lgtii| yadi vaisA huA to ?" AkAza-vANI itane meM devoM ne AkAza-vANI kI-"ariSTanemi kI citta-vRtti sarvathA aparivartita rhegii| dvArikA kA rAjya to kyA, sAre jagat ke prati ve nirukAGkSa tathA niHspRha haiM aura rheNge|" balarAma aura kRSNa AkAza kI ora dekhane lge| devoM ne punaH kahA--"tIrthaMkara neminAtha dvArA yaha udghoSita kiyA gayA thA ki unake uttaravartI tIrthakara ariSTanemi kumArAvasthA meM hI pravrajyA svIkAra kara leMge; ata: vAsudeva ! apane rAjya-siMhAsana kI cintA mata kro| vaisA kucha nahIM hogaa|" zrIkRSNa AkAza-vANI sunakara rAjya chine jAne ke bhaya se to nizcinta hue, kintu, bhrAtR-sneha ke nAte moha-mamatA ke kAraNa unako yaha nahIM jacA ki ariSTanemi kaumAryAvasthA meM dIkSita ho jAeM / ve cAhate the, ariSTanemi kA vivAha ho, ve sAMsArika sukha bhogeM, phira dIkSita hoN| ariSTanemi kI varayAtrA : vairAgya : pravrajyA zrIkRSNa ne tathA pArivArika janoM ne bar3A prayatna kiyA ki ariSTanemi sAMsArika jIvana-gArhasthya svIkAra kareM, para, unhoMne isa ora jarA bhI abhiruci nahIM dikhaaii| anta meM jaba agraja zrIkRSNa tathA parijanavRda kisI bhI prakAra nahIM mAne to ve mauna rhe| zrIkRSNa ne mauna ko svIkRtisUcaka mAnA / unhoMne ariSTanemi ke vivAha kI yojanA bnaaii| unhoMne ugrasena kI putrI rAjimatI ke sAtha ariSTanemi kA vivAha nizcita kiyaa| sabhI rAjocita taiyAriyAM kI gii| vara yAtrA susajjita huI, prasthAna kiyaa| saMyoga kI bAta hai, eka adbhuta ghaTanA ghttii| ariSTanemi varayAtriyoM ke sAtha Age bddh'e| ratha ugrasena ke bhavana ke sannikaTa phuNcaa| vahA~ pazuoM kA cItkAra sunAI diyaa| ariSTanemi ne sArathi se pUchA- "sArathe ! ye pazu kyoM ciMghAr3a rahe haiM ?" sArathi-"rAjakumAra ! ApakI varayAtrA ke logoM ke bhojana hetu inheM yahA~ ekatra kiyA gayA hai| inake mAMsa dvArA taraha-taraha ke susvAdu khAdya bneNge|" ariSTanemi kA hRdaya dayArdra ho gyaa| ve karuNA-vigalita svara meM bole..." mere apane kAraNa yaha nirmama pazu-hatyA maiM nahIM hone duuNgaa| merA ratha vApasa lauTA lo| mujhe vivAha karanA svIkAra nahIM hai, jisakA AraMbha hI aisI ghora hiMsA se hotA hai|' unakA antaHsthita vairAgya bhAva jAgarita ho utthaa| unhoMne isa mohamaya saMsAra kA parityAga karane kA nizcaya kiyaa| unake vairAgyoddIpta teja se sabake saba abhibha ta ho gaye / kisI meM unheM rokane kI himmata nahIM huii| sArathi ne ratha vApasa lauTA liyaa| ve pravajita ho gaye / unake parama virakta, saMyamAnurata vyaktitva kA rAjimatI para bhI prabhAva par3A / use bhI bhogamaya jIvana se virakti ho gii| usane mana-hI-mana nizcaya kiyA-jahA~ jAgatika sukha-samRddhimaya jIvana meM vaha ariSTanemi kI sahabhAginI hone ko utsuka thI, aba vaha unake parama pavitra, ujjvala 2010_05 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 535 nirmala, tyAgamaya jIvana kA anusaraNa karegI / yoM saccintana meM saMsikta rAjimatI ne dIkSA svIkAra kara lI / ariSTanemi kevala cauvana dina chadmastha avasthA meM rahe / tadanantara unheM sarvajJatva prApta ho gyaa| ve tIrthaMkara ho gaye / eka bAra kA prasaMga hai, do muni, jo bar3e sukumAra evaM dyutimAn the, pAraNe hetu zrIkRSNa kI mAtA devakI ke yahA~ bhikSA grahaNa karane Aye / devakI harSotphulla thI / usane atyanta zraddhApUrvaka muni ko kesariyA laDDU bhikSA meM pradAna kiye| muni bhikSA lekara cale gaye / thor3I hI dera bAda do muni phira pAraNe hetu bhikSArtha Aye / devakI ne dekhA -- ye to vaise hI muni haiM, jo abhI bhikSA lekara gaye the / usake mana meM kucha sandeha bhI huA, kyA ye punaH Aye haiM ? vaha kucha bolI nahIM / unheM bhI zraddhA tathA AdarapUrvaka kesariyA laDDU bhikSA meM diye / devakI ne dUsarI bAra bhikSA to dI, kintu use kucha asaMgata-sA pratIta huA, jaina zramaNa eka hI ghara meM dUsarI bAra bhI bhikSA hetu aaeN| vaha isa UhApoha meM khoI thI ki itane meM vaise hI do zramaNa phira bhikSArtha A gaye / devakI ne unheM kesariyA modaka to baharAye, kintu, vaha pUche binA nahIM raha sakI- "munidvaya ! Apa digbhramavaza bAra-bAra yahA~ A rahe haiM yA isa bAraha yojana lambI, nau yojana caur3I, vizAla samRddha dvArikA meM kisI anya ghara meM bhikSA prApta hI nahIM hotI ?" 'zuddha devakI bhAvAveza meM kaha to gaI, kintu, vaha mana-hI-mana pachatAne lagI- usane yaha ucita nahIM kiyaa| sAdhu ke prati use aisA sandeha nahIM karanA cAhie / munidvaya ne devakI kA vacana sunA, apanI svAbhAvika zAnta vANI meM kahAzramaNopAsike ! hama chaH bhAI haiM, rUpa, raMga daihika gaThana Adi meM hama lagabhaga eka samAna haiN| hama do-do ke samUha meM bele ke pAraNe hetu bhikSArtha nikale the| aisA saMbhAvita pratIta hotA hai, hamAre se pahale ve hI hamAre cAroM bhAI do bAra meM Apake yahA~ zikSArtha Aye hoM / devakI kI zaMkAsamAhita ho gaI, kintu, eka dUsarI zaMkA aura utpanna ho gaI / use smaraNa AyA ki muni atimuktaka ne eka bAra bhaviSyavANI kI thI ki devakI ! tuma ATha putroM ko janma dogii| ve AThoM hI jinde rheNge| usa bhaviSyavANI ke pratikUla meM dekha rahI hU~ / mere chaH putroM kI kaMsa ne hatyA kara DAlI / sAtavA~ putra kRSNa vidyamAna hai| ina chaH muniyoM kA prasaMga Ate hI mere hRdaya meM mAtRtvamUlaka vAtsalya umar3a rahA hai, kyA kAraNa hai ? kisase pUcheM, kauna samAdhAna de ? devakI isa vicAra manthana meM saMlagna thI ki use sahasA dhyAna AyA, bhagavAn ariSTanemi nagara ke bAhara saMsthita haiM, unhIM se maiM samAdhAna prApta karUM / devakI tatkAla bhagavAn ariSTanemi ke samavasaraNa meM gaI / bhagavAn ko vandana-namana kiyaa| eka ora baiTha gaI / usake mana meM aneka prazna uTha rahe the / vaha unakA samAdhAna cAhatI thI / bhagavAn ne usase kahA - "devakI / bhikSArtha samAgata muniyoM ke prati tumhAre mana meM aneka prakAra ke bhAva uThe, uTha rahe haiM ?" devakI - "prabhuvara ! aisI hI bAta hai| maiM ApakI sevA meM yaha pUchane AI hU~ ki muni atimuktaka ne mere sambandha meM jo bhaviSyavANI kI thI, vaha asatya kaise huI ?" 2010_05 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa : 3 bhagavAn - [ - "devakI ! muni kI bhaviSyavANI asatya nahIM huI / aba taka tumhAre sAtoM putra jinde haiM / 536 bhagavAn ne sArA rahasya prakaTa karate hue batAyA ki kisa prakAra usake zizuoM kI sulasA ke mRta baccoM se badalA badalI kI jAtI rahI / bhagavAn bole - devakI ! jina muniyoM ko Aja tumane bhikSA dI hai, ve tumhAre hI putra haiM, jo sulasA dvArA pAlita, poSita hue aura bAda meM dIkSita ho gaye / mAtR-hRdaya : vAtsalya devakI bhAva-vihvala ho gaI / usane chaHoM muni- paryAya - sthita putroM ko vandana-namana kiyA / usakA mAtR-hRdaya vAtsalya sAgara meM avagAhana karane lagA / sahaja hI usake mu~ha se nikala par3A--"putro ! tumane zramaNa-dIkSA svIkAra kI, yaha bahuta uttama kiyaa| mujhe isase bar3A harSa hai kintu merA mAtRtva to aba taka viphala hI rahA / sAta putroM ko janma diyA, kisI eka ko bhI apane aMka meM nahIM khilA sakI, eka ko bhI apanA sneha nahIM de sakI / " bhagavAn ne devakI ko usake pUrva janma kA vRttAnta sunAte hue kahA ki tumane taba apanI sauta ke sAta ratna curA liye the / jaba tumhArI sauta ne bahuta rudana krandana kiyA to tumane use eka ratna to lauTA diyA, para, cha: apane pAsa hI rkhe| usake phalasvarUpa tumhAre chaH putra ratna tumase pRthak rahe / sAtavA~ samakSa raha sakA / devakI ne apane pUrvAcIrNa azubha karma kI nindA kI, bhagavAn ariSTanemi kA vandananamana kiyaa| apane prAsAda meM lauTa gii| devakI kA mana khinna thA / vaha udAsa thI / vAsudeva kRSNa apanI mAM ke pAsa Aye, pUchA - "mAM ! tuma vyathita kyoM ho ? " devakI - "beTA ! merA jIvana niSphala gayA / " kRSNa - mAM ! kyA huA ? aisA kyoM kahatI ho ?" devakI - "putra ! usa nArI kA bhI kyA koI jIvana hai, jo apanI kokha se utpanna putroM ko goda meM na khilA sakI, na unheM apanA mAtRtva prasUta vAtsalya hI de sakI, jisake ghara kA AMgana usake baccoM kI kilakAriyoM se, bAla lIlAoM se nahIM guuNjaa| merI dRSTi meM vaha ghara zmazAna tulya hai / ' " zrIkRSNa ne mAtA ke hRdaya kI vedanA kA anubhava kiyA, pUchA- -"mAM ! tumhArI yaha AkAMkSA kaise pUrNa ho sakatI hai ?" devakI - "atimuktaka muni ne bhaviSyavANI kI thI ki devakI ! tuma ATha putroM kI mAtA bnogii| mere aba taka sAta hI putra hue haiN| AThavA~ putra nahIM huA / " gajasukumAla kA janma vAsudeva kRSNa apanI mAM kI bhAvanA samajha gaye / unhoMne kahA - "mAM ! tumhArA manoratha avazya pUrA hogA / " tatpazcAta vAsudeva kRSNa ne saudharmendra ke senApati naigameSI deva kI abhyarthanA kI / deva AvirbhUta huA / usane zrIkRSNa ke mana kI bhAvanA ko AMkate hue kahA - "vAsudeva ! tumhArI mAtA ke AThavA~ putra hogA, kintu, vaha yauvanAvasthA meM hI virakta hokara pravrajita ho jAyegA / " 2010_05 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 537 kucha samaya bAda eka mahAn RddhizAlI deva apanA svarga kA AyuSya pUrNa kara devakI ke garbha meM avatIrNa huaa| yathA samaya devakI ne putra ko janma diyaa| devakI kI cira abhilaSita bhAvanA pUrNa huI / putra kA nAma gajasukumAla rakhA gyaa| vaha atyanta sneha tathA vAtsalya pUrvaka usakA lAlana-pAlana karatI, ume khilAtI, usakI bAla krIr3Ae~ dekha-dekhakara mana meM bar3I harSita hotI, AhlAdita hotii| vivAha gajasukumAla kramazaH bar3A huA, yuvA huaa| pitA vasudeva ne usakA vivAha druma nAmaka rAjA kI putrI prabhAvatI ke sAtha kara diyaa| eka dina vAsudeva kRSNa kI daSTi somila nAmaka brAhmaNa kI somA nAmaka kanyA para par3I, jo baDI sukUmAra, saumya aura sundara thii| kRSNa ne gajasakamAla ke lie kiyaa| kumAra gajasukumAla kI koI AkAMkSA nahIM thI, para, bar3e bhAI aura sAtha hI mAM ke Agraha se usane yaha sambandha svIkAra kara liyaa| somA ke sAtha usakA pANigrahaNa-saMskAra sampanna ho gyaa| vairAgya : pravrajyA bhagavAn ariSTanemi usa samaya dvArikA pdhaare| gajasukumAla bhI bhagavAn ko vandana-namana karane gayA / bhagavAn ne dharmadezanA dI / sabake sAtha gajasukumAla ne bhI bhagavAn kA upadeza sunaa| usake mana meM tIvra vairAgya-bhAva jAgA / usane pravajita hone kA bhAva prakaTa kiyaa| mAtA ne, agnaja ne use bahata samajhAyA, para, vaha apane nizcaya para aTala evaM aDiga rhaa| pravajita ho gyaa| bhagavAna ariSTanemi se Adeza prApta kara vaha usI dina sandhyA-velA meM zmazAna meM gayA aura vahA~ kAyotsarga-dehAtIta dhyAnAvasthA meM lIna ho gyaa| vimukti brAhmaNa sonila samidhA, dAna Adi lekara vana se A rahA thaa| udhara se niklaa| usakI dRSTi dhyAna-magna gajasukumAla para pdd'ii| usane use phcaanaa| samIpa aayaa| yaha dekhakara bar3A duHkhita huA ki gajasukumAla ne zramaNa-dIkSA svIkAra kara lI hai| usake mana meM krodha utpanna haA / vaha vicAra ne lagA-isane merI beTI kI jindagI ke sAtha khilavAr3a kiyA hai| yadi pravrajyA hI lenI thI to isane vivAha kara merI putrI kA jIvana kyoM naSTa kiyaa| usakA krodha bar3hatA gyaa| usameM pratizodha kA bhAva jaagaa| usane cAroM ora apanI daSTi phailaaii| koI nahIM diikhaa| vaha krodha ke kAraNa apanA viveka kho cukA thaa| pAsa hI meM eka talaiyA thii| usameM se usane gIlI miTTI lii| gajasukumAla ke mastaka para miTTI kI pAla bA~dhI / jalatI huI citA meM se dhadhakate hue aMgAre uThAye aura usa pAla ke bhItara unheM bhara diyaa| gajasukumAla kA muMDita mastaka aMgAroM se jala uThA / asahya pIr3A huI, kintu, gajasukumAla to eka dhIra tathA vIra puruSa thA / Atmabala saMjoyA, sthita huA, AtmabhAva meM sudRr3ha huA, samatA pUrvaka usa asIma vedanA ko sahatA gyaa| pariNAmoM kI dhArA itanI ucca zuddhAvasthA taka calI gaI ki deha chUTa gaI, vaha mukta ho gyaa| dUsare dina vAsudeva kRSNa apane parijanavRnda ke sAtha bhagavAn ariSTanemi ke darzanArtha ____ 2010_05 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa :3 gye| unhoMne bhagavAn ke sAnnidhyavartI munivRnda para dRSTi daur3AI to unheM apanA anuja, navadIkSita muni gajasukumAla nahIM dIkhA / unhoMne bhagavAn ariSTanemi se pUchA"bhagavan ! muni gajasukumAla nahIM dikhAI de rahe haiN|" bhagavAn ne kahA-"rAjan ! eka hI rAta meM usane apanA sAdhya sAdha liyA, lakSya pUrNa kara liyA, vaha kRta-kRtya ho gyaa|" zrIkRSNa ne vismaya-vimugdha hokara kahA- "bhagavan ! gajasukumAla ne eka hI dina meM apanA lakSya pUrA kara liyA, kyA adbhuta sAdhanA thI vaha ?" bhagavAn bole-"isameM acaraja kI koI bAta nahIM hai / AtmA meM asIma tathA ananta zakti hai / AvazyakatA kevala isa bAta kI hai ki use ujjAgarita kiyA jaae| phira navadIkSita muni ko eka sahayogI bhI prApta ho gyaa|" zrI kRSNa bar3e medhAvI the, pratyutpannamati the| ve jhaTa samajha gaye, ho na ho, kisI ne vidveSa aura vaimanara ya-vaza unheM ghora kaSTa diyA hai, bhayAnaka upasarga kiyA hai, jise unhoMne atyanta samabhAva se sahA hai, zudAtmabhAva kI atyanta utkRSTa bhUmikA meM avasthita ho, unhoMne mokSa prApta kara liyA hai| gajasukumAla ke lie kisI ne upasarga kiyA, yaha socate hI unakI A~kheM lAla ho giiN| phira, bhI unhoMne apane ko saMyata-santulita rakhane kA pUrA prayAsa kiyaa| unhoMne vinayapUrvaka bhagavAn se pUchA-"prabho ! vaisA adhama kArya kisane kiyA ?" / magavAn- "vaha isI nagarI meM rahatA hai, kintu, tuma usake prati vidveSa bhAva mana meM mata laao| vaha to vAstava meM muni gajasukumAla ke mukti prApta karane ke abhiyAna meM sahayogI huA hai, jaise tuma nagarI se bAhara nikalate hue usa vRddha ke sahayogI hue, jo atyanta jarjara thA, durbala thA, bAhara par3e IMToM ke bahuta bar3e Dhera meM se eka-eka IMTa uThAkara apane ghara meM DAla rahA thaa| tuma dayArdra hokara svayaM apane hAthI se nIce utare, IMTeM pahu~cAne meM vRddha kI sahAyatA karane lge| tumhAre dekhAdekha sabhI usa kArya meM laga gye| thor3I-sI dera meM IMTeM vRddha ke ghara ke bhItara pahuMca giiN|" bhaya se sImila kI mRtyu bhagavAna kI vANI sunakara kRSNa kA krodha zAnta ho gayA, phira bhI unakI yaha bhAvanA rahI ki usa puruSa ko dekhU to shii| isalie unhoMne bhagavAn se nivedana kiyA"bhagavan ! maiM usa puruSa ko dekhanA cAhatA huuN|" bhagavAn ne kahA--"jaba tuma yahA~ se vApasa jAoge, nagara meM praveza karoge, taba tumheM vaha manuSya milegA, kintu, tumheM dekhate hI usakA prANAnta ho jaayegaa|" udhara brAhmaNa somila ne yaha sunA ki vAsudeva kRSNa bhagavAn ariSTanemi kI sevA meM gaye haiM to usane socA-merA pApa-kArya aba chipA nahIM rahegA / apane prANa bacAne ke lie vaha vana kI Are cala pdd'aa| usI samaya zrIkRSNa nagara meM praviSTa hue / vaha atyanta bhayabhIta ho gyaa| unake hAthI ke Age gira pdd'aa| tatkSaNa mara gyaa| vAsudeva kRSNa ne yaha jAna liyA ki yaha vahI nIca puruSa hai, jisane muni gajasukumAla ko kaSTa diyaa| unhoMne usake mRta zarIra ko jaMgala meM phikavA diyaa| aneka yaduvaMzIya puruSoM evaM mahilAoM dvArA pravrajyA asamaya meM hI gaja sukumAla ke cale jAne se yAdavagaNa bar3e vyathita hue| unameM se ____ 2010_05 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga kathAnuyoga- vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 536 aneka zramaNa-dharma meM dIkSita hue| vasudeva ke atirikta nauoM dazAha bandhu bhI pravrajita ho gye| bhagavAn ariSTanemi ko mAtA zivAdevI, unake sAta bhAI, kRSNa ke aneka putra, kaMsa kI putrI ekanAzA ke sAtha bahuta-sI yAdava-kanyAe~, devakI, rohiNI tathA kanakavatI ke atirikta vasudeva kI mabhI rAniyA~ pravajita ho giiN| kanakavatI gRhastha meM rahatI huI mI ucca sAdhanA-rata raho / vaha sasAra ke vAstavika svarUpa kA cintana karate-karate ati ucca, nirmala, vizuddha pariNAmoM se anubhAvita hotI gii| ghAti karmoM kA nAza kiyA, kevalajJAna adhigata kiyaa| devatAoM ne isa upalakSya meM jaba kaivalya-mahotsava Ayojita kiyA, loga Azcaryacakita raha gye| kanakavatI ne sAdhvI-veza svIkArA, bhagavAn ariSTanemi ke samavasaraNa meM gii| eka mAsa kA anazana kara, samAdhi-maraNa prApta kara mukta huii| ___ eka dina kA prasaMga hai, indra kI sabhA meM vAsudeva kRSNa ke sambandha meM carcA cala pdd'ii| indra ne kahA- "vAsudeva kRSNa kA vyaktitva bar3A prazasta hai| ve kisI ke avaguNoM kI ora daSTi nahIM DAlate, usake guNa hI dekhate haiN| ve kabhI adhama koTi kA yuddha nahIM lar3ate / ve guNagrAhI haiM, dharma-yoddhA haiN| sabhA meM vidyamAna devoM meM se eka ko zrIkRSNa kI yaha prazaMsA nahIM rucI / vaha kRSNa kI parIkSA karane dvArikA aayaa| usane eka rugNa kutiyA kA rUpa banAyA aura vana meM jAkara baiTha gayA / kutiyA kA zarIra burI taraha sar3A-galA thA, durgandhita thaa| usa samaya zrIkRSNa apane ratha meM baiThakara vana meM ghUmane jA rahe the| unhoMne kutiyA ko dekhA, ve apane sArathi se bole-"sArathe ! dekho, isa kutiyA ke dA~ta kitane ujjvala evaM sundara haiM, motiyoM kI jyoM camaka rahe haiN|" zrIkRSNa apane patha para agrasara hue / deva ne kutiyA kA rUpa tyAga diyA / usane eka taskara kA rUpa bnaayaa| vaha kRSNa kA ghor3A lekara calatA bnaa| senA usake pIche dauddii| use pakar3ane kA prayAsa kiyaa| deva-mAyA dvArA usane samagra senA ko parAjita kara diyaa| zrIkRSNa svayaM pahu~ce / unhoMne taskara ko lalakArA-''ghor3A chor3a do|" taskara ne niDaratA se uttara diyA- "yadi himmata hai to lar3akara le lo / " zrIkRSNa-"taskara ! maiM ratha para car3hA hU~, tuma bhUmi para ho, padAti ho, tumhAre pAsa koI zastra bhI nahIM hai / yaha yuddha kaise ho sakatA hai ?" taskara-"mujhe na zastra cAhie, na ratha cAhie. maiM aise hI ldduuNgaa|" zrIkRSNayaha nahIM ho sakatA / maiM niHzastra se nahIM lar3a sktaa| maiM ratha para baThA rahU~ aura pratidvandvI bhUmi para ho, aisA yuddha maiM nahIM lar3atA / maiM ise adharma-yuddha mAnatA huuN| tuma ghor3A le jaao|" zrIkRSNa kA yaha udAtta evaM vIrocita vyavahAra dekhakara deva bar3A prasanna haa| vaha apane vAstavika rUpa meM prakaTa huaa| usane vAsudeva kRSNa se kahA-maiM Apake dharma-saMgata, nyAyAnumodita vyavahAra se, kRtitva se bahuta prabhAvita huuN| Apa koI varadAna maaNgie|" zrIkRSNa-"vaise to mujhe kisI vastu kI AvazyakatA nahIM hai, kintu, isa samaya dvArikA meM bahuta bImAriyAM phaila rahI haiN| unheM miTAne kA koI upAya btaaeN|" roga nAzinI bherI deva ne zrIkRSNa ko eka bherI dete hue kahA-'isa bherI kA yaha prabhAva hai ki isake bajAte hI, jyoMhI isakI dhvani kAnoM meM par3I, sabhI, roga dUra ho jaayeNge| phira chaH mAsa taka koI roga nahIM hogaa|" zrIkRSNa ne saharSa bherI svIkAra kii| use bajAyA / loga roga-mukta ho gye| bherI ___ 2010_05 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa:3 kI surakSA evaM dekhabhAla ke lie eka adhikArI niyukta kiyaa| bherI usakI nigarAnI meM rhtii| prati chaH mAsa bAda vAsudeva kRSNa bherI bajAte, loga sunate hI roga-mukta ho jaate| __adbhuta prabhAvakArI vastuoM kI prazasti svayaM phaila jAtI hai| roga-nAza ke sandarbha meM bherI kA apanA anupama prabhAva thaa| sarvatra usakA yaza prasRta ho gyaa| bherI-rakSaka kA lobha dvArikA se bAhara kA eka zreSThI dAha-jvara se pIr3ita thaa| apanA roga miTAne hetu vaha dvArikA aayaa| logoM ne use batAyA ki kucha hI samaya pUrva bherI baja cukI hai / aba Apako chaH mAsa taka bherI-vAdana kI pratIkSA karanI hogii| dAha-jvara bar3I bhayAnaka vyAdhi hai| usameM zarIra agni kI jyoM tapatA rahatA hai| usakI vedanA asahya hotI hai / seTha bar3A vyAkula thA / vipula dhana kA svAmI thaa| itanI pratIkSA karanA usake vaza kI bAta nahIM thii| usane socA-dhana ke bala se apanA kArya karavAlUM / vaha sIdhA bherI-rakSaka ke pAsa phuNcaa| usane apanI sthiti se use avagata karAyA / usane bherI kA choTA-sA Tukar3A maaNgaa| bherI-rakSaka pahale to niSedha karatA rahA, para. jaba seTha ne use eka lAkha sone kI mohareM dI, bherI se kATa kara eka choTA-sA Takar3A usane usa seTha ko de diyaa| usa rikta sthAna para utanA hI bar3A candana kA Tukar3A lagA diyaa| seTha ne usa Tukar3e ko ghoTA aura piiliyaa| vaha svastha ho gyaa| merI-rakSaka kI lobha-vRtti bhabhaka utthii| dhana banAne kA acchA upAya usake hAtha laga gayA thaa| dhanI rogiyoM se vaha dhana le lekara bherI ke Tukar3e kATa-kATa kara detA jaataa| rikta hue sthAnoM para candana ke utane hI bar3e Tukar3e lagAkara pUrti karatA jAtA / yaha krama calatA gyaa| dhIre-dhIre pariNAma yaha huA ki samana bherI hI candana kI ho gii| ___chaH mahIne vyatIta hue / vAsudeva ne bherI bajAne kA upakrama kiyaa| usase khAla kI-sI AvAja niklii| sabhA-bhavana bhI usase gaMjita nahIM huA, sArI dvArikA ke guMjita hone kI to bAta hI kahA~ / vAsudeva ne dhyAna-pUrvaka bherI kI ora dekhA, jhaTa sArI bAta unakI samajha meM A gaI / lobhI, kartavya-hIna bherI-rakSaka ko unhoMne prANa-daNDa diyaa| phira tele kI tapasyA kI, usI deva ko smaraNa kiyaa| pUnaH cAmatkArika bherI prApta kii| bhagavAn ariSTanemi kA dvArikA-Agamana kucha samaya vyatIta huaa| bhagavAn ariSTanemi dvArikA pdhaare| sahasrAmravana udyAna meM ruke / dharma-dezanA dii| vAsudeva kRSNa ne bhI anyAnya zrotAoM ke sAtha upadeza sunaa| ve vicAra karane lage-jAli, mayAli, uvayAli Adi yAdava-kumAra, jinhoMne bhare yauvana meM saMyama svIkAra kiyA, jo Atma-kalyANa ke patha para agrasara hue, dhanya haiM / eka maiM, hai, jo kAma-bhogoM se virata ho nahIM paataa| yoM to maiM ardha-cakrezvara hU~, vizAla-zakti-sampanna haiM, kintu, jIvana kA eka aisA pakSa bhI hai, jisameM maiM atIva durbala hU~-maiM pravrajyA nahIM le sakatA, tyAga-titikSAmaya patha para agrasara nahIM ho sktaa| bhagavAn ariSTanemi to antaryAmI the| unhoMne vAsudeva kRSNa ke mana kI bAta tAr3a lii| unhoMne kahA- "sabhI vAsudeva nidAna-prasUta hote haiM ; ataH una ke lie yaha zakya nahIM hai ki ve saMyama grahaNa kara skeN|" 2010_05 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga vividha jijJAsAe~ : uttara zrIkRSNa ne vinaya pUrvaka phira jijJAsA kI - "prabhuvara ! to kyA maiM saMyama patha kA -- zramaNa jIvana kA avalambana nahIM kara sakatA ?" ariSTanemi - " vAsudeva ! aisI hI bAta hai / tuma saMyama nahIM le sakate / " phira kRSNa ne apanI mRtyu ke sambandha meM jijJAsA karate hue pUchA - "bhagavan ! merI mRtyu kisa prakAra hogI ? " ariSTanemi vAsudeva ! tumhArI mRtyu tumhAre bhAI jarAkumAra ke hAtha se hogI / " kathAnuyoga - vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka zrIkRSNa - "kyA merI mRtyu dvArikA meM hI hogI ?" ariSTanemi - " dvArikA to pahale hI vinaSTa ho jAyegI / " zrIkRSNa - " bhavagan ! kaise ? ariSTanemi--"madirA, dvaipAyana tathA agni-isake vinAza ke hetu hoMge / ' dvArikA ke vinAza kI bAta sunate hI yAdava cintAkula ho gaye / zrIkRSNa ne phira pUchA-- "bhagavan ! spaSTa batAne kI kRpA kIjie-- ye tInoM dvArikA ke vinAza ke kisa prakAra kAraNa baneMge ? " 541 bhagavAn ne batalAyA "zauryapura ke bAhara parAzara nAmaka tApasa nivAsa karatA hai / usane yamunA-dvIpa ke antargata eka nimnakulotpanna kanyA ke sAtha yauna sambandha sthApita kiyA / usase usake eka putra utpanna huA, jo dvaipAyana ke nAma se prasiddha huA / yAdavoM ke prati sneha ke kAraNa vaha dvArikA ke pAsa hI rahane lagegA / vaha brahmacArI RSi eka bAra tapasyAnirata apane Azrama meM baiThA hogA / yAdava kumAra taba surA ke naze meM unmatta hoNge| ve dvaipAyana ke pAsa jAyeMge, use satAyeMge, utpIDita kreNge| taba vaha krodhavaza dvArikA ko bhasma karane kA nidAna karegA | kevala balarAma aura tuma bacoge aura saba yAdava naSTa ho jAyeMge | taba tuma donoM dakSiNa dizA meM pANDava-mathurA kI ora jAoge / vana meM jarAkumAra ke bANa dvArA tumhArA maraNa hogaa| tuma tRtIya bAlukA prabhA bhUmi meM paidA hoge / " tRtIya bhUmi meM paidA hone kI bAta sunakara zrIkRSNa bahuta khinna ho gaye / viSAda kI gaharI rekhAe~ unake mukha para ubhara aaiiN| yaha dekhakara bhagavAn ariSTane ma bole"vAsudeva ! duHkhita mata bano / tRtIya bhUmi se nirgata hokara tuma jambUdvIpa ke antargata bharatakSetra meM paMDU janapada ke zatadvAra nAmaka nagara meM janma loge| taba tuma amama nAmaka bArahaveM tIrthaMkara hoge / " tIrthaMkara jaise sarvocca gaurava-maMDita pada prApta hone kI bAta sunakara zrIkRSNa ko paritoSa huA / balarAma ne bhI apane mokSa ke sambandha meM bhagavAn ariSTanemi ke samakSa apanI jijJAsA upasthita kI / 2010_05 bhagavAn ne batAyA- - "yahA~ apanA AyuSya pUrNa kara tuma brahmadevaloka meM deva ke rUpa meM janma-grahaNa karoge / vahA~ se cyuta hokara phira manuSya-bhava meM Aoge / phira deva bhava prApta karoge / devAyuSya kA bhoga kara punaH manuSya ke rUpa meM janma grahaNa karoge / usa bhava meM amama tIrthaMkara ke zAsana kAla meM mokSa prApta karoge / Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 Agama aura tripiTaka eka anuzIlana apanA bhaviSya sunakara balarAma bhI santuSTa hue / jayakumAra ko viSAda : dvArikA kA parityAga jayakumAra ke hAthoM vAsudeva kRSNa kI mRtyu hogI, yaha bar3I apriya bAta thI / yAdavoM ko isase bar3A duHkha huA / yadyapi jayakumAra kA koI doSa nahIM thA, para, yaha socakara ki usake hAtha se aisA nindya karma hogA, saba use nIcI dRSTi se dekhane lage / jayakumAra kA mana bhI bar3A viSaNNa thA / vaha socane lagA -- mere hAtha se bar3e bhAI kA vadha - kitanA ghora pApapUrNa aparAdha, duSkRtya yaha hogA / mujhe cAhie, maiM dvArikA kA parityAga kara kahIM itanA dUra calA jAUM ki phira kabhI yahA~ Ane kA prasaMga hI na bne| isa prakAra maiM isa pApakRtya se bacane kA prayAsa karU~ / usane apanA dhanuSa uThAyA, bANapUrNa tUNIra liyA aura vaha dakSiNA kI ora nikala par3A / madirA pAna ko niSedhAjJA khaNDa : 3 vAsudeva kRSNa dharma-pariSad se uThe, nagara meM Aye aura yaha Adeza ghoSita karavAyA ki aba se dvArikA meM koI madirA-pAna na kare / rAjA ke Adeza ke kAraNa samagra logoM ne, jo bhI madirA unake pAsa thI, kadaMba vana kI kAdaMbarI nAmaka guphA meM naisargika zilA-kuMDoM meM pheMka dI / nagara sarvatra surApAna banda ho gyaa| loga zubha sAttvika, dharmamaya jIvana vyatIta karane lage / dvaipAyana ne zruti-paramparA se bhagavAn auraSTanemi dvArA kI gaI bhaviSya vANI sunI to vaha dvArikA kI rakSA bhAvanA liye vahA~ AyA tathA dvArikA ke bAhara rahatA huA tapazcaraNa karane lagA / sArathi siddhArtha dvArA pravrajyA balarAma ke siddhArtha nAmaka sArathi thA / bhagavAn ariSTanemi ke dharmopadeza se vaha prabhAvita huA / use saMsAra se vairAgya huA / usameM zramaNa-dIkSA grahaNa karane kI bhAvanA jAgI / usane apane svAmI balarAma se isake lie AjJA cAhI / balarAma ne usakA anurodha svIkAra karate hue kahA - "tuma kevala mere sArathi hI nahIM ho, bhAI ke tulya ho / pravrajyA grahaNa karanA eka atyanta ucca kArya hai / maiM tumheM vaisA karate nahIM rokU~gA / para, eka anurodha svIkAra karo, mujhe vacana do, tuma jaba devayoni prApta kara lo, maiM kadAcit patha-bhraSTa hone lagUM to tuma bhAI ke samAna mujhe sambhAlanA, mujhe pratibaddha karanA / 2010_05 sArathi siddhArtha ne apane svAmI balarAma kI AjJA saharSa zirodhArya kI / vaha pravrajita ho gayA / chaH mAsa taka tapazcaraNa kiyA / svargavAsI huA / kAdaMbarI guphA kI madirA madirA, jo kadaMba vana kI kAdaMbarI guphA ke naisargika zilA-kuMDoM meM pheMkI gaI thI, aura bhI mAdaka tathA susvAdu ho gaI / eka bAra kI bAta hai, baizAkha kA mahInA thA / yAdavakumAroM ke kisI eka sevaka ne, jo pipAsAkula thA, use pIliyA / madirA kA adbhuta svAda thA, unmAdaka nazA thaa| usane eka pAtra usa maMdirA se bhara liyaa| yAdava kumAroM ke pAsa lAyA / unhoMne use pIyA / madirA kI mAdakatA tathA svAdiSTatA se ve vimugdha ho gaye / Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka yAdava-kumAroM ne usase pUchA-.-"itanI bar3hiyA madirA tumheM kahA~ prApta ho gaI ? dvArikA maiM to mahArAja kI AjJA se madirA-pAna sarvathA vajita hai|" paricara bolA- "svAmivanda ! kadaMba vana kI kAdaMbarI guphA meM naisargika zilAkuMDoM meM vipula mAtrA meM madirA par3I hai, jahA~ se maiM yaha letA aayaa|" yAdava kumAra naze meM pAgala yAdava-kumAroM ko bahuta dinoM ke pazcAt thor3I-sI madirA pIne ko milI thii| ve paryApta madirA pAna hetu lolupa ho uThe / madyapAna-goSThI Ayojita kii| sIdhe kadaMba vana meM kAdaMbarI guphA ke samIpa phuNce| sabane chakakara madirA-pAna kiyaa| naze meM pAgala ho utthe| gAte-bajAte, Ananda manAte nagara kI ora cala pdd'e| mArga meM dvaipAyana RSi para unakI najara pdd'ii| use dekhate hI saba kruddha ho uThe, kahane lage-"are ! yahI to vaha hai, jisake kAraNa dvArikA kA vinAza hogaa| ise mAra-mAra kara hameM samApta kara DAlanA caahie|" ___ sabake saba dvaipAyana RSi para TUTa pdd'e| kaI thappar3oM se, mukkoM se, kaI lAtoM se RSi ko pITane lge| kucha dera taka to RSi ne mAra sahI, para, jaba ve mArate-mArate ruke nahIM aura pIr3A saha jAne kI sImA ko lAMgha gaI to RSi ne kruddha hokara saMpUrNa dvArikA ko bhasma kara DAlane kA nidAna kiyaa| dvaipAyana kA kopa tApasa ko ardhamRta chor3akara yAdavakumAra dvArikA meM A gaye / vAsudeva kRSNa ko jaba yaha ghaTanA jJAta huI to unheM bar3A duHkha huaa| ve apane jyeSTha bandhu balarAma ko sAtha liye dvaipAyana RSi kA krodha zAnta karane hetu aaye| ve RSi se kSamA-yAcanA karane lge| zrIkRSNa bole-"RSe ! yAdava-kumAroM ne bar3I dhRSTatA kI, uddnnddt| kii| mujhe isakA bar3A kheda hai| Apa zAnta hoM, kSamA kreN|" dvaipAyana- "tuma jo mIThe vacana isa samaya bola rahe ho, usase merI krodhAgni aura adhika bhar3aka rahI hai| kumAroM ko tumheM pahale hI niyaMtrita rakhanA cAhie thaa| niraparAdha tapasvI pratAr3ita kiye jAe~, kyA yahI tumhArA rAjadharma hai ?" zrIkRSNa-"tapasvin ! maiM vAyadA karatA hU~, kumAroM ko daMDa duuNgaa|" dvaipAyana ne zrIkRSNa kI bAta kATate hue kahA- "daMDa to maiM dUMgA, bhArI dvArikA ko bhasma kara DAlUMgA / na dvArikA hI rahegI aura na yAdavakumAra hI rhege|" zrIkRSNa-"tapasvin ! zAnta ho jAie / krodha rAkSasa hai / vaha jIvana-bhara kI tapasyA ko naSTa kara DAlatA hai|" dvaipAyana-'vaha to naSTa ho gaI hai| maiMne dvArikA ko bhasma karane kA nidAna kara liyA hai|" zrIkRSNa ne namratApUrvaka kahA-tapasvin ! aba bhI samaya hAtha meM hai| AlocanApratyAlocanA kara Apa nidAna ko mithyA kara sakate haiN|" dvaipAyana-"aba aisA nahIM kara sakatA / eka zAnta tapasvI ke krodha kI agni kisa prakAra pralaya ke zole banakara barasa sakatI hai, avazya hI dvArikA yaha dekhegii| tapasvI dvaipAyana itanA krodhAviSTa thA ki usake netroM se mAno aMgAre barasa rahe the| 2010_05 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 vAsudeva kRSNa kucha aura kahanA cAhate the, itane meM balarAma ne unheM rokate hue kahAvAsudeva ! kyA tuma sarvajJa, sarvadarzI bhagavAn ariSTanemi kI bhaviSya-vANI ko ayathArtha siddha karanA cAhate ho? aisA tIna kAla meM na kabhI huA hai, na kabhI hogaa|" bhAvI ke samakSa vAsudeva kRSNa ne apanA mastaka jhukA diyaa| bhArI mana liye vahA~ se cale aaye| agnikumAra deva ke rUpa meM janma dvaipAyana tapasvI mara gyaa| usane agnikumAra devo meM janma liyA / apane pUrva-janma ke zatra-bhAva kA smaraNa kara vaha zIghra dvArikA aayaa| dvArikA ke nAgarika bele, tele Adi kI tapasyAoM tathA dhArmika kriyAoM meM nirata the| esI sthiti meM vaha deva unakA kucha bigADa nahIM sakA / anukUla avasara kI khoja meM vaha gyAraha varSa taka intajAra karatA rhaa| udhara dvArikA meM nAgarikoM kI dhArmika pravRtiyA~ zithila hone lgiiN| khAdya, akhAdya kA bheda jAtA rahA / ve saba kucha khAne-pIne lge| unheM aisA vizvAsa ho gayA ki dvaipAyana aba unakA kucha bhI burA-bigAr3a nahI kara sktaa| ve Amoda-pramoda, bhoga-vilAsa madirApAna, mAMsa-bhakSaNa Adi ke zikAra ho gye| dvArikA-dahana agnikumAra dvaipAyana isI avasara kI phirAka meM thaa| usane upadrava zurU kiyaa| saMvartaka vAyu bahAyA, jise lar3akiyA~, ghAsa, tRNa Adi jalAvana dvArikA meM pUMjIbhata ho gyaa| usane aMgAre barasAye / dvArikA jalane lgii| zrIkRSNa ke sabhI divya astra, zastra, vastra Adi dagdha ho gye| nagaravAsI nagara se bAhara bhAga nikalane kA prayAsa karate to vaha agnikumAra dvaipAyana deva unheM uThAkara agni meM pheMka detA / sAre nagara meM trAhi-trAhi kI duHkhada dhvani pari vyApta ho gii| isa bhISaNa agnikAMDa meM zrIkRSNa apane mAtA-pitA ko nahIM bhUla ske| unhoMne apane pitA vAsudeva, mAtA devakI evaM rohiNI ko ratha meM biThAyA aura apane agraja balarAma ke sAtha cala pdd'e| ratha meM jute ghor3e kucha hI dUra cale ki dvaipAyana deva ne unheM stambhita kara diyaa| ve jaDavat ho gye| taba kRSNa aura balarAma-donoM svayaM ratha meM juta gaye / yena-kena-prakAreNa nagara ke dvAra taka ratha ko khIca lAye / itane meM ratha bhagna ho gyaa| Aga kI lapaToM ke bhISaNa tApa se saMtapta mAtA-pitA karAhate hue pukAra karane lage-"putra kRSNa ! putra balarAma ! hameM bacAo, hamArI rakSA kro|" yaha hRdaya-drAvaka ArtanAda ho hI rahA thA ki itane meM nagara kA dvAra banda ho gayA / balarAma Age bar3he / dvAra para apane paira se prahAra kiyaa| dvAra TUTa gyaa| ve apane mAtA-pitA ko lene daudd'e| itane meM dvaipAyana deva prakaTa huaa| usane kahA-'kRSNa ! balarAma ! tumhArA sArA prayatna nirarthaka hai| maiM vahI pUrva-janma kA dvaipAyana tapasvI huuN| kevala tuma do hI yahA~ se jinde nikala sakate ho, aura sabako isa Aga meM jalanA hI hogaa| isa nimitta to maiMne apane jIvana-bhara ke tapa kA saudA kiyA, tapa ko becA, gyAraha varSa taka intajAra kiyaa| donoM bhAiyoM ne dvaipAyana deva kI bAta para vizeSa dhyAna nahIM diyA, aura prayatna karane hI ko the ki vasudeva, devakI tathA rohiNI ne sammilita rUpa meM apane donoM putroM se kahA "putro ! aba tuma yahAM mata ruko, cale jaao| yadi tuma donoM jinde rahoge to sArA ____ 2010_05 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka yAdava-vaMza jindA hai, aisA hama mAnate haiN| tumane hameM bacAne kA bahuta prayAsa kiyA, kintu, kyA kiyA jAe, aisA hI yoga hai, koI upAya nahIM hai, hamArI mRtyu isI vidhi se hai / aba hama AmaraNa anazana svIkAra karate haiN|" yaha kahakara una tInoM ne bhagavAn ariSTanemi kI zaraNa lI, caturvidha AhAra kA parityAga kiyA, AmaraNa anazana svIkAra kiyA, mahAmaMtra navakAra japane lage / AkAza se bhISaNa aMgAre barasa rahe the| tInoM kA prANAnta ho gayA / ve svargavAsI hue| sarvanAza bar3I vikarAla sthiti thii| trikhaNDAdhipati vAsudeva kRSNa tathA balarAma ke dekhatedekhate rAjadhAnI, parijana, divya zastrAstra, vastra, AbhUSaNa, dhana, dhAnya saba jalakara khAka ho gye| bhayAvaha agni kI lapaToM se dvArikA ghirI thii| zrIkRSNa aura balarAma nirAza the, vivaza the| ve nagara ke bahiHsthita jIrNa udyAna meM khar3e the| isa karuNAjanaka duravasthA ko nihAra rahe the| zrIkRSNa atyanta du:khapUrNa svara meM bole-"tAta ! maiM isa vinAza lIlA ko aba aura nahIM dekha sktaa| kahIM anyatra cleN|" kucha socakara ve punaH bole -"hama kahA~ jAe~, bahuta se rAjA hamAre virodhI ho gaye haiN|" balarAma ne sujhAva diyA-"pAMDavoM kA hamAre prati sneha tathA Adara hai / hama unhIM ke yahA~ cleN|" kRSNa ke mana meM saMkoca thaa| ve bole- 'maiMne pANDavoM ko bhI niSkAsita kara diyA thaa| aisI sthiti meM kyA hamArA vahA~ calanA upayukta hogA?" balarAma- "aisI zaMkA mana se nikAla do| pANDava hamArA satkAra kreNge|" zrIkRSNa ko balarAma kA sujhAva upayukta pratIta huaa| donoM bhAI pANDava-mathurA jAne kA uddezya liye naiRtya-dakSiNa-pazcima digbhAga kI ora ravAnA hue| jisa samaya dvArikA bhISaNa rUpa meM jala rahI thI, balarAma kA pUtra kabjAvAraka apane prAsAda kI chata para khaDA thaa| vaha jora-jora se kahatA thA- maiM bhagavAna ariSTanemi kA vratI zrAvaka haiN| bhagavAna ke vacanAnusAra maiM carama-zarIrI haiM merA yaha carama-antima zarIra hai| isI bhava meM maiM mukti prApta kruuNgaa| tIrthaMkara kI vANI kabhI anyathA nahIM hotii| ye Aga kI lapaTeM merA kucha nahIM bigAr3a sktiiN| jRmbhaka deva ne kubjAvAraka ke zabda sune| vaha vahA~ prakaTa huaa| usane kubjAvAraka ko uThAyA aura use bhagavAn ariSTa nemi kI zaraNa meM pahu~cA diyaa| kubjAvAraka ne bhagavAna ke pAsa zramaNa-dIkSA svIkAra kara lii| chaH mAsa taka dvArikA jalatI rhii| saba kucha bhasmasAt ho gyaa| phira samudra meM bhayaMkara tUphAna AyA, jisakI capeTa meM Akara vaha nagarI jala-nimagna ho gii| vahA~ samudra laharAne lgaa| dvArikA kA vahA~ koI nAma-nizAna taka nahIM rhaa| kabhI jo dvArikA samudra se nikalI thI, vaha anta meM samudra meM hI vilIna ho gii| kRSNa aura balarAma pANDava-mathurA kI ora zrIkRSNa aura balabhadra balarAma pANDava-mathurA kI dizA meM calate gye| ve hasti kalpa 2010_05 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka: eka [khaNDa :3 nAmaka nagara ke nikaTa phuNce| zrI kRSNa ko usa samaya bar3I bhUkha lgii| unhoMne balabhadra se kahA--'tAta! Apa nagara meM jAeM, bhojana le aaeN|" balabhadra ne kahA- maiM jA rahA huuN| tuma pIche se sAvadhAna rhnaa|" zrIkRSNa-"Apa apanA bhI dhyAna rkhie|" balabhadra- "vaise koI cintA kI bAta nahIM hai| maiM akelA hI kAphI hU~, para, yadi kisI vipatti meM phaMsa jAU~ to maiM siMhanAda kruuNgaa| tuma use sunakara zIghra mere pAsa cale aanaa|" zrIkRSNa ko yoM jJApita kara balabhadra vahA~ se cale, hastikalpa nagara meM praveza kiyaa| acchavanta kA parAbhava dhRtarASTra kA putra acchadanta hastikalpa nagara kA rAjA thaa| kRSNa aura jarAsandha ke yuddha meM kaurava jarAsandha ke pakSa meM the; ataH usake mana meM zrIkRSNa aura balarAma ke prati zatrutva aura vaimanasya thaa| nagaravAsI balabhadra kI anupama rUpa-sampadA dekha vismaya-vimugdha ho gaye / ve kalpanA karane lage-ye svayaM balabhadra haiM yA una jaisA koI aura puruSa hai / phira unakA dhyAna isa ora gayA ki dvArikA to jalakara bhasma ho gaI hai / vahAM se bacakara nikale hue ye balabhadra hI hone caahieN| balabhadra ne apane nAma se akita aMgUThI halavAI ko dii| usake badale meM bhojya-padArtha liye / halavAI ne aMgUThI dekhii| usake mana meM kucha saMzaya huaa| usane aMgUThI rAjakarmacAriyoM ko dii| rAjakarmacArI rAjA ke pAsa le gye| unhoMne rAjA se kahA-"rAjan ! balabhadra jaisA eka puruSa nagara meM AyA hai| usane halavAI ko yaha aMgUThI dekara bhojya-sAmagrI kharIdI hai| hama nahIM jAnate, aMgUThI para aMkita nAma ke anunAra vaha svayaM balabhadra hai yA koI taskara hai, jisane aMgUThI curA lI ho / aba jaisI Apa AjJA kreN|" rAjA acchadanta ne aMgUThI ko ulaTa-palaTa kara dekhA, parIkSaNa kiyaa| usake AdhAra para vaha isa nizcaya para pahu~cA ki vaha balabhadra hI hai| yaha pratizodha lene kA upayukta avasara hai| usane apane nagara kA daravAjA banda karavA diyA aura vaha apanI senA ke sAtha balabhadra ko parAbhUta karane, nihata karane pahu~ca gayA / sainikoM ne balabhadra ko cAroM ora se ghera liyaa| balabhadra ne bhojya-sAmagrI eka tarapha rkhii| siMhanAda kiyA aura bar3I vIratA ke sAtha ve senA para TUTa pdd'e| balabhadra kA siMhanAda kRSNa ko sunAI pdd'aa| ve zIghra hI daur3e aaye| nagara kA dvAra banda thaa| unhoMne paira ke AghAta dvArA use tor3a DAlA / nagara ke bhItara praviSTa hue| donoM bhAiyoM ne zatra-senA ko rauMda DAlA / anekAneka sainika unake hAthoM dharAzAyI hue| acchadanta kA darpa miTTI meM mila gyaa| parAbhUta hokara acchadanta zrIkRSNa-balarAma ke caraNoM meM gira par3A aura kSamA mAMgane lgaa| zrIkRSNa ne kahA-"hamArI bhujAoM ke bala ko jAnate hue bhI tumane yaha himmata kI, tumhArI kitanI bar3I mUrkhatA hai / yadyapi samaya to hamAre pratikUla hai, kintu, hamArA bala Aja bhI kahIM gayA nahIM hai, yathAvat vidyamAna hai| khaira, hama tumhArA aparAdha kSamA karate haiM / sukha-pUrvaka apanA rAjya kro|" ____ 2010_05 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 547 acchadanta ne kRSNa-balarAma ko savinaya praNAma kiyA aura vaha apane rAja-bhavana meM calA gayA / balabhadra aura kRSNa donoM bhAI nagara se bAhara Aye / udyAna meM baiThe, bhojana kiyA / apane dakSiNAbhimukha yAtrA krama meM agrasara hue / calate-calate ve kauzAmbI vana meM pahu~ce / kRSNa ko pyAsa : balarAma kA jala hetu gamana teja garmI thI / rAste kI thakAvaTa thI / pyAsa se zrIkRSNa kA galA sUkhane lagA / choTe bhAI ko vyAsa se vyAkula dekhakara balabhadra ne kahA - "bhAI ! tuma isa per3a ke nIce ArAma kro| maiM jala lAne jA rahA hU~ / zIghra AUMgA / " 1 balabhadra yaha kahakara pAnI lAne gaye / kRSNa per3a ke nIce leTa gaye / unhone vizrAma kI meM apanA eka paira dUsare para rakhA / parizrAnta to the hI, unheM nIMda A gaI / mudrA jarAkumAra dvArA zara-prahAra meM saMyoga aisA banA, jarAkumAra, jo apane zarIra para bAgha kA camar3A lapeTe thA, hAtha dhanuSa-bANa 'liye thA, ughara AyA / bhUkha miTAne ke lie jaMgalI pazuoM kA AkheTa karanA hI usake jIvana nirvAha kA krama thA / zrIkRSNa pItAmbara dhAraNa kiye hue the / jarAkumAra kI dRSTi pItAmbara para par3I / use bhrAnti huI-- koI hariNa baiThA hai| usane dhanuSa para eka tIkSNa bANa car3hAyA nizAnA sAdhA aura bANa chor3a diyaa| bANa zrIkRSNa ke paira meM lagA / unakI nIMda TUTa gaI / ve uThe / U~cI AvAja meM kahA - "yaha bANa - prahAra kisane kiyA hai ? apanA nAma evaM gotra batAye binA aisA karanA nyAya saMgata nahIM hotA / bANa mArane vAle ! tuma apanA paricaya batalAo / " bhavitavyatA kI viDambanA jarAkumAra vRkSa kI Ar3a meM khar3A thA / vaha bolA- "rAhagIra ! maiM dazaveM dazArha vasudeva aura jarAdevI kA aMgaja hU~ | merA nAma jarAkumAra hai / zrIkRSNa tathA balarAma mere bar3e bhAI haiN| maiM bAraha varSa se isa vana meM nivAsa karatA A rahA hU~ / bhagavAn ariSTanemi kI bhaviSyavANI sunakara ki mere dvArA mere agraja zrIkRSNa kA maraNa hogA, maiM bahuta du:khita huA, vyathita huA / kisI bhI taraha vaha sthiti TAlI jA sake, isa dRSTikoNa se maiM yahA~ raha rahA hU~ / aba taka isa vana meM mujhe koI puruSa dikhAI nahIM diyaa| maiMne mRga samajha kara tumheM bANa maaraa| tuma kauna ho ?" yaha paricaya sunakara vAsudeva kRSNa bhavitavyatA kI viDambanA para muskraaye| zAnta, susthira AvAja meM jarAkumAra ko apane nikaTa Ane ke lie khaa| jarAkumAra AyA / apane agraja zrIkRSNa ko dekhakara vaha pASANa kI jyoM jar3a ho gyaa| kATo to khUna nahIM / vaha phUTa-phUTa kara rone lagA / jisa ghaTanA ko TAlane ke lie vaha bAraha varSa paryanta bhayAnaka aTavI meM mArA-mArA phiratA rahA, antataH usake hAtha se vahI durghaTanA ghaTita ho gii| usake zoka kA pAra nahIM thA / zrIkRSNa ne kisI taraha use zAnta kiyA / dvArikA kA dahana ityAdi samagra ghaTanAe~ use batAte hue kahA - " tAta ! jo honahAra rahatA hai / vaha bar3A prabala aura durnivAra hotA hai / use koI TAla I 2010_05 yAdava - kula kA vinAza hotA hai vaha hokara hI nahIM sakatA / sarvajJa kI Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 vANI kabhI anyathA nahIM ho sktii| tumane apanI ora se isa ghaTanA ko TAlane kA socA, ghora duHkhamaya vanavAsa svIkAra kiyA, kintu, dekhate ho, saba nirarthaka siddha huaa| anta meM ghaTita vahI huA, jo honA thaa|" zokAkula, vyathA-vihvala jarAkumAra kahane lagA- "mujhe dhikkAra hai| maiM apane pUjanIya jyeSTha bandhu ke prANAnta kA kAraNa bana rahA huuN|" zrIkRSNa ne vidyamAna gaMbhIra sthiti dekhate hue kahA- "jarAkumAra ! tuma viSAda mata kro| isa samaya yAdava-vaMza meM ekamAtra tuma hI bace ho| yadi balabhadra A gaye to ve tumheM mAre binA nahIM chodd'eNge|" ___jarAkumAra kI A~khoM se A~suoM kI dhArA baha rahI thii| usane kahA-'aba merA mara jAnA hI zreyaskara hai / aba mujhe marane kI kyA cintA hai ? kyA bacA hai, mere jIvana meM ? kyA karUMgA, maiM isakA bhAra ddhokr|" / zrIkRSNa-"jarAkumAra! itane bhAvaka mata bno| sthiti kI gambhIratA ko aaNko| tamheM jIvita rahanA hI hogaa| yAdava-vaMza ke astitva-rakSaNa tathA paraMparA-pravartana ke lie yaha Avazyaka hai ; kyoMki tumhAre marate hI yaha saba samApta ho jAyegA / maiM cAhatA hU~, aisA na ho|" jarAkumAra-"tAta ! yaha kalaMkita muMha liye maiM jIvita rahanA nahIM caahtaa|" zrIkRSNa-"merI cAha hai, tuma jIvita raho; isalie merA kathana svIkAra kro| yaha kaustubha maNi lo / pANDavoM ke yahA~ jAo / dvArikA kA dahana, yAdavoM kA vinAza ityAdi samagra ghaTanAoM se unheM avagata karA do| merA yaha sandeza bhI unheM kaho ki maiMne unheM niSkAsita kiyA thA, jisakA mujhe pazcAttApa hai / maiM kSamA mAMgatA huuN|" kRSNa kA prANAnta zrIkRSNa ne jarAkumAra ko kaustubha maNi dI aura use pANDava-mathurA jAne hetu AjJApita kiyaa| bhArI mana se bar3e bhAI kI AjJA zirodhArya karate hue jarAkumAra ne kaustubha maNi svIkAra kI, zrIkRSNa ke paira meM gar3A bANa nikAlA aura atyanta khinnatA liye vahA~ se prasthAna kiyaa| paira se bANa nikalate hI kRSNa ke asIma pIr3A huI / unhoMne pUrva kI ora apanA muMha kiyaa| arhata, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu-paMca-parameSThI kA smaraNa kiyA / kucha samaya zubha bhAvoM kA anucintana kiyaa| itane meM gaza AyA, unake prANa-pakherU ur3a gye| laha varSa paryanta kaumAryAvasthA meM rahai, chappana varSa mANDalika avasthA meM rahe tathA nau sau aThThAisa varSa ardhacakrezvara ke ke rUpa meM rhe| unakA sampUrNa AyuSya eka sahasra varSa kA thaa| balabhadra zoka meM pAgala kucha hI samaya meM balabhadra jala lekara vApasa aaye| unhoMne kRSNa ke zarIra ko nizcala, nizceSTa aura niSkriya dekhaa| eka do daphA AvAja dI, para, uttara kauna de / balabhadra ko kRSNa ke prati bar3A mamatva thaa| mohAveza meM ve kalpanA karane lage, kRSNa unase ruSTa ho gaye haiM / ve zoka-vihvala svara meM kahane lage- "tAta ! jala lAne meM thor3I hI to dera huI, tuma ruSTa ho gaye ? uTho, yoM ruSTa nahIM honA caahie|" 2010_05 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 546 uttara kahAM se milatA, AtmA kA to deha-paMjara se mahAprayANa ho cukA thaa| balabhadra ne jaba dekhA ki unake sabhI prayatna niSphala siddha ho rahe haiM to zrIkRSNa ke mRta zarIra ko unhoMne uThAyA aura use apane kandhe para rakha liyaa| zoka se pAgala bane ve vana-vana bhaTakate rahe / khAna-pAna Adi saba kucha bhUla gye| apanI sudha-budha kho baitthe| moha kA kitanA bhArI Avega baha thA, ciranidrA ko, jisase phira koI kabhI jAgatA nahIM, ve sAdhAraNa nidrA samajhe rahe / isa sthiti meM chaH mAsa kA samaya vyatIta ho gyaa| siddhArtha deva dvArA pratibodha __ balabhadra ke sArathi siddhArtha ne, jo deva-yoni meM thA, avadhi-jJAna dvArA balabhadra kI yaha sthiti dekhii| balabhadra ne manuSya-bhava meM usase vAyadA liyA thA, deva hone para vaha unheM usa samaya pratibuddha karegA, jaba kabhI ve mArga-cyuta hoNge| deva ne dekhA, yaha avasara hai, balabhadra ko isa duravasthA se use ubAranA caahie| deva ne mAyA dvArA eka patthara ke ratha kI racanA kii| vaha usa meM baitthaa| nIce utarane lgaa| ratha parvata ke ubar3a-khAbar3a sthala meM lur3haka gayA, ulaTa gayA, dhar3Ama se nIce gira par3A, TukaDe Tukar3e ho gyaa| deva patthara ke Tukar3oM ko phira jor3ane kA prayAsa karane lgaa| balabhadra yaha saba dekha rahe the| unhoMne kahA -"are ! tuma kitane bar3e mUrkha ho, kyA kabhI patthara ke TUTe hue Takar3e pUrvavata jur3a sakate haiM ?" deva bolA-'jaba mRta puruSa phira jIvita ho sakatA hai to pASANa ke ratha ke khaNDa kyoM nahIM jur3a sakate, phira ratha kyoM nahIM taiyAra ho sakatA?" balabhadra ne socA- yaha bar3A ajJa puruSa hai, kauna bakavAsa kre|" ve vahA~ se Age bar3ha gye| phira deva ne eka kRSaka kA rUpa banAyA / jahA~ balabhadra the, vaha prakaTa huaa| vahA~ vaha pASANa para kamala ropane kA prayatna karane lgaa| balabhadra ne use dekhA to kahA-"tuma kaise mUDha ho, kyA pASANa para bhI kabhI kamala ugate haiM ?" deva ne uttara diyA- "jarA Apa bhI socie, kyA mRta puruSa bhI kabhI jIvita hote haiM ?" balabhadra ne usakI bAta para koI dhyAna nahIM diyA aura ve Age cale gye| deva bhI Age bar3ha gyaa| usane mAyA dvArA eka sUkhe DhUMTha kI racanA kii| usameM jala sIMcane lgaa| balabhadra use dekhakara bole-"tuma mahAmUDha ho| sUkhA ThUTha bhI kyA kabhI jala sIMcane se harA hotA hai ?" deva ne pratyuttara diyA- "jaba tumhArA marA huA bhAI jindA ho sakatA hai to phira sUkhA lUMTha kyoM nahIM harA ho sakatA hai ?" balabhadra ne phira usa tarapha koI dhyAna nahIM diyA, Age bar3ha gye| deva bhI usI ora claa| usane eka gopAlaka kA rUpa bnaayaa| eka mRta gAya kI vikriyA kii| use ghAsa khilAne kA upakrama karane lgaa| balabhadra ne use dekhA aura kahA-"are ! tuma kyA kara rahe ho ? kyA murdA gAya kabhI ghAsa khAtI hai ? tumhaar| prayatna vyartha hai|" ____ 2010_05 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 deva bolA- 'tuma bhI to cha: mAsa se apane bhAI kI mRta deha ko Dhoye cala rahe ho, vyartha nirarthaka parizrama uThA rahe ho, phira mujhe kyA kahate ho ?" balabhadra ne roSAveza meM kahA--"kyA merA bhAI marA huA hai ?" deva bhI usI lahaje meM bolA- kyA merI gAya marI huI hai ?" balabhadra- "vaha ghAsa nahIM khAtI, pAnI nahIM pItI, hilatI DulatI nahIM, calatI nahIM; kyoMki vaha marI huI hai|" deva-"phira tuma kyoM diGmUr3ha ho, tumhArA bhAI na khAtA hai, na pItA hai, na hilatADulatA hai, na calatA hai, bar3A Azcarya hai, tuma use kaise jIvita mAnate ho?" balabhadra cupa ho gye| ve vicAra meM par3a gye| deva ne phira kahA- socate kyA ho, yadi vizvAsa na ho to jAMca kara ke dekha lo|" balabhadra ne kRSNa kI mRta deha ko apane vandhe se utaaraa| ve use gaura se dekhane lge| deha tIvra durgandha se bharI thI! jIvita hone kA koI lakSaNa usameM avazeSa nahIM rahA thaa| balabhadra vicAroM kI gaharAI meM khone lge| tabhI deva ne siddhArtha sArathi kA rUpa banAyA aura balabhadra se kahA- maiM pUrva janma meM ApakA ratha-cAlaka siddhArtha thaa| maiMne sayamamaya jIvana kI ArAdhanA kii| pariNAmasvarUpa maiM deva-yoni meM utpanna huaa| jaba apane manuSya-bhava meM mere mana meM dIkSA grahaNa karane kA bhAva udita huA, taba maiMne Apase anajJA maaNgii| Apane prasantA-pUrvaka dIkSA kI anajJA dete hue bar3I AtmIyatA se mujhe kahA ki jaba tuma deva-yoni prApta kara lo to mujhe usa samaya pratibodha denA, jAgarita karanA, jaba maiM patha-cyuta hone lagU, jaba mujhe mArga para lAnA nitAMta apekSita ho| ___ "usI bAta ko smaraNa rakhatA huA maiM isa samaya Apake pAsa upasthita huA huuN| Apako sanmArga para lAne ke abhiprAya se maiMne ye dRzya upasthita kiye haiN| moha atyanta anarthakara hai| usakA parityAga kiijie| satya ko phcaanie| isa mata kalevara kI antyeSTi kIjie tathA saMyama kI ArAdhanA meM lgie| "bhagavAn ariSTanemi ne jo bhaviSyavANI kI, saba usI rUpa meM ghaTita huA hai| vAsudeva kRSNa kI mauta jarAkumAra ke bANa dvArA huI hai| Apa bhAI ke mamatva aura moha ke kAraNa unake mata kalevara ko chaH mAsa se Dhoye cala rahe haiN|" balabhadra dvArA pravajyA : ghora tapa siddhArtha deva ke pratibodha-vAkyoM se balabhadra kI suSupta cetanA punaH jAgarita ho gii| unakA mohAvaraNa apagata ho gyaa| unhoMne zrIkRSNa ke mRta zarIra kI yathAvidhi antyeSTi kii| ____ sarvadarzI, sarvajJAnI bhagavAn ariSTanemi ne balabhadra kA antarbhAva jAnakara eka vidyAdhara muni ko unake pAsa bhejaa| muni ne balabhadra ko dharma sunAyA / balabhadra virakta hue, pravajita hue| siddhArtha deva ne muni-dvaya ko sabhakti vandana-namana kiyA aura vaha svarga meM calA gyaa| __muni balabhadra ghora tapa meM lIna rahane lge| eka bAra kA prasaMga hai, eka mAsa ke tapa ke pAraNe hetu bhikSArtha ve nagara meM A rahe, the| udhara eka strI kueM para jala bharane AyI thii| ____ 2010_05 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 551 usakA baccA usake sAtha thaa| usane muni balabhadra kA jaba adbhuta rUpa dekhA, vaha vismita ho gaI, apanA bhAna bhUla gii| vaha itanI mohAviSTa huI ki kUpa se pAnI nikAlane hetu rassI ghar3e ke gale meM, bA~dhane ke bajAya usane bacce ke gale meM bA~dha dI / muni balabhadra ne jaba yaha dekhA to ve cauMka gye| unhoMne usa mahilA ko usa anartha se avagata kraayaa| ve vApasa vana kI ora cala par3e / jaba usa dRzya para unhoMne gahana cintana kiyA to unhoMne apane rUpa kI bhartsanA kI, kahane lage-"yaha rUpa vastutaH bar3A nikRSTa hai, itane bhISaNa anartha kA yaha hetu ho sakatA hai|" vaha vana, jisameM muni balabhadra AvAsa kara rahe the, bar3A biyAbAna thaa| udhara se gujarane vAle loga jaba aise parama tejasvI sAdhaka ko dekhate to unheM Azcarya to hotA hI, sAtha hI sAtha aneka prazna unake mana meM utpanna hote - yaha sAdhaka koI mantra-tantra sAdha rahA hai, devI-devatA kI ArAdhanA kara rahA hai athavA koI siddhi prApta karane kA udyama kara rahA hai ? ityAdi / jijJAsA sandeha ke rUpa meM pariNata ho gaI / eka lakar3ahAre ne, jo vana se lakar3iyA~ kATakara le jAtA thA, apane rAjA ko yaha samAcAra sunaayaa| rAjA saMzayApanna huaa| usane apanI caturaMgiNI senA susajjita kii| vaha apanI senA sAtha liye eka ni:spRha, nirAkAMkSa muni kA vadha karane cala pdd'aa| siddhArtha deva ko avadhi-jJAna dvArA yaha jJAta huaa| usane siMha-senA kI vikriyA kii| siMhoM kI vizAla senA ko dekhate hI rAjA bhaya se kAMpa gyaa| usane muni ke caraNa pakar3a liye| apane aparAdha ke lie vaha unase bAra-bAra kSamA-yAcanA karane lgaa| usakI dInatA evaM kAtaratA-pUrNa yAcanA dekhakara deva ne apanI mAyA kA saMvaraNa kara liyaa| rAjA apane nagara ko lauTa gyaa| muni valabhadra ke paramotkRSTa ahiMsAnupramANita jIvana se vana kA sArA vAtAvaraNa pavitra bana gyaa| vana ke pazu-pakSI apanA pArasparika zatru-bhAva vismRta kara muni ke AsapAsa vicaraNa karate / eka hariNa ko jAti-smaraNa-jJAna ho gayA / apane pUrvavartI bhavoM ko jJAta kara vaha muni kA bhakta bana gayA / vaha vana meM yatra-tatra ghUmatA, jahA~ bhI doSa-vajita, zuddha AhAra prApta hone kI AzA hotI, saMbhAvanA hotI, vaha muni ko vahA~ le jAtA / muni ko prAyaH AhAra prApta ho jaataa| eka dina kI bAta hai, muni usa hariNa ke saMketa ke anusAra eka rathakAra ke yahA~ eka mAsa kI tapasyA ke pAraNe ke nimitta bhikSArtha gye| rathakAra muni ko dekhakara atyanta prasanna huaa| usane bhakti-nata hokara muni ke caraNoM kA sparza kiyaa| udAra, prazasta bhAvapUrvaka usane muni ko bhikSA dii| hariNa mana-hI-mana vicArane lagA-yaha rathakAra vastutaH bar3A saubhAgyazAlI hai, jo aise parama tyAgI, tapasvI muni ko zraddhApUrvaka, AdarapUrvaka dAna de rahA hai / muni ne bhI anubhava kiyA-yaha upAsaka uttama buddhi-yukta evaM ujjvala pariNAmayukta hai| eka vRkSa ke nIce tInoM isa prakAra prazasta cintana meM nirata the| vRkSa kI eka moTI DAlI akasmAt TUTakara gira pdd'ii| ve tInoM usake nIce daba gye| unhoMne zubha dhyAna-pUrvaka deha-tyAga kiyaa| brahma devaloka ke padmottara nAmaka vimAna meM deva-rUpa meM AvirbhUta hue|' 1. AdhAra -antaka dRzAMga sUtra, uttarAdhyayana TIkA, vasudeva hiMDI, cauppanamahApurisa cariyaM, neminAhacariyaM, bhava bhAvanA, kaNhacariyaM harivaMzapurANa, uttarapurANa, triSaSTi zalAkApuruSa crit| ____ 2010_05 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana ghaTa jAtaka upAsaka ko putra-zoka zrAvastI meM bhagavAn buddha kA eka gRhastha upAsaka rahatA thA / usake / putra kI mRtyu ho gaI / putra-zoka se vaha atyanta duHkhita huA / vaha apanA bhAna bhUla gayA / vikSipta jaisA ho gayA / na vaha snAna karatA, na bhojana karatA, na apamA kArya-vyavasAya hI dekhatA aura na bhagavAn buddha kI sevA meM upasthita hotA / 'merA pyArA beTA mujhe chor3akara calA gayA, mujha se pahale calA gayA;' ityAdi zoka-vAkya kahatA huA vaha gRhastha bilakhatA rahatA / zAstA dvArA upadeza [ khaNDa : 3 zAstA brahma-velA meM loka para cintana kara rahe the / unhoMne dekhA - --unakA vaha upAsaka, jo putra-zoka se vyathita hai, srotApatti phala prApti kI saMbhAvanA liye hue hai| bhikSATana hetu zrAvastI padhAre / bhikSA grahaNa kI / bhikSuoM ko apane-apane karttavyoM meM prerita kiyA / svayaM sthavira Ananda ko sAtha lekara putra-zoka se pIr3ita upAsaka ke ghara gaye / zAstA ke Agamana kI sUcanA karavAI gii| usake ghara ke logoM ne Asana bichAe, zAstA ko biThAyA / Ananda bhI baiThe / pArivArika jana usa duHkhita puruSa ko pakar3akara zAstA ke pAsa lAye / usane zAstA ko praNAma kiyA tathA eka ora baiTha gayA / zAstA ne usako karuNArdra zabdoM meM kahA - " upAsaka ! apane ikalaute putra kI mRtyu ho jAne se cintita ho ?" vaha bolA - "hA~, bhante !" zAstA bole - " pUrva samaya meM bhI aisA huA hai, putra kI mRtyu ho jAne para samajhadAra puruSa bhI zoka se vyAkula ho gaye the / para, unhoMne paNDitoM-jJAnIjanoM kA kathana sunA aura isa bAta kI yathArthatA ko samajhA ki mRta vyakti vApasa nahIM lauTa sakatA, usakI punaH prApti asambhava hai / phira unhoMne jarA bhI zoka nahIM kiyA / usa sambandha meM bhagavAn ne sambaddha kathA kA isa prakAra AkhyAna kiyA kaMsa, upakaMsa : devagarbhA pUrvakAla meM uttarApatha meM kaMsabhoga nAmaka rAjya thA / asitaJjana nAmaka nagara thA, jo usakI rAjadhAnI thaa| vahA~ ke rAjA kA nAma makAkaMsa thaa| usake do putra the| unake nAma kramazaH kaMsa tathA upakaMsa the| usake eka putrI thI / usakA nAma devagarbhA thaa| jisa dina devagarbhA kA janma huA, jyotirvid brAhmaNoM ne bhaviSya vANI kI ki isakI kukSi se utpanna hone vAle putra dvArA kaMsa - gotra kaMsa - vaMza kA vinAza hogA / atyadhika sneha ke kAraNa rAjA kanyA kA vadha nahIM karavA skaa| usane socA- Age calakara bhAI isa sambandha meM leMge / kA, kucha soca 2010_05 rAjA makAkaMsa kA AyuSya pUrNa huA / usakI mRtyu ho gaI / taba kaMsa rAjA huA tathA upakaMsa uparAjA huA / devagarbhA kA prasaMga aayaa| unhoMne vicAra kiyA -- yadi hama bahina kI hatyA kareMge to hamArA loka meM apayaza hogA / acchA yaha hai, hama isakA kisI ke sAtha vivAha hI na kareM / ise pati zUnya rakheM aura isakA pAlana kreN| tadartha unhoMne eka staMbha para U~cA prAsAda banavAyA tathA usameM usako rkhaa| usake pAsa eka paricArikA rakha dii| usakA nAma nandagopA thA / nandagopA kA pati andhakaveNu nAmaka dAsa vahA~ praharI ke rUpa meM niyukta huA / Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka upasAgara kA kaMsabhoga meM Agamana tabhI kI bAta hai, uttara mathurA meM mahAsAgara nAmaka rAjA kA rAjya thaa| usake do putra the| usake nAma sAgara evaM upasAgara the| mahAsAgara kI mRtyu ho gii| sAgara rAjA huA tathA upasAgara upa rAjA huaa| usAgara evaM upakaMsa ne eka hI gurukula meM sAtha-sAtha vidyAdhyayana kiyA thA; ataH donoM meM paraspara maitrI thii| upasAgara ne apane bhAI ke antaHpura meM duSkRtya kiyaa| use bhaya huA, bheda khula jAne para maiM kahIM pakar3A nahIM jAUM; isalie vaha uttara matha rA se bhAgakara kaMsa bhoga meM apane mitra upakaMsa ke pAsa pahu~ca gyaa| devagarmA ke prati Asakti upakaMsa ne upasAgara kA apane bar3e bhAI rAjA kaMsa se paricaya kraayaa| rAjA ne usakA svAgata kiyaa| use bahuta dhana diyaa| rAjA ke yahA~ jAte samaya upakaMsa kI dRSTi eka khaMbhe para khar3e usa mahala para par3I, jisameM devagarbhA kA nivAsa thaa| jaba use usa sambandha meM jJAta huA to usa ke mana meM devagarbhA ke prati Asakti utpanna ho gaI / saMyoga banA, devagarbhA ne eka dina use, jaba vaha upakaMsa ke sAtha rAjA kI sevA meM jA rahA thA, dekha liyaa| usane apanI dAsI nandagopA se pUchA- "yaha kauna hai ?" nandagopA ne use batAyA ki yaha uttara mathurA ke rAjA mahAsAgara kA dvitIya putra upasAgara hai| devagarbhA usakI ora AkRSTa huI / nandagopA kA sahayoga devagarbhA se milane kI utsukatA ke kAraNa eka dina upasAgara ne nandagopA ko rizvata dekara pUchA - "bahina ! kyA tuma mujhe devagarbhA se milA sakogI?" vaha bolI"svAmin ! yaha koI kaThina kArya nahIM hai| usane devagarbhA ko sUcita kiyaa| devagarbhA sahajatayA upasAgara kI ora AkRSTa thI hI, isalie usane apanI svIkRti de dii| nandagopA ne upasAgara ko saMketa kiyA aura tadanusAra vaha rAta ko use mahala meM car3hA le gaI / devagarbhA ke sAtha usakA yauna sambandha huaa| yaha krama calatA rhaa| devagarbhA ke garbha raha gyaa| kucha samaya bAda usakA garbhavatI honA prakaTa ho gyaa| rAjA kaMsa tathA uparAjA upakaMsa ne nandagopA se pUchA / nandagopA ghabarA gii| rahasya ko chipA na skii| usane unase abhaya-dAna kI yAcanA kii| unhoMne abhayadAna diyaa| nandagopA ne rahasya prakaTa kara diyaa| devagarbhA aura upasAgara kA sambandha kaMsa aura upakaMsa ne vicAra kiyA-bahina kI hatyA karanA ThIka nahIM hogA / yadi usake putrI utpanna hogI to use bhI nahIM mAreMge / yadi putra hogA to usakA vadha kara ddaaleNge| unheM yaha upayukta lagA ki devagarbhA upasAgara ko de dI jaae| unhoMne vaisA hI kiyA / garbha kA paripAka hone para devagarbhA ne eka kanyA ko janma diyaa| bhAI prasanna hue| unhoMne usakA nAma aJjana devI rkhaa| unhoMne upasAgara aura devagarbhA ko nirvAha hetu govaDDhamAna (govardhamAna) nAmaka gA~va de diyo / donoM vahIM rahane lge| devagarbhA phira garbhavatI huii| nandagopA bhI usI dina garbhavatI huI / garbha kA paripAka hone para eka hI dina devagarbhA ke putra huA tathA nandagopA ke putrI utpanna huI / devagarbhA ko yaha bhaya thA ki usake bhAI usake putra ko mAra DAleMge; isalie apane putra ko gupta rUpa se nandagopA ke pAsa pahu~cA diyA tathA usakI putrI ko apane pAsa maMgavA liyA / jaba devagarbhA ____ 2010_05 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 ke bhAiyoM ne usake prasava hone kI bAta sunI to pUchA ki putra kA janma huA hai yA putrI kA ? unheM batAyA gayA ki putrI kA janma huA hai| ve bole-"putrI kA pAlana kro|" devagarbhA ke daza putra : adalA-badalI kramaza: devagarmA ke daza putra hue aura ThIka unhIM tithiyoM meM nandagopA ke kramaza: daza putriyA~ huIM / devagarbhA apane patroM ko, jyoMhI ve utpanna hote, nandagopA ke yahA~ bhijavAtI rahI aura usakI putriyoM ko apane pAsa maMgavAtI rahI / putroM kA pAlana-poSaNa nandagopA ke yahA~ hotA gayA tathA putriyo kA pAlana-poSaNa devagarbhA ke yahA~ hotA gyaa| donoM jagaha bar3e hote gaye / yaha saba itanA gupta rakhA gayA ki kisI ko isa sambandha meM kucha bhI jJAta nahIM ho skaa| nandagopA ke yahAM pAlita-poSita devagarbhA ke putra nandagopA ke yahA~ pAlita-poSita devagarbhA ke putroM ke nAma kramaza: isa prakAra hue1. vAsudeva, 2. baladeva 3. candradeva, 4. sUryadeva, 5. agnideva, 6. varuNa deva, 7. arjuna, 8. pradyumna, 6. ghaTa paNDiA thA 10. aNkur| ye andhakaveNu dAsa-putra daza duSTa bhAI ke nAma se vizruta hue| lUTapATa : DakaitI ve dazoM bar3e hokara bahuta zaktizAlI tathA balavAn hue| unakA svabhAva kaThora thaa| ve DAke DAlane lge| rAjA ke pAsa loga jaba bheMTa lekara jAte to ve unheM lUTa lete / nAgarika ekatra hue| ve rAja-prAMgaNa meM upasthita hue| unhone rAjA se zikAyata kI-"andhakaveNadAsa-putra daza bhAI lUTapATa kara rahe haiM. DAke DAla rahe haiN|" rAjA ne sevakoM ko AjJA dI"andhakaveNu ko hAjira kro|" andhakaveNu aayaa| rAjA ne use dhamakAyA- 'tuma apane putroM dvArA lUTapATa kyoM karavAte ho ? bhaviSya meM aisA mata krvaanaa|" lUTapATa tathA DakaitI kA krama pUrvavat jArI rhaa| dUsarI bAra zikAyata AI, tIsarI bAra zikAyata aaii| rAjA ne use DarAyA, matyu-daNDa kI dhamakI dii| vaha bhaya se kA~pane lgaa| usane abhaya-dAna kI yAcanA kii| rAjA ne abhaya-dAna diyaa| taba andhaka veNu ne rahasyodghATana karate hue kahA- "rAjan ! ve mere putra nahIM haiM, upasAgara ke putra haiN|" usane vaha saba batA diyA ki janma hote hI baccoM kA parivartana kaise kiyA jAtA rhaa| kuztI kA Ayojana rAjA ne jyoM hI yaha sunA, vaha bar3A bhayabhIta evaM cintita huaa| usane mantriyoM se parAmarza kiyA-'inheM kisa prakAra pakar3eM ?" mantrI bole-"deva ! ye malla-pahalavAna haiN| nagara meM kuztI kA Ayojana kraae| ye usa meM bhAga lene Ayege / taba kuztI maNDapa meM hI pakar3avA leMge, maravA ddaaleNge|" rAjA ko maMtriyoM kI rAya ucita lgii| usane cANUra aura mu STaka nAmaka apane pramukha, pragalbha malloM ko bulavAyA, sthiti se avagata karAyA aura una dvArA yaha ghoSaNA karavAI ki Aja se sAtaveM dina kuztI kA bar3A Ayojana hogaa| rAjadvAra para kuztI ke lie bar3A maNDapa tayAra karavAyA gayA, akhAr3A khudavAyA gyaa| maNDapa ko bhalIbhAMti 2010_05 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 555 sajAyA gayA, dhvajAeM, patAkAe~ bA~dhI gaIM, macAna tathA macAnoM para aura U~ce macAna bAMdhe gaye / sAtavAM dina aayaa| sArA nagara mAno kuztI-maNDapa kI ora umar3a pdd'aa| cANUra aura muSTika kuztI-maNDapa meM A gye| ve kUdate hue, garajate hue, jaMghAoM para tAlI mArate hue maNDapa meM dhUmane lge| dazoM bhAiyoM kA kuztI-maMDapa meM Agamana dazoM bhAI bhI udhara cale / dhobiyoM ke gharoM ko lUTakara vahA~ se sundara, svaccha vastra liye, unheM pahanA / saugandhikoM-itrapharozoM kI dUkAnoM se sugandhiyA~-itra Adi, mAliyoM kI dUkAnoM se mAlAe~ Adi lUTI, deha para candana Adi kA lepa kiyA, sugandhiyA~ lagAIM, mAlAeM pahanIM / ve kUdate hue, garajate hue aura thApI lagAte hue kuztI-maMDapa meM Aye / usa samaya cANUra thApI lagAtA huA maNDapa meM ghUma rahA thaa| baladeva ke hAthoM cANUra ko mRtyu baladeva ne mana-hI-mana saMkalpa kiyA ki maiM cANUra ko hAtha se nahIM chuuuNgaa| hAtha se chue binA hI use pachADUMgA / use maaruuNgaa| hastizAlA se vaha hAthI bA~dhane kA eka rassA le aayaa| vaha uchalA, kUdA, garajA aura usane rassA pheMka kara cANUra ko peTa para se bA~dha liyaa| phira rasse ke donoM sine vo eka viyA, baTa liyA, cANUra ko uThAyA, sira para ghumAyA, jamIna para ragar3A aura usake pazcAt use akhAr3e se bAhara pheMka diyaa| muSTika kA vadha rAjA ne jaba dekhA ki cANUra mArA gayA to usane muSTika ko AjJA dI ki baladeva ko pchaadd'o| muSTika uThA kUdA, garajA, thApI lgaaii| valadeva ne use phaurana paTaka kara, jamIna para ragar3a kara, usakI haDDiyA~ cUra-cUra kara dii| vaha mauta ke bhaya ke mAre kahatA gayA ki maiM malla nahIM huuN| baladeva ne yaha uttara dete hue ki maiM nahIM jAnatA, tuma malla ho yA nahIM, usako hAtha se pakar3A, bhUmi para pachAr3A, uThAyA aura akhAr3e se bAhara pheMka diyaa| muSTika jaba mara rahA thaa| usane saMkalpa kiyA ki yakSa hokara tumase badalA lUMgA, tumheM khaauuNgaa| vaha kAlabhatti nAmaka aTavI meM yakSa ke rUpa meM utpanna huaa| vAsudeva dvArA kaMsa-upakaMsa kA vadha rAjA kasa khuda uThA aura bolA- "ina durjana dAsa-putroM ko pakar3a lo| vAsudeva ne usa samaya apanA cakra ghumAyA tathA una para chor3A, jisase kaMsa aura upakaMsa-donoM bhAiyoM ke mastaka kaTa kara gira gaye / upasthita loga bahuta-bhayAkrAnta ho gye| unake pairoM meM par3e aura kahane lage- "hamArI rakSA kiijie|" vijaya-yAtrA isa prakAra donoM mAmoM ko mArakara unhoMne asitaJjana nagara ke rAjya para kabjA kara liyaa| apane mAtA-pitA ko vahA~ le aaye| phira dazoM bhAiyoM ne aisA nizcita kiyA kiyA ki hama samasta jambU-dvIpa kA rAjya adhikRta kreNge| aisA vicAra kara ve vijaya-yAtrA para nikala pdd'e| ve vijaya karate-karate ayodhyA nagara meM pahu~ce, jahA~ rAjA kAlasena kA rAjya thaa| unhoMne nagara ko ghera liyA, saghana vana ko naSTa kara diyA, nagara kA prAcIra-parakoTA 2010_05 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana tor3a DAlA / rAjA ko pakar3a liyA / usake rAjya para adhikAra kara liyA / dvAravatI ko jItane kA upakrama ve dvAravatI gaye / usake eka tarapha samudra thA tathA dUsarI tarapha pahAr3a thA / usa nagara para koI bhI manuSya adhikAra nahIM kara sakatA thaa| eka yakSa usakI rakSA karatA thaa| jaba vaha AkramaNodyata zatru ko dekhatA, taba gadhe kA rUpa dhAraNa kara letA aura jora se reMkatA / yakSa ke prabhAva se usI samaya vaha nagara vahA~ se uThakara samudra meM eka dvIpa para calA jAtA / jaba una daza bhAiyoM ko AkramaNArtha AyA dekhA to vaha reMkA | nagara uThA aura samudra meM, dvIpa para calA gayA / unako nagara nahIM dikhAI diyA, taba ve vahA~ se vApasa lauTa gaye / unake cale jAne para nagara phira Akara apane sthAna para avasthita ho gayA / ve punaH nagara para adhikAra karane Aye / gadhe ne phira pUrvavat kiyaa| nagara gAyaba ho gyaa| yoM prayatna karane para bhI ve dvAravatI para adhikAra nahIM kara sake / tapasvI kRSNa dvaipAyana dvArA mArgadarzana : dvAravatI-vijaya taba ve tapasvI kRSNa dvaipAyana ke pAsa Aye, unako praNAma kiyA tathA pUchA - "hama dvAravatI para adhikAra nahIM kara pA rahe haiM / hameM kRpA kara koI yukti batAe~ / ' "3 kRSNa dvaipAyana ne kahA - "nagara kI parikhA ke pIche kI ora eka gadhA caratA hai| jaba vaha dekhatA hai ki zatru nagara para car3ha AyA hai to vaha reMkatA hai / usI samaya nagara Upara uThatA hai aura samudra ke antarvartI eka dvIpa para calA jAtA hai / tuma vahA~ jAo aura usa gadhe se minnata karo - usake paira pkdd'o| " [ khaNDa : 3 unhoMne tapasvI kRSNa dvaipAyana ko praNAma kiyA tathA vahA~ pahu~ce, jahA~ gadhA thA / ve gadhe ke pairoM meM par3e aura bole - "svAmin ! Apake atirikta hamArA koI sahArA nahIM hai / jaba hama nagara para kabjA kareM, taba Apa AvAja na kareM / " gadhA bolA - "mere lie yaha saMbhava nahIM hai ki maiM cupa raha sakUM / kintu, tumheM upAya batAtA hU~, tuma meM se cAra vyakti pahale A jaaeN| ve sAtha meM lohe ke cAra hala lAeM, jinake lohe kI sAMkaleM baMdhI hoN| nagara ke cAroM dvAroM para jamIna meM lohe ke bar3e-bar3e cAra khaMbhe gAr3a deN| jaba nagara Upara uThane lage to ve haloM ko sambhAla leM / unase ba~dhI huI sAMkaleM khambhoM meM bAMdha deN| aisA karane para nagara Upara nahIM uTha sakegA / " unhoMne kahA - "acchA, jaisA Apa kahate haiM, vaisA hI kareMge / " ve vahA~ se vApasa Aye / ardha rAtri ke samaya unameM se cAra bhAI lohe ke cAra hala liye Aye / nagara ke cAroM daravAjoM para lohe ke bar3e-bar3e cAra khambhe gAr3a kara khar3e ho gye| gadhA reNkaa| nagara Upara uThane lgaa| tabhI cAroM daravAjoM para khar3e una cAroM ne hala liye aura haloM meM ba~dhI huI lohe kI sAMkaleM cAroM khambhoM meM bAMdha diiN| nagara Upara nahIM uTha skaa| taba ve dazoM bhAI nagara meM praviSTa hue, rAjA ko mAra DAlA, nagara para kabjA kara liyA / vizAla rAjya isa abhiyAna meM unhoMne jambUdvIpa ke tirasaTha hajAra nagaroM ke rAjAoM ko cakra dvArA mAra DAlA / unake rAjya adhikRta kara liye / unhoMne dvAravatI meM rahate hue apane rAjya ko 2010_05 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAraH kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 557 daza bhAgoM meM vibhakta kiyaa| ve vibhAjana karate samaya apanI bahina aJjana devI ko bhUla gye| yAda Ate hI unhoMne kahA--"apane rAjya ke gyAraha bhAga kara leN|" isa para kahA-'mere hisse kA rAjya Apa bahina ko de deN| maiM vyApAra kara loka-yAtrA-nirvAha kruuNgaa| maiM kevala itanA cAhatA hU~, Apa mujha se apane-apane janapada meM rAjya-zulka na leN|" unhoMne aMkura kA anurodha svIkAra kiyaa| usakA bhAga bahina aJjana devI ko de diyaa| ve navoM bhAI- nau rAjA apanI bahina ke sAtha dvAravatI meM rahane lge| aMkura vyApAra meM laga gyaa| samaya vyatIta hotA gyaa| unake santAna huiiN| parivAra-vRddhi huii| unake mAtA-pitA kAla-dharma ko prApta ho ge| vAsudeva ke putra kI mRtyu : atyadhika zoka tadanan ra eka duHkhada ghaTanA ghaTI-mahArAja vAsudeva ke putra kI mRtyu ho gaI, jo unheM bahuta priya thA / rAjA zoka se vyAkula ho gyaa| saba kAma-kAja chor3a diye / palaMga kI bAMhI pakar3a lI aura rone lgaa| zoka kA krama cAlU rhaa| rAjA bar3A azAnta ho gyaa| use mRta-putra ke atirikta aura kucha nahIM sUjhatA thaa| usI ko yAda kara anavarata ronA, vilakhanA, vilApa karanA yahI usakA kAma raha gayA thA / ghaTa paMDita dvArA yukti-pUrvaka zoka-nivAraNa choTe bhAI ghaTa paMDita ne vicAra kiyA--bhAI atyanta zokAnvita hai| isa samaya dUsarA koI bhI usakA zoka miTA nahIM sktaa| mujhe bhI bar3I caturAI se, kuzalatA se usakA zoka dUra karanA hogaa| yoM socakara ghaTa paMDita ne vikSipta kA-sA huliyA bnaayaa| 'mujhe zaza do, mujhe zaza do' bAra-bAra yahI bolatA huA vaha AkAza kI ora muMha kiye nagara meM phirane lagA, bhaTakane lagA / ghaTa paMDita vikSipta ho gayA hai, yaha sunakara nagara ke sabhI loga bahuta udvigna hue, du:khita hue| usa samaya rohiNeyya nAmaka amAtya mahArAja vAsudeva ke pAsa AyA aura rAjA se kahA-."he kRSNa ! uTho ! kyA so rahe ho ? tumhAre sone kA kyA artha hai, kyA hetu hai ? bhAI ghaTa, jo tumhAre kaleje kA Tukar3A hai, tumheM apane dAhine netra ke sadRza priya hai, bAdI meM A gayA hai --pAgala jaisA ho gayA hai| kezava ! vaha ajJAnI kI jyoM bakatA hai|' rohiNeyya kA kathana sunakara kezava bhAI ke zoka se bar3A pIDita huA aura turanta utthaa| vAsudeva zIghra apane mahala se nIce utarA, ghaTa paNDita ke pAsa gayA, use apane donoM hAthoM se bhalIbhA~ti pkdd'aa| usase kahA--"kyA unmatta kI taraha-vikSipta kI jyoM 'zaza-zaza' bakate hue dvAravatI meM bhaTaka rahe ho? tumhArA zaza kisane hara liyA?"3 1. uTTha hi kaNha kiM sesi, ko attho supinena te / yopi tAyaM sako bhAtA, hRdayaM cakkhaM ca dakkhiNaM / tasya vAtA valIyanti, ghato jappati kesava // 1 // 2. tassaM taM vacanaM sutvA, rohiNeyyassa kesa vo| taramAnarUpo buTThAsi, bhAtusokena aTTito // 2 // 3. kinnu, ummattarUpo va, kevalaM dvArakaM imaM / saso saso ti lapasi, ko nu te sasaM Ahari // 3 // 2010_05 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 vAsudeva ke yoM kahane para bhI ghaTa paMDita bAra-bAra usI taraha kahatA gayA / vAsudeva ne use puna: kahA - " maiM tumheM sone kA, ratnoM kA, lohe kA, cA~dI kA, sphaTika kA, mUMge kA jaisA tuma cAho, zaza nirmita karavA dUMgA / vana meM vicaraNa karane vAle aura bhI zaza haiM, ve maiM tumheM maMgavAdUMgA / tuma kaisA zaza cAhate ho ? "" 558 vAsudeva kI bAta sunakara ghaTa paNDita ne kahA - "jo zaza pRthvI para Azrita haiMisa bhU-maNDala para vidyamAna haiM, maiM unheM nahIM cAhatA / kezava ! candramA meM jo zaza hai, maiM use cAhatA hU~, mujhe vaha utAra do / "2 vAsudeva bolA - "bhAI se tuma candramA se utaravA kara zaza lenA cAhate ho, yaha aprAti ke lie prArthanA hai - jo prApta hone yogya nahIM hai, jo prApta honA asaMbhava hai, use prApta karane kI yaha tumhArI cAha hai / isameM ulajhe rahakara tuma apane pyAre prANoM se hAtha dho baiThoge | 3 ghaTa paNDita ne vAsudeva kA kathana sunA, apane ko susthiravat pradarzita kiyA aura kahA - "bhAI kRSNa ! tuma itanA saba jAnate ho, mujhe kahate ho, candramA se zaza cAhanA aprArthita prArthanA hai- -na prApta ho sakane yogya ko pAne kI abhilASA hai| mujhe to aisA upadeza dete ho, jarA soco, tuma apane mRta putra ke lie, jise mare kaI dina ho gaye, Aja bhI cintA karate ho, zoka karate ho, kyoM ? 4 bAjAra ke bIca khar3A huA ghaTa paNDita bolA - " maiM to aisI vastu cAhatA hU~, jA dRSTigamya to hai, dikhAI to detI hai, kintu, tuma to aisI vastu cAha rahe ho, jo dRSTigocara hI nahIM hotI / " ghaTa paNDita ne Age kahA- "merA utpanna huA putra kabhI maraNa ko prApta na ho, yaha bAta alabhya hai- -aprApya hai, kabhI prApta na ho sakane yogya hai / na yaha manuSyoM ko prApta hai aura na devatAoM ko hI / yaha alabhya vastu phira tumheM prApta kaise hogI ! " jisa preta - gaye hue, mare hue putra ke lie zoka karate ho, cintA karate ho, use 1. sovaNNamayaM maNImayaM, lohamayaM atha rUpiyAmayaM / saGkhasilApavALamayaM kArayissAmi te samaM // 4 // santi atre pi sasakA, aratre vana gocarA / AnassAmi, kIdisaM sasamicchasi ||5|| 2. navAhaM evaM icchAmi, ye sasA paDhavi gatA / candato samamicchAmi taM me ohara kesava // 6 // 3. so nUnaM madhuraM jAti, jIvitaM vijahissasi / apatyaM yo patthayasi, candato sasamicchasi // 7 // 4. evaM ce kaNha ! jAnAsi yadaJJa anusAsasi / kasmA pure mataM puttaM, ajjApi anusocasi // 8 // 2010_05 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga--vAsudeva kRSNa : ghaTa jAtaka 556 na kisI mantra-bala dvArA, na kisI jar3I-bUTI dvArA, na kisI auSadhi dvArA aura na dhana dvArA hI vApasa lauTA sakate ho| rAjA vAsudeva ne yaha dhyAna-pUrvaka sunA aura kahA- "bhAI ! jo tumane kahA, vaha saba satya hai| merA zoka miTAne ke lie hI yaha saba tumhArA prayatna hai|" usane Age kahA-"ghata-sikta, jAjvalyamAna agni jaise jala DAla diye jAne se zAnta ho jAtI hai, usI prakAra tumhAre vacanoM se merA duHkha-merI zokAgni nirvapita ho gaI hai-zAnta ho gaI hai| jaise kisI kA hRdaya-nizrita--hRdaya meM gar3A huA diya-nizrita--hadaya meM gaDA haA kA~TA nikAla diyA jAe, dUra kara-diyA jAe, usI prakAra merA putra-zoka, jisase maiM vyathita evaM pIr3ita thA, dUra ho gayA hai| "bhAI ! tumhArI bAta sunakara mere viSAda kA kA~TA nikala gayA hai. merA zoka miTa gayA hai, maiM avikRta-sthira ho gayA huuN|"2 "jisake ghaTa paNDita jaise amAtya hoM-parAmarzaka hoM, usakA zoka dUra ho, yaha ucita hI hai|'3 jo saprajJa -prajJAzIla hote haiM, anukampaka-anujJAmpAzIla, karuNAzIla hote haiM ve ghaTa paDita kI jyoM; jisane apane bar3e bhAI ko zoka-vimukta kiyA, zoka meM DUbe hue ko zoka se nikAla dete haiN|"4 kRSNa hU~ pAyana kI hatyA ghaTakumAra dvArA satprerita vAsudeva isa prakAra zoka rahita ho gyaa| rAjya karatA rahA / bahuta samaya vyatIta ho gyaa| dazoM bhAiyoM ke putroM- rAjakumAroM ke mana meM eka kutUhala jAgA-kahA jAtA hai, kRSNa dvaipAyana divyacakSu prApta hai| hama usakI parIkSA kreN| unhoMne eka yuvA rAjakumAra ko strI ke veSa meM sjaayaa| usakA rUpa-raMga, AkAra-prakAra 1. yaM na labbhA manussena, amanUssena vA puno| jAto me mA marI putto, kuto labbhA alabbhiyaM / / 6 / / na mantA mUla bhesajjA, osadhehi dhanena vaa| sabakA AnayituM kaNha ! yaM peta anusocasi / / 10 / / 2. AdittaM vata ma santaM, ghaTasitta va pAvakaM / vArinA viya osiJci, sabbaM nibbApaye daraM // abbahi vata maM sallaM, yamAsi hRdaya-nissitaM / yo me soka paretassa, puttasokaM Anudi // sohaM abbUlahasallo smi, vItasoko anaavilo| na socAmi na rodAmi, tava sutvAna mANava / / 3. yassa etAdisA assu, amaccA purisa-paNDitA / yathA nijjhApaye aJja, dhato puris-pnnddito||11|| 4. evaM karonti sappA , ye honti anukmpkaa| vinivattayanti sokamhA, ghaTo jeThTha va bhAtaraM / / 2010_05 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 Adi garbhavatI jaisA bnaayaa| usake peTa para eka takiyA bA~dhakara use bar3A dikhaayaa| phira ve kRSNa dvaipAyana ke pAsa Aye aura pUchA-'bhante ! yaha kumArI kyA utpanna karegI ?" tapasvI kRSNa dvaipAyana ne dekhA, vAsudeva Adi rAjAoM ke vinAza kA samaya A gayA hai / phira tapasvI ne yaha dhyAna kiyA ki usakI apanI Ayu kitanI zeSa hai / usake jJAna meM AyA- Aja hI usakI mRtyu hai| kRSNa dvaipAyana ne pUchA-'kumAro ! yaha jJAta kara tuma kyA karoge ?" kumAroM ne bar3A Agraha kiyA-'Apa pA kara batAyeM hii|" taba tapasvI bolA_"Aja ke sAtaveM dina yaha eka kASTha-khaNDa jnmegii| usase vAsudeva-kula kA vidhvaMsa hogaa| tuma usa lakar3I ke Tukar3e ko jalA kara rAkha kara denaa| rAkha nadI meM DAla denaa|" kumAra bole- 'duSTa tapasvin ! puruSa prasava nahIM krte|" ve kruddha the| unhoMne tAMta kI rassI dvArA vahIM usakA vadha kara diyaa| rAjA ne jaba yaha sunA to kumAroM ko bulAyA aura pUchA--"tuma logoM ne tapasvI kI jAna kyoM lI?" __kumAroM ne sArA hAla btaayaa| rAjA bhayabhIta ho gyaa| usane usa taruNa para paharA biThA diyA, jise garbhavatI dikhAyA gayA thA / sAtaveM dina usakI kukSi se eka lakar3I niklii| lakar3I ko jalavAyA aura usakI rAkha nadI meM phikavA dii| vaha rAkha bahatI-bahatI nadI ke muhAne para eka tarapha jA lgii| vahA~ eraNDa kA eka per3a ugaa| paraspara bhISaNa saMgharSa : vinAza eka dina vAsudeva Adi rAjA saparijana, sakuTumba jala-krIDA hetu nadI ke muhAne para pahu~ce / vahA~ eka maNDapa banavAyA, use khUba sjvaayaa| vahA~ sabane khUba khaayaa-piiyaa| khelahI-khela meM unameM paraspara hAthA pAI hone lgii| ve lar3ane ke lie do daloM meM vibhakta ho gye| burI taraha lar3a par3e / unhoMne idhara-udhara dekhA, koI mudgara, daNDa Adi dikhAI nahIM diyaa| eka ne usa eraNDa vRkSa kA eka pattA le liyA / pattA jyoMhI hAtha meM AyA, vaha kASTha kA mUsala ho gyaa| usane usa dvArA auroM ko piittaa| aura bhI usa eraNDa ke patte lete gye| patte mUsala banate gye| ve saba Apasa meM lar3ate gaye aura vinAza ko prApta ho gaye / baladeva kI yakSa ke hAtha mauta saba mara gaye, kevala cAra vyakti-vAsudeva, baladeva, aJjanadevI aura purohita bce| cAroM ratha para ArUDha hue aura vahA~ se bhAga nikle| ve kAlamatti aTavI meM pahu~ce / muSTika malla ne asitaJjana nagara meM kuztI-maNDapa meM baladeva ke hAthoM marate samaya yaha saMkalpa kiyA thA ki vaha yakSa hokara use khaayegaa| vaha vahA~ yakSa ke rUpa meM pahale se hI paidA ho cukA thaa| jaba use vidita huA ki baladeva AyA hai to usane deva-mAyA dvArA vahIM eka grAma kI racanA kara dii| svayaM malla kA rUpa evaM veSa dhAraNa kiyA / "maiM cunautI detA hU~, mere sAtha kauna kuztI lar3egA ?"-yoM bolatA huA vaha kUdane lagA, garajane lagA, thApI mArane lgaa| baladeva ne use dekhA to vAsudeva se kahA- bhAI ! isa ke sAtha maiM kuztI ldduuNgaa| vAsudeva dvArA vaisA karane se roke jAte rahane para bhI baladeva ratha se nIce utarA, usake samIpa pahu~cA aura thApI ____ 2010_05 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vAsudeva kRSNa : dhaTa jAtaka 561 lgaaii| baladeva ne jyoMhI kuztI ke lie apanA hAtha Age bar3hAyA, yakSa ne use pakar3a liyA aura vaha baladeva ko mUlI kI taraha khA gyaa| vAsudeva kA jarA zikArI ke bANa se zarIrAnta vAsudeva ne dekhA ---baladeva mArA jA cukA hai, to vaha apanI bahina aura purohita ko sAtha lie vahA~ se cala pdd'aa| sArI rAta claa| prAtaH kAla huA / sUraja ugaa| ve eka sImAvartI gAMva meM phuNce| vAsudeva ne bahina aura purohita ko kahA-"tuma gA~va meM jAo, bhojana pakAkara lAo, maiM yahA~ hU~ / bahina aJjanadevI aura purohita gA~va kI ora cala pdd'e| vAsudeva svayaM eka per3a ke nIce jhuramuTa kI Ar3a meM so gyaa| itane meM jarA nAmaka zikArI udhara A nikalA / usane vRkSa ko hilatA dekhA to kalpanA kI, zAyada vahA~ sUara ho| usane bANa chodd'aa| bANa vAsudeva ke paira meM lgaa| paira ghAyala ho gyaa| vAsudeva ke muMha se nikalA-- "mujhe kisane ghAyala kiyaa|" manuSya kI bolI sunakara vaha zikArI Dara kara bhAgane lgaa| vAsadeva ne bANa ko apane para se nikaalaa| vaha uThA aura zikArI ko pakArA-"Daro nahIM, yahA~ aao|" vaha aayaa| vAsudeva ne usase pUchA - "tumhArA nAma kyA hai ?" zikArI bolA-'merA nAma jarA hai|" rAjA ko smaraNa huA-purAvartI paNDitoM ne batAyA thA ki jarA dvArA bANa-viddha hone se merI mRtyu hogii| Aja merI mRtyu nizcita hai / yaha socakara usase kahA-"ghabarAo nahIM, Ao, mere ghAva para paTTI bA~dha do|" jarA ne ghAva para paTTI baaNdhii| vAsudeva ne use vahA~ se vidA kiyaa| atyadhika vedanA bddh'ii| aJjana devI aura purohita bhojana lAye / asahya pIr3A ke kAraNa vAsudeva dvArA bhojana khAyA nahIM jA skaa| yaha dekhakara ve bahuta duHkhita hue| vAsudeva ne unheM pAsa bulAyA aura kahA-"Aja merI mRtyu ho jaayegii| tuma komala prakRti ke ho, koI dUsarA kArya kara jIvana-nirvAha kara sakoge? eka mantra sikhAtA hU~, jIvana meM kAma AyegA, sIkha lo|" yoM kaha kara usane unheM eka mantra sikhAyA tathA vahIM prANa chor3a diye| isa prakAra eka ajana devI ko chor3akara vAsudeva-vaMza ke sabhI vyakti kAla-kavalita ho gye| zAstA dvArA dharma-dezanA zAstA ne isa prakAra dharma-dezanA dI aura kahA-"upAsaka ! purAne paNDitoM se jJAna kI bAta sunakara zokAnvita rAjA ne putra-zoka tyAga diyaa|" aisA AkhyAta kara zAstA ne Arya-satyoM kA prakAzana kiyaa| upAsaka anugRhIta huA, satyApanna huA, srotApatti-phala meM saMpratiSTha huaa| zAstA ne kahA-"usa samaya Ananda rohiNeyya thA, sAriputta vAsudeva thA, lokapariSad buddha-pariSad thI aura ghaTa paNDita to maiM svayaM hI thaa| 2010_05 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 12. rAjA megharatha : kabUtara aura bAja : zivi jAtaka bhAratIya vAGmaya meM dayA, karuNA aura tatprasUta dAna ke prasaMga meM aneka romAMcaka kathAnaka prApta hote haiM, jahA~ mAnava kA hRdaya-pakSa bar3e nirmala, ujjvala evaM utkRSTa rUpa meM ubharA hai| bauddha-paramparA meM mahAyAna ke udbhava ke bAda karuNA kA mAnava dvArA svIkArya eka ati uttama guNa ke rUpa meM vikAsa huA / nirvANa ke do anyatama sAdhanoM meM 'mahAzUnya' ke sAtha-sAtha 'mahAkaruNA' kA svIkAra isI kA dyotaka hai / jaina sAhitya meM prakRSTa dayAzIlatA evaM dAnazIlatA ke sandarbha ke aneka AkhyAna prApta hote haiM / rAjA megharatha kA kathAnaka eka isI prakAra kA prasaMga hai / jaina vAGmaya ke suprasiddha kathA - grantha vasudeva hiMDI meM vaha bahuta saMkSepa meM varNita hai / uttaravartI granthoM meM usakA kucha vistIrNa, vikasita rUpa prApta hai / zaraNa meM Agata eka kabUtara kI rakSA hetu rAjA usakA pIchA karate hue Aye bAja aura kisI taraha na mAnane para apanI deha kA mAMsa kATa-kATakara de detA hai / bauddha vAGmaya ke antargata zivi jAtaka meM zivikumAra ke rUpa meM utpanna bodhisattva kA AkhyAna hai / vahA~ karuNA kA bar3A romAMcaka rUpa prakaTa huA hai / zivikumAra yAcaka ko apane netra taka ukhar3avAkara de DAlatA hai / kathAtmaka tattva kI paripuSTi kI dRSTi se jaina tathA bauddha donoM AkhyAnoM meM devoM dvArA kI gaI parIkSA kA saMpuTa lagA hai / mahAyAna ke karuNA aura dAna pAramitA ke siddhAntoM ke jana-janavyApI prasAra kA anyAnya paramparAoM para bhI prabhAva par3A, aisA saMbhAvita hai / jaina darzana, jo karuNA-pradhAna na hokara ahiMsA pradhAna hai, ke antargata kathA - vAGmaya meM 'mahArAja megharatha' jaise AkhyAnoM ke udbhava meM isakI upajIvakatA ko asaMbhAvya nahIM kahA jA sakatA / mahAbhArata meM bhI zivi-upAkhyAna ke rUpa meM isI prakAra kA kathAnaka varNita hai / rAjA megharatha : kabUtara zraura bAja kabUtara dvArA abhaya-dAna kI yAcanA rAjA megharatha bar3A dhArmika thA, atyanta udAra thA / usake hRdaya se karuNA evaM dayA kA ajasra srota bahatA thA / eka dina vaha apanI pauSadhazAlA meM pauSadha svIkAra kiye Atma-cintana evaM dhyAna meM saMlagna thA / vAtAvaraNa meM eka divya zAnti vyApta thI / rAjA dharma bhAva meM tallIna thA / sahasA daur3atA-daur3atA eka kabUtara AyA aura rAjA kI godI meM gira gayA / kabUtara kA sArA zarIra thara-thara kA~pa rahA thA / usakI dRSTi meM kAtaratA thI, karuNA kI mikSA thI / usane rAjA megharatha se yAcanA kI - "mahArAja ! mujhe abhaya-pradAna kiijie|" karuNA - vigalita rAjA pakSI kI vANI meM duHkha sAkAra pratibimbita ho utthaa| rAjA kA hRdaya karuNA 2010_05 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga --- rAjAmegharatha: kabUtara aura bAja : zivi jA0 563 vigalita ho gayA / usane kabUtara kI pITha para dayA bhAva se hAtha pherA, use pucakArA aura dulArA | AzvAsana snehasikta vANI meM use Azvasta karate hue rAjA ne kahA - " kapota ! jaise baccA apanI mA~ kI goda meM surakSita rahatA hai, usI prakAra tuma merI goda meM surakSita ho / aba tuma jarA bhI mata ghabarAo / tumheM yahA~ koI Dara nahIM hai / tumhArI rakSA meM mujhe yadi apane prANa bhI dene par3eM to dUMgA / " rAjA se abhaya-dAna prApta huA / pakSI kA bhaya apagata huA / usane rAjA kI goda meM apane ko sarvathA Azvasta evaM surakSita anubhava kiyA / zyena kA pauSadhazAlA meM Agamana tabhI eka zyena - bAja jhapaTatA huA pauSadhazAlA ke dvAra se bhItara aayaa| usake nRzaMsa, krUra netra apane zikAra kapota para lage the / kapota ne jyoM hI bAja ko dekhA, vaha sakapakA gayA, usane apane netra banda kara liye, bhItivaza usakA zarIra sikur3a gayA / vaha apane AzrayadAtA rAjA megharatha kI goda meM dubaka gayA, cipaka gayA / rAjA ne Azvasta karane hetu kabUtara para apane donoM hAtha rakha diye / bAja kuddha thA / usane krodhAveza meM kahA - " rAjan ! yaha merA zikAra hai, yahI merA bhojana hai, ise mujhe sauMpa dIjie / " rAjA megharatha aura zyena kA AlApa saMlApa rAjA megharatha zAnta thA / vaha dRr3hatApUrNa svara meM bolA - "pakSirAja ! kyA tuma nahIM jAnate, hama kSatriya haiN| jo zaraNa meM A jAtA hai, usakI rakSA karanA hamArA dharma hai / use kisI prakAra kA kaSTa ho, hAni ho, hameM vaha saba asahya hotA hai / " bAja bolA - "rAjan ! Apa jo kahate haiM, apanI dRSTi se ThIka hai, kintu, Apa to vijJa haiM, hamArA jAti-svabhAva Apa se ajJAta nahIM hai| hamArA bhojana mAMsa hai / tadartha hama pakSiyoM kA zikAra karate haiM / unake mAMsa se apanI kSudhA zAnta karate haiM / isake atirikta apanI bhUkha miTAne kA hamAre pAsa aura koI upAya nahIM hai / " rAjA - " apane lie, apane peTa ke lie kisI kA vadha karanA, mAMsa khAnA hiMsA hai, tyAjya hai / " bAja - "rAjan ! hameM dharma-adharma kA, hiMsA-ahiMsA kA koI jJAna nahIM hai aura na hamArI usameM utsukatA hI hai / hameM kevala apane zarIra nirvAha kI cintA hai; isalie bhUkha lagane para zikAra karanA, mAMsa se apanI kSudhA miTAnA, yahI hamAre jIvana kA nitya-krama hai / yahI hamArA dharma hai | yahI hamArA kartavya patha hai / isase Age hama kucha nahIM jAnate / "rAjan ! merI udara-jvAlA mujhe atyanta vyathita kara rahI hai / merA zikAra mujhe dIjie / " rAjA - "bAja ! udara kI jvAlA ko zAnta karane ke aura bhI upAya haiM / usake lie kisI ke prANa lUTanA, kisI kA jIvana ujAr3anA na ucita hI hai aura na Avazyaka hI / " bAja--"rAjan ! maiM bhUkha se becaina hU~ / mujhe kaI dina bAda yaha zikAra milA hai, hama janmajAta mAMsabhojI haiN| mAMsa hamArA nitya kA bhojana hai / merI kSudhA zAnti meM Apa bAdhaka na 2010_05 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 bneN| bhUkha se mere prANa nikale jA rahe haiN| Apa mujhe upadeza de rahe haiN| bhUkhA upadeza kA pAtra nahIM hai| kRpA kara mujhe merA zikAra dIjie, Apa apane dharma kI ArAdhanA kIjie / " rAjA -"pakSirAja ! isa samaya merA sabase pahalA dharma mere zaraNAgata kI rakSA karanA hai, jo kruuNgaa|" bAja -"rAjan ! kitanA vilakSaNa hai, ApakA dharma ! Apa eka ke prANoM kI rakSA kara rahe haiM aura dUsare ke prANoM kA haraNa kara rahe haiN| kisI bhUkhe ke sAmane se parose hue bhojana kA pAtra haTA lenA, usako bhUkha se tar3aphAnA, tar3aphA-tar3aphA kara usake prANa hara lenA, yahI ApakA dharma hai ? ApakA vaha dharma abhI mere prANa le legA / maiM bhUkha se itanA parizrAnta aura kSINa ho gayA hU~ ki abhI dama tor3a duuNgaa| bAra-bAra kahatA hU~ -- maiM bhUkhA hU~, rAjan ! mujhe merA bhojana dIjie / " rAjA - "bAja ! maiM tumheM bhUkha se tar3aphAkara nahIM mAranA caahtaa| maiM tumhArI kSudhA mittaauuNgaa| tumheM sAttvika bhojana dUMgA / use grahaNa kro| apanI kSudhA zAnta kro| kabUtara ko dene kA Agraha mata kro| " bAja - "mahArAja ! Apa jise sAtvika bhojana kahate haiM, maiM use samajhatA hU~ / vaha mere lie kisI kAma kA nahIM hai / merA bhojana mAMsa hai, aura vaha bhI tAjA mAMsa / paryuSita evaM sar3e-gale mAMsa se maiM tRpta nahIM hotA rAjan ! mujhe tAjA mAMsa dIjie, tabhI maiM tRpta hUMgA / anyathA mere prANa nikala jAyeMge, jisake Apa jimmevAra hoMge / Apako merI hatyA lagegI / Apa pApa ke bhAgI hoMge / ' rAjA megharatha bar3I duvidhA meM par3a gayA, kare to kyA / vaha mana hI mana kahane lagA- maiM kabUtara ko nahIM lauTA sakatA, use bAja ko nahIM sauMpa sakatA / kyoMki vaha merI zaraNa meM hai / dUsarA pahalU bhI vicAraNIya hai / yadi bAja ke prANa nikala gaye to vaha bhI hiMsA kA kArya hogA; kyoMki na cAhate hue bhI, na socate hue bhI usakA nimitta to eka apekSA se maiM huA hI / maiM paudha meM hU~ / isa sthiti meM nimitta se kisI kA prANAnta ho jAe, yaha bahuta burA hai, anartha hai / bAja tAjA mAMsa khAne para kaTibaddha hai / mAMsAzana usakI jAtigata pravRtti hai| use kyA doSa diyA jAe ? aba kyA kiyA jAe ? isa samasyA ko kaise sulajhAyA jAe ? rAjA gaharAI se socane-vicArane meM magna thA / bAja bhUkha kI vyAkulatA ke kAraNa Atura thaa| vaha punaH kahane lagA- "mahArAja ! mere prANa nikala rahe haiM / ve kevala kaMTha meM aTake haiN| Apa kRpA kara jaldI nirNaya kIjie, mujhe bacAiye / " sthiti kA takAjA thA, rAjA ne mana-hI-mana nirNaya kiyaa| vaha bAja se bolA"acchA to tumheM mAMsa cAhie ?" bAja - "hAM, mahArAja ! tAjA mAMsa ho aura vaha parimANa meM kama se kama kabUtara jitanA avazya ho / " rAjA ne bAja se kahA- "thor3A dhIraja rkho| tumhArA bhojana tumheM avazya milegA / " karuNA kA anupama udAharaNa rAjA ne sevakoM ko AjJA dI - "eka churI aura tarAjU lAo / " sevaka bAta ko mana meM hajma nahIM kara sake / ve jaba churI aura tarAjU lene gaye, taba rAja-parivAra ke sadasyoM ko tathA dUsare logoM ko isa vilakSaNa ghaTanA se avagata karA diyA / 2010_05 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - rAjAmegharatha : kabUtara va bAja : zivi jA0 565 sevakoM ne unheM yaha bhI batAyA ki pakSI manuSya kI bolI meM bAta kara rahe haiN| yaha sunate hI rAjA megharatha ke pArivArika sadasya, rAjya sabhA ke sadasya tathA nagara ke loga tatkAla pauSadhazAlA meM A gaye / sevaka churI aura tarAjU le Aye / rAjA ne tarAjU ko apane sAmane rkhaa| usake eka palar3e meM kabUtara ko biThAyA aura eka palar3e meM apanI jAMgha kA mAMsa kATa-kATa kara DAlane lgaa| jyoM-jyoM mAMsa DAlatA gayA, mAno kabUtara kA palar3A bhArI hotA gayA / rAjA ne apanI donoM jaMghAoM kA mAMsa kharoMca kara palar3e meM DAla diyA, kintu, jisameM kabUtara baiThA thA, vaha palar3A phira bhI bhArI rhaa| yaha dekhakara rAjA svayaM palar3e meM jA baiThA / upasthita parijanoM, adhikAriyoM tathA logoM meM hAhAkAra maca gyaa| rAnI priyamitrA ro par3I, bolI- "svAmin ! yaha kyA kara DAlA Apane ! apanI svayaM kI hI bali de dI !" amAtyavRnda ke mu~ha se nikalA -- "pRthvInAtha ! ApakA jIvana to amUlya hai / isase na jAne kitanoM kA upakAra hotA, kitanoM kA uddhAra hotA, kitanoM kI sevA hotI / aise jIvana ko yoM miTA raheM haiM ?" upasthita loga eka svara meM cillA uThe - "Aja hama anAtha ho gaye / mahAn dhArmika, mahAn paropakArI, dayA ke avatAra maharAja megharatha kI chatra-chAyA Aja hamAre Upara se uTha gaI / " devamAyA krandana, kolAhala tathA zoka itanA vyApta gayA thA ki pakSiyoM - kabUtara tathA kI ora kisI kA dhyAna taka nahIM gyaa| logoM ne jaba pauSadhazAlA kI ora dRSTi DAlI to unheM AbhAsa huA - sahasA pauSadhazAlA meM sarvatra eka divya prakAza phaila rahA hai| vaha prakAza eka dyutimaya devAkRti meM parivartita ho gayA / deva ne rAjA ke caraNoM meM mastaka jhukAkara praNAma kiyA aura kahA - "mahArAja megharatha / ApakI karuNAzIlatA, ApakI dayArdratA dhanya hai, Apa dhanya haiM ! zaraNAgata kI rakSA ke lie apanI deha taka kI bali dekara Apane dayA kA dAnazIlatA kA eka advitIya udAharaNa upasthita kiyA hai, jo yuga-yugAnta paryanta Apako ajara-amara banAye rakhegA / yaha saba ApakI parIkSA ke lie merA hI upakrama thA, mere dvArA upasthApita mAyA thI, jise maiMne sameTa liyA hai| maiM isa aparAdha ke lie kSamAprArthI hU~ / Apake anupama balidAna tathA asAdhAraNa tyAga se maiM kRtakRtya ho gayA, dhanya ho gayA / " divya prakAza vilIna ho gyaa| logoM ne dekhA, na vahA~ kabUtara thA aura na bAja thaa| rAjA sarvAMgapUrNa tathA svastha thA ! indrANiyoM dvArA parIkSA mahArAja megharatha mahAn karuNAzIla evaM adbhuta dAnI thA, yaha pUrvokta ghaTanA se spaSTa hai / vaha sAdhanA tathA saMyama meM bhI utanA hI dRr3ha thA, atyanta jitendriya thA, ucca caritra-sampanna thA aura sthiracetA thaa| eka bAra vaha tele kI tapasyA meM thaa| rAta ke samaya eka zilA para daihika Asakti aura mamatA se atIta-- mAno deha hai hI nahIM, aise anAsakta bhAva se AviSTa dhyAna - mudrA meM avasthita thA / 2010_05 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana anazIlana [khaNDa : 3 __usa samaya IzAnendra apane antaHpura meM vidyamAna thaa| sahasA usake muMha se "bhagavan ! Apako namaskAra ho"-ye zabda nikale / tadanantara usane praNamana kiyaa| indrANiyoM ne jaba yaha dekhA to bolIM-"svAmin ! Apa isa asamaya meM-rAtrivelA meM kisako namaskAra kara rahe haiM ? Apa ke bhakti-vihvala svara se aisA pratIta hotA hai, jise Apa namaskAra kara rahe haiM, vaha avazya hI koI pUjanIya mahApuruSa hai|" indra ne zraddhA-saMbhRta zabdoM meM kahA-"jise meM isa samaya praNAma kara rahA hU~, nizcaya hI vaha mahAn AtmA hai| maiM rAjA megharatha ko praNAma kara rahA huuN| vaha isa samaya tele kI tapasyA meM kAyotsarga sthiti meM vidyamAna haiN|" indrANiyA~ bolI-"svAmin ! aise tapa to manuSya loka meM aneka sAdhaka karate hI rahate haiN| isameM aisI kyA vilakSaNatA hai ?" indra-"deviyo ! rAjA megharatha atyanta dRDhacetA hai, avicala saMkalpa kA dhanI hai| vaha pariSaha-vijetA hai| hara prakAra ke pariSaha ko Atma-bala dvArA sahaja rUpa meM saha jAne meM vaha samartha hai| gRhastha meM hote hue bhI usakI dhyAna-sAdhanA bahuta UMcI hai| saMsAra kI koI bhI zakti use dhyAna se vicalita nahIM kara sktii|" yaha sunakara indrANiyoM ko bar3A Azcarya huaa| ve bolIM-"eka gRhastha aisA dRr3ha saMyamI ho, dRr3ha saMkalpI ho, yaha samajha meM nahIM aataa| gRhastha to anAyAsa hI striyoM se AkRSTa ho jAte haiM aura unake moha meM par3a jAte haiN|" / indra--"deviyo ! rAjA megharatha vaisA nahIM hai| use jagat kI koI bhI sundarI vicalita nahIM kara sktii|" indrANiyA~ "kyA svarga kI devAMganAe~ bhI use vicalita nahIM kara sakatI devarAja ?" indra-"hA~, devaloka kI samagra sundariyA~ bhI use AkRSTa nahIM kara sakatIM, vicalita nahIM kara sktiiN|" surUpA tathA atirUpA nAmaka indrANiyoM ne ise nArI saundarya kA apamAna smjhaa| unheM apane rUpa-lAvaNya kA bar3A garva thA / unakA vizvAsa thA ki hama apane rUpa dvArA jagat ke hara kisI prANI ko mohita karane meM samartha haiN| unhoMne nizcaya kiyA, isa rAjA kI parIkSA kreN| tadanusAra ve vahA~ upasthita huI, jahA~ rAjA kAyotsarga meM lIna thaa| indrANiyoM ke vahA~ pahu~cate hI sArA vAtAvaraNa svayaM parivartita ho gyaa| vaha kAmoddIpana kI sAmagriyoM se parivyApta ho gyaa| cAroM ora harItimA chA gii| sabhI RtuoM meM khilane vAle puSpoM se yukta latAoM aura vRkSoM se vaha sthAna paryAvRta ho gyaa| vahA~ kamalabhUSita jalAzaya nirmita ho gye| indrANiyoM ke sAtha anya aneka devAMganAe~ bhI vahA~ A upasthita huii| kAmottejaka nRtya evaM saMgIta kA daura claa| kAphI samaya taka calatA rahA / nRtya karanevAlI devAMganAoM ke paira dukhane lage, gAna karanevAlI deviyoM ke gale bhArI ho gaye, kintu, megharatha meru kI jyoM sarvathA aprakampa, aDola, avicala evaM sthira rahA, apane dhyAna meM tanmaya rahA, sarvathA vipralIna rhaa| vaha sthANu-sUkhe DhUMTha ke sadRza apane sthAna para kAyotsarga meM aDiga, avasthita rhaa| rAta ke tIna prahara vyatIta ho gye| cauthA prahara cala rahA thaa| indrANiyoM ne, devAMganAoM ne apane antima astra-nirvastra aMga-pradarzana kA prayoga kiyaa| unhoMne eka-eka ____ 2010_05 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjAmedharatha : kabUtara va bAja : zivi jA0 567 kara kramazaH apane saba vastra utAra diye / ve sarvathA nirAvaraNa, nagna hokara nRtya karane lagIM, megharatha ko lubhAne kA prayAsa karane lagIM, kAma-yAcanA karane khagI, kutsita kAma-ceSTAe~ karane lagIM, kintu, vaha saba vyartha huaa| ve nirAza ho giiN| isa prakAra anta meM indrANiyoM ne apanI parAjaya svIkAra kii| rAjayogI megharatha vijayI huaa| indrANiyoM ne apanI mAyA kA saMvaraNa kiyaa| prAtaHkAla huaa| rAjA medharatha ne apane netra khole| usake sammukha hAtha joDe indrANiyA~ khar3I thiiN| indrANiyoM ne apanA ricaya diyaa| parIkSA hetu apane Ane tathA apane dvArA kata duSprayatna meM viphala hone kI bAta khii| rAjA se apane aparAdha ke lie kSamA-yAcanA kI aura vApasa svarga meM lauTa gii| eka zama saMyoga banA--dhana ratha nAmaka kevalI pdhaare| megharatha ne kevalI bhagavAna kI dezanA suunii| cAritra-grahaNa karane ko utsuka haa| kevalI bhagavAna se abhyarthanA kI"bhagavan ! apane rAjya kA dAyitva mujha para hai| yathocitatayA use sauMpakara, usakI samIcIna vyavasthA kara vApasa AUM, taba taka kapA kara Apa yahIM viraajeN| maiM Apase saMyama grahaNa karanA cAhata kevalI bhagavAna ne kahA- "zubhodyama meM kabhI pramAda na krnaa|" megharatha dvArA saMyama : tapa : samAdhi-maraNa megharatha ne kevalI bhagavAn ko vandana-namaskAra kiyaa| apane rAjaprAsAda meM AyA, apane bhAI dRr3haratha ko rAjya sambhAlane kA anurodha kiyaa| dRr3haratha ke mana meM bhI vairAgya thaa| isa ghaTanA se use aura bala milaa| usane rAjya lenA svIkAra nahIM kiyaa| usane rAjA se kahA- maiM bhI Apake sAtha hI zramaNa-dIkSA svIkAra kruuNgaa|" taba rAjA megharatha ne apane putra medhasena ko rAjyAbhiSikta kiyA tathA apane bhAI dRr3haratha ke putra rathasena ko yavarAja bnaayaa| megharatha tathA dRr3haratha-donoM bhAI kevalI bhagavAn kI sevA meM Ae, zramaNa-dIkSA svIkAra kii| muni megharatha ne zuddhi saMyama kA pAlana kiyaa| mahAsiMhaniSkrIDita ghora tapa kiye| anta meM anazana pUrvaka samAdhi-maraNa prApta kiyaa| vaha sarvArtha siddha vimAna meM deva ke rUpa meM utpanna hubhA / ' zivi jAtaka dharma-sabhA meM bhikSuoM kA vArtAlApa eka dina dharma-sabhA meM bhikSuoM ke bIca paraspara vArtAlApa cala rahA thA / katipaya bhikSu kaha rahe the-"AyuSmAno ! kauzala ke rAjA ne asadRza-asAdhAraNa dAna diyA, para, vaha usa prakAra ke dAna se bhI parituSTa nahIM huaa| daza baladhArI zAstA kA dharmopadeza zravaNa kara unheM eka lakSa mUlya kA zivi deza meM banA vastra dAna meM diyaa| AyuSmAno ! punarapi rAjA ko dAna se paritoSa nahIM hotA thaa| vaha aura adhika dene kI bhAvanA lie rhtaa|' zAstA dvArA iMgita zAstA udhara aae| unhoMne bAtacIta meM lage bhikSuoM se pUchA- "bhikSuo ! kyA 1. AdhAra- vasudeva hiMDI, jaina kathA mAlA, bhAga 20 ____ 2010_05 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 vArtAlApa kara rahe ho? bhikSuo ne vArtAlApa kA viSaya niveSita kiyaa| zAstA bole"bhikSuo ! bAhya-padArthoM kA dAna denA sarala hai| purAvartI paMDita - vivekazIla jana sAre jambU-dvIpa ko Azcaryacakita karate hue prati chaH-sAta sahasra kA visarjana kara dAna karate rahe, kintu, bAhya-padArthoM ke dAna se parituSTa nahIM hue / unakA cintana thA, jo apanI priya vastu kA dAna karatA hai, vahI priya vastu prApta karatA hai| unhoMne samAgata yAcakoM ko apane netra taka nikAlakara de die| zAstA ne pUrvajanma kI etatsambaddha kathA kA isa pra bodhisatva mahArAja zivi ke putra rUpa meM purAtana samaya meM zivi nAmaka rASTra thaa| ariThThapura nAmaka nagara thA, jo zivi rASTra kI rAjadhAnI thaa| mahArAja zivi vahA~ kA rAjA thaa| taba bodhisattva ne mahArAja zivi ke putra rUpa meM janma liyaa| usakA nAma zivikumAra rakhA gayA / vaha bar3A huaa| vidyAdhyayana hetu takSazilA gyaa| vidyA, kalA, zilpa Adi kA zikSaNa prApta kiyA, unameM niSNAta huA / vApasa apane rASTra meM lauttaa| pitA ko apanA zilpa-kauzala dikhlaayaa| pitA prasanna huaa| use uparAjA banA diyaa| zivikumAra kI dAnazIlatA kucha samaya bAda rAjA kI mRtyu ho gii| zivi kumAra rAjya-siMhAsana para AsIna huaa| vaha cAra AgatiyoM se apane ko bacAtA huA, daza rAjadharmoM ke pratikUla AcaraNa na karatA huA dharma pUrvaka rAjya karane lgaa| zivikumAra bahuta dAnapriya thaa| usane nagara ke cAroM daravAjoM para, nagara ke bIca meM tathA rAja bhavana ke daravAje para-isa prakAra chaH sthAnoM para cha: dAna zAlAoM kA nirmANa karAyA / unameM vaha nityaprati chaH-sAta sahasra vyaya karatA huA dAna dilvaataa| pratyeka aSTamI, caturdazI tathA pUrNimA ke dina vaha dAnazAlAoM meM jAtA tathA die jAte dAna kA nirIkSaNa krtaa| muMha mAMge dAna kA saMkalpa eka samaya kI bAta hai, pUrNimA kA dina thaa| prAtaHkAla zivikumAra zveta rAja-chatra ke nIce rAja-siMhAsana para sthita thaa| vaha apane dvArA anavarata diye jAte dAna para cintanarata thaa| vaha socane lagA-aisA koI bhI bAhya-padArtha mujhe dRSTigata nahIM hotA, jo maiMne dAna meM nahIM diyA ho, kintu mAtra bAharI vastuoM ke dAna se mujhe paritoSa nahIM hotaa| merI AkAMkSA hai, maiM koI apanA Antarika, nija se sambaddha dAna duuN| kitanA acchA ho, Aja jaba maiM nirIkSaNa hetu dAna-zAlA meM jAUM to yAcaka mujha se vahA~ kisI bAhyapadArtha kI yAcanA na kara, merI koI nijI vastu mA~ge tathA apanI icchA ke anusAra use prApta kreN| yadi koI yAcaka mujha se mere hRdaya ke mAMsa kI yAcanA karegA to maiM churI se apanA vakSasthala vidIrNa kara, nirmala jala meM se jaise nAla sahita kamala utpAdita kiyA jAe, usI taraha cUte hue rakta-binduoM ke sAtha maiM apane hRdaya kA mAMsa ukhAr3akara pradAna kara dUMgA / yadi koI yAcaka merI deha ke mAMsa kI mAMga karegA to maiM pASANa para akSara utkIrNa karane kI TAMkI se camar3I ko chIlakara, deha kA mAMsa utArakara use de duuNgaa| yadi koI yAcaka mere rakta kI yAcanA karegA to meM pUrI taraha bhare bartana kI jyoM use rakta se ApUrNa kara duuNgaa| ___ 2010_05 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- rAjAmegharatha : kabUtara va bAja : zivi jA0 569 yadi koI yAcaka cAhegA ki use apane ghara ke kAma meM kaSTa hai, maiM usake ghara jAkara sevaka banakara rahU~ to maiM apane rAjaveza kA parityAga kara yathAvat rUpa meM sevaka kA kArya karUMgA, usakI sevA hetu nirantara tatpara rahUMgA / yadi koI yAcaka mere netroM kI mAMga karegA to maiM tAr3a ke golaka - gUde kI jyoM apane netra nikAla kara use de dU~gA / apanA bhAva aura vizada karate hue zivikumAra ne punaH kahA- aisA koI manuSya- - manuSya dvArA diye jAna yogya dAna maiM nahIM dekhatA, jo mere dvArA adeya ho - jise maiM na de skuuN| yadi koI mere cakSu bhI mAMgegA to akampita bhAva se- - jarA bhI nahIM kAMpatA huA maiM de dU~gA / ' tadanaMtara rAjA ne SoDasa kalazoM se snAna kiyaa| vaha uttama vastroM se tathA AbhUSaNoM se susajjita huA, vividha prakAra ke zreSTha khAdya, peya padArtha grahaNa kie| AbhUSaNoM se suzobhita hAthI para ArUDha huA aura dAna-zAlA meM AyA / zakra dvArA parIkSA devaloka meM sthita zakra ne rAjA zivikumAra ke vicAra jAne / zakra socane lagAzivikumAra Aja kisI yAcaka dvArA yAcanA kie jAne para apane netra taka nikAla kara de dene kI bAta soca rahA hai, yaha bahuta duSkara kArya hai / vaha aisA kara sakegA yA nahIM, mujhe parIkSA karanI cAhie / parIkSA hetu zakra ne eka vRddha evaM andhe brAhmaNa kA rUpa banAyA aura vaha yathAsthAna pahu~cA | rAjA dAna -zAlA meM jyoM hI praviSTa ho rahA thA, usane eka U~ce sthAna para khar3e hokara hAtha uThAyA, rAjA kA jayanAda kiyaa| rAjA ne sunA, apanA hAthI usa ora bar3hAyA aura pUchA - "brAhmaNa ! kyA kahate ho ? brAhmaNa vezadhArI zaka ne kahA"mahArAja ! Apane dAna kA jo mahAn saMkalpa kiyA hai, usakA kIrtinAda samasta loka meM parivyApya ho gayA hai / sabhI usase sihara uThe haiM / " brAhmaNa dvArA netra - yAcanA brAhmaNa ne Age kahA- "maiM netrahIna hU~ / dUra rahane vAlA vRddha brAhmaNa hU~ | maiM netra mAMgane AyA hU~ / tumhAre pAsa do netra haiM, mujhe apanA eka netra de do| hama donoM eka-eka netra vAle ho jAyeMge / "2 --- -- zivakumAra ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva ne vicArA - maiMne abhI mahala meM baiThe-baiThe jo cintana kiyA, vaha itanA zIghra saphala ho rahA hai, yaha merA kitanA bar3A saubhAgya hai / Aja merI manaH kAmanApUrNa hogI / Aja maiM aisA dAna dUMgA, jaisA pahale kabhI nahIM diyA / rAjA mana hI mana atyanta prasanna thA / usane kahA- "yAcaka ! tU kisase anuziSTa - anuprerita hokara, kisake dvArA kahe jAne para yahAM AyA hai| tU netra jaise sarvottama aMga ko, jise sabhI dustyaja -- kaThinAI se tyAgane yogya -- dene yogya mAnate haiM, mAMga rahA hai / ' 113 2010_05 1. yaM kiJJi mAnusaM dAnaM, yopi yAceyya maM adinnaM mena cakkhu, dadezyaM apassaM thero va, cakkhuM yAcituM ekattA bhavissAma, cakkhuM me dehi 3. kenAnu siTThI idhamAgato si, banibdaka cakkhu pathAni yAcituM / suduccajaM yAcasi uttama, yaM Ahu nettaM purisena duccajaM // 2 // vijjati / avikampito || Agato / yAcito // 1 // 2. dUre Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 Agama aura tripiTaka : eka anuzAlana "rAjan ! jo devoM meM sujampati kahA jAtA hai, manuSya-loka meM jo maghavA nAma se vizruta hai, maiM usI dvArA anuziSTa-anuprerita hokara netra kI yAcanA karane Apake pAsa AyA huuN| maiM yAcaka hU~, maiM netra kI mAMga kara rahA huuN| yaha anuttara-sarvottama dAna mujhe do| apanA sarvazreSTha aMga netra pradAna karo, jise denA bahuta kaThina hai|' zivikumAra dvArA svIkRti zivikumAra rAjA ne kahA-"jisa artha-prayojana hetu tuma Aye ho, jisa padArtha kI abhyarthanA karate ho-kAmanA karate ho-yAcanA karate ho, tumhArA vaha saMkalpa pUrNa ho| brAhmaNa ! tuma cakSu prApta kro| tuma eka cakSu mAMgate ho, maiM tumheM donoM cakSu detA huuN| tuma logoM ke samakSa cakSuSmAn ho jAo, tumhArI vaha icchA pUrNa ho|" rAjA ne uparyukta rUpa meM apanA Azaya vyakta kara socA, yahIM netra nikAlakara denA samucita nahIM hogaa| vaha brAhmaNa ko apane sAtha lekara antaHpura meM gyaa| vahA~ vaha rAjAsana para sthita huaa| usane sIvaka nAma vaidya ko bulvaayaa| vaidya aayaa| rAjA ne vaidya se kahA'merI A~kheM nikaalo|" rAjA apane netra nikalavAkara brAhmaNa ko dAna meM denA cAhatA hai, yaha sunakara sAre nagara meM kuharAma maca gayA thaa| sabhI hataprabha the| senApati, rAniyA~ nAgarika evaM antaHpura ke jana ekatra hokara rAjA ke pAsa Ae aura use vaisA karane se rokate hue kahane lage"deva ! cakSu-dAna na kreN| hama saba kI bAta na TAleM / mahArAja ! dhana, motI, vaiDUrya, ratna Adi pradAna kareM, ratha pradAna kareM, AbhUSaNoM se suzobhita azva pradAna kareM svarNa jaise camakIle, sandara vastroM se susajjita hAthI pradAna kreN| rAjana ! aisA dAna deM ki hama zivi rASTra ke loga prasanna hote hue apane-apane yAnoM evaM rathoM ke sAtha cAroM ora Apako saMparivRta kie 1. yaM Ahu devesu sujampatIti, maghavA ti naM Ahu mnuss-loke| tenAnasiTho idhamAgatosmi vanibbako cakkhU pathAni yAcituM // 3 // vanibbako mayha vaNi anuttaraM, dadAhi me cakkhu pathAni yaacito| dadAhi me cakkhu pathaM anuttara, yaM Ahu nettaM purisena duccayaM // 4 // 2. yena atthena AgaJchi , yaM atthaM abhipatthayaM / te te ijhantu saMkappA, labha cakkhUni brAhmaNa // 5 // eka te yAcamAnassa, ubhayAni dadAmahaM / sa cakkhumAgaccha janassa pekkha to , yadicchase tvaM taM te samijhatu // 6 // 3. mA no deva adA cakkhaM, mA no sabbe praakri|| dhanaM dehi mahArAja, muttA vevThuriyA bahU // 7 // yutte deva rathe dehi. AjAnIye calaGketa / nAge dehi mahArAja hemakappanavAsase / / 8 / / yathA taM sivayo sabbe, sathoggA sarathA sadA / samantA parikaravyu, evaM dehi rathesabha // 6 // 2010_05 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjAmegharatha : kabUtara va bAja : zivi jA0 571 unakA yaha kathana suna kara zivikumAra ne kahA-"jo manuSya 'dUMgA' kahakara phira na dena kI bAta mana meM lAtA hai, vaha pathvI para gire hae bandhana ko apane gale meM DAlatA hai| 'dUMgA' aisA kahakara jo na dene kA mana meM vicAra lAtA hai, vaha pApI hai, pAparata hai / vaha yama ke ghara- naraka ko prApta hotA hai, na raka gAmI hotA hai / dUsarI bAta yaha hai, yAcaka jisa vastu kI yAcanA kare, usako vahI vastu dI jAe, yaha ucita hai| vaha jisa vastu kI yAcanA nahIM karatA, vaha use dI jAe, yaha saMgata nahIM hai| isalie maiM yAcanA karane vAle brAhmaNa ko vahI dUMgA jo vaha mujhame mAMga rahA hai|" taba mantriyoM ne rAjA se pUchA-'yaha to batAeM kisa vastu kI AkAMkSA se Apa netroM kA dAna kara rahe haiN| mahArAja ! dIrgha AyuSya, uttamavarNa, puSkala sukha tathA balainameM se kisa vasta kI abhyarthanA heta cakSaoM kA dAna kara rahe haiN| ye to saba Apako prApta "zivi-vaMzIya nRpatiyoM meM sarvottama nRpati paraloka ke liye apane netroM kA dAna kyoM kareM arthAt hamArA anurodha hai, aisA na kreN|"2 rAjA ne unase kahA- "na maiM yaza ke lie, na putra ke lie, na dhana ke lie aura na rASTra ke lie hI yaha dAna de rahA huuN| dAna denA sAttvika puruSoM kA dharma hai, purAtana AcAra hai ---prAcIna paramparAnugata uttama kArya hai, yahI socakara mujhe dAna dene meM bar3A Ananda anubhava hotA hai|'' mantriyoM ne jaba bodhisattva kA kathana sunA to ve hataprabha ho ge| sIvaka vaidya : netrotpAdana bodhisattva ne sIvaka vaidya se kahA- "sIvaka ! tuma mere sakhA ho, mere mitra ho, tuma suzikSita ho sayogya ho, jasA maiM kahatA hU~, vaisA kro| dAna dene kI icchA ke anurUpa tuma merI A~kheM nikAla lo aura unheM yAcaka ke hAtha meM sthApita kara do-rakha do|'4 1. yo ve dassaMti vatvAna, adAne kurute mno| bhumyA so patitaM pAsa, gIvAya paTimuJcati // 10 // yo ve dassaM ti vatvAna, adAne kurute mno| pApA pAparato hoti sampatto yama-sAdanaM // 11 // yaM hi yAce taM hi dade, ya na yAce na taM dade / svAhaM taM eva dassAmi, yaM maM yAcati brAhmaNo // 12 // 2. AyuM na vaNNaM nu sukhaM balaM na, kiM patthayAno na janinda desi / kathaM hi rAjA sivinaM anuttaro, cakkhUni dajjA paraloka hetu // 13 // 3. na vAhaM etaM yasasA dadAmi, na puttaM icche na dhanaM na rheN| sataJca dhammo carito purANo, iccheva dAne ramate mano mamaM // 14 // 4. sakhA ca mitto ca mamAsi sIvaka ! susivikhato sAdhu karehi me vco| laddhaM tvaM cakkhUni mamaM jigisato, hatthasu Thapehi vanibakassa // 15 // 2010_05 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 isa para sIvaka bolA - "rAjan ! netra dAna bar3A duSkara kArya hai| Apa vicAra kara leM / " 572 4 rAjA bolA - "maiMne acchI taraha vicAra kara liyA hai / aba tuma dera mata karo / mere sAtha adhika vArtAlApa mata karo / " sIvaka vaidya socane lagA- maiMne Ayurveda zAstra kI ucca zikSA prApta kI hai / maiM kuzala cikitsaka hU~ / mere lie yaha samucita nahIM hogA ki maiM rAjA ke netroM meM zastra DAlUM / isalie usane taraha-taraha kI auSadhiyoM ko pisavAyA / bhaiSajya- cUrNa taiyAra kiyA / usako nIle kamala meM bharA | phira rAjA ke dAhine netra meM phuuNkaa| netra palaTa gayA, ulaTA ho gayA / vedanA hone lagI / sIvaka ne zivi rAjA se kahA- "rAjan ! vicAra kara lo / aba bhI apanA nirNaya badala do / Apake netra ko punaH ThIka karane kA uttaradAyitva merA hai|" rAjA ne vaidya se kahA - "apanA kArya cAlU rakho, usameM vilamba mata kro| " vaidya na nIle kamala meM bhaiSajya cUrNa marakara, phira rAjA ke netra meM phuuNkaa| netra apane AvaraNa-khola meM se nikAla AyA / atyadhika vedanA huI / vaidya ne kahA - "mahArAja ! eka bAra phira vicAra kara leM / aba bhI apanA nirNaya badala deM / maiM Apake netra ko pUrvavat karane meM sakSama hU~ / " 1 rAjA bolA - "vaidyavara ! vilamba mata karo, apanA kArya kie jAo / " vaidya ne tIsarI bAra tIvratara bhaiSajya cUrNa rAjA ke netra meM phuuNkaa| auSadhi ke prabhAva se netra ghUma gayA, apane AvaraNa meM se nikalakara nasa-sUtra meM laTakane lagA / vaidya ne phira kahA - "rAjan ! aba bhI soca leM, isa avasthA meM bhI Apake netra ko pahale kI jyoM biThA sakatA hU~, ThIka kara sakatA hU~ / " rAjA ne kahA--"apanA kArya karo, dera mata kro| " rAjA ko atyadhika pIr3A huI / rakta bahane lagA / pahane hue kapar3e khUna se lathapatha ho gae / rAniyAM aura mantrI rAjA ke caraNoM meM gira par3e, rote-pITate hue nivedana karane lage-"deva ! netra dAna na kareM / " rAjA ne dRr3hatA se vaha ghora vedanA sahate hue vaidya ko sambodhita karake kahA"bilamba mata karo, apanA kArya sampanna kro| " vaidya ne kahA - "rAjan ! acchA, jaisI ApakI AjJA / " usane apane bAMyeM hAtha se netra ko pakar3A aura dAhine hAtha meM zastra lekara netra ke nasa-sUtra ko kATa DAlA / netra bodhisattva ke hAtha meM rakha diyA / 1 netra dAna rAjA ne apane bAyeM netra se dAhine netra ko dekhA, bhISaNa vedanA sahI, brAhmaNa ko apane pAsa bulAyA aura kahA. - "brAhmaNa ! maiM apane isa netra se sarvajJatva rUpa netra ko zata guNita, sahasra guNita priya samajhatA huuN| mere isa netra kA dAna sarvajJatva rUpa netra prApta karane kA hetu bane me yahI bhAvanA hai / brAhmaNa ne die gae netra ko apane netra meM lagAyA / deva - prabhAva se vaha netra khile hue nIla kamala ke sadRza ho gayA / zivikumAra ke rUpa meM vidyamAna bodhi 2010_05 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-rAjAmegharatha : kabUtara va bAja : zivi jA0 573 sattva ne apane bAyeM netra se usakA vaha netra dekhA, vicAra kiyA-oha ! maiMne apanA netra de DAlA, vAstava meM bar3A uttama dAna huaa| vaha isase apane mana meM atyanta prItiyukta thA, prasanna thaa| usane apane pahale netra kI taraha dUsarA netra bhI dAna kara diyaa| brAhmaNa vezadhArI zaka ne vaha dUsarA netra bhI apane netra meM lagA liyaa| usane rAjamahala se prasthAna kiyaa| logoM ke dakhate-dekhate nagara se bAhara nikala gayA aura deva-loka meM calA gyaa| rAjA kA audAsInya kucha samaya ke anantara rAjA ke netroM ke ghAva ThIka hone lge| ve gaDDhe ke rUpa meM nahIM rahe, ubhare hue, mAMsa-piNDa paripUrNa golaka kI jyoM ho gye| rAjA kI pIr3A miTa gii| kucha dina mahala meM rahakara rAjA ne vicAra kiyA--maiM andhA huuN| andhe ko rAjya se kyA prayojana ! usane socA-mujhe cAhie, maiM rAjya maMtriyoM ko sauMpa dUM, udyAna meM jAkara pravrajita ho jAUM, zramaNa-dharma svIkAra kara lUM, vanavAsI ho jaauuN| rAjA ne maMtriyoM ko bulAyA aura apanA abhiprAya unake samakSa prakaTa kiyaa| usane kahA-"mukha-prakSAlana hetu jala Adi dene ke nimitta, eka paricAraka usake pAsa rahe / zArIrika zauca-kRtya ke sthAna para pahu~cane ke lie usake rahane ke sthAna se vahA~ taka eka rassI ba~dhavA dI jaae|" zivivaMza ke rASTronnAyaka rAjA ne sArathi ko apane pAsa bulAyA aura use Adeza diyA-"ratha ko joto, mujhe yathAsthAna pahu~cA do|" mantriyoM ne zraddhA evaM Adaravaza rAjA ko ratha dvArA nahIM jAne diyA, ve usako svarNa-pAlakI dvArA svayaM le gae, udyAna-sthita sarovara ke taTa para phuNcaayaa| cAroM ora surakSA Adi kI Avazyaka vyavasthA kara dii| zakra kA rAjA ke pAsa Agamana __rAjA sukhAsana para baiThA, apane dAna para mana-hI-mana cintana karane lgaa| zakra kA siMhAsana cAlita huaa| usane dhyAna lagAyA / use kAraNa vidita huaa| usane vicAra kiyA-zivikumAra ko varadAna dekara maiM usake netra pahale kI jyoM kruuNgaa| aisA socakara zakra jahA~ rAjA sthita thA, vahA~ aayaa| usake Asa-pAsa idhara-udhara Tahalane lgaa| zivikumAra ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva ne zaka ke pairoM kI AhaTa sunI, pUchA--- "yahA~ kauna hai ?" zakra ne rAjA ko uttara diyA--"rAjarSe ! maiM devarAja zakra huuN| Apake 1. codito sivirAjena, sIvako vacanaGa kro| rao cakkha ni uddhatvA, brAhmaNassa upanAmaye / sacakkhu brAhmaNo Asi, andho rAjA upAvisi // 16 // 2. tato so katipAhassa, uparULa hesu cakkhusu / sUta Amantayi rAjA, sivIna rvddhno||17|| yojehi sArathi yAnaM, yutaJca paTivedaya / udyAna-bhUmi gacchAma, pokkharao vanAni ca // 18 // so ca pokkharaNiyA tIre, pallaGa kena upaavisi| tasya sakko pAturahu, devarAjA sujampati // 16 // ____ 2010_05 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana pAsa AyA huuN| jaisA Apake mana meM Ae, jo Apa cAheM, vaha vara mAMgeM / "" isa para zivikumAra ne kahA- "devarAja ! mere pAsa prabhUta- pracura dhana-sampati hai, senA hai, analpa - vipula, bahuta bar3A khajAnA hai, kintu, mujha andhe ko maraNa hI rucatA hai-- priya lagatA hai / " 2 devarAja zakra ne rAjA se pUchA - " zivirAja ! kyA Apa maraNa ke abhiprAya se mRtyu kI kAmanA karate haiM, athavA cakSu-hIna hone ke kAraNa aisA karate haiM ?" rAjA bolA - "devendra ! cakSu-hIna hone ke kAraNa maiM mRtyu kI kAmanA karatA hU~ / " netroM kI punarupalabdhi zakra ne kahA - "mahArAja ! dAna kA phala kevala paraloka meM hI nahIM milatA, kevala paraloka ke hetu hI dAna nahIM diyA jAtA, isa janma meM bhI usakA phala prApta hotA hai / Apane eka netra mAMgane para do netra de die, niHsandeha ApakA dAna Adarza dAna hai / [ khaNDa : 3 "rAjan ! jitane satya haiM, jo satya AcIrNa haiM, unheM bhASita kareM-- kheN| unake kathana mAtra se Apa cakSuSmAn ho jAyeMge -- Apake netra uga aayeNge|"3 yaha sunakara zivikumAra ne kahA - "devendra ! yadi netra denA cAhate ho, to isake lie koI anya upAya mata kro| mere dvArA die gae dAna ke pariNAma svarUpa hI mujhe netra prApta hoM, merI yaha bhAvanA hai / " zakra ne rAjA se kahA- "mahArAja ! maiM zakra hU~, devatAoM kA rAjA hU~, para, maiM dUsaroM ko netra nahIM de sktaa| Apake dAna ke pariNAmasvarUpa hI Apa ko netra prApta hoNge|" kahA " - rAjA bolA - "yadi aisA hai to maiM apanA dAna saphala mAnatA hU~ / rAjA ne Age - " bhinna-bhinna gotroM ke jAti aura vaMzoM ke jo bhI yAcaka yAcanA lekara mere pAsa Ate haiM, ve saba mujhe apane mana meM bar3e priya lagate haiM, yaha eka satya hai, jise maiM AkhyAta karatA hU~ / isa satya kathana ke suprabhAva se merA eka netra utpanna ho jAe- pUrvavat jyotirmaya ho jAe / 4 rAjA ne jyoMhI uparyukta zabda kahe, usakA pahalA netra tatpazcAt rAjA ne apane dUsare netra ke utpanna hone kA abhipreta yAcaka netra kI mAMga lie mere pAsa AyA, usane netra maaNgaa| maiMne apane donoM netra de die| - pUrvavat svastha ho gayA / lie kahA - "jo brAhmaNa 1. sakko hasmi devindo, Agatosmi tavantike / varaM varassu rAjIsi, yaM kiJca mAnasicchasi // 20 // 2. pahUtaM me dhanaM sakka, balaM koso canappako / andhassa me sato dAni, maraNaM eva ruccati // 21 // 3. yAni saccAni dipadinda, tAni bhAssasu khattiya / saccaM te magamAnassa, puna cakkhuM bhavissati // 22 // 4. ye yaM yAcituM Ayanti, nAnAgottA banibbakA / yo pi maM yAcate tattha, so pi me manaso piyo, etena saccavajjeya, cakkhu me upapajjatha ||23|| 2010_05 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: --rAjAmegharatha: kabUtara va bAja: zivi jA0575 vaisA karate hue mere mana meM asIma prIti-prasannatA tathA analpa-atyadhika saumanasya kA bhAva utpanna huaa| yaha eka satya hai| usake prabhAva se merA dUsarA netra utpanna ho jAepUrvavat svastha ho jaae| jyoMhI rAjA ne uparyukta zabda AkhyAta kie, tatkAla usakA dUsarA netra utpanna ho gyaa| rAjA ke ve netra na to svAbhAvika hI the, na divya hii| brAhmaNa vezadhArI zakra ko pradatta netra punaH pUrvAvasthA meM nahIM lAe jA skte| netra jaba anya ko upahRta kiye jA cuke, taba phira divya netra utpanna nahIM ho sakate / ataeva rAjA ke ve netra satya-pAramitA-cakSu kahe gae haiN| jyoMhI rAjA ke ve netra utpanna hue, devarAja zakra ke prabhAva se usI kSaNa samagra rAjapariSad vahA~ ekatra ho gaI, vizAla jana-samudAya ekatra ho gyaa| zakra ne usake samakSa rAjA kI prazasti karate hue kahA-"zivi rASTra ke saMvarddhaka rAjan ! Apane jo bhAvodgAra vyakta kie, ve dharmAnugata haiM / Apako ye vilakSaNa netra prApta hue haiM / Apa ina dvArA dIvAra, pASANa-zilA tathA parvata ke bhI Ara-pAra cAroM dizAoM meM sau yojana paryanta dekheM, itane vistAra meM sthita padArthoM kA sAkSAt anubhava kreN| ina netroM kI yaha asAmAnya vizeSatA hai|" zakra ne AkAza meM khar3e hokara jana-samudAya ke bIca uparyukta bhAva prakaTa kie| usane bodhisattva ko sadA apramAdI rahane kA sandeza diyA aura vaha svarga meM calA gyaa| bodhisattva vizAla jana-pariSad dvArA saMparivRta the| ve bar3e AnandotsAha aura ThATha-bATa ke sAtha nagara meM praviSTa hue, candana-prAsAda meM gae / samagra zivirASTra meM yaha bAta parisRta ho gaI ki hamAre rAjA ko vilakSaNa netra prApta hue haiN| rASTravAsiyoM ke mana meM rAjA ke prati asIma Adara thA / ve usake darzana hetu vipula upahAra lie upasthita hue| dAna kI mahimA bodhisattva ne vicAra kiyA--yahA~ jo itanA vizAla jana-samudAya ekatra huA hai, mujhe cAhie, maiM usake madhya dAna kI mahimA kA bakhAna karUM / tadanusAra unhoMne rAja-prAsAda ke dvAra para eka vizAla maMDapa kA nirmANa krvaayaa| zveta rAja-chatra ke nIce rAja-siMhAsana para saMsthita hae, nagara meM ghoSaNA karavAkara sabhI zreNiyoM ke logoM ko ekatra kiyA, unheM sambodhita kara kahA-"zivi rASTra ke nivAsiyo ! aba se dAna diye binA svayaM mata khAo, padArthoM kA upabhoga mata karo, sukhopabhoga mata kro| aisA kauna-sA dhana hai, jo yAcanA karane para na diyA jA sake / cAhe apanI kitanI hI viziSTa tathA supriya vastu kyoM na ho, mAMgane para vaha dI hI jAnI caahie| yahA~ samAgata samasta zivirASTra nivAsI mere navIdbhUta vilakSaNa netroM ko dekha hI rahe haiM, jo dIvAra, pASANa-zilA tathA parvata taka ke Ara-pAra 1. yaM maM so yAcituM agA, dehi cakkhU ti braahmnno| tassa cakkhU ni pAdAsiM, brAhmaNassa vanIbbino // 24 // mithyo ma avisi pIti, somaNassaJca anappakaM, etena saccavajhena, dutiyaM me upapajjattha / / 2 / / 2. dhammana bhAsitA gAthA, sIvInaM rttrvddhn| etAni eva nettAni, dibbAni paTidiyyare // 26 // tirokuDDaM tiroselaM, samataggayha pabbataM / samantA yojana sataM, dassanaM anubhontu te // 27 // 2010_05 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana cAroM ora so yojana paryanta dekhane kI kSamatA lie hue haiN| isa jIvana meM, isa jagat meM manuSya ke lie tyAga se bar3hakara aura kucha nahIM hai / mAnuSya-mAnavIya netroM kA dAna kara Aja maiMne amAnuSya--amAnavIya-vilakSaNa netra prApta kara lie| ise dekhate hue, zivi rASTravAsiyo! pahale dAna do, phira sukha bhogo| apane sAmarthya ke anukUla, apanI zakti ke anurUpa dAna dekara, sukha bhogakara, anindita rahakara-nindanIya kArya na kara svarga ko prApta kro|" bodhisattva prati arddhamAsa-pratyeka pandrahaveM dina jana-samudAya ko ekatra karate tathA isI rUpa meM dharma kA upadeza dete rhe| loga isase prerita hokara puNya karma karate rahe, apanA AyuSya pUrNa kara svarga prApta karate rhe| bhagavAn ne isa prakAra dharma dezanA dete hue kahA-"bhikSuo ! purAvartI paMDitoM ne -jJAnI janoM ne jaisA AkhyAta kathAnaka se prakaTa hai, bAhya-dAna se parituSTa na ho, apane cakSu taka nikAlakara yAcakoM ko pradAna kara diye // " bhagavAn ne batAyA-Ananda taba sIvaka vaidya thA, anuruddha zaka thA, janatA buddha - pariSad thI, zivikumAra to maiM hI thaa|" 1. ko nIdha vittaM na dadeyya yAcito, api visiTTha supiyaM pi attno| nada iGgha sabbe, sivayo samAgatA dibbAni nettAni, maM ajja passatha // 28 / / tiro kuDDaM tiro selaM, samatiggayha pabbataM / samantA yojana sataM, dassanaM anubhonti ye // 26 // na cAgamattA paramatthi kiJci , maccAnaM idha jiivite| datvA me mAnusaM cakkhaM , ladaM me cakkhu amAnusaM // 30 // etaM pi disvA sivayo detha dAnAni bhujjth| datvA ca bhutvA ca yathAnubhAvaM / aninditA saggaM upetha ThAnaM // 31 // 2010_05 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - ibhyaputroM kI pratijJA : rAjovAda jAtaka 577 13. ibhya putroM kI pratijJA : rAjovAda jAtaka uccatA yA variSThatA kA AdhAra janma, vaya, pada yA vaibhava nahIM hai, guNa haiM, puruSArtha hai / isa pariprekSya meM bhAratIya vAGmaya meM kathAoM ke mAdhyama se sundara vivecana huA hai| jaina sAhitya evaM bauddha sAhitya meM isa prakAra ke bar3e preraka kathAnaka prApta haiM / vAsudeva hiMDI meM do zreSThi- putroM kA kathAnaka hai / donoM para dhana kA unmAda chAyA thaa| eka bAra donoM ke ratha Amane-sAmane A gaye / mArga saMkarA thaa| kisI ke haTe binA, vApasa hue binA dUsare kA ratha nikala pAnA saMbhava nahIM thaa| dono meM vivAda Thana gayA, jisake nirNayArtha ve eka guNAtmaka kasauTI para sahamata hue| ve paraspara saMkalpabaddha hue, jo dvAdaza varSIya avadhi meM svayaM apane udyama auda puruSArtha dvArA vipula sampatti arjita kara dikhAyegA, vaha variSTha, uttama mAnA jAyegA / eka zreSThaputra apane buddhi-bala, puruSArtha aura parAkrama dvArA nizcita avadhi ke bhItara vaisA kara dikhAtA hai / dUsarA, jo pramAdI, bhoga-lolupa, suvidhAvAdI aura AlasI thA, parAbhUta evaM hatAza ho jAtA hai / bauddha paraMparA meM rAjovAda jAtaka ke antargata vArANasI- nareza brahmadatta aura kozalanareza mallika ke rathoM ke mukAbale kA prasaMga hai| jAti, gotra, vaya, vaibhava, senA, sampatti, kIrti, kula paramparA, rAjya vistAra Adi meM donoM samAna the| kauna mArga se haTe, eka samasyA thI / antataH zIla kI kasauTI para nirNaya huA / vArANasI- nareza brahmadatta zIla sampanna thaa| kozala- nareza mallika ne apanA ratha mArga se haTavAyA / vArANasI - nareza ke uttama guNoM ko usane saharSa svIkAra kiyA / bauddha kathAnaka kA sandarbha zAstA kI dharma dezanA se sIdhA jur3A hai, jahA~ ve prasaMgopaoNtta rUpa meM brahmakumAra tathA mallika kA kathAnaka upasthita kara zIla ko vizeSatA kA AkhyAna karate haiM / yahA~ upasthApita uparyukta donoM kathAnaka parizIlanIya evaM mananIya haiM / ibhputroM kI pratijJA dhana kA nazA Age pIche kA vivAda 1 eka nagara thA / vahA~ do ibhyaputra -- zreSThiputra nivAsa karate the eka bAra kI ghaTanA hai, eka zreSThiputra apane ratha meM ArUDha huA bagIce se nagara ke bhItara jA rahA thA / dUsarA zreSThiputra rathArUDha huA nagara se bAhara kI ora jA rahA thA / donoM ke sAthI, suhRd donoM ke sAtha the / nagara ke daravAje para donoM kI Amane-sAmane bheMTa huI, donoM ko eka dUsare kI viparIta dizA meM jAnA thA -- eka ko nagara ke andara kI ora tathA dUsare ko nagara se bAhara kI ora / mArga itanA caur3A nahIM thA ki donoM ke ratha eka dUsare ke agala-bagala nikala sakeM / nagara ke bhItara Ane ko udyata zreSThiputra ne nagara ke bAhara jAne vAle zreSThiputra se kahA - " apanA ratha haTA lo, maiM bhItara jA rahA hU~ / " usane sunA, para ratha nahIM haTAyA / vaha bolA - " tuma hI apanA ratha haTA lo na, maiM kyoM haTAU~ / " 2010_05 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 donoM dhana ke garva se unmatta the| unameM se koI apanA ratha pIche haTAne ko rAjI nahIM huaa| donoM meM takarAra bar3hatA gyaa| donoM apanI-apanI bAta para ar3e the| eka zarta : eka saMkalpa unameM se eka ne dUsare se kahA-"jisa dhana ke bala para tuma itarAte ho, vaha to tumhAre pitA kA kamAyA huA hai / tumane kyA kamAyA ? khuda kamA kara lAo aura zAna dikhalAo to jaaneN|" dUsare ne kahA--"tuma kyA bar3ha-bar3ha kara bAta banAte ho? jisa dhana ke abhimAna meM tuma phUle ho, vaha kyA tumhAre pitA dvArA ajita nahIM hai ? kyA use tumane arjita kiyA hai ? tumane mujha para AkSepa kiyA, vaha ThIka vaise hI tuma para bhI lAgU hai|" donoM zreSThiputroM ke sAtha eka hI sthiti thI, svayaM dhana nahIM kamAyA thaa| jisake bala para ve mauja-majA kara rahe the, donoM kA hI vaha paitRka dhana thaa| donoM ke ahaMkAra ko coTa phuNcii| donoM ne paraspara eka saMkalpa kiyA, jo apane parivArika sahyoga ke binA ekAkI kevala apane buddhi-parAkrama dvArA bAraha varSa kI avadhi meM vipula dhana kamAkara vApasa lauTegA, dUsarA, jo vaisA karane meM asaphala rahegA, usakI (saphala zreSThiputra kI) apane suhRdvanda sahita dAsatA svIkAra kregaa| donoM ne isa sambandha meM likhA-par3hI kii| likhA-par3hI kA kAgaja unhoMne nagara ke eka supratiSThita, vizvasta seTha ko sauMpa diyaa| udyamI : AlasI pahale zreSThiputra ne isa bAta ko bar3I gaMbhIratA se liyA / vaha nirAlasa thA, udyamI thaa| apane svAbhimAna kI rakSA ke lie vahIM se cala pdd'aa| vApasa lauTakara apane ghara taka bhI nahIM gyaa| usane videza yAtrA kii| buddhimAn thA, sUjhabUjha kA dhanI thA, utsAhI aura karmaTha thaa| sAmudrika vyApAra dvArA usane bahuta dhana kmaayaa| apane suhRvanda ko bhejaa| jaba donoM zreSThiputroM ke bIca likhA-par3hI huI thI, usa samaya dUsare zreSThiputra ke sahRdoM ne usase Agraha kiyA ki tuma bhI vyApArArtha yAtrA kro| apanI pratibhA aura parizrama dvArA pahale zreSThipUtra kI cUnautI kA javAba do, kintu, vaha viSaya-lUbdha thA, sAhasahIna thA, kaSToM se ghabarAtA thA, AlasI thA, vyApArika yAtrA hetu jAne ko taiyAra nahIM thaa| vaha mana hI mana vicAra karatA rahA, pahalA preSThiputra bahuta samaya bAhara rahakara jitanA dravya ajita karegA, maiM utanA dravya bahuta hI kama samaya meM upAjita kara lUMgA, abhI kyoM kaSTa jhelU, jaldI kyA hai ? yoM socate-socate usane gyAraha varSa bitA diye| hatAza : nirAza bArahavA~ varSa cAlU huaa| pahalA zreSThiputra vipula dhana-vaibhava ke sAtha apane nagara vApasa lauTA / dUsare zreSThiputra ne sunA, vaha bar3A udvigna huaa| mana meM vicAra karane lagAbahuta burA huaa| maiM khataroM se DaratA rahA, bhoga-vAsanA meM lipta rahA, maiMne bahuta samaya yoM hI vyatIta kara diyaa| aba to kevala eka hI varSa kA samaya bacA hai, jisameM maiM kyA upAjita kara sakU~gA / isa parAjaya evaM parAbhava se udvelita rahane kI apekSA apane prANoM kA anta kara denA kahIM adhika acchA hai ! 2010_05 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-imyaputroM kI pratijJA : rAjovAda jAsaka 576 sAra : zikSA jisa prakAra zreSThiputra ne apane zrama, lagana tathA udyoga dvArA vipula dhana ajita kara pratiSThA prApta kI, usI prakAra tapasvI jana apane tapa evaM saMyama dvArA pUjita, pratiSThita hote haiN|' rAjovAda jAtaka bhagavAn buddha dvArA kozala-nareza ko preraNA eka dina kI bAta hai, kozala nareza eka aise abhiyoga (mukadame) kA nirNaya kara, jo vastutaH dunirNaya thA, prAtaHkAlIna bhojana kara gIle hAthoM hI alaMkAra-vibhUSita ratha meM ArUr3ha hue aura bhagavAn buddha ke pAsa Aye / bhagavAn ke caraNa khile hue kamala jaise suhAvane the| rAjA ne unakA sparza kara praNAma kiyA tathA vaha eka ora sthita huaa| bhagavAn ne pUchA-rAjan ! itanA dina car3he kahA~ se Aye ?" rAjA bolA-bhate ! Aja mere samakSa eka aise aparAdha kA mukadamA thA, jisakA nirNaya karanA sarala nahIM thaa| udhara lagA rahA; ata: samaya nahIM mila paayaa| abhI usakA nirNaya kiyA hai| bhojana kiyA hai. hAtha taka nahIM poMche, gIle hI hAthoM Apake caraNoM meM upasthita huA huuN|" bhagavAn bole- rAjan !dharma dvArA, nyAya dvArA kisI abhiyoga kA nirNaya karanA zubha karma hai / vaha svarga kA patha hai| tuma jaisoM ke lie, jo sarvajJa se upadeza grahaNa karate haiM, yaha koI Azcarya kI bAta nahI hai ki tuma dharma dvArA, nyAya dvArA kisI abhiyoga kA nirNaya kro| Azcarya to isa bAta kA hai ki aba se pUrva ke ve rAjA, jinhoMne asarvajJa--jo sarvajJAtA nahI the, aise paMDitoM kA hI upadeza sunA, dharma dvArA, nyAya dvArA abhiyogoM kA nirNaya karate, te, chaMda, dveSa, bhaya tathA moha-prasUta, pakSapAta-mUlaka cAra agatiyoM se bacate, daza rAjadharmoM ke pratikala nahIM jAte. dharma ke anusAra rAjya-zAsana karate, svarga ke mArga kA svargapradapatha kA anusaraNa krte|" brahmadattakumAra : nyAyapUrvaka rAjya bhagavAn se rAjA ne jaba saMketita pUrva janma kI kathA kahane kI prArthanA kI to bhagavAn ne kahA: pUrva samaya kI bAta hai, vArANasI meM brahmadatta nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| bodhisattva usakI paTarAnI kI kokha meM Aye / garbha samyak rakSita, paripAlita huaa| bodhisattva yathAsamaya mAtA kI kokha se bAhara nikale / nAmakaraNa kA dina aayaa| unakA nAma brahmadattakumAra rakhA gyaa| ve kramazaH bar3hate gaye / solaha varSa kI avasthA huii| ve takSazilA gye| vahA~ rahe, saba zilpoM meM niSNAta hue| pitA kI mRtyu ho gii| ve rAjyAsIna hue| ve dharma pUrvaka nyAyapUrvaka rAjya karane lge| jo bhI abhiyogoM kA nirNaya karate, rAga Adi durbalatAoM se prabhAvita hokara nahIM karate / unake dvArA yoM dharmapUrvaka rAjya kiye jAte rahane kA yaha prabhAva 1. AdhAra-vasudeva hiMDI, pRSTha 116-117 2010_05 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 huA ki unake amAtya bhI sabhI vyavahAroM- abhiyogoM yA mukadamoM kA dharma pUrvaka nirNaya krte| yoM anavarata dharma pUrvaka mukadamoM ke nirNaya hote rahane ke kAraNa aise loga hI nahIM rahe, jo asatya abhiyoga prastuta karate / isakA pariNAma yaha huA ki rAjabhavana ke prAMgaNa meM abhiyogakAroM kA koI kolAhala hI nahIM hotaa| amAtya dina bhara nyAyAlaya meM sthita rahate / ve dekhate, koI mukadame ke lie nahIM AtA, uTha kara cale jAte / pariNAma yaha huA, nyA. yalaya khAlI kara dene jaise ho gye| anveSaNa bodhisattva cintana karane lage-maiM dharma ke anurUpa rAjya kara rahA hai, isalie mere samakSa, rAjyAdhikAriyoM ke samakSa mukadame nahIM Ate, koI kolAhala nahIM hotA, nyAyAlayoM kI mAno AvazyakatA hI nahIM raha gaI ho| yaha eka kArya huaa| aba mujhe eka dUsarA kArya aura karanA hai-mujhe apane durguNo kA anveSaNa karanA caahie| jaba mujhe yaha jJAta ho jAyegA ki mujha meM amuka-amuka durgaNa haiM to maiM unakA parityAga kara durguNa mukta, guNayukta ho kara rhuuNgaa| bodhisatva yaha khojane lage ki koI unake durguNa batalAe / rAjamahala meM unheM aisA koI vyakti nahIM milA, jo unake avaguNa batalA sake / jo bhI mile, prazaMsaka hI mile| bodhisatva rAjA ne socA-rAjamahala ke loga, jo mere adhInastha haiM.saMbhava hai, mere bhaya se bhI mere avaguNa na batalAyeM, merI prazaMsA hI prazaMsA kareM; isalie unhoMne mahala ke bAhara aise vyaktiyoM kI khoja kI jo unake avaguNa batalA sakeM, kintu, unheM mahala ke bAhara bhI aisA vyakina nahIM milA, jo unameM doSa batalAe / taba unhoMne nagara ke bhItara, nagara ke bAhara, cAroM daravAjoM ke samIpa avasthita grAmoM meM aise manuSyoM ko khojane kA prayAsa kiyA, para, una sthAnoM meM bhI koI vaisA puruSa nahIM mila sakA, jo unake durgaNa batalA sake / sarvatra unheM apanI prazaMsA hI prazaMsA sunane ko milii| yaha dekhakara bodhisatva ne nirNaya kiyA ki ve janapada meM isa sambandha meM khoja kreNge| unhoMne rAjya amAtyoM ko samhalA diyaa| ve veSa badalakara kevala sArathi ko sAtha lie ratha para ArUr3ha hue, nagara se bAhara nikale / apanA doSa batAne vAle kI khoja karate hue ve rAjya kI sImA taka cale gye| vahA~ taka unheM unakA doSa batAne vAlA koI vyakti nahIM milaa| jo bhI mile prazaMsaka hI mile| taba ve rAjya kI sImA se bAhara mahAmArga se hote hue nagara kI ora lautte| kozala-nareza mallika kA sAmanA uso samaya kI ghaTanA hai, mallika nAmaka kozala deza kA rAjA bhI dharmapUrvaka rAjya karatA huA apanA doSa batAne vAle kI khoja meM nikalA thaa| use bhI jaba mahala ke bhItara rahane vAloM meM koI doSa batAne vAlA nahIM milA, kevala prazaMsaka hI prazaMsaka mile to vaha doSa banAne vAle kI khoja meM janapada meM nikala pdd'aa| saMyoga aisA banA ki vaha ghUmatA-ghUmatA vahIM A pahuMcA, jahA~ vArANasI ke rAjA brahmadattakumAra vaise hI lakSya se ghUma rahe the| eka DhAlU saMkarA mArga thaa| donoM ke ratha Amane sAmane A gye| sthAna itanA saMkarA thA ki koI eka ratha dUsare ko pAra hone ke lie jagaha dene kI sthiti meM nahIM thaa| ____ 2010_05 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- ibhyaputroM kI pratijJA : rAjovAda jAtaka 581 bar3e-choTe kA vivAda rAjA mallika ke sArathi ne vArANasI ke rAjA ke sArathi se kahA- "apanA ratha pIche haTA lo|" vArANAsI ke rAjA kA sArathi bolA- "tU hI apanA ratha haTA le / mere ratha para vArANasI ke adhipati mahArAja brahmadattakumAra AsIna haiM / ' " dUsarA sArathi bolA- "mere ratha meM kozala rAjya ke adhipati mahArAja mallika virAjita haiM / tU hI apanA ratha pIche haTAkara mere rAjA ke ratha ke lie sthAna banA / " vArANasI ke rAjA kA sArathi vicAra karane lagA vArANasI kA adhipati bhI rAjA hai, yaha bhI rAjA hai, kyA kiyA jAnA caahie| sahasA use eka upAya sUjha pdd'aa| usane mana-hI-mana kahA-- donoM rAjAoM meM jo avasthA meM choTA hogA, usakA ratha pIche haTavAkara, jisakI Ayu bar3I hogI, usake ratha ke lie, usake lie sthAna karavAyA jA sakatA hai / yoM vicAra kara usane dUsare sArathi se pUchA ki kozala nareza kI Ayu kyA hai ? sArathi ne apane rAjA kI Ayu batalAI, para, saMyoga aisA banA ki dArANasI ke svAmI brahmadattakumAra kI bhI vahI ayu nikalI / samasyA kA samAdhAna nahIM huA to una donoM rAjAoM ke rAjya kA vistAra, senA kI saMkhyA, sampatti, rAjya, kIrti, jAti, gotra evaM kula paramparA Adi kI tulanA kI gii| eka vicitra saMyoga thA-- senA, sampatti, kIrti, jAti, gotra evaM kulaparamparA Adi sabhI bAtoM meM donoM meM sadRzatA thii| donoM kA hI rAjya tIna-tIna sau yojana SAT vistAra liye thA / samasyA kA samAdhAna nahIM nikalA / zIla kI kasauTI taba vArANasI ke rAjA ke sArathi ne socA kI zIla kI vizeSatA ke AdhAra para samasyA samAdhAna karanA caahie| use hI jagaha denI cAhie, jo adhika zIla sampanna ho / usane dUsare sArathi se pUchA - "tumhAre rAjA kA zIla kaisA hai ?" usa sArathi ne apane rAjA ke avaguNoM ko bhI guNoM ke rUpa meM prastuta karate hue kahA "dahaM vaLahassa khipati malliko muvunA mudu, sAdhumpi sAdhunA jeti asAdhumpi asAdhunA, etAdiso ayaM rAjA bhaggA uyyAhi sArathi // merA rAjA mallika kaThora vyakti ke sAtha kaThoratA kA vyavahAra karatA hai / sAdhu puruSa ko vaha sAdhutA - pUrNa vyavahAra se jItatA hai aura asAdhu ko asAdhutA pUrNa vyavahAra se / sArathi ! merA rAjA aisA hai, tu usake lie rAstA chor3a de / " vArANasI ke rAjA ke sArathi ne kahA- -- "are ! kyA tumane apane rAjA ke guNa batalA diye ?" mallika kA sArathi bolA- "haaN|" vArANasI ke rAjA ke sArathi ne kahA - "yadi ye guNa haiM, to phira durguNa kauna haiM ?" kozala nareza kA sArathi kahane lagA - "acchA! maiMne jo batalAye, ve avaguNa hI sahI, jarA batalAo, tumhAre rAjA meM kauna-kauna se guNa haiM ?" 2010_05 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana isa para brahmadatta kumAra ke sArathi ne kahA "akkodhana jine kocaM, asAdhu sAdhunA jine, jine kariyaM dAnena, saccena alikavAdinaM / etAdiso ayaM rAjA, maggA uyyAhi sArathi // " "merA rAjA krodha ko akrodha se-zAMti se jItatA hai, asAdhu ko sAdhutApUrNa vyavahAra se jItatA hai, kRpaNa ko dAna dvArA jItatA hai, asatyavAdI ko satya se jItatA hai| sArathi ! merA rAjA aisA hai / tU isalie rAstA dene ke lie pIche haTa jaa| merA rAjA hI pahalA mArga pAne kA adhikArI hai|" / yoM kahe jAne para kozala-nareza mallika tathA usakA sArathi-donoM ratha se nIce utara gaye, ghor3oM ko kholA, ratha ko haTAyA, vArANasI ke svAmI brahmadattakumAra ko rAstA diyaa| brahmadatta kumAra ne kozala nareza ko yaha upadeza diyA ki pratyeka rAjA ko aisA hI honA chie| tatpazcAt brahmadattakumAra vArANasI gye| vahA~ dAna, dharma Adi puNya kArya karate rahe / anta meM deha tyAga kara svargagAmI hue| mallika dvArA brahmadatta kumAra kA guNAnusaraNa kozala nareza mallika ne vArANasI. ke svAmI brahmadattakumAra kA upadeza grahaNa kiyaa| vaha apane janapada meM gyaa| apane doSa batAne vAle kI khoja karanA baMda kara apane nagara meM phuNcaa| vahA~ dAna Adi puNya kArya karatA rahA / anta meM svarga sidhAra gyaa| usa samaya kozala nareza rAjA mallika kA sArathi moggalAna thaa| kozala nareza Ananda thA vArANasI ke svAmI brahmadatta kumAra kA sArathi sAriputta thaa| vArANasI kA rAjA brahmadattakumAra to maiM hI thaa| ____ 2010_05 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva: AcAra: -nami rAjaSi : mahAjanaka jAtaka 583 14. nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka dhArmika jagat meM paramocca sAdhanAzIla puruSoM meM mithilA-nareza janaka kI bahuta carcA hai| jaina-sAhitya meM janaka rAjarSi nami ke rUpa meM prasiddha haiN| uttarAdhyayana sUtra ke navama adhyayana meM rAjarSi nami kA prasaMga hai| uttarAdhyayana sUtra kI sukha bodha TIkA meM usakA vistAra hai| nami jaina-paramparA ke antargata pratyeka buddhoM meM samAviSTa haiN| jinameM kisI ghaTanA-vizeSa ke prasaMga se svayaM antarjJAna udbuddha hotA hai, jo saMsAra kI asAratA jAna lete haiM, virakta ho jAte haiM, sAdhanA meM utara Ate haiM, ve pratyeka buddha kahe jAte haiN| bauddha-paraMparA meM bhI lagabhaga aisI hI vyAkhyA hai| eka saMyoga banA, rAjarSi nami bhISaNa dAha-jvara se pIr3ita hue| rAniyA~ lepa hetu candana ghisane lgiiN| rAniyoM dvArA hAthoM meM dhAraNa kiye hue kaMkaNoM ke paraspara TakarAne se jo AvAja huI, tIvra vedanA ke kAraNa rAjarSi ko atyanta apriya aura asahya lgii| taba rAniyoM ne apane saubhAgya cihna ke rUpa meM kevala eka-eka kaMkaNa hAthoM meM rakhA, aura utAra die, AvAja nahIM huii| rAjaSi ko jaba yaha jJAta huA, ve cintana kI gaharAI meM DUba gye| unhoMne anubhava kiyA, dvaidha meM duHkha hai, ekAkIpana meM duHkha nahIM hai| unheM antani huA, ve pratyeka buddha ho gaye / sarvathA virakta ho gye| bahuta anunaya-vinaya ke bAvajUda ve ruke nahIM, sAdhanA-patha para bar3ha cle|| isI prakAra kA kathAnaka mahAjanaka jAtaka meM hai| vairAgyotpreraka prasaMga bhinna hai, kintu bhAva-bodha kI dRSTi se donoM meM eka koTikatA hai / mithilA ke rAjA mahAjanaka eka dina apane udyAna kA nirIkSaNa karana lge| Ama ke do hare-bhare vRkSoM ko dekhaa| eka AmoM se ladA thA, dUsarA phalarahita thaa| rAjodyAna kA pahalA phala rAjA khAe, ataH usake phala achUte the| rAjA ne eka phala tor3A, khAyA, bar3A madhura thaa| rAjA Age bddh'aa| pIche senApati, sAmanta, adhikArI, kulapuruSa, sainika, sevaka eka-eka phala sabhI tor3ate gaye, khAte gye| vaha vRkSa phalarahita ho gyaa| rAjA vApAsa lauTA / vRkSa kI vaha sthiti dekhI, sArI bAta sunii| rAjA cintana-nirata ho gyaa| use jagat ke yathArtha svarUpa kA bodha huaa| vaha pratyeka buddha ho gyaa| use rAjya se, vaibhava se parivAra se vairAgya ho gyaa| rAjA ne abhiniSkramaNa kiyaa| mahArAnI sIvaLI ne rAjA kA pIchA kiyA, vApasa lauTAne kA bar3A prayAsa kiyA, rAjA vApasa nahIM lauttaa| donoM kathAnakoM kA eka bar3A preraka prasaMga hai| jaina-kathAnaka meM zakrendra brAhmaNa ke veSa meM rAjA ko samajhAne AtA hai| lambo dhAmika carcA calatI hai| zakendra jo bhI bAta rakhatA hai, rAjarSi usakA samAdhAna dete jAte haiN| isa bIca zakendra devamAyA se mithilA ko jalatA dikhAtA hai aura rAjarSi meM moha jagAne hetu kahatA hai-'ApakI mithilA jala rahI hai, ApakA antaHpura jala rahA hai, usa ora dekhie to shii|" rAjarSi ne isa para zakrendra ko jo uttara diyA, vaha unake sAdhanoddIpta, utkaTa vairAgyamaya jIvana kA dyotaka hai| unhoMne kahA- 'maiM apane ApameM lIna hU~, atyanta sukhI huuN| merA jagat meM kucha nahIM hai| mithilA jala rahI hai, merA kucha bhI nahIM jala rahA hai|" ____ 2010_05 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 isI prakAra kA prasaMga mahAjanaka jAtaka meM dRSTigocara hotA hai| mahArAnI sIvaLI senAdhyakSa ko kahakara jIrNa gRhoM, purAne makAnoM tathA ghAsa-phUsa Adi meM Aga lagavA detI hai| vaha dRzya mahArAja mahAjanaka ke samakSa AtA hai| mahArAnI unameM mohAsakti utpanna karane hetu kahatI hai-"mahArAja ! dekhie-yaha kyA ho rahA hai, mithilA jala rahI hai, saba kucha naSTa huA jA rahA hai|" mahAjanaka isa para vaisA hI kahate haiM, jaisA uttarAdhyayana meM nami rAjarSi kahate haiN| mAtra bhAvAtmaka hI nahIM, zabdAtmaka rUpa meM bhI donoM ke kathana bar3A sAmya lie haiN|' ___ jaina kathAnaka meM nami rAjarSi ke vairAgyodbhava meM rAniyoM kI kaMkaNa-dhvani kA prasaMga AtA hai| kaMkaNa-dhvani kA prasaMga mahAjanaka jAtaka meM bhI hai| jaba rAjA vairAgya kI dizA meM Age bar3hatA hai, taba eka kamArikA,jo apane eka hAtha meM do kaMkaNa tathA apane dUsare hAtha meM eka kaMkaNa pahane thI, jo apane hAthoM se bAla thapathapA rahI thI, milatI hai| jisa hAtha meM do kaMkaNa the, zabda hotA thA, jisameM eka kaMkaNa thA, zabda nahIM hotaa| yaha dekha rAjA rAnI ko samajhAne hetu kumArikA se prazna karatA hai, kumArikA vaise hI batAtI hai, jaisA jaina kathAnaka meM varNita hai-do ke TakarAva se zabda hotA hai, eka se nhiiN| yahA~ upasthApita kathAnakoM meM uparyukta prasaMga vizada rUpa meM varNita hai| nami rAjarSi madanarekhA avantI nAmaka deza thA / vahA~ sudarzana nAmaka nagara thaa| vaha avantI deza kI rAjadhAnI thaa| vahA~ ke rAjA kA nAma maNiratha thaa| yugabAhu nAmaka usakA bhAI thaa| yugabAhu kI patnI kA nAma madanarekhA thaa| rAjA maNiratha ne apana bhAI yugabAhu kI hatyA kara dii| isa duHkhada ghaTanA se madanarekhA bhayAkrAnta ho gii| vaha sudarzana nagara se akelI hI bhAga niklii| bhAgatI-bhAgatI vaha eka jaMgala meM calI gii| usa samaya usake garbha thaa| jaMgala meM usane putra-prasava kiyaa| usane navajAta zizu ko ratna-kambala meM lapeTA, vahIM rakhA / svayaM zauca-karma hetu-daihika saphAI, svacchatA Adi ke lie eka sarovara para gii| sarovara meM eka jalahastI thaa| usane madanarekhA ko sUMDa se pakar3akara AkAza meM uchAla diyaa| rAnakambala meM lipaTA zizu tabhI videha nAmaka rASTra thaa| mithilA usakI rAjadhAnI thii| vahA~ ke rAjA kA nAma padnaratha thaa| vaha AkheTa hetu vana meM aayaa| ratnakambala meM lipaTe zizu kI ora usakI dRSTi gii| usane zizu ko utthaayaa| usake koI putra nahIM thaa| isa prakAra sahaja hI putra prApta ho jAne se use bar3A harSa huaa| 1. (ka) suhaM vasAmo jIvAmo, jesiM No asthi kiMcaNa / mihilAe ujjhamANIe, Na me ujjhai kiMcaNa / / -uttarAdhyayana sUtraha 1. (kha) susukhaM vata jIvAma, yesaM no asthi kiMJcanaM / mithilAya DahyamAnAya, na me kiJci aDahyatha / / -mahAjanaka jAtaka 125 ___ 2010_05 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] puNya - prabhAva rAjA padmaratha zizu ko lekara apanI rAjadhAnI meM lauTA / anta:pura meM Ananda chA gyaa| zizu kA rAjamahala meM lAlana-pAlana hone lagA / vaha kramazaH bar3A hona lagA / usakA aisA puNya prabhAva thA ki usake Ane ke bAda rAjA ke saba prakAra kI vRddhi hone lagI / rAjA ke jo zatru the, ve svayaM jhuka gaye / isa kAraNa usa bAlaka kA nAma vaha taruNa huaa| rAjA padmaratha ne usakA 1008 diyA / nami rakhA gayA / saundaryamayI kanyAoM ke sAtha vivAha kara kathAnuyoga --- nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka padmaratha dvArA nami ko rAjya rAjA padmaratha ne apanA rAjya, vaibhava, saMpatti- - saba nami ko sauMpa diyA, svayaM pravrajita ho gayA / mahArAja nami sukha-sampannatA ke bIca rAjya karane lage / 585 bhISaNa dAha jvara eka bAra mahArAja nami bhISaNa dAha jvara se pIr3ita hue / dAha jvara kI ghora vedanA sahate chaH mahIne vyatIta ho gaye, jvara nahIM miTA / cikitsakoM ne batalAyA ki roga asAdhya hai / saba cintita the, Akula the, sevA-zuzrUSA evaM upacAra meM nirata the / rAjA ke zarIra para lepa hetu rAniyA~ svayaM candana ghisa rahI thiiN| rAniyA~ hAthoM meM kaMkaNa pahane thIM / candana ghisate samaya hAthoM ke hilane se kaMkaNa paraspara TakarAte the, AvAja karate the / vedanA -vihvala rAjA ko vaha AvAja bar3I apriya tathA kaSTakara pratIta hotI thI / kaMkaNa kA prasaMga : antarmukhIna cintanadhArA rAniyoM ne apane hAthoM ke kaMkaNa utAra diye / saubhAgya ke pratIka ke rUpa meM ve kevala eka-eka kaMkaNa pahane rhiiN| kaMkaNa utAra dene se AvAja nikalanA baMda ho gyaa| rAjA ko jaba AvAja sunAI nahIM dI, to thor3I dera bAda unhoMne apane maMtrI se pUchA - "maMtrivara ! kaMkaNoM kI AvAja sunAI nahIM AtI, kyA bAta hai / " maMtrI ne kahA - "rAjan ! kaMkaNoM ke paraspara TakarAne se AvAja hotI hai / vaha apriya lagatI hai, usase Apako kaSTa hotA hai, yaha socakara rAniyoM ne apane hAthoM se kaMkaNa utAra die haiM / saubhAgya cihna ke rUpa meM kevala eka-eka kaMkaNa hAthoM meM rakhA hai / akele meM koI TakarAva yA saMgharSaNa nahIM hotA / saMgharSaNa ke binA AvAja kaise Ae / " dvandva meM duHkha hI duHkha rAjAnami ki cintana-dhArA antarmukhIna huI / ve socane lage - sukha ekAkIpana meM hai / dvandva meM sukha nahIM hai, vahA~ duHkha hI duHkha hai| cintana ki antarmukhInatA uttarottara Age bar3hatI gii| rAjA ne mana-hI-mana saMkalpa kiyA ki yadi yaha merA roga miTa jAyegA, maiM svastha ho jAUMgA to pravrajyA grahaNa kara lUMgA / 2010_05 pratyeka buddhatva lAbha vaha kArtika pUrNimA kA dina thaa| isI cintana-dhArA meM rAjA nimagna thA, use nIMda A gii| rAta ke aMtima pahara meM usane eka zubha sUcaka svapna dekhA / nandi ghoSa ke ninAda se usakI nIMda ttuuttii| vaha jagA / dAha jvara kA bhISaNa roga svataH miTa gyaa| rAjA rAta ke Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 aMtima pahara meM Aye sapane para UhApoha karane lgaa| usako jAti- smaraNa - jJAna utpanna ho gyaa| vaha pratyeka buddha huA / mahArAja nami anekAneka nagara-saMkula janapada rAjadhAnI, mithilA, senA, rAniyA~, dAsa, dAsI, dhana, vaibhava- sabakA parityAga kara saMyama patha ke pathika ho gaye / pratyeka buddha nami : brAhmaNa ke rUpa meM zakrendra : eka tAttvika prasaMga unheM abhiniSkrAnta hote dekha mithilA nagarI meM moha-mamatA vaza sarvatra zokAkula kolAhala chA gayA / usa samaya zakrendra brAhmaNa ke rUpa meM rAjarSi nami ke samakSa upasthita huaa| vaha bolA- "rAjan ! mithilA ke prAsAda aura gRha Aja dAruNa kolAhala se parivyApta haiM / kyA Apa nahIM sunate ? " - rAjarSi - "mithilA meM eka caitya vRkSa thA / vaha zItala chAyA yukta thA, manorama thA, patra-puSpa-phala maya thA, bahuta se prANiyoM ke lie bahuguNamaya thA -- hitakara thA, priyavara thA / akasmAt havA kA eka jhoMkA AyA, vaha vRkSa ukhar3a gayA / ve pakSI Adi prANI, jo usa para Azrita the, zaraNahIna ho gaye, duHkhita ho gaye / ataeva ve krandana kara rahe haiM, cIkha rahe haiM / ' yaha sunakara devendra rAjarSi se bolA - "bhagavan ! vAyu se pariprerita bhISaNa rUpa se jalatI huI agni Apake mahala ko jalA rahI hai / Apa apane antaHpura kI ora kyoM nahIM dekhate ?" " rAjarSi - "maiM adhyAtma-sukha meM jI rahA hU~, adhyAtma-sukha meM basa rahA kucha nahIM hai, mithilA jala rahI to merA kucha bhI nahIM jala rahA hai| jisa kalatra - striyA~ sabhI prakAra ke sAMsArika vyavahAra-vyavasAya tyAga diye haiM, kucha priya hai aura na kucha apriya / "saba ora se vipra mukta - chUTe hue gRhatyAgI, ekatvabhAva ke draSTA - AtmaikyabhAva meM sthita bhikSu nizcaya hI kalyANayukta - Anandayukta hotA hai / " hU~, merA kahIM bhikSu ne putra, usake lie na devendra -- "kSatriyavara ! Apa apanI rAjadhAnI mithilA kI surakSA ke lie prAkAra-- prAcIra - parakoTA, parakoTa ke madhya gopura - nagara dvAra banavA deM, morcA bandI karavA deM, topeM lagavA deM / yoM rAjadhAnI ko ati surakSita banAkara pravrajyA grahaNa kareM / " - rAjarSi - "maiMne eka nagara kA nirmANa kiyA hai / vaha nagara zraddhAtmaka hai / maiMne usake kSamA kA uttama parakoTA banAyA hai / parakoTe ke dvAroM meM tapa evaM saMvara kI argalAe~ - AgaleM lagAI haiM / trigupti - mAnasika, vAcika, kAyika saMgopana -- tridhA asat karma-parivarjanayahI rAjadhAnI kI surakSA ke lie morcAbandI tathA topeM Adi haiM / inhIM ke kAraNa merA vaha nagara sarvathA surakSita hai, durjeya - use kisI dvArA jItA jAnA sarala nahIM hai / "Atma-parAkrama-Atma-bala merA dhanuSa hai / IryA samiti vizuddha, nirdoSa gati usa dhanuSa kI pratyaMcA hai| dharma rUpa patAkA satya dvArA usameM pratibaddha hai / usa dhanuSa para tapa kA bANa car3hAkara maiM Atma-nagara para AkramaNa karane vAle karma-rUpa zatruoM ke kavaca kA bhedana karatA hU~, karma- jAla kA anuccheda karatA hU~ / "bAharI saMgrAma se nivRtta, Atma-saMgrAma meM saMpravRtta muni bhava- bhramaNa - janma-maraNa ke cakra se chUTa jAtA hai / " 2010_05 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 587 devendra --"kSatriyavara ! anukUlyArtha prAsAdoM kA nirmANa karAie, uttamottama ghara ba~dhAie, krIDA-sthala banavAie / phira niSkramaNa kIjie / " "" rAjarSi -- " jisakA mana saMzayAkula hotA hai, vaha mArga meM ghara banAtA hai / vAstava meM prajJAzIla vaha hai, jo vahA~ pahu~ca jAe, jahA~ usakA zAzvata ghara hai - siddha-sthAna hai / ' devendra--"cora, DAkU, girahakaTa, taskara ---- inheM vazagata kara niyaMtraNa kara, nagara kA kSema - kalyANa, sukha sAdhakara niSkramaNa kareM / ' rAjarSi--"kauna sAparAdha hai, kauna niraparAdha hai, sahI-sahI jAnA jA sake - aisA ajJAnavaza saMbhava nahIM hai / daNDa-prayoga meM galatI honA AzaMkita hai / phalata: duSkarma nahIM karane vAle - aparAdha - rahita daNDita ho jAte haiM tathA duSkarma karane vAle - aparAdhI chUTa jAte haiM / " devendra -"jo pArthiva - nRpatigaNa Apake prati abhinata nahIM haiM-- nahIM jhuke haiM, unako apane vaza meM kara - jhukA kara Apa abhiniSkramaNa kareM / " rAjarSi - "eka puruSa haiM, jo durjaya -- jise jIta pAnA bahuta duSkara ho, aise saMgrAma meM-- dAruNa yuddha meM dasa lAkha yoddhAoM ko jIta letA hai, aura eka puruSa hai, jo kevala apanI AtmA ko hI jItatA hai; ina donoM meM Atma-vijetA hI mahAn vijayI hai| AtmA se hI, jUjhanA cAhie, bAhya yuddha se kucha banane kA nahIM / Atma-vijaya kara manuSya saccA sukha prApta karatA hai / " eka AtmA ke jIta liye jAne para pA~coM indriya, krodha, mAna, mAyA, lobha tathA Abhyantara duSparimANa saba vijita ho jAte haiM / " devendra "kSatriyavara ! vipula - vizAla, bar3e-bar3e yajJa Ayojita kara, zramaNa-brAhmaNoM ko bhojana karAkara, dAna kara, bhoga kara, yajana kara Apa abhiniSkrAnta hoM / " rAjarSi - eka vaha manuSya hai, jo hara mahIne dasa-dasa lAkha gAyoM kA dAna karatA hai, eka vaha hai, jo saMyama kI ArAdhanA karatA hai, kucha bhI nahIM detA -- dAna nahIM karatA; ina donoM meM saMyamArAdhaka muni hI zreSTha hai / " devendra - "manujAdhipa - manuSyoM ke adhinAyaka ! Apa ghora - durnirvAhya gRhasthaAzrama kA tyAga kara anya Azrama - saMnyAsa -- Azrama kI abhIpsA kara rahe haiN| adhika ucita yaha hai - Apa gRhastha meM rahate hue hI dharma kI upAsanA, ArAdhanA kreN|" rAjarSi - "jo bAla - ajJAnI mahIne - mahIne kI tapasyA kare, kRza ke agrabhAga - jitane se parimANa ke AhAra dvArA pAraNA kare, usakI vaisI kaThora tapaHsAdhanA suAkhyAta -- sarvajJabhASita dharma kI solahavIM kalA - solahaveM aMza jitanI bhI nahIM hotI / " devendra--''kSatriyavara ! svarNa, rajata, maNi, mauktika, (kAMsya pAtra Adi), vastra, vAhana, koza - khajAnA - inakA abhivardhana kara, phira niSkramaNa kreN|" rAjarSi - "yadi kailAza parvata - jitane U~ce sone-cAMdI ke parvata bhI ho jAeM, to bhI lobhAsakta puruSa ke lie ve kucha nahIM haiM / kyoMki icchA AkAza ke sAmAna aMtarahita hai / " "svarNa, uttama cAvala Adi dhAnya tathA pazudhana se paripUrNa pRthvI bhI yadi kisI eka puruSa ko de dI jAe, to bhI usake lie paryApta nahIM hotI, use usase paritoSa nahIM hotA / isalie prAjJa puruSa ko cAhie, vaha tapa kI, saMyama dharma kI ArAdhanA kare / " devendra- "rAjarSe ! bar3A Azcarya hai, Apa abhyudita - prApta sukha kA parityAga kara rahe haiM aura kAlpanika sukha kI icchA kara rahe haiN| isase Apa saMkalpa meM vibhrAnta raheMge, kadarthita hoMge ---- pazcAttApa kareMge / " 2010_05 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 rAji - "kAma - bhoga zalyarUpa hai, virUpa haiM, viSa-digdha sarpa jaise / jo kAmabhogoM kI abhilASA karate haiM, ve unheM na pAte hue bhI unakA sevana nahIM karate hue bhI pariNAmoM kI kaluSatA ke kAraNa durgati meM jAte haiM / "krodha se jIva kA adhogamana hotA hai-- vaha naraka meM jAtA hai / mAna-ahaMkAra se vaha nimna gati prApta karatA hai / mAyA--chala-kapaTa yA pravaMcanA se zubha gati kA pratighAta - vyAghAta yA nAza hotA hai / lobha loka aura paraloka meM bhayajanaka hai, zokaprada hai / " 588 devarAja indra brAhmaNa ke rUpa kA parityAga kara, indra rUpa kA vikurvaNA kara -- apane yathArtha rUpa meM Akara madhura zabdoM meM rAjarSi nami kI isa prakAra stAvanA karane lagA - "rAjarSe ! bar3A Azcarya hai, Apane mAna ko parAjita kara diyA hai, Apane mAyA ko niSkriya - prabhAzUnya banA diyA hai tathA lobha ko vazagata kara liyA hai, niyaMtrita kara liyA hai / ApakI RjutA - saralatA, mRdutA - komalatA, zAnti - kSamAzIlatA, mukti - niHsaMgatA atyanta zreSTha hai, Azcaryakara hai| "bhagavan ! Apa yahA~ bhI zreSTha haiM, paraloka meM bhI Apako zreSThatA prApta hogii| Apa karma-raja kA apagama kara loka meM sarvottama sthAna, siddhi - siddhatva - mokSa prApta kreNge|" indra isa prakAra uttama zraddhApUrvaka rAjarSi kI stavanA karatA huA pradakSiNA karatA huA unheM bAra-bAra namaskAra karane lagA / lalita - sundara, capala - hilate hue kuNDalayukta, mukuTayukta indra rAjarSi nami ke cakra aMkuza Adi zubha cihnopeta caraNoM meM vandana kara AkAza mArga dvArA apane loka meM calA gayA / ghara kA - sAMsarika jIvana kA parityAga kara pravrajita videharAja nami kI sAkSAt indra ne parIkSA kI, kintu, ve saMyama meM avicala rahe, Atma-bhAva meM abhinata rahe / sambuddha - samyak bodhayukta paMDita tattvajJa, pravicakSaNa- suyogya, vivekazIla puruSa rAjarSi nami kI jyoM bhogoM se vinivRtta hokara Atma-sAdhanA meM nizcala tathA susthira rahate haiM / " mahAjanaka jAtaka tathAgata ke mahA abhiniSkramaNa kI carcA eka dina kA prasaMga hai, bhikSu dharmasabhA meM baiThe the / tathAgata ke mahA abhiniSkramaNa ke sambandha meM carcA kara rahe the / usakI prazastatA kA AkhyAna kara rahe the / unheM vaisA karate dekha bhagavAn ne unheM pUchA - "bhikSuo ! kyA vArtAlApa kara rahe ho ?" "bhante ! Apake mahA abhiniSkramaNa kI prazaMsA kara rahe haiM / " bhikSu bole bhagavAn ne kahA - " 'bhikSuo ! tathAgata ne na kevala abhI varan isase pUrva bhI mahA abhiniSkramaNa kiyA hai / ' bhikSuoM dvArA jijJAsita kiye jAne para tathAgata ne pUrva janma ke vRttAnta kA AkhyAna kiyA / 1. uttarAdhyayana sUtra, navama adhyayana, sukhabodhA TIkA / 2010_05 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] mithilAdhipati mahAjanaka purAkAlIna vRttAnta hai, videha rASTra meM mithilA nagarI meM mahAjanaka nAmaka rAjA thA / usake ariTThajanaka tathA poLajanaka nAmaka do putra the / rAjA ne rAjya zAsana kA prazikSaNa dene kI dRSTi se unameM se bar3e ko uparAjA pada para pratiSThita kiyA evaM choTe ko senApati kA pada sauMpA / avizvAsa : vidva eSa kucha samaya bAda mahAjanaka kI mRtyu ho gaI / usakA bar3A putra ariTThajanaka rAjyasiMhAsana para baiThA / usane apane choTe bhAI poLajanaka ko uparAjA kA pada diyA / kathAnuyoga - nami rAjarSi: mahAjanaka jAtaka 586 rAjA ke eka paricAraka ne usake samakSa poLajanaka ke viruddha zikAyata kii| usane kahA - "rAjan ! poLa janaka ApakI hatyA kara rAjya hathiyAnA cAhatA hai / " rAjA ariTThajanaka ne apane sevaka kI bAta para vizvAsa kara liyaa| usane apane choTe bhAI poLajanaka ko bandI banA liyA / use lauha zrRMkhalAoM meM baMdhavA diyA / rAjabhavana se dUra eka kArAgRha meM use kaida karavA diyA, praharI biThavA diye / satya - kriyA poLajanaka ne mana-hI-mana satya kriyA kI -- satsaMkalpa kiyA- yadi maiM apane bhAI se droha karatA hUM to merI ye lauha zrRMkhalAeM na khuleM, jinameM maiM jakar3A hUM; kArAgRha ke daravAje bhI na khuleN| yadi maiM apane bhAI se droha nahIM karatA to ye lauha- zrRMkhalAeM khula jAeM, daravAje khula jAeM / satya-kriyA kA prabhAva huA / lauha-zrRMkhalAe~ tar3Atar3a TUTa gaIM, khaNDa-khaNDa ho giiN| daravAje apane Apa khula gaye / vaha vahA~ se nikala gayA / rAjya ke sImAvartI gA~va meM jAkara basa gayA | gA~va ke logoM ne use pahacAna liyA / ve usakI sevA karane lage / rAjA aTThijanaka use punaH bandI nahIM banA sakA / lokapriyatA poLajanaka ke prati logoM kA Adara bar3hatA gayA / vaha lokapriya ho gayA / usakA pratyanna janapada para adhikAra ho gayA / usake anekAneka agugAmI ho gaye / usakI zakti bar3ha gaI / usane socA - merA bar3A bhAI aba bhAI nahIM rahA, vaha zatru hai / mujhe aba mithilA para adhikAra kara lenA cAhie / yoM nizcaya kara vaha bar3e jana samudAya, sainya- samudAya ke sAtha mithilA pahu~cA / mithilA ko ghera liyA / jaba mithilA ke logoM ko jJAta huA ki poLajanaka car3ha AyA hai, unameM se aneka apane hAthiyoM, ghor3oM tathA anyAnya vAhanoM ke sAtha Akara usase mila gaye / parAjaya- niSkramaNa poLajanaka ne rAjA ariTThajanaka ke pAsa sandeza bhejA - " maiM pahale tumhArA zatru nahIM thA, kintu, aba zatru hUM | apanA rAjya mujhe sauMpa do yA lar3ane ko taiyAra ho jAo / " rAjA ariTThajanaka ne AtmasamarpaNa nahIM kiyA / vaha yuddhArthaM tatpara huA / usane apanI paTarAnI ko bulAyA / paTarAnI taba garbhavatI thI / usane usase kahA - "kalyANi ! yuddha meM 2010_05 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 jaya-parAjaya ke sambandha meM kucha bhI nahIM kahA jA sktaa| yadi maiM yuddha meM nihata ho jAUM to tuma garma kA parirakSaNa krnaa| paTarAnI ne rAjA kA kathana zirodhArya kiyaa| rAjA yaddhArtha nikala pdd'aa| yuddha meM usane poLajanaka ke yoddhAoM ke hAtha vIragati prApta kii| samagra mithilA meM kuharAma maca gayA / mahArAnI ko jaba yaha patA lagA ki rAjA divaMgata ho gayA hai to usane svarNa, ratna Adi bahumUlya vastueM liiN| unheM eka TokarI meM rkhaa| unake Upara phaTe-purAne kapar3e cIthar3e DAla die / una para cAvala bikhera die| gande, maile kapar3e pahane / apane ko kurUpa bnaayaa| TokarI ko mastaka para rakhA / vaha dina dahAr3e mahala se nikala pdd'ii| vaisI avasthA meM use koI pahacAna na skaa| brAhmaNa dvArA parirakSaNa nagara ke uttarI daravAje se vaha bAhara gii| pahale kabhI kahIM ekAkI jAne kA avasara nahIM AyA thA, ata: use rAste kI koI jAnakArI nahIM thii| vaha diGmUr3ha ho gaI / usane kALa campAnagara ke viSaya meM suna rakhA thaa| vaha baiTha gaI aura udhara se nikalane vAloM se pUchane lagI- "mujhe kALa campAnagara jAnA hai, kyA koI udhara jAne vAlA hai ? maiM sAtha cAhatI huuN|" __ mahArAnI kI kukSi meM koI sAmAnya prANI nahIM thaa| prajJA Adi pAramitAoM kA pUrayitA bodhisattva usakI kokha meM thaa| puNya-pratApa se zaka kA bhavana prakampita ho uThA / zaka ne isa para dhyAna kiyA to usako aisA hone kA kAraNa vidita ho gyaa| yaha socakara ki mahArAnI kA udarastha prANA parama puNyAtmA hai, mujhe vahA~ jAnA cAhie, mahArAnI kI sahAyatA karanI cAhie, zaka ne eka vRddha puruSa kA rUpa bnaayaa| pardedAra gAr3I taiyAra kii| usameM bichaunA lgvaayaa| gAr3I ko hAMkatA huA vaha vahA~ AyA, jahA~ mahArAnI baiThI thii| Akara vaha mahArAnI se bolA- maiM kALa campAnagara jA rahA huuN| kyA tumheM vahA~ jAnA hai ?" mahArAnI-tAta ! maiM vahIM jAnA cAhatI huuN|" zakra.---"mAM! taba tuma merI gAr3I meM baiTha jaao|" mahArAnI-"tAta ! maiM garbhavatI huuN| gAr3I para car3hanA mere lie zakya nahIM hai| merI isa TokarI ko tuma apanI gAr3I meM rkho| maiM dhIre-dhIre paidala calatI rhuuNgii|" zakra--"mAM ! bhaya mata kro| tuma gAr3I meM baiTha jaao| maiM koI sAmAnya cAlaka nahIM huuN| tumheM ArAma se le cluuNgaa|" mahArAnI ne TokarI gAr3I meM rakhI, svayaM car3hane kA upakrama kiyaa| taba zakrane apanI divya zakti se pRthvI ko adhara uThAyA, ratha ke pichale bhAga se lagA diyaa| mahArAnI ratha para ArUDha ho gaI / bichaune para leTa gii| usane anubhava kiyA, nizciya hI yaha koI divya prANI hai / jyoMhI bichaune para leTI, use nIMda A gii| tIsa yojana kI dUrI pAra karane para eka nadI AI / zakra ne nadI-taTa para ratha ko rokA, mahArAnI ko jagAyA aura usase kahA-'mAM ! ratha se utaro, nadI meM nahA lo / takiye para jo vastra par3A hai, use pahana lo|" mahArAnI ratha se nIce utarI / snAna kiyaa| vApasa ratha para baitthii| zakra ne batAyA, ratha meM khAdya padArthoM kI gaTharI hai, usameM se lekara bhojana kara lo| mahArAnI ne vaisA kiyA / vaha phira bichaune para leTa gii| use nIMda A gii| sAyaMkAla huA, 2010_05 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 561 campAnagara AyA / mahArAnI ne nagara kA parakoTA, daravAje Adi dekhakara gAr3IvAna se pUchA-"tAta ! yaha kauna-sA nagara hai ?" zakra--"mAM ! yahI campAnagara hai|" mahArAnI-"tAta ! campAnagara to hamAre nagara se sATha yojana kI dUrI para hai / vaha itanA jaldI kaise A gayA ?" zakra--"mAM ! mujhe isake sIdhe mArga kA jJAna hai| maiM sIdhA calA aayaa| isalie adhika samaya nahIM lgaa|" yoM kahakara usane mahArAnI ko nagara ke dakSiNI daravAje ke pAsa ratha se nIce utAra diyA aura vahA--"mAM ! merA grAma yahA~ se kucha Age hai; ata: maiM Age jaauuNgaa| tuma nagara meM calI jaao|" itanA kahakara zakra Age bar3ha gayA, antardhAna ho gayA, apane loka meM calA gyaa| mahArAnI nagara meM praviSTa huii| eka zAlA meM jAkara baiTha gii| tabhI kA prasaMga hai, campAnagara meM eka vedapAThI brAhmaNa nivAsa karatA thaa| usake pAMca sau antevAsI the| vaha unheM sAtha liye nadI para nahAne jA rahA thA / dUra se hI usakI najara mahArAnI para par3I, jo zAlA meM baiThI thii| mahArAnI kI kukSi meM parama pratApazAlI, mahApuNyavAn sattva thaa| usake prabhAva se brAhmaNa ke mana meM mahArAnI ke prati apanI kaniSTha sahodarA jaisA sneha utpanna ho gyaa| usane apane antevAsiyoM ko vahIM rukane ko khaa| svayaM akelA hI vaha zAlA meM gyaa| mahArAnI se pUchA-"bahina ! tuma kahA~ kI rahane vAlI ho? kauna ho?" mahArAnI-'maiM mithilA nareza ariTThajanaka kI mahArAnI haiN|" brAhmaNa-"tumhAre yahA~ Ane kA kyA prayojana hai ?" mahArAnI ---"poLajanaka ne mere pati kA vadha kara DAlA hai| maiM bhayabhIta hokara apane udarastha garbha ke rakSaNa hetu bhAga kara yahA~ AI huuN|" brAhmaNa-"bahina ! yahA~ isa nagara meM tumhArA kyA koI sambandhI yA parijana hai ?" mahArAnI-"tAta ! isa nagara meM merA koI sambandhI yA parijana nahIM hai|" rAhmaNa -"bahina ! tama cintA mata kro| maiM mahAzAla nAmaka brAhmaNa haiM, AcArya haiN| dara-dUra taka merI prasiddhi hai| maiM tumheM apanI sahodarA bahina mAnaMgA / loga goM ko yaha pratIti karAne haina ki hama paraspara bhAI-bahana haiM, tama mere paira pakaDakara, bhAI zabda se sambodhita kara rone lgo|" rAnI ne AcArya kI sAttvika bhAvanA samajha lii| vaha usake caraNoM meM gira par3I, jora-jora se rone lgii| brAhmaNa bhI rone lgaa| donoM milakara khUba roye| antevAsI yaha dekhakara bar3e vismita hue| ve daur3akara AcArya ke pAsa Aye aura pUchane lage- "AcArya ! yaha kyA bAta hai? isa mahilA se ApakA kyA sambandha hai ?" AcArya ne kahA-"yaha merI kaniSTha bhaginI hai| bahuta samaya huA, yaha mujhase alaga ho gii| bahuta dinoM bAda hama mile haiN|" _antevAsiyoM ne yaha dekhakara kahA- 'AcArya ! Apa cintita na hoM, hama inakI sevA kreNge|" mahAzAla AcArya ne mahArAnI ko eka pardedAra ratha meM biThAyA aura apane antevAsiyoM se kahA- "tuma ise mere ghara le jAo, merI patnI ko batalAo, yaha merI bahina hai, isake 2010_05 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa:3 lie sabhI apekSita, samucita vyavasthAe~ kro|" apane ziSyoM ko yoM samajhAkara AcArya ne mahArAnI ko apane ghara bhijavA diyaa| brAhmaNa kI patnI se vidyArthiyoM ne AcArya kA sandeza kahA / brAhmaNI apane pati kI bahina ko AI jAna prasanna huii| usane jala garma kiyA, mahArAnI ko snAna karAyA, usake lie bichaunA taiyAra kiyaa| usa para use liTAyA / brAhmaNa snAnAdi sampanna kara apane ghara lauttaa| bhojana kA samaya huaa| vaha bhojana karane baitthaa| usane apanI patnI se kahA-'merI bahina ko bhI bulAo, vaha mere sAtha hI bhojana kre|" brAhmaNo ne mahArAnI ko bulaayaa| sabane bhojana kiyaa| yoM sabhI pArivArika sadasya ghula-milakara rahane lge| mahArAnI kA bar3e sammAna ke sAtha pAlana-poSaNa hone lgaa| putra-janma kucha samaya vyatIta huaa| mahArAnI ke putra utpanna huaa| bAlaka ke pitAmaha kA nAma mahAjanaka thaa| tadanusAra usakA nAma mahAjanakakumAra rakhA gyaa| vaha kramazaH bar3A hone lgaa| vaha ucca saMskAra tathA bala-sampanna thA, zuddha kSatriyavaMza meM utpanna thA, khelate samaya dUsare bAlaka use kabhI kupita kara dete to vaha una ko pITa ddaaltaa| piTAI hone para ve bAlaka jora-jora se rone lagate / jaba una rote hue bAlakoM se koI pUchatA ki tumako kisane pITA to ve kahate ki hameM vidhavA ke beTe ne pITA / jaba kumAra aisA sunatA to mana-hI-mana socatA, ye mujhe vidhavA kA beTA kyoM kahate haiM ? isa sambandha meM apanI mAtA se puuchuugaa| kumAra kI jijJAsA kumAra ne eka dina apanI mAtA se pUchA--'mAM ! batalAo, merA pitA kauna hai ? mAM ne use phusalAne ke lie kahA- ''beTA ! brAhmaNa terA pitA hai|" bAlaka ne yaha sunakara apane mana meM santoSa mAna liyaa| eka dina kI ghaTanA hai, phira khelate samaya dUsare bAlakoM ne usase cher3a-chAr3a kii| vaha kruddha ho gyaa| usane unako pITa ddaalaa| piTe hue bAlakoM ne phira use vidhavAputra khaa| isa para vaha bolA-"mujhe tuma loga vidhavAputra kyoM kahate ho ? merA pitA to brAhmaNa hai|" unhoMne kahA- "tuma kaise brAhmaNa ko apanA pitA kahate ho? brAhmaNa tumhAre kucha nahIM lgtaa|" kamAra ne socA-merI mAM svecchA se mujhe mere pitA ke sambandha meM kacha batalAnA nahIM caahtii| maiM use yaha batalAne ke lie bAdhya kruuNgaa| kumAra apanI mAM kA dUdha cUMgha rahA thaa| dUdha cUMcate samaya usane apanI mAM ke stana meM dA~ta gar3A diye aura bolA-"sahI-sahI batalAo-merA pitA kauna hai ? yadi nahIM batalAogI to tumhAre stana ko apane dAMtoM se kATa ddaaluuNgaa|" ___ mahArAnI ne kahA--"vatsa ! tuma mithilA nareza rAjA ariTThajanaka ke putra ho / tumhAre pitA kA tumhAre pitRvya poLajanaka ne vadha kara ddaalaa| tuma garbha meM the| maiM garbha-rakSaNa hetu isa nagara meM aaii| isa brAhmaNa ne mujhe apanI choTI bahina mAnA / bar3e bhAI kI jyoM merA pAlana-poSaNa kiyaa| vastusthiti yaha hai beTA !" yaha sunakara kumAra ke mana me santoSa huaa| aba jaba kabhI khela-kUda ke lar3AI-jhagar3e meM dUsare bAlaka yadi use vidhavAputra kahate to vaha burA nahIM mAnatA, nArAja nahIM hotaa| ____ 2010_05 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaM : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 563 vijayotsAha solaha varSa ke hote kumAra ne Rgveda, yajurveda tathA sAmaveda kA adhyayana kara liyaa| vaha SoDazavarSIya rAjakumAra bahuta hI sundara, AkarSaka vyaktitva kA dhanI ho gyaa| usane apane mana meM vicAra kiyA, maiM apane pitA kA rAjya vApasa luuN| usane apanI mAtA se pUchA-"mAM ! tumhAre pAsa koI bahumUlya vastu, dhana Adi hai ? maiM apane pitA kA rAjya apane pitRvya se vApasa luuNgaa| yadi tumhAre pAsa kucha ho to mujhe de do, maiM sAdhana juttaauuN| yadi tamhAre pAsa ka cha na ho to maiM vyApAra kara dhanArjana kruuNgaa|" mahArAnI ne kahA-"tAta ! jaba maiM apane rAjya se bhAgI, taba khAlI hAtha nahIM aaii| svarNa. maktA, maNi, hIre Adi bahamalya sAmagrI sAtha liye AI, jo mere pAsa yahA~ surakSita hai| unameM se eka-eka motI, eka-eka ratna itanA mUlyavAn hai ki lya se prApta dhana dvArA paryApta sAmagrI jaTAI jA sakatI hai|" kamAra yaha sanakara prasanna haa| usane apanI mAtA ke pAsa jo dhana thA, usameM se AdhA liyaa| kucha vyApArI samudra pAra kara vyApArArtha svarNabhUmi jA rahe the| rAjakumAra mahattvAkAMkSI thaa| usane vicAra kiyA--maiM bhI samudra pAra kara vyApAra dvArA isa dhana ko kaI gunA kruuN| yoM socakara usane mAla kharIdA, use jahAja para ldvaayaa| vaha apanI mAtA ke pAsa gayA aura usase kahA-mAM ! maiM apane puruSArtha dvArA aura dhana ajita karane hetu svarNabhUmi jA rahA huuN|" mahArAnI ne kahA-"beTA ! samudra pAra karanA bahuta kaThina hai, bar3A, kaSTasAdhya hai| usameM khatare bahuta haiM, lAbha kama hai, tuma kyoM jAte ho ? rAjya svAyatta karane hetu jitanA artha cAhie, usase kahIM adhika artha tamhAre pAsa hai|" rAjakumAra bolA-"mAM ! maiM apane puruSArtha dvArA aura kamAnA cAhatA huuN| maiM jAUMgA, maiMne aisA nizcaya kara liyA hai|" vaha apanI mAtA ko praNAma kara, usakA AzIrvAda prApta kara vahA~ se uThA, samudrataTa para AyA jahAja meM cddh'aa| udhara mithilA meM rAjA poLajanaka asAdhya roga se pIDita ho gyaa| usake bacane kI koI AzA nahIM rhii| saMkaTa : surakSA jahAja meM sAta sau AdamI baiThe / vaha sAta dina-rAta calatA rahA / akasmAt samudra meM tUphAna uThA, jahAja DagamagA gyaa| kASThapaTTa bhagna ho gaye / loga ghabarA gaye / burI taraha krandana karane lge| apane-apane iSTa devatAoM kA smaraNa karane lage, manautI manAne bodhisattva ne, jo rAjakumAra ke rUpa meM thA, na rudana kiyA, na krandana kiyA tathA na kisI prakAra kI AkulatA hI vyakta kI aura na kisI devatA ko namana, praNamana hI kiyaa| jaba use yaha pratIta huA ki jahAja jala meM DUbane jA rahA hai, to usane ghRta evaM cInI milAkara bharapeTa AhAra kiyaa| do cikane vastroM meM tela cpdd'aa| apanI deha para unheM lpettaa| vaha jahAja ke mastUla ke sahAre U~cA, Upara khar3A ho gyaa| jaba jahAja samudra meM nimagna hone lagA to vaha mastUla para car3ha gyaa| DUbate hue logoM ko makara aura kacchapa khA gaye / manuSyoM ke khUna se pAnI lAla raMga kA ho gyaa| rAjakumAra mastUla para car3hA thaa| usane socA--mithilA nagarI amuka dizA meM 2010_05 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 avasthita hai / vaha mastUla se nIce kUdA / vaha bar3A parAkramazAlI tathA zakti sampanna thA / jo magara aura kachue use khAne ko jhapaTe, usane unako tatkAla mAra giraayaa| udhara mithilA meM usI dina rAjA poLajanaka kA dehAvasAna ho gayA / rAjakumAra maNiyoM ke se nIle raMga kI laharoM para sone jaise varNa ke kASTha-paTTa kI jyoM tairane lgaa| eka saptAha taka vaha samudra ke jala para tairatA rhaa| jyoMhI upayukta samaya hotA, vaha samudra ke khAre pAnI se apanA muMha dho letA, uposatha vrata svIkAra kara letA / taba cAroM dizAoM ke lokapAloM dvArA maNimekhalA nAmaka devakumArikA sAgara kI parirakSikA ke rUpa meM niyukta thI / use lokapAloM kA yaha Adeza thA ki mAtA-pitA kI sevA karane vAle tathA vaise hI zreSTha kArya karane vAle, anyAnya uttama guNoM se yukta puruSa, jo sAgara meM DUbane yogya na hoM, yadi saMyogavaza sAgara meM gira par3eM, to unheM bacAnA, unakA parirakSaNa karanA usakA kArya hai / deva kanyA maNimekhalA apane aizvarya aura vaibhava kA Ananda lUTane meM nimagna thI / use apanA kartavya smaraNa nahIM rahA / usane sahasA vicAra kiyA, sAta dina vyatIta ho gaye haiM, maiMne sAgara kI ora, vahA~ se sambaddha apane kartavya kI ora koI dhyAna nahIM diyA, aba mujhe usa ora gaura karanA caahie| usane samudra kI ora dRSTi phailAI, mahAjanakakumAra ko samudra meM tairate dekhaa| usane kumAra ke vyaktitva, dhairya aura sAhasa kA parIkSaNa kiyA / vaha kumAra kI zAlInatA evaM U~ce vicAroM se prabhAvita huii| deva-kanyA ne rAjakumAra se kahA- "mahA parAkramazAlI prAjJa puruSa ! batalAo, maiM tumheM kahA~ pahu~cAUM ?" rAjakumAra ne kahA--"maiM mithilA nagara jAnA cAhatA hU~ / tuma mujhe vahIM pahu~cAo / " maNimekhalA ne kumAra ko apane donoM hAthoM se usI prakAra uThA liyA, jaise koI phUloM kI mAlA ko uThAle / apane pyAre putra ko mAtA jisa prakAra apanI chAtI se lagA letI hai, usI prakAra vaha use apanI chAtI se lagAye AkAza meM ur3A le gaI / sAta dina taka samudra ke namakIna jala meM rahane se kumAra kA zarIra paka gayA thA, camar3I kucha galane-sI lagI thI / devakanyA ke divya saMsparza se vaha svastha ho gayA / use nIMda A gaI / devakanyA ne use mithilA pahu~cA diyaa| vahA~ Ama ke bagIce meM maMgala - zilA para use liTA diyA / udyAna ke adhiSThAtR devoM ko maNimekhalA ne kumAra ke parirakSaNa kA bhAra sauMpA aura vaha svayaM apane sthAna para calI gaI / rAjya-lAbha jaisA Upara ullekha huA hai, poLajanaka rugNa thA / usakI mRtyu ho gaI / usake koI putra nahIM thA, kevala eka kanyA thI / kanyA kA nAma sIvaLI devI thaa| vaha bahuta prajJAvatI evaM vivekazIlA thI / rAjA jaba mRtyu- zayyA para leTA thA, apane antima sAMsa le rahA thA, to amAtyoM ne, sAmantoM ne usase pUchA - "rAjan ! Apake divaMgata ho jAne ke pazcAt yaha rAjya kise deM ? rAjasiMhAsana para kise biThAeM ?" mauta kI bATa johate rAjA ne kahA- - "jo rAjakumArI sIvaLI ko rucikara ho, jisase use samAdhAna ho, use hI yaha rAjya sauMpA jAe / " itanA kahakara rAjA ne prANa chor3a die / 2010_05 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 565 rAjA ke antyeSTi sambandhI samasta kRtya ho cukane ke bAda sAtaveM dina usake mantrI ekatra hue| unhoMne rAjA dvArA prakaTita bhAvanA ke anurUpa yaha jAnane kA prayAsa kiyA ki rAjakumArI sIvaLI kise pasanda karatI hai / unhoMne rAjya ke senApati, koSAdhyakSa, zreSThI, chatra grAha, asIgrAha ko kramazaH rAjakumArI ke pAsa usakI pasaMdagI kI dRSTi se bhejaa| rAjakamArI ne una sabako ayogya karAra diyaa| jaba amAtyoM ne yaha dekhA ki una dvArA preSita viziSTa janoM meM koI bhI aisA puruSa nahIM nikalA, jo vaisA guNa-sampanna ho, jaisA rAjakumArI cAhatI hai, ve bar3e cintita hue| vicAra karane lage, rAjA ke binA rAjya kA saMrakSaNa, parirakSaNa saMbhava nahIM hotA, bar3I kaThinAI hai, kyA kiyA jAe ? rAjapurohita ko eka upAya sUjhA / usane kahA- Apa loga cintA na kreN| upayukta, suyogya rAjA prApta karane ke lie hameM puSyaratha chor3anA caahie| puSyaratha ke mAdhyama se prApta rAjA sAre jambUdvIpa para rAjya karane meM sakSama hotA hai|" mantriyoM ne rAjapurohita kA prastAva svIkAra kiyaa| nagara ko sjvaayaa| maMgalaratha taiyAra krvaayaa| usameM kumuda varNa ke cAra azva jutvaae| usa para caMdavA ddlvaayaa| ratha meM rAjacihna rkhvaaye| usake cAroM ora cAturaMgiNI senA kA niyojana kiyA / aisI paraMparA thI, jisa ratha meM ratha kA svAmI vidyamAna ho, vAdya-dhvani usake Age hotii| jo ratha svAmI rahita ho, rikta ho, gAne bAje usake pIche clte| ataH ratha ko Age kiyA, vAdya-vAdaka usake pIche hue / ratha ko svarNamaya bhRgAraka se jalAbhiSikta kara kahA-jo rAjya karane kA paNya, bhAgya liye utpanna huA ho, usake pAsa jaao| ratha ne rAjabhavana kI parikramA kI aura vaha vahA~ se cala pddaa| senApati Adi jo bhI uccAdhikArI vahA~ vidyamAna the, una sabako lAMghatA huA vaha puSyaratha nagara ke pUrvI daravAje se bAhara nikalA tathA bagIce kI ora bddh'aa| ratha tejI se jAne lgaa| logoM ne jaba use yoM druta gati se jAte hue dekhA to kahA, ise roka diyA jAe, na jAne yaha kahA~ kA kahA~ calA jaae| rAjapurohita ne isakA niSedha kiyaa| usane kahA-"ratha ko mata roko, cAhe vaha sau yojana dUra bhI kyoM na calA jAe, calane do|" ratha bagIce meM praviSTa huaa| vahA~ usane maMgala-zilA kI parikramA kI, jisa para rAjakumAra leTA thaa| parikramA kara vaha vahA~ ruka gyaa| rAjapurohita ne dekhA, maMgala-zilA para eka yuvaka leTA hai| usane mantriyoM ko saMbodhita kiyA, kahA-"dekho, yahA~ eka manuSya leTA huA hai| usameM rAjachatra dhAraNa karane kI yogyatA hai yA nahIM, kucha kahA nahIM jA sktaa| parIkSA kreN| zIghra hI sabhI vAdya dhvanita kiye jaaeN| yadi yaha manuSya puNyAtmA hogA to usa ora dekhegA taka nahIM, apanI mastI meM soyA rhegaa| yadi yaha puNyahIna hogA to vAdyadhvani suna kara bhayAkrAnta ho jAyegA, ghabarA uThegA, kA~pane lgegaa|" purohita ke saMketa ke anusAra tatkAla saikar3oM vAdya bajAye gye| unase nikalI huI dhvani aisI lagatI thI, mAno samudra garjanA kara rahA ho| rAjakumAra ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva ne netra khole / vastra se DhakA apanA sira ughAr3A, logoM kI ora dRSTipAta kiyaa| dekhate hI use pratIta huA, ye rAjachatra lekara yahA~ Aye haiM / usane usa ora vizeSa gaura nahIM kiyaa| panaH apanA mastaka vastra se Dhaka liyaa| bAI karavaTa leTa gyaa| rAjapurohita usake samIpa aayaa| usane usake pairoM se vastra haTAkara usakI pagathalI ke lakSaNa dekhe / lakSaNoM se use 2010_05 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 yaha pratIti huI ki eka dvIpa para hI nahIM, yaha cAroM dvIpoM para zAsana karane meM sakSama hai / purohita ne phira vAdya dhvani karavAI / rAjakumAra ne apane muMha para se vastra haTAyA / karavaTa badalI / phira leTA rahA / leTe-leTe, vahA~ Aye hue logoM ko dekhatA rahA / rAjapurohita ne vahAM khar3e hue logoM ko dUra kiyA / vaha bodhisattva ke samIpa AyA / usane apane donoM hAtha jodd'e| vinata hokara nivedana kiyA - "kumAra ! uThie, Apa rAjya ke adhikArI manonIta hue haiM / " rAjakumAra - " tumhAre rAjya kA rAjA kahA~ hai ?" rAjapurohita - "rAjA divaMgata ho gayA / ' rAjakumAra--'kyA usake koI beTA nahIM hai, bhAI nahIM hai ?" rAjapurohita - "deva ! usake putra yA bhAI nahIM hai / " rAjakumAra -- "acchA, maiM rAjya zAsana samhAlUMgA / " rAjakumAra uThA, maMgala- zilA para sukhAsana meM baiTha gayA / vahIM para usakA rAjatilaka kara diyA gyaa| yoM mahAjanaka kumAra rAjA ho gayA / vaha uttama ratha para ArUr3ha hokara bar3e ullAsa ke sAtha nagara meM saMpraviSTa huA / mahAjanaka kumAra rAjamahala meM gayA, jahA~ divaMgata rAjA poLajanaka kI ekamAtra santAna rAjakumArI sovaLI devI rahatI thii| sIvaLI devI ne usakI yogyatA, pratibhA evaM [sAmarthya kA bahuta prakAra se parIkSaNa kiyA / vaha parIkSaNa meM saphala nikalA / rAjakumArI parituSTa huI / usane use rAjA aura apane pati ke rUpa meM svIkAra kiyA / kuzala zAsaka, mahAn dAnI mahAjanaka mithilA kA rAjya karane lagA / usane nagara ke cAroM daravAjoM para cAra tathA nagara ke madhya meM eka-yoM pA~ca dAnazAlAe~ bnvaaiiN| pracura dAna dene lagA / usane campAnagara se apanI mAM ko tathA AcArya mahAzAla ko, jisane usakA tathA usakI mAtA kA pAlana-poSaNa kiyA thA, bulAyA, unakA bar3A sammAna kiyA / mahAjanaka atyanta buddhimattA, kuzalatA evaM sahRdayatA se rAjya karane lagA / samagra videha rASTra meM usakA yaza phaila gayA / loga yaha jAnakara harSita hue ki rAjA ariTThajanaka kA putra mahAjanaka rAjya kara rahA hai / vaha prajJAzIla hai, suzAsaka hai / ve taraha-taraha ke upahAra lekara mithilA meM upasthita hue / nagara meM utsava Ayojita huA / saba ora Ananda chA gayA / rAjA mahAjanaka daza rAjadharmoM ke anurUpa zAsana karatA thA / kucha samaya pazcAt mahArAnI sIvaLI devI ne uttama lakSaNa yukta putra kA prasava kiyaa| usakA nAma dIrghAyukumAra rakhA / dIrghAyukumAra kramaza: bar3A huA, taruNa huA / rAjA ne use uparAja-pada para pratiSThita kiyA / rAjakumAra apane pitA ke sahayogI ke rUpa meM kArya karane lagA / vairAgya kI udbhAvanA eka dina kA prasaMga hai, rAjodyAna kA mAlAkAra bhinna-bhinna prakAra ke phala evaM phUla lAyA / rAjA ko bheMTa kiye / rAjA prasanna huA / mAlAkAra ko puraskRta kiyA, usase 2010_05 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 597 kahA-"mAlAkAra ! hama udyAna kA nirIkSaNa karanA cAhate haiN| use susajjita kro|" mAlAkAra bolA-"jo AjJA svAmin ! pdhaareN|" mAlAkAra,rAjabhavana se udyAna ko lauTa aayaa| usane udyAna ko sajAyA, rAjA ko sUcita kiyaa| rAjA gajArUDha huaa| apane sAmantoM evaM paricArakoM ke sAtha udyAna ke daravAjoM para pahuMcA / udyAna meM praviSTa hote hI usakI dRSTi do AmravRkSoM para pdd'ii| donoM gahare hare-bhare the| eka phaloM se ladA thA, dUsarA phalarahita thA / phaladAra vRkSa ke phala Ama bahuta madhura the, kintu, usake phala aba taka kisI ne nahIM tor3e the; kyoMki rAjodyAna kA pahalA phala rAjA khAe, tadanantara hI dUsare loga phala tor3a sakate the| rAjA ne hAthI para baiThe-baiThe hI eka Ama tor3A / jyoMhI use khAyA, usakA rasa jihvA para par3A, vaha divya AsvAdamaya pratIta huaa| rAjA ne mana-hI-mana kahA, Ama kA adbhuta svAda hai, vApasa lauTate samaya bhara peTa khaauuNgaa| rAjA udyAna meM Age bar3ha gyaa| pIche uparAjA se lekara sAmAnya karmacArI takasabane Ama ke phala khaaye| sAre ke sAre phala samApta ho gaye / phala jaba nahIM rahe, taba logoM ne usake patte taka tor3a ddaale| vRkSa mAtra eka DhUMTha raha gyaa| dUsarA vRkSa, jo phalarahita thA, jyoM kA tyoM khar3A rahA / vaha atyanta harA-bharA, maNiyoM ke TIle jaisA pratIta hotA thaa| rAjA udyAna kA nirIkSaNa kara vApasa lauTane lgaa| usakI dRSTi usa lUMTha para pdd'ii| usane apane sAmantoM se pUchA- 'yaha kyA hai ?" sAmantoM ne kahA-"rAjan ! Apane udyAna meM praviSTa hote hI jisa AmravRkSa kA phala khAyA, yaha vahI vRkSa hai| Apake phala tor3ane ke bAda sabane usake phala tor3e / jaba phala nahIM rahe to logoM ne usake patte taka tor3a ddaale| vRkSa kA aisA rUpa banA diyaa| sAmantoM ne sAtha hI sAtha yaha bhI kahA-"mahArAja ! sAmane jo dUsarA vRkSa khar3A hai, vaha jyoM kA tyoM hai| usakA kucha bhI nahIM bigar3A; kyoMki vaha phalarahita hai / phalarahita kA koI kucha nahIM bigaadd'taa|" cintana kI gaharAI meM rAjA antarmukhIna huaa| usane socA--jisa rAjya kA maiM adhipati hU~, vaha rAjya eka phalayukta vRkSa ke sadRza hai| pravrajita jIvana phalarahita vRkSa ke tulya hai| jisake pAsa dhanavaibhava hai, sattA hai, use bhaya hI bhaya hai / jo akiJcana hai, jisake pAsa kucha bhI nahIM, use koI bhaya nahIM hai| mujhe cAhie, maiM phalavAn vRkSa kI jyoM na rahU~, jo thor3I dera meM durdazAgrasta ho gayA / maiM phala rahita vRkSa kI jyoM banUM; rAjya, sampatti, vaibhava, aizvarya saba kucha chor3akara pravrajyA svIkAra kruuN| sAdhanA kI dehalI para rAjA ke cintana kI pariNati dRr3ha saMkalpa ke rUpa meM huI / vaha vahA~ se vApasa lauttaa| mahala ke daravAje para AyA, khar3A huA, apane senAdhyakSa ko bulAyA aura usase kahA"senApate ! Aja se aisI vyavasthA rakho, kevala mukha-zuddhi Adi hetu jala lAne vAle, bhojana lAnevAle manuSya ke atirikta kisI kA mere AvAsa sthAna meM mere pAsa Agamana na ho| rAjya ke prAktana nyAyAdhIza tathA mantri gaNa ke sAtha tuma rAjya kA zAsana saMcAlita karate 2010_05 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa:3 rho| maiM prAsAda ke sarvocca tala meM nivAsa karUMgA, zramaNa-dharma kA pAlana kruuNgaa|" aisA Adeza dekara senApati kI pratikriyA kI pratIkSA kiye binA vaha mahala ke U~ce talle meM calA gyaa| jaisA socA thA / tadanusAra sAdhanApUrvaka rahane lgaa| pravajyA kI utkaNThA rAjA ke yoM sAdhanA-rata rahate cAra mahIne vyatIta ho gye| use saMsAra naraka-sadRza pratIta hone lgaa| vaha mana-hI-mana parikalpanA karane lagA-mere jIvana meM vaha dina kaba AyegA, jaba indraloka-sadRza vaibhavapUrNa, aizvarya pUrNa mithilA nagara kA parityAga kara maiM himAdri para jAUMgA, pravajita huuNgaa| yaha ghaTanA taba kI hai, jina dinoM manuSyoM kA AyuSya dasa sahasra varSa kA hotA thaa| rAjA sAta hajAra varSa taka rAjya-vaibhava meM rahA, rAjya kiyaa| jaba usakA AyuSya tIna hajAra varSa bAkI rahA, to usane apane jIvana ko nayA mor3a diyaa| vaha sAdhanA-rata haa| cAra mAsa paryanta ghara meM rahA, sAdhanA meM rahA, kintu, isase use paritoSa nahIM huaa| ise usane apane liye paryApta nahIM mAnA / usane nizcaya kiyA, maiM isa veSa meM-~-gRhI ke veSa meM yahA~ rahatA rahUM, mujhe rucatA nhiiN| mujhe pravrajyA le lenI cAhie, pravajita kA veSa apanA lenA caahie| abhiniSkramaNa rAjA ne kisI ko binA kucha kahe, apane paricAraka ko Adeza diyA-tuma bAjAra jAo, kASAya-vastra tathA mRttikA-pAtra kharIda laao| dhyAna rahe, isa sambandha meM kisI se kucha kahanA nahIM hai| paricAraka ne vaisA hI kiyaa| phira rAjA ne nApita ko bulaayaa| mAthe ke bAla, dAr3hI-mUMcha ke bAla-saba muMDavA liye| nAI ko pAritoSika dekara vidA kiyA / rAjA ne eka kASAya-vastra pahanA, eka or3hA aura eka ora apane kandhe para DAla liyaa| mattikA-pAtra eka jhole meM DAlA, use kandhe para lttkaayaa| hAtha meM eka lakar3I lii| pratyeka buddha kI jyoM vaha apane mahala kI chata para kucha dera ghUmatA rahA / usa rAta ko vahIM rahane kA vicAra kara usane prAta: vahAM se abhiniSkrAnta hone kA nizcaya kiyaa| prAtaHkAla haa| vaha vaibhava-vilasita prAsAda kA parityAga kara nIce utarane lgaa| mahArAnI kA avasAda : upAya udhara mahArAnI sIvaLI devI bar3I Akula thii| cAra mahIne vyatIta ho gaye, rAjA ko dekhane kA use avasara nahIM milaa| sIvaLI devI ke atirikta rAjA ke sAta sau patniyAM aura thiiN| mahArAnI sIvaLI ne apanI sAta sau sapatniyoM ko bulAkara kahA--"rAjA virakta ho gayA hai, hama use dekhane caleM / tuma saba zRMgAra karo, susajjita ho jAo, vAsanAmaya hAva-bhAvoM kA pradarzana kara rAjA ko rAgAnubaddha banAne kA prayatna karanA hai|" rAniyoM ne paTarAnI ke kathanAnusAra vaisA hI kiyaa| unhoMne uttamottama vastra dhAraNa kiye, AbhUSaNa pahane, zRMgAra kiyaa| unheM sAtha liye sIvaLo devI mahala kI sIr3hiyoM para car3hane lgii| rAjA mahala se nIce utara rahA thA / mahArAnI ne, anya rAniyoM ne use dekhAM, kintu, ve use pahacAna nahIM paaii| unhoMne socA koI pratyeka buddha hoMge, mahArAja ko upadeza dene 2010_05 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 596 Aye hoNge| pravrajita veSa meM rAjA mahala se nIce utara aayaa| rAniyA~ mahala ke bhItara giiN| rAjA ke zayana-kakSa meM zayyA para usake bAla kaTe par3e the, zRMgAra kI sAja-sajjA kA sAmAna bikharA thaa| mahArAnI ne yaha dekhakara anumAna lagA liyA ki jise vaha tathA rAniyAM pratyeka buddha samajhe thIM, vaha pratyeka buddha nahIM thA, rAjA hI thaa| usane apanI sapatniyoM se kahA"calo, hama rAjA ko manAeM, AkRSTa kareM, rokeN|" ve saba nIce AMgana meM AIM / sabane apane sira ke keza khola liye, unheM apanI pITha para phailA liyaa| chAtI pITane lagI, atyanta zoka pUrNa, viSAdapUrNa svara meM kahane lagIM"mahArAja ! rukie, aisA mata kiijie| Apake viyoga meM hamArI kyA dazA hogI, kucha to socie|" rAniyoM ko jaba isa prakAra rote-bilakhate dekhA to samasta nAgarika bhI usI prakAra rone-pITane lge| nagara kA vAtAvaraNa bar3A duHkhapUrNa ho gyaa| rAjA ina saba sthitiyoM ke bAvajUda apane saMkalpa se vicalita nahIM huaa| eka aura upakrama mahArAnI sIvaLI devI bahuta rone-pITane, cIkhane-cillAne para bhI jaba rAjA ko nahIM roka sakI to usane eka upAya nikaalaa| usane senAdhyakSa ko bulAyA aura use Adeza diyA-"jAo, rAjA jisa ora calA jA rahA hai, usase Age-Age purAtana gRhoM, jIrNa makAnoM, ghAsa-phUsa Adi meM Aga lagavA do, khuba dhuAM krvaao|" senAdhyakSa ne mahArAnI ke Adeza kA pAlana kiyaa| Aga dhadhakane lagI, AkAza meM dhUA~ chA gyaa| mahArAnI sIvaLI rAjA ke samIpa pahu~cI, usake caraNoM meM gira par3I, karuNa svara meM bolI "ve smA aggismA jAlA kosA ugRhanti bhAgaso / rajataM jAtarUpaJca muttA veluriyA bahU / / maNayo saMkhamuttA ca vatthikaM haricandanaM / ajinaM dantamaNDaM ca lohaM kALAyasaM bahu / ehi rAja ! nivattassu mA te taM vinasA dhanaM / ' mithilA nagara ke gharoM meM Aga laga gaI hai| usase lapaTeM nikala rahI haiN| rAjyakoza jalate jA rahe haiM / rajata, svarNa, motI, vaiDUrya, zaMkha, vividha ratna, kapar3e, pIta candana, camar3e kI cIjeM, hAthI dAMta ke pAtra, sAmAna, loha-nirmita vastue~, tAmra-nirmita vastue~ agni meM bhasmasAta ho rahI haiN| rAjan ! Apa aaeN| isa agni-kANDa ko rokeM, jisase ApakI sampatti dhvasta na ho|" bodhisattva ne kahA- "devI ! tuma kyA kahatI ho? suno.. susukhaM vata jIvAma yesaM no asthi kiJcanaM / mithilAya UyahamAnAya na me kiJci auyahatha / / jinake kucha apanA hotA hai, unakA hI jalatA hai| hamArA kucha nahIM hai, hama akiJcana 1. gAthA 123, 124 2. gAthA 125 ____ 2010_05 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 haiM, parama sukhI haiM, sukhapUrvaka jIte haiN| mithilA jala rahI hai, isameM hamArA kucha bhI nahIM jala rahA hai / " mahArAnI ne dekhA usakA upAya niSphala gayA / usane aura bhI vaise upAya kiye, kintu, vaha saphala nahIM ho pAI / yaha to huA, kintu mahArAnI ne, rAniyoM ne, logoM ne rAjA kA pIchA nahIM chodd'aa| sATha yojana paryanta ve rAjA ke pIche-pIche calate gaye / bodhisattva uttara himAlaya kI tarapha cale jA rahe the / taba himAlaya kI svarNa- guphA meM eka tapasvI nivAsa karatA thA / usakA nAma nArada thaa| vaha pA~ca abhijJAoM tathA dhyAna ke Ananda meM nimagna thaa| eka saptAha vyatIta hone para usane apanA dhyAna kholA / vaha uThA / harSAtireka se usake mukha se nikalA - "aho sukham, aho sukham -- dhyAna kA Ananda kitanA tuSTiprada hai / " nArada vicAra karane lagA - isa jambUdvIpa meM kyA aura bhI koI aisA hai, jo aise sukha kI gaveSaNA meM abhirata ho / usane divya netroM se paryavekSaNa kiyA to use pratIta huA ki rAjA mahAjanaka ke rUpa meM bodhisattva utpanna haiN| usane yaha bhI jAnA ki rAjA ne rAjyavaibhava kA parityAga kara diyA hai| mahArAnI sIvaLI devI, sAta sau rAniyA~ tathA loga roke nahIM jA sake haiN| ve saba rAjA mahAjanaka ke pIche-pIche cale jA rahe haiN| nArada ko zaMkA huI, bodhisattva ke mahA abhiniSkramaNoM meM kahIM ye vighna rUpa na ho jaaeN| vaha Rddhi-bala se AkAza meM adhara avasthita huA tathA rAjA mahAjanaka ko upadeza diyA / upadeza dekara vaha AkAza mArga dvArA apane AvAsa-sthAna para calA gayA / nArada kI jyoM migAjina nAmaka eka anya tapasvI bhI dhyAna sAdhanA meM nimana thA / usane bhI dhyAna se uThane para mahAjanaka ko upadiSTa kiyA, use apramatta rahane kA sandeza diyA / mahAjanaka apane saMkalpa para sudRr3ha thA hii| ina tapasviyoM ke upadeza se vaha aura lAbhAnvita huaa| mahArAnI sIvaLI devI ne dekhA ki rAjA kisI bhI taraha vApasa lauTanA nahIM cAhatA to vaha usake caraNoM para gira par3I aura kahane lagI- "svAmin ! rAjakumAra kA rAjyAsIna kara Apa pravrajita hoM, jisase ApakI prajA Azvasta rahe / " mahAjanaka ne kahA- "mahArAnI ! maiMne rAjya kA, sarvasva kA parityAga kara diyA hai / mujhe vizvAsa hai, rAjakumAra dIrghAyu mithilA kA zAsana malI-bhA~ti calA sakegA / maiM vApasa nahIM lauTa sakatA / " kumArikA ke kaMkaNa mahAjanaka tathA sIvaLI vArtAlApa karate hue nagara ke daravAje para pahu~ce / vahA~ bacce khela rahe the / eka bAlikA ke eka hAtha meM eka kaMkaNa thA tathA dUsare hAtha meM do kaMkaNa the / vaha bAlU ko apane hAthoM se bAlU thapathapA rahI thI / usake jisa hAtha meM eka kaMkaNa thA, vaha AvAja nahIM karatA thaa| jisa hAtha meM do kaMkaNa the, ve AvAja karate the / rAjA ne rAnI ko samajhAne kA yaha ucita avasara jAnA / usane bAlikA ko sambodhita kara kahA"kumArike upase niye niccaM nigaLamaNDite / kasmA te eko bhujo janati eko na janati bhujo // ' 1. gAthA 158 2010_05 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 601 apanI mAM ke pAsa zayana karane vAlI vibhUSAlaMkRta kumArike ! tumhAre eka hAtha se AvAja nahIM hotI, aisA kyoM?" kumArikA ne uttara diyA "imasmi me samaNa ! hatthe paTimukkA duniidhraa| saMghAtA jAyate saho dutiyasseva sA gati / / imasmi me samaNa hatthe paTimukko ekniidhro| so adatiyo na janati mani bhato na tiTaThati // vivAdapatto dutiyo keneko vivadissati / tassa se saggakAmassa ekattamuparocataM // ' zramaNa ! kyA nahIM dekhate, mere eka hAtha meM do kaMkaNa haiN| paraspara saMgharSaNa se zabda utpanna hotA hai| do kA honA hI AvAja hone kA hetu hai| mere dUsare hAtha meM kevala eka hI kaMkaNa hai| ekAMkI kaMkaNa dhvani nahIM karatA, niHzabda rahatA hai| do kA honA vivAda utpanna karatA hai / eka kA kisase vivAda ho / zramaNa ! tuma svargAkAMkSI ho, ekAkI rahanA hI tumheM rucikara pratIta hotA rahe, yahI uttama hai|" usa nanhI-sI bAlikA kI bAta mahAjanaka ne sunii| mahArAnI ke samakSa usakI carcA karate hue, usane kahA-"kumArikA dvArA jo bAta kahI gaI, vaha tUne sunI? yaha vAstavikatA hai| do hone se aisI hI sthiti hotI hai| dekhatI ho, yahA~ do mArga haiN| eka se tU calI jA, eka se maiM calA jaauuN|" mahArAnI ne kahA-- "acchA, svAmin ! tuma jo kahate ho, vaha ucita hai| tuma dAhinI ora ke mArga se cale jAo, maiM bAIM ora ke mArga se jAtI huuN|" mahArAnI ne bodhisattva ko praNAma kiyA aura usase kucha dUra jAkara khar3I ho gaI, kintu, vaha mArga para cala nahIM skii| pati ke viyoga-janita zoka ko saha pAne meM usane apane ko asamartha paayaa| vaha punaH rAjA ke pIche ho gii| usake sAtha-sAtha eka gA~va meM praviSTa bodhisattva bhikSArtha paryaTana karate hue eka kArIgara ke dvAra para pahuMce, jo bA~soM ko sIdhe, santulita karane kA kAma karatA thaa| mahArAnI bhI usake pIche-pIche calatI huI eka tarapha khar3I ho gii| mahAjanaka ne dekhA, vaha kArIgara aMgIThI meM bA~sa ko marma karatA thA, kAMjI meM bhigotA thaa| phira eka A~kha banda kara dUsarI A~kha se use dekhatA huA sIdhA karatA thaa| bodhisattva ne usase pUchA "evaM no sAdhu passasi usukAra ! suNohi me| yadekaM cakkhaM nimgayha jivhamekena pekkhasi // kArIgara ! kyA tumheM aise-donoM A~khoM se dekhane se ThIka nahIM dikhAI detA, jisase tuma eka AMkha ko banda kara dUsarI se vA~sa kA Ter3hApana dekhate ho|" 1. gAthA 159, 160 2. gAthA 165 2010_05 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 kArIgara ne uttara diyA--- "dvIhi samaNa ! cakkhusi visAlaM viyaM khAyati / asampatvA paraM liGga mujubhAvAya kappati / / ekaJca cakkhaM niggayha jivhamekena pekkhto| sampatvA paramaM liGgaM ujubhAvAya kappati / / vivAdapatto utiyo keneko vivdissti| tassa te saggakAmassa ekattamuparocataM / ' zramaNa ! donoM netroM se dekhate haiM to hameM vistIrNa dikhAI par3atA hai| bA~sa ko sIdhA karane ke lie usake Ter3he bhAga kA patA lagAnA hotA hai| eka netra ko banda kara eka netra se dekhane para bAMsa kA Ter3hApana spaSTa dikhAI par3atA hai| yoM dekhakara maiM bA~sa ko sIdhA kara letA huuN| do hone se vivAda utpanna hotA hai / eka kisase vivAda kre| rAjan ! tuma svargAkAMkSI ho, tumheM ekAkI rahanA rucikara ho / maiM yahI kAmanA karatA huuN|" rAjA ne mahArAnI se kahA- "tumane sunA, kArIgara kyA kahatA hai ? bhadre ! do hone se aisI hI sthiti utpanna hotI hai / yahA~ do mArga haiM / inameM se eka tuma grahaNa karo, eka maiM grahaNa karatA huuN| tuma bhalI-bhAMti samajha lo-aba na maiM tumhArA pati hU~ aura na tuma merI patnI ho / hamArA aba koI laukika sambandha nahIM hai|" antata: jaba mahArAnI ne dekhA ki rAjA kisI bhI sthiti meM aba vApasa nahIM lauTegA to vaha atyanta zokAnvita huI / vaha usa aparisIma viSAda ko saha nahIM sakI / donoM hAthoM se apanA vakSasthala pITane lgii| mUcchita hokara rAste meM gira pdd'ii| rAjA ne jaba dekhA ki sIvaLI mUcchita ho gaI hai to vaha apane pairoM ke nizAnoM ko miTAtA huA saghana vana meM praviSTa ho gyaa| mantriyoM ne rAnI ko hoza meM lAne hetu usakI deha para jala chir3akA, usake hAthoM tathA pairoM ko mlaa| rAnI hoza meM aaii| rAnI ne mantri yoM se pUchA-"mahArAja kahA~ gaye haiM ?" mantriyoM ne kahA- devI ! hama nahIM jaante|" rAnI ne kahA-"unakI khoja kraao|" rAnI ke AdezAnusAra paricara mahArAja ko khoja karane idhara-udhara daur3e, parantu, mahArAja dikhAI nahIM diye| mahAjanaka ne vana meM praviSTa hone ke pazcAt dhyAna-sAdhanA dvArA eka saptAha ke bhItara abhijJA tathA samApattiyoM kA lAbha kiyaa| mahArAnI sIvaLI ke lie aba koI upAya nahIM thaa| usane vApasa lauTane kA nizcaya kiyaa| usakA jina-jina sthAnoM para mahArAja ke sAtha vAtAlApa huA thA, puNya smRti heta usane vahA~-vahA~ caityoM kA nirmANa krvaayaa| unako sugandhita padArthoM, puSpa-mAlAoM dvArA arcanA kii| tatpazcAt vaha sainya sahita mithilA lauTa aaii| AmoM ke bagIce meM apane putra dIrghAyukAra kA rAjyabhiSeka kiyaa| svayaM zRSi-pravrajyA svIkAra kii| vahIM udyAna 1. gAthA 166-168 2010_05 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka 603 meM rahatI huI vaha dhyAna-sAdhanA karane lgii| use yoga vidhi kA abhyAsa savA, dhyAna-lAbha huaa| deha tyAga kara brahmaloka gAminI huii| upasaMhAra tathAgata-bhagavAna buddha ne bhikSuoM ko sambodhita kara kahA-"bhikSuo ! tumheM maiMne yaha kathAnaka isa lie batalAyA hai, jisase tuma jAna sako ki tathAgata ne na kevala isa janma meM varan pahale bhI abhiniSkramaNa kiyA hai| jisa samaya kI bAta yaha maiMne kahI hai,usa samaya sAriputta nArada thaa| maudgalAyana migAjina thaa| kSemA bhikSuNI kumArikA thii| Ananda bAMsa kA kArIgara thaa| rAhula-mAtA yazodharA sIvaLI thii| rAhula dIrghAyu kumAra thaa| rAjA mahAjanaka to maiM hI svayaM thaa| ___ 2010_05 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 15. bAgha kA camar3A pror3ha siyAra : sIhacamma jAtaka : sIhakotthuka jAtaka : daddara jAtaka nakalI AvaraNa se kucha samaya loga bhulAve meM raha sakate haiM, kintu, jaba asaliyata prakaTa ho jAtI hai, to nakalI AvaraNa dvArA logoM ko Thagane vAlA bar3A kaSTa pAtA hai, tiraskRta hotA hai, use kahIM-kahIM apanI jAna se hAtha dhonA par3atA hai| __ vAstavikatA kabhI na kabhI prakaTa ho hI jAtI hai; kyoMki kRtrimatA kA saMrakSaNa vyakti cirakAla taka nahIM kara pAtA / na cAhate hue bhI usakI svAbhAvikatA usake svara, vyavahAra Adi dvArA bhI vyakta ho jAtI hai / uparyukta tathya kI dyotaka AkhyAyikAe~ kathAtmaka sAhitya meM aneka rUpa meM prApta hotI haiN| jaina Agama-vAGmaya ke antargata vRhatkalpa bhASya evaM vRttipIlikA meM eka aise siyAra kI kahAnI hai, jo bAgha kA camar3A or3ha thaa| gale meM ghaMTI baMdhI thii| usake isa nakalI rUpa ko asalI jAnakara cIte taka usase bhayabhIta ho, bhAgane lge| siMha ko jaba vAstavikatA kA patA calA to usane siyAra ko tatkSaNa mAra ddaalaa| bauddha-vAGmaya ke antargata sohacamma jAtaka, sohakotthuka jAtaka tathA daddara jAtaka meM isI Azaya kI kathAe~ haiN| sohacamma jAtaka meM eka aise gadhe kI kahAnI hai, jo siMha-carma or3ha thA / saba bhayabhIta the| vaha dhAna aura jo ke khetoM meM khuzI-khuzI caratA, kintu, reMkane para jaba usakA rahasya khula gayA to gAMva vAsiyo ne use pITa-pITa kara jAna se mAra ddaalaa| ___ sIhakotthuka jAtaka meM zRgAlI-prasUta siMha-zAvaka kI kathA hai, jo AkAra-prakAra meM apane pitA siMha ke sadRza thA, para, usakA svara usakI mAtA zRgAlI ke samAna thaa| eka bAra vaha zRMgAlI-prasUta siMha-zAvaka zRMgAla ke svara meM bolA to usake siMhI-prasUta bhAI ko bar3A Azcarya huaa| usane pitA se jijJAsA kii| pitA ne sArA rahasya prakaTa kiyA aura zRgAlIprasUta zAvaka ko samajhAyA ki phira kabhI aisA mata karanA / tumhAre svara se asaliyata prakaTa ho jAegI, vana ke siMha jAna jAyeMge ki yaha zRgAla hai| tuma saMkaTa meM par3a jaaoge| dahara jAtaka meM himAdri pradezavAsI siMha aura zRgAla kI kathA hai| varSA hone para jaba harSonmatta siMha garajane lage to nikaTavartI guphA meM rahane vAle zRgAla se nahIM rahA gyaa| vaha bhI apane Apa ko vaisA pradarzita karane hetu apanI bolI meM cIkhane lgaa| apane sAtha cIkhate-cillAte eka zRMgAla ko sunakara siMhoM ke mana meM bar3I jugupsA hUI--yaha adhama prANI hamAre svara meM svara milAkara garajane kI svAMga kara rahA hai| siMhoM ne garajanA banda kara diyaa| ___ina tInoM jAtakoM ke kathAnaka ke sandarbha meM kokAlika nAmaka bhikSu hai, jo bar3A ajJa thA, kintu apanA sAmarthya evaM yogyatA na jAnatA huA bhI sasvara sUtra-pATha kA daMbha karatA thA / jaba bhI vaha sUtra-pATha ke lie udyata hotA, yathAvat rUpa meM pATha nahIM kara pAtA, saba ke 2010_05 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - bAgha kA camar3A or3he siyAra : sIha0 605 samakSa upahAsAspada hotA, usakI ayogyatA prakaTa hotI / isI pariprekSya meM zAstA ne pUrva janma ke prasaMga gRhIta kara gadhe aura zRgAla kI kathAe~ kahIM / jaina aura bauddha -- donoM meM tAttvika kathya abhinna haiM, kalevara tathA rUpa meM bhinnatA hai / kathAe~, jo yahA~ upasthApita haiM, jana sAdhAraNa ke lie manoraMjaka bhI haiM tathA bodhavardhaka bhI / bAgha kA camar3A or3he siyAra eka kisAna thA / usane apane kheta meM gannA boyA / ganne kI phasala bar3I acchI huI / kucha siyAra usa kheta meM Ane lage, ganne khAne lage, nukasAna karane lage / kheta kI rakSA kisAna ko bar3I cintA huI, yadi siyAroM kA kheta meM Ate rahane kA, ganne khAte rahane kA aisA hI krama calA to merI phasala caupaTa ho jaaegii| ye siyAra sArA gannA khA jAyege / usane socA, ina siyAroM ko kheta meM Ane se rokane kA eka hI upAya hai, kheta ke cAroM ora maiM khAI khudavA dUM / siyAra kA khAI meM nipatana yoM socakara usane khAI khudavA dii| eka bAra kA prasaMga hai, eka siyAra khAI ko lAMghane kA prayatna karatA huA khAI meM gira pdd'aa| kisAna ne dekhA / usane use khAI se bAhara niklvaayaa| usake donoM kAna kATa diye, pUMcha kATa dii| use bAgha kA camar3A or3hA diyA / usake gale meM eka ghaMTI bA~dha dii| aisA kara use chor3a diyA / bhaya kA bhUta vaha siyAra jaMgala meM bhAgA / usake sAthI siyAroM ne use dekhA / pahacAna nahIM pAye / ve usakA ajanabI rUpa dekhakara, usake gale meM baMdhI ghaMTI kA vicitra zabda sunakara Dara gaye, bhAgane lage / una bhAgate hue siyAroM ko mArga meM bher3ie mile / mer3iyoM ne una siyAroM ko jaba yoM bhAgate hue dekhA to unase pUchA - "tuma isa prakAra kyoM bhAga rahe ho ?" unhone kahA - "eka ajIba prANI adbhuta zabda karatA huA bhAgA A rahA hai| tuma bhI bhAga clo|" bher3ie siyAroM kA kathana sunakara bhayAtrAnta ho gaye / unake sAtha bhAga chUTe / bhAgate hue siyAroM aura bher3iyoM ko Age jAne para bAgha mile / unhoMne bhI pUchane para jaba unase vicitra prANI ke sambandha meM sunA to ve Dara gaye, bhAgane lage / yoM siyAra, bher3ie aura bAgha bhaya ke mAre bhAge jA rahe the ki Age unheM cIte mile / cItoM ne unase bhAgane kA kAraNa pUchA, unhoMne pUrvavat vaisA hI batAyA - eka ajIba prANI A rahA hai / cIte bhI unhIM kI jyoM unake sAtha-sAtha bhAgane lage / siyAra mauta ke mu~ha meM rAste meM eka siMha baiThA thA / usane siyAroM, bher3iyoM, bAghoM aura cItoM ko bhAgate 2010_05 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 dekhA / use bar3A Azcarya huaa| usane usase yoM bhAgane kA kAraNa puuchaa| unhoMne batAyA---- "eka vicitra prANI bhAgA A rahA hai, pIchA kara rahA hai| bhAgane ke sivAya usase bacane kA aura koI cArA nahIM hai|" yoM kahakara phira se bhAgane lge| siMha apane sthAna para baiThA rhaa| kucha hI dera meM vaha ghaNTIvAlA siyAra kI ghaNTI AvAja ke sAtha daur3atA huA udhara se A niklaa| siMha usake najanIka gyaa| use dekhaa| use jhaTa patA laga gayA, yaha to siyAra hai| usane use jhapaTa kara daboca liyA aura mRtyu ke mukha meM pahu~cA diyaa|' sIhacamma jAtaka ajJa kokAlika ___kokAlika bhikSu, jo bahuzruta nahIM thA, apane sAmarthya ko nahIM jAnatA huA sasvara sUtra-pATha karanA cAhatA thaa| bhikSuoM ne parIkSArtha use vaisA karane kA avasara pradAna kiyaa| kokAlika ne bhikSu-saMgha ke madhya pATha karane kA upakrama to kiyA, para, usameM asaphala rhaa| ata: lajjita hokara vahA~ se calA gyaa| isa prakAra usane svayaM hI apanI ajJatA prakaTa kara dii| aisA hone para eka bAra bhikSu paraspara vArtAlApa karate the ki dekho, kokAlika kI ajJatA hameM jJAta nahIM thI, usane saMvaya hI use prakaTa kara diyaa| zAstA udhara aaye| unhoMne bhikSuoM se pUchA ki ve kyA bAta kara rahe the ? bhikSuoM dvArA usa sambandha meM batAye jAne para zAstA ne kahA pUrva janma meM bhI kokAlika ne aisA hI kiyA thaa| bodhisattva kA kRSaka-kula meM janma zAstA ne usake pUrva janma kI kathA kA yoM AkhyAna kiyA pUrva kAlIna prasaga hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| taba bodhisattva kA kRSaka -kula meM janma huaa| bar3e hone para kRSi dvArA apanI AjIvikA calAne lge| gardabha aura siMha-carma usa sasaya eka vaNik eka gardabha para apanI vikreya sAmagrI lAde, vyApArArtha gAMvagA~va ghUmatA thaa| vaNik ke pAsa siMha-carma thA / vaha jahAM bhI jAtA, gardabha kI pITha para se apanA sAmAna utAra letaa| gardabha ko siMha-carma se AvRta kara-use siMha kA camar3A pahanA kara dhAna aura jau ke khetoM meM carane ke lie chor3a detaa| khetI kI rakSA karane vAle kisAna jaba use apane khetoM meM AyA dekhate to use siMha samajha kara Dara ke mAre use bAhara hAMkane nahIM Ate / gardabha maje se yoM khetoM meM caratA rhtaa| eka dina vaha vaNik ghUmatA-ghAmatA eka grAma-dvAra para aayaa| vahAM tthhraa| gardama kI pITha para se sAmana utArA / svayaM apanA prAtaHkAlIna bhojana pakAne kI taiyArI karane lgaa| usane gardabha ko siMha-carma pahanA diyA aura pAsa hI eka jo ke kheta meM carame ko 1. AdhAra-vRhatkalpa bhASya 721-723 tathA vRti-pIThikA pRSTha 221 2010_05 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-bAgha kA camar3A or3he siyAra : sIha.... 607 chor3a diyaa| jo kheta kI rakhavAlI kara rahe the, unhoMne use siMha smjhaa| bhaya se usake pAsa nahIM gye| ve tatkAla apane ghara Aye, saba ko yaha khabara dii| gAMva ke loga zastra liye Dhola pITate hue, zaMkha bajAte hue idhara A nikale, jora-jora se zora karane lge| gardabha ne dekhAye mujhe maareNge| vaha mauta ke Dara se ghabarA gyaa| bhItivaza vaha jora-jora se reMkane lgaa| bodhisattva, jo kaSaka ke rUpa meM the, jAna gaye ki yaha siMha nahIM hai, gardabha hai| taba unhoMne nimnAMkita gAthA kahI 'netaM sIhassa naditaM, na vyagghassa na diipino| pAruto sohacammena, jammo nadati gadrabho // yaha siMha kA nadita-svara nahIM hai aura na yaha bAgha kA svara hai aura na cIte kA hii| yaha to siMha-carma se prAvRta-siMha-carma se DhakA huA-siMha kA camar3A pahanA huA adhama gardabha reMka rahA hai|" gardabha kA praNAnta gA~va ke logoM ko jaba yaha mAlUma huA, unakA Dara nikala gyaa| unhoMne usa gadhe ko pITa-pITa kara usakI haDDiyA~ cUra-cUra kara diiN| unhoMne usa para se siMha-carma utAra liyA aura use lekara gA~va lauTa aaye| usa vaNik ne jaba apane gardabha ko yo saMkaTa meM par3e dekhA to usane nimnAMkita gAthA kahI "cirammi kho taM khAdeyya, gadrabho haritaM yvN| pAruto sIhacammena, ravamAnova isayi // gardabha ! cirakAla taka siMha-carma se prAvRta tU hare-hare jo caratA rahA / tUne apane hI rava-svara yA AvAja dvArA apane Apako saMkaTa meM DAla diyA, naSTa kara diyaa|" vaNik ke yoM kahate-kahate gardabha vahIM gira gayA aura mara gyaa| vaNik use vahIM chor3akara calA gyaa| ___ bhagavAn ne kahA--"usa samaya jo gardabha thA, vaha bhikSu kokAlika hai, paNDita kaSaka to maiM hI thaa|" sIhakotthuka jAtaka kokAlika kI ayogyatA eka dina aneka bahuzruta bhikSu dharma vAcanA kara rahe the| bhikSu kokAlika ne bhI cAhA, vaha dharma-vAcanA kare, yadyapi vaha vaisA karane meM sakSama nahIM thaa| usameM vaisI yogyatA nahIM thii| bhikSuoM ne parIkSA kI dRSTi se use dharma-vAcanA kA avasara diyaa| usane bhikSu-saMgha ke madhya dharma-vAcanA karane kI himmata to kI, para, vaha ajJa thA, saphala nahIM ho sakA / prathama gAthA kA eka pada kahate hI aTaka gayA, bar3A lajjita huA, vahA~ se calA gyaa| bhikSuoM ne dekhA-kokAlika ne svayaM hI apanA ajJAna prakaTa kara diyaa| eka bAra bhikSu prasaMgavaza yahI bAta kara rahe the, itane meM zAstA udhara padhAra gye| unhoMne vArtAlApa ke sambandha meM bhikSuoM se pUchA / bhikSuoM ne btlaayaa| taba zAstA unase ____ 2010_05 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bole-"isa kokAlika ne isa samaya hI aisA nahIM kiyA, pUrva janma meM bhI isane apanI bolI dvArA apanA rUpa prakaTa kara diyA thaa|" bodhisattva siMha ke rUpa meM zAstA ne pUrva-janma kI kathA isa prakAra kahI pUrva kAla kA vRttAnta hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| taba bodhisattva himAlaya-pradeza meM siMha ke rUpa meM utpanna hue / vahA~ eka zRgAlI ke sahavAsa se unake eka putra paidA huaa| usa zAvaka kA raMga, usake ayAla, usakI aMguliyA~-paMje, nAkhUna, usakA daihika AkAra --svarUpa--ye saba apane pitA siMha ke sadRza the| usakA svara apanI mAtA zRgAlI jaisA thaa| zugAlI-prasUta siMha-zAvaka kA svara ___eka dina kI bAta hai, varSA huI thii| siMha bar3e prasanna the| ve dahAr3a-dahAr3a kara garaja rahe the, siMhocita kor3A-rata the / zRgAlI-prasUta siMha-zAvaka ke mana meM AyA- maiM bhI garjanA karUM / yaha soca usane bhI garajane kA upakrama kiyA, para, usakA svara to zagAla-jaisA thaa| use sunakara saba siMha niHzabda ho gye| usa zRgAlI-prasUta zAvaka ke janaka siMha kA eka svajAti-prasUta--siMhI se utpanna putra bhI thA / usane usa zRgAlI-prasUta siMha-zAvaka kA svara sunakara apane pitA se prazna kiyA "sIhaGgulI sohanakho, sohpaattptitttthio| so sIho sIhasaGghamhi, eko nadati ajJathA // jisakI aMguliyA~, nAkhUna tathA paira siMha sadRza haiM, vaha siMha-samudAya meM anyathAanya prakAra se nAda--AvAja kaise kara rahA hai ? zRgAla kI jyoM kaise bola rahA hai ?" yaha sunakara mRgarAja ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva ne kahA-"putra ! yaha terA bhAI hai, para, zRgAlI se prasUta hai| isakA AkAra-prakAra tujha jaisA hai tathA isakA svara isakI mAtA zRgAlI-jaisA hai| mRgarAja dvArA zikSA mRgarAja ne phira zRgAlI-putra ko apane pAsa bulAyA aura use zikSA dete hue kahA "mA tvaM nadi rAjaputta ! appasaddo vane vs| sarena ravo taM janeyyu, na hi te pettiko sro|| rAjakumAra ! tU kabhI ucca svara se mata bolanA / isa vana meM vAsa karate hue tU sadA alpazabda rahanA-kama bolanA, dhIre bolnaa| anyathA tumhAre svara se yahA~ ke siMha jAna leMge ki tuma siMha nahIM ho, zRgAla ho; kyoMki tumhArA svara paitRka-pitA-jaisA nahIM hai, mAtA jaisA hai|" zRgAlI-putra ne apane pitA se yaha suna kara phira kabhI ucca svara se bolane kA duHsAhasa nahIM kiyaa| zAstA ne kahA- "bhikSu kokAlika taba zRgAlI-putra thaa| rAhula siMhI-prasUta svajAtIya putra thaa| siMharAja to maiM hI thaa|" ____ 2010_05 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga --- bAgha kA camar3A or3he siyAra : sIha0 60e daddara jAtaka baMsI kokAlika eka samaya kI ghaTanA hai, bhikSu saMgha ke madhya bahuzruta bhikSu sasvara sUtra- pATha kara rahe the| aisA pratIta hotA thA, mAno manaHzilA ke nIce yuvA siMha garjanA kara rahe hoN| unakI svara-laharI aisI lagatI thI, mAno AkAza se gaMgA utara rahI ho / kokAlika nAmaka eka bhikSu thA / vaha bahuzruta nahIM thA, kintu, daMbhavaza apane ko bahuzruta mAnatA thA / use apane tuccha jJAna kA bhAna nahIM thA, isalie vaha jahA~ bhikSu pATha karate, vahA~ svayaM bhI pATha karane kI AkAMkSA liye calA jAtA aura saMgha kA nAma na letA huA-saMgha ke prati Adara na dikhAtA huA kahane lagatA ki bhikSu mujhe pATha nahIM karane dete / yadi ve mujhe pATha karane deM to maiM cAhatA hU~, maiM bhI pATha karUM / aura bhI vaha jahA~ kahIM jAtA, yaha bAta kahatA rahatA / kokAlika kI parIkSA : asaphalatA kokAlika kI yaha bAta bhikSu saMgha meM phaila gaI / bhikSuoM ne vicAra kiyA - acchA ho, kokAlika kI parIkSA ho jAe / yaha socakara unhoMne usase kahA - "AyuSman kAla ! Aja bhikSu saMgha ke samakSa tuma sUtra - pATha karo / " abhimAnavaza kokAlika ne apanA bala evaM sAmarthya nahIM phcaanaa| usane bhikSuoM kA anurodha mAna liyA / vaha bolAAja bhikSu saMgha ke samakSa maiM pATha karUMgA / " kokAlika ne apanI ruci ke anurUpa yavAgU - cAvaloM ke mAMDa kA pAna kiyA, bhojana kiyA, sUna pAna kiyA / sAyaMkAla - sUryAsta ke samaya bhikSuoM ko dharma-zravaNa kI sUcanA huI / bhikSu saMgha upasthita huA / kokAlika ne kuraMDa ke puSpa ke samAna kASAya-vastra dhAraNa kiye, kanera ke phUla jaisA lAla raMga kA cIvara or3hA / vaha bhikSu saMgha ke bIca meM gayA / usane sthaviroM ko praNAma kiyA / vahA~ eka alaMkRta ratnakhacita maMDapa thA / usake bIca meM uttama Asana bichA thA / kokAlika citrAMkita paMkhA hAtha meM liye pATha karane hetu jyoMhI Asana para baiThA, usakI deha se pasInA chUTane lagA / usane pATha karane kA duHsAhasa to kiyA, kintu, vaha pahalI gAthA eka caraNa hI kaha sakA / usake Age vaha kucha bhI nahIM bola sakA / bhauMcakkA-sA raha gayA / jo use smaraNa thA, vaha bhI usakI antardu balatA ke kAraNa vismRta ho gayA / pahalI gAthA ke prathama caraNa ke Age vaha kucha bhI pATha nahIM kara sakA / vaha kA~pane lagA / Asana se nIce utara AyA / apanI asamarthatA aura asaphalatA para vaha lajjita ho gayA / bhikSu saMgha ke bIca se uThakara vaha apane pariveNa - AvAsa sthAna meM calA gyaa| eka anya bahuzruta bhikSu ne yathAvat rUpa meM sUtra - pATha kiyA / isa ghaTanA se bhikSu saMgha ko yaha jJAta ho gayA ki kokAlika bahuzruta nahIM hai, vaha ajJAnI hai / eka dina bhikSu dharma sabhA meM paraspara carcA kara rahe the ki kokAlika ke tuccha jJAna ke sambandha meM hameM kucha jJAta nahIM thaa| usane bolakara svayaM hI apanI ajJatA vyakta kara dI / zAstA udhara padhAre / unhoMne pUchA - "bhikSuo ! isa samaya kyA vArtAlApa karate the ?" bhikSuoM ne apane dvArA kRta vArtAlApa kA prasaMga nivedita kiyA / 2010_05 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 __zAstA bole-"bhikSuo ! kokAlika ne na kevala bolakara abhI apanI sthiti udghATita kI hai, atIta meM bhI isane bolakara yoM hI apanI vAstavikatA prakaTa kI thii|" bodhisattva himAdri-pradeza meM siMha ke rUpa meM zAstA ne isa prakAra kahakara pUrva-janma kA vRttAnta sunAyA pUrva kAla kA prasaMga hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| usa samaya bodhisattva himAdri-pradeza meM siMha ke rUpa meM utpanna hue| ve vahA~ ke siMhoM ke adhipati the| bahuta se siMhoM ke sAtha ve rajata-guhA meM nivAsa karate the| rajata-guhA ke samIpa hI eka aura guhA thI, jisameM eka zRgAla nivAsa karatA thaa| eka dina kI bAta hai, pAnI barasA / saba siMha prasannatA se siMharAja kI guhA ke dvAra para eka bhue| ve siMhanAda karane lage, siMhocita krIr3A karane lge| zRgAla kI cillAhaTa ___ samIpastha guhAvAsI zRgAla ne yaha saba sunaa| usase nahIM rahA gyaa| vaha bhI apane Apako vaisA pradarzita karane kA daMbha liye cillAne lgaa| siMhoM ne usakA cillAnA sunaa| unhoMne mana-hI-mana kahA-yaha zRgAla bhI hamAre sAtha AvAja lagAne kA-garajane kA upakrama kara rahA hai / unheM glAni anubhava huii| unhoMne garajanA baMda kara diyaa| jaba siMha yoM cupa ho gaye to bodhisatva-siMharAja ke putra siMha-zAvaka ne kahA"tAta ! kyA kAraNa hai, ye siMha, jo aba taka garjanA karate hue siMha-kroDA meM abhirata the, ekAeka kisI kA svara sunakara cupa ho gye| taba siMha-zAvaka ne nimnAMkita gAthA kahI "ko nu saddena mahatA, abhinAdeti daddara / ki sIhA na paTinaMdanti, ko nAmeso migAdhibhu // mRgAdhipati ! yaha kauna hai, jo apane mahat zabda dvArA-jora-jora se cIkhatA huA daddara parvata ko abhinAdita kara rahA hai| usakA nAda sunakara siMha pratinAda kyoM nahIM karate ? cupa kyoM ho gaye haiM ?" siMharAja ne apane putra se kahA "adhamo migajAtAnaM, sigAlo tAta! vassati / jAtimasya jigucchantA, tuNhI sIhA samacchare / putra ! yaha mRga-jAti meM--pazu jAti meM adhama-nIca--nimna koTika zRgAla cIkha rahA hai| siMha usakI adhama jAti ke prati jugupsA kA bhAva liye cupa ho gaye haiN| zRgAla ke svara ke sAtha svara milAte ve vrIDA kA anubhava karate haiN|" bhagavAn ne kahA-"bhikSuo ! kokAlika ne na kevala isa samaya hI apanI vANI dvArA apane Apako prakaTa kiyA hai, varan jaisA maiMne pUrva-janma kA vRttAnta sunayA, usane pahale bhI aisA kiyA hai|" zAstA bole- "usa samaya jo zRgAla thA, vaha kokAlika hai| usa samaya kA siMhazAvaka rAhula hai / usa samaya siMhAdhipa maiM hI thaa| 2010_05 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 611 tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-meghakumAra : sundara nanda 16. meghakumAra : sundara nanda kAma, bhoga jAgatika jIvana meM sabase bar3e AkarSaNa hai| unheM chor3a pAnA nizcaya hI bahuta kaThina hai / yauvana vaibhava aura prabhutva -yadi ina tInoM kA yoga ho to phira kahanA hI kyaa| vaiSayika lipsAoM ko lA~gha pAnA azakyaprAya hotA hai / yadyapi yaha satya hai, kintu, mahApuruSoM kI preraNA, mArgadarzana aura anugraha dvArA yaha azakya bhI zakya bana jAtA hai / bhAratIya sAhitya meM isake aneka udArahaNa prApta haiN| jaina-vAGmaya meM magadha nareza zreNika ke putra meghakumAra tathA bauddha-dharma-vAGmaya meM zAkya rAjA zuddhodhana ke putra, bhagavAna buddha ke vaimAtrika kaniSTha bhrAtA nanda kA jIvana isake jvalanta pratIka haiN| bhagavAn mahAvIra kI dharma-dezanA zravaNa kara meghakumAra kA hRdaya bhAvodvelita ho jAtA hai / anupama moga, jo use prApta the, viSavat pariheya pratIta hone lagate haiN| vaha ucca saMskArI taruNa thA / zramaNa-dIkSA svIkAra karane ko saMkalpabaddha ho jAtA hai| pArivArika bAdhAoM kA apAkaraNa kI dIkSA grahaNa karatA hai, bhagavAn mahAvIra kA antevAsI bana jAtA hai| nanda kI pravrajyA kucha aura DhaMga se hotI hai| usake satsaMskAra suSupta the| unheM ubuddha karane kA bhagavAna buddha svayaM prayatna karate haiN| usake na cAhate hue bhI ve use bhikSu banA lete haiN| ___rAjaputra megha kumAra dIkSita jIvana kI prathama rAtri meM hI adhIra ho uThatA hai / sukhasuvidhAoM meM pale-puse jIvana meM, asuvidhAe~ jo eka zramaNa ke jIvana meM paga-paga para upasthita hotI rahatI haiM, jhelapAnA sacamuca bar3A kArya hai / megha kumAra mana-hI-mana cAhatA hai, vaha vApasa ghara lauTa jaae| nanda to bhikSu-jIvana ke prati anicchuka thA hii| anindya sundarI patnI nandA meM usakI tIvratama Asakti thii| bhagavAn buddha kA anugamana karate samaya vaha usase kahatA AyA thA ki usake mukha-maNDana (candana aura surabhita padArthoM dvArA mukhAMkita lepya-sajjA) sUkhane se pUrva hI vaha lauTa aayegaa| nanda atyanta vyathita thA, vaha kahA~ phaMsa gyaa| pahale hI dina vaha zramaNa jIvana kI kaThinAiyoM se burI taraha ghabarA gyaa| bhagavAna mahAvIra jaise meghakumAra kI antarvyathA tatkSaNa samajha gaye, bhagavAna buddha ne bhI nanda kI manaH sthiti ko bhAMpa liyaa| bhagavAna mahAvIra ne meghakumAra ke antarbhAvoM kA parilokana kara use usake pUrvabhava kA AkhyAna sunAte hue, jahA~ usane hAthI ke bhava meM saMkaTa kI ghar3I meM atyanta titIkSA tathA sAhiSNutA kA paricaya diyA thA, dharmopadeza dvArA use saMyama meM sthira rahane ko utprerita kiyaa| meghakumAra kA antarbala jAga uThA / vaha saMyama meM tanmaya ho gyaa| bhikSu-pratimAoM kI ArAdhanA evaM anekavidha ghora tapazcaraNa dvArA vaha apane sAghu jIvana ko utarottara ujAgara karatA gyaa| bhagavAna buddha ne nanda kI kAmAkula, mohAkula manaHsthiti ke parimArjana hetu eka dUsarI paddhati apanAI / unhoMne use daivika bhogoM ki vilakSaNatA kA anubhava karAkara, jo dharmAcaraNa dvArA labhya haiM, sAMsArika bhogoM kI tucchatA kA bhAna kraayaa| Age use tyAga kI garimA kI pratIti karAte hue indriya saMyama aura vitarka-prahANa kA upadeza diyaa| phalataH ____ 2010_05 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 nanda kI bhoga-kAMkSA kA sarvathA vilaya ho gyaa| vaha cira abhyasta vAsanA se vimukta ho gyaa| dharmArAdhanA meM lIna ho gyaa| usane apanA parama lakSya prApta kiyaa| donoM kathAnaka, jo yahA~ vaNiti haiM, 'bhoga para tyAga kI vijaya' ke adbhuta udArahaNa haiN| kathAMgoM meM sva-sva-paraMparAnurUpa bhinnatA rahate hue bhI donoM kA mUla lakSya, jo saMyama kI sthiratA meM sannihita haiM, eka hai| meghakumAra rAjagRha-nareza zreNika jambU dvIpa ke antargata dakSiNA, bharata meM rAjagRha nAmaka nagara thaa| rAjagRha ke uttara-pUrva dizA bhAga meM-- IsAna koNa meM guNazIla nAmaka caitya thaa| rAjagRha meM zreNika nAmaka atyanta pratApI rAjA rAjya karatA thaa| usake aneka rAniyAM thiiN| usakI nandA nAmaka rAnI se abhayakumAra nAmaka putra utpanna huA, jo atyanta buddhimAn thaa| vaha apane pitA ko rAjya zAsana meM bahata bar3A sahayoga karatA thA, amAtya kA kArya karatA thaa| mahArAnI dhAriNi : svapna rAjA zreNika kI paTarAnI kA nAma dhAriNI thaa| vaha bahuta sukumAra evaM rUpa-lAvaNya yukta thii| eka samaya kA prasaMga hai, dhAriNI apane bhavana meM sukhapUrvaka zayyA para so rahI thii| madhya rAtri ke samaya jaba vaha na gaharI nIMda meM thI, na jAga rahI thI, taba usane eka svapna dekhA / sAta hAtha U~ce, cAMdI ke zikhara ke samAna ujjvala saumya, saumyAkAra, lIlA vilasita zveta hastI ko nama sthala se apane muMha meM praveza karate hue dekhaa| vaha jgii| isa uttama svapna se prasanna huii| apane pati rAjA zreNika ko jgaayaa| hAtha jor3akara svapna kI bAta kahI / rAjA prasanna huaa| vaha bolA-"isa svapna se tumheM putra-ratna kA lAbha hogaa| vaha putra bar3A parAkramI hogaa|" rAnI yaha sunakara prasanna huii| rAjA ne sabhA kA Ayojana kiyaa| svapna zAstra ke paMDitoM ko bulaayaa| paMDitoM ne batAyA-"rAnI ke yazasvI putra hogaa| unhoMne kahA-"vaha putra rAjya kA adhipati hogA athavA apanI AtmA ko saMyama se anubhAvita karane vAlA anagAra hogaa|" rAjA yaha sunakara bar3A prasanna huaa| rAjA rAnI ke pAsa AyA aura usane use yaha saba khaa| dhAriNI kA dohada jaba rAnI garbhavatI hone ke do mahIne vyatIta hue, taba usako akAla-megha kA dohada utpanna huaa| usane socA--pA~ca varNoM vAle megha hoM, bijalI camaka rahI ho, megha garaja rahe hoM, barasa rahe hoM, pRthvI ghAsa se yukta ho aise varSA kAla meM jo mAtAeM snAna kara, balikarma kara, kautuka-maMgala kara apane pati ke sAtha vaibhAra giri ke pradezoM meM vihAra karatI haiM, ve dhanya haiN| saMkoca vaza rAnI ne isa sambandha meM carcA nahIM kii| dohada pUrNa na hone ke kAraNa dhAriNI mAnasika dRSTi se santapta ho gii| usakI sevikAoM ne rAjA zreNi ka se yaha saba 2010_05 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-meghakumAra : sundara nanda nivedita kiyaa| yaha sunakara rAjA dhAriNI ke pAsa AyA pUchA - "tuma duHkhI kyoM ho|" bAra-bAra anurodha karane para dhAriNI ne kAraNa btaayaa| rAjA rAnI kA dohada pUrNa karane kA upAya socane lagA, para, samajha meM nahIM AyA / rAjA cintita ho gyaa| abhayakumAra snAna Adi karake rAjA ke pAsa AyA, rAjA ko cintita dekhakara abhayakumAra ne kAraNa puuchaa| rAjA ne kAraNa btaayaa| abhaya kumAra bolA- "maiM apanI choTI mAtA dhAriNI ke ima akAla dohada ko pUrA karane kA prayAsa kruuNgaa|" abhaya kumAra socane lagA-yaha deva sambaddha upAya ke binA pUrA nahIM hogaa| use yAda AyA, sau dharma kalpa meM rahane vAlA eka deva merA pUrva bhava kA mitra hai| mahAna RddhizAlI hai / mujhe cAhie ki maiM poSadhazAlA meM poSadha svIkAra kara, brahmacarya dhAraNa kara, AbhUSaNa Adi kA parityAga kara, DAbha ke bichaune para sthita hokara tIna dina kI tapasyA karUM, apane pUrva bhava ke mitra deva kA mana meM cintana karatA huA sthita rhuuN| vaha deva merI choTI mAtA dhAriNI kA dohada pUrA kregaa| abhayakumAra ne vaise hI kiyaa| usake pUrva bhava ke mitra deva kA Asana calita huaa| deva ne avadhi jJAna se dekhA / deva abhayakumAra ke pAsa,prakaTa huaa| AkAza meM sthita hokara bolA--"maiM tumhArA kyA iSTa kArya karUM?" abhayakumAra ne apanI choTI mAtA kI icchA batalAI, use pUrNa karane kA anurodha kiyA / deva ne vaisA karanA svIkAra kiyaa| vaikriya samudghAta dvArA usane bAdala, bijalI, varSA--ye saba AvirbhUta kiye| usane abhaya kumAra ke pAsa Akara kahA ki maiMne vaha saba kara diyA haiM, jo Apane caahaa| Apa apanI mAtA se kahalA diijie| abhayakumAra rAjA zreNika ke pAsa AyA aura nivedana kiyaa| rAjA rAnI ke pAsa AyA aura use apanA dohada pUrA karane ko khaa| rAnI ne snAna Adi kiyaa| vastra-AbhUSaNa dhAraNa kiye| secanaka nAmaka gandha hastI para vaha ArUr3ha hai / rAjA zreNika bhI gantha hastI para AruDha huaa| rAnI dhAriNI kA anagamana kiyaa| ve vaibhAra parvata para Aye / vahA~ ke dRzya dekhe, manoraMjana kiyaa| rAnI ne apanA dohada pUrNa kiyaa| ve apane bhavana meM lauTa aaye| tatpazcAt abhayakumAra poSadhazAlA meM aayaa| apane mitra deva kA satkAra-sammAna kara use vidA kiyaa| deva ne apanI mAyA ko sameTA aura vaha jahA~ se AyA thA, vahIM calA gyaa| meghakumAra kA janma rAjA dhAriNI apane dohada kI pUrti se bahuta prasanna huii| nau mahIne sAr3he sAta dina vyatIta hone para usane eka sarvAMga sundara zizu ko janma diyaa| dAsiyoM ne rAjA ko yaha zubha samAcAra sunaayaa| rAjA ne prasanna hokara unako puraskAra diyA, gahane diye aura unheM dAsatA se mukta kiyaa| unake lie aisI AjIvikA kara dI, jo unake beToM-potoM taka calatI rhe| rAjA ne zreNika ne putra-janma kI khuzI meM dasa dina taka samAroha mnaayaa| bahuta dAna diyaa| tatpazcAt usa bAlaka kA pahale dina jAta karma saMskAra huaa| yathAsamaya anyAnya saMskAra kie ge| bArahaveM dina rAjA ne bahuta bar3e bhoja kA Ayojana kiyA, jisameM mitroM, bandhuoM, apane jAtIyajanoM Adi ko AmaMtrita kiyaa| rAjA ne kahA, jaba yaha baccA garbha ____ 2010_05 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 meM AyA thA, taba isakI mAtA ko akAla megha kA dohada huA thA, isalie isakA nAma meghakumAra honA cAhie tadanusAra usakA meghakumAra nAma rakhA gyaa| rAjasI ThATha ke sAtha lAlana-pAlana meghakumAra kA rAjasI ThATha ke sAtha lAlana-pAlana hone lgaa| jaba vaha ATha varSa kA huA, mAtA-pitA ne use acche muhUrta meM kalAcArya- zikSaka ke pAsa bhejA, jahA~ usane 62 kalAoM kI zikSA prApta kii| rAjA ne kalAcArya ko sammAnita kiyA, puraskRta kiyA tathA use jIvikA ke yogya vipula prItidAna diyaa| mAtA-pitA ne meghakumAra ke nimitta ATha bahuta U~ce, ujjvala, dyutimaya mahala bnvaaye| mahaloM ko sjaayaa| eka vizAla bhavana meghakumAra ke lie vizeSa rUpa se banavAyA / vaha saikar3oM stambhoM para TikA thA / vaha bahuta sundara aura manohara thaa| ATha kanyAoM ke sAtha pANigrahaNa usake bAda meghakumAra ke mAtA-pitA ne apane samAna rAjakuloM kI ATha kanyAoM ke sAtha eka hI dina meghakumAra kA pANigrahaNa krvaayaa| medhakumAra ke mAtA-pitA ne una kanyAoM ko ATha karor3a rajata, ATha karor3a svarNa, aneka dAsiyA~, ratna, maNi, motI Adi ke rUpa meM prItidAna diyaa| meghakumAra ne pratyeka patnI ko eka-eka karor3a rajata aura eka-eka karor3a svarNa diyaa| meghakumAra apanI patniyoM ke sAtha sukhapUrvaka rahane lgaa| bhagavAn mahAvIra kA darzana : dIkSA kI bhAvanA usa samaya bhagavAn mahAvIra pada-yAtrA karate hue eka gA~va se dUsare gA~va hote hue rAjagRha nagara meM Aye / guNazIla nAmaka caitya meM ruke / meghakumAra ko jijJAsA huii| bhagavAn mahAvIra kA pardApaNa huA, jAnakara vaha bahuta prasanna huaa| meghakumAra snAna Adi kara taiyAra huA / bhagavAn ke darzanArtha guNazIla nAmaka caitya meM aayaa| bhagavAn ko vandana-namana kiyaa| bhagavAn ne dharma-dezanA dii| zruta-dharma tathA cAritra-dharma kA vizleSaNa kiyaa| meghakumAra atyanta prabhAvita huaa| usane bhagavAna se nivedana kiyA-..."maiM mAtA-pitA kI AjJA lekara Apake pAsa dIkSA grahaNa kruuNgaa|" bhagavAn bole - "jisase tujhe sukha upaje, vaise kro| usameM vilamba mata krnaa|" mAtA-pitA kI khinnatA : ghara meM rahane kA anurodha meghakumAra bhagavAn ko vandana-namana kara, unakA stavana kara, apane ghor3oM ke ratha para savAra hokara mAtA-pitA ke pAsa AyA aura kahA- 'maiM bhagavAn mahAvIra ke pAsa muni-dIkSA grahaNa karanA cAhatA huuN|" usakI mA~ yaha sunakara bahuta khinna huI aura dhar3Ama se bhUmi para gira pdd'ii| vaha meghakumAra se bolI-"tU hamArA ikalautA beTA hai| hameM bahuta priya hai| jaba taka hama tumhAre mAtA-pitA jIvita haiM, tuma sAMsArika sukhoM ko bhogo| jaba hama kAlagata ho jAe~, tumhArI Ayu paripakva ho jAe, beToM-potoM Adi ke rUpa meM vaMza-vRkSa abhivadhita ho jAe, usa samaya tuma bhagavAn ke pAsa pravrajyA svIkAra krnaa|" ____ 2010_05 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] meghakumAra kA dRr3ha saMkalpa mevakumAra bolA- "yaha jIvana kSaNabhaMgura hai| vidyuta kI camaka ke samAna caMcala aura asthira hai, jala ke budabude ke samAna hai, svapna - jaisA hai| isalie kauna jAnatA hai, kauna pahale jAyegA aura kauna bAda meM jAyegA / isalie mujhe dIkSA lene kI kRpA kara AjJA diijie|" mAtA-pitA ne meghakumAra ko phira se kahA - "apanI rUpa lAvaNya yukta patniyoM ke sAtha sukha bhogo, bApa-dAdoM se cale Aye rAjya ko bhogo, khUba dAna karo, khUba bA~To, yo sAMsArika sukha bhoga kara dIkSA lo / " kathAnuyoga -- meghakumAra sundara nanda kaha rahe haiM, ve saba nazvara haiM / " meghakumAra ne kahA - "jo Apa mAtA-pitA ne kahA- "beTA ! nirgrantha- pravacana satya hai, para vaha bahuta kaThina hai / usakA pAlana karanA talavAra kI dhAra para calane ke samAna hai| sardI, garmI, bhUkha, pyAsa, vAta, pitta, kapha tathA sannipAta se hone vAle roga, du:kha Adi tuma sahana nahIM kara sakoge / isalie apanA vicAra chodd'o| " meghakumAra bolA - "sAdhAraNa logoM ke lie Apa jo kahate haiM, vaisA hI hai, kintu, dhIra tathA dRr3ha saMkalpa-yukta puruSoM ke lie saMyama kA pAlana karanA kucha bhI kaThina nahIM hai / maiM yaha saba karUMgA / Apa mujhe pravrajyA grahaNa karane kI anumati dIjie / " 615 mAtA-pitA dvArA svIkRti jaba mAtA-pitA ne dekhA - meghakumAra apane nizcaya para dRr3ha hai to unhoMne usase kahA ki hamArI yaha Antarika icchA hai ki kama se kama eka dina ke lie to rAjA bano / mevakumAra mAtA-pitA kI bhAvanA ko mAna dete hue mauna rahA / tatpazcAt rAjA zreNika ne meghakumAra kA rAjyAbhiSeka kiyA / meghakumAra kI dIkSA mAtA-pitA ne meghakumAra se kahA- "putra ! batalAo, hama tumhArI kauna pI icchA pUrNa kareM / " megha ne kahA ki kutrikApaNa ( jahA~ saba prakAra kI vastue~ hotI haiM, vaisI alaukika devAdhiSThita dukAna ) se rajoharaNa evaM pAtra maMgavA deM, kAzyapa nApita ko muNData hetu bulavA deN| zreNika ne apane kauTumbika janoM ko AjJA dI ki tuma khajAne se tIna lAkha mohareM lekara, unameM se do lAkha meM rajohaNa tathA pAtra lAo aura eka lAkha mohareM nAI ko dekara usako bulA lAo / rAjA kI AjJAnusAra unhoMne vaisA hI kiyA / rAjA ne nAI se kahA-' "mugandhita gandhodaka se acchI taraha hAtha-paira dho lo, phira cAra taha kiye hue sapheda kapar3e se mu~ha bA~dho aura meghakumAra ke bAla dIkSA ke yogya cAra aMgula chor3akara kATa do / " nAI ne rAjA kI AjJA kA pAlana kiyA / meghakumAra kI mAtA ne una kezoM ko ujjvala vastra meM grahaNa kiyaa| unheM sugandhita gandhodaka se dhoyA / una para gozIrSa candana chir3akakara unheM sapheda vastra meM baaNdhaa| bA~dhakara ratna kI DibiyA meM rkhaa| usa DibiyA ko peTI meM rakhA. isa bhAvanA se ki vizeSa utsavoM ke avasara para ye mevakumAra ke antima darzana ke pratIka hoNge| meghakumAra ko vidhivat snAna karAyA / vastra, AbhUSaNa pahanAe / meghakumAra ne puSpa mAlAe~ dhAraNa kI / 2010_05 rAjA ne apane sevakoM ko eka pAlakI taiyAra karane kI AjJA dI / meghakumAra pAlakI para ArUr3ha huA / meghakumAra kI mAtA pAlakI para dAhinI ora baitthii| donoM ora Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 do yuvatiyA~ cavara bIjane lgiiN| pUrva dizA meM eka yuvatI paMkhA lekara khar3I huii| eka yuvatI meghakumAra ke Agneya dizA-koNa meM pAnI kI bhArI lekara khar3I huI / eka hajAra puruSoM ne pAlakI ko utthaayaa| samAroha ke sAtha meghakumAra vahA~ se claa| bhagavAn mahAvIra ke pAsa AyA / pAlakI se nIce utraa| meghakumAra ke mAtA-pipA ne bhagavAn mahAvIra ko vandananamaskAra kara kahA- "hamArA ikalautA putra meghakumAra saMsAra se virakta hai| Apa se pravrajyA grahaNa karanA cAhatA hai| devAnupriya ! hama Apako ziSya kI bhikSA de rahe haiM, kRpA kara svIkAra kreN|" bhagavAna mahAvIra ne unakA kathana svIkAra kiyaa| meghakUmAra bhagavAna mahAvIra ke pAsa se IzAna koNa meM gyaa| apane gahane, mAlA Adi utAra kara diye / mA~ ne unheM samhAlA / mAtA-pitA bhagavAn ko vandana-namaskAra kara jidhara se Aye, udhara hI lauTa aaye| usake bAda meghakumAra ne svayaM hI paMcamuSTi loca kiyaa| vaha bhagavAn mahAvIra ke pAsa aayaa| unheM dAhinI ora se tIna bAra pradakSiNA kI, vandana-namaskAra kiyA / bhagavAn mahAvIra se dIkSA pradAna karane kI prArthanA kii| bhagavAna ne svayaM meghakumAra ko dIkSita kiyA tathA AcAra-dharma kI zikSA dii| meSakumAra ne vaha saba sunA aura use aMgIkAra kiyaa| dIkSita jIvana kI pahalI rAta : ghabarAhaTa : adhIratA jisa dina meghakumAra dIkSita huA, usI dina sAyaMkAla zramaNoM ke lie rAtri meM sone heta dIkSA kI jyeSThatA ke anukrama meM zayana-sthAnoM kA vibhAjana huaa| meghakumAra kA sone ke hisse kA sthAna dvAra ke samIpa aayaa| zramaNa rAtri ke prathama tathA antima pahara meM vAcanA, pacchanA, parAvartana Adi ke lie, uccAra-prasravaNa Adi ke lie bAra-bAra AtejAte rhe| bAra-bAra Ane-jAne se meghakumAra se TakarA jAte, kisI ke paira TakarA jAte, kisI ke mastaka TakarA jaate| kinhIM-kinhIM ke pairoM kI dhUla se vaha bhara gyaa| koI-koI meghakumAra ko lAMghakara do-do tIna-tIna bAra Aye gye| isase meghakumAra lambI rAta meM pala-bhara ke lie bhI apanI A~kheM nahIM mUMda skaa| medhakumAra ke mana meM vicAra AyA, maiM rAjA zreNika aura rAnI dhAriNI kA putra huuN| jaba maiM apane ghara meM thA, taba sabhI sAdhu merA sammAna karate the| madhura vANI se mere sAtha vArtAlApa karate the, parantu, jaba maiM gRhavAsa chor3akara dIkSita ho gayA, taba se ye sAdhu merA Adara nahIM karate / ye rAta ke pahale aura pichale bhAga meM mujhe lAMghate hue Ate-jAte rahe, jisase mujhe rAta bhara jarA bhI nIMda nahIM AI / saverA hone para maiM zramaNa bhagavAna mahAvIra ke pAsa jaauuNgaa| yahI mere lie acchA hogaa| meghakumAra yoM vicAra kara duHkhita ho gyaa| vaha rAta meghakumAra ne naraka kI taraha bitAI / dina ugaa| vaha zramaNa bhagavAn mahAvIra ke pAsa aayaa| vandana-namaskAra kiyA aura bhagavAn ke pAsa sthita ho vaha unakI paryupAsanA karane lgaa| bhagavAna mahAvIra dvArA udbodhana bhagavAn meghakumAra se bole- megha ! tuma rAta ke pahale aura pichale bhAga meM sAdhuoM ke Ate-jAte rahane ke kAraNa jarA bhI nIMda nahIM le ske| taba tumhAre mana meM aisA vicAra AyA ki maiM jaba gRhastha meM thA, taba sAdhu merA Adara karate the, kintu, jaba se dIkSita huA hU~, 2010_05 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- meghakumAra : sundara nanda 617 ve merA kucha bhI Adara nahIM karate / tumane vaha rAta naraka kI jyoM vyatIta kI / yoM kisI taraha vaha rAta bitA kara tuma jaldI-jaldI mere pAsa Aye ho / kyoM, meghakumAra aisA hI huA na ?" meghakumAra bolA - "bhagavan ! Apa jaisA kahate haiM, vaisA hI huA / " pUrva mava : gajarAja sumeruprabha isa para bhagavAn ne kahA - " megha ! isa janma se pUrvagata tIsare bhava meM vaitADhya parvata kI talahaTI meM tuma eka gajarAja the / vanacaroM dvArA tumhArA nAma sumeruprabha rakhA gayA thaa| tuma apane sumeruprabha nAma ke anurUpa zaMkha ke cUrNa ke samAna nirmala, dahI ke samAna, ke bhAga ke samAna, candra, jalakaNa, tathA rajata ke samAna ujjvala, gAya ke the dUdha dhavala 1 tumhAre saba aMga sugaThita, saMtulita aura samucita the| hAthI ke rUpa meM he megha ! tuma vahAM bahuta-sI hathiniyoM aura choTe-choTe hasti zAvaka zAvikAoM se ghire rahate hue unakA Adhipatya karate hue, unakA lAlana-pAlana karate hue nivAsa karate the / he megha ! tuma bar3e masta the, krIr3Amagna the / bhoga- priya the / parvata zikharoM para, talahaTiyoM meM, bana khaNDoM meM nadiyoM ke samIpavartI vana bhAgoM meM, vaise hI anyAnya sthAnoM meM tuma vicaraNa - vihAra karate the| bahuta se hAthiyoM ke sAtha tuma yuthapati ke rUpa meM bar3e Ananda ke sAtha ghUmate the / bhayAnaka Aga "eka bAra kI bAta hai, grISma Rtu kA samaya thA / vRkSoM kI pArasparika ragar3a se Aga utpanna ho gaI / vRkSoM kI sUkhI pattiyA~ tathA sUkhe kUr3e-karkaTa se vaha Aga bhayAnaka rUpa meM jala uThI / saMyogavaza usa samaya havA bhI jora se calane lagI, jisase sArA jaMgala dhadhaka uThA / dizAoM meM sarvatra dhUAM hI dhUA~ ho gayA / khokhale vRkSa bhItara hI bhItara jalane lage / hirana Adi Aga meM jale hue pazuoM ke zava se nadI nAloM kA pAnI sar3ane lagA / pazu-pakSI burI taraha krandana karane lage / pazu-pakSI pyAsa se pIr3ita hokara muMha phAr3akara zvAMsa lene lage / sArA parvata mAno vyAkula ho uThA / "meghakumAra ! jaisA maiMne kahA, taba tuma sumeruprabha hAthI ke rUpa meM the| tuma bhI vyAkula ho gye| bahuta se hAthiyoM, hathiniyoM aura baccoM ke sAtha ghabarAhaTa se idhara-udhara dizAoM - vidizAoM meM burI taraha daur3a bhAga karane lge| tuma bahuta hI bhUkhe pyAse, thake-mA~de the / apane jhuMDa se bichur3a gaye / dAvAnala kI jvAlAoM se, garmI se, tRSA, kSudhA se tuma atyanta pIr3ita bhayabhIta aura trasta ho gaye / tumhArA mu~ha sUkha gayA / tuma apane ko bacAne ke lie idhara-udhara daur3ane lge| usI samaya tumhArI najara eka sarovara para par3I, jisameM pAnI bahuta kama thA / kIcar3a hI kIcar3a thA / pyAsa ke mAre pAnI pIne ke lie tuma usameM binA ghATa ke hI utara gye| tuma pAnI taka nahIM pahu~ca sake aura bIca meM hI kIcar3a meM pha~sa gaye / maiM pAnI pI lUM, aisA socakara tumane apanI suMDa phailAI, kintu, vaha pAnI taka nahIM pahuMca sakI / tumane kIcar3a se apanA zarIra bAhara nikAlane ke prayAsa meM jora maaraa| usase aura jyAdA kIcar3a meM phaMsa gaye / yuvA hAthI dvArA vaMra smaraNaH danta-prahAra : mRtyu "eka yuvA hAthI, jise tumane kabhI apanI sUMDa, paira aura dAMtoM se mArA thA, pAnI pIne hetu usa sarovara meM utraa| usa yuvA hAthI ne jyoM hI tumheM dekhA, pahale kA vaira use 2010_05 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 Agama aura tripiTaka eka anuzIlana [ DaNkha : 3 smaraNa ho AyA / vaha kruddha ho gayA / tumhAre pAsa aayaa| usane mUsala jaise tIkSNa dA~toM se tumhArI pITha para tIna bAra ghora prahAra kiyaa| tumhArI pITha kSata-vikSata ho gaI / isa prakAra vaha apanA pratizodha lekara pAnI pIkara, jidhara se AyA thA udhara hI calA gayA / "megha ! yoM prahAra kiye jAne para tumhAre zarIra meM bar3I pIr3A utpanna huI / tumheM jarA bhI caina nahIM thA / zarIra, mana aura vacana - tInoM usase vyApta the / vaha pIr3A bahuta hI kaThora, dAruNa aura asahya thI / usake kAraNa tumhAre zarIra meM pitta jvara ho gayA / jalana laga gaI / tumhArI dazA bahuta kharAba ho gaI / sAta dina-rAta tumane vaha asahya vedanA bhogI, ArttadhyAna meM rahe / tumhArI Ayu 120 varSa kI thI / marakara tuma isI jambUdvIpa ke dakSiNArdha bharata meM gaMgA mahAnadI ke dakSiNI taTa para vindhyAcala parvata ke nikaTa eka hAthI ke rUpa meM utpanna hue| tuma kramaza: bar3e hue, yuvA hue, hAthiyoM ke yUthapati ke mara jAne para usa yUtha ke adhipati hue / vanacaroM ne tumhArA nAma meruprabha rakhA / tuma cAra dA~toM se yukta, sundara, paripUrNa aMgoM se suzobhita hastiratna the / tuma sAta sau hAthiyoM ke yUtha ke adhipati, svAmI tathA nAyaka the / gajayUthapati prabha "eka dina kI bAta hai, garmI kI mausama thI, jeTha kA mahInA thA / vana meM Aga laga gii| dAvAgni kI lapaToM se vana- pradeza jalane laga gye| dizAe dhue~ se bhara giiN| tuma bahuta bhayabhIta aura vyAkula ho gae / betahAzA bhAgane lage / bahuta se hAthiyoM aura hathaniyoM se ghire hue eka dizA se dUsarI dizA meM daur3ane lage / - nirmANa maNDala - "he megha ! vana kI usa dAvAgni ko dekhakara tumhAre mana meM antarmanthana hone lagA / tumheM lagA aisI agni maiMne pahale bhI dekhI hai| apane vizuddha manaH pariNAmoM se tumheM jAti- smaraNa - jJAna ho gayA / tumheM apanA pUrva bhava yAda AyA ki tuma kisa prakAra apane zatru hAthI dvArA pratAr3ita hue, duHkha pUrvaka mare aura vartamAna bhava meM cAra dA~ta yukta meruprabha nAmaka hAthI ke rUpa meM utpanna hue| phira tumane socA ki dAvAgni se bacAva ke lie isa samaya mahAnadI gaMgA ke dakSiNa taTa para vidhyAcala kI talahaTI meM mujhe apane yUtha ke sAtha eka bar3A maNDala yA gherA banA lenA caahie| tadantara tumane varSAkAla meM khUba vRSTi ho jAne para gaMgA mahAnadI ke samIpa hAthiyoM, hathaniyoM se parivRta hokara eka yojana vistAra kA bar3A maNDala banAyA / usa bhU-bhAga meM ghAsa vRkSoM ke patte, kA~Te, paudhe, beleM Adi jo bhI the, unheM vahA~ se haTAkara usa sthAna ko sApha kiyA / tuma usI maNDala ke samIpa gaMgA mahAnadI ke dakSiNI kinAre, vidhyAMcala parvata kI talahaTI meM vihAra karane lage / maNDala kA pariSkAra "kucha samaya vyatIta huaa| dUsarI varSA Rtu AI / khUba varSA huI / tuma maNDala ke sthAna para gaye / dUsarI bAra maNDala ko sApha kiyA, ThIka kiyA / isI taraha antima varSA - 2010_05 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-meghakumAra : sundara nanda 616 rAtri meM bhI jaba atyadhika vaSTi huI, tuma vahA~ gaye, ghAsa, per3a, paudhe, latAeM Adi ukhAr3a kara, pheMka kara use sApha kiyA / tuma usa kSetra meM vicaraNa karane lge| atyanta himamaya, zItamaya hemanta Rtu vyatIta huii| grISma Rtu AI / bar3I bhayaMkara garmI thii| saba kucha sUkha gyaa| pyAsa ke mAre pazu idhara-udhara bhaTakane lge| dAvAnala : kharagoza para anukampA grISma Rtu to thI hI, vana meM Aga laga gii| teja havA calane lgii| dAvAgni cAroM ora phaila gii| saba ora bhaya parivyApta ho gyaa| he megha !tuma dAvAgni kI lapaToM se ghirane lge| bhaya bhIta ho gaye / dAvAgni se rakSA hetu pahale tumane ghAsa Adi haTA kara jo maNDala banAyA thA, vahA~ jAne kA vicAra karane lage / bahuta se hAthiyoM, hatha niyoM Adi ke sAtha usa ora daudd'e| vahA~ pahale hI dAvAgni se bacane ke lie bahuta se siMha, bAgha, bher3iye, cIte, bhAlU, zarama, gIdar3a, bilAva, kutte, suara, kharagoza, lomar3I Adi aneka jAnavara ghabarAkara A dhaMse the, tuma vahA~ pahu~ce aura jahA~ thor3I jagaha milI, vahIM Tika gaye / kucha dera bAda tumane deha khujalAne ke lie apane eka paira ko U~cA utthaayaa| usI samaya anya balavAn prANiyoM kI dhakkApela se eka kharagoza usa khAlI huI jagaha meM A baitthaa| tumane paira se deha khujalAne ke bAda nIce dekhA to vahA~ kharagoza dikhAI diyaa| paira nIce rakhane se kharagoza mara jAyegA, yaha socakara tumane anukampA se prerita hokara apanA paira U~cA adhara uThAye rkh|| anukampA ke kAraNa tumhArA saMsAra parIta-parimita huA tathA tumane manuSya kA AyuSya bA~dhA / vaha dAvAgni DhAI rAta dina taka usa vana ko jalAkara zAnta ho gii| ve pazu, prANI jo dAvAgni se bacane ke lie usa maNDala meM Tike the, dAvAgni ke zAnta ho jAne para vahA~ se bAhara nikale / ve bahuta bhUkhe-pyAse the, bhojana-pAnI kI khoja meM bhinnabhinna dizAoM meM cale gye| vipula vedanA : pitta-jvara : avasAna "megha ! usa samaya tuma bahuta durvala, bahuta parizrAnta, bhUkhe-pyAse, daihika zakti se hIna calane-phirane meM akSama eka ThUTha kI jyoM stabdha raha gaye, jar3avat ho gye| maiM tejI se calA calUM, yoM socakara tumane apane Upara kiye paira ko phailAyA / dhar3Ama se bhUmi para gira pdd'e| tumhArA zarIra vipula vedanA yukta ho gyaa| tumheM pitta-jvara ho gyaa| sArA zarIra jalane lgaa| tuma tIna rAta-dina taka isa viSama vedanA ko bhogate rahe / anta meM sau varSa kA apanA AyuSya pUrNa kara tumane zarIra chodd'aa| yahA~ jambUdvIpa ke antavartI bhArata varSa meM rAjagRha nagara meM rAjA zreNika kI rAnI dhAriNI kI kokha se putra ke rUpa meM utpanna hue / yuvA hue| virakta hue| saba kucha chor3akara, gRha tyAga kara bhikSu hue| utpreraNA ____ "jarA soco, jaba tuma hAthI ke rUpa meM the, tumheM samyaktva rUpI ratna prApta nahIM thA, usa samaya bhI tumane anukampA-vaza apanA paira adhara meM hI rakhA, use nIce nahIM rkhaa| isa ____ 2010_05 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 samaya tuma ucca kula meM janme ho, viziSTa puruSa ho, pravajita zramaNa ho / phira eka rAta ke pahale va antima pahara meM huI asuvidhA ko nahIM saha sake, himmata hAra gaye, bar3A Azcarya hai|" AnandAtha : romAMca : sthiratA bhikSu meghakumAra ne jaba prabhu mahAvIra se yaha vRttAnta sunA, usake pariNAmoM meM vizuddhatA kA saMcAra huA, use jAti-smaraNa jJAna huaa| isase usako vairAgya ho gyaa| usakI A~khoM meM Ananda ke A~sU A gye| vaha romAMcita ho uThA / vaha bhagavAn ko vandananamana kara bolA-"prabhuvara / maiM Aja se apane do netroM ke atirikta apanA samasta zarIra zramaNa nirgranthoM ke lie samarpita karatA huuN|" usane punaH zramaNa bhagavAn mahAvIra ko praNamana kiyA, vandana-namana kiyA aura unase prArthanA kI--"bhagavan ! mujhe punaH dIkSA pradAna kreN|" bhagavAn mahAvIra ne meghakumAra ko punaH dIkSita kiyA aura use municaryA kA upadeza diyaa| meghakumAra ne bhagavAn kA upadeza bhalIbhAMti svIkAra kiyaa| vaha usI prakAra calane lgaa| meghakumAra ne bhagavAn kI sevA meM raha gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyA / eka dina, do dina, tIna dina, cAra dina, pA~ca dina, Adi se lekara arghamAsa, pUrNamAsa Adi kA tapa karate hue AtmA ko bhAvita kiyaa| bhagavAn ne rAjagRha nagara se guNazIla caitya se prasthAna kiyaa| vaisA kara aneka janapadoM meM ve vihAra karane lge| eka dina medhakumAra ne bhagavAn ko vandana-namana kara kahA"prabhuvara ! maiM ApakI anumati se eka mAsika bhikSu-pratimA aMgIkAra karanA cAhatA huuN|" bhagavAn mahAvIra ne kahA-"tumheM jaisA sukha upaje, kro|" meghakumAra bhagavAn mahAvIra kI anumati prApta kara eka mAsika bhikSu-pratimA svIkAra kara vicaraNa karane lgaa| eka mAsaki bhikSu-pratimA kA bhalI bhA~ti paripAlana kara usane bhagavAn kI anumati se do mAsa kI, tIna mAsa kI, cAra mAsa kI, pA~ca mAsa kI, cha: mAsa kI, sAta mAsa kI, phira pahalI arthAt AThavIM sAta ahorAtra kI, nauvIM sAta ahorAtra kI, dasavIM sAta ahorAtra kI, gyArahavIM tathA bArahavIM eka eka ahorAtra kI-Adi pratimAoM kA vidhipUrvaka pAlana kiyaa| phira bhagavAn ko vandana-namana kara meghakumAra ne nivedana kiyA-"bhagavan ! maiM guNaratna-saMvatsara' nAmaka tapa karanA cAhatA huuN|" guNa- ratna-saMvatsara tapa : Upara tapa : samAdhi-maraNa meghakumAra ne bhagavAn kI anumati se guNa-ratna saMvatsara tapa paripUrNa kiyA / aura bhI bahuta prakAra ke tapa kiye / dhora tapa ke kAraNa usakA zarIra bahuta durbala aura haDDiyoM kA DhAMcA mAtra raha gyaa| bhagavAna mahAvIra vihAra karate hue rAjagRha pdhaare| meghakumAra ne eka dina ardha rAtri ke saNya cintana kiyA, maiM zarIra se bahuta kamajora ho gayA hU~, bhagavAn mahAvIra ko vandana-namana kara unakI AjJA se samAdhi maraNa prApta karUM / yoM anta: preraNA se anuprANita hokara, bhagavAna mahAvIra ko vandana namaskAra kara vaha unakI sannidhi meM baiTha gyaa| bhagavAn ne rAta meM usake mana meM jo vicAra AyA thA, use batalAte hue kahA ki 1. isa tapa meM teraha mAsa aura sataraha dina upavAsa ke hote haiM, tihattara dina pAraNA ke hote haiM / yoM solaha mAsa meM yaha tapa pUrA hotA hai| 2010_05 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-meghakumAra : sundara nanda 621 aisA huA na ? meghakumAra bolA-"hA~, bhagavan ! aisA hI huaa|" bhagavAn ne use vaisA karane kI anumati pradAna kii| meghakumAra ne vaisA hI kiyaa| eka mAsa kI saMlekhanA dvArA AlocanA, pratikramaNa pUrvaka usane deha-tyAga kiyaa| sAdhuoM dvArA jijJAsA kiye jAne para bhagavAn mahAvIra ne batAyA ki meghakumAra vijaya nAmaka anuttara mahA vimAna meM deva ke rUpa meM utpanna huA hai / vahA~ usakI tIsa sAgaropama AyuSya-sthiti hogii| gautama ke puchane para bhagavAn mahAvIra ne kahA ki meghakumAra mahA videha kSetra meM janma lekara siddha, buddha, mukta, parinirvRtta hogA, saba prakAra ke dukhoM kA anta kregaa|' sundara nanda kapila gautama kapila gautama nAmaka muni the / tapa karane ke lie unhoMne himAlaya ke aMcala meM Azrama kA nirmANa kiyaa| sundara latAoM, saghana vRkSoM tathA komala tRNoM se vahA~ kI bhUmi Acchanna thii| bar3I suhAvanI, manohara aura pAvana thii| cAroM RtuoM meM phUlane vAle, phalane vAle kusuma yukta tathA phalayukta vRkSa vahA~ vidyamAna the| nIvAra dhAnya evaM phaloM se jIvana nirvAha karane vAle zAnta, udAtta evaM nirAkAMkSa tapasvI vahA~ rahate the| ve bar3e zAntipriya evaM sAdhanA-pravaNa the| aisA lagatA thA, mAno vana meM koI Azrama ho hI nhiiN| itanI nidhi zAnti evaM niHstabdhatA vahA~ thii| ikSvAkuvaMzIya rAjakumAra Azrama meM katipaya ikSvAkuvaMzIya rAjakumAra zAntimaya jIvana jIne ke lie anukUla tathA utpreraka usa Azrama meM pravAsa karane kI utkaMThA liye aaye| unakA vakSaHsthala siMha kI taraha caur3A thA, bhujAe~ lambI thIM, gaMbhIra vyaktitva thA, prakRti saumya thii| una dvArA Azrama meM Aye jAne kA eka kAraNa thaa| unake pitA ke do rAniyA~ thiiN| ve bar3I rAnI ke putra the| bar3e yogya the| choTI rAnI ke bhI eka putra thA, jo bahuta caMcala Ayogya aura mUrkha thA / choTo rAnI ne rAjA se apane usa putra ke lie rAjya kA vacana le liyaa| ina bar3e rAjakumAroM ne bala-pUrvaka rAjya svAyatta karanA ucita nahIM smjhaa| unhoMne socA-pitA ne choTe bhAI ko rAjya dene kA saMkalpa kara liyA hai, hameM usameM jarA bhI bAdhA nahIM DAlanI caahie| apane pitA ke vacana kI, saMkalpa kI rakSA karanI cAhie / putra ke nAte hamArA yahI kartavya hai| gautama gotra : zAkya abhidhA Azrama ke adhinAyaka kapila gautama unake upAdhyAya hue| ye rAjakumAra yadyapi kautsa gotrIya the, para, apane guru ke gotra ke anusAra gautama gotrIya khlaaye| una rAjakumAroM ne jisa sthAna para pravAsa kiyA, vaha zAka ke vRkSoM se AcchAdita thaa| isa kAraNa ve zAkya kahalAne lge| 1. jJAtA dharma kathAMga sUtra ___ 2010_05 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 kapilavastu kA nirmANa gautama ne apane vaMza-krama ke anurUpa unake saMskAra kiye / unako samRddhimaya, vaibhavamaya tathA sukhamaya banAne kI AkAMkSA se eka dina muni gautama jalapUrNa ghaTa lekara AkAza meM udd'e| unhoMne rAjakumAroM ko sambodhita kara kahA- "akSaya jala se paripUrNa isa ghaTa se maiM bhUmi para jala kI dhArA girAtA jaauuNgaa| tuma loga usakA ullaMghana na kara usakA anusaraNa karate rho|" rAjakumAroM ne unakI AjJA zirodhArya kI / guru ko praNAma kara ve drutagAmI ghor3oM se yukta, alaMkRta rathoM para savAra hue / muni dUra-dUra taka Azrama ke cAroM aura jala kI dhArA girAte gye| rAjakumAra unakA anusaraNa karate gye| yoM vizAla bhU-bhAga kA cakkara kATa liye jAne para muni ne rAjakumAroM se kahA-- "mere svargavAsI hone para jala dvArA sikta tathA ratha ke cakkoM se aMkita isa bhUmi para eka nagara kI racanA krnaa|" kucha samaya bAda muni kA dehAvasAna ho gayA / rAjakumAra bar3e ho gaye the| ve yuddha-vidyA meM nipuNa the, atyanta balazAlI the, saubhAgyazAlI the| muni kapila gautama ke svargavAsa ho jAne para anya tapasviyoM ne usa vana ko chor3a diyA tathA tapasyA hetu ve himAlaya para cale gye| rAjakumAroM ne apane puNya prabhAva se bar3I-baDI RddhiyAM prApta kii| unhoMne vastu kalA ke marmajJa zilpiyoM dvArA eka vizAla nagara kA nirmANa kraayaa| bhavana, prAsAda, bAjAra, kUpa, vApI, taDAga, udyAna, upavana, vizrAmagaha Adi sabhI apekSita sthAna, sAdhana aura se yukta vaha nagara kapila RSi ke Azrama ke sthAna para basA thA, isa kAraNa usakA nAma kapilavastu rakhA gyaa| . D suvidhAoM mahArAja zuddhodhana rAjakumAroM meM jo sabase bar3A thA, usakA rAjyAbhiSeka kara vahA~ kA rAjA bnaayaa| vaha nagara, jo AsapAsa ke pradeza ke sAtha eka rAjya kA rUpa liye thA, kramazaH unnata hotA gyaa| rAjya kI uttarottara vRddhi hotI gaI, sarvatomukhI vikAsa hotA gyaa| kramazaH vahA~ eka-se-eka bar3ha kara, uttamottama dharma pUrvaka zAsana karane vAle rAjA hote gye| usI vaMza paramparA meM Age calakara zuddhodhana nAmaka rAjA huA, jo uttama rAjaguNoM se yukta thA, vipula vaibhavazAlI, saumya tathA vinIta thaa| udAtta gambhIra, pAvanavRtti yukta, sAttvika, nIti nipuNa, dhIra, evaM sundara thaa| usake rAjya meM saba prajAjana sukhI the| rAjya-vyavasthA bahuta uttama thii| anyAya evaM anIti se vaha rAjya zUnya thaa| siddhArtha aura nanda kA janma rAjA kI bar3I rAnI kA nAma mahAmAyA thaa| bodhisattva ne usake garbha se rAjA ke putra ke rUpa meM janma liyaa| usakA nAma siddhArtha rakhA gyaa| rAjA kI choTI rAnI ke bhI putra huA / usakA nAma nanda rakhA gyaa| vaha bar3A sukumAra thA; ataH vaha sundara nanda kahA jAtA thaa| rAjasI ThATha se donoM kA lAlana-poSaNa huaa| yathAsamaya sabhI saMskAra saMpanna kiye gye| unhoMne vidyA, kalA evaM zilpa kA ucca zikSaNa prApta kiyA / siddhArtha kA yazodharA tathA nanda kA sundarI nandA nAmaka rAjakumArI ke sAtha vivAha huaa| ____ 2010_05 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-meghakumAra : sundara nanda 623 dharma-cakra pravartana siddhArtha ne sAMsArika sukhoM kI kSaNabhaMguratA samajha kara zAzvata zAnti kA patha apnaayaa| ve sarvasva tyAga kara sAdhanA ke patha para nikala pdd'e| unhoMne yathAsamaya apanA lakSya pUrA kiyaa| ve divya jJAna se jyotirmaya ho gaye / zAzvata, sampUrNa, niratizaya bodhayuktasamyak-sambuddha hokara unhoMne satya kA jo sAkSAtkAra kiyA, bahujana hitAya, bahujana-sukhAya mAnava-medinI meM use vyApaka rUpa meM prasRta karane hetu dharma-cakra kA saMpravartana kiyaa| bhagavAn buddha kapilavastu meM eka bAra ve apane vihAra-krama ke bIca apanI janmabhUmi, apane pita nagara kapilavastu meM Aye / loga unake darzanArtha umar3a par3e, unake virAT divya vyaktitva se, dharmopadeza se prabhAvita hue| bhagavAna buddha dvArA kapilavastu meM kiye jAte dharmopadeza kI bar3I sundara phala-niSpatti ho rahI thii| vizAla jana-samudAya ke sAtha-sAtha buddha ke jJAti-jana, rAja-parivAra ke sadasya bhI una dvArA samudbodhita dharma-siddhAntoM ke prati AkRSTa hue| nanda : kAma-bhoga-nimagna unakA choTA bhAI nanda kAma-mogoM meM nimagna thA, apanI priyatamA janapada-kalyANI parama sundarI nandA ke sAtha sukha-vihAra meM anavarata nirata thaa| kevala kAma-bhoga hI usakA jIvana thaa| dharma ke prati usakA koI AkarSaNa nahIM thaa| bhagavAn kA nanda ke ghara bhikSArtha Agamana : nirgamana eka dina bhagavAn apane bhAI nanda ke ghara bhikSA ke lie aaye| muMha nIcA kiye vItarAga-bhAva se kucha dera vahA~ khar3e rhe| nanda mahala ke uparI prakoSTha meM apanI priyatamA ke sAtha sukha-vilAsa meM abhirata thA / sevakoM evaM paricArakoM ne bhagavAn kI ora koI dhyAna nahIM diyaa| bhagavAn bhikSA ke binA hI vahA~ se lauTa gye| dAsI dvArA sUcanA eka dAsI prAsAda para khar3I thii| vaha khir3akI se nIce dekha rahI thii| usane bhagavAn buddha ko vahAM se khAlI hAtha nikalate hue dekhaa| use vaha acchA nahIM lgaa| apane svAmI ke liye bhI use yaha agauravAspada pratIta huA / yaha svayaM bhagavAna buddha kI garImA se AkRSTa thii| isalie usake bhakti-vinata hRdaya para isase AghAta lgaa| vaha tatkAla nanda ke pAsa AI aura unase nivedana karane kI AjJA maaNgii| nanda ne kahA- 'batalAo, kyA kahanA cAhatI ho?" dAsI volI-"kumAra ! hama para anugraha karane hetu bhagavAn hamAre ghara padhAre, kintu, yahA~ Adara pUrNa vacana, Asana tathA bhikSA--kucha bhI prApta nahIM huaa| sUne vana kI jyoM yahA~ se khAlI lauTa gye|" nanda ne jyoM hI yaha sunA ki maharSi apane ghara meM Akara binA AdarasatkAra pAye vApasa lauTa gaye, vaha kAMpa uThA, bahuta khinna huaa| ____ 2010_05 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 nanda dvArA bhagavAn buddha kA anugamana nanda ne apanI patnI se kahA- maiM guru ko praNAma karane, unheM apanI bhakti samarpita karane jAnA cAhatA hU~, mujhe jAne kI AjJA do|" sundarI nandA ne kahA- "Apa bhagavAna ke darzanArtha jAnA cAhate haiM, maiM Apake isa pAvana dharma-kRtya meM bAdhA nahIM DAla sktii| Aryaputra ! jAeM, kintu, atyanta zIghra lauTa aaeN| jaba taka mere mukha kA vizeSaka-candana,kesara, golocana Adi surabhita padArthoM kA cihnAMkanamaya lepa sUkha na jAe, itane zIghra lauTa AeM, dera na kreN|" nanda ne kahA-"aisA hI kruuNgaa|" nanda ne mahala se prasthAna kiyaa| bhagavAn buddha kI bhakti use Age kI ora khIMcatI thI tathA bhAryA kA anurAga use vApasa mahala kI ora khIMcatA thA / anizcayAvasthA meM vaha na Age hI bar3ha pAtA thA aura na pIche hI lauTa pAtA thaa|' mana meM dRDha nizcaya kara vaha mahala se zIghra nIce utara AyA / bhagavAn adhika dUra na cale jAeM, zIghra hI unake darzana kara vApasa ghara lauTa AUM, apanI preyasI se milaM, ya socakara lambI-lambI DageM rakhate hue Age bddh'aa| usane dekhA - bhagavAna kitane mahAn haiM, kapilavastu meM bhI, jo unakA pitRnagara hai, na unheM sammAna kI kAmanA hai, na satkAra kii| ve abhimAna se atIta, sarala bhAva se Age bar3ha rahe haiN| logoM kI bhArI bhIr3a thii| saba ke mana bhagavAn ke prati atyanta zraddhA-nata the| bhIr3a ke kAraNa nanda bhagavAn ko praNAma nahIM kara skaa| bhagavAn ko praNamana : nivedana bhagavAn to saba kucha jAnate hI the / nanda ghara jAne ko unmukha thaa| use sanmArga para lAne hetu, tadartha gRhIta karane hetu bhagavAn ne apanI icchA se dUsarA mArga liyA, jo janamukta thA, ekAnta thaa| nanda ne yaha dekhA / vaha bhagavAn ke pAsa AyA / unako praNAma kiyaa| vinamratApUrvaka jhuka kara bhagavAn se usane nivedana kiyA-"jaba maiM apane prAsAda meM Upara thA, maiMne sanA-bhagavAna mujha para kRpA kara padhAre, bhagavAna kA kacha bhI svA satkAra nahIM ho skaa| mujhe bar3A duHkha haA maiM sevakoM, paricArakoM ko DAMTatA haA jaldI. jaldI bhagavAn kI sevA meM yahA~ phuNcaa| sAdhu-priya ! bhikSuzreSTha! mujha para anugraha kara, merI priyatA hetu ApakA bhikSA-kAla mere ghara para vyatIta ho, Apa mere ghara para padhAra kara bhikSA grahaNa kreN|" nanda ne atyanta vinaya,sneha tathA Adara ke sAtha apane netra U~ce uThAye, bhagavAn kI ora dekhA / bhagavAn ne kucha aisA iMgita kiyA, jisase use pratIta huA, abhI bhagavAn ko AhAra-kRtya nahIM karanA hai| 1. taM gauravaM buddhagataM cakarSa, bhAryAnurAgaH punarAcakarSa / so'nizcayAnnApi yayau na tasthau, taraMstaraGageSviva rAjahaMsa: // -saundarananda 4.42 ____ 2010_05 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-megha kumAra : sundara nanda bhagavAna dvArA pradatta pAtra nanda ke hAtha nanda ne socA-bhagavAn ko praNAma kara vApasa apane ghara lauTa jAU~, kamalapatra sadRza sundara, mRdula ne trayukta sugata ne usa para anugraha karane hetu apanA pAtra usake hAtha meM pakaDA diyaa| nanda hakkA-bakkA raha gayA. kucha samajha nahIM skaa| bar3e bhAI ke prati. usa mahAna bhAI ke prati jo buddhatva prApta kara jagata meM sarvopari the, usake mana meM atyadhika Adara thaa| ataH vaha unake prabhAva se pAtra hAtha meM liye unake pIche-pIche calA to sahI para usakA mana ghara meM aTakA thaa| vaha cAhatA thA, kisI taraha yahA~ se chUTa kara apane ghara calA jAUM, aisA socakara vaha mArga se kucha dUra haTane lgaa| buddha se yaha kaba chipA rahatA / jisa mArga dvArA nanda cale jAne kI kalpanA kiye thA, unhoMne apanI viziSTa Rddhi dvArA usa mArgadvAra ko Avatta kara diyaa| ve jAnate the, nanda kA jJAna abhI manda hai| usakA kleza-raja tIvratA liye hai, usake mana meM sAMsArika bhogoM ke prati Asakti hai, phira bhI usameM mokSa-bIja pracchanna rUpa meM vidyamAna hai| vaha mokSakA-nirvANa kA pAtra hai / ataeva unhoMne usako vizeSa rUpa se apanI ora mor3ane kA prayAsa kiyaa| vairAgya-preraNA nanda pratyayaneyacetA thA / vaha jise pratyakSa--Azraya yA AdhAra banA letA, usI meM vaha tallIna ho jaataa| aba taka vaha kAma rAgAtmaka sneha-rasa meM tanmaya thA, buddha use dUsarA moDa denA cAhate the. ve usakI dizA badalanA cAhate the| use vairAgya kI ora prerita karanA cAhate the| etadartha ve prayatnazIla the| ve use vihAra meM le gaye the| karuNApUrNa dRSTi se bhagavAn ne usakI ora dekhA, apane cakrAMkita kara-tala se usake mastaka kA sparza kiyaa| unhoMne usase kahA-saumya ! jaba taka hiMsra kAla pAsa-nahIM AtA, taba taka apanI buddhi ko zama meM lgaao| kAma-bhoga svapna ke samAna niHsAra haiN| mana bar3A caMcala hai| vaha usa ora daur3atA jA rahA hai, use roko| jo yoga ke abhyAsa tattva kA sAkSAtkAra kara letA hai, vaha mRtyu kA trAsa nahIM paataa| ___ aura bhI bahuta prakAra se bhagavAna buddha ne nanda ko sat zikSA pradAna kii| nanda ne duHkha pUrNa hRdaya kintu utsAha pUrNa vANI dvArA use svIkAra kiyaa| nanda kI pravrajyA bhagavAna ne nanda kA pramAda, ajJAna tathA aviveka se uddhAra karane kI bhAvanA se usake kalyANa kI bhAvanA se use dharma kA satpAtra samajhate hue Ananda ko kahA-nanda ko pravrajyA grahaNa kraao| Ananda ne nanda ko bulaayaa| nanda dhIre dhIre usake pAsa AyA aura bolA-maiM pravrajyA nahIM lUMgA / yaha sunakara Ananda ne bhagavAn buddha ko kahA-nanda pravrajyA lenA nahIM caahtaa| bhagavAn buddha nanda se bole-are ajitendriya ! kyA tuma nahIM dekhate, maiM tumhArA bar3A bhAI pravajita huA huuN| mere pIche aura bhI parijana, zAkyavaMzIya taruNa kSatriya pravrajita hue haiM apane aneka bandhu-bAndhava ghara meM hI rahakara vratoM kI ArAdhanA kara rahe haiN| zAyada tumheM una mahAn rAjarSiyoM ke sambandha meM jJAna nahIM hai, jinhoMne haMsate ha~sate sAMsArika sukhoM ko lAta mArakara tapobhUmi kA Azraya liyaa| unhoMne zAzvata zAnti pAne kI AkAMkSA se kAma-bhogoM kI avehalanA kii| tucchA, niHsAra, nagaNya kAma-bhogoM meM unakI asakti nahIM rhii| nanda ! jo maiM tumheM kaha rahA hU~, use smjho| jisa prakAra eka hitepsu vaidya rogI 2010_05 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 kA hita sAdhane ke lie use pakar3a kara apriya auSadhi detA hai, usI prakAra maiM tumhAre bhale ke lie apriya, kintu, hitakara vacana kaha rahA hU~ / jaba taka yaha jIvana vidyamAna hai, mRtyu dUra hai, zArIrika avasthA yoga vidhi sAdhane meM sakSama hai, taba taka apanI buddhi ko zreyas meM lagAo, satkarmamaya bno| " bhagavAn buddha dvArA isa prakAra udbodhit, utprerita kiye jAne para nanda bolA- ... Apake vacana kA pAlana karUMgA / " taba Ananda nanda ko, jo bhItara hI bhItara chaTapaTA rahA thA, vahA~ se le gayA / nanda ke netra azru-plAvita the| vaha bar3A viSaNNa thA / Ananda ne usake mastaka ke chAtra jaise vistIrNa saghana, komala keza kATakara pRthak kara diye / use kASAya - gerue~ vastra pahanA diye / na cAhate hue bhI use bhikSu banA diyA / sundarI nandA kI vyathA - udhara mahala meM usakI patnI sundarI nandA atyanta vyathita thI / usake zoka kA kyA kahanA -- vaha bAra-bAra rotI, mlAna ho jAtI - kumhalA jAtI, cillAtI - cIkha par3atI, mlAna ho jAtI -- glAni se bhara jAtI, pagalI kI jyoM idhara-udhara phirane lagI, khar3I ho jAtI, vilApa karane lagatI, dhyAna karane lagatI - kucha socane lagatI, kabhI krodha se unmatta ho jAtI, gale meM par3I mAlAe~ khIMca kara tor3a DAlatI, muMha ko svayaM hI kATa letI, apane vastra phAr3a DAlatI / ' ro-rokara usane apanI A~kheM sujAlIM / ekamAtra vilApa, viSAda, zoka aura Akrandana hI usake pAsa raha gayA thA / vaha apane Apako nitAnta asahAya tathA anAtha anubhava karatI thI / vaha kiMkartavyavimUDha thI / gAr3I ke do cakkoM ke bIca bhagavAn buddha ke Adeza se nanda ne zAstra - vidhi pUrvaka zramaNa kA veSa to dhAraNa kara liyA, kintu, usake citta meM zrAmaNya Tika nahIM paayaa| vaha eka ora kAma sukha meM Asakta thA, dUsarI ora bhagavAn buddha ke anuzAsana meM ba~dhA thaa| vaha apane ko gAr3I ke do cakkoM ke bIca meM AyA huA-sA anubhava karatA thA / vaha bAra-bAra yAda karatA thA ki usakI priyatamA ne DabaDabAe netroM se kitane sneha ke sAtha kahA thA ki usake vizeSaka sUkhane ke pahale-pahale maiM usake pAsa pahu~ca jaauuN| jo sthiti banI, usameM vaha aba kitanI vyAkula, Atura aura udvigna hogI / parvata ke nirjhara para Asana lagAye yaha bhikSu nirvikAra bhAva se dhyAna meM rata hai / pratIta hotA hai, isakA mana merI taraha kisI meM Asakta nahIM hai; isalie yaha atyanta zAnta hai / 1. ruroda mamlau virurAva jaglo, babhrAma tasthau vilalApa dadhyau / cakAra roSaM vizvakAra mAlyaM, cakarta vaktraM vicakarSa vastram // 2010_05 -- saundara nanda 6.34 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-meghakumAra : sundara nanda 627 nanda dvArA UhApoha vasanta kI zobhA bikharI hai| koyaleM madhura svara se bola rahI haiM, para, yaha dUsarA bhikSu manoyoga pUrvaka zAstrAdhyayana meM lagA hai| inase jarA bhI prabhAvita nahIM hotaa| avazya hI isakI priyatamA isakA citta AkRSTa nahIM krtii| sacamuca yaha bhikSu bar3A sthira cetA hai, zlAghanIya hai| maiM aisA nahIM kara sktaa| maiM apanI priyatamA ke AkarSaNa kA ullaMghana nahIM kara sakatA / maiM hI kyA, bar3e bar3e RSi-muni bhI aisA nahIM kara ske| isalie maiM apane ghara lauTa jaauuNgaa| kyoMki jisakA citta dhyAna se, yoga se, sAdhanA se anyatra bhaTakatA rahatA hai, vaha bhikSu-veSa dhAraNa kiye rahe, vaha sarvathA anucita hai| jo bhikSA kA pAtra liye hai, sira muMDAe hai, gerue vastra pahane hue hai, para, jisakA mana uttejita hai, adhIra hai, vaha to kevala dekhane mAtra kA citrAMkita dIpaka sadRza ayathArtha bhikSu jo ghara se to nikala gayA hai, para, jisake mana se kAma-rAga nahIM nikalA, jo kASAya vastra to dhAraNa karatA hai, para, jisake kaSAya- caitasika mala-krodha, mAna, mAyA, lobha jaise doSa apagata nahIM hue, jo bhikSA kA pAtra to dhAraNa karatA hai, kintu, jo uttama guNoM kA kA pAtra nahIM banA, vaha bhikSu kA veSa dhAraNa kiye hue bhI sahI mAne meM na bhikSu hai aura na gRhastha hI hai| usakA yoga bhI naSTa ho gayA tathA saMsAra bhI naSTa ho gayA hai| kahA jAtA hai, kulIna vyakti eka bAra bhI yadi bhikSu-veSa dhAraNa kara le to use nahIM chor3anA caahie| yadi vaha chor3atA hai to yaha anucita hai, yaha vicAra bhI saMgata nahIM hai| jisake AdarzoM evaM siddhAntoM kA pAlana hI na kare, vaise zramaNa-veSa ko mAtra loka-lajjA se Dhoye calanA na apane prati nyAya hai aura na siddhAnta ke prati hI nyAya hai| aneka aise rAjA hue haiM, jo vana ko chor3akara vApasa apane ghara cale gaye; isalie jyoM hI tathAgata bhikSA hetu bAhara jAyeMge, maiM ye gerue vastra yahIM chor3akara apane ghara lauTa jAU~gA, kyoMki caMcala citta aura isa pavitra veSa kA koI mela nahIM hai| eka bhikSu dvArA nanda ko samajhAne kA asaphala prayAsa nanda ghara jAne kI vyAkulatA meM bar3A udvigna thaa| itane meM eka bhikSu usake pAsa aayaa| usane mitra-bhAva se nanda ko kahA-"nanda ! apane mana kI bAta mujhe kho| tumhArI 1. pANau kapAla mavadhAya vidhAya mauNDyaM, mAnaM nidhAya vikRtaM paridhAya vAsaH / yasyoddhavo na dhRtirasti na zAntirasti, citrapradIpa ina so'sti ca nAsti caiva / / -saundarananda 7.48 2. yo ni:sRtazca na ca niHsRtakAmarAgaH, kASAyamudavahati yo na ca niSkaSAyaH / pAtraMbibharti ca guNairna ca pAtrabhUto, ligGga vahannapi sa naiva gRhI na bhikssuH|| -saundarananda 7.46 2010_05 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 kyA icchA hai ! maiM cAhatA hU~, tumheM dhIraja ba~dhA sakU / ' bhikSu ke sahAnubhUti pUrNa zabdoM se nanda ko kucha bala milA / vaha apane hAtha se bhikSu kA hAtha thAme use vana meM dUsarI ora le gyaa| vahA~ eka sundara latA-maMDapa thaa| donoM vahA~ baiTha gye| nanda kA sAMsa tejI se cala rahA thA; ata: bIca-bIca meM kucha rukate hue usa bhikSu se kahA-"mujhe vanavAsa meM koI sukha nahIM miltaa| apanI bhAryA ke binA merA citta zAnta nahIM hai / merI ghara jAne kI tIvra utkaMThA hai|" usa bhikSu ne kahA - "nanda ! tumhArA vicAra ThIka nahIM hai / tuma jisa jAla se nikala kara yahAM Aye, phira usI jAla meM phaMsanA cAhate ho / saMsAra kI nazvaratA tathA bhogoM kI kSaNabhaMguratA ke sambandha meM tumhe itanI bAra samajhAyA gayA hai, samajhate hI nhiiN|" maraNAsanna rogI jaise hitepsu cikitsaka kI bAta nahIM sunatA, usI prakAra nanda ne usa bhikSu kI bAta nahIM sunii| bhagavAn se nivedana vaha bhikSu hRdaya kA pArakhI thaa| usane samajha liyA, caitasika caMcalatA tathA bhogonmukhatA ke kAraNa nanda dharma se vimukha hai / use samajhApAnA mere lie saMbhava nahIM hai / yaha soca kara vaha prANImAtra ke hitAkAMkSI, bhAva-vettA, tattvajJa bhagavAn buddha ke pAsa AyA, unheM nanda kI mana:sthiti nivedita kI--"nanda bhikSu ke uttama vratoM kA tyAga kara denA cAhatA hai| vaha apanI bhAryA ko dekhanA cAhatA hai; ataeva usakI vApasa apane ghara lauTane kI icchA hai| vaha nirAnanda hai, bar3A duHkhI hai|" bhagavAn dvArA nanda kA hAtha pakar3e AkAza-mArga se gamana bhagavAna buddha ne yaha sunA / ve nanda kA moha naSTa kara denA cAhate the, usakA uddhAra karanA cAhate the| ata: apane Rddhi-bala kA sahArA liye unhoMne nanda kA hAtha pakar3A aura use lekara ve AkAza meM ur3a gaye / AkAza-mArga se donoM zIghra hI himAlaya para pahu~ca gaye, jo hare-bhare vRkSoM, komala latAoM, saritAoM, sarovaroM evaM nirbharoM se suzobhita thaa| jinakI indriyA~ zAnta thIM, mana zAnta thA, aise munigaNa dvArA vaha sevita thaa| kAnI vAnarI nanda ne cAroM ora apanI dRSTi daur3AI / usakI najara vahA~ per3a para baiThI eka vAnarI para par3I, jo vAnaroM ke samUha se bhaTaka kara akelI raha gaI thI, jo eka A~kha se kAnI thI, bar3I badasUrata thii| kAnI vAnarI aura sundarI nandA kI tulanA bhagavAn ne kahA-"nanda ! jarA batalAo, rUpa-mAdhurI meM, saundarya meM, bhAva-vibhrama meM isa kAnI vAnarI aura tumhArI priyatamA sundarI nandA meM kauna adhika zreSTha hai ?" yoM pUche jAne para nanda ke muMha se ha~sI chUTa par3I-"bhante ! Apa kyA pUcha rahe haiM ? kahA~ vaha ApakI vadhU parama saundarya pratimUrti merI priyatamA sundarI nandA aura kahAM kurUpa kAnI bandariyA, jisake baiThane se mAno per3a bhI glAnivaza kaSTa pA rahA ho|" 2010_05 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] parama lAvaNyavatI apsarAeM : nanda staMbhita vimugdha nanda se yaha bAta sunakara bhagavAn AkAza mArga dvArA aura Upara calate gaye, aura Upara calate gaye / ve devarAja indra ke nandana-vana meM pahu~ce / nandana-vana kI zobhA, AbhA, buti, kAnti tathA sundaratA kA koI pAra nahIM thA / parama lAvaNyavatI apsarAe~ vahA~ aThakheliyA~ kara rahI thIM, jinheM sadA avicchinna yauvana prApta rahatA hai / apsarAoM ke anindya saundarya tathA unake apratima AkarSaNamaya hAsa- vilAsa, hAva-bhAva dekhakara nanda staMbhita ho gayA / inakA atyanta mAdhuryamaya saMgAna sunA to vaha vimugdha ho uThA / deha yaSTi kI suSamA ke sAthasAtha unakI svara mAdhurI bhI advitIya thI / vaha unameM apane Apako bhUla gayA, ati Asakta ho gayA / kathAnuyoga - meghakumAra : sundara nanda prajJA pramArjana kA prayoga bhagavAn buddha kA yaha eka prajJA-prasUta prayoga thA / jaise koI manuSya maile vastra kA maila nikAlane ke lie use rAkha se aura adhika mailA banA letA hai, usI prakAra bhagavAn buddha ne nanda ke rAga kA parimArjana, dhvaMsa karane hetu usameM aura adhika rAga utpanna kiyA / nanda kA mana, jo aba taka apanI sundara strI meM aTakA thA, usake anurAga meM ba~dhA thA, vahA~ se chUTa gayA aura idhara devAMganAoM meM laga gayA / bhagavAn buddha kI to yaha lIlA hI thI / unhoMne phira nanda se pUchA - "batalAo, ina apsarAoM tathA tumhArI patnI meM kauna adhika sundara hai ?" nandA aura apsarAoM kI tulanA nanda ne phira eka bAra una apsarAoM meM mana gar3Akara unake prati atyadhika rAgAsakta hokara bhagavAn buddha ko kahA - "bhante ! jaise vaha kurUpA, kAnI bandariyA ApakI vadhU ke- merI patnI sundarI nandA ke samakSa atyanta tuccha hai, usI prakAra ApakI vadhU aparisIma saundarya zAlinI ina apsarAoM ke Age rUpa aura lAvaNya meM sarvathA tuccha hai / eka samaya thA, mere mana meM sundarI nandA ko chor3akara aura kinhIM striyoM ke prati AkarSaNa nahIM thA, isI taraha aba ina apsarAoM ko chor3akara mujhe kisI kI cAha nahIM hai / " 62e apsarAoM kA zulka : tapasyA, dharmAcaraNa, zIla bhagavAna buddha bole -- "maiM jo kaha rahA hU~, kAna kholakara, mana ekAgra kara suno- yadi tuma ina apsarAoM kI icchA karate ho to jAnate ho, inakA zulka denA hogA, doge ?" nanda bolA - "hA~, bhante ! dUMgA / kaisA zulka cukAnA hogA, batalAie / " bhagavAn ne kahA- "tapasyA, avicala dharmAcaraNa, apramattatayA zIla kA pratipAlanayahI inakA zulka hai / yadi aisA karoge to maiM isa bAta kA pratibhU - jAmina hU~, ye apsarAeM tumheM avazya prApta hoNgii|" nanda ne kahA - "bhante ! ThIka hai / maiM nizcita rUpa se vaha karUMgA, jo Apane batalAyA / " - bhagavAn kA nanda ke sAtha AkAza se avataraNa tatpazcAt bhagavAn buddha nanda ko liye hue AkAza se utare, bhUmi para Ae / 2010_05 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 __ nanda ne apsarAoM ko pAne kA lakSya liye apane ko kaThora dharmAcaraNa meM lagA diyaa| apane caMcala, dunti citta kA niyamana kiyA, indriyoM kA saMyama kiyaa| tanmaya bhAva se saMyama kA pAlana karate rahane se use bar3I zAnti kA anubhava hotA thaa| kintu, usake aise parama pavitra, utkRSTa dharmAcaraNa kA lakSya U~cA nahIM thaa| vaha svarga kI apsarAoM ko pAne ke lie hI yaha kara rahA thaa| Ananda kA anurodha __ Ananda ne dekhA- nanda apanI strI kI Asakti se chUTa gayA hai| saMyamamaya jIvana ke niyama-paripAlana meM sudRr3ha hai| vaha nanda ke pAsa AyA, usase bolA-"AyuSman ! tumane indriyoM kA nigraha kiyA, unheM jItA, niyantrita kiyA, tuma svastha ho gaye, niyamAnupAlana meM susthira ho gye| bahuta acchA huA, yaha tumhArI utna ma kula-paraMparA ke sarvathA anurUpa huaa| para, eka bAta maiM tumase pUchanA cAhatA hU~, kyoMki mujhe eka sandeha hai / yadi tuma mujhe kathana yogya samajhate ho to maiM tumase sAnunaya anurodha karatA hU~, mujhe batalAo / maiM tumhArA mana dukhAne ke lie nahIM pUcha rahA hU~, tumhAre zreyas ke lie pUcha rahA huuN| loga kahate haiM ki tuma apsarAoM ko prApta karane ke lie dharma kA AcaraNa kara rahe ho / kyA yaha satya hai yA aisA kahane vAle tumhArA mithyA upahAsa kara rahe haiM ? yadi yaha satya hai to maiM isa roga ko dUra karane kI auSadhi tumheM batalAUM aura aisA kahane vAloM kI dhRSTatA hai to maiM unheM doSa duuN|" Ananda ke mukha se nikale zabdoM dvArA nanda ke hRdaya para eka halakI-sI coTa phuNcii| vaha cintita ho gyaa| usane lambI sAMsa chor3ate hue apanA muMha nIcA kara liyaa| Ananda ne usake iMgita se usakA mAnasika saMkalpa samajha liyaa| vaha use sanmArga para lAne ke lie usase aise apriya vacana kahane lagA, jinakA pariNAma sukhada thaa| "nanda ! tumhAre cehare kI bhAva-bhaMgimA se maiM samajha gayA hU~, tuma kisa prayojana se saMyama tathA dharma kA AcaraNa kara rahe ho / jaba maiM isa para socatA hU~ to tuma para haMsI AtI hai| tuma dayA ke pAtra pratIta hote ho|" bhoga ke lie dharmAcaraNa : mahaja eka saudA "kAmopabhoga ke lie tuma saMyama, niyama kA bhAra Dho rahe ho| yaha to lagabhaga vaisA hI hai, jaise koI manuSya baiThane ke lie eka vajanadAra patthara ko apane kandhe para rakhe apane sAtha-sAtha Dhoe cle|" "tuma usa vyApArI ke sadRza ho, jo lAbha ajita karane ke lie paNya-mAla kharIdatA hai, bhAva bar3ha jAne para beca detA hai| tumhAre dvArA kiyA jAtA dharmAcaraNa mahaja eka saudA hai| kitanA Azcarya hai, duHkha hai, tumhArA brahmacarya-pAlana abrahmacArya ke lie hai| tumhArA tapazcaraNa sukha-bhoga ke lie hai / isase zAnti nahIM miltii| dharma saudA nahIM hai, vaha eka sAdhanA hai, bhoga-nirapekSa Ananda, parama Ananda pAne kA mArga hai| "roga ke pratikAra meM upalabhyamAna sukha tathA paritoSa pAne kI kAmanA liye jaise koI puruSa roga kI AkAMkSA kare, usI prakAra kA kyA tumhArA yaha prayatna nahIM hai, jo viSaya-tRSNA ke rUpa meM, tajjanya, kRtrima, asthira sukha ke rUpa meM duHkha kA anveSaNa kara rahe ho| "nanda ! tumhArA hRdaya kAma kI agni se dagdha ho rahA hai / tuma kevala apanI deha se 2010_05 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-meghakumAra : sundara nanda vrata Dho rahe ho| tumhArA mana bhISaNa abrahmacarya se vyApta hai / phira isa bAhya brahmacarya se kyA sadhegA? 'yadi tuma saccA Ananda cAhate ho to apanA mana adhyAtma se jodd'o| prazAnta, nirmala, AdhyAtmika Ananda ke samAna aura koI Ananda nahIM hai|' "tumhArA mana svarga ke kAma-bhogoM se anavarata Ahata hai| kyA tuma nahIM socate, vahA~ kI avadhi pUrNa ho jAne para, vahA~ ke sukha-bhogoM se cyuta ho jAne para kitanA duHkha hotA hai| vAstava meM svarga pariNAma-sarasa nahIM hai, pariNAma-virasa hai, nazvara hai, mAtra eka viDambanA hai|" mana badalA : apsarAeM mana se nikalI Ananda dvArA udbodhita hokara nanda kA mana bdlaa| usakA mana svarga meM ulajhA thA, aba vaha usa ulajhana se chUTa gayA / jaise, apsarAoM ko dekhakara usane apanI priyatamA ko vismRta kara diyA thA, usI prakAra kAma-bhogoM kI anityatA samajha kara una apsarAoM ko apane mana se nikAla diyaa| usake mana meM saMvega-bhava-vairAgya kA udreka huaa| vaha kAmarAga se aba U~cA uTha gyaa| indriya-saMyama aura vitarka-prahANa kA upadeza tathAgata ne nanda ko jaba aisI sthiti meM dekhA, ve usase bole-"nanda ! tumhArA mana viveka-pUrita ho gayA hai / tumane zreyas kA patha apanA liyA hai / tumhArA janma sArthaka hai / Aja tumane jIvana kA mahAn lAbha ajita kiyA hai| maiM jo cAhatA thA, usa lakSya ko sAdhane hetu bala-pUrvaka maiMne tumako apanI ora khIMcA, merA prayatna Aja saphala ho gayA hai / maiM kRtArtha hU~ aura tuma bhI kRtArtha ho|" tatpazcAt bhagavAna buddha ne nanda ko zIla tathA indriya-saMyama kA vizeSa rUpa se upadeza diyA, madhyama pratipadA kA rahasya samajhAyA, vitarka-prahANa kA mArga batalAyA, maMtrI evaM karuNA kI garimA prakaTa kI, Arya-satyoM kI vyAkhyA kii| cira-abhyasta vAsanA se vinirmukta nanda ne atyanta zraddhA, vinaya aura Adara ke sAtha sunA, hRdayaMgama kiyA aura unako praNAma kara sAdhanA hetu, Antarika doSa-vinAza hetu vaha vana meM calA gyaa| vahA~ yogAbhyAsa meM nirata ho gyaa| cira-abhyasta vAsanA se sarvathA vinirmukta hone ke lie parama pavitra, saMvega pUrNa bhAvanA se anuprANita rahane lagA, sat cintana meM lIna rahane lgaa| Antarika kAluSya apagata ho gyaa| nirveda kI jyoti jagamagA utthii| tatpazcAt vaha kRtakRtya hokara eka dina bhagavAn buddha ke pAsa aayaa| bhakti-nata hokara unheM praNAma kiyA aura kahA--"maiM pathabhraSTa thA, Apa jaise parama tejasvI, ojasvI patha-pradarzaka ke upadeza se maiM sanmArga para ArUDha ho gayA huuN|" 1. riraMsA yadi te tasmAdadhyAtme dhIyatAM mnH| prazAntA cAnavadyA ca, nAstyadhyAtmasamA rtiH|| -saundarananda 11.34 ____ 2010_05 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 Agama aura tripiTaka eka anuzIlana [khaNDa : 3 pravrajyA saphala bhagavAn buddha ne kahA-"jitAtman ! Aja tumhArI pravrajyA saphala ho gaI hai, kyoMki tumane apane Apa para vijaya prApta kara lI hai| Aja tumhArA zAstra-jJAna saphala hai, kyoMki tumhArA jIvana zAstrAnugata dharmAcaraNamaya ho gayA hai / Aja tumhArI buddhi utkRSTa hai, kyoMki tumane apane dvArA apane ko sAdha liyA hai| jo tumane prApta kiyA hai, tuma auroM ko bhI usakA lAbha do| tuma nagara meM jAo, dharma kA upadeza do|" tamasAcchanna janoM ko patha-darzana "saMsAra meM vahI manuSya uttama se uttama hai--sarvottama hai, sarvazreSTha hai, jo uttama niSThAmaya sad dharma ko prApta kara apane zrama kI paravAha na karatA huA dUsaroM ko dharma kA pathadarzana de, dharma dvArA unheM zanti kA mArga batAe / "sthirAtman ! tumane apanA kArya to sAdha liyaa| use chor3akara aba dUsaroM kA kArya saadhaa| ajJAnamaya aMdherI rAta meM maTakate-hue tamasAcchanna logoM ke madhya jJAna kA dIpaka prajvalita kro| "tumheM aisA karate dekha loga vismita hokara kahane lageM-aho, kitanA Azcarya hai, vaha nanda jo kabhI rAgAsakta thA, kitanA U~cA uTha gayA hai, vimukti kI carcA kara rahA hai, duHkhoM se chUTane kA-mokSa kA upadeza de rahA hai|" nanda ne bhagavAn kI AjJA zirodhArya kii| jaisA bhagavAn ne batAyA, vaisA hI kiyA, vaisI hI uttama phala-niSpatti kii| sundarI nandA dvArA pravrajyA nanda kI patnI sundarI nandA pati ke viyoga meM atyanta du:kha, zoka aura vyathA se jIvana bitAtI rahI / pratIkSA kI bhI eka avadhi hotI hai| bahuta samaya taka jaba usakA priyatama nanda vApasa nahIM lauTA to kramazaH usakI AzA ke tantu Ta te gye| usane dekhA, usake pati 1. ihottamebhyo'pi mataH sa tUttamo, ya uttama dharmamavApya naiSThikam / acintayitvAtmagataM parizrama, zamaM parebhyo'pyupadeSTu micchati // vihAya tasmAdiha kAryamAtmanaH, kuru sthirAtman ! prkaarympytho| bhramatsu sattveSu tamo vRtAtmasu, zrutapradIpo nizi dhAryatAmayam / bravItu tAvatpuri vismito janaH, tvayi sthite kurvati dharmadezanAH / aho batAzcaryamidaM vimuktaye, karoti rAgI yadayaM kathA miti // -saundara nanda 18.56-58 ____ 2010_05 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga --meghakumAra : sundara nanda 633 ke atirikta aura bhI aneka zAkyavaMzIya rAjaparivAra ke taruNa, kizora pravajita ho gaye haiN| bhagavAn ne apane sukumAra rAjakumAra rAhula taka ko pravajita kara liyA hai| mahArAja zuddhodhana kI mRtyu ke ananta ra mahAprajApati gautamI bhI pravrajita ho gii| sundarI nandA ke mana meM AyA-mere vaMza ke, rAjaparivAra ke lagabhaga sabhI pramukha jaba pravrajyA grahaNa kara cuke haiN| mere lie aba ghara meM kyA rakhA hai ? maiM ghara meM rahakara aba kyA karUMgI? lAvaNya kI durgata : jarA meM pariNati - sundarI nandA bhI pravajita ho gaI, bhikSuNI bana gaI, kintu, usane yaha pravrajyA zraddhA se nahIM lI, pravajita pArivArika janoM ke prati apane prema tathA mamatva ke kAraNa lii| use apane apratima saundarya kA aba bhI garva thaa| usameM vaha Asakta thii| bhagavAn buddha ke samIpa jAne meM vaha katarAtI thI, jhijhakatI thI, kyoMki vaha jAnatI thI ki bhagavAn bAhya saundarya ko sadoSa batAte haiN| bhagavAn buddha samajhate the ki sundarI nandA jJAna pAne kI upayukta adhikAriNI hai| ataeva unhoMne mahAprajApati gautamI se kahA ki sabhI bhikSuNiyoM ko sUcita karo, ve upadeza lene hetu kramazaH unake samakSa aaeN| bhikSuNiyA~ AtI gaI, upadeza letI gii| jaba sundarI nandA kI bArI AI to usane svayaM na Akara apanI pratinidhi ke rUpa meM eka dUsarI bhikSuNI ko bhejaa| tathAgata ne kahA-"koI bhI bhikSuNI apanI koI pratinidhi na bheje, svayaM aae|" bAdhya hokara sundarI nandA bhagavAn ke samakSa upasthita huI / bhagavAn ne apane alaukika, vilakSaNa yoga-bala se use eka adbhuta lAvaNyamayI nArI ke darzana kraaye| sundarI nandA usakA abhatapUrva, adaSTapUrva lAvaNya dekhakara raha gii| kucha hI kSaNa bAda bhagavAn ne usa parama rUpavatI lAvaNyamayI nArI kA jarA-jarjara rUpa dikhaayaa| tatprasUta durdazAmaya dRzya upasthita kiyaa| sundarI nandA ekAeka sihara utthii| usake mana para AghAta lagA / use jIvana kI anityatA kA anubhava huA, durnivAra jarA kA AbhAsa huA, duHkha kA sAkSAtkAra huA, apane saundarya kA garva jAtA rahA / usakA citta vairAgya meM saMsthita huaa| bhagavAn dvArA nandA ko upadeza bhagavAn buddha ne jaba yaha dekhA to usako nimnAMkita rUpa meM dharmopadeza diyA"nandA ! yaha zarIra azuci-apavitra hai, vyAdhiyoM kA samUha hai-rogoM se parivyApta hai| tU isakA yathArtha rUpa dekha / apanA citta ekAgra kara bhalIbhA~ti samAdhi meM avasthita hokara tU azubha bhAvanA kA citta meM cintana kara / deha kI azubhatA, azucitA para UhApoha karasundaratA kI pariNati jarA-jarjaratA, kSINatA aura kurUpatA meM hai| adarzanIya, jugupsanIya, ghRNAyogya isa nArI kA rUpa kucha hI kSaNa pUrva anupama AbhA se vibhAsita thaa| tumhArA bhI zarIra aisI hI guNadharmitA liye hue hai| isake saundarya kA jo pariNAma dokha rahA hai, tere saundarya kA bhI vaisA hI pariNAma hogaa| ise bhUlo mata, yaha to durgandhitA se bharA hai, apavitratA se ApUrNa hai| isakI svabhAvataH yahI pariNati hai / jinheM jJAna nahIM hotA, ve hI isa zarIra ko abhinandana yogya tathA priya samajhate haiN| "nandA ! tU aharniza tandrArahita hokara-pramAdazUnya hokara isa zarIra kA avekSaNa kara, isake yathArtha svarUpa kA darzana kr| aisA karane se tumheM vAstavika jJAna prApta hogA, ____ 2010_05 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 jisake sahAre tuma sundaratA ke moha se chUTa jAogI, satya kA sAkSAtkAra krogii|"1 samyak bodha : udgAra sundarI nandA ne bhagavAn kA yaha upadeza bar3I zraddhA se sunaa| use samyak bodha prApta huaa| usane apane udgAra vyakta karate hue kahA- 'maiMne zAstA kA upadeza zravaNa kiyaa| atandrita hokara-pramAda rahita hokara maiMne usa para cintana-manthana kiyaa| isa deha kA jo vAstavika svarUpa hai, maiMne yathAvat rUpa meM bAhya tathA Abhyantara use vaisA hI pAyA, anubhava kiyaa| isa zarIra ke prati mere mana meM nirveda-vairAgya utpanna huA, maiM rAga se chUTa gaI, maiMne zarIra se apanA mamatva tor3a diyaa| "maiM puruSArthalIna hU~, Asakti zUnya hU~, upazAnta hUM, maiM nirvANa kI divya zAnti kA sAkSAtkAra kara rahI huuN| maiM apane ko nirvANamaya, parama zAntimaya anubhava karatI huuN|"2 1. therI gAthA 82-84 2. AdhAra-saundara nanda : azvaghoSa, perI gAthA: paMcama varga / ____JainEducation International 2010_05 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-siMha aura zazaka : nigrodha mRga jAtaka 635 17. siMha aura zazaka : nigrodha maga jAtaka bhAratIya kathA-sAhitya meM pazu-pakSiyoM kI kahAniyoM kA bar3A sundara samAveza hai| sAhitya ke itihAsa se yaha spaSTa hai, pAThakoM ne ina kahAniyoM meM bar3A rasa liyA / yahI kAraNa hai, pacataMtra jaisA kathA-graMtha jisameM pazu-pakSiyoM kI kahAniyoM kA vaipulya hai, vizva bhara meM samAhata, prasRta aura anekAneka bhASAoM meM anUdita huaa| jaina evaM bauddha-vAGmaya meM aisI kathAe~ bahuta haiN| jAtaka kathAoM meM aneka sthAnoM para bodhisattva dvArA pazu-pakSiyoM kI yoni meM janma lene kA ullekha hai, jahA~ ve eka uttama, Adarza pAtra ke rUpa meM vaNita haiN| vyavahAra bhASya aura vRti meM eka siMha aura zazaka kI kathA hai| anyatra bhI yaha kathA aneka bhASAoM meM prApya hai| siMha dvArA svacchanda, aniyantrita maga-saMhAra rokane hetu mRga siMha ko isa bAta para sahamata kara lete haiM ki ve nitya usake pAsa eka-eka prANI bhejate raheMge, vaha mRgavadhArtha svayaM na aae| eka bAra kA prasaMga hai, eka zazaka kI bArI AI / zazaka ne apanI buddhimattA dvArA siMha se sadA ke lie magoM kA pIchA chur3A diyaa| usane caturAI se siMha ko eka kueM meM usakI parachAI dikhalA kara, use dUsarA siMha batAkara uttejita kara diyaa| siMha ne kueM meM chalAMga lagA dii| nigrodha-jAtaka meM bhI isI Azaya kI kathA hai| yaha kathA eka antima zarIravartamAna zarIra yA jIvana ke anantara nirvANa prApta karane ke saMskAra yukta uttama zIlavatI zreSThi-kanyA kI sandarbha kathA ke sAtha vahA~ upasthita hai| usa kathA meM siMha ke sthAna para hiMsaka pAtra mRga mAMsa-lolupa rAjA hai| vaha hara roja mRgoM kA aMdhAdhuMdha vadha karatA hai| ananta: pratidina eka-eka mRga rAjA ko bheje jAne kA samajhautA hotA hai| mRgoM ke bheje jAne kA krama calatA hai| eka dina eka gAbhina mRgI kI bArI AtI hai| usake isa sujhAva para ki usake peTa meM baccA hai, jisakA janma ho jAne ke pazcAt ve donoM apane samaya para marane ko jAyeMge, use gabhiNI kI avasthA meM na bhejA jAe, bodhisattva, jo yUthapati nigrodha mRga ke rUpa meM utpanna the karuNAvaza usa gAbhina hariNI ke badale svayaM jAte haiN| unake kSamA, maitrI evaM karuNApUrNa jIvana se prabhAvita rAjA unake vinayAcAra se preraNA prApta kara samasta mRgoM ko abhaya-dAna de detA hai / mRgoM kA yoM usase sadA ke lie chuTakArA ho jAtA hai| bAta yahIM samApta nahIM ho jAtI, nigrodha mRga ke anurodha para rAjA catuSpada, khecara evaM jalacara-sabhI prANiyoM ko amaya dAna de detA hai| isa prakAra nigrodha maga ke rUpa meM vidyamAna bodhisattva kI preraNA se rAjA ahiMsA evaM karuNAzIla jIvana svIkAra kara-letA hai| ___ bArI-bArI pazu bhejane kI prakriyA, jo vyavasthita jIvana-paddhati se jur3I hai tathA hiMsodyata siMha evaM rAjA se chuTakArA kathA kA pramukha kathya hai, jo donoM meM upasthita hai| nigrodha jAtaka gata kathA vistIrNa hai| usameM bhAva-preSaNIyatA kI sAmagrI paryApta rUpa meM vidyamAna hai| siMha aura zazaka kI kathA meM zazaka ke cAturya ke kAraNa vana ke jIvoM ko siMha se 2010_05 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 chuTakArA prApta hotA hai, kyoMki siMha nahIM rahatA, jaisA pUrva varNita hai, vaha chalAMga lagAkara mara jAtA hai / nigrodha mRga kI kathA meM rAjA vidyamAna rahatA hai, kintu, apanI ora se vaha sabako abhaya-dAna de detA hai / yoM chuTakArA hotA hai, jo apanA vaiziSTya liye hai / siMha aura zazaka eka vana thA / usameM eka siMha rahatA thA / use hariNa kA mAMsa bahuta priya thA, bar3A rucikara thA / vaha roja hariNa mAratA aura khAtA / yoM apekSita, anapekSita bahuta hariNa marate rahate / eka samajhautA eka dina vana ke saba hariNa mile| ve mRgarAja ke pAsa phuNce| unhoMne nivedana kiyA - "svAmin ! hama hara roja vana meM se eka prANI Apake khAne hetu bhejate raheM, Apa isa prakAra hameM na mAreM, jaisA rojAnA karate haiM / hama ApakI prajA haiM, hamArI rakSA kareM / " siMha ko hariNoM kA yaha sujhAva sundara lagA / usane socA - acchA hI hai, binA daur3a-dhUpa kiye, ghara baiThe mujhe bhojana prApta hotA rahegA / usane hariNoM ko isake lie apanI svIkRti de dI / pratidina vana se eka prANI siMha ke pAsa pahu~ca jAtA / vaha use mArakara khA letA / yaha krama calatA rahA / cAturya kA camatkAra bUjhakara pahuMcane meM siMha bahuta kruddha vana meM eka vRddha zazaka thA / yathAkrama usakI bArI aaii| usane jAna 'kucha derI kii| vaha jaba siMha ke pAsa pahu~cA, taba sUraja nikala cukA thA / thaa| vaha dahAr3atA huA bolA- - "nIca ! Ane meM itanA vilamba kaise huA ?" kharagoza ne bhaya se kA~pate kA~pate javAba diyA- "svAmin ! maiM yathAsamaya ApakI sevA meM calA A rahA thA, mArga meM mujhe eka anya siMha mila gayA / usane mujhe roka liyA aura prazna kiyA- "tuma kahA~ jA rahe ho ?" maiMne kahA - " maiM bana ke rAjA siMha ke pAsa jA rahA huuN|" vaha bolA- "mere atirikta isa vana kA rAjA aura kauna hai ? vana kA rAjA to maiM hU~ / " maiMne usase kahA - "yadi maiM usa siMha ke pAsa na pahu~ca sakA to vaha mere aura mere sAthiyoM ke prANa le legA / yoM kisI taraha usako phusalAkara usase chuTakArA pAkara Apa taka pahu~cA hU~ / " Aveza kA phala kharagoza kA kathana sunakara siMha krodha se lAla ho gyaa| usane kharagoza se kahA "calo, mujhe batalAo, vaha duSTa kahA~ hai ? abhI usakI buddhi ThikAne lagAtA hU~ / " kharagoza Age-Age calA, siMha usake pIche-pIche calA / kucha dUra calane para eka kuA~ 2010_05 - Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga---siMha aura zazaka : nigrodha mRga jAtaka 637 aayaa| kharagoza siMha se bolA-"rAjan ! vaha dUsarA siMha isI sthAna para rahatA hai| Apa kueM kI cATha para baiThakara dhaadd'ie| ApakI dahAr3a sunakara vaha bhI dhaadd'egaa|" siMha ne mana-hI-mana kalpanA kI, vaha mujha se Dara gayA hai, nizcaya hI vaha kueM meM calA gayA hai| usane garjanA kii| kueM meM usakI AvAja kI pratidhvani huii| usane pratigarjanA sunii| kueM ke bhItara jhAMkA to use apanI parachAI dikhAI dii| usane socA . yahI vaha dUsarA siMha hai, jisane kharagoza ko yahA~ Ane se rokA thA / vaha usa para AkramaNa karane ke lie kueM meM kUda par3A aura apanI jAna gaMvA dI.' nigrodha maga jAtaka sandarbha-kAyA rAjagRha meM eka atyadhika saMpattizAlI seTha thaa| usake eka kanyA thii| usa kanyA ke vicAra bar3e svaccha evaM pavitra the| usake saMskAra ati pariSkRta tathA uttama the| vaha antima zarIrA thI-vartamAna-jIvana meM prApta zarIra ke anantara nirvANa prApta karane ke saMskAra liye thii| usake mana meM mokSa prApta karane kI bhAvanA usI prakAra prajvalita huI, jaise ghaTa meM dIpaka prajvalita hotA hai -ghaTa ke bhItara prajvalita dIpaka se jisa prakAra ghaTAkAza meM prakAza parivyApta ho jAtA hai, usI prakAra usake mana meM mumukSu bhAva vyApta ho gyaa| jyoM-jyoM vaha bar3I huI, usakA mana saMsAra se Ubane lgaa| usake mana meM pravrajita hone kA bhAva jAgA / usane eka dina apane mAM-bApa se kahA- "mAtA-pitA! ghara meM merA mana nahIM lgtaa| maiM buddha nirUpati dharma meM pravrajyA grahaNa karanA cAhatI hU~, jo mokSa kI ora le jAne vAlA (sanmArga) hai| Apa mujhe pravrajyA dilvaaeN|" mAtA-pitA ne kahA-"arI ! kyA bolatI ho ? yaha vaibhava-saMpanna kula, tU hamArI ikalautI beTI, hama tumheM pravajita nahIM hone deNge|" zreSThi-kanyA ne apane mAtA-pitA se bAra-bAra prArthanA kI, para, use unakI svIkRti prApta nahIM ho skii| kanyA socane lagI-mAtA-pitA AjJA nahIM de rahe haiN| khaira, maiM vivAhita hUMgI, sasurAla jAne para apane pati ko mujhe pravrajyA dilAne hetu sahamata kruuNgii| kanyA jaba savayaska huI, usake mAtA-pitA ne usakA vivAha kara diyA / vaha pati ke ghara calI gii| pati ko devatA maantii| zIla tathA sadAcAra pUrvaka vaha gRhastha meM rahane lgii| pati ke sahavAsa se usake garbha rahA, kintu, use garbha rahane kA patA nahIM claa| tabhI kI bAta hai, nagara meM eka vizeSa utsava manAye jAne kI ghoSaNA huii| sabhI nagaravAsI utsava manAne meM laga gye| devatAoM ke nagara kI jyoM vaha nagara sajA thA, kintu, usa strI ne aise vRhat utsava ke samaya bhI na apane zarIra para candana, kesara Adi sugaMdhita padArthoM kA lepa hI kiyA, na use alaMkAroM se sajAyA hii| vaha apane sahaja veza meM hI paryaTana karatI rhii| usake pati ne usase pUchA-"bhadre ! sabhI nagaravAsI ullAsa ke sAtha utsava manA rahe haiM, tU apane ko susajjita etaM alaMkRta nahIM kara rahI hai, kyA kAraNa hai ?" 1. AdhAra-vyavahAra bhASya 3.26-30 tathA vRtti pRSTha 7 a. ____ 2010_05 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 vaha bolI-Arya! isa zarIra meM battIsa prakAra kI gaMdagiyA~ bharI haiN| ise susajjita, vibhUSita karane se kyaa| yaha zarIra na to deva dvArA nirmita hai, na brahma dvArA nirmita hai, na yaha svarNa-racita hai, na yaha maNi racita hai, na haricandanamaya hai, na yaha puMDarIka, kamala utpala Adi se utpanna huA hai aura na yaha amRtamaya auSadhi se ApUrNa hai / yaha to gaMdagI se utpanna huA hai| mAta-pitra-saMyoga ke phalasvarUpa astitva meM AyA hai| yaha anitya hai| bhagna honA, zIrNa honA, naSTa honA isakA svabhAva hai / yaha tRSNA-janita hai, yaha zmazAna meM vRddhi karane vAlA hai---isakA aMtima Azraya zmazAna hai| yaha zoka , vilApa Adi kA hetu hai| saba prakAra ke rogoM kA ghara hai / daMDa-karma-bhoga meM yaha pravRta hai| isake bhItara gaMdagI bharI hai| isake bAhara sadA gaMdagI risatI rahatI hai / yaha kITANuoM kA AvAsa hai| mRtyu hI isakI pariNati hai| sabako yaha jaisA dIkhatA hai, vaisA nahIM hai / usakA svarUpa yaha hai "aTThI - nhAru - saMyutto, tc-ms-vilepno| chaviyA kAyo paTicchanno, yathAbhUtaM na dissati / antapUro udarapUro yakalassa vtthino| hRdayassa papphAsassa, vakkassa pihavassa ca / / siMghANikAyakhelassa, sedassa medassa ca / lohitassa lasikAya, pittassa ca vasAya c| athassa navahi sotehiM, asuci savati sbbdaa| akkhimhA akkhi gUthago, kaNNamhA knnnnguuthgo| siMghANikA ca nAsAto, mukhena vamati ekdaa| pittaM semhaM ca vamati, kAyamhA sedajallikA / / ayassa susiraM sIsaM, matthaluGgena pUritaM / subhato ne maJati bAlo, avijjAya purakkhato / anaMttAdInavo kAyo, visrukkhsmuupmo| AvAso sabba rogAnaM, puco dukkhassa kevlo|| sace imassa kAyassa, anto bahirato siyaa| daNDaM nUnagahetvAna, kAke soNe ca vAraye // duggandho asucI kAyo, kuNapo ukkruupmo| nindito cakkhUbhUtehi, kAyo bAlAbhinandito // " yaha zarIra asthiyoM aura nAr3iyoM kA saMyoga hai / yaha mAMsa ke lepa se yukta hai| Upara camar3I kA AvaraNa car3hA hai| isakA vAstavika rUpa hameM dRSTigocara nahIM hotaa| yaha Antra, AmAzaya, yakRta, vasti, hRdaya, phupphusa, vRkka, plIhA, siMghAnikA, thUka, sveda, meda, rakta, lasikA, pitta tathA vasA-carbI se paripUrNa hai| isake aise no srota haiM, jinase nitya gandagI jharatI rahatI hai-jaise A~khoM se A~khoM kA maila, kAnoM se kAnoM kA maila, nAka se nAka kA maila, mukha se kabhI-kabhI vamana, pitta tathA kapha, deha se sveda-pasInA pravahaNazIla rahatA hai| isakA mastaka chidramaya hai / usakI khopar3I ke bhItara majjAmaya gUdA bharA hai / avidyA-ajJAna se 1. sattIpaTThAna sutta, majjhima nikAya ____ 2010_05 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-siMha aura zazaka : nigrodha mRga jAtaka 636 AvRta janoM ko yaha zarIra lubhAvanA aura mohaka pratIta hotA hai, para, vAstava meM yaha viSa ke vakSa jaisA hai. vipala doSoM se yukta hai, saba rogoM kA Alaya hai, kevala du:kha-paMja mAtra hai| yadi saMyoga se isa zarIra kA Abhyantara bhAga bahirgata ho jAe to niHsandeha kaue aura katte use khA jAne ko jhapaTa paDeM. unheM DaMDoM se bhagAnA pdde| yahI kAraNa hai. paNDitoM ne draSTAoM ne, jJAniyoM ne ise dUSita gaMdha yukta, apavitratAyukta, kUr3e-karkaTa jaisA batalAyA hai, isa malImasa zarIra kI nindA kI hai| ise ve hI prazaMsanIya mAnate haiM, jo ajJAnI haiN| "Arya putra ! isa malina, nazvara zarIra ko AbhUSita-vibhUSita karane se kyA hogaa| kyA vaha vaisA hI nahIM hogA, jaisA gaMdagI se ApUrNa ghaTa ke bAhara sundara citrAMkana ho|" zreSThi-putra ne apanI patnI ke ye vacana sunakara kahA-"bhadre ! yadi tumheM yaha zarIra itanA doSa pUrNa pratIta hotA hai, to tU phira pravrajyA grahaNa kyoM nahIM kara letI ?" vaha bolI- "yadi mujhe pravajita hone kA suavasara mile to Aja hI vaisA kara sakatI huuN|" usakA pati bolA- "bahuta acchA, maiM tumheM pravrajyA grahaNa krvaauuNgaa|" zreSThi-putra ne isa puNya avasara ke upalakSya meM mahAdAna-atyadhika dAna diyA, mahA satkAra-mahat abhinaMdana, sammAna kA Ayojana kiyaa| vaha parivAra kI aneka mahilAoM ke sAtha apanI patnI ko bhikSuNI vihAra meM le gyaa| vahA~ devadatta kI pakSAnugA bhikSuNiyoM ke pAsa use pravrajyA grahaNa krvaaii| pravrajyA grahaNa karane kA jo usakA bacapana se saMkalpa thA, Aja vaha pUrA huaa| vaha atyanta santuSTa huii| jyoM-jyoM samaya bItatA gayA, usakA garbha paripakva hotA gayA, bar3hatA gyaa| usakI indriyoM kI AkRti meM parivartana Ane lgaa| hAthoM, pairoM tathA pITha meM bhArIpana aayaa| usakA udara-paTala sthUla hone lgaa| bhikSuNiyoM ne jaba yaha dekhA to usase pUchA-"Arya ! tU garbhavatI-jaisI pratIta hotI hai / kaho, kyA bAta hai ?" vaha bolI-"Arye ! isa sambandha meM maiM kucha nahIM jAnatI, kintu, merA zIlaAcAra akSaNNa hai-akhaNDita hai|" ve bhikSuNiyA~ use devadatta ke pAsa le gaIM aura usase pUchA- 'Arya ! isa satkulIna nArI ne bar3e prayatna se apane pati ko sahamata kara pravrajyA grahaNa kI, kintu aba aisA pratIta hotA hai, yaha garbhavatI hai| Arya ! hameM nahIM mAlUma, yaha garbha isake gRhastha kAla kA hai yA pravrajyA grahaNa karane ke bAda kaa| hama aba kyA kareM ?" devadatta buddha-samagra bodhayukta-jJAna yukta nahIM thaa| kSamA, maitrI tathA karuNA kA bhI usameM abhAva thaa| ataeva usane socA-maiM isa nava pravrajitA bhikSuNI kA veza utaravA dUM, anyathA loga mujhe nindya samage / ve kaheMjhege-devadatta kI pakSAnugA eka bhikSuNI apanI kukSi meM garbha liye phiratI hai / devadatta usa ora kucha dhyAna hI nahIM detA, isa bAta kI upekSA karatA hai| devadatta ne upasthita viSaya para gaharAI se cintana nahIM kiyaa| pASANa-khaNDa ko jaise ulaTA diyA jAe, usI prakAra usane kahA- "usakA bhikSu-veza utaravA lo, usako bahiSkRta kara do|" bhikSuNiyoM ne usakA kathana sunA! ve uThI, praNAma kiyA aura apane vihAra meM calI gii| jaba yaha sthiti usa taruNa bhikSuNI ke samakSa AI to usane anya bhikSuNiyoM se kahA ____ 2010_05 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 Arya sthavira devadatta buddha nahIM haiM aura na maiMne unakI anuyAyinI hokara hI pravrajyA grahaNa kI hai / maiM to lokAgra, samyak sambuddha-tathAgata kI anuyAyinI hokara hI pravrajita huI huuN| Apa yaha jAnatI hI haiM, pravrajyA mujhe kitanI kaThinatA se prApta huI hai| isakA vilopa mata kro| mujhe apane sAtha lo, bhagavAn buddha ke pAsa jetavana clo| bhikSuNiyoM ne use sAtha liyaa| rAjagRha se jetavana paiMtAlIsa yojana dUra thaa| ve calakara vahA~ phuNciiN| unhoMne bhagavAn ko praNAma kiyA, sArI ghaTanA unheM nivedita kii| bhagavAna baddha ne vicAra kiyA-yadyapi isa bhikSaNI kA garbha gahastha-kAla kA hai, kintu, anya matAnuyAyI jaba ise mere bhikSuNI-saMgha meM dekheMge to kahege ki zramaNa gautama devadatta dvArA parityakta bhikSuNI ko sAtha liye ghUmate haiM / aisA pravAda na uThe, isalie isa viSaya kA pariSada meM, jaba svayaM rAjA bhI upasthita ho, nirNaya kiyA jAnA caahie| tadanantara eka dina kozala-nareza prasenajit, jyeSTha anAtha piNDika, kaniSTha anAtha piNDika, mahA upAsikA vizAkhA evaM vizruta mahAkuloM ko bulvaayaa| sAyaMkAla caturvidha pariSad ekatra huI / zAstA ne sthavira ko saMbodhita kara kahA- "upAli! caturvidha pariSadke madhya isa karma kA parIkSaNa kiyA jaae|" upAli ne kahA- bhante ! jaisI ApakI aajnyaa|" upAli pariSad ke madhya gyaa| apane Asana para baitthaa| rAjA kI upasthiti meM mahA upAsikA vizAkhA ko vahA~ bulvaayaa| use yaha kArya sauMpA, kahA-"vizAkhe! yaha taruNa bhikSuNI amuka mAsa, amuka dina pravrajita huI / tuma parIkSaNa kara yathArtha rUpa meM patA lagAo ki isakA garbha isake pravajita hone se pahale kA hai yA bAda kaa|" vizAkhA ne yaha kArya svIkAra kiyaa| usane parIkSA-vidhi hetu kanAta tanavA dii| parIkSya bhikSuNI ko kanAta ke bhItara le gii| usake hAtha, paira, nAbhi tathA udara dekhA, parIkSaNa kiyA, mahInoM aura dinoM kI gaNanA kii| yoM parIkSA kara nizcaya kiyA ki isake gRhastha-kAla meM yaha garbha rahA hai| vizAkhA upAli ke pAsa AI tathA unheM vastusthiti se avagata kraayaa| upAli ne caturvidha pariSad ke madhya usa bhikSuNI ko nirdoSa dhoSita kiyaa| isa prakAra nirdoSa ghoSita kI gaI bhikSuNI ne bhagavAn evaM bhikSu-saMgha ko praNAma kiyA tathA vaha bhikSuNiyoM ke sAtha vihAra meM calI gii| yathAsamaya garbha kA paripAka huaa| usa bhikSuNI ne eka atyanta pratApazAlI putra ko janma diyaa| eka dina rAjA bhikSuNiyoM ke vihAra ke pAsa se nikala rahA thaa| usane zizu kA svara sunaa| apane amAtyoM se jijJAsA kii| amAtyoM ne batAyA-"rAjan ! usa yuvA bhikSuNI ne putra ko janma diyA hai| yaha usI zizu kI AvAja hai|" rAjA bolA-"bhikSuNiyoM ko baccoM kA lAlana-pAlana karane meM asuvidhA hotI hai / ataH isa bAlaka kA lAlana-pAlana hama krvaayeNge|" yoM kahakara rAjA ne usa bacce ko apane pAsa maMgavA liyA aura rAjakumAra ke sadRza usake lAlana-pAlana kI vyavasthA kii| rAjA ne bAlaka ko yathAvat rUpa meM pAlane-posane ke lie naTI striyoM ko sauMpA / nAmakaraNa ke dina bAlaka kA nAma kAzyapa rakhA gyaa| rAjakumAra kI jyoM lAlana-pAlana hone ke kAraNa vaha kumAra kAzyapa ke nAma se vizruta huaa| kevala sAta varSa kI Ayu meM usane zAstA ke pAsa pravrajyA grahaNa kI / bIsa varSa kI Ayu pUrNa hone para usane upasampadA prApta kii| vaha yathAkAla suyogya dharmopadezaka huaa| ____ 2010_05 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - siMha aura zazaka : nigrodha mRga jAtaka 641 bhagavAn ne bhikSuoM se kahA- - "mere suyogya sundara dharma - kathita zrAvakoM meM antevAsiyoM meM kumAra kAzyapa sarvottama hai / " yoM kahakara bhagavAn ne kumAra kAzyapa ko sarvazreSTha pada pradAna kiyaa| kAlAntara meM vammika sUtra sunane para kumAra kAzyapa ko arhat pada adhigata huA / usakI bhikSuNI mAtA ne bhI vipazyanA bhAvanA dvArA -- dhyAna-yoga dvArA agra- phalA arhat pada prApta kiyA / kumAra kAzyapa sthavira buddha zAsana rUpI gagana meM pUrNa candra kI jyoM udyotita hue / eka samaya kI bAta hai, bhagavAn buddha bhikSATana se lauTe, bhojana kiyA, bhikSuoM ko upadeza diyA aura gandhakuTI meM praviSTa hue / bhikSu upadeza grahaNa karane ke bAda aharniza AvAsopayogI apane-apane sthAnoM meM gaye / dina vyatIta huA / sAyaMkAla dharma-sabhA meM ekatra hue / bhikSu paraspara vArtAlApa karane lage - AyuSmAno ! devadatta buddhatva prApta nahIM hai / usameM zAnti, maitrI evaM karuNA nahIM hai / yahI kAraNa hai ki usane kSaNabhara meM kumAra kAzyapa sthavira aura sthavirI mAM ko bahiSkRta kara diyA / yoM unake dharma-jIvana kA vinAza hI kara diyA kintu samyaksambuddha to gharmarAja haiM, kSamA maMtrI aura karuNAmaya saMpadA se samAyukta haiM / unhoMne una donoM ko Azraya diyA, kitanA acchA kiyaa| isa prakAra kahate hue ve bhikSu bhagavAna buddha ke guNoM kI prazaMsA karate the / bhagavAn dharma-samA meM Aye / Asana bichA thaa| usa para baiThe aura pUchA - "bhikSuo ! yahA~ baiThe hue tuma kyA vArtAlAta karate the ?" bhikSu bole - "bhante ! Apake hI guNa-kathana meM saMlagna the / " bhagavAn ne kahA - "bhikSuo! tathAgata ne na kevala isa janma meM hI varan pUrva-kAla meM bhI ina donoM ko Azraya diyA thA / " bhikSuoM ne bhagavAn se pUrva janma kI bAta prakaTa kI abhyarthanA kii| bhagavAn ne usakA varNana yoM kiyA bodhisatva nigrodha mRga rUpa meM pUrva samaya kA prasaMga hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thA / bodhisatva usa samaya mRga-yoni meM utpanna hue / janma se hI usa mRga kA raMga svarNa jaisA thaa| usake netra maNi - golaka sadRza the / usake sIMga cA~dI ke se varNa ke the / usakA mukha rakta varNa kI duzAlarAzi jaisA thaa| usake hAthoM tathA pairoM ke agrabhAga aise the, mAno lAkSA se raMjita hoM / usakA pU~cha camarI gAya ke pU~cha ke samAna thA / usakA zarIra ghor3e ke bachere jitanA thA / vaha pA~ca sau mRgoM se parivRta vana meM vihAra karatA thA / usakA nAma nigrodha mRgarAja thA / vahA~ se avidUra - adhika dUra nahIM, kucha hI dUrI para eka anya mRga- yUthapati bhI rahatA thA / usakA nAma zAkhAmRga thA / usakA bhI varNa svarNa sadRza thA / rAjA kI AkheTapriyatA usa samaya vArANasI kA rAjA AkheTa dvArA mRgoM kA vadha karane meM burI taraha lagA thA / mRga mAMsa ke binA vaha bhojana hI nahIM karatA thA / vaha AkheTa meM sahAyatA pAne hetu samasta nigamoM tathA janapadoM ke logoM ko unakA kAma chur3avAkara ekatrita karatA, unheM sAtha le AkheTa ke lie jAtA / " 2010_05 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 logoM ne Apasa meM vicAra kiyA-yaha rAjA hara roja hamArA kAma chur3avA-detA hai| hamArA kAma rukatA hai -kAma meM bAdhA AtI hai| acchA ho, hama udyAna meM ghAsa bo deM, jala rakha deN| bahuta se magoM ko udyAna meM praviSTa karA deN| phira dvAra baMda kara deM, unheM rAjA ko sauMpa deN| yaha vicAra sabako acchA lgaa| unhoMne apanA vicAra kriyAnvita kiyaa| udyAna meM ghAsa boyA, jala rkhaa| yathA samaya ghAsa uga aayaa| phira ve nagara ke bahuta se logoM ko sAtha lie, bahuta prakAra ke zastra liye vana meM praviSTa hue| unhoMne mRgoM ko niyaMtrita karane hetu yojana bhara sthAna ko gheraa| phira ghere ko kramazaH kama karate gye| anta meM unhoMne nigrodha mRga aura zAkhA mRga ke AvAsa-sthAnoM ko ghera liyaa| vahA~ mRga-samUha the| mRgoM ko dekhakara ve loga per3oM, latAoM-kuoM evaM bhUmi ko mudgaroM se pITane lage / idhara-udhara jo mRga chipe the, unheM bhI yoM kolAhala dvArA bAhara nikaalaa| ve talavAra, zakti, dhanuSa Adi zastrAstra liye hue the, prahArodyata se the| mRga-samUha bhayabhIta ho gye| isa prakAra una logoM ne zora aura zastra-maya ke sahAre mRgoM ko udyAna meM praviSTa karA diyaa| udyAna kA dvAra baMda kara diyaa| tadantara ve rAjA ke pAsa Aye aura nivedana kiyA-"rAjan ! pratidina Apake sAtha jAte rahane se hameM apane kArya meM bAdhA hotI hai / isalie hamane vana ke mRgoM ko Apake udyAna meM praviSTa karA diyA hai / aba se Apa yatheccha unakA zikAra kareM, mAMsa khaaeN| yoM rAjA se nivedita kara, unase AjJA lekara ve vApasa apane sthAnoM ko lauTa gye| rAjA udyAna meM AyA, magoM ko dekhA / unameM nigrodha mRga tathA zAkhA mRga ko, jo svarNa jaise varNa ke the, abhaya-dAna diyaa| taba se nirantara kabhI rAjA svayaM AtA, eka maga kA zikAra kara le jAtA, kabhI usakA pAcaka Akara mRga mAra le jaataa| mRga jyoM hI dhanuSa ko dekhate, Dara kara bhAga chuuttte| do-tIna AdhAta khAkara vyathita hote, kSata-vikSata hote aura mara jAte / maga-samUha ne bodhisatva ko, jo nigrodha mRga ke rUpa meM the, yaha bAta khii| eka-eka bArI-bArI se nigrodha mRga ne zAkhA maga ko bulAyA aura kahA- "saumya ! prati dina mRga mAre jA rahe haiM / maranA to avazya hai hI, ataH aba se kucha aisI vyavasthA kareM ki mRgoM para bANa dvArA vAra na kiye jaaeN| dharma-gaNDikA sthAna galaccheda karane ke sthAna para mRgoM ke eka-eka kara svayaM pahu~ca jAne kI bArI bAMdha dI jaae| eka dina tumhAre yUtha meM se eka mRga jAe, eka dina mere yUtha meM se eka mRga jaae| yaha krama nirantara calatA rahe / zAkhA mRga ne ise svIkAra kara liyaa| __ isa vyavasthA ke antargata jaba jisa maga kI bArI AtI, vaha dharma-gaNDikA para jAkara vahAM apanA mastaka rakhe par3A rahatA / pAcaka vahAM AtA aura use nihata kara le jaataa| gabhiNI mRgI kI bArI eka dina zAkhA mRga ke yUtha meM se eka aisI mRgI kI bArI AI, jo garbhiNI thii| vaha apane yUtha pati zAkhA maga ke pAsa jAkara bolI-"svAmI! maiM garbhiNI huuN| baccA utpanna hone ke bAda hama do prANI bArI-bArI se jAyeMge / taba taka mujhe mata bhejie / mere sthAna para Aja kisI aura ko bheja diijie|" zAkhA mRga bolA- 'maiM tere sthAna para aura kisI ko ____ 2010_05 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- siMha aura zazaka : nigrodha mRga jAtaka 643 nahIM bheja sakatA / tU jAne, terI kaThinAI jAne, maiM kyA karUM, jAo / " zAkhA mRga ne jaba usa gAbhina mRgI para dayA nahIM dikhalAI, to vaha bodhisatva--- nigrodha mRga - ke pAsa pahu~cI tathA vahI bAta kahI, jo zAkhA mRga se kahI thI / nigrodha mRga bolA- "acchA, tU calI jA, terI bArI TAlane kI vyavasthA karUMgA / " mRgI calI gaI / garmiNI ke badale nigrodha mRga nigrodha mRga svayaM dharma - gaNDikA para gayA aura usa para apanA mastaka rakhakara leTa gayA | pAcaka aayaa| usane dekhA, rAjA dvArA abhaya prApta mRgarAja gaNDikA para apanA mastaka TikAye par3A hai, kyA bAta hai ? vaha tatkSaNa rAjA ke pAsa gayA, rAjA ko sthiti se avagata kraayaa| rAjA usI samaya ratha para ArUr3ha hokara apane parijanavRMda ke sAtha vahA~ AyA / nigrodha mRga ko vahA~ par3A dekhA to usase pUchA - "saumya mRgarAja ! maiMne to tujhe abhaya-dAna diyA hai, phira tU svayaM yahA~ kyoM AyA ?" samasta prANiyoM ke lie abhaya-dAna nigrodha mRga bolA - "mahArAja ! eka garbhiNI mRgI kI Aja bArI thI / usane mere pAsa Akara kahA ki usake baccA ho jAne taka usakI bArI kisI anya ko de dI jAe / Xin eka kA mRtyu - duHkha kisI dUsare para kaise DAlatA ? ataeva mujhe yahI ucita lagA ki yahA~ par3A hai| isameM isIlie maiM apanA jIvana use de dU~, usakA maraNa apane para le lUM aura koI saMzaya Apa na kareM / " / rAjA bolA - "svarNopama varNopeta mRgarAja ! maiMne tumhAre jaisA kSamAzIla, maMtrIyukta tathA karuNAzIla vyakti manuSyoM meM bhI nahIM dekhA / maiM parituSTa / uTho, maiM tumheM aura garbhiNI mRgI ko abhaya-dAna detA hU~ / "rAjan ! hama donoM ko to abhaya-dAna prApta ho jAyegA para becAre avaziSTa mRga kyA kareMge ?" svAmI - "bAkI ke mRgoM ko bhI maiM abhaya dAna detA hU~ / "rAjan ! yoM kevala una mRgoM ko to abhaya prApta ho jAyegA, jo udyAna meM haiM para, bAkI ke mRgoM kA kyA hogA ?" svAmI- "maiM unako bhI abhaya dAna detA hU~ / " "rAjan ! isa prakAra mRga to abhaya prApta kara leMge para anya caupAye prANI kyA kareMge ?" svAmI - "maiM sabhI caupAyoM ko abhayadAna detA hU~ / " "1 "rAjan ! caupAye prANI to abhaya ho jAyeMge kintu becAre pakSI ? svAmI - "pakSiyoM ko bhI abhaya-dAna detA hU~ / " "rAjan ! pakSI to abhaya prApta kara leMge kintu jalavAsI jantu kyA kareMge ?" svAmI - " maiM jala meM rahanevAle prANiyoM ko bhI abhaya-dAna detA hU~ / " yo bodhisatva rAjA se sabhI prANiyoM ke lie abhayadAna kI yAcanA kI, rAjA ne svIkAra kiyA / bodhisattva uThe, rAjA ko paMca zIloM meM saMpratiSTha kiyA aura kahA" rAjan ! dharma kA AcaraNa karo, nyAyapUrNa kArya kro| mAtA-pitA, putra-putrI, brAhmaNa 2010_05 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 gRhapati, nigama evaM janapada ke logoM ke sAtha dharma kA vyavahAra-dharmAnurUpa vartana kro| aisA karane se deha tyAga kara tuma sagati prApta karoge, svarga prApta kroge|" isa prakAra rAjA ko buddhalIlA-antargata dharmopadeza dekara vaha kucha dina udyAna meM rhaa| phira maga-yutha ke sAtha vana meM calA gyaa| usa magI ne phala jaise sukamAra putra ko janma diyaa| jaba vaha maga-zAvaka khelatA-khelatA zAkhA maga ke pAsa calA jAtA, taba usakI mAtA use rokatI aura kahatI-"beTA ! phira kabhI usake pAsa mata jAnA, kevala nigrodha mRga ke hI nikaTa jaanaa|"vh magI isa prasaMga para nimnAMkita gAthA kahatI "nigrodha meva seveyya, na sAkhamukha saMvase / nigrodhasmi mataM seyyo, yaJce sAkhasmi jIvitaM // " "beTA ! tU tathA anya jo bhI apanA hita cAhe, nigrodha maga kI hI sevA kare-usI kI sannidhi meM rahe, zAkhA mRga ke pAsa saMvAsa na kare-na rhe| zAkhA mRga ke Azraya meM jIne kI apekSA nigrodha mRga kI sannidhi meM maranA kahIM zreyaskara hai-uttama hai|" kucha hI samaya meM eka samasyA khar3I ho gii| sabhI maga abhaya-prApta the| ve logoM ke kheta khAne lge| kisAna yaha jAnate hue ki ye abhaya-prApta mRga haiM, unheM mArate nahIM, bhagAte nahIM, loga rAjA ke prAMgaNa meM ekatra hue| unhoMne isa sambandha meM zikAyata kii| rAjA ne kahA- "maiMne prasannatA pUrvaka nigrodha mRga ko sabake liye abhaya-dAna kA vara diyA hai, maiMne pratijJA kI hai / maiM apane rAjya kA tyAga kara dUM, yaha mujhe svIkAra hai kintu maiM apanI pratijJA bhagna nahIM kara sktaa| mere rAjya meM kisI mRga ko mArane kI chUTa nahIM hai / jaao|" nigrodha mRga ne uparokta bAta sunii| usane saba mRgoM ko bulAyA, ikaTThA kiyA aura unheM samajhAyA ki aba me ve kinhIM ke khetoM ko na khaaeN| mRgoM ne yaha svIkAra kiyaa| phira nigrodha mRga ne manuSyoM ko kahalAyA ki aba se ve rakSA hetu khetoM ke bAr3a na lgaaeN| ve kevala apane apane khetoM ko ghera kara nizAnI ke rUpa meM pattoM kI jhaMDI lagA deN| taba se pattoM kI jhaMDI lagAne kA krama claa| aisA ho jAne para koI bhI mRga nizAnI ke rUpa meM ba~dhI pattoM kI jhaNDI ko nahIM lAMghatA / bodhisattva kA unheM aisA hI upadeza thA / isa prakAra maga-samUha ko upadeza dekara, apane AyuSya-pramANa jIvita raha bodhisattva svakarmAnurUpa paralokavAsI hue| bodhisattva ke upadezAnurUpa puNya kArya karatA huA rAjA mI apane AcIrNa karmoM ke anusAra paralokavAsI huaa| __zAstA ne kahA- "isa prakAra maiMne kevala isa janma meM hI isa sthavirI tathA kumAra kAzyapa ko Azraya nahIM diyA hai, pUrva-janma meM bhI inheM Azraya diyA hai|" zAstA ne batAyA--- "devadatta usa samaya zAkhA mRga thaa| devadatta kI pariSad zAkhA mRga kI pariSad-maMDalI thii| sthavirI usa samaya mRgI thii| sthavirI-putra kumAra kAzyapa usa samaya mRga-putra thaa| sthavira Ananda usa samaya rAjA thaa| nigrodha mRga ke rUpa meM to maiM hI utpanna huA thaa| 2010_05 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-kapaTI mitra : pravaMcanA : kUTa vA0 jA0 645 18. kapaTI mitra : pravaMcanA : kUTa vANija jAtaka kathA-sAhitya meM aise mitroM ke aneka AkhyAna prApta haiM, jinhoMne apane vizvasta aura ImAnadAra mitroM ke sAtha vizvAsaghAta kiyA, chala evaM SaDyantra dvArA unakA dhana har3apane kA prayatna kiyaa| aisI kahAniyA~ adhikAMzataH vANika-mitroM kI milatI haiN| ve sAtha meM vyApAra karate haiM athavA vyApArArtha prayANa karate haiN| vyApAra meM dhanArjana karate haiN| lobhI mitra ke mana meM pApa jAgatA hai| vaha aise hathakaMDe apanAtA hai, jisase vaha dUsare mitra kA dhana har3apa sake / antataH rahasya prakaTa ho jAne para vaha kisa prakAra lAMchita aura lajjita hotA hai-aise tathya ina kathAoM meM manoraMjaka rUpa meM AkhyAta hue haiN| jaina sAhitya meM aisI bahuta kahAniyA~ haiM / Avazyaka cUNi tathA dharmaratna prakaraNa TIkA meM varNita do jaina kathAnaka yahA~ upa sthApita haiN| pahale meM eka aise vizvAsaghAtI mitra kA varNana hai, jo sArA kA sArA apane hisse kA aura apane mitra ke hisse kA gar3A khajAnA har3apa lene ke lie dhokhA karatA hai| gupta rUpa meM sArA khajAnA nikAla letA hai, usake sthAna para koyale rakha detA hai / "zaThe zAThyaM samAcaret" ke anusAra saccA mitra mI eka aisA nATaka racatA hai ki usakI sArI pola khula jAtI hai| dUsare kathAnaka ke rUpa meM sumitra evaM vasumitra nAmaka aise do mitroM kA varNana hai, jo eka sAtha vyApAra karane jAte haiN| chalI vasumitra rAste meM hI dharma-adharma kI carcA kA prasaMga khar3A kara, zarta rakha jAlasAjI dvArA sumitra kA sArA dhana har3apa letA hai| sumitra bhAgyazAlI thaa| sArA dhana to calA gayA, kintu bhAgya sAtha detA hai| usakA siMhala kI rAjakumArI ke sAtha vivAha ho jAtA hai| dhana-vaibhava, mAna-sammAna kI koI kamI nahIM rhtii| vasumitra vahA~ A pahuMcatA hai| sumitra kI sampatti dekhakara vaha IrSyA se jalabhuna jAtA hai| use maravAne kA SaDyantra racatA hai, kintu daivayoga se usameM vaha svayaM hI phaMsa jAtA hai, bemauta mArA jAtA hai| bauddha vADmaya ke antargata kUTavANija nAmaka do jAtakoM meM varNita isI prakAra ke do AkhyAna yahA~ upasthApita haiN| pahale meM eka ImAnadAra bhalA mitra apane dUsare mitra ke yahA~ dharohara ke rUpa meM lohe ke pA~ca sau phAla rakhatA hai| dUsarA vizvAsaghAtI mitra unheM cUhe khA gaye, aisA bahAnA banAkara har3apa jAnA cAhatA hai| _dUsare meM eka dhUrta baniyA apane mitra ko Thagane ke lie apane pitA ko eka vRkSa ke koTara meM chipAkara apane pakSa meM deva-vANI udghoSita karAne kA jAla racatA hai| donoM hI jagaha una chalI mitroM kI sacce mitroM dvArA kiye gaye tatsamakakSa buddhimattApUrNa vyavahAra se pola khula jAtI hai| ye kathAe~ rocaka hone ke sAtha-sAtha bar3I zikSAprada haiN| kapaTI mitra do mitra do mitra the| eka bAra kA prasaMga hai, unheM kisI sthAna para gar3e dhana kA khajAnA ____ 2010_05 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 prApta huaa| donoM ne use vahAM se nikAla kara le jAne para vicAra kiyaa| donoM ko aisA jaMcA ki yaha khajAnA hama Aja na le jAeM; uttama muhUrta, zubha velA meM le jaayeNge| yoM socakara donoM apane-apane sthAna para cale gye| vizvAsaghAta una donoM mitroM meM eka bar3A kapaTI thaa| usake mana meM pApa paidA huA-apane mitra ko mAlUma na hone dekara maiM akelA hI sArA khajAnA har3apa luuN| aisA vicAra kara vaha gupta rUpa meM vahA~ gayA, jahAM khajAnA gar3A thaa| usane khodakara usa jagaha se gar3A dhana nikAla liyA usake sthAna para koyale rakha diye| dhana ke badale koyale vaha dhana lekara apane ghara lauTa aayaa| kucha samaya bAda donoM mitroM ne khajAnA nikAlane hetu uttama muhUrta, zubha velA nizcita kii| tadanusAra ve khajAnA nikAlane usa sthAna para Aye, jahA~ vaha gar3A thaa| khodane para vahA~ dhana ke badale koyale mile / __ chalI mitra banAvaTI nirAzA ke svara meM bolA-"mitra ! kyA kiyA jAe, hama bar3e abhAge haiM, svayaM hI dhana ke koyale bana gye|" yaha sunakara vaha mitra jo saccAI para thA, saba samajha gayA, para cupa rahA / vaha gaMbhIra thaa| usane koI uttara nahIM diyaa| jaise ko taisA donoM apane ghara lauTa aaye| satyaniSTha mitra ne, jisake sAtha dhokhA huA, apane ghara meM apane usa kapaTI mitra kI ThIka usI ke AkAra-prakArAnurUpa eka pratimA nirmita karavAI, jise dekhane para lage, mAno sAkSAt vaha sadeha ho| usane apane ghara meM do pAlatU bandara rakhe vaha hara roja usa pratimA para bandaroM ke khAne yogya vastue~ rkh-detaa| bandaroM ko khulA chor3a detaa| ve usa pratimA para car3ha jAte, vahA~ rakhe hue khAdya padArtha khA jAte, usa para nAcate, kUdate, aThakheliyAM krte| eka dina kI bAta hai, sacce mitra ne kapaTI mitra ke bAlakoM ko apane ghara Amantrita kiyaa| unako bhalIbhA~ti bhojana kraayaa| bhojana karAkara unheM kisI gupta sthAna meM chipA diyaa| kAphI samaya ho gayA, bAlaka jaba vApasa ghara nahIM pahu~ce, vaha kapaTI puruSa bar3A cintita huaa| bAlakoM kI khoja karane hetu vaha apane mitra ke AvAsa-sthAna para AyA / satyaniSTha mitra ne apane kapaTI mitra kI pratimA ko usa sthAna se pahale hI haTA diyA thaa| apane kapaTI mitra ko kahakara ki jarA Thaharo, dekhate haiM, usa sthAna para biThA diyaa| bandaroM ko khulA chor3a diyaa| ve rojAnA ke abhyasta the hI, kilakAriyAM mArate hue usake mastaka para car3hane lage, nAcane lage, kUdane lge| vaha bolA-"yaha saba kyA hai ? tuma kyA kara rahe ho ?" mitra ne kahA- "are ! ye tumhAre pyAre bAlaka haiN|" kapaTI mitra jhallAtA huA bolA-"are kyA kahate ho, bAlaka bhI kabhI bandara bane sune haiM ?" 2010_05 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga --- kapaTI mitra : pravaMcanA kUTa vA0 jA0 647 sacce mitra ne jhaTa se javAba diyA- "kaho na, khajAne kA kyA huA ? kyA kabhI khajAnA bhI koyalA banA sunA hai ?"" pravaMcanA zreSThiputra sumitra I zrIpura nAmaka nagara thA / vahIM bar3e-bar3e sampanna vyApArI tathA dhanI seTha sAhUkAra nivAsa karate the / usI nagara meM samudradatta nAmaka seTha thA / vaha atyanta vaibhavazAlI thA, sAtha hI sAtha udArahRdaya dAnazIla bhI / usake eka putra thaa| usakA nAma sumitra thA / apane pitA ke sadguNoM aura vizeSatAoM ke anurUpa vaha uttamottama guNayukta thA, suyogya evaM dharmAnurata thA, apane nAma ke anurUpa vaha eka acchA aura sAthiyoM kA hita cAhane vAlA mitra thA - zabda se hI nahIM ; artha se bhI, abhiprAya se bhI sumitra thA / vasumitra usI nagara meM vasumitra nAmaka eka anya seTha kA lar3akA thA / sumitra ke sAtha usakI mitratA thI / vasumitra kevala kahane bhara ko mitra thA, vaha vastuvRttyA amitra thA athavA mitra ke rUpa meM Upara se priya dIkhane vAlA madhura zatru thA / vasumitra kA yaha svabhAva thA, vaha sAmane bar3I mIThI bAteM karatA, pIche se mitra kA sadA ahita soctaa| vaha pITha para churA bhoMkane vAlA kaluSita vRtti kA vyakti thA / eka bAra donoM mile| sumitra ne kahA- "mitra hamAre pAsa paitRka sampatti to bahuta hai / usakA sukha bhoga aba taka hama karate rahe haiM / merA vicAra hai, videza jAkara vyApAra kara svayaM apane puruSArtha tathA buddhi dvArA dhanopArjana kreN| apane dvArA upArjita sampatti ke bhoga kA apanA eka vizeSa Ananda hai / 1 vyApArArtha prasthAna donoM ne apane mAtA-pitA tathA pArivArika janoM se svIkRti prApta kI / vyApArArtha gAr3iyoM meM paNya sAmagrI - mAla lAdA / donoM ne apane-apane sArtha -- kAfile taiyAra kiye aura ravAnA hue| yAtrAkrama meM apane kAfiloM ke sAtha ve dina bhara calate, sAyaMkAla jahAM pahu~ca pAte, vahA~ vizrAma karate / dhana har3apane kI cAla eka bAra kA prasaMga hai, zAma ko kisI gA~va meM unakA par3Ava lagA thaa| donoM mitroM ke bIca dharma aura adharma ke sambandha meM carcA cala pdd'ii| sumitra dharma ke pakSa meM thA aura vasumitra adharma ke pakSa meM / sumitra kahane lagA- "dharma jIvana kA, jagat kA AdhAra hai / vaha sarvopari hai / isa nazvara jagat meM dharma hI eka sArabhUta padArtha hai / usI ke bala para yaha pRthvI aura AkAza Tike haiM / " 1. AdhAra - Avazyaka cUrNi pRSTha 551 2010_05 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 vasumitra ne pratyuttara meM kahA-"sumitra ! jo tumhArI dRSTi meM adharma hai, vAstava meM jagat meM vahI sukha kA AdhAra hai| usameM race-pace loga sukha pAte haiN| dharma ke lie, satya ke lie jUjhane vAle sadA du:khI dikhAI dete haiN|" bahasa Age bddh'ii| donoM mitra isa bAta para jora dene lage ki apanA-apanA pakSa pramANita kiyA jAe-siddha kiyA jaae| isa bIca vasumitra bolA- "yaha viSaya atyanta mahattvapUrNa hai| hama isa para kevala zuSka carcA nahIM kreNge| hameM isameM jaya-parAjaya kI zarta rakhanI hogii|" sumitra-"bolo, vasumitra! tuma kyA zarta rakhanA cAhate ho?" vasumitra-"yadi merA pakSa prabala rahA, tumhArA pakSa durbala rahA to tumhArI sArI sampatti, mAla merA ho jAyegA aura tumhArA pakSa prabala rahA, merA pakSa nirbala rahA to merI sArI sampatti aura mAla tumhArA ho jaayegaa|" yadi himmata ho to bAta Age bddh'aao| sumitra-"mujhe svIkAra hai|" ... vasumitra- "mujhe bhI svIkAra hai|" sumitra - "hamArA madhyastha kauna hogA ? kisakA pakSa prabala hai, kisakA nirbala hai, kauna vijetA hai, kauna parAjita hai, yaha nirNaya kauna degA ?" vasumitra ne bAta ko aura pakkI karane kI dRSTi se kahA-"sumitra ! eka bAra phira soca lo, zarta bar3I hai| hamArI hAra-jIta ke bIca meM hamArI mitratA nahIM aayegii| isameM jo bhI jItegA, sArI sampatti usakI ho jAyegI, parAjita ko isameM jarA bhI nanu-naca nahIM karanA hogaa|" sumitra-"kisI bhI taraha kA sandeha mata karo, hamArI zarta pakkI hai|" donoM ne hAtha milAyA, zarta para vacanabaddha hue| vasumitra bolA- "mAdhyasthya yA nirNaya ke sambandha meM aisI bAta hai, agale dina mArga meM jo bhI gA~va par3egA, vahA~ ke logoM ko hama madhyastha bnaayeNge| hamAre donoM ke pakSa meM sunane ke bAda ve jo bhI nirNaya deMge, hama saharSa svIkAra kreNge|" sumitra bolA- "bahuta acchA, hama aisA hI kreNge|" prAtaHkAla huaa| kAfilA calA / sAyaMkAla ve eka gAMva meM phuNce| kacce makAna the, gA~va choTA sA thaa| vasumitra ke mana meM pahale se hI yaha SaDyantra thA ki gAMva vAle dharma, adharma ke sambandha meM gaharAI se kucha jAnate nahIM haiN| ve sthUla dRSTi ke loga haiN| maiM unheM adharma ke bAharI prabhAva kI bAteM batAkara AsAnI se apane pakSa meM kara luuNgaa| sumitra sarala thaa| vaha to sabhI ko apane samAna hI bhadra evaM dhArmika mAnatA thaa| usane mana hI mana kahA-"pakSa dharma kA hI prabala rahegA / dharma ke zAzvata zAntiprada, sukhaprada svarUpa se kauna inakAra kregaa|" sumitra evaM vasumitra ne usa gA~va ke logoM ko bulAyA vRddha, taruNa sabhI eka jagaha ekatrita hue| vasumitra gAMva vAsiyoM se bolA-"hama donoM mitra haiN| dharma aura adharma para hamArA ____ 2010_05 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga) kathAnuyoga-kapaTI mitra :pravaMcanA : kUTa vA0 jA. 646 pakSa, vipakSa meM vAda-vivAda cala rahA hai| apane-apane pakSa upasthita kara hama Apa logoM se yaha nirNaya lenA cAheMge ki kauna sA pakSa prabala hai tathA kauna sA durbala / Apa logoM ko jaisA ucita lage, btaaeN|" ___ gA~va vAsI donoM ke muMha tAkane lge| unameM se eka vRddha puruSa ne kahA-"tuma donoM apanA-apanA pakSa upasthita kro| jaisI hamArI jAnakArI aura samajha hai, usake anusAra hama logoM ko jaisA ThIka lagegA, hama khege|" / pahale vasumitra ne adharma ke samarthana meM apanA pakSa rakhA--"bandhuo ! Aja hama saba jagaha yaha pratyakSa dekhate hai ki jo cAlAkI se, chala-kapaTa se dUsaroM ko Thagate haiM, dhokhA dete haiM, ve sukhI haiM, mAlAmAla haiN| jo asatya dvArA, anIti dvArA, pravaMcanA dvArA apanA kAma banA lete haiM, saba unhIM ko saphala evaM suyogya mAnate haiN| vaise logoM ke jIvana meM koI kamI nahIM rhtii| yaha adharma kA hI pratApa hai / kyoki ye sAre kArya adharma pUrvaka hI sadhate haiM, dharma pUrvaka nhiiN|" eka vayovRddha grAmINa bolA- "ThIka kahate ho bhAI ! hama loga to Aye dina aisI ghaTanAe~ dekhate haiM, pApa karane vAle loga sukha se apanA jIvana calAte haiM, dhArmika kaSTa pAte haiM / isI gAMva meM eka vyakti hai, jisane corI se, beImAnI se merI phasala kATa lii| Aja vaha bahuta sukhI hai| usakI gAyeM, bhaise gehU~ kI bAleM caratI haiM aura mere baccoM ko bharapeTa roTI nahIM miltii| dharma kA phala duHkha hai, adharma kA phala sukha hai, yaha maiM pratyakSa dekhatA rahA huuN|" ____ sumitra ne dharma ke samarthana meM apanA pakSa rakhate hue kahA-"bhAiyo ! yaha viSaya jarA gaharAI se samajhane kA hai / bhautika sukha, duHkha, sampatti, vipatti ina sabakA kAraNa apane kRta karma haiM / abhI jo sukha bhoga rahe haiM, yaha unake pUrvAcarita karmoM kA phala hai| jaba puNya kSINa ho jAyeMge, to ye sukha miTa jaayeNge| abhI jo beImAnI, chala dhokhA, asatyAcaraNa, hiMsA Adi duSkarma karate haiM, unakA paripAka hone para duHkhAtmaka phala bhogane hote haiN| daraasala dharma AtmA kA viSaya hai| usase AtmA ko zAnti prApta hotI hai| vaha aisI anupama zAnti hai, jo bAhya padArthoM se prApta nahIM ho sktii| dharma kA antima phala nitAnta sukhaprada hai|" sumitra kI bAta to bar3I sAragarbhita thI, kintu sthUla dRSTi se dekhane vAle grAmINoM ke mana meM vaha jamI nahIM / unameM se eka kisAna khar3A ho kara bolA-"karma-phala kI bAta tuma kahate ho, use kisane dekhA hai ? Age hone vAle phala kauna dekhegA? kaba dekhegA? yaha to hama pratyakSa sAfa sAfa dekhate haiM, pApa karane vAle sukha prApta karate haiM tathA dharma karane vAle duHkha bhogate haiN|" isa prakAra kAfI samaya taka carcA calatI rahI, UhApoha hotA rahA, antataH logoM ne vasumitra ke hI pakSa kA samarthana kiyaa| unhoMne adharma ke pakSa ko prabala mAnA, dharma ke pakSa ko durbala maanaa| grAmINoM ke isa abhimata kA artha samitra kI parAjaya tathA vasamitra kI vijaya thaa| tadanUsAra vasumitra ne sumitra kI samasta sampatti aura mAla, jo bhI usake sAtha thA, apane adhikAra meM kara liyA, usake sArtha ko apane sArtha meM milA liyaa| vasumitra sumitra se bolA- "dekhA adharma kA prabhAva ! maiM jo kucha thA, usase dugunA ho gayA tumhAre pAsa jo kucha thA, vaha tumane dharma ke nAma para gaMvA diyaa| aba jAo, dharma ke nAma kI mAlA phero, dharma dvArA sukha bhogo| aba tumhAre pAsa kucha bhI nahIM bacA hai| ____ 2010_05 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana aba mere sAtha calakara kyA karoge ? vyApAra to dhana se hotA hai|" sumitra ne kahA-"vasumitra! tU jIta gayA, merI sampatti, sAmAna, mAla-saba tumhAre adhikAra meM A gayA, ise bhI dharma kA hI, satya kA hI, pratApa maano| maiM dharma para aDiga rahA, tumako sArA dhana, vaibhava samhalA diyaa| yadi maiM anIti, asatya aura adharma para utara AtA to tumheM eka kaur3I bhI nahIM miltii|" / ___ "tuma kyA kahate ho, maiM svayaM hI tumhAre sAtha nahIM jAU~gA / akelA jaauuNgaa| apane bhAgya kI parIkSA kruuNgaa|" bhAgyodaya : rAjakanyA se vivAha matra akelA nikala pdd'aa| usakA na saMgI thA aura na koI sAthI / dharma ke sambala, sAhasa aura dhairya ke sAtha vaha ekAkI apane patha para Age bar3hatA gyaa| saMyoga aisA rahA, mArga meM kisI sArthavAha kA sArtha bhI nahIM milA, jisake sAtha vaha ArAma se kisI nagara meM pahu~ca paataa| para, usane himmata nahIM chor3I, Age bar3hatA gyaa| calate, rukate, Thaharate, Age bar3hate vaha eka aise vana meM pahu~ca gayA, jo samudra ke pAsa thaa| sandhyA kI svarNima velA thI / sUrya astonmukha thA / samudra meM usakA pratibimba par3arahA thaa| bar3A bhabya evaM manojJa pratIta hotA thaa| sumitra eka vaTa vRkSa ke nIce baiThA prakRti, jagat kA saundarya nihAra rahA thaa| usane socA, jyoM hI mere azubha karma parimukta ho jAyeMge, mere jIvana meM bhI aisA hI saundarya aura udyota prasphuTita hogaa| sukha aura duHkha to jIvana ke do pahalU haiN| jaise sukha ke dina cala gaye, vaise ho dukha ke bhI dina cale jAyeMge, punaH acche dina aayeNge| saMbhava hai, pahale se aura acche AeM / sukha evaM duHkha kA kAraNa mAnava svayaM hai, ataH vartamAna sthiti meM na mujhe zoka hai aura na cintA hii| sAhasa ke sAtha saba shuuNgaa| vaha navakAra maMtra kA uccAraNa karatA huA vahIM so gyaa| use nIMda A gii| nIMda ke bIca sumitra kI sahasA A~kha khulii| use per3a para baiThe kucha pakSI paraspara bAta karate pratIta hue| per3a para eka garuDa pakSI kA parivAra thaa| sumitra pazu pakSiyoM kI bolI samajhatA thaa| usane una pakSiyoM kI bAtacIta para kAna diyaa| garuDa pakSI ke bacce ne apane pitA se pUchA-'tAta ! Aja Apako apane nIMDa meM lauTane meM bar3A vilamba haa| kyA kAraNa thA ? Apa kahAM ruka gaye ?" garuDa ne kahA-"Aja maiM siMhala dvIpa meM kucha dera ruka gyaa| maiMne vahA~ eka vilakSaNa ghaTanA dekhI / siMharatha nAmaka siMhaladvIpa kA rAjA hai| usakI rAnI kA nAma padmAvatI hai / usake eka kanyA hai| usakA nAma madana rekhA hai| vaha rati ke sadRza rUpavatI hai, sabhI uttamottama guNoM se yukta hai| isa samaya vaha netra-pIr3A se bahuta duHkhita hai| aneka kuzala cikatsakoM ne bharasaka prayatna kiyA, para, use netra-pIr3A se mukta nahIM kara ske| rAjA Dhola bajavA kara yaha ghoSita karA rahA hai ki merI putrI kI netra-pIr3A ko jo dUra kara degA, use svastha kara degA, maiM usake sAtha usakA vivAha kara dUMgA, apanA AdhA rAjya use de duuNgaa| aba taka vaisA koI puruSa nahIM pahuMcA, jo use svastha kara pAtA / rAjakumArI pIr3A se burI taraha karAha rahI hai|" pakSi-zAvaka ne kahA-"tAta ! Apako to vanauSadhiyoM-jar3I-bUTiyoM kA bar3A jJAna hai| rAjakumArI kI netra-pIr3A kaise dUra ho sakatI hai ?" ____ 2010_05 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- kapaTI mitra : pravacanA : kUTa vA0 jA0 651 garur3a bolA- "maiM jAnatA to hU~, para mere jAnane se kyA bane / khaira, phira bhI batalA to dUM / dekho jisa vRkSa para hama baiThe haiM, eka latA usake tane se lipaTI hai / usakI pattiyoM kA cUrNa pAnI meM gholakara netra meM DAlA jAe to kisI bhI prakAra kA netra roga, netra- pIr3A tatkSaNa dUra ho jaae| para, koI manuSya isa rahasya ko jAne taba na / " garur3a kI patnI ne nirAzApUrNa sAMsa chor3ate hue vanauSadhi prayoga dvArA manuSya ko svastha kara sakatA hai, nahIM / hama pakSI vanauSadhi kA rahasya jAnate haiM, para kucha sumitra baragada ke nIce yaha saba suna rahA thA / usane garuDa dvArA udghATita rahasya jAna liyaa| vaha prAtaH kAla zIghra uThA, nitya - kRtya se nivRta huA / navakAra maMtra kA japa kiyaa| baragada se lipaTI huI latA kI pattiyAM tor3IM, apane dupaTTe ke kone meM bA~dhI / vaisA kara vaha samudra ke taTa para baiThA / aba usakA zubhodaya kAla Ane ko thA / vaisA hone para sahaja hI anukUla saMyoga prApta ho jAte haiM / kahA- "kaisI viDambanA hai, manuSya para vaha vanauSadhi kA rahasya jAnatA kara pAne meM akSama haiM / " siMhala dvIpa kI ora jAne vAlA koI jahAja vahA~ AyA / jahAja kA svAmI bar3A sajjana thA / usane sumitra ko jahAja meM biThA liyA / sumitra jahAja dvArA siMhala dvIpa kI rAjadhAnI siMhala nagara meM A gyaa| rAjakumArI kI netra - pIr3A dUra karane vAle ke sAtha usakA vivAha karane tathA use siMhala dvIpa kA AdhA rAjya dene kI ghoSaNA kA paTaha -- Dhola sunAI diyA / sumitra paTaha ke samIpa pahu~cA / usane usakA sparza kiyA, jisakA abhiprAya thA ki maiM yaha kArya kara sakatA hU~ / sumitra ko rAjakarmacArI rAjamahala meM le gye| jaisA garuDa pakSI ne batAyA thA, usane latA kI pattiyoM kA cUrNa banAyA, use pAnI meM gholA, rAjakumArI ke netroM meM DAlA, netra - pIr3A tatkAla ThIka ho gaI / rAjA, rAja parivAra aura sabhI loga bar3e prasanna hue / rAjA ne apanI ghoSaNA ke anusAra madanarekhA kA pANigrahaNa sumitra ke sAtha kara diyA / use AdhA rAjya dene kA saMkalpa prakaTa kiyaa| rAjA ne sumitra ko rahane ke lie pRthak eka sundara prAsAda de diyA / rakSaka dala, naukara, naukarAniyAM sabhI apekSita sAdhana-suvidhAoM ke sAtha usa prAsAda meM TikavAyA / sumitra apanI patnI madanarekhA ke sAtha apanA puNya phala bhogatA huA sukha se vahA~ rahane lagA / udhara usake mitra vasumitra ne videza meM vyApAra kiyA, pracura dhana kmaayaa| vaha bhUmArga se apane nagara zrIpura vApasa lauTane kA vicAra kara rahA thA ki use eka sAmudrika vyApArI - samudroM para hote hue vyApAra karane vAlA vaNik milA / usane vasumitra se kahA"vasumitra ! tuma vyApArI ho / vyApArI sAhasI hotA hai / sAhasI aura utsAho janoM kA hI saubhAgya sAtha detA hai| maiM vyApArArtha siMhala dvIpa kI yAtrA para jA rahA huuN| tuma bhI mere sAtha calo / vahA~ ratna bahuta kama mUlya meM prApta hote haiM / " vasumitra bolA - "ekAkI jAne kA to merA vicAra nahIM thA aura na maiM vaisA sAhasa hI kara paataa| para, tuma jA rahe ho, tumhAre sAtha maiM avazya jAUMgA / " vasumitra ne apanI paNya sAmagrI- - mAla jahAja meM bhrvaayaa| usake sAtha jahAja dvArA siMhala dvIpa pahu~cA / apane Thaharane kI vyavasthA kI / mAla rakhane hetu usane bhAr3e para eka godAma liyA / usameM mAla rkhaa| bAjAra meM gayA / vahA~ usakI dRSTi azvArUDha sumitra para par3I / vaha Age-Age cala rahA thA / usake pIche-pIche usake aMgarakSaka cala rahe the / vasumitra ne 2010_05 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 usako dhyAna se dekhA, pahacAnA-yaha sumitra hI hai| vaha Azcarya se cauMka uThA / usane vahA~ bhIr3a meM khar3e eka manuSya se pUchA- "yaha kauna hai, jo itanI zAna se, ThATa-bATa se azvArUDha huA jA rahA hai ?" nAgarika ne kahA-"tuma paradezI mAlUma par3ate ho| isIlie nahIM jAnate / yaha hamAre rAjA kA jAmAtA sumitra hai|" vasumitra mana hI mana kahane lagA-"isane bhI khUba kiyaa| yahA~ Akara rAjakumArI se vivAha kara liyA, rAjA kA jAmAtA bana gyaa| eka bAra to zarta lagAkara isakA sArA dhana, mAla hathiyA liyA thA, aba ise aura dekhuugaa|" vasumitra yathAsamaya sumitra ke ghara gyaa| dikhAvaTI prema se usake sAtha bar3I cikanIcupar3I bAteM karane lgaa| kahane lagA--"sumitra! maiM tumhAre binA nahIM raha skaa| isalie maiMne itanI dUra tumheM khoja liyA, tumhAre pAsa A gyaa| aba batalAo, yahA~ sasurAla meM hI nivAsa karoge yA mere sAtha zrIpura caloge?" sumitra bolA---'sasurAla meM nahIM rahU~gA, apane ghara calUMgA, jisameM merI patnI ko mere mAtA-pitA-apane sAsa-sasura kI sevA karane kA suavasara prApta ho| tuma vApasa kaba jaaoge|" vasumitra- "kala to yahA~ pahuMcA huuN| basa mAla bika jAe, jitanI dera hai|" sumitra- ' apane sasura rAjA siMharatha se kahakara tumhArA sabhI mAla rAjya karoM se mukta karavA duuN| apanA mAla rAjya ke godAma meM bharavA dene ko taiyAra rkho| maiM vyavasthA karatA huuN|" vasumitra mana meM Age kA dhyAna karate hue sumitra se bolA- aisA nahIM kreNge| apane sasura rAjA siMharatha se merA paricaya mata kraanaa| mujhe eka vyApArI haisiyata se hI vyApAra karane do|" sumitra- "jaisA tuma ucita smjho| para, mujha se samaya-samaya para milate avazya rahA kro|" vasumitra kA SaDyantra vasumitra ne sumitra ke sAtha bhojana kiyA, kucha dera usake sAtha rukaa| vApasa apane ThikAne para aayaa| sumitra kA vaibhava, sampatti, sammAna, pratiSThA dekha kara vaha bhItara hI bhItara kur3hane lgaa| vaha apane mana meM yaha duSkalpanA karane lagA ki jisa kisI taraha ho, ise dhokhA dUM, isake viruddha koI SaDyantra racavAUM ki yaha jIvana tathA sampatti-donoM se hAtha dho baitthe| usane rAjA siMharatha se milane kI yojanA bnaaii| vaha bar3A dhUrta aura vAcAla thaa| usane kucha upahAra liye| rAjA se milA / upahAra bheMTa kiye / rAjA prasanna huaa| usake bAda bhI vaha rAjA ke yahA~ jAtA-AtA rhaa| rAjA ke sAtha usakA acchA paricaya, saMparka ho gyaa| eka dina vaha rAjA ke sAtha ekAnta meM baiThA thaa| anukala avasara dekhakara usane rAjA se kahA-"mahArAja ! kucha samaya se mana meM eka bAta thii| Apako kahanA cAhatA thA, para kahane kA sAhasa nahIM huaa| Aja sAhasa kara vaha bAta maiM Apa se kahanA cAhU~gA / kRpayA suneM, kyA Apa jAnate haiM, ApakA yaha jo jAmAtA hai, kauna hai ?" ____ 2010_05 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-kapaTI mitra : pravaMcanA : kUTa vA0 jA0 653 rAjA bolA-"vaMza Adi jAnane kA avasara hI upasthita nahIM huaa| kyoMki maiM pratijJAbaddha thA ki jo merI putrI kI netra-pIr3A miTA degA, usake sAtha maiM usakA vivAha kara duuNgaa| apanI pratijJAnusAra apanI putrI use byAha dii| tuma usake kula, vaMza Adi ke sambandha meM jAnate ho to btlaao|" vasumitra- "rAjan ! maiM isake vaMza Adi ke sambandha meM bhalIbhAMti jAnatA hU~, isake khAnadAna ko jAnatA huuN| maiM bhI zrIpura kA nivAsI hU~ aura yaha bhI zrIpura kA nivAsI hai|" "mahArAja ! yaha cANDAla-jAti kA hai / bhAgyazAlI hai, gauravarNa hai, rUpavAn hai, kintu janma to cANDAla ke ghara meM huaa|" rAjA-"sarvanAza ho gyaa| eka cANDAla merA jAmAtA bnaa| ise apanI sthiti, kula-paramparA Adi para gaura karanA thA, mujhe saba batAnA thaa| isane aisA kucha bhI nahIM kiyaa| bar3A dhokhA huaa| khaira, vasumitra ! tuma abhI jAo, jaise bhI ho maiM dekhUgA, sthiti se nipttuuNgaa|" vasumitra vahA~ se apane ThikAne para lauTa aayaa| usane socA-"merA nizAnA ThIka lgaa| aba sumitra jindA nahIM bcegaa|" rAjA bahuta cintita evaM udvigna huaa| usane apane maMtrI ko bulaayaa| sArI bAta usase kahI aura apanA abhimata prakaTa kiyA-"mantrivara ! merA mana isa ghaTanA se bahuta vyathita hai| jo bhI ho, cAhe merI putrI vidhavA hI kyoM na ho jAe, maiM isa cANDAla ko jAmAtA ke rUpa meM svIkAra kiye nahIM raha sakatA aura na ise apanA AdhA rAjya hI de sakatA hai|" mantrI-"rAjan ! aba ho bhI kyA sakatA hai, bAta to sArI bana gaI / Apa batalAeM, kyA kiyA jaae|" rAjA-"mantrI ! koI gupta yojanA banAo aura usa cANDAla kI hatyA karavA do| maiM rAjakumArI ko bAda meM saba samajhA duuNgaa|" kucha socakara mantrI bolA--"mujhe eka yukti sUjhI hai| kala hama loga rAjasabhA meM eka nATaka Ayojita kraaeN| jAmAtA ko bhI nATaka dekhane Amantrita kreN| chadma veSa meM mere AdamI vahA~ pahale se taiyAra raheMge, vo aMdhere meM usakI hatyA kara ddaaleNge| kisI ko kucha bhanaka taka na pdd'egii|" rAjA ne mantrI kI yojanA pasaMda kii| mantrI apane ghara lauTa aayaa| rAjakumArI madana rekhA apane mAtA-pitA se milane rAjamahala meM AI / antaHpura meM usane apanI mAM se bheMTa kii| aba use apane pitA se milakara vApasa apane nivAsa sthAna ko jAnA thaa| usakI pAlakI rAjamahala ke daravAje para taiyAra thii| rAjA ne kahA--"putrI ! tumhArA bhAgya baDA nimna niklaa|" rAjakumArI-"tAta ! aisA kyoM kahate haiM ? maiM apane ko bahuta bhAgyazAlinI mAnatI huuN| mujhe aisA pati milA hai, jo rUpa, guNa, saundarya Adi lAkhoM meM eka hai| tAta ! phira mere bhAgya ko Apa nimna-manda kyoM kaha rahe haiM ?" rAjA- "putrI ! eka bAta batAo, kyA tumane apane pati ke kisI AcaraNa meM, vyavahAra meM, saMbhASaNa meM kabhI koI akulInocita bAta to nahIM dekhI ?" rAjakumArI- "candana meM kabhI durgandha hogI, yaha kalpanAtIta hai, sUrya meM kabhI kisI ne chidra dekhA? vaisA kabhI nahIM hotaa| usI prakAra mere pati meM akulInocita pravRtti kaise ho sakatI hai ? ve ucca, ujjavala kula meM utpanna haiN| unakI pratyeka ceSTA, pratyeka kArya, 2010_05 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 pratyeka vyavahAra unakI kulInatA ke dyotaka haiN|" / rAjA ne apanI putrI ko vidA kiyaa| mana meM vahI rakhA jo mantrI ke sAtha socA thA..-vasumitra dvArA thope gaye mithyA Aropa para vizvAsa kiye sumitra ke vadha kI vyavasthA ko yathAvat rkhaa| rAjadharma aura kartavya ke nAte aucitya to yaha thA ki rAjA mAmale kI, saMzayApanna sthiti kI bhalIbhA~ti khoja, chAna-bIna tathA jAMca-par3atAla karatA, karavAtA, vastusthiti kA patA lagavAtA, phira nirNaya letaa| para, bhAvAveza meM rAjA ne vaisA kucha nahIM kiyaa| apane SaDyantra kA svayaM zikAra saMyogavaza tabhI vasumitra sumitra ke ghara phuNcaa| sumitra kahIM jAne kI taiyArI meM thaa| use vaisA karate dekha vasumitra ne pUchA- "mitra ! maiM to tumase milane AyA hU~ aura tuma yahAM se nikalane kI taiyArI kara rahe ho, kyA bAta hai?" - sumitra-"mitra ! Aja tumako bhI mere sAtha calanA hogA / rAja sabhA meM eka nATaka kA Ayojana hai| maiM vahA~ Amantrita huuN| yadyapi tumane mujhe aba taka roke rakhA thA ki maiM apane sasura rAjA siMharatha se tumhArA apane mitra ke rUpa meM paricaya karAU~, para Aja maiM tamheM apane mitra ke rUpa meM nATaka dikhalAne avazya le jaauuNgaa|" vasumitra ne apane kapar3oM para najara DAlI aura bolA- "ye kapar3e...!! maiM kaise jAU~gA? kapaDe bure nahIM haiM, kintu tumhAre sAtha jAUM, isa yogya bhI nahIM haiN|" sumitra - "kapar3oM ke lie kyA bAta hai, tuma ye mere kapar3e pahana lo aura clo|" kaisA yoga bana rahA hai-"vasumitra ne sumitra kI pozAka pahana lii| use usa pozAka meM dekhakara koI bhI nahIM kaha pAtA ki yaha rAjA kA jAmatA sumitra nahIM hai| donoM rAjasabhA meM gaye / nATaka kA pradarzana yathAsamaya prAraMbha huaa| darzakoM ke kakSa meM halakI sI rozanI thii| maMca para nRtya evaM gAna cala rahA thaa| mantrI ke chadmaveSI anucaroM ne vasumitra ko rAjajAmAtA sumitra samajhA aura usakI hatyA kara ddaalii|" __ jyoMhI yaha ghaTita huA, sabhA meM kolAhala maca gyaa| rAjA ne samajhA, usakA jAmatA mArA gyaa| ekAeka apanI putrI ke vaidhavya kA vikarAla dRzya usI A~khoM ke sAmane upasthita ho gayA, jisakI kalpanA mAtra se vaha avAk raha gyaa| yaha karavA to diyA kintu vaha antarvedanA se cIkha uThA- "hAya merI putrI vidhavA ho gii|" ___ madana rekhA pitA ke pAsa daur3I AI aura bolI- pitAjI ! kauna vidhavA ho gaI ? kisakI putrI vidhavA ho gaI ? Apa kisakI bAta kara rahe haiM ?" rAjA-"tere pati kI hatyA ho gaI beTI ! bahuta burA huaa|" rAjakumArI-"Apa sAmane dekhie na, Apake jAmAtA udhara baiThe haiM, zoka se ro rahe haiM / abhI jisakA vadha huA hai, vaha inakA mitra thA, inhIM ke nagara kA eka zreSThi putra thaa| vyApArArtha yahA~ AyA thaa| pahale inhIM ke sAtha vyApAra karatA rahA thaa|" rAjA siMharatha ko sArI ghaTanA kA, vastusthiti kA jJAna huaa| vaha yaha paricaya prApta kara bahuta prasanna huA ki usakA jAmAtA zrIpura ke zreSThI samudradatta kA saubhAgyazAlI putra hai / vasumitra ne usakA aniSTa karane ke lie usa para managaDhanta, mithyA Aropa lgaayaa| 2010_05 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-kapaTI mitra :pravaMcanA : kUTa vA0 jA0 655 rAjA ne sumitra se kahA- "aise duSTa dumitra ke lie kyoM rote ho ? usane sadA tumhAre rAste meM kAMTe hI kAMTe bichAye, tumhAre sAtha pravaJcanA hI pravaJcanA kii| acchA huA, pApa kttaa|" mahArAja ! vaha kumitra thaa| usane kumitra kA kArya kiyaa| maiM to sumitra haiM, mujhe sadA sumitra ke rUpa meM hI rahanA cAhie / durjana hote hue bhI usakI duHkhada mRtyu para merA mana khinna huA hai / para, karma-saMyoga aisA hI thaa| sumitra kA zrIpura Agamana ___ kucha samaya siMhala dvIpa meM Ananda pUrvaka rahane ke anantara sumitra bar3e ThATa-bATa se apanI patnI sahita zrIpura aayaa| mAtA-pitA tathA parijanada ko atyanta harSa huA / nAgarika jana aise satpuruSa ko punaH prApta kara bar3e prasanna hue| vasumitra apane pApoM ke kAraNa marakara narakagAmI huaa| sumitra ne sAMsArika sukha, samRddhi bhogate hue| dhArmika jIvana jIte hue anta meM cAritra grahaNa kiyA, vaha zivapura kA rAhI bnaa|' kaTa vANija jAtaka phUTa vyApArI tathA paMDita vyApArI . zrAvastI nagarI meM kUTa vyApArI tathA paMDita vyApArI saMjJaka do vANijyopajIvI puruSa nivAsa karate the| unhoMne hissedArI se vyApAra karanA Arambha kiyaa| sAmAna kI pAMca sau gAr3iyA~ bharIM / ve vyApArArtha pUrva se pazcima ghUme, vyApAra kiyA, bahuta lAbha kmaayaa| phira zrAvastI lautte| paMDita vyApArI kUTa vyApArI se bolA-"mitra ! hama apanA sAmAna, ajita lAbha bAMTa leN|" kUTa vyApArI kA duzcintana kuTa vyApArI mana hI mana vicAra karane lagA-yaha bahuta samaya taka mere sAtha vyApArArtha ghUmatA rahA hai| bahuta dinoM taka sukha se zayana tathA uttama bhojana nahIM milA hai| yaha kAphI thakA hai / aba apane ghara A gayA hai / taraha-taraha ke uttamotama padArtha khaayegaa| isase use ajIrNa hogA aura yaha mara jAyegA / taba jo kucha hama kamAkara lAye haiM, vaha akele merA hI ho jAyegA / ataeva vaha kUTa vyApArI ba~TavArA karane meM TAlamaTola karatA rhaa| kabhI kahatA-nakSatra uttama nahIM hai, kabhI kahatA-dina zubha nahIM haiM, phira dekheNge| isa taraha vaha TAlamaTola meM samaya vyatIta karane lgaa|" paMDita vyApArI zAstA kI sevA meM ___paMDita vyApArI ne use bahuta kaha-sunakara baMTavAre ke lie taiyAra kiyA, baMTavArA krvaayaa| tadanantara vaha hAtha meM sugandhita phUloM kI mAlA lie zAstA ke pAsa gayA, pUjA 1. AdhAra :-dharmaratna prakaraNa TIkA, bhAga 2 pRSTha 150 2010_05 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 vandanA kI, eka ora baiTha gayA / zAstA ne pUchA- bAhara se kaba Aye ?" paMDita vyApArI bolA-"bhaMte ! mujhe Aye AdhA mAsa vyatIta ho gayA hai|" zAstA bole-"to yoM itanI dera kara tathAgata kI sevA meM kaise Aye ?" paMDita vyApArI ne sArI ghaTanA kA varNana kiyaa| zAstA bole-"upAsaka! yaha na kevala isa janma meM vaMcaka vyApArI hai, pahale bhI yaha vaMcaka vyApArI hI thaa|" kUTa vyApArI ke pUrva-janma kI kathA ___paMDita vyApArI ne zAstA se jaba usake pUrva-janma kI kathA kahane kI prArthanA kI to zAstA ne batAyA- "pUrva samaya kI bAta hai-vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| taba bodhisattva kA amAtya-kula meM janma huaa| ve kramazaH bar3e hue| usa rAjA ke vinizcayaamAtya-mukadamoM kA nirNaya karane vAle adhikArI-"nyAyAdhIza ke pada para niyukta hue|" lohe ke phAla cUhe khA gaye tabhI kI bAta hai - "do baniye, jinameM eka grAmavAsI thA, dUsarA nagaravAsI thA, paraspara mitra the| grAmavAsI baniye ne nagaravAsI baniye ke pAsa amAnata ke rUpa meM pA~ca sau lohe ke phAla rakhe / nagaravAsI baniye ne una phAloM ko beca diyA, unakI kImata ugAha lii| jisa sthAna para phAla rakhe the, vahA~ cUhoM kI meMganiyA~ bikhera diiN| kucha samaya vyatIta huaa|" grAmavAsI baniyAM nagaravAsI baniye ke pAsa Akara bolA- "mujhe mere phAla de do|" nagaravAsI dharta baniye ne grAmavAsI baniye ko cUhoM kI meM ganiyA~ dikhalAte hue kahA-"kyA kiyA jAe tere phAla to cUhe khA gye|" grAmavAsI baniyAM bolA-'acchI bAta hai, khA gaye to khA gye| cUhoM dvArA khA liye jAne para tuma kyA kara sakate ho| yoM kahakara vaha nahAne ke lie jalAzaya kI ora jAne lgaa| nagaravAsI baniye ke putra ko bhI apane sAtha le gyaa| mArga meM usane usa bacce ko apane kisI mitra ke ghara meM biThA diyA aura mitra se kahA ki dhyAna rakheM, yaha bAlaka kahIM jAne na paae| vaha jalAzaya para nhaayaa| nahAkara apane mitra dhUrta baniye ke ghara aayaa| dhUrta baniye ne pUchA-"merA beTA kahA~ hai ?" bacce ko cir3iyA uThA le gaI grAmavAsI baniyAM bolA--"maiM tere beTe ko jalAzaya ke taTa para biThAkara jala meM DubakI lagA rahA thA ki itane meM eka cir3iyA AI, bacce ko paMjoM meM uThA liyA, tatkAla AkAza meM ur3a gaI, maiMne bahuta hAtha pITe, bahuta cIkhA-cillAyA, bahuta ceSTA kI, para cir3iyA se bacce ko nahIM chur3A skaa|" nagaravAsI baniyAM kahane lagA- "tU jhUThA hai| cir3iyA kabhI bacce ko uThAkara le jAtI hai? aisA hotA nhiiN|' grAmavAsI vyApArI ne uttara diyA-"mitra ! jo bhI tuma kaho, asambhava bhI lage, para kyA karUM, tere bacce ko to cir3iyA hI uThAkara le gaI hai|" nyAyAlaya meM mukadamA nagaravAsI baniyAM grAmavAsI baniye ko dhamakAtA huA bolA-"tU manuSya-ghAtaka ____ 2010_05 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - kapaTI mitra : pravaMcanA : kUTa vA0 jA 0 65.7 hai, duSTa hai, cora hai / abhI maiM nyAyAlaya meM jA rahA hU~ ! sArA phaisalA vahIM hogA / " yoM kaha kara vaha nyAyAlaya kI ora calA / grAmavAsI baniyAM bhI tumheM jo ThIka lage karo, kahatA huA usake sAtha-sAtha nyAyAlaya meM gayA / nyAyAsana para vinizcaya amAtya ke rUpa meM bodhisattva virAjita the / dhUrta vyApArI ne unase nivedana kiyA- "svAmin ! yaha mere beTe ko sAtha lekara sarovara para snAna karane gayA / snAna kara jaba vApasa lauTA to merA beTA usake sAtha nahIM thaa| maiMne pUchA, merA beTA kahA~ hai ! yaha kahatA hai, cir3iyA use paMjoM meM uThAkara AkAza meM ur3a gaI / Apa isa mukadame kA nirNaya kareM / " bodhisattva ne grAmavAsI baniye se pUchA- - "kyA yaha satya hai ?" usane kahA - "svAmin ! maiM bacce ko sAtha lekara nahAne gayA / cir3iyA dvArA use uThAne kI bAta saca hI hai / " bodhisattva bole- - "kyA isa jagat meM cir3iyAM bacce ko uThAkara le jAtI haiM ?" "svAmin ! merA bhI Apase savinaya pUchanA hai ki yadi cir3iyAM bAlakoM ko uThAkara nahIM ur3a sakatIM to kyA lohe ke phAla mUSika khA sakate haiM ?" bodhisattva pUchane lage - "tumhAre kahane kA kyA abhiprAya hai ?" "svAmin ! maiMne ina nagaravAsI baniye ke ghara meM lohe pA~ca sau phAla dharohara ke rUpa meM rakhe / yaha kahatA hai ki tumhAre lohe ke phAla mUSika khA gye| ye unakI meMganiyAM haiM / aisA kahakara yaha mujhe meMganiyAM dikhAtA hai / svAmin ! yadi mUSika lohe ke phAla khA sakate haiM to cir3iyAM bhI baccoM ko lekara AkAza meM ur3a sakatI haiN| yadi mUSika phAla nahIM khAte to cir3iyAM to kyA, bAja taka bhI baccoM ko nahIM le jA skte| jo yaha kahatA hai ki tere phAla mUSika khA gaye, mUSikoM ne phAla khAye yA nahIM, kRpayA isakA parIkSaNa kareM, mere mukadame kA nirNaya kreN|" bodhisatva dvArA phaisalA bodhisattva ko pratIta huA, isa grAmavAsI vaNik ne zaTha ke prati zaThatA kA AcaraNa kara dhUrta vaNik ko nirasta karane kI bAta vicArI hogI / taba unhoMne nimnAMkita gAthAe~ kahIM "saThassa sATheyyamidaM sucintitaM, pacaDDitaM patikUTassa kUTaM / phAlaJce adeyuM mUsikA, kasmA kumAraM kuLalA no hareyyuM // kUTassa hi santi kUTakUTA, bhavati cApi nikatino nikavyA / dehi putaTTha phAlanaTThassa phAlaM, mA~ te putta mahAsi phAlanaTTho / " zaTha ke prati jo zaThatApUrNa vyavahAra socA hai, zaTha kI dRSTi se vaha ThIka hai / kuTila ko parAsta karane ke lie kuTilatA kA jAla phailAyA gayA hai / yadi mUSika lohe ke phAla khAeM to cir3iyAM baccoM ko kyoM nahIM AkAza meM le ur3eM / 2010_05 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 aise loga haiM, jo kuTila ke prati usI kI jyoM kuTilatA kA vyavahAra karanA jAnate haiM, mAyAvI ke sAtha mAyA karanA jAnate haiM / putra ke lie bilakhane vAle vaNik ! jisa ke phAla tumane gAyaba kiye haiM, de de / usake phAla use mila jAyeMge to vaha phira tumhAre putra ko kyoM le jAyegA - tumheM tumhArA beTA sauMpa degA / " nagaravAsI vaNik bolA- "maiM isake phAla ise samhalAtA hU~ / yaha merA putra mujhe lauTA de|" grAmavAsI vaNik ne kahA- "svAmin / maiM isakA beTA detA 658 de / " yoM jisakA beTA kho gayA thA, use usakA beTA mila gayA, jisake phAla gAyaba ho gaye the, usako usake phAla mila gye| donoM vyApArI apane-apane karmAnusAra Age gaye / zAstA ne kahA - " isa samaya kA kuTila vyApArI taba kA kuTila vyApArI thA, paMDita vyApArI hI taba kA paMDita vyApArI thaa| mukadame kA nirNaya karane vAlA vinizcaya - amAtya maiM hI thA / " kUTa vANija jAtaka do sAjhedAra zrAvastI nagarI meM do vyakti sAjhedAra ke rUpa meM vyApAra karate the / ve gAr3iyoM meM sAmAna lAdakara vyApArArtha dehAtoM meM gaye / lAbhArjana kiyaa| vApasa lautte| una donoM meM jo Thaga baniyAM thA, vaha socane lagA- yaha merA sAjhedAra yAtrA meM bahuta samaya taka yatheSTa bhojana tathA zayana Adi na milane ke kAraNa kaSTa jhelatA rahA hai / yaha ghara meM taraha-taraha ke svAdiSTa padArtha bhara peTa khAyegA, ajIrNa se pIr3ita hogA, maregA / taba maiM arjita saba sAmAna ko arjita saMpatti ko tIna bhAgoM meM baaduuNgaa| eka bhAga usake baccoM ko dUMgA aura do bhAga meM svayaM lUMgA / dhUrta baniye kI durbhAvanA jaba bhI baMTavAre kI bAta calatI, vaha dhUrta baniyAM Aja bA~TeMge, kala bA~TeMge, yoM TAlamaTola karatA, ba~TavArA karanA nahIM cAhatA / paMDita -- catura baniye ne usa baniye para, jo ba~TavArA karanA nahIM cAhatA thA, jora DAlA, ba~TavArA karavA liyaa| vaisA kara vaha bhikSuvihAra meM gyaa| vahAM zAstA ko -- bhagavAn buddha ko praNAma kiyA, kuzala kSema pUchA / bhagavAn ne kahA---''tumane itanI dera kI, tumheM Aye bahuta samaya ho gayA / buddha kI sevA meM itanI dera se upasthita hue ?" usa paMDita baniye ne sArI bAta bhagavAn se nivedita kii| bhagavAn bole- " upAsaka / yaha baniyAM kevala isa janma meM hI Thaga nahIM hai, pUrva janma meM bhI yaha Thaga thA / isa samaya isane tujhe ThaganA cAhA, pUrva janma meM bhI yaha paMDitoM kocatura janoM ko Thagane kA prayatna karatA rahA / " bodhisattva kA vaNik-kula meM janma / yaha mere phAla lauTA yoM kahakara bhagavAn ne isake pUrva janma kI kathA kahI - 2010_05 - "pUrva samaya kI ghaTanA hai, Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-kapaTI mitra : pravaMcanA : kUTa vA0 jA0 656 vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thaa| usa samaya bodhisattva vArANasI meM vaNikkula meM utpanna hue| nAmakaraNa ke dina unakA nAma paMDita rakhA gyaa| savayaska hone para ve eka dUsare vaNik ke bhAgIdAra ke rUpa meM vyApAra karane lge| usa dUsare vaNik kA nAma atipaMDita thaa| una donoM ne vArANasI meM pAMca sau gAr3iyoM para vikreya sAmAna lAdA, dehAta meM gaye, vyApAra kiyA, lAbhArjana kiyaa| ve donoM vApasa vArANasI lautte| ajita lAbha sAmAna ke ajita lAma ke baMTavAre kA samaya aayaa| atipaMDita nAmaka vaNika bolA- "mujhe do bhAga milane cAhie, isalie ki tU paMDita hai, maiM atipaMDita / paMDita eka mAga kA adhikArI hotA hai, atipaMDita do kaa|" paMDita nAmaka vaNik ne kahA- "jarA vicAra karo, kyA hama donoM kA bhaMDamalamUla pUMjI, bailagAr3I Adi sAdhana eka samAna nahIM rahe haiM ? ve sabhI to eka sadRza the, phira tuma do bhAgoM ke adhikArI kaise hue|" __ atipaMDita nAmaka baniyAM bolA- "atipaMDita hone ke kAraNa mujhe do bhAga milane caahie|" bAta bar3hatI gaI / usane jhagar3e kA rUpa le liyaa| durupAya ___ atipaMDita ne mana-hI-mana eka upAya socaa| apane pitA ko eka vRkSa ke koTara meM bitthaayaa| usane kahA ki hama donoM vRkSa ke pAsa AyeMge aura pUchege, taba yahI kahanA ki atipaMDita ko do mAga milane caahie| ___ atipaMDita nAmaka baniyAM paMDita nAmaka baniye (bodhisattva) ke pAsa jAkara bolA-"saumya ! mujhe do bhAga mileM, yaha ucita hai yA anucita hai, isakA rahasya vRkSadevatA jAnate haiM / Ao, hama unake pAsa caleM, unase puuche|" yoM kahakara, use sahamata kara, use sAtha lie vaha vRkSa ke samIpa gayA aura vRkSa ko sambodhita kara bolA-"Arya vRkSa devatA ! hamAre saMgharSa kA Apa nirNaya kreN|" vRkSa ke koTara meM sthita atipaMDita ke pitA ne bolane kA svara badalakara kahA"tumhArA kaisA jhagar3A hai, btlaao|" vaha bolA-"Arya ! yaha paMDita hai aura maiM atipaMDita / hama donoM ne bhAgIdArI meM vyApAra kiyaa| aba hama ajita lAbha ko bAMTanA cAhate haiN| kRpayA nirNaya kIjiye... kisako kyA milanA cAhie?" vRkSa ke koTara meM chipA atipaMDita kA pitA bolA-"paMDita ko eka bhAga milanA cAhie aura atipaMDita ko do|" __bodhisattva ne jaba saMgharSa kA aisA nirNaya sunA to vicAra kiyA ki yahA~ devatA hai athavA adevatA, mujhe isakI jAMca karanI caahie| yaha socakara ve puvAla lAye, vRkSa ke koTara meM bharA, usameM Aga lagA dii| Aga dhadhakanI zurU ho gaI, Age bar3hane lgii| atipaMDita ke pitA kA zarIra jalane lgaa| vaha apane adhajale zarIra ke sAtha vRkSa ke Upara car3ha gayA, usakI DAlI pakar3a kara laTaka gyaa| laTakatA huA bhUmi para gira pdd'aa| dharatI para girakara vaha bolA ____ 2010_05 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana . [khaNDa : 3 "sAdhu kho paNDito mAma, natveva atipnnddito| atipaNDitena puttena, manamhi upklito|| - jo vAstava meM pAMDitya se yukta hotA hai, kisI bhI kArya ke kAraNa-akAraNa ko sahI jAnatA hai, vahI zreSTha hai / jo kevala nAma se ati paMDita hotA hai, vAstava meM pAMDitya yukta nahIM hotA, kuTila hotA hai, vaha zreSTha nahIM hotA / mere isa atipaMDita nAmaka putra ne, jo kevala nAma kA atipaMDita hai, vastutaH kuTila hai, mujhe pUrA jalA diyA hotA, maiM to adhajalA hI idhara se chUTa pAyA huuN|" dhana kA samAna vibhAjana phira una donoM ne barAbara-barAbara dhana, sAmAna Adi bA~TA / ve yathAsamaya kAladharma ko prApta ho kara apane-apane karmoM ke anusAra paraloka gye| pUrva samaya meM jo kuTilajAlasAja vyApArI thA, vaha isa samaya kA kuTila vyApArI hai, paMDita saMjJaka vyApArI to maiM hI thaa|" ____ 2010_05 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvaHAcAraHkathAnuyoga ] kathAnuyoga - vijaya-vijayA : pippalI kumAra-bhadrA kApi0 661 19. vijaya-vijayA : pippalI kumArabhadrA kApilAyinI vikArotpatti ke sAdhanoM kI vidyamAnatA ke bAvajUda vikAra-zUnya bane rahanA, vAstava meM adbhuta Atmazakti kA paricAyaka hai / jaina - vAGmaya ke antargata vijaya-vijayA kA kathAnaka eka isI prakAra kA cAmatkArika prasaMga hai / donoM vivAhita haiM, pati-patnI haiN| eka sAtha rahate haiM, yahA~ taka ki eka hI zayyA para zayana karate haiM, kintu, jala meM nirlepa kamala kI jyoM ve vAsanA se alipta rahate haiM / itanA aura ve ise prakaTa taka nahIM hone dete / kandarpa- darpa-dalane viralA manuSyAH - yaha ukti una para yathAvat caritArtha hotI hai / bauddha sAhitya meM isI prakAra kA pippalIkumAra aura bhadrA kA kathAnaka hai / ve bhI donoM pati-patnI haiN| sAtha meM rahate haiM, eka sAtha khAte haiM, pIte haiM aura usI prakAra eka zayyA zayana karate haiM, kintu, unakA jIvana akhaNDa brahmacarya lie hotA hai / donoM hI kathAnakoM meM kathAnAyakoM ke jIvana kA uttara bhAga pravrajita jIvana meM paryavasita hotA hai / vijaya aura vijayA pratijJAbaddha the, jisa dina unake brahmacarya pAlana kA rahasya prakaTa ho jAyegA, ve gRha tyAga kara deNge| jyoMhI eka ghaTanA vizeSa ke prasaMga meM vaha prakaTa hotA hai, ve pravrajyA kA patha svIkAra kara lete haiM / 1 pippalIkumAra tathA bhadrA kApilAyinI ke gRha tyAga kA kAraNa eka vArtA-prasaMga banatA hai / khetI meM, gRhakArya meM hote prANi-vadha-mUlaka pApoM kA dAyitva ina zramikoM, paricArakoM aura paricArikAoM para nahIM hai, jo unheM karate haiM / sevaka-sevikAoM kA isa Azaya kA kathana ki vaha saba to ve apane svAmI aura svAminI kI AjJA se karate haiM, unakA phala ve kaise bhogeM, sunate hI donoM apane-apane sthAna para cauMka par3ate haiM, pApamaya jagat kA parityAga karate haiM, buddha kI zaraNa prApta karate haiM / vijaya evaM vijayA dvArA AjIvana brahmacaryaM svIkAra karane ke ghaTanA-prasaMga kA adbhuta vaiziSTya hai, jisase kathAnaka kI preSaNIyatA balavattara ho jAtI hai / vijaya pratimAsa zukla pakSa ke pandraha dina brahmacarya pAlana kA vrata lie thA tathA vijayA ke pratimAsa kRSNa pakSa ke pandraha dina abrahmacarya kA pratyAkhyAna thA / donoM isa sambandha meM paraspara anabhijJa the / jyoMhI rahasya khulatA hai, ve yaha socakara staMbhita ho jAte haiM--donoM ke do pakSoM ke tyAga kI zrRMkhalA meM sArA jIvana hI simaTa jAyegA / kintu, donoM kA Atmabala udbuddha hotA hai, saMyogavaza prApta isa apratyAzita duSkara prasaMga ko ve ha~sate-ha~sate sahaja lete haiM aura zAna se nibhAte haiM / bhadrA aura pippalI kumAra, jaisA kathAnaka meM varNita hai, brahmacarya ke prati prArambha se hI itane niSThAzIla haiM ki vivAha kI bAta taka sunanA nahIM cAhate / jyoMhI vaivAhika prasaMga upasthita hotA hai, ve apane donoM kAnoM meM a~guliyA~ DAla lete haiM / jaina aura bauddha donoM kathAnakoM meM, jo yahAM varNita haiM, yatkiJcit pAripAzvika 2010_05 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bhinnatA ke bAvajUda mUla kathAvastu meM abhinnatA hai| donoM saMkalpa-zakti kI dRr3hatA ke paricAyaka haiM aura brahmacarya-sAdhanA meM abhirata strI-puruSoM ke lie nizcaya hI bar3e preraka haiN| vijaya-vijayA zreSThI arhaddAsa bahuta pahale kI bAta hai, kaccha deza meM arhaddAsa nAmaka eka seTha thaa| vaha dhArmika, saumya aura bhadra thaa| usakI patnI-seThAnI kA nAma bhI, usake apane nAma ke anurUpa arhadAsI thaa| vaha asAdhAraNa rUpavatI hone ke sAtha-sAtha atyanta dharmaniSTha, vyavahArakuzala tathA sadAcAra-parAyaNa thii| zreSThikumAra vijaya zreSThI arhaddAsa ke kevala eka putra thA / usakA nAma vijaya thaa| vaha bar3A yogya tathA saccaritra thaa| saumyatA, sahRdayatA, karuNA, sevA Adi guNa use paitRka paraMparA se prApta the| dharma ke prati usakI aDiga niSThA thii| use satsaMga kI sahaja abhiruci thii| jaba bhI avasara milatA, vaha sAdhuoM ke darzana, sAnnidhya evaM upadeza kA lAbha letaa| brahmacarya kI preraNA : AMzika pratyAkhyAna eka bAra kA prasaMga hai, eka muni dharmopadeza kara rahe the| unhoMne apane pravacana meM brahmacarya kA bar3e sundara tathA preraka zabdoM meM vivecana kiyA / brahmacarya kI mahimA kA bakhAna kiyaa| unhoMne kahA ki ve nizcaya hI dhanya haiM, unakA manuSya-bhava sArthaka hai, jo brahmacarya kA zraddhA evaM Atmabala dvArA pAlana karate haiN| zreSThiputra vijaya dharma-pariSad meM upasthita thaa| vaha muni ke upadeza se bahuta prabhAvita haA / vaha mana-hI-mana socane lagA-kitanA acchA ho, maiM brahmacarya kI sAdhanA kara skeN| yaha bar3A kaThora vrata hai / isakI samagra, nirapavAda sAdhanA bar3I duSkara hai, kintu, apane sAmarthya evaM zakti ke anurUpa AMzika sAdhanA mujhe avazya karanI caahie| vaicArika UhApoha aura cintana ke pazcAt vijaya ne yaha nizcaya kiyA ki jIvana bhara pratyeka mAsa meM pandraha dina use brahmacarya kA akhaNDa pAlana karanA hai| apane isa mAnasika saMkalpa ke anurUpa usane manivara se pratyeka mAsa ke zukla pakSa ke pandraha dina jIvana-paryanta brahmacarya-pAlana kA vrata svIkAra kiyaa| vijaya saumya, kartavyaniSTha tathA vivekazIla thaa| usakA dainandina jIvana-krama bar3e samIcIna evaM suvyavasthita rUpa meM calatA thaa| mAnava-jIvana kI mahattA se vaha samyaka avagata thA / ataH dharma ke anurUpa sAttvika caryA, sadvyavahAra aura zAlInatA usake jIvana ke sahaja aMga the| dhanavAha zreSThi-kanyA vijayA se vivAha kaccha deza meM dhanavAha nAmaka seTha thaa| usake eka putrI thii| usakA nAma vijayA thaa| vaha bahuta sundara, suyogya tathA suzIla thii| kitanA zreSTha saMyoga thA--nAma evaM guNa donoM meM apane anurUpa vijaya ke sAtha vijayA kA sambandha nizcita huaa| donoM susampanna ____ 2010_05 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva:AcAra:kathAnuyoga] kathAnuyoga-vijaya-vijayA : pippalIkumAra-bhadrA kApi0 663 aura samRddha parivAra the| saba prakAra kA sukha-sauvidhya thaa| yathAsamaya zubha muhUrta meM vijaya aura vijayA kA vivAha-saMskAra sAnanda sampanna huaa| prathama milana zukla pakSa dvAdazI tithi thii| suhAgarAta kI sumadhura velA thii| vijaya mana-hI-mana kucha becaina-sA thaa| suhAvanI suhAga-rAta meM milanotsuka priyatamA ko vaha kaise samajhA paayegaa| yaha velA zukla pakSa kI pUrNimA ke bAda AtI to kitanA acchA hotaa| vijaya jitendriya thaa| vaha pavitra vicAroM kA dhanI thaa| vaha daihika ke sAtha-sAtha mAnasika brahmacarya kA bhI samyak ArAdhaka thA; ataH usakI AkulatA kAmukatA-janita nahIM thI, patnI kI saMbhAvita manovyathA aura nirAzA-prasUta thii| donoM kA mAdhuryamaya milana huaa| utsukatA, praharSa, pyAra, snehamaya, tAdAtmya sukhada sAhacarya evaM sarasa AkarSaNa ke mUka AdAna-pradAna meM ve yugala premI tanmaya the| vijaya vijayA ke mukhacandra kA sudhA-pAna karatA huA adhAtA nahIM thaa| vijayA nArI-sulabha lajjA se mukha nIcA kiye pati ke prati sarvasva-samarpaNa kA snehala upahAra lie baiThI thii| vijaya ne mauna tor3A aura kahA-"priye ! Aja kI yaha pratIkSita rajanI isI rUpa meM avasAna pAe--tumhAre mukha-candra kI sudhAsikta jyotsnA meM sarAbora hotA huA maiM ekaTaka use nihAratA rhuuN|" vijayA samajha nahIM sakI, usakA priyatama kyA kaha rahA hai| usakI niHzabda jijJAsA usakI sotsuka mukhamudrA ke kAraNa vijaya se chipI nahIM raha sktii| usane kahApriya ! hamAre madhura milana meM kevala tIna dina kA vilamba hai| tIna dina kA kAla hI kitanA hotA hai / jhaTa bIta jAyegA, para, tuma kucha bolatI nahIM ho, kyA bAta hai ?" vijayA ne kahA- "svAmin ! tIna dina kI koI bAta nahIM hai| madhura milana kI pratIkSA meM tIna dina to kyA, tIna mAsa aura tIna varSa bhI kucha nahIM haiN| milana kI pratIkSA kA apanA anupama evaM anirvacanIya sukha hai| yaha Apa jo rahasyAtmaka-sI bhASA meM kucha kahate jA rahe haiM, maiM usakA abhiprAya samajha nahIM pA rahI huuN| isa pratIkSA ke pIche kyA dAsI kA koI aparAdha hai ? athavA aura koI vizeSa hetu hai, yaha rahasya udghATita karane kI kRpA kiijie|" rahasyodghATana vijaya ne kahA-''tuma to saumya-hRdayA ho| tumhAre se kabhI kisI aparAdha kI AzaMkA hI maiM nahIM maantaa| vastutaH bAta yaha hai, vivAha se pUrva eka prasaMga banA-eka muni ke upadeza se utprerita hokara maiMne unase eka pratijJA lI ki pratyeka mAsa ke zukla pakSa ke pandraha dina meM brahmacarya kA pAlana kruuNgaa| zukla pakSa ke aba kevala tIna hI dina to avaziSTa haiN|" - vijaya ke mukha se jyoMhI yaha sunA, vijayA stabdha raha gii| dharatI mAno usake pairoM ke nIce se khisakane lgii| usake netroM se AMsU Tapaka pdd'e| kevala usake muMha se itanA hI nikalA-"svAmin !" yaha dRzya dekhakara vijaya cauMka gyaa| vaha kucha bhI samajha nahIM sakA, yaha kyA ho gyaa| kucha gambhIra hokara usane vijayA se kahA-"priyatame ! tuma ekAeka itanI ghabarA gii| ____ 2010_05 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 abhI to tumane tIna varSa taka kI madhura pratIkSA kI carcA kI thii| phira aisA vicalana, aisI asthiratA, aisI vyAkulatA; yaha saba kyoM, maiM kucha bhI nahIM samajha pA rahA hU~ ?" bhAgya kA vicitra khela "nAtha ! bhAgya aura saMyoga kI apratyAzita, aparikalpita viDambanA ne mujhe sahasA jhakajhora diyA / usakA AghAta maiM jhela nahIM sakI, asthira ho gaI / svAmin ! aba hamArA laukika artha meM vaivAhika milana jIvana meM kabhI nahIM hogA / " vijaya hataprabha - sA ho bola uThA - " vijayA ! kyA kahatI ho ? puruSa aura nArI ke sneha- saMpRkta, sahaja, sukomala tantuoM se saMyojita madhura milana se kyA hama sadaiva vaMcita raheMge ? maiM samajha nahI pA rahA hU~, yaha kaisI viDambanA hai ?" svAmin ! patnI pati kI ardhAMginI hotI hai| mahIne meM pandraha dina Apa brahmacarya kA pAlana kareM aura pandraha dina maiM kruuNgii| hamArA samasta mAsa brahmacarya kI ArAdhanA meM hI vyatIta hogA / mAsa kI hI jyoM varSa vyatIta hogA / eka hI kyoM, aise aneka, anekAneka varSa vyatIta hote jaayeNge| hama vivAhita brahmacAriyoM ke jIvana kA yahI krama rahegA / hameM bhoga kI sukhAnubhUti ko, jisakA mUla vAsanA meM hai, tyAga ke ananya Ananda meM, jisakA utsa AtmA kI nirmalAvasthA hai, badala denA hogA / " "aba bhI maiM nahIM samajha sakA priye ! tuma kyA kahanA cAhatI ho ? " AMzika vrata kI jIvana-vrata meM pariNati "svAmin ! jaisA Apake sAtha ghaTita huA, lagabhaga vaisA hI mere sAtha bhI ghaTita huA / bacapana kI bAta hai, maiMne eka sAdhvI se brahmacayaM kI mahimA sunI / AjIvana pratyeka mAsa ke kRSNa pakSa ke pandraha dina brahmacarya kA pAlana karane kI usane pratijJA grahaNa kii| kitanA vilakSaNa, vicitra sayoga banA, AMzika vrata samagra, pratipUrNa, akhaMDa vrata ke rUpa meM pariNata ho gayA / vrata to vrata hI hai / usameM kahIM koI chUTa yA guMjAiza kI bAta nahIM hotI / "yaha vaisA saMyoga banA, jise eSaNAmaya kintu, adhyAtma kA oja saMjoye hameM isako azakya nahIM mAnatI / AtmA meM nizcita rUpa se vijaya - "bhAgya kA kaisA vicitra khela banA, eka pakSa pUrA jIvana hI bana gayA / AtmA kI apratima zaktimattA kI jo bAta tumane kahI, maiM usase sarvathA sahamata hU~ / vaha to eka aparihArya satya hai / hameM Atma-oja kA saMbala lie isa kalpanAtIta kintu upasthita saMyoga ko sArthakya denA hI hogA aura mujhe vizvAsa hai, hama vaisA kara pAyeMge 31 loka bhASA meM duHkhada kahA jA sakatA hai, sukhada rUpa meM pariNata karanA hogA / maiM ise anupama, aparimita, agAdha zakti hai / "1 vijayA kA sujhAva vijayAn -"svAmin ! mere mana meM sahasA eka vicAra uThA hai| Apase anunaya pUrvaka, Adara-pUrvaka nivedita karanA cAhU~gI / jarA vicArie, hamArI vaMza-paramparA bhI to calanI caahie| laukika kartavyatA kA yaha takAjA hai / vaha kaise calegI ? "maiM hArdika prasannatA ke sAtha Apase anurodha karatI hU~, Apa dUsarA vivAha kara lIjie / santAnotpatti kara pitR RNa se uRNa bnie| vrata bhI pAlie, saMsAra bhI 2010_05 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaHAcAraHkathAnuyoga] kathAnuyoga-vijaya-vijayA : pippalIkumAra-bhadrA kApi0 665 bhogie| mere kAraNa apane saMsAra ko mata ujADie, jIvana ko nIrasa mata banAie / maiM Apako jo yaha kaha rahI hU~, hRdaya se kaha rahI huuN| yaha ziSTAcAra mAtra nahIM hai / ApakI dUsarI patnI ko maiM apanI choTI bahina smjhuugii| mujhase usako bar3I bahina kA pyAra prApta hogA, ise Apa nizcita maaniye| maiM Apake jIvana meM sarasatA dekhanA cAhatI huuN| Apake prati mere mana meM vidyamAna sneha tathA samarpaNa kA yahI takAjA hai, ApakA sukha hI mere lie sukha bana jaae|" akita saMyoga : eka saubhAgya vijaya ne kahA-"vijayA ! tuma nizcaya hI vijayA ho| eSaNA, lipsA aura vAsanA ko jIta pAne meM tuma vastutaH vijayA ho| jayazIlA ho / tumhArI sahRdayatA, udAratA evaM zubhepsutA asAdhAraNa hai, para, tumhArA prastAva mujhe svIkAra nahIM hai / maiM dUsarA vivAha nahIM karU~gA / atakita rUpeNa upasthita saMyoga ke kAraNa, jise maiM eka saubhAgya kahUMgA, jIvana bhara ke lie brahmacaryopAsanA kA suavasara prApta ho gyaa| "janma-janmAntara meM hama na jAne kitanI bAra bhogoM meM anurata rahe, para, kabhI tRpti huI ? ghRta DAlane se yadi agni bujhe to bhogoM se tRpti ho, ataH tyAga kA Ananda lene kA jo yaha avasara banA, maiM ise kabhI nahIM kho sktaa| "tumane vaMza-vRddhi yA vaMza-paramparA calane kI bAta kahI, isa sambandha meM merA vicAra anya hai| pUrva puruSoM kA nAma, sukIrti, yazasvitA santAna se nahIM hotI, satyakArya se hotI hai| yadi maiM uttamottama kArya karU~gA, yo sahaja hI mere pUrva puruSoM kA nAma ujAgara hogA, saba cirakAla taka Adara ke sAtha use lete rheNge| vijayA ! yaha kyoM bhUla jAtI ho, santati aisI bhI ho sakatI hai, jo apane duSkRtyoM se apanA bhI, apane pUrva puruSoM kA bhI nAma Dubo de, ujAgara karane ke badale kalaMkita kara de; ata: merI AsthA niSprANa rUr3hiyoM meM nahIM, satkRtitva meM hai|" . vijayA ne apane pati ko punaH samajhAyA-"jIvana kI maMjila bahuta dUra hai, rAstA bahuta lambA hai, Apako eka laukika sambala lenA hI caahie| isameM kucha bhI anaucitya nahIM hai|" moga ke sAhacarya kA tyAga ke sAhacarya meM pariNamana "vijayA ! mujhe tumhArI bAtoM se abhinava preraNA prApta huI hai, merI suSupta Atmazakti jAgarita huI hai| jaba eka sukumAra nArI AjIvana kaThora brahmacarya-vrata kA sotsAha, sollAsa pAlana kara sakatI hai, to phira eka puruSa vaisA kyoM nahIM kara sakatA / vaha to pauruSa kA, puruSArtha kA pratIka hai; ataH bhoga ko uddiSTa kara jur3A hamArA sAhacarya aba tyAga meM bhI sAhacarya banA rahe, aisA merA sudRr3ha nizcaya anta:saMkalpa hai| maiM bhI yAvajjIvana brahmacarya kA pAlana kruuNgaa| vratArAdhana ke punIta patha para do jIvana-sAthiyoM ke rUpa meM hama sadA gatizIla raheMge, aba se yahI hamArA jIvana-krama hogaa|" paryApta cintana, vicAra-vimarza tathA UhApoha ke anantara isa navadampati kA yahI Atma-nirNaya rahA ki gRhastha meM rahate hue ve akhaNDa, nirapavAda brahmacarya kI ArAdhanA karate rheNge| unakA jIvana naiSThika brahmacAriyoM kA jIvana hogaa| ____ 2010_05 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 donoM ne paraspara yaha bhI nizcaya kiyA ki ve isa rahasya ko kahIM, kabhI prakaTa nahIM kareMge / kisI bhI prakAra jisa dina yaha prakaTa ho jAyegA, ve muni-dharma svIkAra kara leMgepravajita ho jaayeNge| brahmacarya kI akhaNDa ArAdhanA talavAra kI dhAra para naMge paira calane jaisA durdhara, duSkara vrata svIkAra kara vijaya aura vijayA Atma-vijaya ke abhiyAna para cala pdd'e| brahmacarya kI akhaNDa, akSuNNa ArAdhanA karate hue ve gRhi-dharma kA samyaka anusaraNa karate rhe| anupama anta:-sthiratA tathA vilakSaNa Atma-parAkrama kA jAjvalyamAna pratIka unakA jIvana eka nirAlA jIvana thA / sAtha-sAtha rahanA, khAnA-pInA, haMsanA-bolanA, eka hI sthAna meM zayana karanA; ityAdi nitya-krama yathAvat calate rahane, pArasparika sAmIpya bane rahane ke bAvajUda unakA jIvana jala-kamalavat nirlepa thaa| ve kabhI kAma-vikAra se abhyAhata nahIM hue / sUrya kI tapatI huI kiraNoM se bhI barpha na pighale, agni ke nikaTa rakhe jAne para bhI ghAsa na jale, ahi-nakula pAsa-pAsa rahate hue bhI na lar3eM, aisI sthiti isa navadampatti kI thii| taruNa avasthA, svastha zarIra, dhana-vaibhava evaM sukha-suvidhA ke sAdhanoM kA vaipulya; yaha saba hote hue bhI ve sadA kAma-bhoga se atIta rahe, vAsanA se U~ce uThe rahe, yahI unakI vizeSatA thI, jo lAkhoM meM kinhIM ko prApta ho sakatI hai / gRhastha meM rahate hue bhI titIkSA kI uccattama sthiti vyakti prApta kara sakatA hai, vijaya aura vijayA isakA saprANa udAharaNa the| __ yaha saba cala rahA thA, kevala Atma-zAnti ke lie, Atma-paritoSa ke lie| kisI ko isakI bhanaka taka nahIM thii| zreSThI jinadAsa kA manaH-saMkalpa eka mahatvapUrNa prasaMga upasthita huaa| aMgadeza kI rAjadhAnI campA meM jinadAsa nAmaka seTha thaa| vaha dvAdaza vratadhArI zramaNopAsaka thaa| paMca mahAvratadhArI sAdhuoM ke prati usakI agAdha bhakti thii| sAdhuoM ko dekhate hI usakA hRdaya khuzI se khila utthtaa| zrI vimala muni kevalI campA pdhaare| apane ziSya-samudAya sahita nagara ke bahirvartI udyAna meM tthhre| nAgarika jana kevalI bhagavAn ko vandana karane gye| seTha jinadAsa bhI gayA / kevalI bhagavAn ne dharma-dezanA dI / sabane sunii| jinadAsa kevalI bhagavAn ke mukhAravinda se ni:sRta upadezAmRta kA pAna kara parama AhlAdita thaa| upadeza kI parisamApti ke anantara jinadAsa ne kevalI bhagavAna se sabhakti nivedana kiyA-"bhagavAn ! merI yaha hArdika utkaNThA hai, tIvra bhAvanA hai, maiM caurAsI hajAra munivRnda ko eka sAtha pAraNA karAU~, unheM bhikSA pradAna karane kA saubhAgya prApta kruuN| prabho ! kyA merI yaha utkaNThA, merA yaha mana:-saMkalpa pUrNa hogA?" ___ kevalI bhagavAn ne kahA---'devAnupriya ! bar3A kaThina kArya hai, jo asaMbhava-sA pratIta hotA hai| itane muni upasthita hoM, sAmAnyataH yaha kalpanA se bAhara hai| yadi kisI bhI taraha yaha saMbhava ho sake to itane muniyoM ko diyA jAne vAlA vipula parimANamaya bhojana sarvathA zuddha ho, yaha bhI eka prazna hai; ataeva yaha susAdhya jaisA pratIta nahIM hotaa|" ____ 2010_05 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaHAcAra:kathAnuyoga] kathAnuyoga-vijaya-vijayA : pippalIkumAra-bhadrA kApi0 667 zramaNopAsaka jinadAsa ke mana para eka Thesa-sI lgii| usane nirAzA ke svara meM kahA-"prabho ! kyA merA mana:-saMkalpa apUrNa hI rahegA, pUrA nahIM hogA ?" kevalI bole- "sacce mana se kiyA gayA saMkalpa kabhI apUrNa nahIM rahatA jinadAsa !" jinadAsa ne socA-bhagavAn jina zabdoM meM yaha kaha rahe haiM, usameM AzA kI jhalaka hai, mere manaH-saMkalpa ke saphala hone kA saMketa hai| jinadAsa ne kevalI bhagavAna se punaH nivedana kiyA-"prabho ! phira merA yaha manaHsaMkalpa kisa prakAra pUrNa hogA?" saMkalpa pUrti kA rUpa muni vimala kevalI bole- kevala do vyaktiyoM ko bhakti tathA Adara ke sAtha pAraNA karAne se, bhojana karAne se tumhArA saMkalpa pUrA ho skegaa|" jinadAsa ko Azcarya huaa| utsukatA bddh'ii| mUka jijJAsA bhii| apanA Azaya spaSTa karate hue kevalI bhagavAna ne kahA-"aise dampatti-pati-patnI, jinameM eka pratyeka mAsa ke zukla pakSa meM tathA eka pratyeka mAsa ke kRSNa pakSa meM brahmacarya kA pAlana kareM, yoM sampUrNa mAsa, sampUrNa varSa aura sampUrNa jIvana-paryanta brahmacarya kA pAlana kareM, ve caurAsI hajAra muniyoM ke tulya hote haiM / unako pAraNA karAne kA, bhojana karAne kA utanA hI mahattva hai, jitanA caurAsI hajAra muniyoM ko AhAra karAne kaa|" vijaya-vijayA kA nAmodghATana jinadAsa sunakara atyanta prasanna huaa| kintu, use mana-hI-mana aisA saMzaya huA ki aise pati-patnI use kahA~ mileMge, jinheM bhojana karAkara vaha apanA mana-saMkalpa sArthaka kara ske| use koI upAya nahIM suujhaa| taba usane kevalI bhagavAn se phira jijJAsA kI-"aise parama pavitra brahmacarya ke paripAlaka, ArAdhaka pati-patnI kahA~ prApta hoMge bhagavan !" kevalI ne kahA-'kaccha deza meM arhaddAsa nAmaka seTha hai| usakA putra vijaya tathA putra-vadhU vijayA aise hI brahmacarya vratI dampatti haiM / gRhastha meM rahate hue bhI ve sampUrNarUpeNa brahmacarya kI ArAdhanA meM nirata haiN| unakI bhakti evaM Adara karane se, unako pAraNA karAne se, bhojana karAne se tumhArA manaH-saMkalpa pUrA hogaa|" seTha jinadAsa yaha jAnakara atyadhika prasanna huaa| vaha apane parijana-vRda sahita kaccha deza gyaa| vahAM jAkara usane vijaya evaM vijayA kI cAritrika garimA tathA kaThora vratArAdhanA kI carcA karate hue unakI mukta-kaNTha se prazaMsA kii| vijaya tathA vijayA kI sAdhanA to Atma-kalyANa ke lie thii| na unhoMne kabhI isakI carcA kI aura na vaisA karanA kabhI Avazyaka yA apekSita hI mAnA; isalie kaccha ke logoM ne eka dUra dezavAsI sambhrAnta zreSThI ke mukha se unakI aisI prazasti sunI to unheM bar3A Azcarya huaa| vijaya aura vijayA ko bar3A saMkoca thaa| unhoMne kabhI nahIM cAhA, unakA zIla, ugra brahmacaryArAdhana pracArita-prasArita ho| seTha jinadAsa ne vRhata jana-samudAya ke bIca seTha arhaddAsa ko sambodhita kara kahA"zreSThikara ! Apa nahIM jAnate, ApakA yaha putra evaM putravadhU koI sAmAnya upAsaka nahIM haiN| 2010_05 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana ye brahmacarya-vrata ke mahAn ArAdhaka haiM, akhaNDa brahmacArI haiN| vivAhita hokara bhI sampUrNarUpeNa brahmacarya kA paripAlana karane vAle isa bharata kSetra meM advitIya haiN| inakI bhakti karane kA Adara karane kA, inako pAraNA karAne kA, bhojana karAne kA utanA hI phala hai, jitanA caurAsI hajAra muniyoM kI bhakti tathA Adara karane kA aura unheM pAraNA karAne kA, AhAra dene kA phala hotA hai| yaha kevalI bhagavAn zrI vimala muni ne prakaTa kiyA hai|" abhinandana : pAraNA jyoMhI logoM ne sunA, vijaya evaM vijayA akhaNDa brahmacarya ke ArAdhaka haiM, bAlabrahmacArI hai ; saba ke saba Azcarya-cakita ho gye| sabakA mastaka sammAna evaM zraddhA se jhuka gyaa| seTha jinadAsa ne vijaya tathA vijayA ko bhakti evaM zraddhA-pUrvaka pAraNA karAyA, bhojana kraayaa| isa prakAra apanA manaH-saMkalpa pUrNa kiyA / apanI saMkalpa-pUrti se usake harSa kA pAra nahIM rhaa| jana-jana dvArA kiye jAte vijaya aura vijayA ke jaya-nAda se AkAza gUMja utthaa| vijaya-vijayA zrAmaNya kI ora vijaya aura vijayA ne paraspara vicAra kiyA--hama donoM ne nizcaya kiyA thA, jisa dina hamArA yaha rahasya khula jAyegA, hama saMsAra meM- gRhastha meM nahIM raheMge, zramaNa dharma svIkAra kara pravrajyA grahaNa kara lege| kevalI bhagavAn dvArA yaha rahasya udghATita kara diye jAne para Aja vaha sthiti upasthita ho gaI hai| aba hameM apane nirNaya ke anusAra vaisA hI karanA caahie| na cAhate hue bhI jo paristhiti utpanna huI, usase unheM isalie paritoSa thA ki isake kAraNa saMyama-grahaNa karane kA svataH prasaMga bana sakA / anyathA sandigdha thA, vaisA avasara prApta hotA yA nhiiN| uhoMne mana-hI-mana kahA-hamAre lie yaha bar3A uttama huA / saMyama kI ArAdhanA kareMge, hamArA manuSya-bhava saphala hogaa| apane jIvana ke carama lakSya kI pUrti meM hama uttarottara Age bar3hate jaayeNge| ujjvala, nirmala cAritrya kI ArAdhanA unhoMne bar3e ucca, utkRSTa Atma-pariNAmoM dvArA saMyama svIkAra kiyaa| ve muni vijaya tathA sAdhvI vijayA ke rUpa meM pariNata ho gye| ve ujjvala, nirmala cAritrya kI ArAdhanA karane lage / kaThora tapa, niyama, svAdhyAya, dhyAna, vyutsarga Adi dvArA Atma-mArjana, AtmAbhyudaya evaM AtmotkarSa ke patha para anavarata bar3hate gye| apane jIvana kA sArthakya saadhaa| utkaTa brahmacaryArAdhanA meM bhAratIya itihAsa kA nizcaya hI yaha eka adbhuta udAharaNa hai|" 1. AdhAra-upadezaprAsAda / ____ 2010_05 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasvaH AcAraH kathAnuyoga] kathAnuyoga - vijaya-vijayA : pippalIkumAra bhadrA kApi0 666 pippalI kumArabhadrA kApilAyanI janmajAta saMskAra magadha deza kA prasaMga hai / vahA~ mahAtithya nAmaka brAhmaNa-grAma meM kapila nAmaka brAhmaNa rahatA thA / usake eka putra thA / vaha bar3A sundara, sukumAra aura saumya thA / usakA nAma pippalI kumAra thA / usameM vairAgya ke janmajAta saMskAra the / vaha kramazaH bar3A huA / jaba vaha bIsa varSa kA huA mAtA-pitA ne cAhA, ve usakA vivAha kreN| unhoMne putra ke samakSa yaha prastAva rakhA / mANavaka pippalI ne apane donoM kAnoM meM aMguliyA~ DAla lIM / mAtA-pitA se kahA -- "mujhe yaha mata sunAie / maiM vivAha nahIM karUMgA brahmacarya - vAsa karUMgA, pravrajita houuNgaa|" mAtA-pitA ne jyoMhI pippalIkumAra ke mukha se yaha sunA, ve stabdha raha gaye / ikalautA pyArA beTA vivAha na kare, isakI kalpanA mAtra se unakA roma-roma kA~pa gayA / unhoMne kahA - "putra ! aisA kaise ho sakatA hai ? tumhIM to hamAre eka mAtra AzA kendra ho / ' 9: svarNa- putalikA pippalI kumAra mAtA-pitA kI manodazA dekhakara bar3A cintita huA, kintu, vaha dRr3ha saMskAra-sampanna thA, saMkalpa kA dhanI thaa| mana-hI-mana yaha dRr3ha nizcaya kiye rahA ki vaha vaivAhika jIvana svIkAra nahIM kregaa| vaha apane mAtA-pitA ko aneka prakAra se samajhAtA, kintu, usake samajhAne kA unake mana para koI asara nahIM hotaa| ve bAra-bAra vivAha kI raTa lagAte rahate / pippalI kumAra vinaya-pUrvaka asvIkAra karatA rahatA / pippalI kumAra ne vicAra kiyA - mAtA-pitA mamatA-vaza merI bAta nahIM mAnate; ataH mujhe koI aisA upAya khojanA cAhie, jisase sahaja hI yaha prasaMga Tala sake / usane 'khUba soca-vicAra kara svarNakAra se eka parama rUpavatI svarNa- kanyA kA nirmANa karavAyA / use lAla vastra pahanA kara, vividha prakAra ke puSpoM evaM AbharaNoM se AbhUSita kara baha apane ghara lAyA / mAtA-pitA ko bhulAve meM DAlane kI "yadi aisI kanyA mile to maiM vivAha karUM, anyathA nahIM / " aisI kanyA kahIM bhI prApta nahIM hogI / vivAha kA prasaMga saMkalpa pUrNa karane kA avasara sahaja hI prApta ho jAyegA / kanyA kI khoja bhAvanA se usane unase kahA--- vaha mana hI mana samajhatA thA, svayaM Tala jAyegA / use apanA putra ke muMha se yaha sunakara mAtA-pitA kA mana harSa se khila gayA / unhoMne socAaisI kanyA khoja nikAleMge, mANavaka kA vivAha racAyeMge / khUba dhanADhya the hii| apane vizvasta ATha brAhmaNoM kA eka paryaTaka dala bnaayaa| unheM vaha svarNa kanyA sauMpI aura kahA - "jahA~ bhI aisI jAti, gotra, kulazIla yukta aisI kanyA mile, sambandha nizcita kro| koI cintA nahIM, jo bhI vyaya ho, gA~va-gA~va aura nagara - nagara ko chAna ddaalo|" paryaTaka dala usa svarNa pratimA ko liye nikala par3A / gA~va-gA~va, nagara-nagara ghUmatA gayA, para, vaisI kanyA kahA~ prApta ho / unheM yoM ghUmate dekha aneka logoM ko kutUhala hotA, aneka jana upahAsa karate, kintu, paryaTaka dala ke loga isakI kucha cintA kiye binA apane 2010_05 - Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 svAmI kI icchA-pUrNa karane kA lakSya liye avizrAnta rUpa meM ghUmate rhe| usI krama ke bIca jaba ve eka nagara meM pahu~ce to vahA~ logoM ne kahA-"madra deza jaao| aisA rUpa vahIM milegaa| aura kahIM mata bhttko|" payaMTaka-dala ko eka sahArA milaa| vaha calatA-calatA madra deza phuNcaa| paryaTaka dala ke loga svarNa-pratimA-jaisI kanyA kI khoja meM madradeza meM ghUmane lge|' bhadrA kApilAyanI kI bAI : paricaya eka bAra kA prasaMga hai, ve brAhmaNa ghUmate-ghUmate madradeza ke sAgala nAmaka nagara ke bAhara eka sarovara para Tike / svarNa-pratimA ko eka aura rakhA / sAgala nagara ke kauzika gotra brAhmaNa kI kanyA bhadrA kApilAyanI kI dAI sarovara ke ghATa para nahAne aaii| usakI dRSTi svarNa-pratimA para pdd'ii| use Azcarya huA- bhadrA kitanI vinayaMzUnya hai, jo yahA~ Akara khar3I hai| yaha socakara vaha pAsa AI aura pITha para thappaDa maaraa| taba use patA calA, vaha to svarNa-pratimA hai| vaha bolI-"maiMne samajhA thA, yaha merI svAminI hai, yaha to merI svAminI bhadrA ke kapar3e lekara calane vAlI dAsI jaisI bhI nahIM hai|" yaha dekha, sunakara brAhmaNoM ko bar3A kutUhala huA / ve usake pAsa Aye, use ghera kara pUchane-lage--"kyA tumhArI svAminI aise rUpa kI hai ?" dAI ne kahA- "merI svAminI isa svarNa-pratimA se kahIM sau gunI, hajAra gunI, lAkha gunI rUpavatI hai| usakI yaha vizeSatA hai, bAraha hAtha vistIrNa ghara meM baiThe rahane para bhI usakI deha-dyuti se andhakAra miTa jAtA hai, dIpaka kI koI AvazyakatA nahIM rhtii|" bhadrA kA vAgdAna dAI ne paryaTaka-dala ke logoM se pUchA- "svarNamayI kanyA liye unake ghUmane kA kyA prayojana hai ?" brAhmaNa ne sArA vRttAnta kahA aura ve usa kabjA ke sAtha bhadrA ke pitA ke pAsa aaye| usane unakA svAgata kiyaa| sArI bAta batalAkara unhoMne pippalIkumAra ke lie bhadrA kI yAcanA kii| pitA prasanna huaa| bhadrA solaha varSa kI thI, vivAha-yogya thii| gotra, jAti evaM vaibhava meM apane tulya yaha sambandha usake pitA ko acchA lgaa| usane bhadrA se vivAha ke viSaya meM pUchA / bhadrA ne apane donoM kAnoM meM aMguliyA~ DAlakara kahA-"maiM yaha nahIM sunanA caahtii| maiM vivAha nahIM karUMgI, pravrajyA svIkAra kruuNgii|" pitA ke hRdaya para sahasA eka bhISaNa AghAta lgaa| use yaha kalpanA taka nahIM thI ki usakI phUla-sI sukumAra beTI kaThora brahmacarya-vAsa svIkAra kiye rahane kA saMkalpa liye hai| usane bhadrA ko bAra-bAra samajhAyA, kinta, bhadrA apane saMkalpa ko daharAtI rahI ki use vivAha karanA kadApi svIkAra nahIM hai| aisA hote hue bhI bhadrA ke pitA ne, kanyA Age calakara samajha jAyegI. isa AzA se paryaTaka-dala ke logoM ko bhadrA ke vivAha kI svIkRti de dii| vAgdAna (sagAI) kA dastUra kara diyA tathA vivAha kI tithi nizcita kara dii| paryaTaka-dala apanA lakSya pUrNa huA jAna bar3A parituSTa huA / vaha madradeza se prasthAna kara yathAsamaya vApasa magadha phuNcaa| vipra-dampati ko sArA vRttAnta sunaayaa| vipra-dampati ne 1. rAvI tathA cinAba nadiyoM ke bIca ke pradeza kI pahacAna madradeza se kI jAtI hai| 2. syAlakoTa ___ 2010_05 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasvaH AcAraHkathAnuyoga ] kathAnuyoga - vijaya-vijayA : pippalI kumArabhadrA kApi0 671 jo svapna saMjoyA thA, usake pUrNa hone ke AsAra unheM najara Ane lge| unheM apAra harSa huaa| unhoMne paryaTaka dala ko puraskRta kara bidA kiyA / bhadrA - pippalI kumAra: cintita ghaTanAkrama ke isa naye mor3a se pippalIkumAra bar3A cintita huA / vaha duvidhA meM par3a gayA, isa sthiti se kaise nipaTA jaae| udhara bhadrA kI bhI vaisI hI sthiti thii| donoM ke mana meM yahI thA ; kaise bhI ho, vivAha kA prasaMga ttle| donoM ke mana meM eka hI vicAra uThA, patra likheM aura usameM apane saMkalpa kA spaSTa rUpa meM ullekha kareM / pippalI kumAra ne bhadrA ko likhA- "maiM pravrajyA ke lie kRtanizcaya hU~ / mujhase vivAha kyoM karanA cAhatI ho ? usase tumhArA kyA prayojana hai ?" ThIka aisA hI patra bhadrA ne pippalI kumAra ko sambodhita kara likhA ki maiM vivAha karanA nahIM caahtii| AjIvana brahmacarya vAsa kruuNgii| mujhase Apa kyoM vivAha karate haiM ? usase ApakA kyA sadhegA ? patra-parivartana donoM ne apane vizvasta patra vAhakoM ko patra sauMpe aura unheM gupta rUpa meM yathA-sthAna pahu~cAne ke Adeza diye| pippalIkumAra kA patra vAhaka magadha se madradeza kI ora cala par3A tathA bhadrA kA patra vAhaka madradeza se magadha kI ora ravAnA huA / calate-calate aisA saMyoga banA, donoM patra-vAhaka, jinameM eka pUrva dizA meM aura dUsarA pazcima dizA meM cala rahA thA, mArga meM eka sthAna para mile, eka vRkSa kI chAyA meM baitthe| donoM kA paraspara paricaya huA / donoM bar3e AzcaryAnvita the, kaisA vicitra saMyoga hai, eka pippalIkumAra kI ora se bhadrA ko tathA dUsarA bhadrA kI ora se pippalIkumAra ko patra pahu~cAne jA rahA hai / donoM jAnate the, bhadrA aura pippalI kumAra ke vaivAhika sambandha kI bAtacIta hai| donoM kA mAthA tthnkaa| kahIM basatA ghara ujar3a na jAe; isalie donoM ne paraspara parAmarza kara yaha nizcaya kiyA ki patra khola liye jAeM / astu, unhoMne patra khole / unheM par3hA to unake pairoM ke nIce kI dharatI khisakane lagI / yaha jAnakara ve bar3e vyathita hue ki pippalIkumAra aura bhadrA donoM hI brahmacarya vAsa ke liye kRtasaMkalpa haiM / yaha sambandha nahIM ho pAyegA / sAMsArika mamatAvaza unake mana meM AyA ki patra badalA deM, ina patroM ke sthAna para dUsare patra likheM / una patroM ko unhoMne phAr3a DAlA / jaMgala meM pheMka diyA / unhoMne vaivAhika sambandha jor3ane ke lakSya se dUsare patra likhe, jinameM donoM kI ora se eka-dUsare ke prati pRthak-pRthak aisA bhAva vyakta kiyA gayA ki jo bhI sthiti ho, mujhe tumhAre sAtha vivAha svIkAra hai / I patra donoM ke pAsa phuNce| donoM ko bar3A Azcarya huA -- brahmacaryaM vAsa aura vivAha; yaha kaisA rahasya hai ! aura koI upAya nahIM thA / nizcita tithi para bar3e AnandotsAha evaM sAja-sajjA ke sAtha pippalI kumAra aura bhadrA kA vivAha ho gayA / prathama rAtri : vicitra sthiti prathama rAtri - suhAga rAtri kA samaya thA / zayana kakSa sajA thaa| bhadrA tathA pippalIkumAra zayana kakSa meM aaye| donoM kI ora se eka hI prayatna thA- ve eka-dUsare se aspRSTa raheM / bhadrA cAhatI thI, pippalIkumAra usakA sparza na kare tathA pippalI kumAra cAhatA thA, 2010_05 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bhadrA usakA sparza na kre| kucha dera taka yaha sthiti calatI rhii| donoM eka-dUsare ko nahIM samajha ske| para jijJAsA huii| gahi-jIvana meM pUrNa brahmacarya kA saMkalpa sArI bAta sAmane aaii| taba unheM samajhate dera nahIM lagI ki unake patra badala diye gye| khaira, phira bhI donoM ne santoSa mAnA aura paraspara nizcaya kiyA ki ve gahastha meM rahate hue bhI brahmacarya vrata kA pUrNataH pAlana kreNge| unakA samagra bAhya-sambandha pati-patnI kA rhegaa| zayana bhI eka hI zayyA para kareMge, kintu, apanA brahmacarya akhaNDita rkheNge| eka zayyA para sote hue ve donoM apane madhya eka puSpamAlA rkheNge| mana meM vAsanA kA udaya hote hI mAlA murajhA jaayegii| ve gRhI ke rUpa meM rahane lge| donoM kA brahmacarya-vrata akhaNti rUpa meM calatA rhaa| bAhya rUpa meM unake pati-patnI sambandha meM koI pratikUlatA pratIta nahIM hotI thii| mAtA-pitA zAnta the| unheM paritoSa thA, beTA aura bahU sukha se raha rahe haiN| unhoMne ghara-gRhasthI tathA vyApAra-vyavasAya kA sArA uttaradAyitva bahU aura beTe ko sauMpa diyaa| pippalIkumAra khetI aura vyApAra sambhAlane lagA tathA bhadrA ghara kA saba kArya, vyavasthA dekhatI thii| jaba taka mAtA-pitA jIvita rahe,yaha saba calA romAMcaka ghar3I pippalIkumAra eka dina apane gahanoM se saje ghor3e para savAra hokara kheta para gayA / kheta logoM se ghirA thA / vaha kheta kI meMr3a para khar3A huaa| usane kheta para najara daur3AI to dekhA, haloM dvArA vidArita sthAnoM meM kaue Adi pakSI kIr3oM-keMcuoM ko nikAla-nikAla kara khA rahe the| usane apane AdamiyoM se pUchA- "bhAiyo! ye kyA khA rahe haiM ?" unhoMne kahA- "ye kIr3oM-keMcuoM ko khA rahe haiN|" pippalIkumAra bolA-"inakA pApa kisako lagegA ?" unhoMne uttara diyA- "Arya ! inakA pApa Apako lgegaa| hama to Apake AjJAkArI anucara haiN|" yaha sunate hI pippalIkumAra vicAra-magna ho gyaa| usane mana-hI-mana nizcaya kiyA ki sArI sampatti, dhana-dhAnya Adi bhadrA ko sauMpakara pravajita ho jaauuNgaa| isI prakAra kA prasaMga bhadrA ke sAtha bhI ghaTita huaa| bhadrA ne tIna ghar3e tila sukhAne ke lie dAsiyoM dvArA phailAye gaye / vaha dAsiyoM ke sAtha vahAM baiThI, tiloM meM sthita kIr3oM ko pakSiyoM dvArA khAye jAte dekhA / usane dAsiyoM se pUchA-"ye kyA khA rahe haiM ?" dAsiyAM bolI-"Arye ! ye kIr3e khA rahe haiM ?" bhadrA ne pUchA- "yaha pApa kisako hogA?" dAsiyoM ne kahA- "Arya ! yaha pApa Apako hI hogaa| hama to vahI karatI haiM, jo Apa kahatI haiN|" ___ bhadrA sahasA cauMka uThI-yaha sArA pApa mujhako lagatA hai ! mujhe to mAtra cAra hAtha kapaDe tathA nAlI bhara--lagabhaga sera bhara mAta kI AvazyakatA hai| yaha saba maiM kyoM karUM / yadi aisA hI krama rahA to hajAra janma meM bhI maiM inase unmukta nahIM ho paauuNgii| Aryaputra jyoM hI AyeMge, unako dhana-vaibhava, ghara-gRhasthI sauMpakara meM pravrajyA svIkAra kruuNgii| 2010_05 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-vijaya-vijayA : pippalIkumAra-bhadrA kA0 673 pravrajyA pippalIkumAra snAnAdi se nivRtta hokara AyA, sundara palaMga para baiThA / usake lie cakravatI jaisA bhojana sajA thA / usane bhadrA ke sAtha bhojana kiyaa| phira donoM ekAnta meM donoM ne apanA manaHsaMkalpa paraspara prakaTa kiyaa| donoM ne eka-dUsare para gahi-jIvana meM Tike rahane ke lie bahuta jora DAlA, kintu, donoM hI ucca saMskArI evaM dRr3ha saMkalpI the| apane nizcaya para aDiga rhe| donoM ne yahI nirNaya kiyA ki jaba hama donoM kA mana itanA virakta hai, to uttama yahI hogA, hama donoM hI pravrajita ho jaaeN| socane lage, itanI vipula sampatti kA kyA kiyA jAe? yadi kisI ko deMge to na jAne usakA vaha kaisA upayoga karegA / saMbhava hai, vaha usakA pApa-kRtyoM meM vyaya kare , isalie yahI samucita hogA, hama ise jyoM-kA-tyoM chor3a deM, ise cAhe jo le, cAhe jaisA ho| hamArA usase koI sambandha na rhe| aisA nizcita kara unhoMne miTTI ke bhikSA-pAtra mNgvaaye| donoM ne eka-dUsare ke keza kATe / apanA saMkalpa duharAyA-saMsAra meM jo arhat haiM, unheM uddiSTa kara anusRta kara hama yaha pravrajyA svIkAra karate haiN| unhoMne jholI meM pAtra ddaale| use kandhe se lttkaayaa| mahala ke nIce utre| dhana-daulata, mAla-asabAba jo jahA~ thA, use vahIM chor3a apanI maMjila kI ora cala pdd'e| ghara ke karmacAriyoM, dAsa-dAsiyoM Adi meM se kisI ko isakI bhanaka taka na pdd'ii| calate-calate mANavaka pippalIkumAra ne bhadrA se kahA-"hama donoM ko sAtha calate dekhakara loga soceM, apanA citta dUSita kareM--ye pravrajita hokara bhI sAtha calate haiM, pRthaka nahIM ho sakate / loga pApa se apanA mana vikRta kara narakagAmI ho sakate haiM; isalie uttama yahI hai, hama aba alaga-alaga rAstoM se caleM / eka rAstA tuma lo, eka maiM luuN|" bhadrA ne kahA-'Arya ! ApakA kathana sarvathA samucita hai| prabajita puruSoM ke lie strI kA sAtha rahanA bAdhA-janaka hai| hamArA sAtha calate rahanA doSapUrNa pratIta hogA; ata: hama alaga-alaga ho jaaeN|" yaha kahakara bhadrA ne pippalIkumAra kI tIna bAra pradakSiNA kI, vandana kiyA, hAthoM se aMjali bAMdhe kahA-'lAkhoM kalpoM se calA AtA sAtha hama Aja sarvathA chor3a deNge| puruSa dakSiNa jAtIya haiM; ataH Apa dakSiNa kA-dAhinI ora kA rAstA leN| striyA~ vAma jAtIya haiM; ata: maiM bAIM ora kA rAstA letI huuN|" yoM kaha kara, namana kara bhadrA ne bAyAM rAstA liyaa| mANavaka pippalI dAyeM rAste se cala pdd'aa| tathAgata ko garimA taba samyak saMbuddha tathAgata veNuvana mahAvihAra ke antargata gandha kuTI meM avasthita the| unheM dhyAna meM dRSTigocara huA-pippalI mANavaka aura bhadrA kA pilAyanI apAra sampatti kA parityAga kara pravrajyA-patha para samArUr3ha haiN| mujhe svayaM unakI agavAnI karanI caahie| bhagavAn ne svayaM apane pAtra-cIvara uThAye / vahA~ vidyamAna assI mahAsthaviroM meM se kisI ke bhI samakSa kucha carcA nahIM kii| ve gandha kuTI se nikale / tIna gavyUti -koza sAmane Aye, rAjagRha evaM nAlandA ke madhya bahupatraka nAmaka vaTavRkSa ke nIce Asana lagAkara sthita hue| pippalI mANavaka mahAkAzyapa ne unheM dekhaa| socA, ye hamAre zAstA hoMge, inhIM ko uddiSTa 2010_05 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 kara hama pravrajita hue haiN| jahA~ se zAstA dRSTigata hue, vahIM se ve vinata hokara cale, tIna sthAnoM meM vandana kiyA, bhagavAn ke samIpa Aye, nivedita kiyA--"bhante ! Apa mere zAstA haiM-guru haiM ! maiM ApakA zrAvaka hU~-ziSya huuN|" bhagavAn ne unheM yathAvat upadiSTa kara upasampadA pradAna kii|" cIvara-parivartana bhagavAn ne mahAkAzyapa ko apanA anucara zramaNa banAyA / zAstA kI deha mahApuruSocita battIsa uttama lakSaNoM se yukta thii| mahAkAzyapa kI deha meM sAta uttama lakSaNa the| jaise kisI bar3I naukA se ba~dhI DoMgI usake pIche-pIche calatI jAtI hai, usI prakAra mahAkAzyapa zAstA ke pIche-pIche kadama baDhAte jAte the| zAstA ne thoDA rAstA pAra kiyaa| mArga se haTakara unhoMne kucha saMketa kiyA, jisase lagA, ve vRkSa ke nIce baiThanA cAhate haiN| sthavira ne yaha jAnakara ki zAstA kI baiThane kI icchA hai, apane dvArA pahanI huI saMghATI ko utArA, usake cAra parta kiye, use bichA diyaa| zAstA usa para baitthe| cIvara ko hAtha se chUte hue, malate hue bole - 'kAzyapa ! tumhArI yaha rezamI saMghATI komala hai?" mahAkazyapa ne socA-zAstA merI saMghATI kI komalatA kI carcA kara rahe haiN| syAta dhAraNa karanA cAhate hoN| unhoMne kahA-"bhante Apa isa saMghATI ko dhAraNa kreN|" zAstA bole-"kAzyapa ! phi pahanoge?" ___ kAzyapa ne nivedana kiyA--"bhante ! yadi ApakA vastra mujhe prApta hogA to pahana luuNgaa|" zAstA ne kahA--'yaha merA cIvara, jo pahanate-pahanate jIrNa ho gayA hai, jo pAMsukUla hai-phaTe cIthar3oM ko sI-sI kara jor3ane se banA hai, kyA tuma dhAraNa kara sakate ho ? yaha pahanate-pahanate jIrNa banA buddhoM kA cIvara hai / alpaguNa puruSa ise dhAraNa karane meM samartha nahIM hotA / sakSama, dharmAnusaraNa meM sudRr3ha, AjIvana pAMsukUlika puruSa hI ise dhAraNa karane kA adhikArI hai|" yoM kahakara zAstA ne sthavira mahAkAzyapa ke sAtha cIvara-parivartana kiyaa| bhagavAn buddha ne sthavira mahAkAzyapa kA cIvara dhAraNa kiyA aura sthavira ne bhagavAn kA cIvara phnaa| sthavira mahAkAzyapa ko isakA jarA bhI ahaMkAra nahIM haA ki unhoMne baddha-cIvara pra kara liyA hai, aba unake lie kyA karanA avazeSa hai / ve kevala sAta dina pRthagjana--aprApta tatva sAkSAtkAra rahe / AThaveM dina ve pratisaMvit sampanna ho gaye, arhat pada prApta kara liyA liyaa|" bhagavAn buddha ke jIvana kI yaha eka mahattvapUrNa aitihAsika ghaTanA mAnI jAtI hai| isase pippalI mANavaka-sthavira mahAkAzyapa ke atyanta saMskArI evaM pavitra jIvana kA patA calatA hai| buddha-saMgha meM pratiSThA mahAkAzyapa bar3e vidvAn the| ve buddha-sUktoM ke vyAkhyAkAra ke rUpa meM prasiddha rahe haiM / buddha ke nirvANa prasaMga para ve mukhya nirdezaka rahe haiN| pA~ca sau bhikSuoM ke parivAra se vihAra karate jisa dina aura jisa samaya ve citA-sthala para pahuMcate haiM; usI dina, usI samaya buddha ____ 2010_05 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaH AcAraH kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- vijaya-vijayA : pippalI kumAra bhadrA kApi0 675 kI antyeSTi hotI hai / " ajAta zatru ne inhIM ke sujhAva para rAjagRha meM buddha kA dhAtu nidhAna ( asthi garma ) banavAyA, jise kAlAntara meM samrAT azoka ne kholA aura buddha kI dhAtuoM ko dUra-dUra taka pahu~cAyA / ye mahAkAzyapa hI prathama bauddha saMgIti ke niyAmaka rahe haiN| bhikSuNI bhadrA kApilAyanI bhadrA ne bhI eka parama ucca sAdhanAvatI bhikSuNI ke rUpa meM apanA jIvana atyanta titikSA bhAva se vyatIta kiyA / prastuta graMtha ke prathama khaNDa meM jaisA ullekha huA hai, buddha ne etadagga vagga' meM apane ikatAlIsa bhikSuoM tathA bAraha bhikSuNiyoM ko nAmagrAha abhinandita kiyA hai evaM pRthak-pRthak guNoM meM pRthak-pRthak bhikSu bhikSuNiyoM ko agragaNya batAyA hai / bhakSuNiyoM meM agragaNyAoM kI carcA ke prasaMga meM buddha ne kahA - "bhikSuo ! pUrva janma kI anusmaraNakArikAoM meM bhadrA kApilAyanI agragaNyA hai / ' - "5 isa prakAra pippalI kumAra tathA bhadrA ne bhikSu mahAkAzyapa aura bhikSuNI bhadrA kApilAyanI ke rUpa meM apanA sAdhanAmaya jIvana sArthaka banAyA / 1. dIghanikAya, mahAparinivvANa sutta / 2. dIghanikAya - aTThakathA, mahA parinivvANa sutta / 3. vinayapiTaka, cullavagga, paMcazatikA khandhaka / 4. aMguttara nikAya, ekaka nipAta, 14 ke AdhAra para / 5. Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana, khaNDa 1, pRSTha 255. 6. AdhAra -- theragAthA akaTThathA 30, saMyutta nikAya aTThakathA 15.1.11, aMguttaranikAya aTThakathA 1.1.4, buddhaca pRSTha 41-45 / 2010_05 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 20 cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha paramparA meM cAra pratyeka buddhoM kI mAnyatA jaina paramparA kA eka mukhya prasaMga hai / bauddhaparamparA meM eka hI vimAna se cAra devoM kA eka sAtha cyuta honA, cAra vibhinna rAjAoM ke rUpa meM utpanna honA, cAra rAjAoM kA eka-eka vizeSa nimitta se pratibuddha honA tathA vihAra caryA meM cAroM kA eka yakSAyatana meM A milanA, isa prasaMga kI vizeSatAe~ haiM / uttarAdhyayana ke anusAra karakaNDu kaliMga deza meM, dvimukha pAJcAla deza meM, nami videha deza meM aura naragati gAndhAra deza meM hue / inake pratibuddha hone ke cAra nimitta yathAkrama se vRSabha, indradhvaja, kaMkaNa va AmravRhA batAe gaye haiM / ina cAra pratyeka buddhoM ke jIvana-vRtta va jIvana - prasaMga uttarAdhyayana ke vyAkhyA graMthoM meM paryApta rUpa se milate haiN| ye cAra pratyeka buddha kAlakrama kI dRSTi se kaba hue, vaha ThIka se kaha pAnA kaThina hai / isa viSaya meM nAnA vidvAnoM kI nAnA dhAraNAe~ haiM / DA0 hemacandra rAya caudharI ne apane graMtha 'poliTikala hisTrI oNpha enazieMTa iNDiyA' meM bauddha jAtakoM meM varNita pratyeka buddhoM kI carcA karate hue unheM pArzva kI paramparA meM batAyA hai / usI dhAraNA ke AdhAra para unakA kAla-nirNaya bhI unhoMne kiyA hai / 3 itihAsavid zrI vijayendra sUri ne apane 'tIrthaMkara mahAvIra bhAga - 2' meM rAya caudharI kI ukta dhAraNA kA khaMDana kiyA hai / * DA0 hIrAlAla jaina ne cAra pratyeka buddhoM meM se eka karakaNDu kA samaya I0 pU0 800 se 500 ke madhya kA mAnA hai / DaoN0 jyoti prasAda jaina kA mAnanA hai - karakaNDu carita ke nAyaka kaliMga ke zaktizAlI nareza karakaNDu bhI aitihAsika vyakti haiN| ye tIrthaMkara pArzva ke tIrtha meM hI utpanna hue the, aura unhIM ke upAsaka tathA usa yuga ke Adarza nareza the / rAjapATa kA tyAga kara jaina muni ke rUpa meM unhoMne tapasyA kI aura sadgati prApta kI, aisA batAyA jAtA hai / terApura Adi kI guphAoM meM prApta purAtAttvika cihnoM se tatsambandhI jaina anuzruti pramANita hotI hai / inake atirikta pAJcAla nareza durmukha yA dvimukha, vidarbha nareza bhIma aura gAndhAra nareza nAmajita yA nAgAti, tIrthaMkara pArzva ke anuyAyI anya tatkAlIna nareza the / "6 digambara vidvAn zrI kAmatA prasAda jaina ne bhI karakaNDu rAjA ko pArzva paramparA ke antargata hI mAnA hai| 1. karakaNDu kaliMgesu, paMcAlesu ya dummuho / namIrAyA videhesu gAndhAresu ya naggaI || -- uttarAdhyayana adhyAya 18, gAthA 45: 2. sukha bodhA TIkA patra 133 -145, niryukti gAthA 270 3. pA~cavA~ saMskaraNa, pRSTha 146. 4. pR0 574. 5. muni 'kaNayAmara' kRta karakaNDu caria kI bhUmikA, pR0 15: 6. bhAratIya itihAsa : eka dRSTi, pR0 46-47. 7. bhagavAn pArzvanAtha karakaNDu prakaraNa, pR0 360-361. 2010_05 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaHAcAra : kathAnuyoga ) kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 677 sthiti yaha hai ki digambara paramparA meM zvetAmbara paramparA kI taraha cAra pratyeka buddhoM kI mAnyatA hI pratIta nahIM hotI, 'kaNayAmara' muni racita 'karakaNDu caria' digambara paramparA kA mukhya aura mAnya graMtha hai| kaNayAmAra muni ke lie dazavIM zatAbdI ke kavi hone kI saMbhAvanA vyakta kI jAtI hai / kaNayAmara muni ne karakaNDu kA pArzva pratimA se sAkSAtkAra honA likhA hai| pArzva se sAkSAtkAra hone kI bAta kahIM nahIM kahI hai| isase spaSTa hotA hai ki digambara paramparA ke anusAra bhI karakaNDu kA kAla pArzva ke pazcAt mahAvIra taka kabhI kA ho sakatA hai / DA0 hIrAlAla jaina ne bhI zAyada isI Azaya se karakaNDa kA kAla I0 pU0 800 se 500 taka mAna liyA hai / pArzva kA nirvANa-kAla 777 I0 pU0 kA zvetAmbara-paramparA meM etadviSayaka sthiti kucha bhinna hai| cAroM pratyeka buddhoM ke nAma va rAjya Adi se to unakA kAla nahIM pakar3A jA sakatA, para, una cAroM se sambandhita anya katipaya pAtra unake kAla ko samajhAne meM madada karate haiM, jaise karakaNDu ko padmAvatI rAnI aura dadhivAhana rAjA kA putra mAnA gayA hai / padmAvatI rAjA ceTaka kI kanyA thii| dadhivAhana candanabAlA ke pitA the| candanavAlA kI mAtA dhAriNI dadhivAhana kI hI eka anya rAnI thI; ata: padmAvatI rAnI va campA ke rAjA dadhivAhana bhagavAn mahAvIra ke samasAmAyika se hote haiN| dvimukha pratyeka buddha kI putrI maMjarI kA vivAha ujjayinI ke rAjA caMDapradyota ke sAtha huA, aisA mAnA jAtA hai| caMDapradyota bhI bhagavAn mahAvIra ke samasAmayika the| isa prakAra do pratyeka buddha mahAvIra ke nikaTavartI samaya meM hote haiM, to do anya pratyeka buddhoM kA bhI usI yuga meM honA svata: siddha ho jAtA hai; kyoMki cAroM pratyeka buddhoM ke janma, dIkSA Adi eka hI samaya meM mAne gaye haiN| ukta cAroM pratyeka buddhoM ke bhagavAna pArzva se sAkSAtkAra kA bhI sammullekha nahIM hai / mahAvIra se yA gautama Adi se sAkSAtkAra kA bhI kahIM ullekha nahIM hai| isa sthiti meM pArzva aura mahAvIra ke antarAlavartI samaya meM hI ye hue haiM, aisA saMgata lagatA hai| mahAvIra ke nikaTa kA samaya yahA~ taka bhI ho sakatA hai ki mahAvIra ke sarvajJa hone taka bhI ye vartamAna rahe hoN| ye mahAvIra ke saMgha meM sammilita hue, aisA koI pramANa bhI nahIM milatA aura aisA honA kucha anya pramANoM se bAdhita bhI hai|| inhIM cAra pratyeka buddhoM kA varNana bauddha-paramparA ke jAtaka-sAhitya meM bhI kucha eka rUpAntara se milatA hai| tripiTaka sAhitya aura Agama sAhitya ke samAna-prakaraNoM ke viSaya meM yaha eka nizcita-sA tathya hai ki pArzva-paramparA meM pracalita ghaTanA-prasaMga hI donoM paramparAoM meM saMgrahIta hue haiN| isa sthiti meM yaha to mAna hI lenA par3atA hai ki pratyeka buddha kisI kAla meM hue hoM, ve pArzva kI paramparA se hI Abaddha rahe hoN| mahAvIra dvArA caturvidha saMgha kI sthApanA ke bAda bhI to aneka Agamika sthaloM meM pAzrvApatyika nigraMthoM kA varNana AtA hI hai| ve aneka nigraMtha mahAvIra kI paramparA meM dIkSita hote rahe haiM / aneka na bhI hote rahe haiN|' Avazya niyukti ke anusAra pApityIya sthavira municandra mahAvIra kI vidyamAnatA meM pArzva paramparA ke antargata hI mokSa prApta karate haiN| unakA ziSya samudAya unake bAda bhI 1. vizeSa vivaraNa ke lie dekheM, Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana, khaNDa 1 kA 'AgamoM meM pArzva aura unakI paramparA' prkrnn| ____ 2010_05 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 [ khaNDa : 3 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana jIvita rahatA hai, para unakA mahAvIra ke tIrtha meM sammilita hone kA koI vivaraNa nahIM milatA / ataH yahA~ taka bhI sambhava to hai hI ki mahAvIra kI vartamAnatA meM bhI ye cAra pratyeka buddha pArzva-paramparA meM hI siddha-buddha hue hoM / prastuta saMdarbha meM eka bAta vizeSa dhyAna dene yogya yaha hai ki RSi bhASita prakIrNaka meM 45 pratyeka buddhoM kA vivaraNa hai, aisA mAnA gayA hai| unameM se 20 bhagavAn aTinemi ke tIrtha meM, 15 bhagavAn pArzva ke tIrtha meM aura 10 bhagavAn mahAvIra ke tIrtha meM hue 13 para, ina cAra pratyeka buddhoM kA una 45 meM kahIM bhI nAmollekha nahIM hai / mUla Agama sAhitya meM bhI inheM pratyeka buddha ke rUpa meM ullikhita nahIM kiyA gayA hai| sarva prathama uttarAdhyayana kI niryukti meM inake pratyeka buddha hone kA ullekha milatA hai / digambara sAhitya meM to inheM pratyeka buddha mAnA hI nahIM gayA hai| isa sthiti meM sambhava hai, inake samAna bodha-nimittoM ke AdhAra para inake pratyeka buddha hone kI va eka hI kAla meM hone kI dhAraNa uttarAdhyayana vyAkhyA-graMthoM dhIre-dhIre vikasita huI ho / kAlakrama kI dRSTi se isa viSaya meM hama yathArtha bindu para na bhI pahu~ca pAeM to bhI isameM sandeha nahIM ki ina cAroM rAjAoM ke prakaraNa aneka dRSTiyoM se mahattvapUrNa haiM / bauddha mAnyatAoM ke sAtha inheM dekhanA aura bhI jijJAsAvardhaka aura AkarSaka hai | nIce do koSThakoM dvArA donoM mAnyatAoM ke mUlabhUta tathya prastuta kie jAte haiM / unakA pArasparika sAmya nizcita hI donoM paramparAoM ke kisI Adi sambandha kA sUcaka hai| donoM paramparAoM kA vaha Adi sambandha bhagavAn pArzva taka sIdhe-sIdhe jAtA hai / bhagavAn pArzva ke jIvana-vRtta kA sarvAdhika mahattva - pUrNa pahalU hai ki mahAvIra aura buddha ina donoM kI paramparAe~ pArzva paramparA se lAbhAnvita va samRddha huI haiN| nAma 1. karakaNDu 2. dvimukha 3. nami 4. naggati nAma 1. karakaNDu 2. dumukha 3. nimi 4. naggajI janapada kaliMga 2010_05 pAJcAla videha gAMdhAra jaina ( zvetAmbara ) paramparA nagara videha gAMdhAra kAMcanapura kAmpilya mithilA ( puNDravardhana ( purisapura bauddha paramparA janapada nagara kaliMga dantapura uttara- pAJcAla kapila mithilA takSazilA pitA kA nAma dadhivAhana jaya yugabAhu dRDhasiMha pitA kA nAma 1. vRttipatra 278 va 281. 2. isibhAsiya paDhamAsaMgahiNI gAthA - 1. patteya buddhi misiNo, vIsaM titthe ariTThaNemissa / pApassa ya paNNarasa vIrarasa viliNamohassa / / 0 0 0 0 vairAgya nimitta bUDhA baila indradhvaja kaMkaNa AmravRkSa vairAgya-nimitta AmravRkSa vRSabha mAMsa khaNDa kaMkaNa Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaHAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga- cAra pratyeka buddha : jaina eva bauddha-paramparA meM 676 'kaNayAmara' muni kRta 'karakaNDu caria' ke anusAra karakaNDu ke pitA kA nAma dantivAhana evaM mAtA kA nAma padmAvatI hai| ukta donoM campAnagarI (aMga deza) ke hI rAjArAnI batAe gae haiM, para, padmAvatI ko ceTaka-kanyA na batalA kara kauzAmbI ke rAjA vAsupAla evaM rAnI vasumatI kI kanyA batAyA gayA hai| kathA ke mUlabhUta tathya zvetAmbara mAnyatA ke anurUpa ho hai| kucha eka naye va bhinna ghaTanA-prasaMga bhI haiN| zvetAmbara paramparA cAroM pratyeka buddhoM ko mukta hue mAnatI hai| ukta carita ke anusAra karakaNDu sarvArtha siddha vimAna meM utpanna huA mAnA gayA hai| zvetAmbara, digambara va bauddha ina sabhI paramparAoM meM ukta cAra pratyeka buddhoM ke viSaya meM jo kucha bhI milatA hai, usameM zvetAmbara-paramparA kA varNana adhika vyavasthita va vistRta hai| uttarAdhyayana niyukti meM ina cAra pratyeka buddhoM ke pArasparika saMlApa kA bhI sammulekha hai| kSiti pratiSThita nagara ke yakSAyatana meM cAroM ne cAra dizAoM se praveza kiyaa| cAroM cAra dizAoM meM avasthita hue| yakSa ne socA, maiM kisakI ora pITha rakhU ? acchA yahI hai ki maiM kisI kI ora pITha na rakhU, maiM cAroM ora muMha kara luuN| usane vaisA hI kara liyaa| karakaNDu khujalI se pIr3ita thaa| usane eka komala kaNDuyana se kAna ko khujalAyA aura kaNDayana ko saMgraha-buddhi se eka ora chipA liyaa| dvimukha ne yaha saba dekhA to kahA"rAjarSe ! rAjamahala aura samasta bhoga-sAmagrI kA parityAga karake Apa bhikSu bane aura isa tuccha vastu kA saMgraha ?" ___ isa para karakaNDu kucha kahanA cAhate the, para, isI bIca nami rAjarSi ne dvimukha se kahA -- "rAjarSe ! Apane sattA kA tyAga kiyA, aba yaha dUsaroM para hukUmata kyoM ho rahI hai|" isa para naggajita ne dvimukha ko lakSya karake kahA-"jo saba kucha chor3a cuke haiM, ve para kI nindA kaise kara sakate haiM ?" isa para karakaNDu pratyeka buddha ne kahA- "mokSa-mArga meM pravRtta sAdhu ahita-nivAraNa ke lie jo kahate haiM, vaha sarvathA nirdoSa hotA hai|" astu, ina cAroM pratyeka buddhoM ke jIvana-vRtta bhI paThanIya evaM mananIya haiN| jaina paramparA meM pratyeka buddha karakaNDu janma campA nAmaka nagarI thI / dadhivAhana nAmaka vahA~ kA rAjA thaa| dadhivAhana kI rAnI kA nAma padmAvatI thA / vaha licchivi gaNarAjya ke adhinAyaka mahArAja ceTaka kI putrI thii| rAnI garbhavatI huii| garbhAvasthA meM usake dohada -eka viziSTa manoratha paidA huaa| vaha use prakaTa nahIM kara skii| prakaTa karate use lajjA kA anubhava hotA thaa| dohada pUrNa na hone se vaha bhItara hI bhItara kur3hatI gii| usakA zarIra sUkhakara kAMTA ho gayA / rAjA bar3A cintita huaa| usane bahuta Agraha ke sAtha rAnI ke mana kI bAta puuchii| taba rAnI ne apanI AkAMkSA rAjA ke samakSa vyakta kara dii| __ jaisAki rAnI kA dohada thA, rAnI rAjA kI veza-bhUSA meM susajjita hokara gaja ArUr3ha huii| rAjA svayaM rAnI kA chatravAhaka bnaa| vaha rAnI ke mastaka para chatra lagAye khar3A rhaa| rAnI kA yahI manoratha (dohada) thA, jo pUrNa huaa| saMyoga aisA banA, varSA hone 2010_05 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa:3 lgii| hAthI jaMgala kI ora bhAga uThA / isa Akasmika ghaTanA se rAjA dadhivAhana aura rAnI padamAvatI ghabarA gye| hAthI bhAgA jA rahA thaa| sAmane eka baragada kA peDa thaa| rAjA ne rAnI ko samajhAyA, jyoMhI hAthI baragada ke per3a ke nIce se nikale, baragada kI zAkhA pakar3a lenaa| jaisA rAjA ne anumAna kiyA thA, hAthI baragada ke nIce se niklaa| rAjA phurtIlA thaa| usane jhaTa baragada kI eka zAkhA pakar3a lI, para, rAnI se vaisA nahIM ho skaa| hAthI rAnI ko lie bhAgatA gyaa| rAjA dadhivAhana baragada ke per3a se laTaka kara baca to gayA, kintu, vaha ekAkI raha gyaa| rAnI ke viraha meM vaha bahuta duHkhita huaa| hAthI bhAgatA-bhAgatA thaka gayA / vaha eka nirjana vana meM rukaa| vaha bahuta pyAsA thaa| use eka sarovara dikhAI diyaa| vaha pAnI pIne ke lie sarovara para gyaa| rAnI ko anukUla avasara prApta ho gyaa| vaha phaurana hAthI se nIce utara gaI tathA sarovara se dUra ho gii| rAnI kiMkartavyavimUDha thii| vaha nahIM jAnatI thI, kahA~ jAe, kyA kare / vaha idharaudhara daSTi phailAne lgii| use jaba kucha bhI sUjha nahIM par3A to vaha bhayabhIta huI eka dizA kI ora Age bddh'ii| kucha dUra calane para use eka tApasa dRSTigocara huaa| vaha usake nikaTa gaI aura usako praNAma kiyA / tApasa ne rAnI kA paricaya jAnanA caahaa| rAnI ne batA diyA ki vaha campA-nareza dadhivAhana kI patnI tathA licchivi adhinAyaka mahArAja ceTaka kI putrI hai / tApasa bolA -"maiM bhI vaizAlika mahArAja ceTaka kA saMgotrIya huuN| tuma kisI bAta kA bhaya mata kro|" tApasa ne rAnI ko AzvAsana diyA, dhIraja ba~dhAyA, phala diye| rAnI ne phala khAkara bhUkha mittaaii| rAno ko sAtha lie tApasa vahA~ se claa| kucha dUra jAne ke bAda usane rAnI se kahA-"dekho, yaha grAma kI samIpavartI bhUmi hai, hala-kRSTa-hala se jutI huI hai| maiM aisI bhUmi para nahIM cala sktaa| dantapura nagara pAsa hI hai / vahA~ dantavakra rAjA rAjya karatA hai / tuma niDara hokara vahA~ calI jaao| vahA~ koI acchA sAtha prApta ho jAe to campApurI calI jaanaa|" rAnI padmAvatI tApasa ke nirdezAnusAra dantapura pahuMca gii| vahA~ eka Azrama thA, jisameM sAdhviyA~ TikI thiiN| padmAvatI una ke pAsa gaIM, unako vandanA kii| sAdhviyoM ke pUchane para padmAvatI ne apane pati, pitA, sasurAla, pIhara Adi kA saba paricaya batA diyA, kintu, apane garbhavatI hone kA paricaya nahIM diyaa| sAdhviyoM ke saMsarga tathA upadeza se rAnI padmAvatI ko saMsAra se virakti ho gii| usane pravrajyA svIkAra kara lI / usakA garbha bar3hatA gayA / garbha ke bAharI lakSaNa prakaTa hone lge| mahattarikA-pradhAna sAdhvI ne jaba yaha dekhA to rAnI se isa sambandha meM jijJAsA kii| rAnI padmAvatI ne, jo aba sAdhvI thI, sArI bAta saca-saca batA dI / mahattarikA ne isa bAta ko prakaTa nahIM kiyA, chipAye rakhA / yathAsamaya prasava huA, putra utpanna huA / sAdhvI rAnI ne usa nava prasUta bAlaka ko ratna kaMbala meM lapeTA, apane nAma se aMkita mudrikA use pahanA dI aura use vaha zmazAna meM DAla aaii| zmazAnapAla jaba udhara AyA to usane ratnakaMbala meM lapeTI huI vastu ko uThAyA, zizu ko dekhA, use le jAkara apanI patnI ko de diyaa| sAdhvI rAnI jaba upAzraya meM pahu~cI, taba sAdhviyoM ne usake garbha ke sambandha meM jijJAsA kii| rAnI ne unase kahA---mRta zizu janmA thA, maiMne use bAhara pheMka diyA hai|" rAnI ne zmazAnapAla kI patnI ke sAtha dhIre-dhIre mitratA kara lii| 2010_05 | Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva:AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 681 zmazAnapAla ne bAlaka kA nAma avakIrNaka rkhaa| bAlaka zmazAnapAla ke ghara meM bar3A hone lgaa| vaha bAlyAvasthA meM bar3e vicitra khela khelatA / apanI samAna Ayu ke bAlakoM bIca vaha kahatA-maiM tuma logoM kA rAjA huuN| mujhe kara adA kro| eka bAra avakIrNaka kI deha meM sUkhI khAja ho gaI / vaha apane sahacaroM se kahatA-tuma apane hAtha se mere khAja kro| isase usakA nAma karakaMDu par3a gyaa| rAjya-prApti karakaMDu sAdhvI padmAvatI ke prati, jo usakI janmadAtrI mA~ thI, jisakA use koI jJAna nahIM thA, bar3A anurAga rakhatA thaa| sAdhvI ke hRdaya meM usa bAlaka ke prati mahaja mamatA thI hI, vaha bhikSA meM prApta modaka Adi miSThAnna use de detii| bAlaka kramazaH bar3A huA / zmazAnapAla dvArA pAlita-poSita huA thA, bar3e hone para zmazAna kI rakhavAlI karane lgaa| zmazAna ke pAsa ho bAMsa kA eka jaMgala thaa| eka bAra kI ghaTanA hai, do sAdhu ughara se nikala rahe the| unameM se eka sAdhu daNDa ke lakSaNoM kA vizeSajJa thaa| usane bAta hI bAta meM yaha prakaTa kiyA ki amuka-amuka lakSaNa yukta daNDa jo grahaNa karegA, vaha rAjya kA adhipati bnegaa| ka rakaMDu tathA eka brAhmaNa kumAra, jo vahA~ khar3e the, donoM ne yaha bAta suna lii| sunate hI tatkSaNa brAhmaNa kumAra gayA aura vaise lakSaNoM se yukta bAMsa kA daNDa kATa laayaa| karakaMDu usase bolA- "isa bA~sa kA svAmI maiM hU~; kyoMki yaha bA~sa mere zmazAna meM paidA huA hai, bar3hA hai| donoM meM vivAda hone lgaa| donoM nyAyAlaya meM nyAya prApta karane gye| nyAyAdhIza kA nirNaya karakaMDa ke pakSa meM huA / usane karakaNDu ko vaha daNDa dilA diyaa| brAhmaNa bahuta kruddha huaa| cANDAla-parivAra ko samApta kara dene kA jAla rcaa| cANDAla ko kisI prakAra isa kA patA cala gyaa| vaha apane sabhI pArivArika janoM ke sAtha kAMcanapura calA gyaa| kAMcanapura ke rAjA kI mRtyu ho gaI thii| vaha niSputra thaa| vahA~ kI prathA ke anusAra rAjA ke cayana hetu ghor3A chor3A gyaa| ghor3A sIdhA cANDAla ke ghara kI ora gayA, vahIM jAkara rukA / ghor3A kumAra karakaMDu ke pAsa phuNcaa| usakI parikramA kI aura usake samIpa Thahara gyaa| rAjya ke sAmantagaNa ghor3e kA pIchA karate hue vahAM aaye| kumAra karakaMDa ko vahAM se le gye| usakA rAjatilaka haa| vaha kAMcanapura kA rAjA ghoSita kara diyA gyaa| brAhmaNakumAra ko jaba yaha jJAta huA ki karakaMDu kAMcanapura kA rAjA ho gayA hai to vaha eka grAma prApta karane kI AzA lie karakaMDa ke pAsa aayaa| usane campA rAjya meM eka grAma pradAna karane kI yAcanA kii| karakaMDu ne campA nareza dadhivAhana ko eka patra likhA, jisameM usane unase apane rAjya meM brAhmaNakumAra ko eka gA~va de dene kA anurodha kiyaa| brAhmaNakumAra patra lekara dadhivAhana ke pAsa upasthita huaa| dadhivAhana ko patra diyaa| dadhihAna ne patra pddh'aa| usane ise apanA apamAna smjhaa| usane karakaMDu kI bhartsanA kii| brAhmaNakumAra vApasa kAMcanapura AyA, rAjA karakaMDu ko sArI bAta nivedita kii| karakaMDu nArAja huaa| usane campA para AkramaNa kara diyaa| ____ 2010_05 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 pitA-putra kA paricaya sAdhvI rAnI padmAvatI ne sunA ki karakaMDu aura dadhivAhana ke bIca yuddha Thana gayA hai| yuddha meM hone vAle narasaMhAra kI kalpanA se rAnI ThiThaka utthii| vaha vihAra kara campA gaI / usane dadhivAhana aura karakaDu kA paraspara paricaya karAyA ki ve pitA-putra haiN| yuddha ruka gyaa| rAjA dadhivAhana ko saMsAra se vairAgya ho gyaa| usane apanA sArA rAjya karakaMDu ko sauMpa diyA aura svayaM pravrajyA grahaNa kara lii| bUr3he baila kI duravasthA : preraNA : jJAna karakaMDu ko gAyoM se, bachar3oM se bahuta pyAra thA / eka dina vaha apanA gokulagozAlA dekhane gyaa| usakI dRSTi eka dubale-patale bachar3e para pdd'ii| vaha dayArdra ho gyaa| usane Adeza diyA ki yaha bachar3A bahuta kamajora hai, isakI mA~ kA sArA dUdha ise hI pilAyA jaae| jaba yaha bar3A ho jAe to anya gAyoM kA dUdha bhI ise diyA jaae| gopAloM ne rAjA kA Adeza svIkAra kiyaa| bachar3e ko paryApta dUdha milane lgaa| vaha khUba bar3hane lagA, paripuSTa hone lgaa| vaha taruNa haa| usameM behada bala thaa| rAjA use dekhakara atyadhika prasanna hotA thaa| kucha samaya vyatIta huaa| eka dina rAjA phira gokula meM AyA / usane dekhA-vahI bachaDA, jo kabhI yuvA thA, khUba hRSTa-puSTa aura atyanta sazakta thA, Aja vRddha ho gayA hai| usake netra bhItara dhaMse jA rahe haiN| usake paira kamajora ho gaye haiM aura ve calane meM lar3akhar3Ate haiN| usakA bala kSINa ho gayA hai / dUsare choTe-bar3e Ate-jAte baila use Dhakela jAte haiM / Aja vaha vivaza huA saba sahana kara rahA hai| kitanA parivartana A gayA hai usameM / usa bUr3he baila ko dekhakara rAjA ko saMsAra kI parivartanazIlatA tathA nazvaratA kA yathArtha bhAna ho gyaa| use saMsAra se vairAgya huA, vaha pratyeka buddha huaa|' pratyeka buddha naggati gAndhAra nAmaka janapada thaa| usameM puNDravardhana nAmaka nagara thaa| vaha gAndhAra janapada kI rAjadhAnI thA / vahA~ siMharatha nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| azva-parIkSaNa eka samaya kA prasaMga hai / uttarApatha se apane kisI mitra rAjA kI ora se gAndhArarAja ko do azva upahAra meM prApta hue| azvoM ke parIkSaNa hetu eka dina rAjA tathA rAjakumAra una para ArUr3ha hue / aneka azvArohI, padAti sainika sAtha the| jisa azva para rAjA savAra thA, vaha vakra zikSita thA / lagAma khIMcane se vaha atyanta teja daur3ane lagatA, lagAma DhIlI chor3a dene se dhImA ho jAtA, ruka jaataa| rAjA ko yaha jJAna nahIM thaa| azva daur3A jA rahA thaa| rAjA ne use dhImA karane ke lie lagAma khiiNcii| azva aura teja ho gyaa| rAjA jyoM-jyoM lagAma khIMcatA gayA, azva uttarottara teja hotA gyaa| yoM daur3atA-daur3atA vaha eka bhayAvaha vana meM pahu~ca gyaa| rAjA ne hAra kara jyoM hI lagAma DhIlI chor3I, azva dhImA ho gayA, ruka gyaa| 1. -uttarAdhyayana sUtra 18.46 sukhabodhA ttokaa| 2010_05 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaHAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 683 vidyAdhara-kanyA se bheMTa : pariNaya rAjA bahuta parizrAnta thaa| deha se pasInA cU rahA thaa| vaha bhUkha evaM pyAsa se vyAkula thaa| ghor3e se nIce utraa| use eka per3a se bAMdha diyA / rAjA ne jala kI khoja meM idhara-udhara dRSTi daur3AI / use pAsa hI eka jharanA bahatA dikhAI diyaa| vaha vahA~ aayaa| jala piiyaa| vahA~ kucha phalAcchanna vRkSa the| usane phala tor3e, khAye, apanI kSudhA zAnta kii| pAsa hI eka parvata thA / sAyaMkAla ho cukA thA / rAjA vizrAma hetu upayukta sthAna kI khoja meM parvata para cddh'aa| vahA~ eka bhavya bhavana dRSTigocara huA / ekAnta vana meM parvata para mahala dekhakara rAjA AzcaryAnvita huaa| vaha kutUhala vaza prAsAda meM praviSTa huaa| vahA~ eka atyanta rUpavatI kanyA baiThI thii| rAjA kI usa para dRSTi par3I / vaha harSita huaa| kanyA ne bhI rAjA ko dekhA / donoM eka-dUsare kI ora AkRSTa hue| donoM meM paraspara anurAga ho gyaa| rAjA ne usa kanyA se pUchA-"bhadre ! tuma kauna ho ? maiM tumhArA paricaya jAnanA cAhatA huuN|" kanyA bolI-"pahale mere sAtha pariNaya-sUtra meM Abaddha ho jAo, phira maiM saba btlaauuNgii| rAjan ! maiM tumhArI pratIkSA meM thii|" rAjA kucha samajha nahIM sakA, kintu, kanyA kI saumyatA evaM sahRdayatA ko dekhakara usane usakA prastAva svIkAra kara liyaa| pANigrahaNa ho gyaa| rAtri vyatIta huI / prAta:kAla huaa| citrazAlA kA nirmANa kanyA ne rAjA ko apanA vRttAnta isa prakAra sunAnA prAraMbha kiyA-purAvartI itivRtta hai, kSitipratiSTha nAmaka nagara thaa| vahA~ jitazatru nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| rAjA kalAnurAgI thaa| eka bAra usake mana meM vicAra uThA, eka aisI citrazAlA kA nirmANa karAU~, jo adbhuta ho, advitIya ho / usane dezadezAntara se kuzala citrakAra bulaaye| unameM eka vRddha citrakAra bhI thaa| usakA nAma citrAMgada thaa| yadyapi vRddhAvasthA ne use jarjara kara DAlA thA, kintu, usakI kalA meM mAno jAdU thA / tUlikA-cAlana meM use adbhuta kauzala prApta thaa| rAjA ne citra banAne hetu una citrakAroM ko alaga-alaga eka samAna sthAna diye| citrakAra citra-nirmANa meM saMlagna ho gye| "vRddha citrakAra ke eka kanyA thii| vaha bahuta sundara thI, yuvatI thii| usakA nAma kanakamaMjarI thaa| vaha apane pitA kI sevA karatI thii| pitA citrazAlA meM kAryarata rhtaa| vaha usake lie apane AvAsa-sthAna se bhojana banAkara lAtI, use khilaatii| lAparavAha azvArohI eka dina kI bAta hai, kanakamaMjarI bhojana lie apane ghara se A rahI thii| mArga meM eka azvArohI apane azva ko vAyu-vega se daur3atA huA jA rahA thaa| azva ko atyanta teja daur3ate dekha rAste calatI mahilAe~, bAlaka bhaya se ThiThaka gye| ghor3e kI TApoM se apane ko bacAne hetu ve dUra haTakara khar3e ho gaye / vaha kanyA ghor3e kI capeTa meM A jAne ke bhaya se ghabarA gii| usane bhI mArga chor3a diyA, eka dIvAra ke sahAre khar3I ho gii| nAgarikoM ke 2010_05 | Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana AvAgamana kI jarA bhI paravAha na karate, aMdhAdhudha ghor3A daur3Ate azvArohI ke isa vyavahAra para use baDA krodha AyA. jise vaha bhItara hI bhItara pI gii| __vaha bhojana lie apane pitA ke pAsa aaii| use dekhakara usake pitA ne apanA kArya kucha dera ke lie banda kara diyA / tUli kA eka ora rakhI tathA usa kanyA se kahA-"putrI ! maiM saucAdi se nivRtta hokara zIghra hI A rahA huuN|" pitA kI yaha avyavasthApUrNa caryA kanyA ko acchI nahIM lagI, kintu, vaha kucha bolI nhiiN| adbhuta citra bUr3hA citrakAra jaba zaucArtha bAhara gayA to usa kanyA ne usakI tUlikA apane hAtha meM lI aura apane pitA ko citrAMkana hetu dI gaI bhUmi para eka mayUra-piccha kA citra aMkita kiyaa| kanyA meM citrakAritA kA adbhuta kauzala thA / usane citra meM aisA sUkSma kalApUrNa raMga-sanniveza kiyA ki vaha citra citra nahIM lagatA thA, vastutaH mayUra-piccha hI pratIta hotA thaa| nirmIyamAna citrazAlA kA nirIkSaNa karane hetu rAjA udhara aayaa| dUra se hI mayUrapiccha ke citra para usakI dRSTi pdd'ii| use aisA pratIta huA, mayUra-piccha vahA~ rakhA hai| usake mana meM AyA, vaha use uThA le / vaha citra-bhitti ke samIpa AyA / usane mayUra-piccha ko uThAne hetu jyoMhI dIvAra para hAtha rakhA, hAtha dIvAra se ttkraayaa| taba use anubhava huA ki use bhrama huA, yaha to citra hai, mayUra-piccha nahIM hai / vaha mana-hI-mana bar3A lajjita huaa| cAra mUrkha kanakamaMjarI yaha dekhakara ha~sa par3I aura sahasA usake muMha se nikalA-"merI khaTvA ke cAroM pAye pUrNa ho gye|" rAjA mana-hI-mana bar3A ksmsaayaa| vaha kanyA dvArA kahe gaye vAkya kA artha nahIM samajha sakA / usane usase pUchA-'kalyANI ! maiM nahIM samajhA, tuma kyA kahatI ho? tumhArI khaTvA ke cAra pAye kyA haiM ? ve kisa prakAra pUrNa ho gaye ?" __ kanyA ne muskarAte hue kahA- "mahAnubhAva ! suno, maiMne cAra mUrkha dekhe haiN| mujhe ve bar3e vicitra lge|" rAjA ne pUchA- "ve cAra mUrkha kauna-kauna se haiM ?" kanyA bolI- pahalA murkha isa citrazAlA kA nirmApaka yahAM kA rAjA hai| yahAM taruNa citrakAra bhI kArya karate haiM, vRddha citrakAra bhI kArya karate haiN| yaha spaSTa hai, tAruNya evaM vAkya meM kAryakSamatA meM antara A jAtA hai| taruNa jisa sphUti se kArya kara sakatA hai, vRddha ke hAthoM meM, aMguliyoM meM vaisI zakti kahA~ se Ae, kintu, rAjA isakA vicAra na kara taruNa tathA vRddha-sabhI citrakAroM ko citrAMkana hetu samAna bhUmi -bhitti-pradeza detA hai, tadanusAra hI unheM pArizramika detA hai / yaha mUrkhatA nahIM to kyA hai ?" rAjA ko lagA, kanyA jo kaha rahI hai, yathArtha hai| vaha zarma se mAno gar3a gyaa| usane kanyA kI ora gaura se dekhA, kahA-"acchA, aba batalAo, dUsarA mUrkha kauna hai ?" 2010_05 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvaHAcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra patyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 685 kanyA ne kahA- maiM apane pitA ke vAste bhojana lie A rahI thii| rAjamArga para eka azvArohI havA kI jyoM apanA ghor3A daur3Aye jA rahA thaa| rAjamArga to sabake lie hai / mahilAe~, bacce, bUr3he - sabhI usa para calate haiN| sabakA yaha adhikAra hai / usa para ghor3A itanA teja nahIM daur3AyA jAnA caahie| rAjamArga para ghor3e ko yoM daur3Aye le calanA anucita hai, avyAvahArika hai / vaisI sthiti meM koI bhI usakI capeTa meM A sakatA hai, coTa khA sakatA hai, kSata-vikSata ho sakatA hai, para, usa lAparavAha azvArohI meM itanI buddhi kahA~ ?" rAjA ne phira pUchA--"tIsarA mUrkha tuma kise mAnatI ho ?" kanyA bolI-"tIsarA mUrkha vRddha citrakAra merA pitA hai / maiM apane AvAsa-sthAna se usake lie tAjA bhojana taiyAra kara lAtI hU~, jaba use bhojana karane ko kahatI hU~, taba vaha zaucAdi se nivRtta hone calA jAtA hai| jaba nivRtta hokara lauTatA hai, bhojana taba taka ThaNDA ho jAtA hai / merA pitA itanA taka nahIM samajhatA ki bhojana lAne ke samaya taka use zauca Adi nitya-kRtyoM se nivRtta ho jAnA cAhie tAki vaha garma-garma bhojana kara ske| vRddhAvasthA meM tAje, sphUrtiprada bhojana kA Ananda lenA caahie| vaha yaha jAnatA hI nhiiN| ataH vaha mUrkha nahIM to kyA hai ?" rAjA bolA-"bhadre ! cauthA mUrkha tuma kise kahatI ho?" kanyA kahane lagI-'burA mata mAnanA, rAjan ! cauthe mUrkha tuma ho|" kanyA ke netroM meM zarArata thI, vyaMgya thaa| rAjA ne pUchA--"batalAo, maiMne kyA mUrkhatA kI ?" kanyA ne kahA-"tuma yahA~ aaye| bhitti-pradeza para mayUra- piccha kI AkRti dekhii| use lene ko jhapaTe / itanA taka nahIM samajha sake ka bhitti para mayUra-piccha kaise ho sakatA hai ? vahA~ mora kaise baiTha sakatA hai ? kisa prakAra paMkha girA sakatA hai| aisA vicArazUnya uttAvalApana, AkulatA kyA mUrkhatA nahIM hai ?" rAjA citrakAra kI kanyA ke vAk-cAturya aura buddhi-kauzala para vismita ho utthaa| rAjA ne mana-hI-mana socA-kanyA asAdhAraNa rUpavatI to hai hI, adbhuta buddhimatI bhI hai| rAjA ne eka bAra usa para sotsuka dRSTi DAlI tathA manda muskAna ke sAtha vaha vahA~ se calA gyaa| kanakamaMjarI ke sAtha vivAha rAjA citrakAra kI kanyA ke vyaktitva se bahuta prabhAvita huaa| usane use apanI jIvana-saMginI banAne kA nizcaya kiyaa| usane citrakAra ko bulAyA aura apanI bhAvanA usake samakSa prakaTa kii| citrakAra ne sakucAte hue, kintu, bhItara hI bhItara atyanta prasannatA kA anabhava karate hae rAjA kA prastAva svIkAra kiyaa| donoM kA baDe AnandollAsa ke sAtha vivAha ho gyaa| parvatavAsinI sundarI ne, jo vidyAdhara-kanyA thI, apane priyatama rAjA siMharatha ko itanA kahakara utsukatApUrNa netroM se usakI ora nihaaraa| rAjA Age sunane ko utkaNThita thA, bolA-"priye ! batalAo, phira kyA huA?" vidyAdhara-kanyA bolI-"mahArAja ! kanakamaMjarI rAjA kI atyanta priya rAnI ho 2010_05 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 gii| rAjA usa para mugdha thaa| use bahuta pyAra karatA thaa| rAjA ke aura bhI aneka rAniyA~ thiiN| ve yaha dekha sautiyA DAhavaza mana-hI-mana kanakamaMjarI se IrSyA karane lgiiN| ve aisI kapola-kalpita bAteM gar3hane lagIM, rAjA taka pahu~cAne lagI, jisase rAjA kA mana kanakamaMjarI se haTa jaae| kanakamaMjarI se rAniyoM kI ye duzceSTAe~ chipI na raha skiiN| usane ise apane lie eka khatarA maanaa| vaha buddhimatI to thI hI, usane rAjA ko sadA apane vaza meM rakhane kA upAya socaa| rocaka kahAnI krama eka bAra kA prasaMga hai, rAta ko rAjA kanakamaMjarI ke mahala meM AyA , premAlApa kiyA, zayyA para so gayA / kanakamaMjarI kI eka dAsI thii| vaha sahelI kI jyoM usake bar3I muMha lagI thii| rAnI ke pAsa AI, baiThI, bolI- "svAminI ! nIMda nahIM A rahI hai| lambI rAta kaise kaTegI? Aja koI kahAnI kho|" kanakamaMjarI ne kahA- "svAmI leTe haiN| unakI jarA A~kheM laga jAne do| phira tumheM maiM eka kahAnI khuuNgii|" rAjA ne yoMhI A~kheM mUMda rakhI thiiN| use nIMda nahIM AI thii| usake mana meM bhI kahAnI sunane kI utkaNThA jaagii| usane apane ko nIMda A jAne kA-sA pradarzana kiyA, kintu, A~kheM banda kiye vaha jAgatA soyA rhaa| ___kanakamaMjarI yaha saba jAnatI thii| vaha apanI yojanAnusAra aisA hI cAhatI thii| usane kahAnI kahanA prArambha kiyaa| pyAra kI kasauTI eka vaNik thaa| usakI eka putrI thii| vaha atyanta rUpavatI thii| vaha taruNa huii| usakI mA~ ne kahIM eka vaNik-putra ke sAtha usakA vivAha sambandha nizcita kiyA / pitA ne usakA sambandha anyatra sthira kiyaa| usake bhAI ne kisI aura hI jagaha usakA sambandha taya kiyaa| vivAha kA dina aayaa| tIna sthAnoM se tIna vara alaga-alaga bArAta lekara vahA~ phNce| bar3A Azcarya thA, kaThinAI thii| gA~vavAsI ekatra ho gye| tInoM varoM meM se pratyeka kI ora se yaha dAvA thA ki vivAha usI ke sAtha ho| saMgharSa kA vAtAvaraNa utpanna ho gyaa| tabhI eka aisA saMyoga banA, eka sarpa ne usa kanyA ko DaMsa liyaa| kanyA mara gii| ghara meM sarvatra zoka chA gyaa| cAroM vara kanyA para mugdha the, rAgAsakta the| unameM se eka ne socA - jaba preyasI hI calI gaI to mujhe jIkara kyA karanA hai ? mujhe bhI usake sAtha-sAtha prANa tyAga kara denA caahie| yaha vicAra kara vaha usa kanyA kI citA meM baiTha gayA, jala gyaa| dUsare ne socA-maiM anabyAhA kaise ghara jAU~ ? vahA~ kisa prakAra apanA muMha dikhalAU~gA? usane kanyA kI citA se rAkha lI, use apanI deha para malA aura vaha avadhUta ho gyaa| usake pyAra meM pAgala banA idhara-udhara bhaTakane lgaa| tIsare ne vicAra kiyA-vaNik-kanyA se merA behada pyAra hai| pyAra ke kharepana kI kasauTI yaha hai, maiM use puna: jIvita kara pAU~, apane iSTadeva kI ArAdhanA kara saMjIvanI ____ 2010_05 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva:AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga- -cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha paramparA meM 687 prApta karU~ / yoM socakara vaha devArAdhanA meM, tapazcaraNa meM laga gyaa| deva prasanna huA / use saMjIvanI dI / vaha harSa se nAca uThA / tatkSaNa usa zmazAna meM pahu~cA, jahA~ kanyA kA dAha huA thA / citA sthAna para saMjIvanI - rasa kA chIMTA diyA / vaha kanyA apanA anupama saundarya lie jIvita ho utthii| sAtha hI sAtha vaha puruSa bhI jIvita ho gayA, jo usake sAtha citA meM jala gayA thaa| dUsarA puruSa bhI vahA~ A pahu~cA, jo kanyA ke prema meM pAgala hokara avadhUta bana gayA thA / kanyA eka thI, puruSa tIna the| tInoM meM se pratyeka kI yaha utkaTa kAmanA thI, kanyA pANigrahaNa usake sAtha ho / tInoM meM puna: bhISaNa saMgharSa maca gayA / rAnI kanakamaMjarI ne itanA kahA, phira vaha ruka gaI / dAsI bar3I utkaNThA ke sAtha pUchane lagI- "svAminI ! batalAe~, kanyA kA vAstavika adhikArI kisako mAnA jAe ?" kanakamaMjarI apanI A~kheM malane lagI, kahane lagI- "parizrAnta ho gaI hUM, bar3I nIMda A rahI hai| aba Age nahIM kaha sktii| kala khuuNgii|" rAjA bichaune para leTe leTe, A~kheM mUMde saba suna rahA thaa| vaha Age kI bAta sunane ko bar3A utsuka thA, kintu, bAta bIca meM kaTa gii| use apriya lagA / halkA-sA roSa bhI huA / usane karavaTa badalI, so gayA, nIMda A gaI / rAjA ko kathA kA uttara bhAga, jo phala niSpatti lie thA, sunane kI bar3I utkaNThA thii| dUsare dina rAta hote hI vaha kanakamaMjarI ke mahala meM A gyaa| pichale dina kI jyoM sone kA bahAnA kiyaa| dAsI ne rAnI se kahA - "svAminI ! kala jo kahAnI adhUrI chor3I thI, use pUrNa kareM / batalAeM, vaha kanyA kise prApta honI cAhie ?" rAjA bichaune para soyA thA / karavaTeM badala rahA thA, kintu usane rAnI kI ora kAna lagA rakhA thA / kanaka maMjarI ne kahA - "dekho, bahuta spaSTa hai, jisane devArAdhanA kara saMjIvanI prApta kI, kanyA ko jIvana-dAna diyA, vaha usakA pitRsthAnIya huA / jo citA meM jalakara saMjIvanI kA chIMTA lagane para usa kanyA ke sAtha jI uThA, sahajAta hone ke nAte vaha usakA bhAI huA / tuma hI soco, kyA kisI kanyA kA apane pitA yA bhAI ke sAtha vivAha ho sakatA hai ? kanyA kA vAstavika adhikArI vaha hai, jo usake prema meM pAgala ho, avadhUta banakara dara-dara kI khAka chAnatA bhaTakatA phirA / kanyA use hI patnI ke rUpa meM prApta honI cAhie / ' dAsI bolI - "svAminI ! yaha kahAnI to pUrI ho gaI, rAta kATane ke lie aba dUsarI sunAo / " ratauMdhI kA rogI kanaka maMjarI ne dUsarI kahAnI isa prakAra prArambha kI -- "eka rAjA thaa| usane apanI rAnI ke lie atyanta sundara, manojJa AbhUSaNa banavAne cAhe / kuzala svarNakAroM ko bulAyA / unheM AbhUSaNa banAne hetu eka bhUgarbhagRha meM rkhaa| vahAM sUraja kI kiraNeM bilakula nahIM pahu~catI thIM / bahumUlya maNiyA~ nikSipta thIM / unake divya prakAza se bhUgarbhagRha nirantara Alokamaya rahatA thA / dina-rAta kA mAlUma hI nahIM par3atA thA / svarNakAra vahA~ sthita ho AbhUSaNa banAne lage / sAyaMkAla huaa| eka svarNakAra ne apane sAthiyoM se kahA - sadhyA kA samaya ho gayA hai / apanA kArya baMda kara deM, vizrAma kreN| " 2010_05 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 yaha sunate hI dAsI bolI-"svAminI ! kyA kaha rahI ho ? ratnoM kI jagamagAtI jyoti se jaba rAtri divasa kA patA hI nahIM calatA thA, to usa svarNakAra ko kaise jJAta haA ki sAyaMkAla ho gyaa| ratnoM kA prakAza to hara samaya eka-sA rahatA thaa|" rAnI kanaka maMjarI ne thakAna kA bahAnA banAte hue kahA-"Aja itanA hI nIMda se merI A~kheM bhArI ho rahI haiN| tumhAre prazna kA uttara kala btlaauuNgii|" rAjA cAhatA thA, isakA uttara sune / usakA jI kasamasA rahA thA, rAnI bAta ko aise mor3a para lAkara chor3a detI hai ki utkaNThA, jijJAsA banI kI banI raha jAtI hai, para vaha kyA karatA, so gyaa| rAnI yaha saba bhA~pa rahI thii| usane manda muskAna ke sAtha rAjA kI ora nihArA tathA bolI-'deva ! parizrAnta to nahIM ho gaye ? kahAnI kala pUrNa kruuNgii| Aja rahane deN|" rAjA bolA-"nahIM priye ! itanI sarasa kahAnI, tumhAre mukha se nikale itane madhura zabda, phira parizrAnti kaisI ? aisI manojJa, mohaka kahAniyA~ sunate-sunate to maiM daza dina bhI nahIM thkuu|" parvata vAsinI kanaka mAlA apane pati rAjA siMharatha se kahatI gaI-- "mahArAja ! kanaka maMjarI rAjA ko itanI madhura, priya kathAeM sunAtI gaIM ki rAjA jitazatru unameM usI prakAra ba~dhA rahA, jaise dhIvara ke jAla meM matsya ba~dha jAtA hai|" rAjA siMharatha bolA- "sundarI ! kathAe~ itanI rocaka, AkarSaka aura manohara haiM ki merA bhI jI cAhatA hai, unheM sunatA jaauuN|" kanakamAlA bolI --- ''bahuta acchA, mahArAja ! sunie Age sunAtI huuN|" tIsare dina rAtri ke samaya rAjA jitazatru nitya kI jyoM mahala meM A gyaa| bichaune para leTa gyaa| dAsI AI, rAnI se bolI-"mahArAnI ! kala kI bAkI rahI bAta kaho, usa svarNakAra ko sandhyA ho jAne kA kaise patA calA?" rAnI bolI--' vaha rAtryandha thA--use ratauMvI kI bImArI thii| isalie vaha kevala dina meM hI dekha sakane meM samartha thaa| rAtri meM kisI bhI prakAra kA prakAza usake lie nirarthaka thaa| vaha rAta meM kucha bhI nahIM dekha sakatA thaa| ataeva jyoMhI mAyakAla huA, use dIkhanA banda ho gayA, jisase usane jAna liyA ki aba sandhyA ho gaI hai|" rAjA mana-hI-mana prasannatA se muskarA utthaa| cauthiyA bukhAra dAsI ne rAnI se koI aura naI kahAnI sunAne kA anurodha kiyaa| rAnI kahane lagI- eka rAjA thaa| nagara meM corI huii| do cora pakar3e gye| ArakSi puruSa unheM rAjA ke pAsa laaye| rAjA ne Adeza diyA--'inheM eka kASTha-maMjUSA meM banda karA do aura samudra meM bahA do|' rAjapuruSoM ne vaisA hI kiyaa| maMjUSA sAgara kI uttAla taraMgoM para bahane lgii| bahatIbahatI kucha dina meM taTa para phuNcii| taTa para eka puruSa khar3A thA / usane maMjUSA ko utthaayaa| use kholaa| usameM use do puruSa baiThe mile| kholane vAlA bar3A vismita huaa| usane pUchA- "tuma donoM kitane dina se isa maMjUSA meM banda ho?" unameM se eka ne uttara diyA-'Aja cauthA dina hai|" 2010_05 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 689 dAsI apanI utsukatA nahIM roka sakI, bIca meM hI bola uThI--"maMjUSA banda thii| usameM sarvathA andhakAra thA / sUraja ke ugane, chipane kA kucha bhI patA nahIM calatA thaa| usameM banda puruSa ko yaha kaise jJAta ho sakA ki vaha aura usakA sAthI cAra dina se maMjUSA meM banda nitya kI jyoM Alasya aura parizrAnti kA bhAva jatAte hue, A~kheM malate hue rAnI ne kahA-"aba mujhe nIMda nahIM A rahI hai| Age kI bAta kala khuuNgii|" agale dina phira kahAnI kA krama claa| rAjA zayyA para leTA thaa| dAsI ne gata dina kahI gaI kahAnI kA sandarbha prastuta karane hue pUchA- "svAminI ! batalAe~, maMjUSA meM banda puruSa ko cauthe dina kA jJAna kaise huA ?" kanaka maMjarI ne sasmita uttara diyA-"vaha puruSa turIya jvara- cauthe dina Ane viSama jvara kA marIja thaa| usa dina use jvara car3hA, jisase use patA cala gayAmaMjaSA meM use aura usake sAthI ko banda hue Aja cauthA dina hai| rAnI aura dAsI donoM khila-khilAkara haMsa pdd'iiN| nIMda kA bahAnA kiye, soye rAjA ko bhItara hI bhItara haMsI A gii| dAsI ne rAnI ko phira dUsarI kahAnI kahane kA anurodha kiyaa| U~Ta aura babUla kanaka maMjarI kahane lagI-"marusthala kI bAta hai| eka U~Ta-savAra thA / vaha eka vana ko pAra kara rahA thaa| calate-calate vizrAma hetu vana meM rukaa| U~Ta ko carane ke lie khulA chor3a diyA / U~Ta caratA-caratA eka aise sthAna para pahu~ca gayA, jahA~ se usakI dRSTi eka babUla ke per3a para pdd'ii| babUla khUba harA-bharA thaa| usakI pattiyA~ khAne ko U~Ta kA jI llcaayaa| usane apanI gardana sIdhI kii| babUla para muMha mArane kA bar3A prayatna kiyA, kintu, usakI gardana babUla kI pattiyoM taka nahIM phuNcii| isa para U~Ta ko bar3A gussA aayaa| usane gusse ke mAre babUla para mUtra kara diyA aura vaha vahAM se calA gyaa|" dAsI ne jhaTa pUchA-"mahArAnI! yaha kaise ho sakA? U~Ta kI gardana sIdhI karane para bhI jaba babUla taka nahIM pahuMca sakI, to vaha usa para mUtra kaise kara sakA ?" kanaka maMjarI ne ubAsI lete hue kahA-"basa, Aja itanA hI, maiM bahuta parizrAnta ho gaI haiM, A~khoM meM nIMda ghula rahI hai| isa samaya aura kucha bhI nahIM batA sakatI, kala btaauuNgii|" dUsare dina rAtri ko pUrvavat kathA-prasaMga calA / dAsI ne phira vahI bAta pUchI"U~Ta ke lie babUla para mUtra karanA kaise saMbhava ho sakA ?" rAnI bolI-"vahA~ eka kaccA, saMkaDA kuAM thA / babUla usameM nIce bahuta gaharAI meM avasthita thA / U~Ta kue~ ke Upara khar3A huA aura usa para mUtra kara diyaa|" yaha sunakara dAsI khila khilAkara haMsa par3I tathA bolI- svAminI ! aba koI aura kahAnI sunaao|" kanaka maMjarI ne kRtrima a~jhalAhaTa pradarzita karate hue kahA-"roja hI roja kyA kahAnI sunAUM? kyA tuma baccI ho? sirpha Aja eka kahAnI sunA detI hU~, phira nahIM sunaauuNgii|" 2010_05 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 pAradarzI zIze ko maMjUSA eka seTha thaa| usake do patniyAM thiiN| unameM se eka ghanI mA~-bApa kI beTI thii| use apane pIhara se bahuta se gahane mile the| vaha unheM eka maMjUSA meM banda rkhtii| maMjUSA ke tAlA lagAye rhtii| dUsarI garIba mAM-bApa kI beTI thii| use apane pIhara se koI bahumUlya vastu nahIM milI thI ! apanI sauta ke AbhUSaNa dekhakara vaha mana-hI-mana IrSyAvaza duHkhita rhtii| usake mana meM AtA, vaha unheM curA le| eka bAra kA prasaMga hai, vaha dhanI mAM-bApa kI beTI seTha kI patnI apane pIhara gii| pIche se usakI sauta ne usakI maMjaSA kA tAlA dUsarI cAbI se kholane kI ceSTA kii| cAbI laga gii| usane gahane nikAla liye| phira pUrvavat tAlA lagA diyaa| kucha dina vyatIta hue| jisakI maMjUSA se AbhUSaNa curA liye gaye the, vaha seThAnI pIhara se vApasa lauttii| dUra se hI apanI maMjUSA para jyoMhI usane najara DAlI, use mAlUma par3a gayA-usakI maMjUSA se AbhUSaNa nikAla liye gaye gaye haiN| use yaha anumAna karate dera nahIM lagI ki usake gahanoM kI corI usakI sauta dvArA huI hai / vaha jora-jora se kolAhala karane lgii| gAMva ke loga jamA ho gye| usakI sauta kI talAzI lii| sauta ke pAsa sAre ke sAre gahane mila gye| dAsI ne rAnI se jijJAsA kI ki maMjUSA ko khole binA hI seThAnI ko kaise jJAta ho gayA ki usameM se gahane corI cale gaye haiM ? rAnI ne sadA kI jyoM bAta TAla dI, kahA-"kala btlaauuNgii| dUsare dina rAta ko dAsI dvArA pUche jAne para sumadhura hAsa ke sAtha rAnI ne kahA"vaha maMjUSA pAradarzI zIze se banI thii| ataH usake bhItara jo bhI vastue~ hotI, khole binA hI jyoM-kI-tyoM dikhAI par3a jaatiiN| corI karane vAlI sauta ko isakA dhyAna nahIM thaa|" IrSyA kI Aga isa prakAra rAjA jitazatru rAnI kanakamaMjarI dvArA kahI jAtI madhura rucikara kathAoM se AkRSTa rhtaa| unheM sunakara mana meM bar3A prasanna hotaa| yoM vaha hara roja usake mahala meM AtA rhtaa| dUsarI rAniyoM ke mana meM rAnI kanakamaMjarI ke prati bar3I IrSyA utpanna huii| ve paraspara kahatIM- "rAjA ne hama sabakA, jo ucca kulotpanna haiM, lAvaNyamayI haiM, eka prakAra se parityAga hI kara diyA hai / eka sAmAnya citrakAra kI putrI kanakamaMjarI ke prema meM rAjA pAgala banA hai| lagatA hai, usane rAjA para koI mantropacAra, jAdU-TonA kara rakhA hai| tabhI to rAjA pUrI taraha usake vaza meM hai|" saba rAniyoM ne paraspara vimarza-parAmarza kara aisA nizcaya kiyA-jaise bhI ho, kanaka maMjarI ke prati rAjA ke mana meM durAva utpanna kara denA caahie| unhoMne apanI dAsiyoM ko bhI isa ora sAvadhAna kara diyaa| ve saba kanakamaMjarI ke chidra, truTiyAM dekhane meM satarka rahane lgiiN| painI sUkSa eka dina kI bAta hai, dUsarI rAniyoM kI dAsiyoM ne dekhA, dopahara ke samaya rAnI kanakamaMjarI apane mahala ke eka banda kamare meM jIrNa-zIrNa vastra dhAraNa kiye ekAkinI baiThI 2010_05 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM brauddha-paramparA meM 661 thI, kucha gunagunA rahI thii| dAsiyoM ne rAniyoM ko yaha sUcanA dii| jaisA rAniyoM ko bhrama thA, unhoMne samajhA, nizcaya hI kanaka maMjarI jAdUgaranI hai / vaha rAjA para koI jAdU-kAmana kA prayoga kara rahI hai / unhoMne rAjA ko usake viruddha bhar3akAne kA ise acchA avasara smjhaa| ve rAjA ke pAsa gaI aura use zikAyata kI-"jAkara jarA dekhie to sahI, ApakI preyasI Apake lie kyA kara rahI hai ? vaha jAdUgaranI hai| Apako apane vaza meM banAye rakhane hetu abhI vaha koI mantropacAra karane meM lagI hai|" rAjA ko yaha saba jAnane kI utkaTa jijJAsA huI / vaha tatkSaNa mahala ke usa prakoSTha ke pAsa gyaa| dvAra ke chidra meM se usane dekhA, kanakamaMjarI ne vaise hI purAne vastra dhAraNa kara rakhe the, jaise vaha rAjA ke sAtha vivAha hone se pUrva apane pitA ke ghara meM pahanatI thii| dekhakara rAjA Azcaryacakita ho gyaa| kanakamaMjarI kucha gunagunA rahI thii| rAjA kAna lagAkara sunane lgaa| kanakamaMjarI apane Apako saMbodhita kara isa prakAra kaha rahI thI-'kanaka maMjarI ! Aja rAnI hai| vipula vaibhava kI svAminI hai| aneka sevaka-sevikAe~ tumhAre Adeza kI pratIkSA karate rahate haiM, kintu, vaibhava aura aizvarya kI cakAcauMdha meM tU bhrAnta mata ho jaanaa| tujhe smaraNa rahanA cAhie-tU eka garIba citrakAra kI beTI hai| rAjapriyA, rAjarAnI banakara tujhe garva se itarAnA nahIM hai / ye ratna, hIre, motI, mAnika-saba kRtrima zobhA ke hetu haiM / mAtra isa jar3a zarIra kA saundarya bar3hAte haiN| saccA saundarya, saccI zobhA evaM alaMkRti to zIla, sadAcAra, vinaya tathA saujanya hai, jinase AtmazrI vRddhiMgata hotI hai|" rAjA ne jaba kanakamaMjarI ke AtmodgAra sune to vaha harSa-vibhora ho uThA-kitanA ucca cintana, kitane zAlIna vicAra rAnI ke haiN| vAstava meM dUsarI rAniyoM ne vidveSavaza mere mana meM bheda utpanna karane kA kutsita prayatna kiyA hai| rAjA ke mana meM kanakamaMjarI ke prati jo sneha thA, aura adhika bar3ha gyaa| usane use paTarAnI pada para adhiSThita kiyaa| kanakamAlA apane pUrva-vRtta kA AkhyAna karatI huI rAjA siMharatha se kahane lagI"mahArAja ! rAjA jitazatru aura paTarAnI kanakamaMjarI atyanta AnandotsAha pUrvaka rAjyasukha kA bhoga karane lge| kanakamaMjarI parama buddhimatI hone ke sAtha-sAtha bar3I dharmaniSTha bhI thii| usakI preraNA se rAjA ne vimalaghoSa nAmaka AcArya se zrAvaka-vrata svIkAra kiye, rAnI bhI yathAvidhi zrAvikA bnii| donoM dharmAcaraNa karate hue rahane lge|" __kanaka maMjarI kI rocaka kathA sunane-sunate rAjA siMharatha ne kanakamAlA se kahA"sundarI ! kanaka maMjarI kI bAta to tumane kahI, aba apane viSaya meM bhI to kho|" jIvana ke mor3a kanakamAlA manda smita ke sAtha bolI--"rAjan ! jarA dhairya rkheN| aba apane prasaMga para A rahI huuN| suneM-kanaka maMjarI kA pitA citrakAra citrAMgada mara gyaa| mara kara vaha vyantara jAti ke deva ke rUpa meM utpanna huaa| kucha samaya ke anantara kanaka maMjarI kA bhI nidhana ho gyaa| kanaka maMjarI ne vaitADhya parvata para dRr3hazakti nAmaka vidyAdhara ke yahA~ putrI ke rUpa meM janma liyaa| usakA nAma kanakamAlA rakhA gyaa| kanakamAlA kramazaH bar3I huii| tAruNya meM pahu~cate-pahu~cate usakA rUpa, lAvaNya sau gunA, hajAra gunA vRddhiMgata ho utthaa| eka ____ 2010_05 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 dina indra nAmaka vidyAdhara yuvaka kI dRSTi usa para pdd'ii| usake saundarya para vaha vimohita ho utthaa| usane usakA apaharaNa kara liyaa| apahRta kara vaha use isa parvata para le aayaa| isa bhavya prAsAda kA nirmANa kiyaa| usake sAtha vivAha karane ke uddezya se isa vedI kI racanA kI, jo Apa yahA~ dekha rahe haiN| vidyAdhara yuvaka indra kanakamAlA ke sAtha bar3e ThATha-bATa se vivAha karanA cAhatA thaa| usane vivAha kI taiyAriyAM zarU kii| kanakamAlA ke eka bhAI thaa| usakA nAma kanaka jyoti thaa| vaha apahartA yuvaka kA pIchA karatA haA isa parvata para pahu~ca gayA / usane apahartA ko llkaaraa| donoM bhir3a gye| yuvA the, parAkramI the, donoM eka dUsare ke hAtha mAre gye| ___ kanakamAlA ne apane bhAI ko jo use mukta karAne AyA thA, jaba mRta dekhA to bahuta ghabarA gii| itane meM eka deva prakaTa huaa| usane usase kahA-'beTI ! ghabarAo nahIM, maiM pUrva janma kA tumhArA pitA huuN| maiM pichale bhava meM citrakAra citrAMgada thA, tuma merI putrI kanaka maMjarI thii| aba tuma nirbhaya raho / maiM tumhArI sahAyatA kruuNgaa| tumheM jarA bhI kaSTa nahIM hone duuNgaa|" itanA kahakara vaha deva antahita ho gyaa| kanakamAlA kucha Azvasta huI / vahA~ rahane lgii| udhara usakA pitA vidyAdhara dRr3hazakti putra aura putrI ke viyoga meM bar3A duHkhita ho utthaa| vaha unakI khoja karatA karatA usa parvata para aayaa| usane dekhA-usake putra kanaka jyoti kA zarIra khaNDa-khaNDa par3A hai| usakI putrI kanakalatA kA sira kaTA hai, eka per3a se laTaka rahA hai| vaha atyadhika zokAhata huaa| saMsAra kI nazvaratA usake samakSa nagna nRtya karane lgii| usake mana meM vairAgya utpanna huaa| pUrva janma kI smRti huii| vaha pratibaddha huA / saMsAra kA parityAga kara diyA, sAdhu ho gyaa| kucha dera bAda jaba pravajita vidyAdhara dRr3hazakti ne isa parvata kI ora gaura se dekhA to use yaha prAsAda dRSTigocara huaa| usane apanI putrI kanakamAlA ko vahA~ ghUmate hue dekhA vaha vismita ho uThA- yaha kyA rahasya hai ? itane meM vaha vyantara deva prakaTa huaa| usane sArA rahasya udghATita karate hue batAyA ki yaha saba usakI mAyA thii| __ yaha sunakara sAdhu ne kahA-"bahuta acchA huaa| isa nimitta se maiM saMsAra kI mohamAyA se chUTa gyaa|" kanakamAlA bhI muni ke pAsa AI, darzana kiye| muni ne dharmopadeza diyA, AzIrvAda diyaa| phira muni AkAza-mArga dvArA nandIzvara dvIpa kI dizA meM calA gyaa| kanakamAlA ne apane pUrva janma ke pitA vyantara deva se kahA-"pUrva janma meM tuma mere pitA the| isa janma ke pitA ne saMsAra-tyAga kara diyA hai| aba tuma hI mere pitA ho| mujhe rUpavAn, parAkramI, sampanna aura zAlIna manovAJchita pati do|" deva ne kanakamAlA ko Azvasta karate hue kahA-'beTI ! cintA mata kro| kucha samaya pazcAt siMharatha nAmaka rAjA yahA~ aayegaa| vaha ojasvI, tejasvI, balasampanna aura saundarya sampanna hai| vahI tumhArA pati hogaa|" yaha kahakara kanakamAlA rAjA ke muMha kI ora nihArane lagI, usake bhAvoM ko par3hane lgii| usane anubhava kiyA, rAjA ke mana meM vismaya, harSa evaM ullAsa ke bhAva uTha rahe the| usane rAjA ke caraNoM meM apanA mastaka jhukAyA aura bolI-"svAmin ! vaha kanakamAlA maiM hI hU~, aura koI nhiiN| maiM kaba se ApakI pratIkSA meM utkaNThA liye baiThI huuN| Aja kA dina mere lie parama saubhAgya kA dina hai / merI mana:kAmanA pUrNa huii|" vidyAdhara-kanyA dvArA 2010_05 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 663 hAtha meM pahane hue ratnoM se jaDe kaMgana para muktAoM dvArA aMkita 'kanakamAlA' nAma para rAjA kI sahasA dRSTi pdd'ii| rAjA kI khuzI kA pAra nahIM thaa| aisI divya saundaryamayI, snehamayI patnI pAkara vaha harSa se jhUma utthaa| sukhamaya dAmpatya rAjA siMharatha kanakamAlA ke sAtha vahA~ Ananda pUrvaka rahane lgaa| isa apUrva harSollAsa meM rAjA apane rAjya, parivAra, parijana-sabako mAno bhUla-sA gyaa| yoM eka mAsa kA samaya canda kSaNoM kI jyoM vyatIta ho gyaa| rAjA kA apane rAjya kI ora dhyAna gyaa| usane socA- kahIM aisA na ho, mujhe anapasthita dekhakara mere zatra merA rAjya hathiyA leN| usane kanakamAlA se kahA--"sundarI ! aba hama apane rAjya meM caleM. bahata samaya ho gyaa|" usI samaya vaha vyantara deva prakaTa huA, bolA-"rAjan ! mere lie merI putrI kanakamAlA hI ekamAtra sneha-sambala hai / usake binA maiM nahIM raha sakatA / kanakamAlA bhI yahIM rahe, tuma bhI yahIM rho| maiM tumako AkAzagAminI vidyA sikhalA detA hU~, jisake sahAre tuma svalpa samaya meM hI apane rAjya meM jA sakate ho| vahA~ ke kAryoM kA nirIkSaNa kara yahA~ zIghra vApasa lauTa sakate ho|" nagagati : naggati rAjA ne deva kA prastAva svIkAra kiyaa| usase AkAzagAminI vidyA prApta kii| zIghra hI vApasa lauTane kA vAyadA kara rAjA apane rAjya meM aayaa| sabhI parijana atyanta harSita hue| do-cAra dina vyatIta hue, rAjA ko kanakamAlA kA viyoga asahya jAna pdd'aa| vaha pakSI kI jyo AkAza meM ur3atA huA parvata para pahaMca gyaa| rAjA ne aisA krama svIkAra kiyA, vaha dina meM apanI rAjadhAnI meM rahatA aura rAta ko apanI priyatamA kanakamAlA ke pAsa parvata para pahu~ca jaataa| parvata yA naga para AtejAte rahane ke kAraNa vaha nagagati yA naggati kahA jAne lgaa| usakA yaha nAma itanA vikhyAta ho gayA ki siMharatha ke sthAna para aba saba use naggati ke nAma se pukArane lge| rAjA ne usa parvata para eka vizAla nagara bsaayaa| nagara kA nAma naggatipura rkhaa| use apanI rAjadhAnI bnaayaa| vaha vahAM apanI rAnI kanakamAlA ke sAtha sAnanda sAMsArika sukha bhogatA huA rahane lagA, rAjya karane lgaa| antarbodha kA jAgaraNa ___ eka bAra kA prasaMga hai, vasanta Rtu kA Agamana huaa| prakRti harItimA, suSamA aura saundarya se jhUma utthii| vRkSa khila utthe| latAeM iThalAne lagIM / abhinava Amra-maMjariyAM zAkhAoM para jhUmane lgiiN| kokilAoM ke kUjana se vanarAji mukharita ho utthii| jana-jana meM ullAsa chA gyaa| loga Ananda-nimagna ho vana-krIDA hetu jAne lge| sundara, mohaka vAtAvaraNa ne rAjA naggati ko bhI utprerita kiyaa| usameM vana-vihAra karane kA ullAsa jaagaa| apane amAtyoM, sAmantoM tathA sainikoM ke sAtha vaha tadartha niklaa| sahasroM nAgarika apane priya rAjA ke sAtha ho gaye / ____ 2010_05 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 rAjA eka AmravRkSa ke nIce se gujarA / Amra-zAkhAoM para sukumAra, surabhita maMjariyAM khilI thiiN| unakI bhInI-bhInI gandha se rAjA kA mana utphulla ho utthaa| maMjariyoM ke bhAra se jhukI huI zAkhAe~ rAja chatra kA sparza karane lgiiN| rAjA ne apanA hAtha U~cA uThAyA, eka maMjarI tor3I, use suuNghaa| surabhi se rAjA AhlAdita ho utthaa| vaha Age nikala gyaa| rAjA ke pIche-pIche calate amAtyoM ne, sAmantoM ne. adhikAriyoM ne bhI maMjariyAM todd'ii| pIche sainika the| unhoMne cAhA, ve bhI maMjariyAM tor3eM, kintu, maMjariyAM samApta ho cukI thiiN| taba unhoMne mastI se Amra-vRkSa kI choTI-choTI zAkhAoM ko hI tor3a liyaa| unake bAda nAgarika bhI apane ko roka nahIM sake / ve vRkSa para car3ha-car3ha kara zAkhAe~, koMpala, patte-jo bhI hAtha Aye, tor3ate gye| yoM thor3I hI dera meM logoM ne vRkSa ko burI taraha noMca DAlA / kucha dera pUrva lahalahAtA harA-bharA vRkSa kucha dera bAda eka niSpatra, niSpuSpa naMgA DhUMTha ho gyaa| dina bhara rAjA naggati ne vana-vihAra kiyA / sAyaMkAla vaha vApasa mur3A / usI vRkSa ke pAsa se gujarA / sahaja hI Upara kI ora nihArA, vRkSa ke sthAna para usake kaMkAla jaisA naMgA DhUMTha use dRSTigocara huA, jisake na zAkhAe~ thIM, na TahaniyAM thIM, na maMjariyA~ thIM, na koMpaleM thIM aura na patte hI the| thor3I hI dera meM ye saba vilupta ho gaye / rAjA vismayavimugdha ho uThA-kyA se kyA ho gayA? jo vRkSa bhInI-bhInI gandha se mahaka rahA thA, harAbharA thA, bar3A suhAvanA aura lubhAvanA thA, jisa para bhauMre maMDarA rahe the, koyaleM bola rahI thIM, aba kucha bhI nahIM thaa| rAjA vicAra meM par3a gyaa| sAtha calate amAtya, sAmanta rAjA kA Azaya samajha gaye / unhoMne vaha saba batAyA, jo ghaTita huaa| rAjA antarmukhIna huaa| tala sparzI cintana meM paiThane lagA, vastu-svarUpa, jagat ke svarUpa para UhApoha karane lgaa| use anubhUta huA--nizcaya hI yaha jagat azAzvata hai, asthira hai / isakA saundarya, vaibhava saba vinazvara hai| jo hama prAtaHkAla dekhate haiM, madhyAhna meM vaisA nahIM dIkhatA / vaha miTa jAtA hai| jo madhyAhna meM dekhate haiM, vaha sAyaMkAla kahA~ rahatA hai ? isa jagat meM rUpa, tAruNya, lAvaNya, aizvarya-kucha bhI sthira nahIM hai, saba kSaNabhaMgura haiN| kauna jAne, jIvana ke hare-bhare vRkSa ko yaha karAla kAla kisa samaya noMca DAle, dhvasta kara de| rAjA kA cintana uttarottara UrdhvamukhI hotA gyaa| use jAti-smaraNa jJAna ho gayA, apanA pUrva bhava yAda ho aayaa| usameM antarbodha jAgarita huaa| vaha pratibuddha ho gyaa| usane apane putra ko rAjya sauMpa diyaa| vaha vApasa mahala meM nahIM gyaa| vahIM se vana kI ora niSkramaNa kara gayA, zramaNa ho gyaa| devoM ne use zramaNocita vastra, pAtra Adi bheMTa kiye| yoM rAjA naggati pratyeka buddha huA, sAdhya-siddhi meM tanmaya huA, janapada-vihAra karane lagA? 1. AdhAra- uttarAdhyayana sUtra, navama adhyayana, kamala saMyamAcAryakRta ttiikaa| 2010_05 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha paramparA meM 665 pratyeka buddha nami isI pustaka ke 'nami rAjarSi : mahAjanaka jAtaka' prakaraNa ke antargata pratyeka buddha nami kA nami rAjarSi ke rUpa meM vistRta varNana hai / jaba ve dAha-jvara se pIr3ita the, taba rAniyA~ unake lepa hetu candana ghisatI thiiN| candana ghisate samaya hAthoM ke hilane se kaMkaNa paraspara TakarAte the| vedanA-vihvala rAjA ko vaha AvAja bar3I apriya tathA kaSTakara pratIta hotI thii| rAniyoM ne apane hAthoM se kaMkaNa utAra diye| saubhAgya ke pratIka ke rUpa meM ve kevala eka-eka kaMkaNa pahane rhiiN| isase AvAja honA banda ho gyaa| isI ghaTanA se nami rAjarSi ko antarjJAna huaa| unhoMne anubhava kiyA-sukha akelepana meM hai, dvandva meM sukha nahIM hai| vahA~ du:kha hI duHkha hai / ve pratyeka buddha ho gye| 2010_05 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa :3 pratyeka buddha dvimukha pAMcAla-nareza jaya pAMcAla nAmaka deza thA / usameM kAmpilya nAmaka nagara thaa| vaha pAMcAla deza kI rAjadhAnI thaa| vahAM ke rAjA kA nAma jaya thaa| usakA janma harivaMzakula meM huA thaa| rAjA jaya kI rAnI kA nAma guNamAlA thaa| eka dina kA prasaMga hai, rAjA sabhAgRha meM baiThA thaa| apane rAjya, vaibhava sattA evaM saMpatti se vaha pramudita thaa| usane apane dUta se pUchA-"jagat meM kyA koI aisI vastu hai, jo mere yahA~ nahIM hai, anya rAjAoM ke yahA~ hai|" dUta bolA-'rAjan ! Apa ke yahA~ aura to saba hai, kintu, citra-sabhA nahIM hai " citra-sabhA : mahAmukuTa rAjA ne jyoMhI yaha sunA, phaurana citrakAroM ko bulAyA tathA citra-sabhA kA nirmANa karane kA unheM Adeza diyaa| citra-sabhA ke kArya kA zubhAraMbha huaa| nIMva DAlane hetu jamIna kI khudAI hone lgii| khudAI Age se Age cala rahI thI ki pAMcaveM dina jamIna meM se eka ratnamaya, dedIpyamAna mahAmukuTa nirgata huaa| khanana-kArya meM saMlagna karmakaroM ne rAjA ko sUcita kiyaa| rAjA yaha jAnakara bahuta harSita huA / citra-sabhA ke nirmANa kA kArya calatA rahA / kaI dina claa| citra-sabhA banakara taiyAra ho gii| mahAmukuTa ke kAraNa dvimukha zubha muhUrta meM rAjA ne citra-sabhA meM praveza kiyaa| mAMgalika vAdya baja rahe the| unakI dhvani citra-sabhA ko guMjA rahI thii| rAjA ne AnandollAsamaya ninAda ke bIca usa mahAmukuTa ko mastaka para dhAraNa kiyA / mahAmukuTa kA koI aisA vicitra prabhAva thA ki usake dhAraNa karate hI rAjA ke do mukha dRSTigocara hone lge| isa kAraNa logoM meM vaha 'dvimukha' ke nAma se prasiddha ho gyaa| madanamaMjarI kA janma __ samaya bItatA gyaa| rAjA ke sAta putra utpanna hue, kintu, kanyA eka bhI nahIM huii| rAnI guNamAlA isase bar3I khinna tathA unmanaska rahane lgii| kanyA prApta karane kA lakSya liye vaha madana saMjJaka yakSa kI upAsanA karane lgii| usakI bhakti evaM ArAdhanA se yakSa parituSTa huaa| usake varadAna se rAnI ke eka kanyA utpanna huii| madana yakSa ke varadAna se utpanna hone ke kAraNa kanyA kA nAma madanamaMjarI rakhA gyaa| caNDapradyota aura dvimukha kA yuddha ___ usa samaya ujjayinI meM rAjA caNDapradyota rAjya karatA thaa| usane pAMcAla-nareza dvimukha ke yahA~ mahAmukuTa hone kI bAta sunii| usane dvimukha ke pAsa apanA dUta bhejaa| dUta ke dvArA dvimukha ko yaha kahalavAyA ki apanA mahAmukuTa ujjayinI-nareza caNDapradyota ko sauMpa dIjie, anyathA yuddhArtha sannaddha ho jaaeN| rAjA dvimukha ne ujjayinI-nareza caNDapradyota ko yaha uttara bhijavAyA ki yadi ujjayinI-nareza mujhe analagiri hastI, agni bhIru ratha, zivA devI tathA lohajaMgha lekhAcArya 2010_05 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 667 de deM to apanA mahAmukuTa unako de sakatA huuN| dUta vApasa ujjayinI gyaa| usane rAjA caNDapradyota ko vaha saMdeza kahA, jo pAMcAlanareza ne usake sAtha bhejA thaa| caNDapradyota dvimukha kI yaha mAMga sunakara bahuta kruddha huaa| usane apanI caturaMgiNI senA ke sAtha pAMcAla-nareza dvimukha para AkramaNa kara diyaa| caNDapradyota pAMcAla-deza kI sImA para pahu~cA / vahA~ skandhAvAra kI racanA kI-chAvanI kAyama kii| apanI senA ko garuDa-vyUha ke rUpa meM susthita kiyaa| rAjA dvimukha bhI apanI caturaMgiNI senA ke sAtha sImA para A ddttaa| usane apanI senA ko sAgara-vyUha ke rUpa meM suvyavasthita kiyaa| caNDapradyota parAjita : bandI __ donoM ora se bhISaNa yuddha hone lgaa| dvimukha ke mahAmukuTa kA aisA prabhAva thA ki usakI senA ko jItA nahIM jA sakA / caNDapradyota kI senA pIche kI ora bhAgane lgii| caNDapradyota parAjita ho gyaa| dvimukha ke sainikoM ne use bandI banA liyaa| use kArAgRha meM DAla diyA gyaa| caNDapradyota tathA madanamaMjarI kA vivAha eka dina saMyogavaza rAjA caNDapradyota ne rAjakumArI madanamaMjarI ko dekha liyaa| vaha usake saundarya para mugdha ho gyaa| usake mana meM usake prati anurAga utpanna ho gyaa| vaha usake prati itanA mohAsakta ho gayA ki rAta meM use nIMda nahIM AI / bar3I kaThinAI se rAta biitii| prAta:kAla rAjA dvimukha kArAgRha meM caNDapradyota ko dekhane aayaa| use caNDapradyota khinna evaM udAsIna dikhAI diyaa| dvimukha ne jaba usakI khinnatA aura udAsInatA kA kAraNa pUchA to caNDapradyota ne sArI bAta sahI-sahI batalA dii| usane itanA aura kaha diyA ki yadi use madanamaMjarI prApta nahIM ho sakI to vaha agni meM kUda kara apane prANa de degaa| caNDapradyota kI bAta se dvi mukha prabhAvita huaa| usane apanI kanyA kA pANigrahaNa caNDapradyota ke sAtha kr-diyaa| caNDapradyota apanI nava pariNItA rAnI ko lekara ujjayinI calA gyaa| indra-mahotsava eka samaya kA prasaMga hai, kAmpilya nagara meM indra-mahotsava kA Ayojana huaa| rAjAjJA ke anusAra nAgarikoM dvArA indradhanuSa kI sthApanA kI gii| use taraha-taraha ke phUloM, ghaMTiyoM, mAlAoM tathA AbhUSaNoM dvArA sajAyA gayA / nagaravAsiyoM ne usakI sollAsa pUjA kii| usa samAroha ke upalakSya meM nRtya hone lage, gAna hone lge| loga Amoda-pramoda meM ullasita tathA Ananda-nimagna the| eka saptAha taka yaha samAroha calatA rhaa| pUrNimA ke dina rAjA dvimukha ne indradhvaja kA pUjana kiyaa| dhvaja-kASTha kA dRzya : vairAgya indra mahotsava samApta huaa| logoM ne AbhUSaNa Adi sajAvaTa kI sArI sAmagrI usa para se utAra lI tathA dhvaja-kASTha ko rAjamArga para pheMka diyaa| eka dina rAjA kI udhara se savArI niklii| usane dekhA, vaha kASTha, jisakA indradhvaja meM upayoga huA, Aja mala-mUtra ____ 2010_05 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 698 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa: 3 meM, gaMdagI meM par3A hai / kahA~ AnandollAsamaya pUjA aura kahA~ yaha sthiti ! rAjA ko saMsAra ke vAstavika svarUpa kA bodha huaa| usake mana meM saMsAra se virakti utpanna ho gii| vaha pratyeka buddha huA, paMcamuSTi loca kara pravrajyA svIkAra kii| bauddha paramparA meM (kumbhakAra jAtaka) "ambAhamadaM vanamanta rasmi......" kAmukatA ko nigRhIta karane ke sandarbha meM zAstA ne yaha gAthA taba kahI, jaba ve jetavana meM vihAra karate the| kathAnaka isa prakAra hai zAstA dvArA mikSuoM kA kAma-vikAra se parirakSaNa zrAvastI meM pAMca sau gRhastha-mitra the| unhoMne bhagavAn buddha kA dharmopadeza sunaa| unheM virakti huii| sabhI ne bhagavAn se pravrajyA grahaNa kI, upasampadA prApta kii| __ ve eka aise ghara meM Thahare hue the, jisameM karor3a biche the| ardha-rAtri kA samaya thaa| unake mana meM kAma-saMkalpa-kAmukatA ke bhAva utpanna hue / zAstA ne yaha jAnA / unhoMne tIna bAra dina meM, tIna bAra rAta meM-yoM dina-rAta meM cha: bAra udhara gaura kara, unheM jAgarita kara, prakRtistha kara unakI usI prakAra rakSA kI, jisa prakAra murgI apane aNDe kI rakSA karatI hai, caMvarI gAya apane pUMcha kI rakSA karatI hai, mA~ apane pyAre beTe kI rakSA karatI hai aura kAnA apane eka netra kI rakSA karatA hai / jaba jaba-una bhikSuoM ke mana meM kAmasaMkalpa utpanna hote, usI samaya zAstA unakA nigraha karate, damana krte| eka dina zAstA ne bhikSuoM ke mana meM usa ardha rAtri ko utpanna kAma-saMkalpa para vicAra kiyaa| unheM lagA-yadi yaha saMkalpa-kAma vAsanA kA bhAva bhikSuoM ke mana meM ghara kara gayA, tIvra ho gayA to yaha unake ahaMt-dazA pAne ke hetu ko vicchinna kara ddaalegaa| abhI maiM unake isa kAmukatAmaya saMkalpa kA uccheda karUM, unheM arhat-dazA prApta kraauuN| bhagavAn gandhakuTI se bAhara Aye / sthavira Ananda ko bulAyA aura Adeza diyA"karor3a biche ghara meM Tike hue samagra bhikSuoM ko bulAo, ekatra kro|" Ananda ne vaisA kiyaa| ve bhikSu vahA~ ekatra hue| kAma saMkalpoM ke damana kA upadeza bhavagAn buddhAsana para virAjita hue, unheM sambodhita kara kahA-"bhikSuo ! aisA udyama karate rahanA cAhie, jisase mana meM saMkalpa vikalpa uThe hI nhiiN| uThe to unake vazagata nahIM honA caahie| kAma-saMkalpoM kI, kAma-vAsanA kI jaba vRddhi ho jAtI hai, to vaha zatru ke sadRza apanA vinAza kara DAlatI hai| yadi mana meM jarA bhI kAmukatA kA bhAva paidA ho to tatkSaNa bhikSu ko cAhie, vaha use damita kare / purAne paMDitoM ne-prajJAzIla jJAnI janoM ne jarA-jarA-sI vastuoM, ati sAmAnya sthitiyoM yA ghaTanAoM ko dekhakara pratyeka buddhatva adhigata kiyaa| yoM kahakara bhagavAn ne pUrva janma kI kathA kA pratyeka buddhoM kA varNana kiyA 1. AdhAra--- uttarAdhyayana sUtra, 18.46, sukhabodhA ttiikaa| ____ 2010_05 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 666 bodhisattva dvArA kumbhakAra ke ghara janma pUrva samaya kA prasaMga hai, vArANasI meM rAjA brahmadatta rAjya karatA thA, bodhisattva ne vArANasI ke dvAra-grAma meM nagara ke praveza-dvAra ke samIpa base gA~va meM eka kumbhakAra ke ghara meM janma liyaa| bar3e hue| vivAha huaa| eka putra huA, eka putrI huii| apanA paramparAgata kumbhakAra-vyavasAya karate hue ve parivAra kA pAlana karane lge| pratyeka buddha karaNDu tabhI kI bAta hai, kaliMga nAmaka rASTra thaa| dantapura nAmaka nagara thA, jo usakI rAjadhAnI thii| vahA~ ke rAjA kA nAma karaNDu thA / eka dina rAjA apane bahuta se parijanoM, tathA nAgarikoM ke sAtha krIDA-vinoda hetu udyAna meM jA rahA thaa| usane eka Ama kA per3a dekhA. jo phaloM se ladA thaa| rAjA hAthI para ArUDha thaa| usane hAthI para baiThe-baiThe hI apanA hAtha baDhAkara usa peDa se eka Ama toDa liyaa| rAjA udyAna ke bhItara paha~cA, vahA~ maMgalazilA para baiThA, jinako jo denA thA, diyA, Ama khaayaa| rAjA ke sAtha jo loga the, unhoMne socA-hama bhI Ama khaaeN| mantrI, brAhmaNagahapati Adi ne Ama girAye aura khAye / AmoM kA tor3A jAnA jArI rhaa| pIche se jo loga Aye, ve per3a para car3he, mogarI se use pITA, DAliyoM ko chinna-bhinna kara DAlA, tor3a-maror3a DAlA, kacce AmoM ko bhI girAyA aura khaayaa| dina bhara rAjA udyAna meM krIr3Arata rahA, manoraMjana meM lagA rhaa| sAyaMkAla apane susajjita hAthI para ArUDha huA aura udyAna se calA / jAte samaya jisa vRkSa se Ama tor3A thA, usa vRkSa ko dekhaa| rAjA hAthI se utarA, usa vRkSa ke nIce gayA, usakI ora dRSTipAta kiyA aura vicArane lagA-yaha vahI vRkSa hai, jo Aja subaha dekhane meM bar3A manojJa aura sundara thA, phaloM se ladA thaa| aba vahI phaloM se rahita hai, chinna-bhinna hai-tor3A-maror3A huA hai, bar3A asundara-bhaddA pratIta hotA hai| pAsa meM hI eka aura Ama kA peDa thA / vaha phala-rahita thaa| para. vaha apanI svAbhAvika avasthA meM bar3A sahAvanA lagatA thA. maNDamaNi parvata kI taraha sundara lagatA thaa| rAjA cintana kI gaharAI meM paiThane lgaa| socane lagA-phala yukta hone se hI pahale vRkSa kI vaisI durgati huii| yaha gRhastha-jIvana phalayukta vRkSa ke tulya hai / pravrajyA phala rahita vRkSa ke tulya hai| jo dhana-saMpanna hai, vaibhavayukta hai, use bhaya hai| jo akiJcana hai---jisake pAsa kucha bhI nahIM, use kahIM koI bhaya nahIM hai / mujhe bhI cAhie, maiM phala rahita vRkSa ke samAna bnuuN| yoM phalayukta vRkSa kA dhyAna karate hue rAjA ne vahA~ vRkSa ke nIce khar3e-khar3e hI anitya, duHkha evaM anAtma-ina tInoM lakSaNoM para cintana-manthana kiyaa| usameM vipazyanA-bhAva jAgarita huA, abhivaddhita huaa| use khar3e-khar3e pratyeka bodhi-jJAna prApta ho gyaa| vaha punaHpunaH cintana karane lagA-mAtA kI kukSi rUpa kuTI kA maiMne nAza kara diyA hai, tInoM lokoM meM janma hone kI saMbhAvanA ko maiMne chinna-bhinna kara diyA hai, saMsAra rUpa kardamamaya sthAna kA maiMne parizodhana-pariSkAra kara diyA hai, asthiyoM kA prAcIra maiMne tor3a diyA hai| aba puna: maiM janma meM nahIM aauuNgaa| isa prakAra cintana meM lIna, saba AbharaNoM se vibhUSita vaha rAjA vahA~ khar3A rhaa| ____ 2010_05 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 amAtyoM ne kahA- "mahArAja ! Apa khar3e haiM, bahuta samaya ho gyaa|" "maiM rAjA nahIM hU~, pratyeka-buddha huuN|" "deva ! pratyeka-buddha Apake sadRza nahIM hotaa|" "ve kaise hote haiM ?" "unake mukha tathA mastaka ke keza muNDita hote haiM / ve vAyu-vidalita meghoM se tathA rAhu se mukta candra ke sadRza hote haiN| ve himAlaya-pradeza meM nandamUla parvata para nivAsa karate haiN| "rAjan ! pratyeka buddha isa prakAra ke hote haiN|" usI samaya rAjA ne apanA hAtha uThAyA, usase mastaka kA sparza diyaa| tatkSaNa gRhasthaveSa vilupta ho gayA, zramaNa-veSa AvirbhUta ho gyaa| yoga yukta bhikSu ke tIna cIvara, eka pAtra, eka churI-cAkU, eka sUI, eka kAya-bandhana tathA eka jala chAnane kA vastra-ye ATha pariSkAra hote haiN| ye ATha pariSkAra usakI deha se saMlagna hI prakaTita hue / vaha AkAza meM khar3A huA, logoM ko dharmopadeza diyA aura AkAza-mArga dvArA uttara himAlaya-pradeza meM nandamUla parvata para calA gyaa| pratyeka buddha naggajI gAndhAra nAmaka rASTra thaa| takSazilA nAmaka nagara thA, jo gAndhAra rASTra kI rAjadhAnI thaa| vahAM ke rAjA kA nAma naggajI thaa| vaha rAjamahala kI chata para sundara Asana para baiThA thaa| eka strI ko dekhA / vaha apane eka-eka hAtha meM eka-eka kaMgana pahane thii| vaha baiThI sugandhita padArtha pIsa rahI thii| eka-eka hAtha meM eka-eka kaMgana thA, vaha kisase TakarAe, kisase ragar3e khAe, ata: koI AvAja nahIM hotI thii| thor3I hI dera bAda pIse hue sugandhita padArtha ko sameTane hetu usane apane dAhine hAtha kA kaMgana bA~yeM meM DAla liyA / dAhine hAtha se use sameTate hue pIsane kA kAma bhI jArI rkhaa| aba bAyeM hAtha meM donoM kaMgana the| sugandhita padArtha pIsate samaya hAtha hilate rahane ke kAraNa parampara TakarAte the, AvAja karate the| rAjA ne una do kaMganoM ko Apasa meM TakarAte dekhA, AvAja karate sunaa| vaha socane lagA-jaba kaMgana akelA thA, taba vaha kisI se ragar3a nahIM khAtA thA, TakarAtA nahIM thA, AvAja nahIM karatA thaa| aba do ho jAne se ve paraspara TakarAte haiM, AvAja karate haiN| yahI sthiti saMsAra ke prANiyoM kI hai / jaba vaha akelA hotA hai, kisI se TakarAtA nahIM, zAnta rahatA hai| maiM kazmIra tathA gAndhAra-do rAjyoM ko svAmI huuN| do rAjyoM ke nivAsiyoM ko unake abhiyogoM para phaisale detA haiN| mujhaM cAhie, akele kaMgana kI taraha zAnta hokara, dUsaroM para apane phaisale na thopakara maiM apanA hI avekSaNa karatA huA, cintana manana karatA huA rahatA rhuuN| yoM paraspara TakarAte kaMganoM kA dhyAna karate-karate usane anitya, duHkha evaM anAtma-tInoM para vicAra kiyA, manthana-manana kiyaa| usameM vipazyanA-bhAva jAgA, vaddhita huaa| usane baiThe-baiThe pratyeka bodhi kA sAkSAtkAra kara liyaa| Age pratyeka-buddha karaNDu kI jyoM saba ghaTita huaa| 1. tI cIvaraJca patto ca, vAsi sUcI ca bandhanaM / parissAvaNena aTete, yuttayogassa trikhuno| ___ 2010_05 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasva : AcAra: kathAnuyoga ] kathAnuyoga - cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha paramparA meM 701 pratyeka buddha videha nAmaka rASTra thA / mithilA nAmaka nagarI thI, jo usakI rAjadhAnI thI / vahA~ ke rAjA kA nAma nimi thA / eka dina prAtaHkAlIna bhojana ke pazcAt vaha rAjamahala ke jharokhe ke pAsa khar3A thA / maMtriyoM se ghirA thA / vaha jharokhe se galI kI ora dekha rahA thaa| eka cIla ne eka sUnI dUkAna se mAMsa kA eka Tukar3A uThA liyA aura vaha AkAza meM ur3a gii| idhara-udhara ke gIdha Adi pakSiyoM kI usa para najara pdd'ii| ve vaha mAMsa kA Tukar3A usase chInane ke lie jhapaTe, use apanI coMcoM se biddha -- kSata-vikSata karane lage, paroM se tADita karane lage, paMjoM se Ahata karane lage / vaha cIla ye AghAta nahIM saha skii| usane vaha mAMsa kA Tukar3A girA diyaa| use eka dUsare pakSI ne uThA liyA / AkrAmaka pakSiyoM ne cIla kA pIchA chor3a diyA aura usa pakSI kA pIchA kiyaa| usake sAtha bhI unhoMne vaisA hI kiyA, jaisA cIla ke sAtha kiyA thaa| usane bhI usa mAMsa ke Tukar3e ko girA diyaa| kisI dUsare pakSI ne use uThA liyA / usakI bhI vahI hAlata huI / use bhI pakSI usI prakAra satAne lage to usane bhI girA diyaa| rAjA ne yaha saba dekhA, avekSaNa kiyA, cintana kiyA, antaH pratIti huI jisa-jisa pakSI ne mAMsa ke Tukar3e ko pakar3A, vaha satAyA gayA, use kaSTa huaa| jisa-jisane use chor3A, usakI takalIpha miTa gaI, usane sukha kI sAMsa lii| isI prakAra saMsAra ke pA~ca kAma bhogoM ko jo-jo grahaNa karatA hai, use kaSTa hotA hai, jo chor3atA hai, use sukha hotA hai / bahuta ke pAsa to kAma bhogoM ke sAdhAraNa, sImita sAdhana haiM, mere pAsa to vipula haiM, solaha hajAra nAriyA~ mere antaHpura meM haiM jisa prakAra usa cIla ne mAMsa ke Tukar3e ko chor3a diyA, usI prakAra mujhe pA~coM kAma-bhogoM kA parityAga kara denA cAhie, sukha evaM Ananda ke sAtha rahanA cAhie / rAjA khar3A khar3A yoM cintana kI gaharAiyoM meM pahu~catA gayA / usane anitya, duHkha evaM anAtma - tInoM para vicAra kiyA, usameM vipazyanA kI bhAvanA jAgarita huI, abhivarddhita huI / yoM khar3e-khar3e hI use pratyeka bodhi kA sAkSAtkAra huaa| Age pratyeka buddha karaNDu kI jyoM hI saba ghaTita huA / pratyeka buddha durmukha uttara- pAJcAla nAmaka rASTra thA / kAmpilya nAmaka nagara thA, jo uttara pAJcAla kI rAjadhAnI thaa| vahA~ ke rAjA kA nAma durmukha thA / prAta:kAlIna bhojana kara cukane ke bAda rAjA apane mahala ke jharokhe ke pAsa khar3A thA / gahanoM se sajA thA / apane maMtriyoM se ghirA thA / vaha jharokhe meM rAjamahala ke prAMgaNa kI ora dekha rahA thA / usI samaya gopAlakoM ne vraja kA - - gozAlA kA daravAjA kholaa| sAMDa gozAlA se nikale / kAmukatA vaza unhoMne eka gAya kA pIchA kiyaa| eka tIkhe sIMgoM vAle baliSTha sAMDa ne eka dUsare sAMDa ko Ate dekhA / jyoM hI vaha samIpa AyA, kAmerSyA vaza kruddha ho usane apane tIkSNa sIMgoM se usakI jaMghA para prahAra kiyA / prahAra bhayAnaka thA / usake jora se Ahata sAMDa kI AMteM bAhara nikala AIM / usI kSaNa usake prANa pakherU ur3a gaye / rAjA ne yaha dekhA, antarmanthana calA -- sAre prANI, kyA pazu, kyA manuSya kAma-vAsanA ke kAraNa duHkha jhelate haiM, durdazA grasta hote haiM / abhI yaha sAMDa kAmukatA ke kAraNa hI mRtyu kA grAsa banA / anya prANI bhI kAma vAsanA ke kAraNa hI bhayAkrAnta rahate haiM, kA~pate haiN| mujhe cAhie, prANiyoM ko vicalita kara dene vAle, 2010_05 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 asthira banA dene vAle ina kAma-bhogoM kA maiM parityAga kara duuN| yoM cintana-krama meM rAjA gaharA paiThatA gayA, anitya, duHkha evaM anAtma para vicAra kiyA, usameM vipazyanA-bhAva udbhUta huA, vRddhiMgata huaa| khar3e-khar3e hI vaha pratyeka buddha ho gyaa| Age pratyeka buddha karaNDu kI jyoM saba ghaTita huaa| pratyeka buddhoM dvArA bodhisatva ko apanA-apanA paricaya eka dina kA prasaMga hai, cAroM pratyeka buddha bhikSATana kA samaya dhyAna meM rakhakara nandamUla parvata se nikale / anutapta sarovara para aaye| nAgalatA kI TahanI se dAtuna kiyA, zauca Adi se nivRtta hue| manaH zilA tala para khar3e hue| unhoMne cIvara dhAraNa kiye / buddhabala dvArA ve AkAza meM UMce ur3e, paMcaraMge bAdaloM ko cIrate hue ve vArANasI nagarI ke dvAragrAma ke pAsa hI kucha dUra AkAza se nIce utare / vahA~ ve eka ArAma ke sthAna para ruke, vastra ThIka kiye, pAtra liye, gA~va meM praveza kiyaa| bhikSArtha paryaTana karate hue bodhisattva ke ghara ke daravAje para phuNce| bodhisattva ne unako dekhA / bar3e prasanna hue| unheM apane ghara meM livA lAye, Asana bichAye, unheM biThAyA / dakSiNodaka samarpita kiyA, zreSTha bhojana parosA / eka ora baiThakara ina cAroM meM saMgha-sthavira ko namaskAra kara pUchA-"bhante! ApakI pravrajyA atyanta zobhAnvita hai| ApakI indriyA~ prazAnta haiN| ApakI chavi-deha-dyuti, AbhA sundara hai / kisa bAta kA dhyAna kara Apane yaha pravrajita jIvana svIkAra kiyA?" saMgha-sthavira kI jyoM vaha auroM ke bhI pAsa gyaa| aura kramazaH sabako praNAma kiyA, vahI pUchA, jo saMgha-sthavira se pUchA thaa| cAroM pratyeka buddhoM ne apanA-apanA paricaya batAyA-ve amuka-amuka nagara meM amuka-amuka nAma ke rAjA the| unhoMne yaha bhI batAyA ki ve kisa prakAra pratyeka buddha hue, abhiniSkrAnta hue| pratyeka ne saMkSepa meM apanI-apanI ghaTanA kA sArAMza btaayaa| eka ne kahA- "jaMgala meM eka Ama kA vRkSa dekhA / vaha harA-bharA thA / phaloM se ladA thaa| U~cA uThA thaa| maiMne dekhAphaloM ke kAraNa vaha vibhagna kara diyA gayA-tor3a-maror3a diyA gyaa| use dekhakara maiMne bhikSAcaryA-bhikSu-jIvana svIkAra kiyA / "1 / dUsare ne kahA- "sakuzala kArIgara dvArA nirmita sundara kaMgana-yugala ko eka nArI ne eka-eka kara apane hAthoM meM pahana rakhA thaa| eka-eka hAtha meM eka-eka hone se ve ni.zabda thekoI AvAja nahIM karate the| kintu, jaba donoM eka hAtha meM A gaye-pahana lie gaye to ve zabda karane lage / yaha dekhakara maiMne bhikSAcaryA-bhikSu-jIvana svIkAra kiyaa|" tIsare ne kahA-"mAMsa kA Tukar3A le jAne vAle eka eka pakSI ko bahuta se pakSiyoM 1. ambAhamahaM vanamanta rasmi, nIlobhAsaM phalitaM sNvirulhN| tamaddasaM phalahetuvibhaggaM, taM disvA bhikkhAcariyaM carAmi // 1 // 2. selaM subhaTThe naravIra-nihitaM, nArI yugaM dhArayi appasaI / dutiyaJca Agamya ahosi saddo, taM disvA bhikkhAcariyaM carAmi // 2 / / ____ 2010_05 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha-paramparA meM 703 ne kramazaH mArA, kaSTa diyaa| yaha dekhA aura maiMne bhikSAcaryA--bhikSu kA jIvana aMgIkAra kiyaa|" cauthe ne kahA- maiMne eka uttamavarNa-uttama AbhAyukta, zaktiyukta sAMDa ko gosamUha ke madhya dekhA / phira kAma-vAsanA ke kAraNa usI sAMDa ko mRta dekhaa| yaha dekhakara maiMne bhikSAcaryA--bhikSu-jIvana aMgIkAra kiyaa|"2 bodhisatva ne cAroM pratyeka buddhoM kA kathana sunaa| unakI stuti kI-"bhante ! yaha uttama dhyAna Apa hI ke yogya hai / Apa dhanya haiN|" cAroM pratyeka buddhoM ne dharma kathA kahI--dharmopadeza diyA / bodhisattva ne zravaNa kiyaa| pratyeka-buddha apane sthAna para cale gye| bodhisattva pravrajyArtha udyata bodhisattva ne apanA prAta:kAlIna bhojana kiyaa| vaha sukha pUrvaka baiThA, apanI patnI ko bulAyA, usase kahA- "bhadre ! ye cAroM pratyeka buddha rAjA the| rAjya kA parityAga kara ye pravajita hue| aba ye akiJcana haiM-sarvasva tyAgI haiM, nirbAdha haiM-kisI bhI prakAra kI bAdhA se AkrAnta nahIM haiM, nirvighna haiM, pravrajyA kA-tyAgamaya jIvava kA Ananda le rahe haiN| maiM eka sAmAnya jana huuN| naukarI dvArA jIvana-nirvAha karatA huuN| kyoM maiM gRhastha meM pha~sA rahU~ ! tuma baccoM kA pAlana-poSaNa karo, ghara meM rho| "dekho-kaliMgarAja karaNDu, gAndhArarAja naggajI, videharAja nimi, pAJcAlarAja durmukha-ina cAroM rAjAoM ne apane-apane rASTroM kA-rAjyoM kA parityAga kara, akiJcana-sarvathA parigraha-zanya hokara pravrajyA grahaNa kii| "ye prajvalita agni kI jyoM tejasvI devatAoM ke samAna hamAre yahA~ Aye / inako hamane dekhaa| bhArgavi ! maiM bhI kAma-bhogamaya upAdhiyoM kA parityAga kara ekAkI vicaraNa karUMgA-pravrajita jIvana svIkAra kruuNgaa|"3 1. dijaM dijaM kuNapamAharantaM, ekaM samAnaM bahukA samecca / AhArahetu paripAtayiMsa, taM disvA bhikkhAcariyaM carAmi // 3 // 2. usabhAhamadaM yUthassa majjhe, calakkakaM vaNNabalUpapanna / tamaddasaM kAmahetu-vitunnaM, taM disvA bhikkhAcariyaM carAmi // 4 // 3. karakaNDunAma kaliGgAnaM, gAndhorAnaJca naggajI, nimi rAjA videhAnaM, paJcAlAnaM ca dummukho| ete raTThAni hitvAna, pavajisu akiJcanA // 5 // sabbe pi me devasabhA samAgatA, aggi yathA pajjalito tthevime| ahampi eko va carissAmi bhaggavi, hitvAna kAmAni yathodhikAni // 6 // ____ 2010_05 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa:3 kumbhakArI pati se pUrva pravajita jaba kumbhakArI ne apane pati kA kathana sunA to vaha bolI- "svAmin ! jaba se pratyeka buddhoM kA vRttAnta sunA, taba se merA citta ghara meM paritoSa nahIM paataa|" usane Age kahA-"yahI samaya hai, anya nhiiN| pazcAt mujhe koI anuzAstAupadezya prApta nahIM hogaa| bhArgava ! maiM bhI puruSa ke hAtha se-vyAdha ke hAtha se chUTI pakSiNI kI jyoM ekAkinI vicaraNa karUMgI--pravajita hNgii|"3 / bodhisattva ne usakI bAta sunii| ve cupa rhe| unakI patnI kI icchA apane pati se pahale hI pravajita hone kI thii| isalie usane eka cAlAkI kii| vaha bolI-svAmin ! mai pAnI lene jA rahI huuN| Apa baccoM kI dekhabhAla kreN|" usane ghar3A liyA, panihArina kI taraha clii| kucha dUra jAne ke bAda usane bhAgakara nagara kI sImA pAra kii| vahA~ tapasviyoM kA Azrama thaa| Azrama meM pahuMcI aura pravrajyA svIkAra kii| bodhisattva ko jaba yaha jJAta haA ki kabhakArA nahA AyagItA va ba' ki kaMbhakArI nahIM AyegI to ve baccoM kA svayaM pAlana-poSaNa karane lge| bodhisattva dvArA apane baccoM kI parIkSA bacce kucha bar3e hue, hoza samhAlA / taba unakI samajha kI parIkSA ke lie bodhisattva ne eka dina bhAta pakAte samaya kucha kacce rakha diye, eka dina kucha gIle rakha diye, eka dina bhalIbhAMti pakAye, eka dina adhika gIle rakha diye, eka dina alUne rakha diye, eka dina adhika namaka DAla diyA / jaba-jaba aisA huA, taba-taba baccoM ne kahA-'tAta ! bhAta Aja kacce haiM, Aja kucha gIle haiM, Aja ThIka pake haiM, Aja adhika gIle haiM, Aja alUne haiM, Aja bahuta namaka yukta haiN|" bodhisattva uttara dete-"hAM, tAta! aise hI haiN|" ve socane lage-bacce aba samajhadAra ho gaye haiN| ve kaccA, pakA, gIlA, alUnA, adhika namakIna-ityAdi jAnane lage haiN| aba ye apane bharose, apanI kSamatA ke sahAre jI skeNge| isalie aba mere pravRjita hone kA upayukta samaya hai| RSi-pravrajyA-parigrahaNa : dhyAna-siddhi bodhisattva ne bacce apane sambandhiyoM ko sauMpe aura unase kahA ki Apa inakA bhalIbhAMti pAlana-poSaNa karate rheN| pArivArika janoM ko rote-kalapate chor3akara unhoMne RSipravrajyA svIkAra kii| nagara ke sImAvartI sthAna para rahane lge| eka dina ve vArANasI meM bhikSATana kara rahe the / gRhastha-kAla kI unakI patnI-parivrAjikA ne unako dekhaa| usane unako praNAma kiyA aura bolI-"Arya ! lagatA hai, baccoM kA bhaviSya Apane vilupta kara diyA / " bodhisattva ne kahA- "aisA mata soco| maiMne baccoM kA bhaviSya naSTa nahIM kiyaa| 2 ayameva kAlo na hi anamo asthi, anusAsitA me na bhaveyya pcchaa| ahampi ekA carissAmi bhaggava, sakuNIva muttA purisassa hatthA // 7 // 2010_05 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga - cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha paramparA meM 705 bacce jaba bhalA-burA, hita-ahita samajhane yogya ho gaye, taba maiMne pravrajyA svIkAra kI / tuma unakA phikra mata karo / pravrajita jIvana kI samyak ArAdhanA meM prasannatApUrvaka lagI rho| ve bole - "bacce yaha jAnane lage haiM, amuka padArtha kaccA hai, pakA hai, salavaNa hai---salonA hai - samucita namaka yukta hai yA alavaNa hai-- alonA hai| unameM aisI yogyatA A gaI hai / yaha dekhakara maiM bhikSAcaryA meM bhikSu jIvana meM pravrajita huA hU~ / tuma sukhapUrvaka bhikSAcaryA meM pravrajita jIvana meM abhirata rho| maiM bhI abhirata hU~ - 1 bodhisattva ne usa parivrAjikA ko isa prakAra upadeza diyA aura dharma kI ArAdhanA meM protsAhita kiyA / parivrAjikA ne Adara evaM zraddhA ke sAtha upadeza grahaNa kiyA / vaha bodhisattva ko praNAma kara, jahA~ jAnA thA, calI gaI / usa dina ke anantara phira ve eka dUsare se nahIM mile / bodhisattva ne dhyAna-siddhi prApta kii| ve brahma-loka gAmI bane / zAstA ne isa prakAra una pAMca sau bhikSuoM ke sammukha satya kA prakAzana kiyA / bhikSuoM ne svIkAra kiyA / phalataH unhoMne arhatva - arhat avasthA prApta kI / zAstA ne kahA- "rAhula- mAtA yazodharA usa samaya parivrAjikA thI / utpalavarNA putrI thii| rAhulakumAra putra thA tathA pravrajita to maiM hI thA / " gAndhAra jAtaka pratyeka buddha gAndhArarAja tathA videharAja ke sambandha meM gAndhAra jAtaka meM jo varNana AyA hai, vaha kuMbhakAra jAtaka meM pratipAdita ghaTanAkrama se bhinna hai / jAnakArI hetu saMkSepa meM usakA yahA~ ullekha kiyA gayA hai / rAhudvArA candra kA grAsa : gAndhArarAja ko vairAgya pUrNimA kI rAta thii| gAMdhAra deza kA rAjA apane rAja- prAsAda kI UparI sataha para maMtriyoM ke sAtha maMtraNA kara rahA thaa| rAta kA prathama prahara thaa| cA~danI pratikSaNa bar3hatI hI pratIta ho rahI thI / rAjA rAja-mantraNA meM ghulatA jA rahA thA / sahasA cA~danI ghaTane lagI / ghaTate ghaTate vaha itanI kama ho gaI, mAno candramA asta hI ho rahA ho| rAjA kA dhyAna TUTA / AkAza kI ora jhAMkA, dekhA, cA~da bhI zikhara para hai aura AkAza meM bAdala bhI nahIM haiN| rAjA vismita bhAva se maMtriyoM kI ora jhAMkane lgaa| kisI mantrI ne kahA - - "rAhu dvArA candramA grasita huA hai / Aja candra grahaNa hai|" ke rAjA ke mana para eka dhakkA-sA lagA- itanA svaccha aura paripUrNa candramA, usakA mI rAhu ke dvArA grahaNa ? candramA gagana kA rAjA hai / maiM pRthvI kA rAjA hU~ / usakA grahaNa rAhu kara sakatA hai to merA grahaNa kAla (mRtyu) ke dvArA kabhI ho sakatA hai / rAjA ko virAga huA / jagat aura jIvana kI nazvaratA ko usane jAnA / agale hI dina vaha samagra rAja- vaibhava ko ThukarA kara bhikSu bana kara rAjamahala se nikala par3A / videharAja prerita sudUra dezoM meM bAta phaila gaI -- gAMdhAra- nareza bhikSu banakara ghara se nikala par3A hai| 1. AmaM pakkaM jAnanti, atho loNaM aloNakaM / tamahaM disvAna pabbaji, careva tvaM carAmahaM // 8 // 2010_05 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 Agama aura tripiTaka : eka anazIlana [khaNDa :3 videha deza ke rAjA ne yaha saMvAda sunaa| gAMdhAra aura videha rAjya meM maitrI-sambandha thaa| apane mitra rAjA ke bhikSu banane kI bAta se videha nareza ko bhI virAga huaa| vaha bhikSu bana kara rAja-mahala se nikala pdd'aa| donoM rAjarSi sAdhanA meM lIna ho gae / apaneparAye kA bheda miTane lgaa| dhyAna, Atma-cintana aura kaSAya-vijigISA meM hI ve ramane lge| donoM kA milana AkAza meM bhramaNa karate hue do graha jaise eka rAzi para A jAte haiM, donoM rAjarSi bhI Akasmika rUpa se eka-dUsare se mila ge| samAna caryA ke kAraNa donoM meM sAmIpya ho gyaa| sAtha-sAtha paribhramaNa karane lge| eka-dUsare ke atIta ko jAnane kI jijJAsA kisI ke mana meM nahIM huii| donoM hI AtmA ke antara Aloka meM bhramaNa karate the| eka dina donoM hI rASi eka ghane vakSa kI chAyA meM zAnta vihAra kara rahe the| rAta ho gii| AkAza meM candramA uga aayaa| samagrapRthvI cAMdanI se jhalAjhala bhara gii| rAta pUrNimA kI thii| usa dina bhI candragrahaNa haa| gAMdhAra ke rAjarSi ko apane abhiniSkramaNa kI bAta yAda aaii| gAMdhAra ke rAjarSi ne kahA-'mere abhiniSkramaNa meM yaha candra-grahaNa hI nimitta banA thaa|" videha ke rAjarSi ne kahA-"kyA Apa hI gAMdhAra ke rAjA the?" uttara milA- 'maiM hI gAMdhAra-nareza thA / Apa bhI to batAyeM, bhikSu-paryAya se pUrva Apa kyA the?" uttara milA-"maiM videha deza kA rAjA thA aura Apake ghaTanA-prasaMga ko sunakara bhikSa bana gyaa| hama donoM mitra rAjA the| hama paraspara kabhI mile nahIM the, para, hamArA paramparAgata sambandha ghaniSTha mitratA kA thaa|" paraspara ke sambandhoM kI va abhiniSkramaNa kI avagati donoM ke lie hI AhlAdaprada rhii| donoM kA Atmika sAmIpya aura saghana ho gyaa| uttara mira eka preraka prasaMga donoM rAjaSi paribhramaNa karate hue eka aise pradeza meM pahu~ce, jahAM adhikAMza loga alonA hI bhojana kiyA karate the| donoM rAjarSiyoM ko bhI bhikSA meM alonA hI bhojana milatA / gAMdhAra rAjarSi use saha gye| videha rAjarSi saha nahIM ske| ve alone mojana ke kAraNa tilamilAe se rahate / eka dina videha rASi ko visI dAtA ne namaka lene kA Agraha kiyaa| rAjaSi ne bahuta sArA namaka grahaNa kara liyaa| gaTharI meM bA~dhakara apane pAsa rakha liyaa| socA-aba alonepana kI koI cintA nahIM, jaba taka yaha kAma AtA rhegaa| ve jAnate the ki bhikSu ke lie saMgraha varjita hai, para apanI mAnasika durbalatA ke kAraNa use chor3a nahIM sake / eka dina donoM rAjarSi bhojana ke lie baitthe| bhojana alonA thaa| videha rAjarSi ne namaka kI gaTharI nikaalii| apane bhojana meM namaka DAlanA zurU kiyaa| gAMdhAra rAjarSi yaha saba dekha kara vismita bhI hue, kSubdha bhI hue| donoM meM vArtAlApa Thana gyaa| gAMdhAra rAjarSi-"are ! yaha kyA; Apane to namaka kI gaTharI rakha chor3I hai ? bhikSucaryA ke viruddha aisA AcaraNa?" videha rAjarSi- "mere se alonA bhojana nahIM khAyA jaataa| namaka kI gaTharI pAsa ____ 2010_05 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga - cAra pratyeka buddha : jaina evaM bauddha paramparA meM 707 rakha lene meM kauna-sA bar3A doSa ho gayA ? namaka hI to hai, Akhira svarNa, rajata yA ratnarAzi to nahIM hai ?" gAMdhAra rAjarSi - "yaha kyA ? doSAropaNa bhI aura usakA Agraha bhI ! Apa bhikSu nahIM haiM / kevala peTabharU haiN| kyA videha deza kA rAja peTa bharAI ke lie chor3A hai ? kyA yahI ApakI sAdhanA hai ?" videha rAjarSi- -" Apa merI sAdhanA ko bakhAnate haiM, mujhe peTa bharU batAte haiM / Apa svayaM ko nahIM dekhate, kitanA krodha Apako A rahA hai| kitane apazabdoM kA prayoga Apa mere lie kara rahe haiN| namaka kI gaTharI rakha lene mAtra se mere asaMgraha kI sAdhanA TUTatI hai, to kyA Apake Aveza pUrNa vyavahAra se ApakI ahiMsA kI sAdhanA nahIM TUTatI ? Apa mere para hukUmata karate haiM, kyA dUsaroM para hukUmata karane ke lie Apane gAMdhAra deza kA rAja chor3A hai ? "" gAMdhAra rAjarSi samhAle / apane Apako zAnta karate hue ve bole - "Apa ThIka kahate haiM / maine apanI ahiMsA kI sAdhanA ko khaNDita kiyA hai| mujhe Apa para anuzAsana karane kI koI apekSA nahIM thI / acchA hotA, maiM apane ko hI samhAla ke rkhtaa| Apa kSamAzIla haiM / mujhe apanI bhUla ke lie kSamA kreN| " sunate hI videha rAjarSi bhAva-vibhora ho gaye / unheM bhI apanA doSa dIkhane lagA / ve gAMdhAra nareza se bole - "Apa to mahAn haiN| maiMne bahuta hI tucchatA kA paricaya diyA / Apane to hukUmata kyA kI, mere hI hita ke lie saba kucha kahA / maiMne gaTharI rakhakara asaMgraha kI sAdhanA tor3I aura abhI Aveza meM Akara ahiMsA kI sAdhanA todd'ii| Apa pUjya haiM, mujhe kSamA kareM / " yaha kahate hue videha - rAjarSi gAMdhAra- rAjarSi ke caraNoM meM gira gaye / gAMdhAra - rAjarSi ne unheM uThAkara apanI bA~hoM meM bhara liyaa| donoM kA hRdaya bhara gayA / galA ru~dha gayA / A~kheM sajala ho gii| donoM apane Apako doSI batAte rahe aura mUka svara meM eka-dUsare se kSamA mAMgate rahe / upalabdhi tyAga aura sAdhanA kA yaha eka anUThA udAhaNa hai / candra grahaNa ko dekhakara bhikSu caryA ke lie prerita ho jAnA vyakta karatA hai ki manuSya kisI bhI ghaTanA-prasaMga se kitanI hI sundara preraNA le sakatA hai| namaka kI gaTharI kA rakha lenA vyakta karatA hai, asvAda kI sAdhanA kaThina hai aura isameM kabhI-kabhI bar3e-bar3e yogI bhI asaphala raha jAte haiM / gAMdhAra deza ke rAjarSi asvAda kI sAdhanA meM saphala rahe, para, ahiMsA kI sAdhanA meM eka bAra ke lie Dagamaga gye| phira sajaga ho gaye / tAtparya yaha huA, sAdhaka apUrNa hotA hai aura vaha apane ko samhAla samhAla kara maMjila kI ora bar3hatA hai / gAMdhAra rAjarSi Aveza kI bhASA meM kahate gaye, taba taka videha rAjarSi bhI ugra hote gaye / unake kSamA-yAcanA karate hI videha rAjarSi mI apanI bhUloM ko svIkAra karane lage / yaha ahiMsA kI nirUpama saphalatA hai / 2010_05 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 [khaNDa : 3 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 21. kalyANamitra bhAratIya saMskRti meM dharma, jo jIvana ke pariSkaraNa, unnayana tathA utthAna kA paryAyavAcI hai, kA sarvopari sthAna hai| koI kisI kA bhautika kiMvA laukika dRSTi se kitanA hI upakAra kare, kisI ko dhArmika abhyudaya kI dizA meM prerita karane, dharmamaya, sAdhanAmaya, tapomaya jIvana se jor3ane ke rUpa meM kiye jAne vAle upakAra kI tulanA meM bahuta sAdhAraNa hai| zramaNa-saMskRti meM aise puruSa ke lie, jisake kAraNa kisI bhI taraha kisI ko dharmArAdhanA meM lagane kA suavasara prApta hotA hai, 'kalyANamitra' kahA gayA hai| yaha zabda bar3A mahatvapUrNa bhAva lie hai| sAMsArika mitra, jinakA sambandha prAyaH pArasparika svArthika AdAna-pradAna Adi para TikA hai, bahuta milate haiM, kintu, dharma meM prerita karane vAle mitra bahuta kama prApta hote haiN| jaina tathA bauddha-vAGmaya ke antargata 'kalyANamitra' zabda vibhinna pariprekSyoM meM eka hI bhAva meM prayukta huA hai, jo yahA~ upasthApita prasaMgoM se spaSTa hai| jaina-paramparA agnizarmA jambU dvIpa meM apara videha deza ke antargata kSitipratiSTha nAmaka nagara thaa| vahAM ke rAjA kA nAma pUrNacandra tathA rAnI kA nAma kumudinI thaa| unake guNasena nAmaka putra thaa| vaha bacapana se hI atyanta vinodapriya thaa| ___ usI nagara meM eka purohita thaa| usakA nAma yajJadatta thaa| vaha dharmazAstroM kA jJAtA thaa| logoM meM usakA bar3A sammAna thaa| usakI patnI kA nAma somadevA thaa| usake agni zarmA nAmaka putra thaa| vaha dekhane meM bar3A kurUpa thaa| rAjakumAra guNasena use kutUhalavaza bahuta taMga karatA thA / kabhI-kabhI use gadhe para biThA detaa| bahuta se bAlakoM se ghirA huA vaha usakA bahuta prakAra se parihAsa krtaa| usake mastaka para chatra ke rUpa meM jIrNa sUpa rakhavA detaa| use mahArAja zabda se sambodhita karatA, usakA upahAsa krtaa| yoM use rAjamArga para idhara-udhara ghumaataa| rAjakumAra guNasena dvArA pratidina yoM satAye jAne para agnizarmA ke mana meM saMsAra se virakti utpanna ho gii| vaha nagara se nikala pdd'aa| calate-calate eka mahIne bAda vaha suparitoSa nAmaka tapovana meM phuNcaa| vahA~ eka tapasvI-kula kA nivAsa thaa| Arjava kauNDinya nAmaka tapasvI usake pradhAna the| agnizarmA ne unake darzana kiye| vaha unase bahuta prabhAvita huA / apanI duHkhapUrNa gAthA unase khii| unake upadeza se usane tApasa-dIkSA grahaNa kI tathA pratijJA kI ki samasta jIvana-paryanta maiM eka-eka mahIne kA upavAsa kruuNgaa| mAsika upavAsa kI samApti para pAraNe ke dina maiM jisa gRha meM pahale-pahala praveza karUMgA, usa prathama gRha se prathama bAra meM yadi bhikSA prApta ho jAyegI to bhojana grahaNa karU~gA, anyathA vApasa lauTa jAU~gA tathA phira binA pAraNA kiye hI puna: apane mAsika upavAsa krama meM laga jaauuNgaa| ____ 2010_05 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga -- kalyANamitra 706 agnizarmA apanI pratijJAnusAra tapasvI jIvana vyatIta karane lagA / vaisA karate use bahuta samaya bIta gyaa| tapovana ke nikaTa vasantapura nAmaka nagara thA / vahA~ ke nivAsI usa tapasvI se bahuta prabhAvita the / ve usakA bar3A Adara karate the / usake prati bhakti rakhate the / idhara kSitipratiSTha nagara meM rAjakumAra guNasena yuvA huaa| usake pitA rAjA pUrNacandra ne usakA vivAha kara diyaa| use rAjyAbhiSikta kara rAjA mahArAnI ke sAtha tapovana meM calA gayA / kumAra guNasena rAjA ho gayA / rAjA guNa eka bAra rAjA guNasena vasantapura AyA / vasantapura ke nAgarikoM ne rAjA kA abhinandana kiyA / rAjA ne nAgarikoM ko yathAyogya sammAnita kiyA / dUsare dina rAjA azvArUDha hokara bhramaNa hetu bAhara nikalA / vaha ghUmatA ghAmatA eka sahasrAmravana udyAna meM rukA / isa bIca do tApasakumAra nAraMgiyoM kI TokarI lie udhara Aye / rAjA ko unase samIpavartI Azrama ke sambandha meM jAnakArI milii| rAjA ke mana meM Azrama ke kulapati Arjava kauNDinya ke darzana karane kI utkaNThA jAgI / vaha unake tapovana meM gyaa| kulapati ke darzana kiye| unake sAtha AlApa-saMlApa kiyaa| unako vinayapUrvaka samasta tapasviyoM ke sAtha apane ghara bhojana grahaNa karane kA anurodha kiyA / kulapati ne agni zarmA ke tapa krama se rAjA ko avagata karAte hue kahA ki use chor3akara hama tumhAre yahA~ bhojana kA AmantraNa svIkAra karate haiM / eka prasaMga usa mahAna tapasvI kA paricaya sunakara rAjA ke mana meM usake prati bahuta zraddhA utpanna huii| rAjA ne kulapati se prArthanA kI ki maiM aise mahAn tapasvI ke darzana karanA cAhatA hU~ / kulapati ne batalAyA ki samIpavartI AmravRkSoM ke nIce vaha tapasvI dhyAna meM rata hai / tuma vahA~ jAo, usake darzana kara sakate ho / rAjA kulapati ke batAye sthAna para gayA / vahA~ tapasvI agnizarmA padmAsana meM baiThA thaa| usake donoM netra sthira the / usakA citta-vyApAra prazAnta thA / vaha dhyAna meM abhirata thA / tapasvI ko dekhakara rAjA atyanta harSita huaa| usane use namaskAra kiyA / tapasvI ne rAjA ko AzIrvAda diyA, svAgata kiyaa| rAjA tapasvI ke nikaTa baiThA tathA jijJAsA kI -- mahAtman ! Apa bar3A duSkara tapa kara rahe haiN| isakA kyA kAraNa hai ? aisI preraNA kaise prApta huI ? tapasvI agni zarmA bolA - " maiM atyanta daridra thA / dAridrya ghora duHkhamaya hotA / usake kAraNa vyakti auroM dvArA tiraskRta hotA hai / maiM kurUpa thA, jisase vyakti upahAsanIya hotA hai / ina do kAraNoM ke sAtha-sAtha mahArAja pUrNacandra kA putra guNasena nAmaka kalyANamitra bhI mere vairAgya kA kAraNa banA / " jyoMhI rAjA ne guNasena nAma sunA, use AzaMkA huI, guNasena to usI kA nAma hai, tapasvI kA kyA Azaya hai ? rAjA ne tapasvI agnizarmA se pUchA - " daridratA kA duHkha, tiraskAra, upahAsa Adi 2010_05 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 Agama aura tripiTaka : eka anuzolana [khaNDa:3 to Apake isa duSkara tapazcaraNa ke kAraNa ho sakate haiM, kintu, mahArAja pUrNacandra kA putra guNasena Apake kalyANamitra ke rUpa meM isakA kAraNa kisa prakAra banA, kRpayA btlaaeN|" isa para agni zarmA bolA-guNasena merA kalyANamitra kisa prakAra hai, suno-jo puruSa uttama koTi ke hote haiM, ve svayaM dharma-sAdhanA meM lagate haiN| jo madhyama koTi ke hote haiM, ve dUsaroM se preraNA prApta kara dharmAcaraNa meM lagate haiM tathA jo adhama koTi ke hote haiM, ve kisI bhI prakAra se dharmArAdhanA meM nahIM lgte| "saMsAra eka kArAgRha kI jyoM hai / jIva bandI kI taraha usameM jakar3A huA hai| jo aise kArAgArabaddha jIva ko dharma meM prerita karatA hai, vaha niHsandeha kalyANamitra hai| rAjA ne jaba agnizarmA ke mukha se yaha sunA to use apane bacapana kA sArA ghaTanAkrama smaraNa ho aayaa| usakA mastaka lajjA se jhuka gyaa| vaha bolA-"mahAtman ! guNasena ne Apako dharmArAdhanA meM kisa prakAra prerita kiyA ?" agni zarmA ne kahA- "mahAnubhAva ! usane mujhe aneka prakAra se preraNAe~ dIM, jinako maiMne dharmArAdhanA ke nimitta ke rUpa meM svIkAra kiyaa|" rAjA guNasena ne mana-hI-mana kahA- "yaha tapasvI kitanA mahAna hai / isane mere dvArA kiye gaye anucita vyavahAra ko bhI upakAra evaM preraNA ke rUpa meM svIkAra kiyaa|" rAjA guNasena ne tapasvI ko apanA paricaya diyA, kahA-"maiM mahApApAtmA huuN| maiMne Apako santApa diyA, pIr3A dI / maiM vAstava meM guNasena nahIM hU~, aguNasena haiN|" tapasvI agnizarmA bolA-"rAjan ! maiM ApakA svAgata karatA huuN| maiM Apako aguNasena kaise maanuuN| maiM apane pUrvavartI jIvana ko jaba dekhatA hU~ to vaha mujhe bar3A nimna pratIta hotA hai| dUsaroM dvArA diye gaye anna para merA jIvana nirbhara thaa| ApakI hI preraNA se maiM yaha tapomaya vibhUti prApta kara skaa| sacamuca Apa mere kalyANamitra haiN| Apane mujhe dharmamaya jIvana se jor3a diyaa|" rAjA guNasena bolA-"mahAtman ! Apa vAstava meM mahAn haiN|" bauddha-paramparA tathAgata dvArA Ananda ko zikSA eka samaya kA vRttAnta hai, bhagavAn buddha zAkya-janapada meM zAkyoM ke sakkara nAmaka nagara meM Thahare hue the, viharaNazIla the / usa samaya AyuSmAn Ananda, jahA~ tathAgata the, vahA~ AyA, bhagavAn ko vandana-abhivAdana kara eka tarapha bNtthaa| __AyuSmAna Ananda ne bhagavAn ko nivedita kiyA-"bhante ! kalyANamitra kA prApta ho jAnA mAno brahmacarya kA-zramaNa-dharma kA odhA phala-niSpanna ho jAnA hai|" bhagavAn ne kahA- ''Ananda ! yo mata kaho, yo mata kho| Ananda ! kalyANamitra kA prApta honA to brahmacarya kA sarvathA phala-niSpanna ho jAnA hai / Ananda ! aisA vizvAsa karo ki jisa bhikSu ko kalyANamitra prApta ho jAtA hai, vaha Arya aSTAMgika mArga kA cintana tathA manana karatA hai, usakA abhyAsa karatA hai| "Ananda ! jise kalyANamitra prApta ho jAtA hai, vaha bhikSu Arya aSTAMgika mArga kA 1. samarAiccakahA prathama bhava, pRSTha 12-22 ____ 2010_05 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-kalyANamitra kisa prakAra abhyAsa karatA hai, ise bhalI-bhAMti smjho| Ananda ! vaha bhikSu viveka--samyaka jJAna, vairAgya tathA nirodha-duHkhAvarodha kI dizA meM prerita karane vAlI, gatizIla karane vAlI samyaka dRSTi kA cintana-manana karatA hai, abhyAsa karatA hai, jisase mukti sadhatI hai| "vaha viveka, vairAgya evaM nirodha kI dizA meM prerita tathA gatizIla karane vAle samyaka saMkalpa kA cintana-manana evaM abhyAsa karatA hai, jisase mukti sadhatI hai| ___"vaha viveka. vairAgya tathA nirodha kI dizA meM prerita evaM gatizIla karane vAle samyak vAca kA-yathArtha karmAnta kA cintana-manana aura abhyAsa karatA hai, jisase mukti phalita hotI hai| "vaha viveka, vairAgya tathA nirodha kI dizA meM prerita evaM gatizIla karane vAle samyaka vyAyAma kA cintana-manana karatA hai, jisase mukti sulabha hotI hai| "vaha viveka, vairAgya tathA nirodha kI dizA meM prerita evaM gatizIla karane vAlI samyak smRti kA cintana-manana karatA hai, abhyAsa karatA hai, jisase mukti sAdhita hotI hai| "vaha viveka, vairAgya tathA nirodha kI dizA meM prerita evaM gatizIla karane vAlI samyak samAdhi kA cintana-manana karatA hai, abhyAsa karatA hai, jisase mukti sulabha hotI hai| "Ananda ! jisako isa prakAra kA kalyANamitra prApta ho jAtA hai, daha bhikSu Arya aSTAMgika mArga kI ArAdhanA karatA hai, sAdhanA karatA hai, abhyAsa karatA hai| "Ananda ! isa bAta ko yoM samajho ki kalyANamitra kA prApta honA eka prakAra se brahmacarya kA-saMyama-sAdhanA kA sarvathA phalAnvita ho jAnA hai| 'Ananda ! maiM sabakA kalyANamitra haiN| janma lene vAle--pUnarbhava kI zrRMkhalA meM jakaDe hue prANI merI sannidhi meM Akara janma se chUTa jAte haiN| vRddha hone vAle prANI vRddha tva se unmukta ho jAte haiM, maraNazIla prANI maraNa se chUTa jAte haiM, duHkha-zoka Adi meM nipatita prANI duHkha Adi se chUTa jAte haiN| "Ananda ! isa prakAra kalyANamitra kA prApta honA mAno brahmacarya kA zrAmaNyasAdhanA kA sarvathA sadha jAnA hai|' - 1. saMyukta nikAya, dUsarA bhAga, upaDDhasutta 43.1.2 / 2010_05 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 [khaNDa : 3 bhAgama aura tripiTaka : eka anuzIlana 22. cakravartI ke ratna saiddhAntika mAnyatAoM ke sandarbha meM jaise jaina-darzana aura bauddha-darzana meM kAphI sAmIpya hai, vaise hI katipaya viziSTa pAtroM ke svarUpa-nirdhAraNa meM bhI bahuta kucha sAdRzya parilakSita hotA hai| donoM hI paramparAoM meM bhautika vaibhava. sattA aura zakti ke uccatama pratIka ke rUpa meM cakravartI kA varNana AtA hai| cakravartI kI aneka vizeSatAoM meM eka usake ratna haiN| ratna kA Azaya ati uttama, prabhAvApanna, kArya-sAdhaka vastu-vizeSa se hai / yadyapi donoM ke ratnoM kI saMkhyA meM to antara hai, jaina paramparA meM cakravartI ke cavadaha ratna mAne gaye haiM, jabaki bauddha paramparA meM cakravartI sAta ratna vaNita haiM / saMkhyAtmaka dRSTi se yaha vizeSa bheda hai, kintu, donoM paramparAoM meM ratnoM kA jo, jitanA varNana AyA hai, usameM paraspara kAphI sAdRzya hai| jaina-paramparA cavadaha ratna 1. cakraratna-yaha cakravartI kI AyudhazAlA meM prAdurbhUta hotA hai| cakravartI jaba SaT-khaNDa-vijaya ke bhabhiyAna para hotA hai, taba yaha senA ke Age-Age calatA hai, usakA mArgadarzana karatA hai / cakravartI usa dvArA zatru kA zirazcheda bhI kara sakatA hai| 2. chatraratna-isakA AyAma-vistAra-lambAI-caur3AI bAraha yojana hotI hai| chatrAkAra avasthita hotA huA yaha cakravartI kI senA kA zIta, varSA evaM Atapa se bacAva karatA hai| chatra kI jyoM ise sameTA jA sakatA hai| 3. daNDaratna-viSama, Ubar3akhAbar3a rAstoM ko yaha samatala banAtA hai| isake dvArA vaitADhya parvata kI donoM dizAo ke dvAra udghATita hote haiM, cakravartI uttara bharata kSetra meM pahu~catA hai| 4. asiratna-isakI lambAI pacAsa aMgula, caur3AI solaha aMgula tathA moTApana AdhA aMgula pramANa hotA hai| isakI dhAra bar3I tIkSNa hotI hai / usa dvArA yaha dUravartI zatruoM ko vinaSTa, dhvasta kara sakatA hai| 5. maNiratna-sUraja aura cA~da kI jyoM yaha ratna aMdhere ko dUra karatA hai| ise mastaka para dhAraNa karane se manuSyakRta, devakRta evaM tiyaMc-kRta-pazu-pakSiyoM dvArA kiye gaye upasarga koI asara nahIM kara skte| ise hasti-ratna ke dAhine kuMbha-sthala para prasthApita karane se avazya hI vijayopalabdhi hotI hai| 6. kAkiNIratna-yaha cAra aMgula-parimita hotA hai| isa dvArA cakravartI vaitADhya parvata kI guphA meM unapacAsa maMDaloM kI racanA karatA hai| pratyeka maMDala kA prakAza eka-eka yojana paryanta vistIrNa hotA hai| cakravartI isI ratna dvArA RSabhakUTa parvata para apanA nAma utkIrNa karatA hai| 7. dharmaratna-cakravartI dvArA saMpravartita digvijayAbhiyAna ke samaya yaha ratna nadiyoM ko pAra karAne hetu naukA ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai / anArya rAjAoM, mlecchoM dvArA mUsaladhAra, ghora varSAtmaka upadrava kiye jAne para yaha senA kI rakSA karatA hai| ____ 2010_05 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-cakravartI ke ratna 8. senApatiratna--yaha cakravartI kI senA kA adhinAyaka hotA hotA hai| vAsudeva ke tulya balazAlI hotA hai / cakravartI kI ora se yaha cAra khaNDoM kI vijaya karatA hai| 9. gAthApatiratna-yaha cakravartI, usakI senA evaM parijanada hetu uttama khAna-pAna kI vyavasthA karatA hai| 10 varSakiratna-yaha cakravartI ke lie, senA ke lie, parijanavRnda ke lie AvAsaThaharane ke sthAna kI vyavasthA karatA hai| 11. purohitaratna-yaha jyotivid, svapnazAstrajJa, nimittajJa evaM lakSaNa hotA hai| daivika Adi upasarga upazAnta karane hetu zAnti karma karatA hai| 12. strIratna-yaha sarvAMga sundarI, akhaNDayauvanA, Rtu-anurUpa daihika vaiziSTyavatI, sarvathA puSTi-tuSTikarI taruNI hotI hai| tIvra bhogAvalika karmoM kA udaya lie rahatI hai| cakravartI isameM atyadhika anurakta hotA hai| 13. azvaratna-yaha uttama ghor3A eka kSaNa meM sau yojana pAra kara jAne kA sAmarthya lie hotA hai| yaha kadamamaya, jalAcchanna, parvatIya, gahvaramaya viSama sthaloM ko sahaja hI lAMgha jAne meM sakSama hotA hai| 14. hastiratna-indra ke vAhana airAvata gajarAja kI jyoM yaha samasta uttama guNoM se samAyukta hotA hai| bhArata ke SaTkhaNDa vijayAbhiyAna meM ina ratnoM kA bar3A sAhAyya rhaa|' bauddha-paramparA sAta ratna tathAgata ne kahA-'Ananda ! kuzAvatI ke rAjA mahAsudarzana ke pAsa sAta ratna the| "Ananda ! eka bAra kA prasaMga hai, uposatha-pUrNimA kI rAta thii| rAjA mahAsudarzana uposatha-vrata svIkAra kiye thA / usane mastaka se pAnI DhAlate hue snAna kiyaa| snAna kara vaha apane prAsAda kI sabase U~cI maMjila para gayA / yoM jaba vaha vahA~ sthita thA, to usake samakSa nAbhi-nemi sahita apane pUrNa AkAra-prakAra ke sAtha cakra-ratna Avirbha ta huaa| ___"jaba rAjA ne use dekhA, usake mana meM vicAra uThA-yoM sunA hai, uposatha-pUrNimA kI rAtri ke samaya jo kSatriya rAjA mastaka para jala DhAlate hue snAna kara, uposatha vrata rakhe prAsAda kI sabase Upara kI maMjila para jAtA hai, vahA~ sthita hotA hai. jisake samakSa sahasra AroM se yukta cakra-ratna AvirbhUta hotA hai, vaha cakravartI hotA hai| mere samakSa cakra-ratna AvirbhUta huA hai, maiM cakravartI rAjA huuNgaa| "Ananda ! rAjA mahAsudarzana apane Asana se uThA / usane apanA uttarIya apane kandhe para rakhA / apane dAhine hAtha meM sone kA jala-pAtra liyaa| usase cakra-ratna kA abhiSeka kiyA, kahA--"cakra-ratna ! maiM ApakA svAgata karatA hU~, Apa jayazIla hoN|" "Ananda ! vaha cakra-ratna pUrva dizA kI ora ravAnA huaa| rAjA mahAsudarzana apanI cAturaMgiNI senA liye usake pIche-pIche calA / calate-calate cakra-ratna jisa pradeza meM rukatA, rAjA apanI senA ke sAtha vahIM par3Ava ddaaltaa| 1. jambUdvIpa prajJapti sUtra, vakSaskAra 3 sUtra 41.70 ____ 2010_05 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa : 3 "Ananda ! cakra - ratna pUrva dizA meM jahA~ rukA, rAjA mahAsudarzana jahA~ par3Ava DAle thA, pUrva dizAvartI rAjyoM ke rAjA usake pAsa Aye aura kahane lage - 'mahArAja ! hama vazagata haiM / hameM Adeza dIjie / ' 714 "mahArAja mahAsudarzana ne unako kahA - ' Apake rAjyoM meM aisI vyavasthA ho ki loga jIva-hisA na kareM, corI na kareM, bhogAsakta ho durAcAra na kareM, asatya bhASaNa na kareM, madirA Adi mAdaka vastuoM kA sevana na kareM, kAma-bhoga ucita rUpa meM, sImita rUpa meM sevana kareM / ' "una rAjAoM ne mahArAja sudarzana kA Adeza svIkAra kiyA / Ananda ! yoM ve pUrva dizAvartI rAjyoM ke rAjA mahArAja sudarzana ke anuyuktaka - mAMDalika - adhInastha rAjA ho gaye / "Ananda ! tatpazcAt usa cakra-ratna ne pUrvI samudra meM DubakI lagAI, dakSiNa dizA meM bAhara nikalA, tthhraa| phira usane kramazaH dakSiNa dizAvartI, pazcima dizAvartI tathA uttara dizAvartI samudroM meM DubakI lgaaii| unase bAhara niklaa| una-una pradezoM meM tthhraa| rAjA mahAsudarzana apanI cAturaMgiNI senA ke sAtha usake pIche-pIche rahA / jina-jina pradezoM meM cakraratna kramazaH rukatA, rAjA mahAsudarzana vahA~-vahA~ apanI senA kA par3Ava DAlatA / dakSiNa dizA ke pazcima dizA ke tathA uttara dizA ke rAjyoM ke jo rAjA the, ve kramaza: pUrva dizA ke rAjyoM ke rAjAoM kI jyoM mahArAja mahAsudarzana ke pAsa Aye / mahAsudarzana ne unako bhI vaisA hI kahA, jaisA pUrva dizA ke rAjAoM ko kahA thaa| unhoMne rAjA kA Adeza svIkAra kiyA / usake anuyuktaka - mAMDalika rAjA bana gaye / "Ananda ! isa prakAra vaha cakra - ratna samudra - paryanta samagra bhUmaMDala kA vijaya kara kuzAvatI lauTa AyA | mahArAja sudarzana ke antaHpura - ranavAsa ke daravAje ke pAsa jo nyAya prAMgaNa thA, jisa AMgana para baiThakara rAjA nyAya karatA thA, cakraratna vahA~ AyA aura usa prAMgaNa meM usa prakAra susthira rUpa meM Thahara gayA, mAno kIla meM ThoMkA gayA ho| usa cakra - ratna ke isa prakAra vahA~ antaHpura ke dvAra para avasthita hone se anta:pura bar3I zobhA pAne lagA / "Ananda ! isa prakAra rAjA mahAsudarzana ke cakra - ratna kA AvirbhAva huA / "Ananda ! tadanantara rAjA mahAsudarzana ke yahA~ uposatha hastirAja saMjJaka hasti- ratna kA udbhava huaa| vaha sarvathA ujjvala thA, catuH saMsthAna yukta thA, viziSTa RddhizAlI thA - antarikSa meM gamana karane meM samartha thA / vaha bhalI-bhA~ti prazikSita kiye gaye uttama jAti ke hAthI ke tulya thA / "Ananda ! prazikSita - suzikSita hAthI kI savArI bar3I acchI hotI hai, sukhaprada hotI hai / hasti - ratna ko dekhakara rAjA mana meM bar3A harSita huA / "rAjA usa hAthI ke parIkSaNa hetu prAtaHkAla usa para ArUr3ha huA / kucha hI dera meM hI rAjA ko lie kuzAvatI bhojana- nAztA kuzAvatI meM hAthI ne samudra paryanta pRthvI kA cakkara lagA DAlA / vaha zIghra lauTa aayaa| rAjA ne apanA prAtarAza - prAtaH kAla kA halkA kiyA / "Ananda ! rAjA mahAsudarzana ke yahAM aise hasti ratna kA prAkaTya huA / "Annada ! tatpazcAt mahArAja mahAsudarzana ke yahA~ balAhaka azvarAja nAmaka azvaratna kA prAkaTya huaa| vaha bar3A ujjvala thaa| usakA mastaka kAlA thA / bAla mUMja kI 2010_05 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] kathAnuyoga-cakravartI ke ratna 715 jyoM the| vaha viziSTa Rddhiyukta thA-AkAza meM gamana karane meM samartha thaa| vaha bhalIbhAMti prazikSita kiye gaye uttama jAtIya azva-sadRza thaa| "Ananda ! prazikSita-suzikSita azva para savArI karanA bar3A acchA hotA hai, sukhaprada hotA hai| rAjA use dekhakara mana meM bar3A harSita huaa| "usa azva ke parIkSaNa hetu rAjA prAta:kAla usa para savAra huaa| kucha hI dera meM usa azva ne samudra paryanta pRthvI kA cakkara lagA ddaalaa| vaha zIghra hI rAjA ko liye kuzAvatI lauTa aayaa| rAjA ne vahA~ apanI rAjadhAnI meM prAtarAza kiyaa| "Ananda ! rAjA mahAsudarzana ke yahA~ aise azva-ratna kA prAdurbhAva huaa| "Ananda ! phira rAjA ke yahA~ maNi-ratna-vaidUryamaNi-nIlama prakaTa huaa| vaha ujjvala, uttama jAtIya tathA aSTakoNa-ATha pahala yukta thaa| yaha bar3I sandaratA se tarAzA huA thA, svaccha thA, zobhAnvita thA, AkRti-saundarya kI saba vizeSatAoM se yukta thA / usa maNi-ratna ke udyota kA vistAra cAroM ora eka yojana paryanta thaa| "Ananda ! rAjA mahA sudarzana ne usa maNi-ratna ke parIkSaNa kA abhiprAya liye apanI cAturaMgiNI senA ko susajja kiyaa| usa maNi-ratna ko senA ke dhvaja para baaNdhaa| aMdhiyArI kAlI rAta meM rAjA ne senA ke sAtha prasthAna kiyaa| "Ananda ! usa ratna kA itanA udyota-prakAza thA ki cAroM ora ke grAmavAsiyoM ne use dekhakara samajhA ki dina ho gayA hai| aisA samajhakara ve apane apane kAma meM laga gye| "Ananda ! rAjA mahAsudarzana aise divya maNi-ratna ko dekhakara bar3A prasanna huaa| 'Ananda ! usake bAda strI-ratna kA prAdurbhAva huaa| vaha strI atyanta rUpavatI, darzanIya--dekhate rahane yogya, mana ko priya lagane vAlI tathA parama sundarI thii| vaha na adhika lambI thI, na adhika ThiMganI thI , na adhika kRza-dubalI thI tathA na adhika sthUla-moTI hI thii| vaha na bahata kAlI thI, na bahuta gorI thii| usakA varNa manuSyoM ke varNa se utkRSTa, bar3hA-caDhA tathA devoM ke varNa se kucha nyUna thaa| "Ananda ! usa strI ke zarIra kA sparza itanA komala, mRdula thA, mAno ruI kA phAhA ho| "Ananda ! usake zarIra kI yaha vizeSatA thI, vaha zIta Rtu meM garma rahatA, uSNa Rtu meM ThaNDA rhtaa| "Ananda ! usakI deha se candana jaisI tathA mukha se kamala jaisI surabhi nikltii| "Ananda ! vaha strI-ratna-sundarI rAjA se pahale uThatI aura pIche sotI / vaha rAjA kA Adeza sunane ko pratikSaNa tatpara rhtii| usakA AcaraNa, kArya-vyApAra saba rAjA ke mana ke anukUla hotA / vaha madhurabhASiNI thii| "Ananda ! vaha sundarI rAjA meM itanI anurata thI ki use mana se bhI kabhI dUra nahIM karatI thI, deha se dUra karane kI to bAta hI kahAM ? "Ananda ! rAjA mahAsudarzana aise strI-ratna ko prApta kara mana meM bar3A harSita thA / "tadanantara Ananda ! rAjA ke yahAM gRhapati-ratna prakaTa huA / apane pUrvAjita kuzala puNya karmoM ke phalasvarUpa se use divya netra prApta the, jinase vaha sasvAmika-jinake svAmI-mAlika vidyamAna hoM, aise nidhAnoM ko tathA asvAmika-jinake svAmI-mAlika vidyamAna na hoM, aise nidhAnoM ko dekha lene meM sakSama thaa| ____ 2010_05 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 'vaha rAjA ke samakSa upasthita huA aura bolA-'rAjan / Apa kucha cintA na kareM, ApakI artha-vyavasthA-dhana sambandhI sAre kArya maiM smhaaluuNgaa|' "mahArAja mahAsadarzana ne gahapati kA parIkSaNa karanA caahaa| vaha use sAtha liye naukA para ArUr3ha huaa| jaba naukA gaMgA kI dhArA ke bIca meM pahuMcI to rAjA ne use sambodhita kara kahA-'gRhapati ! mujhe svarNa cAhie, rajata caahie|' "gapati bolA-'mahArAja ! hama naukA ko eka taTa para le cleN|' "rAjA ne kahA- gRhapati ! mujhe sonA, cA~dI yahIM caahie|' "Ananda ! gRhapati-patna ne apane donoM hAthoM se jala kA sparza kiyA tathA usameM se sone aura cAMdI se bhare hue ghar3e nikAle, rAjA ko diye tathA pUchA-'rAjan ! kyA yaha yatheSTa hai ? kyA itane se kAma calegA? kyA Apako isase santoSa hai ?' "rAjA ne kahA- 'yaha yatheSTa hai, mujhe isase santoSa hai|' "Ananda ! gRhapati-ratna kI prApti se rAjA bahuta harSita huaa| "Ananda ! phira pariNAyaka-ratna-uttama kArabArI-samartha kAryanirvAhaka prAdUrbhUta huaa| vaha paNDita-prajJAzIla, vyakta-sUjha-bUjha kA dhanI tathA medhAvI-prakhara buddhi yukta thaa| vaha svIkaraNIya - svIkAra karane yogya vastuoM ko svIkAra karane meM, tyAjyatyAgane yogya-chor3ane yogya vastuoM ko chor3ane meM samartha thA-yogya thaa| "vaha rAjA mahAsudarzana ke pAsa AyA aura bolA-'rAjan ! Apa koI cintA na kareM, maiM samagra kAryoM kA samyak nirvahaNa kruuNgaa|' "mAnanda ! rAjA pariNAyaka-ratna ko prApta kara bar3A harSita huaa| "Ananda ! isa prakAra rAjA mahAsudarzana ko sAta ratna prApta hue| vaha unase yukta thA, prasanna thaa|" bhagavAn tathAgata ne bhikSuoM ko saMbodhita kara kahA-"bhikSuo! cakravartI rAjA ke yahA~ sAta ratna prAdurbhUna hote haiN| sabase pahale cakra-ratna kA prAkaTya hotA hai| usake pazcAt kramazaH hasti-ratna prakaTa hotA hai, strI-ratna prakaTa hotA hai, gRhapati-ratna prakaTa hotA hai tathA pariNAyaka-ratna prakaTa hotA hai|" 1. dIghanikAya, mahAsudassana sutta 2.4 / 2. saMyutta nikAya, dUsarA bhAga cakkavattI sutta 45.5.2. 2010_05 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-taila bharA kaTorA 23. tela bharA kaTaurA cintana kI sUkSmatA evaM gahanatA tathA tadanukUla caryA kA upapAdana zramaNa-saMskRti kI apanI asAdhAraNa vizeSatA hai| vaha mAtra bAhyAcAra yA karmakANDa meM AsthA nahIM rkhtii| usakA vizvAsa antaHpariNAmoM ke pariSkAra tathA sammAna meM hai, jisase jIvana kI Urdhva gAmitA kA sIdhA sambandha hai / Azcarya hai, kintu satya hai, bahuta bar3e vaibhava tathA sampannatA ke Adhipatya ke bAvajUda eka vyakti amUrchA ke kAraNa aparigraha, alpa parigraha kI bhUmikA meM sthAna pA sakatA hai, jabaki dUsarA vyakti alpatama parigraha kA svAmI hote hue bhI Asakta bhAva ke kAraNa mahAparigrahI ho sakatA hai| jaina evaM bauddha-vAGmaya meM taila bhare pAtra kA eka bahuta sundara dRSTAnta hai| vaha isa tathya para vizada prakAza DAlatA hai, jo yahA~ upanyasta hai| jaina-paramparA cakravartI marata aura svarNakAra eka bAra kA prasaMga hai| Adya tIrthaMkara bhagavAn RSabha vinItA nagarI ke bAhya udyAna meM virAjita the| samavasaraNa lagA thaa| loga unakI dharma-dezanA sunane meM tanmaya the| __ bhagavAn ne apanI dezanA ke antargata parigraha kA vivecana kiyA / alpa parigraha tathA mahAparigraha kA bheda batalAyA aura kahA, mahAparigraha naraka kA hetu hai| bhagavAn kI dharma-dezanA suna rahe jana-samudAya meM cakravartI samrAT bharata bhI thA tathA vinItA nagarI kA eka svarNakAra bhI upasthita thaa| svarNakAra nirdhana thaa| vaha apane ko alpaparigrahI, alpAraraMbhI samajhatA thaa| samrATa bharata ke rAjya tathA vaibhava ko dekhate vaha use mahAparigrahI, mahAraMbhI mAnatA thaa| dharma-pariSad meM usa svarNakAra ne bhagavAn se jijJAsita kiyA ki saMsAra-cakra se pahale vaha mukta hogA yA bharata ? bhagavAn sarvadarzI the, sarvajJa the| unheM saba kucha sAkSAt dRzyamAna tathA pratIyamAna thaa| svarNakAra ke mana meM jo vicAra AyA, vaha unheM ajJAta nahIM thaa| ve jAnate the, svarNa. kAra parigraha kA vAstavika Azaya nahIM jAnatA / vaha sthUla parigraha ko hI parigraha mAnatA hai| vaha nahIM samajhatA ki vAstavika parigraha to mUrchA yA Asakti hai / bhagavAn kA ati saMkSipta zabdAvalI meM uttara thA-"bharata alparigrahI tathA alpAraMbhI hai / pahale vahI mukta hogaa|" svarNakAra ne yaha sunA / vaha cupa ho gayA, kintu, usake mana meM antardvandva maca gyaa| socane lagA-samrAT bharata SaTkhaNDamaya bhUmaNDala kA zAsaka hai, vizAla parivAra kA dhanI hai| usake pAsa apAra dhana-daulata hai, bahuta bar3I senA hai| bhagavAn ne use alpaparigrahI, alpAraMbhI kaise kahA? yaha kaise sambhava hai ? kahIM bhagavAna ke mana meM mamatA yA pakSapAta to nahIM AyA ? svarNakAra yoM saMkalpa-vikalpa meM DUbane-utarane lgaa| bhagavAn kI dharma-dezanA samApta huii| samasta nara-nArI apane-apane nivAsa sthAnoM ____ 2010_05 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 ko cale gye| svarNakAra bhI apane ghara lauTa AyA, kintu, usakA antardvandva zAnta nahIM huaa| use bhagavAn ke vacana meM zaMkA banI rahI / vaha apanI sImita sAmagrI se samrATa bharata kI vipula saMpatti kI tulanA karane lagA / dRSTi kI sthUlatA ke kAraNa vaha mana-hI-mana kahane lagA-bharata ke vaibhava tathA parigraha ke samakSa mere sAdhana, merA parigraha samudra kI tulanA meM eka bUMda jitanA bhI nahIM hai| alpaparigrahI aura alpAraMbhI to vAstava meM maiM huuN| puna: usake mana meM AyA-apane putra ke pakSapAta ke kAraNa hI bhagavAn ne uparyukta bAta kahI ho| svarNakAra ke mana meM vaha bAta ghara kara gaI / vaha jahA~ kahIM jAtA, jisa kisI se milatA, usake samakSa apane hRdaya kI zaMkA prakaTa karatA aura kahatA-"bhagavAn RSabha bhI pakSapAta se sarvathA nahIM chUTa pAye haiN|" samrAT bharata ko apane guptacaroM dvArA yaha jJAta huaa| use isa bAta se koI duHkha nahIM huA ki svarNakAra use mahApari grahI, mahAraMbhI mAnatA hai, kintu, rAgadveSa vijetA bhagavAn para svarNakAra dvArA lagAyA jAtA mithyA Aropa bharata ko bahuta burA pratIta huaa| bharata tilamilA utthaa| bharata vivekazIla thaa| vaha jAnatA thA, svarNakAra ajJa hai, maMdabuddhi hai, mithyA Agraha liye hai / tarka-yukti dvArA samajhAye jAne para vaha mana se apanI bAta nahIM chor3a paayegaa| ataH samrATa bharata ne eka vizeSa yukti dvArA svarNakAra ko samajhAnA caahaa| usane use rAjasabhA meM bulaayaa| svarNakAra aayaa| use sambodhita kara samrAT bolA-"jAnate ho, cakravartI para asatya kA doSAropaNa kA kyA daNDa hotA hai !' - jyoMhI svarNakAra ne yaha sunA, usake prANa sUkha gaye / usakA zarIra bhaya se pIlA par3a gyaa| vaha thara-thara kA~pane lgaa| vaha samrAT ko bAra-bAra hAtha jor3akara kSamA-yAcanA karane lgaa| __ bharata ne kalpita krodha pradarzita kara svarNakAra se kahA- "aparAdha kA daNDa to tumheM bhoganA hI hogaa| taiyAra ho jaao| "bharata ne tela se kinAre taka bharA eka kaTaurA mNgvaayaa| svarNakAra se kahA- "ise hathelI para uThAye vinItA nagarI ke sabhI pramukha rAjamArgoM, caurAhoM bAjAroM tathA muhalloM kA bhramaNa kara vApasa rAjasabhA meM lauTa aao| dhyAna rahe, tela kI eka bUMda bhI kaTaure se bAhara na gira jaae| yadi eka bhI bUMda kaTaure se chalaka gaI to tumheM matya-daNDa diyA jaayegaa| zastra-sajjita sainika tumhAre sAtha-sAtha cleNge|" taila se labAlaba bhare kaTore ko hathelI para uThAye sArI nagarI meM ghUmanA, vApasa rAjasabhA meM pahu~canA nizcaya hI mAno khAMDe kI dhAra para calanA thaa| svarNakAra kA romaroma kAMpa uThA, kintu, kyA karatA, samrAT kI AjJA thii| usakA ullaMghana karane meM kisakA sAmarthya ! vaha vivaza hokara tela kA kaTorA hathelI para liye vinItA nagarI meM ghUmane ko nikala pdd'aa| hathiyAroM se laisa sipAhI usake sAtha-sAtha calane lge| vinItA samrATa bharata kI rAjadhAnI thaa| atyanta samRddhimayI nagarI thii| sarvatra Ananda ullAsa chAyA thaa| taraha taraha ke utsava ho rahe the, jinameM manorama nRtya tathA sumadhura saMgIta cala rahA thaa| logoM meM harSollAsa vyApta thA / nayanAbhirAma sundariyoM kA hAsaparihAsa chAyA thaa| yaha saba thA, jisase AkRSTa evaM prabhAvita hue binA koI nahIM raha sakatA, kintu, svarNakAra ko yaha kucha nahIM dIkhA / na usake kAnoM meM madhura saMgIta kI svara laharI par3I aura na nartakiyoM ke dhuMgharuoM kI jhana-jhanAhaTa hii| sabhI manojJa dRzya usake lie anarthaka the| vaha A~kha uThAkara bhI unakI ora nahIM dekha paayaa| usakA dhyAna pUrI taraha taila 2010_05 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] kathAnuyoga-taila bharA kaTorA ke kaTaure para lagA thaa| vaha jAnatA thA ki yadi taila kI eka bhI bUMda kaTaure se chalakI to use mauta ke ghATa utAra diyA jaayegaa| mRtyu kI vibhISikA se vaha netra hote hue bhI andha tathA karNa hote hue bhI badhira ho gayA thaa| vinItA ke rAjamArgoM, caurAhoM, bAjAroM evaM muhalloM meM bhramaNa kara svarNakAra vApasa rAjasabhA meM lauTa aayaa| usakI hathelI para TikA taila kA kaTaurA jyoM kA tyoM rakhA thaa| usase tela kI eka bhI bUMda bAhara nahIM chalaka pAI thii| sipAhiyoM ne samrATa ke Adeza se kaTaurA usake hAtha se le liyaa| svarNakAra ke jI meM jI aayaa| mAno, usake gaye hue prANa vApasa lauTa Aye hoN| usane sukha kI sAMsa lii| samrAT bolA-'kaho svarNakAra ! nagarI meM tumane kyA-kyA dekhA?" svarNakAra-"samrAT ! maiM kucha bhI nahIM dekha paayaa|" bharata-'tuma yaha kaise kahate ho ? nagarI meM aneka utsava the, nAca-gAna ke bar3e-bar3e Ayojana the| tuma saMgIta nahIM suna sake, nRtya nahIM dekha sake / yaha kaise ?" svarNakAra-"samrAT ! mujhe taila ke kaTore meM apanI mauta najara A rahI thii| merA dhyAna to ekamAtra usI para TikA thaa|" samrATa -- "taila meM tumheM apanA pratibimba to dIkha rahA hogA ?" svarNakAra--"nahIM mahArAja ! vaisA bhI nahIM huA / mujhe kaTore meM bhare taila ke atirikta kucha bhI dRSTigocara nahIM hotA thaa|" bharata - "svarNakAra ! jarA batalAo, tumhAre netroM ne, jinakA kArya dekhanA hai, sundara dRzyoM se jo tatkSaNa AkRSTa hote haiM, apanA kArya kaise banda kara diyA ?" svarNakAra -"pRthvIpate ! na kevala netroM kI, varan merI sabhI indriyoM kI zakti avaruddha ho gii| mauta ke Dara ne mere netra, karNa nAsikA Adi sabhI aMgoM ko niSkriya banA diyaa| mujhe na kucha dIkhA, na kucha sunAI diyaa|" bharata ne kahA -"svarNakAra ! vicAra karo, eka janma kI mauta kA jaba itanA bhISaNa dazya tumhAre sAmane rahA to janma-janmAntara meM hone vAlI mauta kA kitanA bhArI bhaya hogaa| maiM aneka janmoM kI mRtyu kA bhaya anubhava karatA huuN| maiM jAnatA hU~, janma ke sAtha mRtyu kI vibhISikA apanI kAlI chAyA liye jur3I hai| apanI isa Antarika anubhUti ke kAraNa apane vizAla rAjya, vipula vaibhava, apAra saMpatti tathA bhare-pUre parivAra meM maiM mUcchitaAsakta nahIM hotaa| mujhe apanI mRtyu sammukha khar3I dikhAI detI hai| ata: merA mana svakendrita hai / cakravartI rAjA hU~; ata: vyavahAra meM mujhe vaha saba karanA par3atA hai, jo kartavyadaSTyA apekSita hai, kintu, merA mana usameM ramatA nahIM. ba~dhatA nhiiN|" svarNakAra kI A~khoM para jo ajJAna kA AvaraNa par3A thA, vaha sahasA dUra haTa gyaa| usakA mAnasika kAluSya dhula gyaa| usane bhagavAn para jo mithyA-doSAropaNa kiyA, usake lie use mana-hI-mana bar3A pazcAtApa huaa| usake netroM se azrudhArA bahane lgii| usakA kaNTha avaruddha ho gyaa| usane bharata se kahA-"samrAT ! maiM saba kucha jAna gayA, vipula parigraha evaM vizAla sAmrAjya ke adhipati hote hue bhI niHsandeha Apa alpaparigrahI, alpAraMbhI haiM / ApakI tulanA meM mere pAsa kucha bhI nahIM hai, kintu, jo bhI mere pAsa hai, usameM maiM Asakta hU~, mUcchita hU~, isalie yaha sahI hai, merA parigraha kahIM adhika hai| bhagavAn ke vacanoM meM ____ 2010_05 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 maiMne saMzaya kiyA, yaha bahuta bar3A pApa mujhase bana pdd'aa| maiM apane duSkRtya kI nindA karatA hU~, gardA karatA huuN|" yoM kahakara svarNakAra bharata ko praNAma kara apane ghara lauTa gyaa|' bauddha paramparA janapada-kalyANI eka samaya kA prasaMga hai, bhagavAn tathAgata sumbha nAmaka janapada ke antargata sumbhoM ke sedaka nAmaka nagara meM virAjita the| unhoMne bhikSuoM ko apane pAsa bulAyA aura unase kahA-"bhikSuo ! yadi janapada kalyANI-parama rUpavatI vezyA kahIM AtI hai to usake Ane kI bAta sunate hI use dekhane hetu logoM kI bhArI bhIr3a laga jAtI hai / bhikSuo ! janapada-kalyANI kA nRtya tathA saMgIta itanA manorama evaM AkarSaka hotA hai, jaba vaha nRtya karane lagatI hai, gIta gAne lagatI hai to usakA nRtya dekhane hetu, gIta sunane hetu logoM ke samUha TUTa par3ate haiN| "nRtya evaM saMgIta se AkRSTa hokara eka puruSa vahA~ AtA hai| jaise hara koI hotA hai, vaha jijIviSa hai-jIvita rahane kI icchA liye hai-jInA cAhatA hai, marane kI icchA nahIM karatA, jAgatika sukhoM kA bhoga karanA cAhatA hai tathA apane ko duHkhoM se bacAye rakhanA cAhatA hai| ''atyadhika ruci evaM utsukatA ke sAtha janapada-kalyANI kA nRtya dekhane tathA saMgIta sunane meM tanmaya bane usa puruSa se kahA jAe--puruSa ! yaha Upara taka taila se pUrI taraha bharA kaTaurA hai| ise uThAo! isalie tamheM janapada-kalyANI aura logoM kI bhIr3a ke madhya se nikalanA hai, Age bar3hanA hai| tumhAre pIche eka khaDgadhArI puruSa calegA / jahA~ pAtra se jarA bhI taila chalakA, nIce girA, vahIM para tatkSaNa vaha khaDgadhArI tumhArA mastaka dhar3a se alaga kara degA, kATa giraayegaa| "bhikSuo ! kyA tuma samajhate ho, vaha puruSa thor3I bhI lAparavAhI kara taila-pAtra se jarA bhI taila nIce chalakane degA, girane degA?" bhikSu bole-"nahIM bhante ! vaha jarA bhI taila bAhara nahIM chalakane degaa|" bhagavAna ne kahA-"yaha upamA-dRSTAnta tuma logoM ko samajhAne ke lie hai / taila se Upara taka bharA pAtra kAyagatA smRti kA pratIka hai / bhikSuo ! ataeva tumameM se pratyeka ko sadA yaha socate, dhyAna rakhate rahanA cAhie ki maiM kAyagatA smRti se anubhAvita hUMgA, usakA abhyAsa karUMgA, use svAyatta karUMgA, use sAdhUMgA, usakA anuSThAna karUMgA, unakA bhalIbhA~ti paricaya karUMgA, use samyak rUpa meM kriyAzIla bnaauuNgaa| "bhikSuo ! tumako ise hRdayaMgama karanA caahie|" 1. AdhAra-(ka) udAharaNa mAlA, khaNDa 1 (zrI javAhirAcArya) (kha) jaina kathAmAlA bhAga 18, pRSTha 55-56 (ga) RSabhadeva : eka parizIlana, pRSTha 215-18 (gha) jaina itihAsa kI prAcIna kathAe~ pRSTha 31. 2. saMyutta nikAya, dUsarA bhAga, janapada sutta 45.2.10. ____ 2010_05 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa-1 jaina pAribhASika zabdakoSa ____ 2010_05 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMga-dekheM, dvaadshaaNgii| aklpniiy-sdoss| akevalI-kevalajJAna-prApti se pUrva kI avasthA / akSINa mahAnasika labdhi-tapasyA-vizeSa se prApta hone vAlI eka divya shkti| prApta anna ko jaba taka tapasvI svayaM na khA le, taba taka usa anna se zatazaH va sahasrazaH vyaktiyoM ko bhI tRpta kiyA jA sakatA hai| agurulaghu-na bar3Apana aura na chottaapn| adhAtI-karma-AtmA ke jJAna Adi svAbhAvika guNoM kA ghAta na karane vAle karma aghAtI kahalAte haiN| ve cAra haiM-1. vedanIya, 2. AyuSya, 3. nAma aura 4. gotra / dekheM, ghaatiikrm| acita-nirjIva padArtha / acelaka-vastra-rahita / alpa vastra / acyuta-bArahavA~ svarga / dekheM, deva / aTThama tapa-tIna dina kA upavAsa, telaa| aNavata-hiMsA, asatya, steya, abrahmacarya aura parigraha kA yathAzakti ekadezIya parityAga / yaha zIla gRhastha zrAvakoM kA hai| aticAra-vrata-bhaMga ke lie sAmagrI saMyojita karanA athavA eka deza se vrata khaNDita krnaa| atizaya-sAmAnyatayA manuSya meM hone vAlI asAdhAraNa vizeSatAoM se bhI atyadhika vishisstttaa| anagAradharma-apavAda-rahita svIkRta vrata-caryA / adhyvsaay-vicaar| anazana-yAvajjIvana ke lie cAroM prakAra ke AhAroM kA tyAga krnaa| anirhArima--dekheM, pAdopagamana / anIka- senA aura senApati / yuddha-prasaMga para inheM gandharva-nartaka Adi bana kara lar3anA par3atA hai| mantarAya karma-jo karma udaya meM Ane para prApta hone vAle lAma Adi meM bAdhA __ DAlate haiN| apavarvana-karmoM kI sthiti evaM anubhAga-phana nimittaka zakti meM hAni / 2010_05 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 apazcima mAraNAntika saMlekhanA-mRtyu ke samaya kaSAyoM kA upazamana kara zarIra-mUrchA se dUra hokara kiyA jAne vAlA anazana / apratikarma--anazana meM uThanA, baiThanA, sonA, calanA Adi zArIrika kriyAoM kA abhAva / yaha pAdopagamana anazana meM hotA hai| abhigama-sAdhu ke sthAna meM praviSTa hote hI zrAvaka dvArA AcaraNa karane yogya pA~ca vissy| ve haiM-1.sacitta dravyoM kA tyAga, 2. acita dravyoM ko maryAdita karanA, 3. utasaMga karanA, 4. sAdhu dRSTigocara hote hI karabaddha honA aura 5. mana ko ekAgra karanA / abhigraha-vizeSa prtijnyaa| abhijaati-prinnaam| arihanta-rAga-dveSa rUpa zatruoM ke vijetA va viziSTa mahimA-sampanna puruSa / arthAgama-zAstroM kA arthruup| arhat-dekheM, arihnt| avadhijJAna-indriya aura mana kI sahAyatA ke binA, kevala AtmA ke dvArA rUpI dravyoM ko jaannaa| avapiNI kAla-kAlacakra kA vaha vibhAga, jisameM prANiyoM ke saMhanana aura saMsthAna kramazaH hIna hote jAte haiM, Ayu aura avagAhanA ghaTatI hai tathA utthAna, karma, bala, vIrya, puruSAkAra tathA parAkrama kA hrAsa hotA jAtA hai| isa samaya meM pudagaloM ke vaNaM, kandha, rasa aura sparza bhI hIna hote jAte haiN| zubha bhAva ghaTate haiM aura azubha bhAva bar3hate jAte haiN| isake chaH ArA--vibhAga haiM : 1. suSama-suSama, 2. suSama, 3. suSama-duHSama, 4. du.Sama-suSama, 5. duHSama aura 6. duHssm-duHssm|| ava svApinI-gaharI niiNd| asaMkhyapradezI-vastu ke avibhAjya aMza ko pradeza kahate haiN| jisameM aise pradezI kI saMkhyA asaMkhya ho, vaha asaMkhyapradezI kahalAtA hai / pratyeka jIva asaMkhya-pradezI hotA hai| AkAzAtipAtI--vidyA yA pAda-lepa se AkAza-gamana karane kI zakti athavA AkAza se rajata Adi iSTa yA aniSTa padArtha-varSA kI divya shkti| AgAradharma-apavAda-sahita svIkRta vrata-caryA / AcAra-dharma-praNidhi-bAhma veSa-bhUSA kI pradhAna rUpa se vyvsthaa| AtApanA-grISma, zIta Adi se zarIra ko tApita krnaa| Atma-rakSaka-indra ke aNg-rkssk| inheM pratikSaNa sannaddha hokara indra kI rakSA ke lie prastuta rahanA hotA hai| AmaSarSodha labdhi-tapasyA-vizeSa se prApta hone vAlI eka divya shkti| amRta-snAna se jaise roga samApta ho jAte haiM, usI prakAra tapasvI ke saMsparza mAtrA se roga samApta ho jAte haiN| ___ 2010_05 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-1 : jaina pAribhASika zabda-koSa 725 AyaMvila varddhamAna tapa-jisa tapa meM raMdhA huA yA bhunA huA anna pAnI meM bhigo kara kevala eka bAra hI khAyA jAtA hai, use AyaMbila kahate haiN| isa tapa ko kramaza: bar3hAte jaanaa| eka AyaMbila ke bAda eka upavAsa, do Ayabila ke bAda upavAsa, tIna AyaMbila ke bAda upavAsa, isa prakAra kramazaH sau AyaMbila taka bar3hAnA aura bIca bIca meM isa tapa meM 24 varSa, 3 mahIne aura 20 dina kA samaya lagatA hai| aaraa-vibhaag| Arogya-bauddhoM kA svarga / ArtadhyAna-priya ke viyoga evaM apriya ke saMyoga meM cintita rhnaa| AzAtanA-gurujanoM para mithyA AkSepa karanA, unakI avajJA karanA yA unase apane Apako bar3A maannaa| Azrava-karma ko AkarSita karane vAle Atma-pariNAma / karmAgamana kA dvAra / icchA parimANa vrata-zrAvaka kA pAMcavAM vrata, jisameM vaha parigraha kA parimANa karatA hai| IryA-dekheM smiti| uttara guNa-mUla guNa kI rakSA ke lie kI jAne vAlI prvRttiyaaN| sAdhu ke lie piNDavizuddhi, samiti, bhAvanA, tapa, pratimA, abhigraha Adi / zrAvaka ke lie dizAvata aadi| uttarAsaMga--uttarIya / utsapiNI-kAlacakra kA vaha vibhAga, jisameM prANiyoM ke saMhanana aura saMsthAna kramazaH adhikAdhika zabha hote jAte haiM. Aya aura avagAhanA baDhatI jAtI hai tathA utthAna, karma, bala, vIrya, puruSAkAra bhaura parAkrama kI vRddhi hotI jAtI hai| isa samaya meM prANiyoM kI taraha pudgaloM ke varNa, gandha, rasa aura sparza bhI kramazaH zubha hote jAte haiN| azubhatama bhAva azubhatara, azubha, zubha, zubhatara hote hue zubhatama hote jAte haiN| avasarpiNI kAla meM kramazaH hrAsa hote hue na hInatama avasthA A jAtI hai aura isameM uttarottara vRddhi hote hue kramazaH uccatama avasthA A jAtI hai| utsUtra prarUpaNA-yathArthatA ke viruddha kathana krnaa| udIraNa-nizcita samaya se pUrva hI karmoM kA udaya / udvartana-kamoM kI sthiti evaM amubhAga-phalanimittaka zakti meM vRddhi| upayoga-cetanA kA vyApAra--jJAna aura drshn| jJAna pA~ca haiM-1. mati, 2. zruta, 3. avadhi, 4. manaHparyava aura 5. kevala / upAMga-aMgoM ke viSayoM ko spaSTa karane ke lie zrutakevalI yA pUrvadhara AcAryoM dvArA race gaye Agama / inakI saMkhyA bAraha hai-1. uvavAI, 2. rAyapaseNiya 3. jIvAbhigama, 4. patravaNA 5. sariyapaNacI, 6. jambUdIpa paNattI 7. canda praNNattI 8. nirayAvaliyA, 6. kalpAvattaMsikA, 10. puktiyoM, 11. puSpacUliyA aura 12. vnhidsaa| ____ 2010_05 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 Rjujar3a-sarala, kintu tAtparya nahIM samajhane vaalaa| RnuprAja-sarala aura buddhimAna / saMketa mAtra se hArda taka pahuMcane vaalaa| eka mahorAtra pratimA-sAdhu dvArA cauvihAra SaSThopavAsa meM grAma ke bAhara pralambabhuja hokara kAyotsarga karanA / eka rAtri pratimA- sAdhu dvArA eka cauvihAra aSTama bhakta meM jinamudrA (donoM pairoM ke bIca cAra aMgula kA antara rakhate hue sama avasthA meM khar3e rahanA), pralamba bAhu, animiSa nayana, eka pudgala niruddha dRSTi aura jhuke hue badana se eka rAta taka grAmAdi ke bAhara kAyotsarga krnaa| viziSTa saMhanana, dhRti, mahAsattva se yukta bhAvitAtmA guru dvArA anujJAta hokara hI isa pratimA ko svIkAra kara sakatA hai| eka sATikA-bIca se binA silA huA paTa (sATikA), jo bolate samaya yatanA ke lie jaina-zrAvakoM dvArA prayukta hotA thaa| ekAdazAMgI-dekheM, dvaadshaaNgii| ekAdazAMgI meM dRSTivAda sammilita nahIM hai| ekAvalI tapa-vizeSa AkAra kI kalpanA se kiyA jAne vAlA eka prakAra kA tapa / isakA krama yaMtra ke anusAra calatA hai| eka paripATI (krama) meM 1 varSa 2 mahIne aura 2 dina kA samaya lagatA hai| cAra paripATI hotI haiN| kula samaya 4 varSa 8 mahIne aura 8 dina kA lagatA hai| pahalI paripATI ke pAraNe meM vikRti kA varjana Avazyaka nahIM hotaa| dUsarI meM vikRti-varjana, tIsarI meM lepa-tyAga aura cauthI meM AyaMbila Avazyaka hotA hai| auhazika-parivrAjaka, zramaNa, nigrantha Adi sabhI ko dAna dene ke uddezya se banAyA gayA bhojana, vastra athavA mkaan| autpAtikI buddhi-adRSTa, azruta va anAlocita hI padArthoM ko sahasA grahaNa kara kAryarUpa meM pariNata karane vAlI buddhi / kanakAvalI tapa-svarNa-maNiyoM ke bhUSaNa vizeSa ke AkAra kI kalpanA se kiyA jAne vAlA tp| isakA krama yaMtra ke anusAra calatA hai| eka paripATI (krama) meM 1 varSa 5 mahIne aura 12 dina lagate haiN| pahalI paripATI meM pAraNe meM vikRti-varjana Avazyaka nahIM hai| dUsarI meM vikRti kA tyAga, tIsarI meM lepa kA tyAga aura cauthe meM AyaMbila kiyA jAtA hai| karaNa-kRta, kArita aura anumodana rUpa yoga-vyApAra / karma- AtmA kI sat evaM asat pravRttiyoM ke dvArA AkRSTa evaM karma rUpa meM pariNata hone vAle pudgala vizeSa / kalpa-vidhi, AcAra / kalpa vRkSa-ve vRkSa, jinake dvArA bhUkha-pyAsa kA zamana, makAna va pAtra kI pUrti, prakAza va agni ke abhAva kI pUrti, manoraMjana va Amoda-pramoda ke sAdhanoM kI upalabdhi sahaja hotI hai| ____ 2010_05 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-1 : jainaM pAribhASika zabda-koza 727 kAmika buddhi-satata abhyAsa aura vicAra se vistAra prApta hone vAlI vRddhi / kilviSika-ve deva jo antyaja samAna haiN| kutrikApaNa-tInoM lokoM meM milane vAle jIva-ajIva sabhI padArtha jahA~ milate hoM, use kutrikApaNa kahate haiN| isa dukAna para sAdhAraNa vyakti se jisakA mUlya pA~ca rupayA liyA jAtA thA, ibbha-zreSThI Adi se usI kA mUlya sahasra rupayA aura cakravartI Adi se lAkha rupayA liyA jAtA thaa| dukAna kA mAlika kisI vyantara ko siddha kara letA thaa| vahI vyantara vastuoM kI vyavasthA kara detA thaa| para anya logoM kA kahanA hai ki ye dukAneM vaNik-rahita rahatI thiiN| vyantara hI unheM calAte the aura dravya kA mUlya bhI ve hI svIkAra karate the| kSIra samudra- jambUdvIpa ko AveSTita karane vAlA pA~cavA~ samudra, jisameM dIkSA grahaNa ke samaya tIrthaGkaroM ke luMcita-keza indra dvArA vijita kiye jAte haiN| khAdima-mevA Adi khAdya padArtha / gaccha-sAdhuoM kA samudAya / gaNa-kula kA samudAya-do AcAryoM ke ziSya-samUha / gaNadhara - lokottara jJAna-darzana Adi guNoM ke gaNa (samUha) ko dhAraNa karane vAle tIrthaGkaroM ke pradhAna ziSya, jo unakI vANI kA sUtra rUpa meM saMkalana karate haiM / gaNipiTaka- dvAdazAMgI AcArya ke zruta kI maJjU hotI hai ; ataH use gaNipiTaka bhI kahA jAtA hai| gAthApati - gRhapati-vizAla Rddhi-sampanna parivAra kA svaamii| vaha vyakti jisake yahAM kRSi aura vyavasAya-donoM kArya hote haiM / guNaratna (rayaNa) saMvatsara tapa-jisa tapa meM vizeSa nirjarA (guNa) kI racanA (utpatti) hotI hai yA jisa tapa meM nirjarA rUpa vizeSa ratnoM se vArSika samaya bItatA hai / isa krama meM tapo dina eka varSa se kucha adhika hote haiM; ata: saMvatsara kahalAtA hai| isake krama meM prathama mAsa meM ekAntara upavAsa; dvitIya mAsa meM SaSTha bhakta; isa prakAra kramazaH bar3hate hue solahaveM mahIne meM solaha-solaha kA tapa kiyA jAtA hai / tapa.kAla meM dina meM utkuTukAsana se sUryAbhimukha hokara AtApanA lI jAtI hai aura rAta meM vIrAsana se vastra-rahita rahA jAtA hai| tapa meM 13 mAsa 7 dina lagate haiM aura isa avadhi meM 76 dina pAraNe ke hote haiN| guNavata-zrAvaka ke bAraha vratoM meM se chaTThA, sAtavAM aura AThavAM guNavrata kahalAtA hai| dekheM, bAraha vrata / guru cAturmAsika prAyazcita-prAyazcita kA eka prakAra, jisameM cAra mahIne kI sAdhu pAya kA cheda-alpIkaraNa hotA hai| guru mAsika prAyazcita-prAyazcita kA eka prakAra, jisameM eka mahIne kI sAdhu-paryAya kA cheda-alpIkaraNa hotA hai| ____ 2010_05 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 gurulaghu-choTApana aura bar3Apana / praveyaka-dekheM, dev| gocarI-jaina muniyoM kA vidhivat AhAra-yAcana / bhikSATana / mAdhukarI / gotra karma-jisa karma ke udaya se jIva ucca-nIca zabdoM se abhihita kiyA jAye / jAti, kula, bala, rUpa, tapasyA, zruta, lAbha, aizvarya Adi kA ahaM na karanA ucca gotra karma-bandha ke nimitta banatA hai aura inakA ahaM nIca gotra karma-bandha kA nimitta banatA hai| gyAraha pratimA-upAsakoM ke abhigraha vizeSa gyAraha pratimAeM kahalAte haiN| unake mAdhyama se upAsaka kramazaH AtmAbhimukha hotA hai| ye kramaza: isa prakAra haiM: 1. darzana pratimA-samaya 1 mAsa / dharma meM pUrNata: ruci honaa| samyaktva ko vizuddha rakhate hue usake doSoM kA varjana krnaa| 2. vrata pratimA-samaya 2 mAsa / pA~ca aNavrata aura tIna guNavrata ko svIkAra karanA tathA pauSadhopavAsa krnaa| 3. sAmAyaka pratimA-samaya 3 mAsa / sAmAyaka aura dezAvakAzika vrata svIkAra __ krnaa| 4. pauSadha pratimA--samaya 4 maas| aSTamI, caturdazI, amAvasyA aura pUrNimA ko . pratipUrNa poSadha krnaa| 5. kAyotsarga pratimA--samaya 5 mAsa / rAtri ko kAyopsarga karanA / nasana na karanA, rAtri-bhojana na karanA, dhotI kI lAMga na lagAnA, dina meM brahmacArI rahanA aura rAta meM abrahmacarya kA parimANa krnaa| 6. brahmacarya pratimA-samaya 6 mAsa / pUrNa brahmacarya kA paaln| 7. sacitta pratimA--samaya 7 mAsa / sicitta AhAra kA parityAga / 8. Arambha pratimA-samaya 8 mAsa / svayaM Arambha-samAramma na krnaa| 6. preSya pratimA-samaya 6 maas| naukara Adi anya janoM se bhI Arambha-samArambha na krvaanaa| 10. uddiSTa varjana pratimA-samaya 10 maas| uddiSTa bhojana kA prityaag| isa avadhi meM upAsaka kezoM kA kSura se muNDana karatA hai yA zikhA dhAraNa karatA hai| ghara se sambandhita prazna kiye jAne para "maiM jAnatA hU~ yA nahIM" inhIM do vAkyoM se adhika nahIM bolatA / 11. zramaNa bhUta pratimA-samaya 11 mAsa / isa avadhi meM upAsaka kSura se muNDana yA loca karatA hai| sAdhu kA AcAra, veSa evaM bhaNDopakaraNa dhAraNa karatA hai| kevala jJAtivarga se usakA prema-bandhana nahIM TUTatA ; ataH vaha bhikSA ke lie jJAtijanoM meM hI jAtA hai| agalI pratimAoM meM pUrva pratimAoM kA pratyAkhyAna tadvat Avazyaka hai| ghAtIkarma-jaina dharma ke anusAra saMsAra paribhramaNa ke hetu karma haiN| mithyAtva, avirata pramAda, kaSAya aura yoga ke nimitta se jaba Atma-pradezoM meM kampana hotA hai taba jisa kSetra meM ____ 2010_05 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] pariziSTa-1 : jaina pAribhASika zabda-koza 726 Atma-pradeza hote haiM, usI pradeza meM rahe hue anantAnanta karma yogya pudgala AtmA ke sAtha kSIra nIravata sambandhita hote haiN| una pudgaloM ko karma kahA jAtA hai| karma ghAtI aura aghAtI mukhyata: do bhAgoM meM vibhakta hote haiN| AtmA ke jJAna Adi svAbhAvika guNoM kA ghAta kahalAte haiN| ve cAra haiM : 1. jJAnAvaraNIya, 2. darzanAvaraNIya, 3. mohanIya aura 4. antraay| cakraratna-cakravartI ke caudaha ratnoM meM pahalA ratna / isakI ghAra svarNamaya hotI hai, Are lohitAkSa ratna ke hote haiM aura nAbhi vajraratnamaya hotI hai| sarvAkAra paripUrNa aura divya hotA hai| jisa dazA meM yaha cala par3atA hai, cakravartI kI senA usakI anugAminI hotI hai / eka dina meM jahAM jAkara vaha rukatA hai, yojana kA vahI mAna hotA hai| cakra ke prabhAva se bahuta sAre rAjA binA yuddha kiye hI aura kucha rAjA yuddha kara cakravartI ke anugAmI ho jAte haiN| cakravartI-cakra ratna kA dhAraka va apane yuga kA sarvottama ilAdhya puruSa / pratyeka avasarpiNI. utsapiNI kAla meM tirasaTha zalAkA puruSa hote haiM-caubIsa tIrthaGkara, bAraha cakravartI nau-nau vAsudeva, baladeva aura nau prativAsudeva / cakravartI bharata kSetra ke chaha khaNDa kA eka mAtra adhipati-prazAsaka hotA hai / cakravartI ke caudaha ratna hote haiM-1. cakra, 2. chatra, 3. daNDa, 4. asi, 5. maNi, 6. kAkiNI, 7. carma, 8. senApati, 6. gAthApati, 10. varSakI, 11. purohita, 12. strI, 13. azva aura 14. gaja / nava nidhiyAM bhI hotI haiN| caccara-jahA~ cAra se adhika mArga milate haiN| caturgati-naraka, tiryaJca, manuSya aura deva Adi bhavoM meM Atma kI saMsati / caturdazapUrva-utpAda, agrAyaNIya, vIryapravAda, astinAsti pravAda, jJAna pravAda, satya pravAda, Atma pravAda, kama pravAda, pratyAkhyAna pravAda, vidyA pravAda, kalyANa, prANavAya, kriyA vizAla, loka bindusAra / ye caudaha pUrva dRSTivAda nAmaka bArahaveM aMga ke antargata haiN| crm-antim| cAturyAma-cAra mahAvrata / prathama tIrthaGkara aura antima tIrthaGkara ke atirikta madhyavartI bAIsa tIrthaGkaroM ke samaya pA~ca mahAvratoM kA samAveza cAra mahAvratoM meM hotA hai| cAraNa Rddhidhara-dekheM, jaMghAcAraNa, vidyAcAraNa / cAritra-Atma-vizuddhi ke lie kiyA jAne vAlA prakRSTa upaSTambha / caudaha ratna-dekheM, cakravartI / caudaha vidyA- SaDaMga (1. zikSA, 2. kalpa, 3. vyAkaraNa, 4. chanda, 5. jyotiSa aura Rga, 2. yaju, 3. sAma aura 4. atharva), 11. mImAMsA 12. AnvIkSikI, 13. dharmazAstra aura 14. purANa / caubIsI-avasarpiNI yA utsarpiNI meM hone vAle caubIsa tIrthaGkara / chaTTha (SaSTha) (ma) tapa-do dina kA upavAsa, belA / ____ 2010_05 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 chadmastha-ghAtIkarma ke udaya ko chadma kahate haiM / isa avasthA meM sthita AtmA chadmastha kaha lAtI hai / jaba taka AtmA ko kevala jJAna kI prApti nahIM hotI, taba taka vaha chadmastha hI kahalAtI hai| jaMghAcaraNa labdhi- aSTama (telA) tapa karane vAle bhikSu ko yaha divya zakti prApta ho sakatI hai / jaMghA se sambandhita kisI eka vyApAra se tiryaka dizA kI eka hI ur3Ana meM vaha terahave rucakavara dvIpa taka pahu~ca sakatA hai / puna: lauTatA huA vaha eka kadama AThaveM nandIzvara dvIpa para rakha kara dUsare dvIpa meM jambUdvIpa ke usI sthAna para pahu~ca sakatA hai ; jahA~ se ki vaha calA thA / yadi vaha ur3Ana Urdhva dizA kI ho to eka hI chalAMga meM vaha meruparvata ke pANDuka udyAna taka pahu~ca sakatA hai aura lauTate samaya eka kadama nandana vana meM rakha kara dUsare kadama meM jahA~ se calA thA, vahIM pahu~ca sakatA hai / jambUdvIpa- asaMkhya dvIpa aura asaMkhya samudra haiN| pratyeka dvIpa ko samudra aura samudra ko dvIpa ghere hae hai| jambUdvIpa una sabake madhya meM hai| yaha pUrva se pazcima aura uttara se dakSiNa ekaeka lAkha yojana hai| isa meM sAta varSakSetra haiM- 1. bharata, 2. haimavata, 3. hari, 4. videha, 5. ramyak 6. hai raNyavata aura 7. airAvata / bharata dakSiNa meM, aigavata uttara meM aura videha (mahAvideha) pUrva va pazcima meM hai / jalloSadha labdhi---tapasyA vizeSa se prApta hone vAlI eka divya zakti / tapasvI ke kAnoM, A~khoM aura zarIra ke mela se samasta roga naSTa ho jAte haiM / jAtismaraNa jJAna-pUrva-janma kI smati karAne vAlA jJAna / isa jJAna ke bala para vyakti eka se nau pUrva-janmoM ko jAna sakatA hai| eka mAnyatA ke anusAra nau sau bhava taka bhI jAna sakatA hai| jina---rAga dveSa-rUpa zatruoM ko jItane vAlI AtmA / arhat, tIrthaGkara Adi isake paryAya vAcI haiN| jinakalpika-- gaccha se asambaddha hokara utkRSTa cAritra-sAdhanA ke lie prayatnazIla honaa| yaha AcAra jina tIrthaGkaroM ke AcAra ke sadRza kaThora hotA hai; ata: jinakalpa kahA jAtA hai| isameM sAdhaka araNya Adi ekAnta sthAna meM ekAkI rahatA hai| roga Adi ke upAzamana ke lie prayatna nahIM karatA / zIta, grISma Adi prAkRtika kaSToM se vicalita nahIM hotaa| deva, manuSya, tiryaJca Adi ke upasargoM se bhIta hokara apanA mArga nahIM badalatA / abhigrahapUrvaka bhikSA letA hai aura aharniza dhyAna va kAyotsarga meM lIna rahatA hai| yaha sAdhanA saMhananayukta sAdhaka ke dvArA viziSTa jJAna-sampanna hone ke anantara hI kI jA sakatI hai| jina-mArga-jina dvArA prarUpita dhrm| jItAcAra-pAraMparika aacaar| jIva - paMcendriya praannii| jambhaka-ye deva svecchAcArI hote haiM / sadaiva pramoda-yukta, atyanta krIDAzIla, rati-yukta aura kuzIlarata rahate haiM / jisa vyakti para kruddha ho jAte haiM, usakA apayaza karate haiM aura ____ 2010_05 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga ] pariziSTa - 1 : jaina pAribhASika zabda koza 731 jo inako tuSTa rakhatA hai, usako yaza pradAna karate haiN| ye dasa prakAra ke hote haiM - 1. anna jRmbhaka, 2. pAna jRmbhaka, 3. vastra jRmbhaka, 4. gRha jRmbhaka, 5. zayana jRmbhaka, 6. puSpa jRmbhaka 7. phala jRmbhaka, 8. puSpa phala jRmbhaka, 6. vidyA jRmbhaka aura 10. avyakta jRmbhaka / bhojana Adi meM abhAva aura sadbhAva karanA, alpatA aura adhikatA karanA, sarasatA aura nIrasatA karanA; jRmbhaka devoM kA kArya hotA hai / dIrgha vaitADhya, citra, vicitra, yamaka, samaka aura kAJcana parvatoM meM inakA nivAsa rahatA hai aura eka tyopama kI sthiti hai / lokapAloM kI AjJAnusAra ye trikAla ( prAtaH madhyAhna sAyaM ) jambUdvIpa meM pherI lagAte haiM aura anna, pAnI, vastra, suvarNAdi dhAtu, makAna, puSpa, phala, vidyA va sarvasAdhAraNa vastuoM kI rakSA karate haiN| ye vyantara haiM / jyotiSka ---- dekheM, deva / jJAna- sAmAnya vizeSAtmaka padArtha ke sAmAnya dharmoM ko gauNa kara kevala vizeSa dharmoM ko grahaNa karanA / jJAnAvaraNIya karmavAlA karma / tattva-hArda | tamaH prabhA - dekheM naraka / tAlapuTa viSa - tAlI bajAne meM jitanA samaya lagatA hai, utane hI samaya meM prANanAza karane vAlA viSa / -AtmA ke jJAna guNa ( vastu ke vizeSa avabodha ) ko AcchAdita karane tiryaka gati - tiryaJca gati / tIrthaGkara - tIrthaM kA pravartana karane vAle Apta puruSa / tIrthaGkara gotra nAmakarma - jisa nAma karma ke udaya se jIva tIrthaGkara rUpa meM utpanna hotA hai / tIrtha- - jisase saMsAra samudra terA jA sake / tIrthaGkaroM kA upadeza, usako dhAraNa karane vAle gaNadhara va jJAna, darzana, cAritra ko dhAraNa karane vAle sAdhu sAdhvI, zrAvaka tathA zrAvikA rUpa catuvidha saMgha ko bhI tIrtha kahA jAtA hai / tIrthaGkara kevala jJAna prApta karane ke anantara hI upadeza karate haiM aura usase prerita hokara bhavya jana sAdhu, sAdhvI, zrAvaka aura zrAvikAe~ banate haiM / tRtIya sapta ahorAtra pratimA - sAdhu dvArA sAta dina taka cauvihAra ekAntara upavAsa ; goduhAsana, vIrAsana yA AmrakubjAsana ( Amra phala kI taraha vakrAkAra sthiti meM baiThanA ) se grAmAdi se bAhara koyotsarga karanA / tejolezyA - uSNatA pradhAna eka saMhAraka zakti (labdhi ) vizeSa / yaha zakti vizeSa tapa se hI prApta kI jA sakatI hai| chaha mahIne taka nirantara chaTha chaTha tapa kare / pAraNe meM nAkhUna sahita muTThI bhara ur3ada ke bAkule aura kevala cullU bhara pAnI grahaNa kare | AtApanA bhUmi meM sUrya ke sammukha UrdhvamukhI hokara AtApanA le| isa anuSThAna ke anantara tejolezyA prApta hotI hai / jaba vaha aprayogakAla meM hotI hai, 'saMkSipta' kahalAtI hai aura prayoga- kAla meM 'vipula' (vistIrNa) kahalAtI hai / isa zakti ke bala para vyakta 1. aMga, 2010_05 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 2.baMga, 3. magadha,4. malaya, 5 mAlava, 6. accha, 7. vatsa, 8. kautsa, 6. pATha,10. lATa 11. vaja. 12. mauli, 13. kAzI, 14. kauzala, 15. avAdha, 16. saMmuttara Adi solaha dezoM kI ghAta, vadha, uccheda tathA bhasma karane meM samartha ho sakatA hai| tejolezyA ke pratighAta ke lie jisa zakti kA prayoga kiyA jAtA hai, use zIta tejolezyA kahA jAtA hai| trAstriza-guru-sthAnIya deva / tridaNDI tApasa-mana, vacana aura kAya rUpa tInoM daNDoM se daNDita hone vAlA tApasa / darzana-sAmAnya-vizeSAtmaka padArtha ke sAmAnya dharmoM ko gauNa kara kevala vizeSa dharmoM ko grahaNa krnaa| vaza ma tapa-cAra dina kA upavAsa, colA / dikkumAriyAM-tIrthaGkaroM kA prasUti karma karane vAlI deviyA~ / inakI saMkhyA 56 hotI hai| inake AvAsa bhI bhinna bhinna hote haiN| ATha adholoka meM, ATha Urdhvaloka-meruparvata para ATha pUrva rucakAdri para, ATha dakSiNa rucakAdri para, ATha pazcima rucakAdri para, ATha uttara rucakAdri para, cAra vidizA ke rucaka parvata para aura cAra rucaka dvIpa para rahatI digavirati vrata-yaha jaina zrAvaka kA chaTThA vrata hai / isameM zrAvaka dasa dizAoM meM maryAdA uparAnta gamanAgamana karane kA tyAga karatA hai| vizAcara -patha-bhraSTa (patita) shissy| duHSama-suSama-avasarpiNI kAla kA cauthA ArA, jisameM duHkha kI adhikatA aura sukha kI alpatA hotI hai| deva-aupapAtika praannii| ye cAra prakAra ke hote haiM-1. bhuvanapati, 2. vyaMtara, 3. jyo tiSka aura 4. vaimaanik| 1. bhavana pati-ratnaprabhA kI moTAI meM bAraha antara haiM / pahale do khAlI haiN| zeSa dasa meM rahane vAle 1. asurakumAra, 2. nAgakumAra, 3. suparNa kumAra, 4. vidyatkumAra, 5. agni kumAra, 6. dvIpakumAra, 7. udadhikumAra, 8. dikkumAra, 6. vAyukumAra aura 10. stanitakumAra dev| ye bAlaka kI taraha manorama krAnti se yukta haiM; ataH inake nAma ke sAtha kumAra zabda saMyukta hai / inake AvAsa bhuvana kahalAte haiM; ataH ye deva bhuvanapati 2. vyaMtara-pizAca, bhUta, yakSa, rAkSasa, kinnara, kiMpuruSa, mahoraga, gandharva aadi| 3. jyotiSka-candramA, sUrya, graha, nakSatra, taaraa| 4. vaimAnika-vaimAnika deva do prakAra ke hote haiM-1. kalpopapanna aura 2. kalpAtIta kalpa kA tAtparya hai--samudAna, sanniveza, vimAna jitanI phailI huI pRthvI, AcAra; iMdra sAmAnika Adi ke rUpa meM bandhI haI vyavasthita mryaadaa| ve bAraha haiM.-1. saudharma, 2. IzAna, 3. sanatkumAra, 4. mAhendra, 5. brahma, 6. lAMtaka, 7. zukra, 8. sahasrAra 6. Anata, 10. prANata, 11. AraNa aura 12. acyuta / ____ 2010_05 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-1 : jaina pAribhASika zabda-koza 733 saudharma aura IzAna meruparvata se Der3ha rajjU Upara kramazaH dakSiNa aura uttara meM samAnAntara haiN| sanatkumAra aura mAhendra bhI saudharma aura IzAna ke Urdhva bhAga meM samAnAntara haiM / brahma, lAtaMka, zukra aura sahasrAra unake Upara kramazaH eka-eka haiN| Anata aura prANata donoM samAnAntara haiM / AraNa va acyuta bhI unake Upara samAnAntara haiN| kalpopapanna devoM kA AyU-parimANa isa prakAra hai: 1. jaghanya eka palyopama va utkRSTa do sAgaropama, 2. jaghanya sAdhika eka palyopama va utkRSTa sAdhika do sAgara, 3. jaghanya do sAgara va utkRSTa sAta sAgara, 4. jaghanya sAdhika do sAgara va utkRSTa sAdhika sAta sAgara, 5. jaghanya sAta sAgara va utkRSTa dasa sAgara, 6. jaghanya dasa sAgara va utkRSTa caudaha sAgara, 7. jaghanya caudaha sAgara va utkRSTa sataraha sAgara, 8. jaghanya sataraha sAgara va utkRSTa aThAraha sAgara, 6. jaghanya aThAraha sAgara va utkRSTa unnIsa sAgara, 10 jaghanya unnIsa sAgara va utkRSTa bIsa sAgara, 11. jaghanya bIsa sAgara va utkRSTa ikkIsa sAgara, 12. jaghanya ikkIsa sAgara va utkRSTa bAIsa sAgara / kalpAtIta kA tAtparya hai--jahAM choTe-bar3e kA bheda-bhAva nahIM hai| sabhI ahamindra haiN| ve do bhAgoM meM vibhakta haiM : 1. aveyaka aura 2. anuttara / AgamoM ke anusAra loka kA paira phailAye sthita manuSya kI taraha hai / greveyaka kA sthAna grIvA---gardana ke pAsa hai; ata: unheM aveyaka kahA jAtA hai| ve nau haiM : 1. bhadra, 2. subhadra, 3. sujAta, 4. saumanasa, 5. priya-darzana, 6. sudarzana, 7. amogha, 8. supratibuddha aura 6. yazodhara / inake tIna trika haiM; aura pratyeka trika meM tIna svarga haiN| 2. anuttara-svarga ke saba vimAnoM meM ye zreSTha haiM; ata: inheM anuttara kahA jAtA hai / inakI saMkhyA pAMca hai : 1. vijaya, 2. vaijayanta, jayanta, 4. aparAjita aura 5. sarvArthasiddha / cAra cAroM dizAoM meM haiM aura sarvArthasiddha una saba ke bIca meM hai| 12 svarga kalpopapanna ke aura 14 svarga kalpAtIta ke haiN| inakI kula saMkhyA 26 hai| saba meM hI uttarottara sAta bAtoM kI vRddhi aura cAra bAtoM kI hInatA hai / sAta bAteM isa prakAra haiM: 1. sthiti-aayussy| 2. prabhAva-ruSTa ho kara du:kha denA, amugrahazIla ho kara sukha pahu~cAnA aNimAmahimA Adi siddhiyA~ aura balapUrvaka dUsaroM se kAma karavAnA--cAroM hI prakAra kA yaha prabhAva uttarottara adhika hai, kintu kaSAya mandatA ke kAraNa ve usakA upayoga nahIM karate haiN| 3. sukha-indriyoM dvArA iSTa viSayoM kA anubhava rUpa sukha / 4. dyuti- zarIra aura vastrAbhUSaNoM kI kAnti / 5. lelyA vizuddhi-pariNAmoM kI pvitrtaa| ____ 2010_05 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 6. indriya-viSaya--iSTa zabda-rUpa Adi indriyaja-viSayoM ko dUra se grahaNa karane kI zakti / 7. avadhi-avadhi va vibhaMga-jJAna se jAnane kI zakti / cAra bAteM isa prakAra haiM, jo kramaza: hIna hotI jAtI haiM : 1. gati- gamana karane kI zakti evaM pravRtti / uttarottara mahAnubhAvatA, udAsInatA aura gambhIratA adhika hai| 2. zarIra-avagAhanA-zarIra kI UMcAI / 3. parivAra-vimAna tathA sAmAnika Adi deva-deviyoM kA parivAra / 4. abhimAna-sthAna, parivAra, zakti, viSaya, vibhUti evaM Ayu kA ahaMkAra / devAdhi deva-dekheM, arihanta / vezAvratI-vratoM kA sarvarUpeNa nahIM, apitu kisI aMza meM pAlana karane vaalaa| valiMgI-kevala bAhya veSa bhuussaa| dvAdaza pratimA-dekheM, bhikSu pratimA / dvAdazAMgI-tIrthaGkaroM kI vANI kA gaNadharoM dvArA grantha rUpa meM hone vAlA saMkalana aMga kahalAtA hai / ve saMkhyA meM bAraha hote haiM, ata: usa sampUrNa saMkalana ko dvAdazAMgI kahA jAtA hai / puruSa ke zarIra meM jisa prakAra mukhya rUpa se do paira, do jaMghAe~, do uru, do gAtrArddha (pArva), do bAhu, eka gardana aura eka mastaka hotA hai, usI prakAra zruta-rUpa puruSa ke bhI bAraha aMga hai| unake nAma haiM : 1. AbhAruga, 2. suyagaDAMga 3. ThANAMga, 4. samavAyAMga, 5. vivAhapaNNattI (bhagavatI), 6. NAyAdhamma kahAo 7. uvAsagadasAMga, 8. antagaDadasAMga 6. aNuttaro vavAiya, 10. paNhAvAgaraNa, 11. vipAka aura 12. ditttthivaay| dvitIya sapta ahorAtra pratimA-sAdhu dvArA sAta dina taka cauvihAra ekAntara upavAsa, utkuTaka, lagaNDazAyI (kevala sira aura er3iyoM kA pRthvI para sparza ho, isa prakAra pITha ke bala leTanA) yA daNDAyata (sIdhe daNDe kI taraha leTanA) hokara grAmAdi se bAhara koyotsarga krnaa| dvi mAsikI se sapta mAsikI pratimA-sAdhu dvArA do mAsa, tIna mAsa, cAra mAsa, pAMca mAsa, chaha mAsa, sAta mAsa taka AhAra-pAnI kI kramazaH do, tIna, cAra, pA~ca, chaha, sAta datti grahaNa karane kI prtijnyaa| nandIzvara dvIpa-jambUdvIpa se AThavA~ dviip| nasotthuNaM- arihanta aura siddha kI stuti / naraka-adholoka ke ve sthAna, jahA~ ghora pApAcaraNa karane vAle jIva apane pApoM kA phala bhogane ke lie utpanna hote haiM, naraka sAta haiM 1. ratna prabhA-kRSNavarNa bhayaMkara ratnoM se pUrNa, 2. zarkarA prabhA-bhAle, barachI Adi se bhI adhika tIkSNa kaMkaroM se paripUrNa / 3. bAlukA prabhA-bhar3abhUje kI bhAr3a kI uSNa bAlU se bhI adhika uSNa bAla / ____ 2010_05 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa 1 : jaina pAribhASika zabda-koza 735 4. paMka prabhA-rakta, mAMsa aura pIba jaise kIcar3a se vyApta / 5. dhUmra prabhA-rAI, mirca ke dhue~ se bhI adhika khAre dhue~ se pripuurnn| 6. tamaH prabhA-ghora andhakAra se pripuurnn|| 7. mahAtamaH pramA- ghorAtighora andhakAra se pripuurnn| nAgendra-bhuvanapati devoM kI eka nikAya kA svAmI / dekheM, deva / nikAcita-jina karmoM kA phala bandha ke anusAra nizcita hI bhogA jAtA hai| yaha saba __ karaNoM ke ayogya kI avasthA hai| nityapiNDa-pratidina eka ghara se AhAra lenaa| nidAna-dekheM, zalya ke antargata nidAna zalya / nigraMtha pravacana-tIrthaGkara praNIta jaina-Agama / nirjarA-tapasyA ke dvArA karma-mala ke uccheda se hone vAlI aatm-ujjvltaa| nirhArima-dekheM, pAdopagamana / nihnava-tIrthaGkaroM dvArA praNIta siddhAntoM kA aplaapk| narayika bhAva-naraka kI paryAya / paMcamuSTika luMcana- mastaka ko pA~ca bhAgoM meM vibhakta kara bAloM kA luMcana krnaa| pAMca viNya -kevaliyoM ke AhAra grahaNa karane ke samaya prakaTa hone vAlI pAMca vibhUtiyA~ / 1. nAnA ratna, 2. vastra, 3. gandhodaka, 4. phUloM kI varSA aura 5. devatAoM dvArA divya ghoss| paNDita maraNa-sarvavrata dazA meM samAdhi mrnn| padAnusArI labdhi-tapasyA-vizeSa se prApta hone vAlI eka divya shkti| isake anusAra Adi, madhya yA anta ke kisI eka padya kI zruti yA jJapti mAtra se samagra grantha kA avabodha ho jAtA hai| parISaha-sAdhu-jIvana meM vividha prakAra se hone vAle zArIrika kaSTa / paryAya-padArthoM kA badalatA huA svruup| palyopama-eka dina se sAta dina kI Ayu vAle uttara kuru meM paidA hue yogalikoM ke kezoM ke asaMkhya khaNDa kara eka yojana pramANa gaharA, lambA va caur3A kuA~ ThasAThasa bharA jaaye| vaha itanA dabA kara bharA jAye, jisase agni use jalA na sake, pAnI bhItara ghusa na sake aura cakravartI kI sArI senA bhI usa para se gujara jAye to bhI vaha aMza mAtra lacaka na khaaye| hara sau varSa pazcAta usa kue~ meM eka keza-khaNDa nikAlA jaaye| jitane samaya meM vaha kuMA khAlI hogA, utane samaya ko palyopama kahA jaaegaa| pAdopagamana-anazana kA vaha prakAra, jisameM sAdhu dvArA dUsaroM kI sevAoM kA aura svayaM kI ceSTAoM kA tyAga kara pAdapa-vRkSa kI taraha nizceSTa hokara rhnaa| isameM cAroM AhAroM kA tyAga Avazyaka hai| yaha do prakAra kA hai-1. nirhArima aura 2. anihorim| ____ 2010_05 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [ khaNDa : 3 1. nirdhArima - jo sAdhu upAzraya meM pAdopagamana anazana karate haiM, mRtyuparAnta unakA zava saMskAra ke lie upAzraya se bAhara lAyA jAtA hai; ataH vaha deha tyAga nirdhArima kahalAtA hai / nirdhAra kA tAtparya hai-- bAhara nikAlanA / 736 2. anirdhArima- jo sAdhu araNya meM hI pAdopagamana pUrvaka deha tyAga karate haiM, unakA zava saMskAra ke lie kahIM bAhara nahIM le jAyA jAtA; vaha deha tyAga aniharima kahalAtA hai pApa - azubha karma - pudgala / upacAra se pApa ke hetu bhI pApa kahalAte haiM / pAriNAmikI buddhi- dIrghakAlIna anubhavoM AdhAra para prApta hone vAlI buddhi / pArzvanAtha - kevala sAdhu kA veSa dhAraNa kiye rahanA, para AcAra kA yathAvat pAlana nahIM karanA / 2 pArzvanAtha - saMtAnIya- magavAn pArzvanAtha kI paramparA ke / puNya - zubha karma - pudgala / upacAra se jisa nimitta se puNya-bandha hotA hai, vaha bhI puNya kahA jAtA hai / pauSadha (povAsa ) - eka ahorAtra ke lie cAroM prakAra ke AhAra aura pApa pUrNa pravRttiyoM kA tyAga / prajJapti Adi vidyA - 1. prajJapti 2. rohiNI, 3. vajrazrRMkhalA, 4. kulizAGkuzA, 5. cakrezvarI, 6. naradattA, 7. kAlI, 8 mahAkAlI, 6. gaurI, 10. gAndhArI, 11. sarvAstramahAjvAlA, 12. mAnavI, 13. vairoyyA, 14. acchuptA, 15. mAnasI aura 16. mahAmAnasikA -- ye solaha vidyA deviyA~ haiM / praticodanA - mata se pratikUla vacana / pratisAraNA - mata se pratikUla siddhAnta kA smaraNa / pratyAkhyAna tyAga karanA / pratyupadhAra - tiraskAra | prathama sapta ahorAtra pratimA - sAdhu dvArA sAta dina taka cauvihAra ekAntara upavAsa ; uttAna yA kisI pArzva se zayana yA pAlathI lagAkara grAmAdi se bAhara kAyotsarga karanA / pravacana - prabhAvanA - nAnA prayatnoM se dharma-zAsana kI prabhAvanA karanA / pravartinI - AcArya dvArA nirdiSTa vaiyAvRttva Adi dhArmika kAryoM meM sAdhvI-samAja ko pravRtta karane vAlI sAdhvI -- prabhutvA / pravRtta parihAra ( pArivRtya parihAra ) - zarIrAntara praveza / pravRtti vAduka--- samAcAroM ko prApta karane vAlA vizeSa karmakara puruSa / prANa - dvIndriya (laTa, alasiyA Adi), trIndriya (jUM, cIMTI Adi) aura caturindriya (TIDa, pataMga, bhramara Adi) prANI / jIva kA paryAyavAcI zabda / prANata - dasavA~ svarga / dekheM, deva / 2010_05 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa 1 : jaina pAribhASika zabda-koza 737 prAyazcitta-sAdhanA meM lage dUSaNa kI vizuddhi ke lie hRdaya se pazcAttApa krnaa| yaha dasa prakAra se kiyA jAtA hai / 1. AlocanA-lage doSa ko guru yA ratnAdhika ke samakSa yathAvat nivedana krnaa| 2. pratikramaNa-sahasA lage doSI ke lie sAdhaka dvArA svata: prAyazcita karate hue kahanA-merA pApa mithyA ho| 3. tadubhaya-AlocanA aura pratikramaNa / 4. viveka-anajAna meM AdhAkarma doSa se yukta AhAra Adi A jAye to jJAta hote hI use upabhoga meM na lekara usakA tyAga kara denaa| 5. kAyotsarga-- ekAgra hokara zarIra kI mamatA kA tyaag| 6. tapa-anazana Adi bAhya tp| 7. cheda-dIkSA-paryAya ko kama krnaa| isa prAyazcitta ke anusAra jitanA samaya kama kiyA jAtA hai, usa avadhi meM dIkSita choTe sAdhu dIkSA paryAya meM usa doSI sAtha se bar3e ho jAte haiN| 8. muul-punrdiikssaa| 6. anavasthApya-tapa vizeSa ke pazcAt punrdiikssaa| 10. pAraJcika - saMgha-bahiSkRta sAdhu dvArA eka avadhi vizeSAtaka sAdhu-veSa parivartita ___ kara jana-jana ke bIca apanI Atma-nindA krnaa| prItidAna-zubha saMvAda lAne vAle karmakara ko diyA jAne vAlA dAna / bandha-AtmA ke sAtha karma-pudgaloM kA ghaniSTha sambandha / baladeva-vAsudeva ke jyeSTha vimAta bandhu / pratyeka avasarpiNI-utsarpiNI kAla meM nau-nau hote haiN| inakI mAtA cAra svapna dekhatI hai| vAsudeva kI mRtyu ke bAda dIkSA lekara ghora tapasyA Adi ke dvArA Atma-sAdhanA karate haiN| kucha mokSa jAte haiM aura kucha svargagAmI hote haiN| bAdara kAya yoga-sthUla kAyika prvRtti| bAdara mana yoga-sthUla mAnasika pravRtti / bAdara vacana yoga-sthUla vAcila pravRtti / bAla tapasvI-ajJAna pUrvaka tapa kA anuSThAna karane vaalaa| bAlamaraNa-ajJAna dazA-avirata dazA meM mRtyu / belA-do dina kA upvaas| brahmaloka-pA~cavA~ svarga / dekheM, dev| bhakta-pratyAkhyAna-upadrava hone para yA na hone para bhI jIvana-paryanta tIna yA cAra AhAra kA tyaag| bhadra pratimA-dhyAnapUrvaka tapa karane kA eka prakAra / pUrva, dakSiNa, pazcima aura uttara dizA kI ora mukha kara kramazaH pratyeka dizA meM cAra-cAra prahara taka dhyAna krnaa| yaha pratimA do dina kI hotI hai| bhavasiddhika-mokSa-prApti kI yogyatA vAle jIva ! 2010_05 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 bhavya-dekheM, bhavasiddhika / bhAva--maulika svruup| vicaar|. bhAvitAtmA-saMyama meM lIna zuddha aatmaa| bhikSu pratimA-sAdhuoM dvArA abhigraha vizeSa se AcaraNa / ye pratimAe~ bAraha hotI haiN| pahalI pratimA kA samaya eka mAsa kA hai| dUsarI kA samaya do kA, tIsarI kA tIna mAsa, cauthI kA cAra mAsa, pAMcavIM kA pA~ca mAsa, chaThI kA chaha mAsa, sAtavIM kA sAta mAsa, AThavIM, navIM, dasavIM kA eka-eka saptAha, gyArahavIM kA eka ahorAtra aura bArahavIM kA samaya eka rAtri kA hai| pahalI pratimA meM AhAra-pAnI ko eka-eka datti, dasarI meM do-do datti, tIsarI meM tIna-tIna datti, cauthI meM cAra-cAra datti, pAMcavI meM pAMca-pAMca datti, chaThI meM chaha-chaha datti, sAtavIM meM sAta-sAta datti, AThavI, navIM aura dasavIM meM cauvihAra ekAntara aura pAraNe meM AyaMbila, gyArahavIM meM cauvihAra chatapa aura bArahavIM meM aTThamatama Avazyaka hai| AThavIM, navIM, dasavIM, gyArahavIM aura bArahavIM pratimA kA vistRta vivecana dekheM, kramaza: prathama sapta ahorAtra pratimA, eka dvitIya sapta ahorAtra pratimA, tRtIya sapta ahorAtra pratimA, eka ahorAtra pratimA rAtri pratimA meN| ina pratimAoM ke avalambana meM sAdhu apane zarIra ke mamatva ko sarvathA chor3a detA hai aura kevala Atmika alakha kI ora hI agrasara rahatA hai| dainya bhAva kA parihAra karate hue deva, manuSya aura tiryeca sambandhI upasargoM ko samabhAva se sahatA hai| bhuvanapati-dekheM, deva / bhUta-vRkSa Adi praannii| jIva kA paryAyavAcI zabda / maMkha-citra-phalaka hAtha meM rakhakara AjIvikA calAne vAle bhikssaacr| matijJAna-indriya aura mana kI sahAyatA se hone vAlA jJAna / manaHparyava-manovargaNA ke anusAra mAnasika avasthAoM kA jJAna / manthu-bera Adi phala kA cUrNa / mAhakalpa-kAla vizeSa / mahAkalpa kA parimANa bhagavatI sUtra meM isa prakAra hai-gaMgA nadI pA~ca sau yojana lambI, AdhA yojana vistRta tathA gaharAI meM bhI pAMca sau dhanuSa hai| aisI sAta gaMgAoM kI eka mahAgaMgA, sAta mahAgaMgAoM kI eka sAdIna gaMgA, sAta sAdIna gaMgAoM kI eka mRtyu gaMgA, sAta mRtyu gaMgAoM kI eka lohita gaMgA, sAta lohita gaMgAoM kI eka avaMtI gaMgA, sAta avaMtI gaMmAoM kI eka paramAvaMtI gaMgA; isa prakAra pUrvApara saba milA kara eka lAkha sataraha hajAra chaha sau uncAsa gaMgA nadiyAM hotI haiM / ina gaMgA nadiyoM ke bAlU-kaNa do prakAra ke hote haiM --1. sUkSma aura 2. bAdara / sUkSma kA yahA~ prayojana nahIM hai| bAdara kaNoM meM se sau-sau varSa ke bAda eka-eka kaNa nikAlA jaaye| isa krama se uparyukta gaMgA samudAya jitane samaya meM rikta hotA hai, usa samaya ko mAnasa-sara pramANa kahA jAtA hai / isa prakAra ke tIna lAkha mAnasa-sara pramANoM kA eka mahAkalpa hotA hai| caurAsI lAkha mahAkalpoM kA eka mahAmAnasa hotA hai| mAnasa-sara ke uttama, madhyama aura kaniSTha tIna bheda haiN| majjhimanikAya, sandaka suttanta, 2.3-6 meM caurAsI hajAra mahAkalpa kA parimANa anya prakAra se diyA gayA hai| 2010_05 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-1 : jaina pAribhASika zabda-koza 736 mhaanirgrnth-tiirthngkr| mahAbhadra pratimA-dhyAnapUrvaka tapa karane kA eka prakAra / cAroM hI dizAoM meM kramazaH eka eka ahorAtra taka kAyotsarga krnaa| mahApratimA tapa-dekheM. eka rAtri prtimaa| mahA videha kSetra-dekheM, jmbuudviip| mahAvata-hiMsA, asatya, steya, abrahmacarya aura parigraha kA manasA, vAcA, karmaNA jIvana paryanta parityAga / hiMsA Adi ko pUrNa tyAga kiye jAne se inheM mahAvrata kahA jAtA hai| gRhasthavAsa kA tyAga kara sAdhanA meM pravRtta hone vAloM kA yaha zIla hai| mahAsiMha niSkrIDita tapa-tapa karane kA eka prkaar| siMha gamana karatA huA jaise pIche mur3a kara dekhatA hai; usI prakAra tapa karate hue Age bar3hanA aura sAtha hI pIche kiyA huA tapa bhI karanA / yaha mahA aura laghu do prakAra kA hotA hai| prastuta krama meM adhikAdhika laha dina kA tapa hotA hai aura phira usI krama se utAra hotA hai / samagra tapa meM 1 varSa 6 mahIne aura 18 dina lagate haiM / isa tapa kI bhI cAra paripATI hotI haiN| isakA krama yaMtra ke anusAra calatA hai| mANDalika rAjA-eka maNDala kA adhipati raajaa| mAnuSottara parvata-jambUdvIpa ko ghere hue lavaNa samudra hai, lavaNa samudra ko ghere hue ghAtakI khaNDa hai, ghAtakIkhaNDa dvIpa ko ghere hue kAlodadhi hai aura kAlodadhi ko ghere hue puSkara dvIpa hai| puSkara dvIpa ke madhvomadhya mAnuSotara parvata hai, jo dvIpa ko do bhAgoM meM vibhakta karatA hai| manuSya-loka evaM samaya kSetra kI sImArekhA bhI yahI parvata banatA hai| isa parvata ke bAhara jaMghAcAraNa, vidyAcAraNa sAdhuoM ke atirikta koI bhI manuSya deva-zakti ke Avalambana binA nahIM jA sktaa| mArga-jJAnAdirUpa mokSa-mArga / mAsikI mikSa pratimA-sAdhu dvArA eka mahIne taka eka datti (AhAra-pAnI ke grahaNa se se sambandhita vidhi vizeSa) AhAra aura eka datti pAnI grahaNa karane kI prtijnyaa| mithyAtva-tattva ke prati viparIta shrddhaa| mithyAdarzana zalya-dekheM, zalya / mUla guNa-ve vrata, jo cAritrarUpa vRkSa ke mUla (jar3a) ke samAna hote haiM / sAdhu ke lie pAMca mahAtrata aura zrAvaka ke lie pAMca aNuvrata mUla guNa haiN| meruparvata kI cUlikA-jambUdvIpa ke madhya bhAga meM eka lAkha yojana samunnata va svarNa-kAnti maya parvata hai| isI parvata ke Upara cAlIsa yojana kI cUlikA-coTI hai| isI parvata para bhadrazAla, nandana, somanasa aura pANDuka nAmaka cAra vana haiM, bhadrazAla vana dharatI ke barAbara parvata ko ghere hue hai / pA~ca sau yojanA Upara nandana vana hai, jahA~ krIr3A karane ke lie devatA bhI AyA karate haiN| bAsaTha hajAra pA~ca sau yojana Upara saumanasa vana hai| cUlikA ke cAroM ora phailA huA pANDuka vana hai| usI vana meM svarNamaya cAra zilAyeM haiM, jina para tIrthaGkaroM ke janma-mahotsava hote haiN| 2010_05 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana - sarvathA karma-kSaya ke anantara AtmA kA apane svarUpa meM adhiSThAna / mokSa - yavamadhyacandra pratimA - zukla pakSa kI pratipadA se prArambha hokara, candrakalA kI vRddhi-hAni ke anumAra datti kI vRddhi hAni se yavAkRti meM sampanna hone vAlI eka mAsa kI pratijJA / udAharaNArtha- - zukla pakSa kI pratipadA ko eka datti, dvitIyA ko do datti aura isa prakAra kramazaH eka-eka datti bar3hAte hue pUrNimA ko pandraha dati / kRSNa pakSa kI pratipadA ko caudaha datti aura isa prakAra kramazaH eka-eka datti ghaTAte hue caturdazI ko kevala eka datti ho khAnA / amAvasyA ko upavAsa rakhanA / yoga - mana, vacana aura zarIra kI pravRtti / [ khaNDa : 3 yojana- cAra koza parimita bhU-bhAga / cakravartI bharata ne digvijaya ke lie jaba prasthAna kiyA to cakra ratna senA ke Age-Age cala rahA thaa| pahale dina jitanI bhUmi kA avagAhana kara vaha ruka gayA, utane pradeza ko taba se yojanA kI saMjJA dI gaI / yaugalika - mAnava sabhyatA se pUrva kI sabhyatA jisameM manuSya yugala rUpa janma letA hai / ve 'yogalika' kahalAte haiM / unakI Avazyaka sAmagriyoM kI pUrti kalpa vRkSa dvArA hotI hai / rajoharaNa - jaina muniyoM kA eka upakaraNa, jo ki bhUmi pramArjana Adi kAmoM meM AtA hai / rASTriya - vaha prAdhikArI, jisakI niryukti prAnta kI dekha-rekha va sAra-sambhAla ke lie kI jAtI hai / rucakakara dvIpa - jambUdvIpa se terahavA~ dvIpa / laghu cAturmAsika prAyazcita - prAyazcita kA eka prakAra, jisameM tapasyA Adi ke mAdhyama se doSa kA zodhana kiyA jAtA hai / ghusiMha nikor3ita tapa-tapa karane kA eka prakAra siMha gamana karatA huA jaise pIche mur3a kara dekhatA hai, usI prakAra tapa karate hue Age bar3hanA aura sAtha hI pIche kiyA huA tapa bhI krnaa| yaha laghu aura mahA do prakAra kA hotA hai / prastuta krama meM adhikAdhika nau dina kI tapasyA hotI hai aura phira usI krama se tapa kA utAra hotA hai / samagra tapa meM 6 mahIne aura 7 dina kA samaya lagatA hai| isa tapa kI bhI cAra paripATI hotI hai / isakA krama yaMtra ke anusAra calatA hai / (citra pariziSTa - 1 ke anta meM dekheM / ) labdhi - AtmA kI vizuddhi se prApta hone vAlI viziSTa zakti / labdhidhara - viziSTa zakti sampanna | lAMtaka - chaThA svarga | dekha, deva | lezyA - yogavargaNA ke antargata pudgaloM kI sahAyatA se hone vAlA Atma-pariNAma / loka - dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, kAla, pudgala aura jIva kI avasthiti / lokapAla sImA ke saMrakSaka / pratyeka indra ke cAra-cAra hote haiM / ye mahaddhika hote haiM aura aneka deva-deviyoM kA prabhutva karate haiM / lokAntika - pA~caveM brahmasvarga meM chaha pratara haiN| makAnoM meM jaise maMjila hotI hai, vaise hI svargI meM pratara hote haiN| tIsare ariSTa pratara ke pAsa dakSiNa dizA meM trasanAr3I ke bhItara cAra 2010_05 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-1 : jaina pAribhASika zabda-koza 741 dizAoM meM aura cAra hI vidizAoM meM ATha kRSNa rAjiyAM haiN| lokAntika devoM ke yahIM nau vimAna haiN| ATha vimAna ATha kRSNa rAjiyoM meM haiM aura eka unake madhya bhAga meM hai| unake nAma haiM : 1. arcI, 2. acimAla, 3. vairocana, 4. prabhaMkara, 5. candrAma, sUryAma, 7. zukrAbha, 8. supratiSTha, 6. riSTAbha (madhyavartI) loka ke anta meM rahane ke kAraNa ye lokAntika kahalAte haiN| viSaya-vAsanA se ye prAyaH mukta rahate haiM, ataH devarSi bhI kahe jAte haiN| apanI prAcIna-paramparA ke anusAra tIrthaGkaroM kI dIkSA ke avasara para ye prerita karate haiN| vakrajar3a-zikSita kiye jAne para bhI aneka kutarko dvArA paramArtha kI avahelanA karane vAlA tathA vakratA ke kAraNa chalapUrvaka vyavahAra karate hue apanI mUrkhatA ko caturatA ke rUpa meM pradarzita karane vaalaa| vajamadhya candra pratimA-kRSNa pakSa kI pratipadA se prArambha hokara, candrakalA kI hAni-vRddhi ke anusAra, datti kI hAni-vRddhi se vajrAkRti meM sampanna hone vAlI eka mAsa kI prtijnyaa| isake prArambha meM 15 datti aura phira kramazaH ghaTAte hue amAvasthA ko eka datti / zukla pakSa kI pratipadA ko do aura phira kramaza: eka-eka bar3hAte hue caturdazI ko 15 datti aura pUrNimA ko upavAsa / varSIdAna-tIrthaGkaroM dvArA eka varSa taka pratidina diyA jAne vAlA dAna / vAsadeva-pUrvabhava meM kiye gaye nizcita nidAna ke anusAra naraka yA svarga se Akara vAsudeva ke rUpa meM avatarita hote haiN| pratyeka avasarpiNI-utsarpiNI kAla meM ye nau-nau hote haiM / unake garbha meM Ane para mAtA sAta svapna dekhatI hai| zarIra kA karNa kRSNa hotA hai bharata kSetra ke tIna khaNDoM ke ekamAtra adhipati-prazAsaka hote haiN| prati vAsudeva ko mAra kara hI trikhaNDAdhipati hote haiN| inake sAta ratna hote haiM : 1. sudarzana-cakra, 2. amogha khaDga, 3. kaumodakI gadA, 4. dhanuSya amogha bANa, 5. garuNadhvaja ratha, 6. puSpa-mAlA aura 7. kaustubhamaNi / vikurvaNa landhi-tapasyA-vizeSa se prApta hone vAlI eka divya zakti / isake anusAra nAnA rUpa banAye jA sakate haiN| zarIra ko dhAge kI taraha itanA sUkSma banAyA jA sakatA hai ki vaha sUI ke cheda meM se bhI nikala ske| zarIra ko itanA U~cA banAyA jA sakatA hai ki meruparvata bhI usake ghuTanoM taka raha jaaye| zarIra ko vAyu se bhI adhika halkA aura vana se bhI bhArI banAyA jA sakatA hai| jala para sthala kI taraha aura sthala para jala kI taraha unmajjana kiyA jA sakatA hai| chidra kI taraha parvata ke bIca se binA rukAvaTa nikAlA jA sakatA hai aura pavana kI taraha sarvatra adRzya banA jA sakatA hai| eka hI samaya meM aneka prakAra ke rUpoM se loka ko bharA jA sakatA hai| svatantra va atikrUra prANiyoM ko vaza meM kiyA jA sakatA hai| vijaya anuttara vimAna-dekheM, deva / vidyAcaraNa lamdhi-SaSTha (velA) tapa karane vAle bhikSu ko yaha divya zakti prApta ho sakatI hai| zruti-vihita ISat upaSTambha se do ur3Ana meM AThaveM nandIzvara dvIpa taka pahu~cA jA ____ 2010_05 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 sakatA hai| pahalI ur3Ana meM mAnuSottara parvata taka jAyA jA sakatA hai| vApasa lauTate samaya eka hI ur3Ana meM mUla sthAna para pahuMcA jA sakatA hai| isI prakAra Urdhva dizA kI do ur3Ana meM meru taka aura lauTate samaya eka hI ur3Ana meM prasthAna-sthAna taka pahuMcA jA sktaa| vipraSauSadha labdhi-tapasyA-vizeSa se prApta hone vAlI eka divya zakti / tapasvI ke mala mUtra bhI divya auSadhi kA kAma karate haiN| vibhaMga jJAna-indriya dhaura mana kI sahAyatA ke binA, kevala AtmA ke dvArA rUpI dravyoM ko jAnanA avadhi jJAna hai| mithyAtvI kA yahI jJAna vibhaMga kahalAtA hai| vItarAgatA virAdhaka-gRhIta vratoM kA pUrNa rUpa se ArAdhana nahIM karane vaalaa| apane duSkRtyoM kA prAyazcita karane se pUrva hI mRtyu ko prApta ho jAne vaalaa| vainayika buddhi-guruoM kI sevA-zuzrUSA va vinaya se prApta hone vAlI buddhi / vaimAnika-dekheM, deva / vaiyAvatti-AcArya, upAdhyAya, zaikSa, glAna, tapasvI, sthavira, sArmika, kula, gaNa aura ___ saMgha kI AhAra Adi se sevA krnaa| dezravaNa-kubera / vyantara--dekheM, dev| zatapAka tela-vividha auSadhiyoM se bhAvita zata bAra pakAyA gayA athavA jisako pakAne meM zata svarNa-mudrAoM kA vyaya huA ho / zayyAtara-sAdhu jisa vyakti ke makAna meM sote haiM, vaha zayyAtara kahalAtA hai| zalya-jisase pIr3A ho / vaha tIna prakAra kA hai : 1. mAyA zalya-kapaTa-bhAva rkhnaa| aticAra kI mAyA pUrvaka AlocanA karanA yA guru ke samakSa anya rUpa se nivedana karanA, dUsare para jhUThA Aropa lagAnA / 2. nidAya zalya-rAjA, devatA Adi kI Rddhi ko dekha kara yA suna kara mana meM yaha adhyavasAya karanA ki mere dvArA AcIrNa brahmacarya, tapa, Adi anuSThAnoM ke phala. svarUpa mujhe bhI ye RddhiyA~ prApta hoN| 3. mithyAdarzana zalya-viparIta zraddhA kA honA / sivitabAra-bAra sevana karane yogya abhyAsa pradhAna vratoM ko zikSAvrata kahate haiN| ye cAra haiM : 1. sAmAyika vrata, 2. dezAvakAzika vrata, 3. pauSadhopavAsa vrata aura 4. atithi saMvibhAga vrt| zakla dhyAna-nirmala prnnidhaan-smaadhi-avsthaa| isake cAra prakAra haiM : 1. pRthaktva vitarka savicAra, 2. ekatva vitarka savicAra, 3. sUkSma kriyA pratipAtI aura 4. samucchinna kriyA nivRtti| zeSakAla-cAturmAsa ke atirikta kA smy| zailezI avasthA-caudahaveM guNasthAna meM jaba mana, vacana aura kAya yoga kA nirodha ho jAtA hai, taba use zailezI avasthA kahate haiM / isameM dhyAna kI parAkASThA ke kAraNa merU sadRza niSprakampatA va nizcalatA AtI hai| 2010_05 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-1 : jaina pAribhASika zabda-koza 743 zrIdevI-cakravartI kI agrmhissii| kada meM cakravartI se kevala cAra aMgula choTI hotI hai| evaM sadA navayauvanA rahatI hai| isake sparzamAtra se rogopazAnti ho jAtI hai| isake santAna nahIM hotii| zruta jJAna-zabda, saMketa Adi dravya zruta ke anusAra dUsaroM ko samajhAne meM sakSama mati jJAna / bhUta bhakti-zraddhAvanata zruta jJAna kA anavadya prasAra va usake prati hone vAlI jana-aruci __ ko dUra krnaa| zleSmauSadha labdhi-tapasyA-vizeSa se prApta hone vAlI eka divya zakti / isake anusAra tapasvI kA zleSma yadi koDhI ke zarIra para bhI malA jAye to usakA kor3ha samApta ho jAtA hai aura zarIra svarNa-varNa ho jAtA hai| SaT Avazyaka-samyaga jJAna, darzana aura cAritra kI ArAdhanA ke lie AtmA dvArA karane yogya kriyA ko SaT Avazyaka kahA jAtA hai / ve chaha haiM : 1. sAmAyaka-samabhAva se rahanA, saba ke sAtha Atmatulya vyavahAra krnaa| 2. caturvizasta va-caubIsa tIrthaGkaroM ke guNoM kA bhaktipUrvaka utkIrtana krnaa| 3. vandanA--mana, vacana aura zarIra kA vaha prazasta vyApAra, jisake dvArA pUjyajanoM ke prati bhakti aura bahumAna prakaTa kiyA jAtA hai| 4. pratikramaNa-pramAdavaza zubha yoga se azubha yoga kI ora pravRtta ho jAne para puna: zubha yoga kI ora agrasara honaa| isI prakAra azubha yoga se nivRtta hokara uttarottara zubha yoga kI ora pravRtta honA / saMkSepa meM - apane doSoM kI aalocnaa| 5. kAyotsarga-ekAgra hokara zarIra kI mamatA kA tyAga krnaa| 6. pratyAkhyAna -kisI eka avadhi ke lie padArtha-vizeSa kA tyAga / saMkramaNa-sajAtIya prakRtiyoM kA paraspara meM parivartana / saMgha-gaNa samudAya--do se adhika AcAryoM ke ziSya-samUha / saMjJI garbha-manuSya-garbhAvAsa / AjIvikoM kA eka pAribhASika zabda / saMthArA-antima samaya meM AhAra Adi kA parihAra / saMbhinnazrota labdhi-tapasyA-vizeSa se prApta hone vAlI eka divya zakti / isake anusAra kisI eka hI indriya se pA~coM hI indriyoM ke viSayoM ko yugapat grahaNa kiyA jA sakatA hai| cakravartI kI senA ke kolAhala meM zaMkha, bherI Adi vibhinna vAdyoM ke zora-gula meM bhI sabhI dhvaniyoM ko pRthak-pRthak pahacAnA jA sakatA hai| saMyUtha nikAya-ananta jIvoM kA samudAya / AjIvikoM kA eka pAribhASika shbd| saMlekhanA-zArIrika tathA mAnasika ekAgratA se kaSAyAdi kA zamana karate hue tapasyA krnaa| saMvara-karma grahaNa karane vAle Atma-pariNAmoM kA nirodha / saMsthAna-AkAra vizeSa / saMhanana-zarIra kI asthiyoM kA dRr3ha bandhana, zArIrika bala / sacelaka-vastra-sahita / bahumUlya vstr-shit| 2010_05 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana satya - pRthvI, jala, agni va vAyu ke prANI / jIva kA paryAyavAcI zabda | sanniveza--upanagara / 744 sapta saptamika pratimA - yaha pratimA uncAsa dina taka hotI hai / isameM sAta-sAta dina ke saptaka hote haiN| pahale saptaka meM pratidina eka-eka datti anna pAnI evaM kramaza: sAtaveM saptaka meM pratidina sAta-sAta datti anna-pAnI ke grahaNa ke sAtha kAyotsarga kiyA jAtA hai / [ khaNDa : 3 sapratikarma - anazana meM uThanA, baiThanA, sonA, calanA Adi zArIrika kriyAoM kA honA / yaha kriyA bhakta pratyAkhyAna anazana meM hotI hai| samaya -- kAla kA sUkSmatama avibhAjya aMza / samavasaraNa - - tIrthaGkara pariSada athavA vaha sthAna jahA~ tIrthaGkara kA upadeza hotA hai / samAcArI - sAdhuoM kI avazya karaNIya kriyAeM va vyavahAra / samAdhi dAna - AcArya, upAdhyAya, sthavira, zaikSa, glAna, tapasvI, muniyoM kA Avazyaka kArya sampAdana kara unheM caitasika svAsthya kA lAbha pahu~cAnA / samAdhi-maraNa - zruta cAritra-dharma meM sthita rahate hue nirmoha bhAva meM mRtyu | samiti - saMyama ke anukUla pravRtti ko samiti kahate haiM, ve pA~ca haiM- 1. IrSyA, 2. bhASA, 3. eSaNA, 4. AdAna- nikSepa aura 5. utsarga / 1. IrSyA - jJAna, darzana evaM cAritra kI abhivRddhi ke nimitta yuga parimANa bhUmi ko dekhate hue tathA svAdhyAya va indriyoM ke viSayoM kA varjana karate hue calanA / 2. bhASA-bhASA - doSoM kA parihAra karate hue, pApa rahita evaM satya, hita, mita aura asaMdigdha bolanA / 3. eSaNA - gaveSaNA, grahaNa aura grAsa-sambandhI eSaNA ke doSoM kA varjana karate hue AhAra- pAnI Adi audhika upadhi aura zayyA, pATa Adi aupagrahika upadhi kA anveSaNa | 4. AdAna- nipa - vaskSetra, pAtra Adi upakaraNoM ko sAvadhAnI pUrvaka lenA va rakhanA / 5. utsarga -- mala, mUtra, khela, thUka kapha Adi kA vidhipUrvaka pUrvadRSTa evaM pramArjita nirjIva bhUmi para visarjana karanA / samujchinna kriyAnivRtti - zukla dhyAna kA caturtha caraNa, jisameM samasta kriyAoM kA nirodha hotA hai / dekheM, zukla dhyAna / samyaktva -- yathArthaM tattva zraddhA / samyaktvI - yathArtha tattva zraddhA se sampanna / samyaka dRSTi - pAramArthika padArthoM para yathArtha zraddhA rakhane vAlA / samyag darzana --- samyaktva -- yathArtha tattva - zraddhA / sarvatobhadra pratimA - sarvatobhadra pratimA kI do vidhiyoM kA ullekha milatA hai / eka vidhi ke anusAra kramazaH dazoM dizAoM kI ora abhimukha hokara eka-eka ahorAtra kA 2010_05 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-1 : jaina pAribhASika zabda-koza 745 kAyotsarga kiyA jAtA hai| bhagavAn mahAvIra ne ise hI kiyA thA, aisA ullekha milatA hai / dUsarI vidhi ke anusAra laghu aura mahA do bheda hote haiN| 1-laghu sarvatobhadra pratimA- aMkoM kI sthApanA kA vaha prakAra jisameM saba ora se samAna yoga AtA hai, use sarvatobhadra kahA jAtA hai| isa tapa kA upavAsa se Arambha hotA hai aura kramaza: bar3hate hue dvAdaza bhakta taka pahu~ca jAtA hai| dUsare krama meM madhya ke aMka ko Adi aMka mAna kara calA jAtA hai aura pAMca khaNDoM meM use pUrA kiyA jAtA hai / Age yahI krama calatA hai / eka paripATI kA kAlamAna 3 mahIne 10 dina hai| cAra paripATiyA~ hotI haiN| isakA krama yantra ke anusAra calatA hai| laghusarvatobhadra pratimA 2. mahA sarvatobhadra pratimA-isa tapa kA Arambha upavAsa se hotA hai aura kramazaH bar3hate hue SoDaza bhakta taka pahu~ca jAtA hai| bar3hane kA isakA krama bhI sarvatobhadra kI taraha hI hai / anta ra kevala itanA hI hai ki laghu meM utkRSTa tapa dvAdaza bhakta hai aura isameM SoDaza bhakta / eka paripATI kA kAlamAna 1 varSa 1 mahInA aura 10 dina hai / cAra paripATiyA~ hotI haiM / isakA krama yantra ke anusAra calatA hai| 2010_05 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 1 4 2010_05 7 3 6 2 5 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana mahAsarvatobhadra pratimA 2 5 1 4 7 3 6 2 5 1 4 n 7 llh 6 2 5 1 4 7 llh 3 3 5 6 6 | 7 | 1 | 2 6 2 5 1 4 7 3 7 3 6 2 5 1 4 sarvArthasiddha-- dekheM, deva / sarvodha labdhi - tapasyA vizeSa se prApta hone vAlI eka divya zakti / varSA kA barasatA huA va nadI kA bahatA huA pAnI aura pavana tapasvI ke zarIra se saMspRSTa hokara roganAzaka va viSa-saMhAraka ho jAte haiM / viSa mizrita padArtha yadi unake pAtra yA muMha AtA hai, to vaha bhI nirviSa ho jAtA hai / unakI vANI kI smRti bhI mahAviSa ke zamana kI hetu banatI hai / unake nakha, keza, dA~ta Adi zarIraja vastue~ bhI divya auSadhi kA kAma karatI haiM / sahasrapAka tela - nAnA auSadhiyoM se bhAvita sahasra bAra pakAyA gayA athavA jisako pakAne meM sahasra svarNa mudrAoM kA vyaya huA ho / sahasra rAkalpa -- AThavA~ svarga / dekheM, deva / sAgaropama (sAgara) - patyopama kI dasa koTi-koTi se eka sAgaropama (sAgara) hotA hai / dekheM, palyopama / laNDa : 3 sArdhAmika - samAna dharmI / sAmAnika-sAmAnika deva Ayu Adi se indra ke samAna hote haiM / kevala inameM indratva nahIM hotA / indra ke lie sAmAnika deva amAtya, mAtA-pitA va guru Adi kI taraha pUjya hote haiM / sAmAyika cAritra -- sarvathA sAvadya yogoM kI virati / sAvadha - paap-sNhit| siddha - karmoM kA nirmala nAza kara janma-maraNa se mukta hone vAlI AtmA / siddhi - sarva karmoM kI kSaya se prApta hone vAlI avasthA / suSama - duHSama --- avasarpiNI kAla kA tIsarA ArA, jisameM sukha ke sAtha kucha duHkha bhI hotA hai / Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-1 : jaina pAribhASika zabda-koza 747 suSama-avasarpiNI kAla kA dUsarA ArA, jisameM pahale Are se sukha meM kucha nyUnatA Arambha hotI hai| suSama-suSama --avasarpiNI kAla kA pahalA ArA, jisameM saba prakAra ke sukha hI sukha hote haiN| sUkSma kriyA'pratipAti-zukla dhyAna kA tRtIya caraNa, jisameM sUkSma zarIra yoga kA Azraya dekara dUsare bAkI ke yogoM kA nirodha hotA hai / dekheM, zukla dhyAna / sUtra-Agama shaastr| sUtrAgama-mUla aagm-shaastr| saudharma-pahalA svrg| dekheM, deva / snAtaka-bodhisattva / sthavira-sAdhanA se skhalita hote hue sAdhuoM ko punaH usameM sthira karane vAle / sthavira tIna prakAra ke hote haiM : 1. pravrajyA sthavira, 2. jAti sthavira aura 3. zruta sthavira / 1. pravrajyA sthavira-jinheM pravajita hue bIsa varSa ho gaye hoN| 2. jAti sthavira-jinakA vaya sATha varSa kA ho gayA ho| 3. zruta sthavira-jinhoMne sthAnAMga, samavAyAMga Adi kA vidhivat jJAna prApta kara liyA ho| sthavira kalpika-gaccha meM rahate hue sAdhanA karanA / tapa aura pravacana kI prabhAvanA krnaa| ziSyoM meM jJAna, darzana aura cAritra Adi guNoM kI vRddhi karanA / vRddhAvasthA meM jaMghAbala kSINa ho jAne para AhAra aura upadhi ke doSoM kA parihAra karate hue eka hI sthAna meM rhnaa| sthAvara-hita kI pravRtti aura ahita kI nivRti ke lie gamana karane meM asamartha praannii| sthitipatita-putra-janma ke avasara para kula krama ke anusAra manAyA jAne vAlA dasa dina kA mhotsv| svAdima-supArI, ilAyacI Adi mukhavAsa padArtha / hallA-govAlikA latA ke tRNa kI samAnAkRti kA kITa vizeSa / ____ 2010_05 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 pariziSTa-2 bauddha pAribhASika zabda koza Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akuzala dharma-- sadaiva burA phala utpanna karane vAle dharma pApa karma / agnizAlA-pAnI garma karane kA ghara / adhikaraNa samaya - utpanna kalaha kI zAnti ke lie batalAye gae AcAra kA laMghana bhI doSa hai| adhiSThAna pAramitA-jisa prakAra parvata saba dizAoM se pracaNDa havA ke jhoke lagane para bhI na kAMpatA hai, na hilatA hai aura apane sthAna para sthira rahatA hai, usI prakAra apane adhiSThAna (dRr3ha nizcaya) meM sarvatobhAvena susthira rhnaa| adhvanika- cirsthaayii| anvnv-vipaak-rhit| anagAmI-phira janma va lene vaalaa| kAma-rAga (indriya-lipsA) aura pratigha ( dUsare ke prati aniSTa karane kI bhAvanA) ko sarvathA samApta kara yogAvacara bhikSu anAgAmI ho jAtA hai / yahA~ se marakara brahmaloka meM paidA hotA hai aura vahIM se arhata ho jAtA hai| anAzvAsika-mana ko santoSa na dene vaalaa| aniyata--bhikSu kisI zraddhAlu upAsikA ke sAtha ekAnta meM pArAjika, saMghAdisesa aura pAcittiya - tIna doSoM meM se kisI eka doSa ke lie usake samakSa prastAva rakhatA hai| saMgha ke samakSa sArA ghaTanA-vRta prakaTa hone para doSI bhikSu kA, zraddhAlu upAsikA ke kathana para, doSa kA nirNaya kiyA jAtA hai aura use prAyazcita karavAyA jAtA hai| vaha aparAdha (tInoM) niyata na hone para aniyata kahA jAtA hai| anuprazapti-sambodhana / anuzAsanIyaprAtihArya-bhikSu aisA anuzAsana karatA hai--aisA vicAro, aisA mata vicAro; ___ mana meM aisA karo, aisA mata karo; ise chor3a do, ise svIkAra kara lo| anubhv-shruti| anazrAvaNa-jJapti karane ke anantara saMgha se kahanA--jise svIkAra ho, vaha mauna rahe ; jise svIkAra na ho, vaha apanI bhAvanA vyakta kreN| apAyika-durgati meM jAne vaalaa| AbhijAti-janma / amijA-divya zakti / abhijJA mUlataH do prakAra kI hai-1. laukika aura 2. lokottara / laukika abhijJAe~ pA~ca aura lokottaraabhijJA eka hai : 1. Rddhi viddha-adhiSThAna Rddhi (eka hokara bahuta honA, bahuta hokara eka honA), vikurvaNa Rddhi (sAdhAraNa rUpa ko chor3akara kumAra kA rUpa yA nAga kA rUpa dikhalAnA, nAnA prakAra ke senA vyUhoM ko dikhalAnA Adi), manomaya Rddhi (manomaya zarIra ____ 2010_05 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 banAnA),jJAna-visphAra Rddhi, samAdhi-visphAra Rddhi (jJAna aura samAdhi kI utpatti se pahale, pIche usI kSaNa yA jJAna ke yA samAdhi ke anubhava se utpanna huI vizeSa zakti), Arya karma Rddhi (pratikUla Adi saMjJI hokara vihAra karanA), vipAkaja Rddhi (pakSo Adi kA AkAza meM jAnA Adi), puNyavAn kI Rddhi (cakravartI Adi kA AkAza se jAnA), vidyAmaya Rddhi (vidyAdhara Adi kA AkAza se jAnA),siddha hone ke artha meM Rddhi (usa-usa kAma meM samyaka-prayoga se usa-usa kAma kA siddha honA)-ye dasa RddhiyAM haiM, isako prApta karake bhikSu eka hokara bahuta hotA hai, bahuta hokara eka hotA hai, prakaTa hotA hai, antardhAna hotA hai| tiraHkuDyaantardhAna hI dIvAra ke Ara-pAra jAtA hai, tiraHprakAra-antardhAna hoprAkAra ke pAra jAtA hai, tira:parvata --pAMzu yA patthara ke parva ke pAra jAtA hai, AkAza meM hone ke samAna binA TakarAye jAtA hai, jala kI bhA~ti pRthvI meM gotA lagAtA hai, pRthvI kI bhA~ti jala para calatA hai, pAMkhoM vAle pakSI kI taraha AkAza meM pAlathI mAre jAtA hai, mahAtejasvI sUrya aura candra ko bhI hAtha se chUtA hai aura malatA hai, brahmalokoM ko bhI apane zarIra ke bala se vaza meM karatA hai, dUra ko pAsa karatA hai, pAsa ko dUra karatA hai. thoDe ko bahata karatA hai, bahata ko thoDA karatA hai, madhara ko amadhara karatA hai amadhara madhara Adi bhI. jo-jo cAhatA hai, RddhimAna ko saba siddha hotA hai| yahI sthiti avaloka ko bar3hA kara usa brahmA ke rUpa ko dekhatA hai aura yahI sthiti unake zabda ko sunatA hai tathA citta ko bhalI prakAra jAnatA hai| zarIra ke taura para citta ko pariNAma karatA hai aura cita ke taura para zarIra ko pariNata karatA hai| 2. divya-zrotra-dhAtu-vizuddha amAnuSa divya zrotra dhAtu arthAt devatAoM ke samAna karNendriya se dUra va samIpa ke devoM aura manuSyoM ke zabdoM suna sakatA hai| isa abhijJa ko prApta karane vAlA bhikSu yadi brahmaloka taka bhI zaMkha, bherI, nagAr3I Adi ke zabda meM eka zora hotA hai, to bhI alaga karake vyavasthApana kI icchA hone para yaha zaMkha kA zabda hai; 'bherI kA zabda hai', aisA vyavasthApana kara sakatA hai / 3. cetoparya-jJAna-dUsare prANiyoM ke citta ko apane citta dvArA jAnatA hai| sarAga citta hone para sarAga-citta hai, aisA jAnatA haiM / vItArAga citta, sadveSa-citta, vIta dveSa citta, samoha-citta, vItamoha-citta, vikSipta-citta saMkSipta-citta, mahad gata-citta, ahamadgata-citta, sa-uttara-citta, anuttara-citta, samAhita (ekAgra) citta, asamAhita-citta, vimukta-citta aura amukta-citta hone para vaisA jAnatA hai / 4. pUrve nivAnusmRti-jJAna-aneka prakAra ke pUrva-janmoM kA anusmaraNa karatA hai| eka janma ko bhI, do janma ko bhI yAvat sau, hajAra, sau hajAra....''aneka saMvataM-kalpoM ko bhI aneka vivarta-kalpoM ko bhI, aneka saMvarta-vivarta-kalpoM ko bhI smaraNa karatA hai| taba maiM amuka sthAna arthAt bhava, yoni, gati, vijJAna kI sthiti, sattvoM ke rahane ke sthAna yA sattva samUha meM thaa| isa nAma kA, isa gotra kA, isa Ayu kA, isa AhAra kA, amuka prakAra ke sukha-duHkha kA anubhava karane vAlA va itanI Ayu vAlA thaa| vahA~ secyuta hokara amukta sthAna meM utpanna huaa| vahA~ nAma Adi.... 'thaa| vahA~ se cyuta ho aba yahAM amuka kSatriya yA brAhmaNa kula meM utpanna huA huuN| taithika ___ 2010_05 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] pariziSTa - 2 : bauddha pAribhASika zabda-koza 753 ( dUsare matAvalambI) cAlIsa kalpoM taka, prakRti - zrAvaka (agra zrAvaka aura mahAzrAvaka ko chor3akara), sau yA hajAra kalpoM taka, mahAzrAvaka (assI) lAkha kalpoM taka, agra zrAvaka (do) eka asaMkhya lAkha kalpoM ko pratyeka buddha do asaMkhya lAkha kalpoM ko aura buddha binA pariccheda hI pUrvajanmoM kA anusmaraNa karate haiM / 5. cyutotpAdana - jJAna - vizuddha amAnuSa divya cakSu se marate, utpanna hote, hIna avasthA meM Aye, acchI avasthA meM Aye, acche varNa vAle, bure varNa vAle, acchI gati ko prApta burI gati ko prApta, apane-apane karmoM ke anusAra avasthA ko prApta, prANiyoM ko jAna letA hai| ve prANI zarIra se durAcaraNa, vacana se durAcaraNa aura mana se durAcaraNa karate hue, sAdhu puruSoM kI nindA karate the, mithyAdRSTi rakhate the, mithyAdRSTi vAle kAma karate the / (aba) vaha marane ke bAda naraka aura durgati ko prApta hue haiM aura vaha ( dUsare ) prANI zarIra, vacana aura se sadAcAra karate, sAdhujanoM kI prazaMsA karate, samyak dRSTi vAle samyag - dRSTi ke anukUla AcaraNa karate the, aba acchI gati aura svarga ko prApta hue haiM- isa taraha zuddha alaukika divya cakSu se ..... jAna letA hai / 6. Azrava-kSaya-- Azrava-kSaya se Azrava-rahita citta-vimukti, prajJA- vimukti ko isI janma meM svayaM jAna kara sAkSAtkAra kara prApta kara viharatA hai / arhat - bhikSu rUparAga, arUparAga, mAna, auddhatya aura avidyA ke bandhana ko kATa girAtA hai aura arhata ho jAtA hai / usake sabhI kleza dUra ho jAte haiM aura sabhI Azrava kSINa ho jAte haiM / zarIrapAta ke anantara usakA AvAgamana sadA ke lie samApta ho jAtA hai, jIvanasrota sadA ke lie sUkha jAtA hai aura duHkha kA anta ho jAtA hai / vaha jIbana mukta va parama-pada kI avasthA hotI hai / avicIrNana kiyA huA / avitarka- vicAra - samAdhi - jo vitarka mAtra meM hI doSa ko dekha, vicAra meM ( doSa ko ) na dekha kevala vitarka kA prahANa mAtra cAhatA huA prathama dhyAna ko lAMghatA hai, vaha avitarkavicAra mAtra samAdhi ko pAtA hai / cAra dhyAnoM meM dvitIya, tRtIya va caturtha dhyAnoM kI ekAgratA avitarka-vicAra-samAdhi hai| avicI naraka-ATha mahAna narakoM meM se sabase nIce kA naraka; jahA~ sau yojana ke ghaMre meM pracaNDa Aga dhadhakatI rahatI hai / avyAkRta - anirvacanIya / aSTAGgika mArga - 1. samyak dRSTi, 2. samyak saMkalpa, 3 . samyak vacana, 4. samyak karmAnta, 5. samyak AjIva, 6. samyak vyAyAma, 7. samyak smRti aura pa samyak samAdhi / AkAzAnantyAyatana - cAra arUpa brahmaloka meM se tIsarA ? AkiMcanyAyatana - cAra arUpa brahmaloka meM se tIsarA ? AcAryakadharma / AjAnIya - uttama jAti kA / AdezanA prAtihArya - vyAkhyA - camatkAra | isake anusAra dUsare ke mAnasika saMkalpoM ko apane citta se jAna kara prakaTa kiyA jA sakatA hai / 2010_05 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 Anantarya karma-1. mAtR-hatyA, 2. pitR-hatyA, 3. arhat-hatyA, 4. buddha ke zarIra se lahU bahA denA aura 5. saMgha meM vigraha utpanna karanA; ye pA~ca pApa Anantarya karma kahalAte haiM / inake anuSThAna se manuSya usa janma meM kadApi kSINAzrava hokara mukta nahIM ho sktaa| AnupUrvI kathA-kramAnusAra kahI jAne vAlI kthaa| isake anusAra dAna, zIla va svarga kI kathA kahI jAtI hai| bhogoM ke duSpariNAma batalAye jAte haiM tathA kleza-syAga aura niSkAmatA kA mAhAtmya prakAzita kiyA jAtA hai| Apatti-doSa-daNDa / Aryasatya--1. duHkha, 2. duHkha-samudAya -duHkha kA kAraNa, 3. duHkha nirodha-duHkha kA nAza 4. duHkha nirodha gAminI pratipadA-duHkha-nAza kA upAya / Asrava-citta-mala / ye cAra haiM-kAma, bhava, dRSTi aura avidyA / Assasanta-AzvAsana prd| indrakIla-zatru ke AkramaNa ko rokane ke lie nagara dvAra ke samIpa dRr3ha va vizAla prastara yA lauha stmm| ItjhAnA-barmI saMvat / uttara kuru-cAra dvIpoM meM eka dvIpa / uttara-manuSya-dharma-divya zakti / udAna-AnandollAsa se santoM ke muMha se nikalI huI vAkyAvali / unnIsa vidyAe~-1. zruti, 2. smRti, 3. sAMkhya, 4. yoga, 5. nyA ya, 6. vaizeSika 7. gaNita, 8. saMgIta, 6. vaidyaka, 10. cAroM veda, 11. sabhI purANa, 12. itihAsa, 13. jyotiSa, 14. maMtra-vidyA, 15. tarka, 16. taMtra, 17. yuddha vidyA, 18. chanda aura 16. sAmudrika / upapAramitA-sAdhana meM dRr3ha saMkalpa hokara bAhya vastuoM kA parityAga karanA / upapAra mitA dasa hotI haiN| upazama saMvartanika-zAnti prApaka / upasampadA-zrAmaNera dvArA dharma ko acchI taraha samajha liye jAne para upasampadA-saMskAra kiyA jAtA hai / saMgha ke ekatrita hone para upasampadA-prArthI zrAmaNera vahA~ upasthita hotA hai| saMgha ke bIca usakI parIkSA hotI hai| uttIrNa hone para use saMgha meM sammilita kara liyA jAtA hai / taba se vaha bhikSu kahalAtA hai aura use prAtimokSa ke antargata do sau sattAIsa niyamoM kA pAlana karanA hotA hai| bIsa varSa kI Ayu ke bAda hI kisI kI upasampadA ho sakatI hai| upasthAna-zAlA-sabhA-gRha / upasthAka-sahacara sevaka / upekSA-saMsAra ke prati anaaskt-bhaav| 2010_05 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-2 : bauddha pAribhASika zabda-koza 755 upekSA pAramitA-jisa prakAra pRthvI prasannatA aura aprasannatA se virahita hokara apane para pheMke jAne vAle zuci-azuci padArthoM kI upekSA karatI hai, usI prakAra sadaiva sukha-duHkha ke prati tulyatA kI bhAvanA rakhate hue upekSA kI carama sImA ke anta taka phuNcnaa| uposatha-- upAsaka kisI vizeSa dina svaccha kapar3e pahina kisI bauddha vihAra meM jAtA hai| ghuTane Tekakara bhikSu se prArthanA karatA hai-bhante ! maiM tIna zaraNa ke sAtha ATha uposatha zIla kI yAcanA karatA hU~ / anugraha kara Apa mujhe pradAna kreN| vaha upAsaka kramaza: tIna bAra apanI prArthanA ko duharAtA hai / bhikSu eka-raka zIla kahatA huA rukatA jAtA hai aura upAsaka use duharAtA jAtA hai / upAsaka samagra dina ko vihAra meM rahakara, zIloM kA pAlana karatA huA, pavitra vicAroM ke cintana meM hI vyatIta karatA hai| kitane hI upAsaka jIvana-paryanta ATha zIloM kA pAlana karate haiN| ve ATha zIla isa prakAra haiM : 1. prANAtipAta se virata hokara rahU~gA, 2. adattAdAna se virata hokara rahU~gA, 3. kAma-bhAvanA se virata hokara rahU~gA, 4. mRSAvAda se virata hokara rahU~gA, 5. mAdaka dravyoM ke sevana se virata hokara rahU~gA, 6. vikAla bhojana se virata hokara rahU~gA, 7. nRtya, gIta, vAdya, azlIla hAva-bhAva tathA mAlA, gaMdha, ubaTana ke prayoga se, zarIra vibhUSA se virata hokara rahUMgA aura 8. uccAsana aura sajI-dhajI zayyA se virata hokara rhuuNgaa| uposathAgAra-uposatha karane kI shaalaa| RddhipAda (dhAra)-siddhiyoM ke prApta karane ke cAra upAya-chanda (chanda se prApta samAdhi), viriya (vIrya se prApta samAdhi), citta (citta se prApta samAdhi), vImaMsA (vimarSa se prApta smaadhi)| Rddhi prAtihArya-yoga-bala se nAnA camatkArika prayoga karanA / isake anusAra bhikSu eka hotA huA bhI aneka rUpa banA sakatA hai| aura aneka hokara eka rUpa bhI banA sakatA hai| cAhe jahA~ AvirbhUta ho sakatA hai aura tirohita bhI ho sakatA hai| binA TakarAe dIvAla, prakAra aura parvata ke Ara-pAra bhI jA sakatA hai, jaise ki koI AkAza meM jA rahA ho| thala meM jala kI taraha gote lagA sakatA hai| jala-tala para thala kI taraha cala sakatA hai| AkAza meM bhI pakSI kI taraha palathI mAre hI ur3a sakatA hai| tejasvI sUrya va candra ko hAtha se chU sakatA hai tathA unheM mala sakatA hai aura brahmaloka taka sazarIra pahu~ca sakatA hai| aupapAtika-devatA aura naraka ke jIva / kathAvastu-vivAda / karaNA-saMsAra ke sabhI jIvoM ke prati karuNA-bhAva / kalpa-asaMkhya varSoM kA eka kaal-maan| ye cAra prakAra ke haiM-1. saMvarta kalpa, 2. saMvata sthAyI kalpa, 3. vivarta kalpa aura 4. vivarta sthAyI klp| saMvarta kalpa meM pralaya aura 2010_05 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka eka anuzIlana [ khaNDa : 3 vivartalpa meM sRSTi kA krama uttarottara calatA hai / devoM ke AyuSya Adi kalpa ke dvArA mApe jAte haiM / eka yojana lambA, caur3A aura gaharA gaDDhA sarasoM ke dAnoM se bharane ke pazcAt prati sau varSa meM eka dAnA nikAlane para jaba sArA gaDDhA khAlI hotA hai taba jitanA kAla vyatIta hotA hai. usase bhI valpa kA kAla mAna bar3A hai / kalpika kuTiyA bhaNDAra / kAya smRti - bhikSu araNya, vRkSamUla yA zUnyAgAra meM baiThatA hai| Asana mAra kAyA ko sIdhA rakhatA hai| smRtipUrvaka zvAsa letA hai aura smRtipUrvaka hI zvAsa chor3atA hai / dIrgha zvAsa lete samaya aura chor3ate samaya use pUrNa anubhUti hotI hai / hRsva zvAsa lete samaya aura chor3ate samaya bhI use pUrNa anubhUti rahatI hai / sArI kAyA kI sthiti ko anubhava karate hue zvAsa lete aura chor3ane kI prakriyA kA abhyAsa karatA hai / kAyikI saMskAroM (kriyAoM) ko roka kara zvAsa lene aura chor3ane kA abhyAsa karatA hai / isa prakAra pramAda rahita, tatpara aura saMyama yukta ho vihAra karate samaya usake lobhapUrNa svara naSTa ho jAte haiM / citta abhyantara meM hI sthita hotA hai, ekAgra hotA hai aura samAhita hotA hai / kArSApaNa - usa samaya kA sikkA / kutUhalazAlA - vaha sthAna, jahA~ vibhinna matAvalambI ekatra hokara dharma-carcA karate haiM aura jise sabhI upasthita manuSya kautUhalapUrvaka sunate haiM / 756 kuzala dharma - dasa zobhana naitika saMskAra, jo bhale kAryoM ke anuSThAna ke pratyeka kSaNa meM vidya mAna rahate haiM / puNya karma / kleza -- citta mala / kriyAvAdI - jo kriyA kA hI upadeza karatA hai / kSAnti pAramitA - jisa prakAra pRthvI apane para pheMkI jAne vAlI zuddha, azuddha, sabhI vastuoM ko sahatI hai, krodha nahIM karatI; prasannamanA hI rahatI hai; usI prakAra mAna apamAna sahate hue kSAnti kI sImA ke anta taka pahu~canA / kSINAzrava - jinameM vAsanAe~ kSINa hoM / yaha arhat kI avasthA hai / gamika -- prasthAna karane vAle bhikSu / ghaTikAra -- mahAbrahmA / cakraratna - cakravartI ke sAta ratnoM meM pahalA ratna, jo sahastra aroM kA, nAmi nemi se yukta, sarvAkAra paripUrNa aura divya hotA hai / jisa dizA meM vaha cala par3atA hai, cakravartI kI senA usakI anugAminI ho jAtI hai / jahA~ vaha rukatA hai, vahIM senA kA par3Ava hotA hai / cakra prabhAva se binA yuddha kiye hI rAjA anuyAyI banate jAte haiM aura cakravartI unheM paMcazIla kA upadeza detA hai / catumadhura snAna - cAra madhura cIja haiM -- ghI, makkhana, madhu aura cInI - isameM snAna / 2010_05 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-2 : bauddha pAribhASika zabda-koza 757 cakravartI-1. cakra ratna, 2. hasti ratna, 3. azva ratna, 4. maNi ratna, 5. strI ratna, 6. gRha pati ratna, 7. pariNAyaka' ratna; ina sAta ratnoM aura 1. parama saundarya, 2. dIrghAyutA, 3. nIrAtakatA, 4. brAhmaNa, gRhapatiyoM kI priyatA ina cAra RddhiyoM se yukta mhaanubhaav| cakravAla-samasta brahmANDa meM asaMkhya cakravAla hote haiM / eka cakravAla eka jagat ke rUpa meM hotA hai jisakI lambAI-caur3AI 12,03,450 yojana tathA parimaNDala (gherA) 36.10350 yojana hotA hai| pratyeka cakravAla kI moTAI 2.40.000 yojana hotI hai tathA cAroM ora se 4.80,000 yojana moTAI vAle pAnI ke ghere se AdhArita hai| pAnI ke cAroM ora 6,60,000 yojana moTAI vAle vAyU kA gherA hai| pratyeka cakravAla ke madhya meM sinerU nAmaka parvata hai, jisakI UMcAI 1,68,000 yojana hai| isakA AdhA bhAga samudra ke andara hotA hai aura AdhA Upara / sinerU ke cAroM ora 7 parvata mAlAeM haiM-1. yugandhara, 2. Isaghara, 3. karavikA, 4. sudassana, 5. nemighara, 6. vinataka aura 7. assakaNNa / ina parvatoM para mahArAja deva aura unake anucara yakSoM kA nivAsa hai| cakravAla ke andara himavAna parvata hai, jo 100 yojana U~cA hai tathA 84,000 zikharoM vAlA hai / cakravAla-zilA cakravAla ko ghere hue haiN| pratyeka cakravAla meM eka candra aura eka sUrya hotA hai| jinakA vistAra kramaza: 46 tathA 50 yojana hai / pratyeka cakravAla meM trayastriMza bhavana, asura bhavana tathA avIcimahAniraya haiN| jambUdvIpa, aparagoyAna, pUrva videha tathA uttara kuru-cAra mahAdvIpa haiM tathA pratyeka mahAdvIpa 500 choTe dvIpoM ke dvArA gherA huA hai| cakravAloM ke bIca lokAntarika niraya haiM / sUrya kA prakAza kevala eka cakravAla ko prakAzita karatA hai ; buddha ke teja se samasta cakravAla prakAzita ho sakate haiN| cAturdIpika-cAra dvopoM vAlI sArI pRthvI para eka hI samaya barasane vAlA megha / cAturmahArAjika devatA-1. dhRtarASTra, 2. virUr3ha, 3. virUpAkSa aura 4. vaizravaNa cAturmahA rAjika deva kahalAte haiN| manuSyoM ke pacAsa varSa ke tulya cAturmahArAjika devoM kA eka ahorAtra hotA hai| usa ahorAtra se tIsa ahorAtra kA eka mAsa, bAraha mAsa kA eka varSa aura pAMca sau varSa kA unakA Ayudhya hotA hai| ye devendra zaka ke adhIna hote cAturyAma - mahAvIra kA cAra prakAra kA siddhaant| isake anusAra 1. nirgrantha jala ke vyavahAra kA vAraNa karatA hai| 2. nirgrantha sabhI pApoM kA vAraNa karatA hai| 3. nirgrantha sabhI pApoM ke vAraNa se dhutapApa ho jAtA hai / 1. majjhimanikAya 2-5-1 tathA 3-3-6 aura suttanipAta, mahAvagga, selasutta ke anusAra cakravartI kA sAtavA ratna pariNAyakaratna hai aura dIghanikAya, mahApadAna tathA cakAvati sIhanAda sutta ke anusAra sAtavA~ ratna putraratna hai / 2010_05 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 Agama aura tripiTaka : khiNDa : 3 4. nirgrantha sabhI pApoM ke vAraNa meM lagA rahatA hai| -dIghanikAya, sAmaphala sutta, 1-2 dIghanikAya, udumbarika sIhanAda sutta ke anusAra cAturyAma isa prakAra hai : 1. jIva-hiMsA na karanA, na karavAnA aura na usameM sahamata honaa| 2. corI na karanA, na karavAnA aura na usameM sahamata honaa| 3. jhUTha na bolanA, na bulavAnA aura na usameM sahamata honaa| 4. pA~ca prakAra ke kAma-bhogoM meM pravRtta na honA, na pravRtta karanA aura na unameM sahamata honaa| cAra dvIpa--sumera parvata ke cAroM ora ke cAra dviip| pUrva meM pUrva videha, pazcima meM apara goyAna uttara meM uttara kuru aura dakSiNa meM jambUdvIpa / cArikA-dharmopadeza ke lie gamana krnaa| cArikA do prakAra kI hotI hai- 1. tvarita cArikA aura 2. atvarita cArikA / dUra bodhanIya manuSya ko lakSya kara usake bodha ke lie sahasA gamana tvarita cArikA' hai aura grAma, nigama ke krama se pratidina yojana ardha yojana mArga kA avagahana karate hue, piNDa cAra karate hue lokAnugraha se gamana karana 'atvarita cArikA' hai| cIvara-bhikSa kA kASAya-vastra jo kaI Tukar3oM ko eka sAtha jor3akara taiyAra kiyA jA hai| vinaya ke anusAra bhikSu ke lie tIna cIvara dhAraNa karane kA vidhAna hai : 1. antaravAsaka-kaTi se nIce pahinane kA vastra, jo luMgI kI taraha lapeTA jAtA 2. uttarAsaMga-pA~ca hAtha lambA aura cAra hAtha caur3I vastra jo zarIra ke UparI bhAga meM caddara kI taraha lapeTA jAtA hai| 3. saMghATI-isakI lambAI-caur3AI uttarAsaMga kI taraha hotI hai, kintu yaha duharI silI rahatI hai| yaha kandhe para taha lagA kara rakhI jAtI hai / ThaNDa lagane para yA anya kisI vizeSa prasaMga para isakA upayoga kiyA jAtA hai| caityagarbha-deva-sthAna kA mukhya bhaag| chanda-rAga / jNghaa-vihaar-tthlnaa| jntaaghr--snaanaagaar| jambUdvIpa-dasa hajAra yojana vistIrNa bhU-bhAga, jisameM cAra hajAra yojana pradeza jala se bharA hai; ata: samudra kahalAtA hai| tIna hajAra yojanA meM manuSya basate haiN| zeSa tIna hajAra yojana meM caurAsI hajAra kUToM se zobhita cAroM ora bahatI huI pA~ca sau nadiyoM se vicitra pA~ca sau yojana samunnata himavAn (himAlaya) hai| jAti-saMgraha-apane parijanoM ko pratibuddha karane kA upakrama / ____ 2010_05 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: kathAnuyoga] pariziSTa-2 : bauddha pAribhASika zabda-koza 756 jJAnadarzana-tattva-sAkSAtkAra / jJapti-sUcanA / kisI kArya ke pUrva saMgha ko vidhivat sUcita karanA-yadi saMgha ucita samajhe to aisA kre| tAtisa (trayastriza) devatA-inakA adhipati devendra zakra hotA hai| manuSyoM ke pacAsa varSa ke barAbara eka ahorAtra hotA hai| aise tIsa ahorAtra kA eka mAsa, bAraha mAsa kA eka varSa hotA hai aise varSa se hajAra divya varSoM kA unakA AyuSya hotA hai| suSit devatA-tuSit deva-bhavana meM bodhisattva rahate haiN| yahA~ se cyuta hokara ve saMsAra meM utpanna hote haiM aura buddhatva kI prApti kara parinirvANa prApta karate haiN| manuSyoM ke cAra sau varSoM ke samAna inakA eka ahorAtra hotA hai| tIsa ahorAtra kA eka mAsa aura bAraha mAsa kA eka varSa / aise cAra hajAra divya varSoM kA unakA AyuSya hotA hai| thullaccaya-bar3A apraadh| dAkSiNeya-paraloka meM vizvAsa karake dene yogya dAna dakSiNA kahA jAtA hai| jo usa dakSiNA ko pAne yogya haiM, vaha dAkSiNeya hai| dazabala-1. ucita ko ucita aura anucita ko anucita ke taura para ThIka se jAnanA, 2. bhUta, vartamAna, bhaviSyata ke kiye hue karmoM ke vipAka ko sthAna aura kAraNa ke sAtha ThIka se jAnanA, 3. sarvatra gAminI pratipadA ko ThIka se jAnanA, 4. aneka dhAtu (brahmANDa), nAnA dhAtu vAle lokoM ko ThIka se jAnanA, 5. nAnA vicAra vAle prANiyoM ko ThIka se jAnanA, 6. dUsare prANiyoM kI indriyoM kI prabalatA aura durbalatA ko ThIka se jAnanA, 7. dhyAna, vimokSa, samAdhi, samApatti ke saMkleza (mala), vyavadhAna (nirmalA karaNa) aura utthAna ko ThIka se jAnanA, 8. pUrva-janmoM kI bAtoM ko ThIka se jAnanA, 6. alokika vizuddha, divya cakSu se prANiyoM ko utpanna hote, marate, svarga loka meM jAte hue dekhanA, 10. AzravoM ke kSaya se Azrava rahita citta kI vimukti aura prajJA kI vimukti sAkSAtkAra / dazasahastrabrahmANDa-ve dasa hajAra cakravAla jo jAtikSetra rUpa buddha kSetra haiN| dAna pAramitA-pAnI ke ghar3e ko ulaTa diye jAne para jisa prakAra vaha bilkula khAlI ho jAtA hai; usI prakAra dhana, yaza, putra, patnI va zarIra Adi kA bhI kucha cintana na karate hue Ane vAle yAcaka ko icchita vastue~ pradAna karanA / divya cakSu-ekA gra, zuddha, nirmala, niSpApa, kleza-rahita, mRdu, manorama aura nizcala citta ko pAkara prANiyoM ke janma-mRtyu ke viSaya meM jAnane ke lie apane citta ko lgaanaa| dIrgha mANaka-dIghanikAya kaNThastha karane vAle prAcIna AcArya / TukkaTa kA doSa- duSkRta kA doSa / dezanA-aparAdha sviikaar| 2010_05 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khinDa :3 droNa-pAnAja nApane ke lie prAcIna kAla meM prayukta maap| yaha nAlI se bar3A hotA hai| 4 prastha = 1 kuDavA aura 4 kuDavA =1 droNa hotA hai / ' eka prastha garIba pAva bhara mAnA gayA hai; ataH eka droNa karIba 4 sera ke barAbara honA caahie| dharma-dharma aura darzana ke bAre meM bhinna-bhinna sthAnoM para, bhinna-bhinna logoM ko bhinna-bhinna paristhitiyoM meM buddha dvArA diye gae upadeza / inheM sUtra bhI kahA jAtA hai| dharma kathika-dharmopadezaka / dharmacakra-pravartana-bhagavAna buddha ne paMcavargIya bhikSuoM ko jo sarvaprathama upadeza diyA thA, vaha dharmacakra pravartana sUtra kahA jAtA hai| dharma cakSu-dharma jJAna / dhrmtaa--vishesstaa| dharmadhAtu-mana kA viSaya / dharma paryAya-upadeza / dharma-vinaya-mata / dhAraNA - anuzrAvaNa ke anantara saMgha ko mauna dekha kara kahanA-"saMgha ko svIkAra hai; ataH __ mauna hai, maiM aisA avadhAraNa karatA huuN|" dhutavAdI-tyAgamaya rahana-sahana vaalaa| dhuta hotA hai, dhoye kleza vAlA vyakti athavA klezoM ko dhunane vAlA dharma / jo dhutAMga se apane klezoM ko dhuna DAlatA hai aura dUsaroM ko dhutAMga ke lie upadeza karatA hai, vaha dhuta aura dhutavAdI kahalAtA hai / dhutAMga 13 haiM : 1. pAMzukalikAGga-sar3aka, zmazAna kUr3A, karakaTa ke DheroM aura jahA~ kahIM bhI dhUla (pAMzu) ke Upara par3e hue cithar3oM se bane cIvaroM ko pahina ne kI prtijnyaa| 2. cIvarikAGga-kevala tIna cIvara-saMghATI, uttarAsaMga aura antaravAsaka ko dhAraNa karane kI prtijnyaa| 3. piNDapAtikAGga-bhikSA se hI jIvikA karane kI prtijnyaa| 4. sApadAna cArikAGga-bIca meM ghara chor3e binA eka sire se lekara dUsare sire taka bhikSA karane kI prtijnyaa| 5. ekAsa nikAGga- eka hI bAra bhojana karane kI pratijJA / 6. pAtrapiNDakAGga--- dUsare pAtra kA inkAra kara kevala eka hI pAtra meM par3A piNDa grahaNa karane kI prtijnyaa| 1. AcArya hemacandra , abhidhAna , cintAmaNi koza, 3 / 550 / 2. A. P. Budphadatt Mahathera, Concise, Pali-English Dictionary. _pp. 154-170. 2010_05 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taba : AcAraH kathAnuyoga ] pariziSTa - 2 : bauddha pAribhASika zabda-koza 761 7. khalu pacchAbhattikAGga - eka bAra bhojana samApta karane ke bAda khalu nAmaka pakSI kI taraha pazcAt prApta bhojana grahaNa na karane kI pratijJA / 8. AraNyakAGga araNya meM vAsa karane kI pratijJA / 6. vRkSa mUlikAGga - vRkSa ke nIce rahane kI pratijJA / - 10. anyavakAzikAGga -- khule maidAna meM rahane kI pratijJA / 11. zmazAnikAGga - zmazAna meM rahane kI pratijJA / 12. yathAsaMsthikAGga -jo bhI bichAyA gayA ho, vaha yathAsaMsthika hai / "yaha tere lie hai" isa prakAra pahale uddezya karake bichAye gaye zayanAsana ko grahaNa karane kI pratijJA / 13. naisAdyAkAMGga -- binA leTe, sone aura ArAma karane kI pratijJA / dhyAna (cAra) - 1 - prathama dhyAna meM virtaka, vicAra, prIti, sukha aura ekAgratA, ye pA~ca aMga haiM / ye (vastu) meM cittakA dRr3ha praveza vitarka kahalAtA hai / yaha mana ko dhyeya se bAhara nahIM jAne dene vAlI manovRtti hai / prIti kA artha hai - mAnasika Ananda / kAma, vyApAda satyAnamRddha, auddhatya, vicikitsA; isa pAMca nIvaraNoM ko apane meM naSTa hue dekha pramoda utpanna hotA hai aura pramoda se prIti utpanna hotI hai / sukha kA tAtparya hai-- kAyika saukhya; prIti se zarIra zAnta ho jAtA hai aura isase sukha utpanna hotA hai| ekAgratA kA artha hai---samAdhi / isa prakAra kAma rahitatA, akuzala dharmoM se virahitatA, savitarka savicAra aura viveka se utpanna prIti-sukha se prathama prApta hotA hai / dvitIya dhyAna meM vitarka aura vicAra; ina do aMgoM kA abhAva hotA hai / inake abhAva se Abhyantarika prasAda va cisa kI ekAgratA prApta hotI hai / dvitIya dhyAna meM zraddhA kI prabalatA tathA prIti, sukha aura ekAgratA kI pradhAnatA banI rahatI hai / tRtIya dhyAna meM tIsare aMga prIti kA bhI abhAva hotA hai / isameM pramukha tathA ekAgratA kI pradhAnatA kahatI hai| sukha kI bhAvanA sAdhaka ke citta meM vizeSa utpanna nahIM karatI hai / cita meM vizeSa kSAnti tathA samAdhAna kA udaya hotA hai / caturthaM dhyAna meM caturtha aMga kA mI abhAva hotA hai| ekAgratA ke sAtha upekSA aura smRti ; do manovRttiyA~ hotI haiN| isameM zArIrika sukha-duHkha kA sarvathA tyAga tathA rAga-dveSa se virahitatA hotI hai| isa sarvottama dhyAna meM sukha-duHkha ke tyAga se va saumanasya- daurmanasya ke asta ho jAne para citta sarvathA nirmala tathA vizuddha bana jAtA hai / nAli - anAja nApane ke lie prAcIna kAla meM prayukta mApa, jo ki vartamAna ke Der3ha sera ke barAbara hotA thA / " nidAna - kAraNa / 1. buddha kAlIna bhAratIya bhUgola, pR0 552 / 2010_05 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 nirmANarati devatA-ye devatA apanI icchA se apane bhinna-bhinna rUpa badalate rahate haiN| isI meM unheM Ananda milatA hai| manuSyoM ke ATha sau varSa ke samAna inakA eka ahorAtra hotA hai| tIsa ahorAtra kA eka mAsa aura bAraha mAsa kA eka varSa / aise ATha hajAra divya varSoM kA unakA AyuSya hotA hai| nissaggiya pAcittaya-aparAdha kA pratikAra saMgha, bahuta se bhikSu yA eka bhikSu ke samakSa svIkAra kara use chor3a dene para ho jAtA hai| naMgama-nagara-seTha kI taraha kA eka avaitanika rAjakIya pada, jo sambhavataH zreSThI se ucca hotA hai| naryANika-duHkha se pAra karane vaalaa| navasaMjJAnAsaMjJAyatana-cAra arUpa brahmaloka meM se cauthaa| naiSkarma pAramitA-kArAgAra meM cirakAla taka rahane vAlA vyakti kArAgAra ke prati sneha nahIM rakhatA aura na vahAM rahane ke lie hI utkaNThita rahatA hai ; usI prakAra saba yoniyA~ (bhavoM) ko kArAgAra samajhanA, unase Uba kara unheM chor3ane kI icchA karanA / paMcazIla-1. prANAtipAta se virata raha~gA, 2. adattAdAna se virata rahU~gA, 3. abrahmacarya se virata rahU~gA, 4. mRSAvAda se virata rahU~gA aura 5. mAdaka dravyoM ke sevana se virata rhuuNgaa| paTi bhAna-vicitra praznoM kA vyAkhyAna / paranimita vazavartI devatA-inake nivAsa sthAna para mAra kA Adhipatya hai| manuSyoM ke solaha sau varSa ke samAna inakA eka ahorAtra hotA hai| tIsa ahorAtra kA eka mAsa aura bAraha mAsa kA eka varSa / aise solaha hajAra divya varSoM kA unakA AyuSya hotA hai| paramAthaM pAramitA-sAdhanA meM pUrNa rUpeNa dRr3ha saMkalpa honaa| prANotsarga bhale hI ho jAye, kintu saMkalpa se vicalita na honA / parAmartha pAramitA dasa hotI haiN| pariveNa-vaha sthAna, jahA~ bhikSu ekatrita hokara paThana-pAThana karate haiM / yaha sthAna cAroM ora se ghirA huA hotA hai aura bIca meM eka AMgana hotA hai| pAMca mahAtyAga-dhana, aMga, jIvana, santAna va bhAryA kA tyAga / pAMca mahAvilokana-tuSit loka meM rahate hue bodhisattva dvArA apane janma sambandhI samaya, dvIpa, deza, kula, mAtA tathA usake Ayu-pariNAma ke bAre meM socnaa| pAMsukUlika-cIthar3oM se bane cIvaroM ko pahanane kI pratijJA vaalaa| pAcittiya-AtmAlocana pUrvaka prAyazcitta karanA / pATi desanIya-doSI bhikSu saMgha se nivedana karatA hai-"maiMne nindanIya va ayukta kArya kiyA hai| maiM usake lie kSamA yAcanA karatA huuN|" ____ 2010_05 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAraH kathAnayoga] pariziSTa-2 : bauddha pAribhASika zabda-koza 763 pAramitA-sAdhanA ke lie dRr3ha saMkalpa hokara baiThanA, jisameM apane zarIra kI sAra-sambhAla ___ kA sarvathA parityAga kara diyA jAtA hai| pAramitA dasa hotI haiN| pArAjika-mArI aparAdha kiye jAne para bhikSu ko sadA ke lie saMgha se nikAla diyA jaanaa| piNDapAta-bhikSu apanA pAtra lekara gRhastha ke dvAra para khar3A ho jAtA hai| usa samaya vaha daSTi nIce kiye aura zAnta bhAva se rahatA hai| ghara kA koI vyakti bhikSA lAkara pAtra meM rakha detA hai aura vaha jhuka kara bhikSu ko praNAma karatA hai| bhikSu AzIrvAda dekara Age bar3ha jAtA hai| pAtra jaba pUrNa ho jAtA hai to bhikSu apane sthAna para lauTa AtA hai| nimaMtraNa dekara parosA gayA bhojana bhI piNDapAta ke antargata hai| piNDapAtika-mAdhukarI vRtti vaalaa| pudgala-vyakti / pUrva lakSaNa-gRha-tyAga ke pUrva udyAna-yAtrA ko jAte hue bodhisattva ko pravrajyArtha prarita karane ke lie sahampati brahmA dvArA vRddha, rogI, mRta aura pravrajita ko upasthita krnaa|| puthag jana-sAdhAraNa jana, jo ki Arya avasthA ko prApta na huA ho| mukti mArga kI ve ATha Arya avasthAe~ haiM---zrotApanna mArga tathA phala, sakRdAgAmI mArga tathA phala, anA. gAmi mArga tathA phala, arhata mArga tathA phala / prjnyaapti-vidhaan| prajJA--zUnyatA kA pUrNa jJAna / avidyA kA nAza / prajJApAramitA--jisa prakAra bhikSu uttama, madhyama tathA adhama kuloM meM se kisI kula ko binA chor3e, bhikSA mAMgate hue apanA nirvAha karatA hai, usI prakAra paNDita-janoM se sarvadA prazna pUchate hue prajJA kI sImA ke anta taka pahuMcanA / pratItya samutpAda-sApekSa kAraNatAvAda / pratItya-kisI vastu kI prApti hone para samutpAda, -anya vastu kI utpatti / kisI vastu ke utpanna hone para dUsarI vastu kI utpatti / 1. rUpa, 2. vedanA, 3. saMjJA, 4. saMskAra aura 5. vijJAna-ye pAMca upAdana skandha pratipAda-mArga, jnyaan| pratisaMvit prApta-pratisambhidA prApta prabhedagata jJAna pratisambhidA hai / ye cAra haiM : 1. artha-pratisambhidA-hetuphala athavA jo kucha pratyaya se utpanna hai, nirvANa, kahe gaye kA artha, vipAka aura kriyA-ye pA~ca dharma 'artha' kahalAte haiM / usa artha kA pratyavekSaNa karane vAle kA usa artha meM prabhedagata jJAna artha-pratisammidA hai| 2. dharma-pratisambhidA-jo koI phala ko utpanna karane vAlA hetu, Arya-mArga bhASita, kuzala, akuzala-ina pA~coM ko 'dharma' kahA jAtA hai| usa dharma kA pratyavekSaNa karane vAle kA usa dharma kA prabhedagata jJAna dharmapratisambhidA hai| , ____ 2010_05 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:3 3. nirukti-pratisambhidA-usa artha aura usa dharma meM jo svabhAva nirukti haiM, avyabhicArI vyavahAra hai, usake abhilApa meM, unake kahane meM bolane meM, usa kahe gaye, bole gaye ko suna kara hI, yaha svabhAva nirukti hai, yaha svabhAva nirukti nahIM hai-aise usa dharma-nirukti ke nAma se kahI jAne vAlI svabhAva nirukti mAgadhI saba sattvoM kI mUla bhASA meM prabhedagata jJAna nirukti-pratisambhidA hai| niruktipratisambhidA prApta sparza, vedanA Adi aise vacana ko suna kara hI vaha svabhAva nirukti hai, jAnatA hai| sparza, vedanA-aise Adi ko, vaha svabhAva nirukti nahIM 4. pratibhAna-prati sambhidA-saba (viSayoM) meM jJAna ko Alambana karake pratyavekSaNa __ karane vAle ke jJAna kA Alambana jJAna hai yA yathokta una jJAnoM meM gocara aura kRtya Adi ke anusAra vistAra se jJAna, pratimAna-pratisammidA hai| pratyana-sImAnta / pratyaya-bhikSuoM ke lie grAhya vstueN| 1. cIvara, 2. piNDapAta, 3, zayanAsana aura 4. glAna pratyaya; bhikSuoM ko inhIM cAra pratyayoM kI AvazyakatA hotI hai| pratyeka buddha-jise saba tattva svata: parisphuTita hote haiN| jise tattva-zikSA pAne ke lie kisI guru kI parataMtratA Avazyaka nahIM hotii| pratimokSa-vinayapiTaka ke antargata bhikkhu pAtimokkha aura bhikkhunI pAtimokkha zIrSaka se do svatantra prakaraNa haiN| inameM kramaza. do sau sattAIsa aura tIna sau gyAraha niyama haiN| mAsa kI pratyeka kRSNa caturdazI tathA pUrNimA ko vahA~ rahane vAle sabhI bhikSu-saMgha ke uposathAgAra meM ekatrita hote haiM aura prAtimokSa ke niyamoM kI AvRtti karate hai| praatihaary-cmtkaar| bala (pAMca)-zraddhA, vIrya, smRti, samAdhi aura prajJA / buddha-kolAhala-sarvajJa buddha ke utpanna hone ke sahasra varSa pUrva lokapAla devatAoM dvArA loka __ meM yaha udghoSa karate hue ghUmanA- 'Aja se sahasra varSa bItane para loka meM buddha utpanna hoNge|' buddha bIja-bhaviSya meM buddha hone vaalaa| buddhshrii-buddhaatishy| buddhAntara-eka buddha ke parinirvANa ke bAda se dUsare buddha ke hone taka kA bIca kA samaya / bodhivRkSa-bodha gayA kA prasiddha pIpala-vRkSa, jisake nIce gautama buddha ne parama sambodhi prApta kI thii| bodhimaNDa-bodha gayA ke buddha-mandira kA ahAtA / bodhisatva-aneka janmoM ke parizrama se puNya aura jJAna kA itanA saMcaya karane vAlA, jisakA buddha honA nizcaya hotA hai / ____ 2010_05 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-2 : bauddha pAribhASika zabda-koza bodhyaMgga (sAta)-smRti, dharmavicaya, vIrya, prIti, prakSabdhi, samAdhi aura upekssaa| brahmacarya phala-buddha-dharma / brahmadaNDa-jisa bhikSu ko brahmadaNDa diyA jAtA hai, vaha anya bhikSuoM ke sAtha apanI icchA nusAra bola sakatA hai, para anya bhikSu na usake sAtha bola sakate haiM, na use upadeza kara sakate haiM aura na usakA anuzAsana kara sakate haiM / brahmacarya vaas-prvrjyaa| brahmavihAra -- maitrI, karuNA, muditA aura upekSA bhaavnaa| brahmaloka sabhI deva lokoM meM zreSTha / isameM nivAsa karane vAle brahma hote haiM / bhaktaccheda-bhojana na milnaa| bhavAna--dhyAna-yoga kA sAdhaka apane dhyAna ke bala para sthUla jagat se sUkSma jagat meM praveza karatA hai| aisI gati se vaha aise eka bindu para pahu~catA hai, jahA~ jagat kI samApti ho jAtI hai / yahI bindu bhavAna kahalAtA hai / minnastUpa-nIva-rahita / madhyama pratipadA-do antoM- kAmya vastuoM meM atyadhika lInatA aura atyadhika vairAgya se zarIra ko kaSTa denA- ke bIca kA mArga / manomaya loka -- deva loka / mahA abhijJa dhArikA- dekheM, abhijJA / mahAgocara-ArAma ke nikaTa saghana bastI vaalaa| mahAbrahnA-brahmAloka vAsI devoM meM eka asaMkhya kalA ke AyuSya vAle deva / dekheM, brahmaloka / mahAbhiniSkramaNa -- bodhisattva kA pravrajyA ke lie ghara se prasthAna krnaa| maannvk-braahmnn-putr| mAra- aneka arthoM meM prayukta / sAmAnyatayA mAra kA artha mRtyu hai / mAra kA artha kleza bhI hai, jisake vaza meM hone se manuSya mRtyumaya saMsAra ko prApta hotA hai| vazavartI loka ke devaputra kA nAma bhI mAra hai, jo apane Apako kAmAvacara loka kA adhipati mAnatA thaa| jo koI bhI kAma-bhogoM ko chor3akara sAdhanA karatA, usako vaha apanA zatra samajhatA aura sAdhanA-patha se use vicalita karane kA prayatna krtaa| muditA- santoSa / maitrI-sabhI ke prati mitra-bhAva / maMtrI ceto vimukti - 'sAre prANI vaira-rahita, vyApAda rahita, sukhapUrvaka apanA parihaNa kreN|' isa prakAra maitrI citta kI vimukti hotI hai| maitrI pAramitA-jisa prakAra pAnI pApI aura puNyAtmA, donoM ko hI samAna rUpa se zIta. latA pahuMcAtA hai aura donoM ke hI maila ko dho DAlA hai, usI prakAra hitaiSI aura noM ke prati samAna bhAva se maitrI-bhAvanA kA vistAra krnaa| 2010_05 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khiNDa :3 maitrI sahagata citta-maitrI se samannAgata (yukta) citta / yaSTi - lambAI kA mApa / 20 yaSTi = 1 vRSabha, 80 vRSabha = 1 gAvuta, 4 gAvuta = 1 yojana / yAma devatA-manuSyoM ke do sau varSoM ke barAbara eka ahorAtra hai| aise tIsa ahorAtra kA eka mAsa aura bAraha mAsa kA eka varSa / ese do hajAra divya varSoM kA unakA AyuSya hotA hai| yojana-do miil| lokadhAta- brahmANDa / pazavartI-para nirmita vazavartA deva-bhavana ke deva-putra / vArSika zATikA varSA meM vastra samaya para na sUkhane ke kAraNa varSA taka ke lie luMgI ke taura para liyA jAne vAlA vstr| vijJAnansyAyana-cAra arUpa brahmaloka meM se duusraa| vidarzanA yA vipazyanA-prajJA yA satya kA jJAna jo ki saMskRta vastuoM kI anityatA, du:khatA yA anAtmatA ke bodha se hotA hai| vidyA (tIna)-- puvenuvAsAnissati bANa (pUrva janmoM ko jAnane kA jJAna), cutUpapAta bANa (mRtyu tathA janma ko jAnane kA jJAna), Asavakkhaya nANa (citta maloM ke kSaya kA jJAna)-ye tIna vividhA kahalAtI haiN| vinaya-vaha zAstra, jisameM bhikSu-bhikSaNiyoM ke niyama kA vizada rUpa se saMkalana kiyA gayA vimukti-mukti| vizvakarmA-tAvaMtiza nivAsI vaha deva, jo devoM meM nirmANa kArya karane vAlA hotA hai aura samaya-samaya para zaka ke AdezAnusAra vaha buddha kI sevA meM nirmANa-kAryArtha upasthita hotA hai| vihAra-bhikSuoM kA vizrAma-sthAna / vIrya pAramitA-jisa prakAra magarAja siMha baiThate, khar3e hote, calate, sadaiva nirAlasa, udyogI tathA dRr3hamanaska hotA hai, usI prakAra saba yoniyo meM dRr3ha udyogI hokara vIrya kI sImA ke anta taka phuNcnaa| dhyAkaraNa-bhaviSya vaannii| vyaapaad-droh| shikssaapd-bhikssu-niym| zIla-hiMsA Adi samagra gahita karmoM se pUrNata: virati / kAya -zuddhi / zIla pAramitA-camarI jisa prakAra apane jIvana kI paravAha na karate hue apanI pUMcha kI hI surakSA karatI hai ; usI prakAra jIvana kI bhI paravAha na karate hue zIla kI surakSA ke lie hI praNabaddha honaa| ____ 2010_05 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] pariziSTa - 2 : bauddha pAribhASika zabda-koza 767 zaikSya - arhat phala ko chor3a zeSa cAra mArgoM tathA tIna phaloM ko prApta vyakti zaikSya kahe jAte haiM; kyoMki abhI unheM sIkhanA bAkI hai| jo ahaMt phala ko prApta haiM, ve hI azaikSya haiM / zauNDika karmakara- zarAba banAne vAlA / bhramaNa pariSkAra - bhikSu dvArA grAhya cAra prakAra ke padArtha : 1. cIvara vastra, 2. piNDapAta - bhikSAnna, 3. zayanAsana - ghara aura 4. glAna - pratyaya - bhaiSajya - rogI ke lie pathya va auSadhi 1 zrAmaNera - pravrajita ho, kaSAya vastradhAraNa karanA / isa avasthA meM bauddha sAhitya kA adhyayana karavAyA jAtA hai| sAdhaka ko guru ke upapAta meM raha kara, 1. prANAtipAta virati, 2. adatta - virati, 3. abrahmacarya virati, 4. mRSAvAda - virati 5. mAdaka dravya - virati, 6. vikAla bhojana - virati, 7. nRtya-saMgIta vAdya va azlIla hAva-bhAva virati, 8 mAlAgandha - vilepana Adi kI virati, 6. uccAsana-viraMti aura 10. svarNa rajata- virati ina dasa zIloM kA vrata lenA hotA hai / saMgati - bhavitavyatA | saMghATa - jAla / saMghAdisesa - aparAdha kI parizuddhi ke lie doSI bhikSu kA saMgha dvArA kucha samaya ke lie saMgha se bahiSkRta kiyA jAnA / saMjJA - indriya aura viSaya ke eka sAtha milane para anukUla-pratikUla vedanA ke bAda yaha amuka viSaya hai' isa prakAra kA jo jJAna hotA hai, use saMjJA kahate haiM / saMjJA - vedayita-nirodha -- isa samAdhi meM saMjJA aura vedanA kA abhAva hotA hai / saMjJA - vedayati nirodha ko samApanna hue bhikSu ko yaha nahIM hotA-- "maiM saMjJA-vedayita-nirodha ko samApanna hoU~gA", "maiM saMjJA vedayita-nirodha ko samApanna ho rahA hU~", yA "maiM, saMjJAvedayita-nirodha ko samApanna huA / " usakA citta pahale se hI isa prakAra abhyasta hotA hai ki vaha usa sthiti ko pahu~ca jAtA hai / isa samAdhi meM pahale vacana saMskAra niruddha hotA hai phira kAya - saMskAra aura phira bAda meM citta-saMskAra | saMtuSita--tuSita deva bhavana ke deva putra | saMsthAgAra - sabhA bhavana / sakRdAgAmI - eka bAra Ane vaalaa| srotApanna bhikSu utsAhita hokara kAma-rAga (indriyalipsA) aura pratigha ( dUsare ke prati aniSTa karane kI bhAvanA ) -- ina do bandhanoM para vijaya pAkara mukti mArga meM ArUr3ha ho jAtA hai| isa bhUmi meM Asrava-kSaya ( klezoM kA nAza) karanA pradhAna kArya rahatA hai / yadi vaha isa janma meM arhat nahIM hotA to adhika se-adhika eka bAra aura janma letA hai / 2010_05 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana (khaNDa : 3 satya pAramitA-jisa prakAra zukra tArA kisI bhI Rtu meM apane mArga kA atikramaNa nahIM karatA. usI prakAra sau-sau saMkaTa Ane para va dhana Adi kA pralobhana hone para bhI satya se vicalita na honaa| snnipaat-gosstthii| sabrahmacArI--guru-bhAI / eka zAsana meM pravajita zramaNa / samAdhi-eka hI Alambana para mana aura mAnasika vyApAroM ko samAna rUpa se tathA samyaka ___ rUpa se niyojita krnaa| citta zuddhi / samAdhi-bhAvanA--jise bhAvita karane para isI janma meM bodhi prApta hotI hai / sambodhi-buddhatva / samyak sambuddha-pravedita-buddha dvArA jAnA gyaa| sarvArthaka mahAmAtya-nijI saciva / sallekha vRtti-tyAga vRtti| bhagavAn dvArA batAye hue bhI nimitta, avabhAsa, parikathA kI vijJAptiyoM ko nahIM karate hue alpecchatA Adi guNoM ke hI sahAre jAna jAne kA samaya Ane para bhI avabhAsa Adi ke binA mile hue pratyayoM kA pratisevana karatA hai, yaha parama sallekha vRtti hai / nimitti kahate haiM- zayanAsana ke lie bhUmi ThIka-ThAka Adi karane vAle ko bhante, kyA kiyA jA rahA hai ? kauna karavA rahA hai ?" gRhasthoM dvArA kahane para "koI nahIM" uttara denA athavA jo kucha dUsarA bhI isa prakAra kA nimitta karanA / avabhAsa kahate haiM "upAsako, tuma loga kahA~ rahate ho ?" "prAsAda meM bhante !" "kintu upAsako ? bhikSu logoM ko prAsAda nahIM cAhie?" isa prakAra kahanA athavA jo kucha dUsarA bhI aisA avabhAsa karanA / parikathA kahate haiM "bhikSu saMgha ke lie zayanAsana kI dikkata hai|" kahanA, yA jo dUsarI bhI isa taraha kI paryAya kathA hai / sahampati brahmA-eka mahAbrahmA jisake nivedana para buddha ne dharma kA pravartana kiyA / aneko prasaMgoM para sahampati brahmA ne buddha ke darzana kiye the| kAzyapa buddha ke samaya meM vaha sahaka nAma kA bhikSu thA aura zraddhA Adi pA~ca indriyoM kI sAdhanA se brahmaloka meM mahAbrahmA ke rUpa meM utpanna huaa| sAMdRSTika-dRSTi (saMdRSTa) arthAt darzana, saMdRSTa ke yogya sAMdRSTika hai| lokAttara dharma dikhAI dete hue hI saMsAra-cakra ke bhava ko rokatA hai| isalie vaha sAMdRSTika kahalAtA su-AkhyAta -acchI taraha se kahA gyaa| sunimita-nirmANa rati deva-bhavana ke deva-putra / su-pravedita-acchI taraha se sAkSAtkAra kiyA gyaa| 2010_05 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: pariziSTa-2 : bauddha pAribhASika zabda-koza 769 suyAma-yAma deva-bhavana ke deva-putra / .. sekhiya-zikSApada, jinakA laghana bhI doSa hai| styAna maddha-zarIra aura mana kA Alasya / sthavira-bhikSu hone ke dasa varSa bAda sthavira aura bIsa varSa bAda mahAsthavira hotA hai / smRti samprajanya-cetanA va anubhava / srotApatti-dhArA meM A jaanaa| nirvANa ke mArga meM ArUr3ha ho jAnA, jahAM se girane kI koI sambhAvanA nahIM rahatI hai| yoga-sAdhanA karane vAlA bhikSu jaba satkAya dRSTi, vicikitsA aura zIlavata parAmarzaka, ina tIna bandhanoM ko tor3a detA hai, taba vaha srotApanna kahA jAtA hai / srotApanna vyakti adhika-se-adhika sAta bAra janma lekara nirvANa prApta kara letA hai| ____ 2010_05 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa-3 prayukta grantha-sacI ____ 2010_05 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. abhidhAna rAjendra koSa(7 mAga) : AcArya vijaya rAjendra sUri, ratalAma (ma0pra0), 1613-14 2. abhidhama piTaka : 3. azva ghoSa : 4. aMguttara nikAya : anuvAda bhadanta Ananda kosalyAyana pra0 mahAbodhi sabhA, kalakattA, 1957-63 5. antakRdazAMga sUtra : 6. antakRdazA sUtra : 7. Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa-1 : pra0 arhat prakAzana, kalakattA 8. AcArAMga sUtra (jaina Agama) : zIlaMkAcArya kRta vRtti sahita, pra0 Agamodaya samiti, sUrata 1635 6. AcArAMga sUtraH (hindI anuvAda) : anu0 muni saubhAgyamala sa0 vasantIlAla nalavAyA, pra0 jaina sAhitya samiti, ujjaina 1650 10 Avazyaka cUNi : (2 bhAga) : racayitA, jinadAsa gaNi, pra0 RSabhadeva kesarImala saMsthA ratalAma, 1628 11. Avazyaka niyukti : AcArya bhadrabAhu, malayagirI vRtti sahita, pra0 Agamodaya samiti, bambaI 1628 12. Avazyaka niyukti : AcArya bhadrabAhu, haribhadriya vRti sahita,pra. Agamodaya samiti, bambaI 1616 13. itivRttaka : 14. iSimASiya : 15. uttarajjhayaNANi : jaina Agama hindI anuvAda sahita vAcanA pramukha AcArya tulasI, pra0 jaina zve0 terApaMthI mahAsabhA, kalakattA 1968 16. uttarAdhyayana sUtra : nemicandra kRta vRti sahita, bambaI, 1637 17. uttarAdhyayana sUtra : bhAva vijayajI kRta TIkA, pra0 AtmAnanda jaina sabhA, bhAvanagara 18. uttarAdhyayana sUtra : (4 bhAga) lakSmIvallabha kRta TIkA, anu050 hIrAlAla haMsarAja, pra0 maNibAI rAjakaraNa, ahamadAbAda 1635 16. uttarAdhyayana sUtra : kamala saMyamAcArya kRta TIkA 20. udAna (hindI anuvAda) : anu0 bhikSu jagadIza kAzyapa, pra0 mahobodhi sabhA, sAra nAtha 1938 2010_05 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana (khaNDa:3 21. udAna aTThakathA (paramatthadIpanI) : AcArya dharmapAla, pra0 pAli TeksTa sosAyaTI landana 1626 22. udAna pAli : sa0 bhikSu jagadIza kAzyapa, pra0 pAli prakAzana maNDala, navanAlandA mahAvihAra, nAlandA 1656 23. udAharaNa mAlA : zrI javAhirAcArya kRta 24. upadezapada : 25. upadeza prasAda : (cAra khaNDa), lakSmI vijaya sUri, pra. jaina dharma prasAraka sabhA, mAva__ nagara, 1914-1623 26. upAsaka dazAMga sUtra : (jaina Agama) saM0 va anu0 (aMgrejI) ena0 e0 gore, pra0 oriyanTala buka ejensI, pUnA 1653 27. upAsaka dazA : 28 aupapAtika sUtra (uvavAI) : jaina Agama, amayadeva sUri vRtti sahita, pra0 devacanda lAlabhAI pustakoddhAra phaNDa, sUrata 1637 26. RSabhadeva : eka parizIlana : 30. karmagrantha : 31. karakaNDu caria : muni kaNayAmara kRta 32. kUTavANija jAtaka : 33. kUTidUsaka jAtaka: 34. kudAla jAtaka : 35. kosiya jAtaka : 36. khuddaka pAThameta : 37. gAndhAra jAtaka: 38. chaTa jAtaka: 36. cittasaMbhUta jAtaka : 40. cula niddeza : 41. chabaka jAtaka: 42. jambUdvIpa prajJapti sUtra (jaina Agama) : zAnticandra gaNi vihita vRtti sahita (bhAga 1. 2) pra0 devacanda lAla bhAI pustakohAra phaNDa, sUrata 1620 43. jAtaka (aTThakathA sahita hindI anuvAda) : (khaNDa 1 se 6) anu0 bhadanta Ananda ___ kosalyAyana, pra0 hindI sAhitya sammelana, prayAga 1658 44. jaina kathAmAlA, bhAga, 18, 20 : 45. jaina itihAsa kI prAcIna kathAeM : 46. tatvArtha sUtra : 47. theragAthA aTThakathA (paramatthadIpanI) AcArya dhammapAla saM0 I0 mUlara pra0 pAli TeksTa sosAyaTI, landana 1863 2010_05 | Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga ] pariziSTa-3 : prayukta grantha-sUcI 775 48. theragAthA ( hindI anuvAda) anu0 bhikSu dharmaratna, ema0 e0 pra0 mahAbodhi sabhA, sAranAtha, banArasa 1655 46. therIgAthA ( hindI anuvAda) anu0 bharatasiMha upAdhyAya, pra0 sastA sAhitya prakAzana maNDala, dillI 1650 50. daddara jAtaka : 51. dazaratha jAtaka : 52. dazarvakAlika sUtra ( jaina Agama ) : vAcanA pramukha AcArya zrI tulasI, pra 0 jaina zve 0 terApaMthI mahAsabhA, kalakattA 1963 53. dazarvakAlika cUrNi agastya siMha, pra0 prAkRta TeksTa sosAyaTI, ahamadAbAda : 54. dazavekAlika cUrNa : zrI jinadAsa gaNi mahattara, pra0 devacanda lAla bhAI javerI, sUrata 1633 55. dazavekAlika cUlikA : 56. dazAzruta skandha : jaina Agama : saM0 va anu0 AtmArAmajI mahArAja, pra0 jaina zastramAlA, lAhaura 1936 57. divyAvadAna : 58. dIghanikAya : hindI anuvAda, anu0rAhula sAMkRtyAyana, pra0 mahAbodhi sabhA sAranAtha, banArasa 1936 56. dIghanikAya pAli : (tripiTaka) ( 3 khaNDa ) saM0 bhikSu jagadIza kazyapa, pra0 pAli prakAzana maNDala navanAlandA mahAvihAra, nAlandA, bihAra rAjya 1658 60. dhammapada ( kathAoM sahita hindI anuvAda ) : anu0 tripiTakAcArya bhikSu dharma rakSita, ema0e0 mAsTara kher3IvAla eNDa saMsa, saMskRta buka Dipo, kacaur3I galI, vArANasI-9 (dvitIya saMskaraNa) 1655 61. dhammapada aTTakathA ( 5 khaNDa ) : AcArya buddha ghoSa, saM0 eca0 sI0 naoNramana, pra0 pAli TeksTa sosAiTI, landana 1606-1615 62. dhammapada pAli : saM0 bhikSu jagadIza kAzyapa, pra0 pAli prakAzana maNDala, navanAlandA mahAvihAra, nAlandA (bihAra) 1656 63. dharmaratna prakaraNa TIkA, bhAga-2 : zrI zAnti sUri, pra0 AtmAnanda jaina sabhA, bhAva nagara, 1625 64. padmapurANa : 65. pauma cariyaM vimala sUri dvArA racita 66. paTTisammidAmaggo : 67. prazna vyAkaraNa sUtra : 68. prajJApanA pada : 66. pAyAsi rAjanya sutta : 70. bAlAhasta jAtaka : 2010_05 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 71. buddhacA : rAhula sAMkRtyAyana, pra. zivaprasAda gupta sevA upavana kAzI, 1932 72. bhagavatI sUtra : (jaina Agama) abhayadeva sUri vRtti sahita, pra0 RSabha devajI kesarI____ malajI jaina zvetAmbara saMsthA, ratalAma, 1637 / 73. bhagavAna pArzvanAtha : le0 kAmatAprasAda jaina, mUlacanda kisanadAsa kApar3iyA jaina, vijaya priMTiMga presa, sUrata 1626 74. bhakta pratyAkhyAna : 75. bhAratIya itihAsa : eka dRSTi : le0 DA0 jyotiprasAda jaina, pra. bhAratIya jJAna pITha, banArasa, 1657 76. majjhimanikAya : (hindI anuvAda) anu0 rAhula sAMkRtyAyana, pra. mahAbodhi sabhA, sAranAtha, banArasa, 1933 77. malayagirI : 78. mahAvaMza : (hindI anuvAda) anu0 bhadanta Ananda kausalyAyana, pra0 hindI sAhitya sammelana, prayAga 1656 76. mahAummaga jAtaka : 80. mahAjanaka jAtaka : 81. mAtaMga jAtaka : 82. milinda paJho : (pAli) saM0 Ara0 DI0 vaDekara, pra0 bambaI vizvavidyAlaya, baMbaI 1640 83. milinda prazna : (hindI anuvAda) anu0 bhadanta Ananda kausalyAyana 84. rAjapraznIya sUtra : 85. rAyapaseNiya sutta : (jaina Agama) saM0 paM0 becaradAsa DosI, pra0 gurjara ratna grantha, ahamadAbAda 1636 86. rAjovAda jAtaka : 87. vasudeva hiMDI: 88. vinaya piTaka : (pAli) sa0 bhikSa jagadIza kAzyapa, pra0 pAli prakAzana maNDala, navanAlandA mahAvihAra, nAlandA (bihAra) 1656 86 visavanta jAtaka: 60. visuddhimagga : AcArya buddha ghoSa 61. vizeSAvazyaka bhASya (saTIka) jinabhadragaNi kSamAzramaNa, vRttikAra koTayAcArya, pra0 RSabhadeva kesarImala zve0 saMsthA ratalAma, 1636-37 62 vizeSa Avazyaka bhASya : (saTIka gujarAtI anuvAda) anu0 cunnIlAla hukumacanda, pra0 Agamodaya samiti, bambaI, 1623 63. vRhatkalpa bhASya : 64. vRhadvatti : 2010_05 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 777 tattva : AcAra : kathAnuyoga] pariziSTa-3 : prayukta grantha-sUcI 777 65. vRtti pIlikA : 66. vRtti patra : 67. vyavahAra sUtra samASya (jaina Agama) malayagiri vRtti sahita, saM0 muni mANoka, pra0 vakIla trikamalAla agaracanda, ahamadAbAda, 1628 68. vyAkhyA prajJapti sUtra : TIkA abhayadeva sUri, pra0 RSabhadeva kesarImala jaina zve. saMsthA, ratalAma 1947 66. sthAnAMga sUtra : (jainAgama) abhayadeva sUri vRtti sahita, pra0 Agamodaya samiti, sUrata 1620 100. sthAnAMga TokA : AcArya abhayadeva sUri, san 1063 101. sthAnAMga samavAyAMga : (gujarAtI anuvAda) anu0 dalasukha bhAI mAlavaNiyA, pra0 gujarAta vidyApITha, ahamadAbAda 1955 102. samavAyAMga sUtra : (jaina Agama) abhayadeva sUri vRtti sahita saM0 mAsTara nagInadAsa nemacanda, pra0 seTha mANekalAla cunnIlAla, ahamadAbAda, 1938 103. samarAiccakahA: 104. sIhacamma jAtaka : 105. sIhakotthuka jAtaka : 106. sukhabodha TikA : 107. suttanipAta : (hindI anuvAda sahita) anu0 bhikSu dharma ratna, ema0e0, pra0 mahAbodhi sabhA, sAranAtha, vArANasI, (dvitIya saMskaraNa), 1960 108. suttapiTaka 106. sUtrakRtAMga (jaina Agama) zIlaMkAcArya vRtti sahita, saM0 panyAsa pravara zrIcanda sAgara gaNi, 10 zrI goDIjI pArzvanAtha jaina dezasara per3hI, bambaI, 1946 110. saundarananda : 111. saMyutta nikAya (hindI anuvAda) (bhAga 1-2) : anu0 bhikSu jagadIza kAzyapa, tripaTakAcArya bhikSu dharma rakSita, pra0 mahAbodhi sabhA, sAranAtha, vArANasI, 1954 112. saMyutta nikAya pAli (tripiTaka) (4 khaNDa) saM0 bhikSu jagadIza kAzyapa, pra. pAli prakAzana maNDala, navanAlandA mahAvihAra, nAlandA 1656 113. saMyutta nikAya aTThakathA (sAratpathakAsinI): AcArya buddha ghoSa saM0 epha0 ela0 buDavArDa, pra0 pAli TeksTa sosAyaTI, landana 1926-1637 114. sAMkhya: 115, zivi jAtaka: 116. zramaNa sUtra : 117. hasthipAla jAtaka: ____ 2010_05 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa:. 118. hastipAla jAtaka : 116. harivaMza purANa : jinasena sUri, saM0 50 pannAlAla jaina, pra. bhAratIya jJAna pITha, kAzI 1663 120. triSaSTizalAkA puruSacaritram : AcArya hemacandra pra0 jaina dharma prasAraka sabhA, bhAva nagara, 1606-13 121. triSaSTi zalAkA puruSa caritra : (gujarAtI anuvAda) (4 bhAga) AcArya hemacandra; pra0 jaina dharma prasAraka sabhA, bhAvanagara 122. jJAtA dharma kathA : ____ 2010_05 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdAnukrama 501 528 440 566 150 148 0000 68 495 68 25 3,59 atimuktaka atimuktaka cAraNa-muni 554 ativIrya-rAjA 666 atirupA 76 atevAsI-piNDola 412,420 artha 451 ardhamAcaraNa 455 ardhamAcaraNa-prakAra 462 adhyAtma-rasa 429 ardha cakrI 159 ananta bAda 73 anAtha 519 anAtha piNDika 69 anAjJapta 149 anAvRSTi 544 anAsmava 554 anArya-dharmA 702 antavAsI 76 andhaka veNa 546 andhaka vRSNi 105 apratihata gati 318 aprameya vala muni apAya-mukha 561, 553 abhayudaya-sopAna 516, 412 abhaya kumAra 514,544 abhiniSkramaNa 29, 133 abhi jAti-prakAra 126 abhidhamma piTaka 6 aMkura aMgadeza aMguntara-nikAya aMgulimAla aMnaga kusubhA aMnaga sundarI aMnaga lavaNa aMzamatI ahaMkAra abhAraNa bAda akrUra akRtatAvAda agni agni kumAra agni deva agni zarmA aguttara nikAya acchu datta acIrNa-karma ajapAla ajAta zatru ajjanadevI arjana mAlAkAra arjuna aNuvrata arNaba 518 37 105 169 552 495 175 459 9 110 612 588 41 76 ____ 2010_05 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 Agama aura tripiTaka: (khaNDa:3 483, 183 183 183 183 183 497 420 704 7 ajJAna 541 ajJAna-vAda 467 Akaraka-vAda 214 Akriya vAda 73 Agama 555 AcAra-dharma 7 AcArya 568 AcArya-prakAra 589 kAlAcArya 516 dharmAcArya 533 zilpAcArya 506 AcIrNa tapa 464 AcIrNa-doSa 681 Arjava kauNDinya 438 Atmastha 686 Atma SaSThavAda 205 Atma prekSaNa 185 Atma-vijetA 3, 160 AtmA 491 Atmoccheda vAda 584 Amla-bhAta 436 AmalakalpA-nagarI 398, 402 Aryatva 714,713 ArAdhana-patha 69 Alavaka-yakSa 79 AlavI 552 Asbhava 712 Asbhava-prakAra 461 123 66 35 abhyAkhyAna amama amRgaghoSa muni amAtya amarAvikSepavAda ayodhyA arAta anThipura-nagara agThi janaka ariSTa-vRSabha ariSTa nemi aSTipura aghita prabhu avakIrNaka avavijJAna avadhUta ava nAminI avasAna avidyA abIcI-naraka avantI avantI-rASTra azvapAla azvaratna azAzvata vAda asteya asitajjana-nagara asi ratna argha bharata aSTAhnika-mahotsava aSTAgika-mArga ahikuNDala-rAjakumAra ahiMsaka ahiMsA arhat arhata-pada arhatva arha chAsa 112 24, 25,538 74 242 164 83 _133 127 127 36 36,38 431 61, 68 429 icchA 84 indra mahotsava 3, 79,83 indra-vidyAdhara 56 indrANI-rAnI 160 indumatI 61 iSukAra-nagara 667 iSukAra-rAjA 587 697 692 439 498 95 389,396 ____ 2010_05 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] zabdAnukrama 781 IzAnendra 27 67 676 ugrasena ucchiSTa piNDa uccheda vAda uttara pAccAla udumbarA ujjayinI upakaMsa upasAgara upAdhyAya upAsaka upAsanA uposatha-vrata unnAminI uluka-zabdaka 59 485 566 kapila vastu 622 kambaza parvata 450 karma 23 karma-kleza 8 495, 524 karma-phala 27, 376 160 karma-kANDa 71 karma yoni 701 karma-satya karmopaca yAniSedhaka kriyAvAda 213, 677 karabaNDu kaliMga deza 552 karaNDu-rAjA 699 553 karuNA 562 483 karerI-kuTi 3, 134 kalyANa-mitra 710, 708 587 kalyANI-nadI 594 kalaha 7 205 kaliMga-rASTra 699 490 kAkandI-nagarI 479 kAkiNI-ratna 712 kAcana depa dU 506 kAdambarI guphA 65 kAmpilya 701 560 kAmpilyapura 375 kApilAyanI 670 kAma 129 kAma-guNa 458 kAmecchA 129 445 kAma-vAsanA 129,701 2 kAma-bhoga 5, 129, 136,402,701, 625 494,498, 552 kAma-rAga 627 552 kAyika dharmA caraNa 20 662,667 kAla-dharma 374,484 278 kAliyA-nAga 517,520 692 kAla matti-aTavI 560 690, 683 kAlasena 555 462,530, 688 kAlasaMvara-vidyAdhara 530 669 kAMvinda-paNDita 338 621 542 ekAtmavAda eraNya 6 kaMka-patra kaMcUkhA-nadI kaMtha kathI kaMsa kaMsa bhoja-rAjya kaccha deza kartavya-vodha kanaka jyoti kanaka maMjarI kanaka mAlA kapila kapila gautama-muni ____ 2010_05 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 556 ___ kAzyapa kiSkindhA kuMDinapura kuNDalapura kuntI kubjAvAraka kudAla paMDita kuchAla-jAtaka kumbhakAra-gAtaka kumbhakArI kuMbhakaraNa kumudinI kulabhUSaNa kevalI 510 506 537 469 14 704 gAravA kubera 640. kRSNa-deSAyana 460 529 443 495 gaMgadatta-muni 545 gagana vallabha-vidyAdhara 112 gaja-sukumAla 112 gaNadhara-gautama 698 gatiyAM 704 gAndhAra 450 gAndhAra-jAtaka gAndhAra.deza 400 gAndhAra-rASTra 528 gAthApati 43 gAthApati ratna 714 giragiTa-abhimAna 181 gIta nagara 308 guNamAlA 658, 645, 655 guNavatI 488 guNazIla-caitya 181 guNasena 516 guNa vrata 168, 140 gopAla 293 golakAla 441 gautamI 539 gaurI 607 gRhapati-ratna 7, 159, 543 gRhastha-jIvana 484 gRhi-dharma 17 150, 547 682 705 705 700 351 713 249 460 696 465 612 kuzala-mUla kuzAvatI kUTAgara-parvata kUTa nIti kUTa-vANija jAtaka kUTa-dUsaka jAtaka kUnya-jIva kezI-azva kezI-kumAra-zramaNa kevaTTa-brAhmaNa kevala-jJAna kevalya-mahotsava kokAlika-bhikSa krodha kovika-rAjA kozala-deza kauzAmbI kauzAmbI-nagarI kosiya-jAtaka koSThaka-caitya kautuka maMgala-nagara kaustubha maNi koSTika kRSNa 708 133 398 233 733 142 715 699 132,666 25 494 554 126 ghaTa jAtaka 168 ghaTa paNDita 434 548 526 495 capaka-hAthI 517,520 ____ 2010_05 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] zabdAnukrama 783 205, 208 712 274 446 583,428 719 454 547,541 caMDa pradyota-rAjA cakra ratna caNDa pradyota catura rohaka candragati-vidyAdhara candra grahaNa candra deva candra maNDala candra sakhA candra hAsa candra vartasaka-rAjA campA campAnagara campA nagarI carmaratna cakSu dAna caraNa zrI cAritya dharma cANDala kumAra cAturyAma-dharma cAritra cAritra-gaNa cANUra cinta cinta saMbhUta jAtaka cinta mala cinta-samA citrAMgada cur3A maNi cUlani brahmadatta-rAjA cetavana ceTaka-rAjA tya caitya-vRkSa caitasika-vikAra 677 712,713 chabaru-jAkaka 696 chatra ratna 211 chatravAsinI-devI 429 745 554 jaTAyudha 455 janaka-nareza 445 janma 445 jambumAlI 371 jarA kumAra 666 jarA-maraNa 591 jarAsandha 56, 481, 483 jala-rAkSasa 712 jaya-rAjA 570 jAti manta 465 jita padmA 565 jita zastrU 373 jina dAsa 140 jina pAlita 32,108 jina rakSita 33 jIva 495,521 jIvana 5, 170 372 jIvana-rasa 371,378 jIvana-lakSa 8 jIvanya-zarIravAda 696 jIvayazA 683 jetavata 273,452 jetavana udyAna 293 jaina-Agama 61 jainIkaraNa 677 jaina paramparA 164 586 113 tajjIva-taccharIkhAra 499 365 696 162 441 690, 683 666 476 476 68, 149, 172,187 633, 615, 117,1 508 23 68 499,501 8, 489, 30 420, 59 64 140 712 65 2010_05 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khiNDa : 3 tathAgata tyAga tRpaNA 556 151,379 513 353 676 596 233 takSazilA tAmraparNI-dvIpa tArA titikSA-bhAva tiracchAna taryaka-yoni tIrthaMkara tejolezyA terApurA-guphA 537 10 507 507 552, 494 468 550,16 17 17 672 dvAravatI 134 diTTha maMgalikA 11 divastilaka nagara 700 divya-mAyA 484 dvimukha 449 dIrghAyu kumAra 675 dIrgha tAr3a 9 duHkha 14 duHkhavAda 56, 535 druma 443 durAtmaka 676 dveSa devaka-rAjA devakI devagarbhA 443 deva-mAyA 443 deva-yoni 712 deva yoni kAraNa 609 devavAda 679 devinda 680, 699 devotsava 680 droNamukha 679 dvaipAyana 495 436 469 427 dhanadatta 444 dhanaraka-kevalI 585 dhanavAha-seTha 567 dhanI 74 dhanuSa maNDapa 571 dharma 575 dharma cakra 156 dharmadezanA 514 dharma pariSada 619 dharma prakAra 64 dharmAnuzAsana 528 dhammapada daNDakAraNya daNDakI-rAjA daNDa ratna dachara-jAtaka dadhivAhana-rAjA dantapura dantavakra danti vAhana damaghoSa dazapura dazaratha dazaratha-jAtaka dazAnana dvandva-duHkha dRr3haratha dRSTa dharma nimArNavAda dAna dAna mahimA dAna-kSetra dAmodara dAvAgni dArzanika paramparAeM dvArikA 290 148 456 543 445,666 567 662 259 431 148, 564, 708 623 29, 418 29 30 384 49 ____ 2010_05 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] zabdAnukrama 785 67 516 dhyAna 43 nigrodha mRga-jAtaka 635,637 dhyAna-prakAra 43 nityatva-anityatvavAda 72 dhyAna siddhi 705, 388 niyati vAda ghAriNI 164, 496,612,619 nirvera bhAva 354 niSkramaNa 340 nimitajJa nirvANa 23, 41, 63 naMdIzvara 466 nirvANa-sUkha 122 naggatipura 693 nagagati 693 naTagrAma 211 nanda 507, 622, 611 paMca parameSThI 548 nanda gopA 552,494 paMca taMtra-kathAgrantha 635 nandana-vana 629 paMjara vaddha 511 nandA 612 paTaha-vAdaka 503 nandAdevI 352 paNDita 290 nandA-rAjakumArI 622 paMDU janapada 541 nami 585 parNazAlA 59 nami videha-deza padma ratha-rAjA 584 namuci mantrI 372 padma sarovara 459 naraka 15, 18 padmAvatI 679, 650, 677 naraka yoni 16, 27 padmottara 517 naraka-yoni kama 17 padma ruci 466 nayadatta 465 paraloka 16, 187 nayanAnanda 466 para-parivAda nyAya 627 parigraha navakAra 462,545 pariNAyaka ratna 716 nazvaratA 682 pariSada-prakAra 179 nakha-sUtra 572 pRthu-rAjA 462 nAga-gAthApati 509 pradezI-rAjA 168 nAga dvIpa 485 prabhAvatI 537 nAgapAza 452 pramatta nAtha 25 pramAda 120, 121 nArada 462, 600 pramAdayukta nAbhi-nemi 713 pramAdI 121 nigaSTha gatapunta 140 pravajita 29, 112 nirgrantha-dIkSA 419 pravrajyA 373, 699 nirgrantha-pravacana 419, 615 prAjJa, 134, 260, 222, 259 87 ____ 2010_05 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana [khaNDa : 3 prajJA-prakarSa 240 pauSadha 564 prazAsti-gAna 312 paizunya pradyumna 530, 554 prasenajita 640, 420 priyamitrA 565 preta-yoni __15 barghakiratna 713 prema 7 batsa-tapasvI 320 pAca janya 528 bandhumatI-nagarI 60 pAccAla 324 banauSadhi 224 pAccAla caNDa 341 bajra jambu 466 pAccA caNDI 310 banajaMgha 436 pAccAla caNDI-abhiSeka 341 byantara-deva 692 pAMDava 545 byavahAra-prakAra 180 pANDu 495 balabhadra 506 pAtAla-laMkA 410 baladeva 554, 506 pApa 7, 42, 121, 672 balarAma 506 pApa-phala ___10 vasudatta 465 pApa-sthAna 7, 8 vasudatta dviNI 562 pAyasI-rAjana 203 basumitra 645 pAraNA 667 basu 495 polajanaka 589 brahmacarya 31, 149,79, 666 pAvaM nAtha 139 brahma jAla sutta pAMca mahAbhUta 64 brahmadatta 112,492,577,579,699, 124, pAMca mahAvrata 79 610, 641 pAMca janya zaMkha 532 brahadratha 495 piguntara 251 brahma-jJAnI 77 pitR RNa 664 bAdala-azva 486 pippalI kumAra 669,661 bAla candrA 506 pukkusa 289 bAlA-hassa jAtaka 476, 484 puNDavardhana 682 bAli pUtanA 513 bAli khila 438 punarjanma 16, 127 bAli-muni 444 purohita ratna 713 bAlU rassI puSkarinI 231 bAhmaNa 77, 45, 53, 54, 55 puSparatha . 595 brAhmaNa-varga pUrNacanda 708 brAhmaNa-saMskRti 45 puhaMrIkapura 462 vRSabha-ariSTa 516 pUrNa bhadra-catya - 57,484 64 448 242 2010_05 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga zabdAnukrama 787 85 87 86 buddha 59, 62 bhadrA 141, 476, 773, buddhi kauzala 231 bhadrA kApilAyinI 673 buddhatva 420 bhachilapura 509 buddha-vacana prakAra 76 bharata kumAra 470 buddhi-bala 276 bharata-naTa 211 buddhi vilAsa 28 bharata vairAgya 460 buddha-lIlA 113 bharata-kSetra 495 buddha-zAsana 426 bhava sAgara buddha-zIla 343 bhAnu 528 bodhisatva 56, 163, 112,378,362,486, bhAmaDaMla 429 657, 568, 224 bhAmara 528 bodhisatva-karuNA 354 bhrAtR-bhAva 253 bodhisatva-udbodhana 209 bhAvanAe~ 114 bodhisatva-brahma rUpa 152 mikSArthI bodhisatva-viSavaidya 124 bhikSu 82,86,88,91,93,484 bodhisatva mArgadarzana 386 bhikSu jIva-Adanarza bodhisatva-vayApakSI 492 bhikSu vyavahAra caryA 91 bodhisatva-rAjakumAra 593 bhImaka 529 bodhisatva-siMha 610 bhUdatta 372 bodhi-sAna 699 bherI 539 bauddhIkaraNa 140 bherI-parivrAjikA : - bauddha-paramparA 713 bhoga 664 bauddha-piTaka 64 bhoga-kAMkSA 612 bajrodara 454 bhoga-vAsanA 130 bandhumatI 60 bhoga-yoni bandhumAna 60 bhoja-vRSTi 495 balabhadra-muni 551 balarAma 542 bAhu-yuddha 519 bahupatraka 673 makAkaMsa 552 makkhari 443 magala-vRSama 241 magadhadeza bhagavad guNa 56 maMgala maNi bhagavAna-ariSTa nemi 112 maMgala rathyA 332 bhagavAna-tathAgata 3 maghavA 570 bhagavAna-buddha / 59 maNi 240,248 bhagavAna-buddha anugamana 628 maNi mekhalA-parirakSikA 594 361 27 669 289 ____ 2010_05 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 maNiratha maNiratna manDika maNDavya maNDI kukSi mathurA madana manjarI madanAMkuza madanavegA madana rekhA madra- deza madya caSarka madhupiMgala mana manuSya preta manuSya yoni manuSya yoni kAraNa mala-kUpa mallayuddha mallika maraNAntara saMjJa AtmavAda maraNAntara saMjJa saMjJAvAda maraNAntarA saMjJavAda mahatva mahAummagga- jAtaka mahAkAzyapa mahAkazyapa sthavira mahAjanaka- kumAra mahAjanaka jAtaka mahAtithya mahApuruSa - lakSyaNa mahAvRhanA mahAvideha mahAvIra darzana mahArAja zreNika mahAzAla mahAsAgara 2010_05 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 584 mahAsiMhaniSkrIDita 715, 712 mahAsurdazana 144 mahauSadha 154 mahIghara 24 mRtyu 495 696 mRtyukAvatI 462 505 650, 584 670 508 429 4, 625 491 16, 27 17 190 519, 522 577 73 73 73 667 211, 222 674, 491 488 594 583,588 mRtyupAnotsava 153 484 165 469 591 553 mRNAla kanda muktatva mukti mAkandI mAThara-totA mAtaMga - jAtaka mAMtaga paMDita mAnasika-dharmAcaraNa mAdrI mAyA mANavaka pippalI mAyA mRSA mAlAkAra mithyA darzana mithilA mithyA migAjina mitra - droha mitra - bhAva muktAvasthA muni muni - dharma muni - zaMkha 669 muSTika 60 megha kumAra meghaNAda megharatha megharatha - rAjayogI meghavAhana meghasena mokSa [ khaNDa : 3 567 713 227 439 2, 181, 719 297 507 466, 428, 420 376 476, 481 318 141, 150 151 19 7, 495 673 7 597 7 296, 428 583, 701 3 600 278 257 63 91, 92, 93 666 142 494 611, 612 450 562 567 444 567 63, 130, 32, 23 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] zabdAnukrama 796 141 yathArtha darzana yava majjhaka yaduvaMza yamala yazA yazodharA yazomatI yakSa yakSa-danDa yajJa datta yajJazAlA yAdava-vaMza yakSiNI yAjJavalkya yugavAhu yoniyA rAjakumArI-bhadrA rAjagraha . 35 rAjanIti 237 rAjarSi nami 495 rAjA udyana 514 rAjA-pradezI 394 rAja-brahmadatta 622 rAjAmatI 372,529 rAjovAda jAtaka 146 rAvaNa 157 rAma paMDita 708 rAma carita 145 rAma caudharI 495 rAkSasa dvIpa 233,484 rohaka kathA 465 rohiNagya 584 rohiNI 619 308 583 150 164 327 112 577,579 444 469 428 676 450 211 557 503 14 444 187 107 7 450 39 39 469 454 rathanU pura rathAvatI ratnadIpa ratnajaTI ratnAmA ratnAsmava rati rajata guhA rayaNA devI rahasya rukmi rukmiNi rudhira-rAjA rUpa-lAvaNya rUpa-susamA rAja-chatra rAjakumArI-rAjImatI laMkA 431 loka 320 loka saMsAra 477 lobha 450 lavaNa-samudra 465 lezyA 444 lezyA-prakAra __ 7 lakSyamaNa kumAra 610 lakSyamaNa mUrchA 476 290 529 529 vanamAlA 504 varuNa deva 312 vasantapura 312 vRndAvana 403 vRddhAvasthA 112 vAsudeva 439 554 709 517 377,99,401 495,460,554 2010_05 | Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 372 569 513 541 445 445 68, 638, 106, 173 455, 504 455 vAsudeva kRSNa vAsanA vikathA vijaya-muni vijayA-sAdhvI vijayendrasari videha rAja videha rAjaSi videha rASTra vijaya-vijayA vidarbhA vidarbhA-purI vinaya vinaya-piTaka vijJeya vindhATavI vinItA nagarI vibhISaNa vimalaghoSa vimala muni vimukta-sukha virodha vizvakarmA vizvAsa visavanta-jAtaka vizalyA viveka vidyAdhara pArinukha vidyAdharI dhanavatI vegavatI veNuvana veNavana-udyAna vaitADhya vaidehI vairAgya vairAgya-bhAva 494 646 9 zaMkha 668 zaka 668 zakuni 676 zatadvAra-nagara 303 zamba 706 zambUka 701,584 zarIra 662 zazi prabhA 429 zazi maMDala 429 zastru damana 6 zAkhAmRga 76 zAlA-gAMva 83 zAzvatavAda 438 zAstA 717 zAstA-upadeza 450 zivAdevI 691 zivi kumAra 666 zivi jAtaka 425 saMvara-dvAra 460 saMvara-prakAra 410 saMsAra 28 saMsAra anityatA 124 zivirAja 456. ziSi-rAjA 35 zivi-rASTra 505 zizupAla 506 zikSAkta 428 zIla 673 zIla-vrata 8 zuka-zAvaka 429 zuddhodhana 428 zuddhodhana-rAjA 107, 407, 711 zubhamati 142 zUra 441 641 17 72, 69 674,484 552 539 568 562, 567 36 36 710 472 322 568 568 529 29, 133 581, 691, 131, 134 105 293 411 622 434 495 2010_05 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra: zabdAnukrama 761 126 63 532 696 319, 713 149 670 553 73 69 625 sAbhAra zailaka zauri zoka saMyama saMyama-yAtrA saMkhyAnukrama sakhya-bhAva sakhA-mAva saMgrAma-vijetA sat-caryA satpatha-darzana satya satya bhAmA sat-zikSA sthAnAMga sadAcAra sanatkumAra saMbhUti sabhUti muni samarpaNa samavAyAMga samyaka-dRSTi samAdhi samAdhigupta samudradhAta samudradatta samudra vijaya samidhA samerU prama saMyata cettA saralatA sAri putta 43, 707 483 483 354 622 542, 550 420 495 604 481, 483, 480 saMsAra-sAmara 495 sahajAvasthA 686 sahadeva 95, 100, 101 sakSa ka-yakSa 118 strI ratna 74 struvA 354 sAgala 257 sAgara 113 sAnta anantavAda 108 sAntavAda 101 sAdhanA 28, 79 85, 550 sAdhu 517 sAdhviyAM sAkSya-mAva 74 siddhArtha 691 siddhArtha sArathi 373 siddhatva 372 sindhudeza 373 siMha cama 665 siMhala dvIpa 75 siMha pura 31, 34 siMha ratha 43 siriSavatsa 466 sItA-agni parIkSA 481 sItA-khoja 647 sItA 499 sItA devI 149 sItA haraNa 617 siMha kotthuka jAtaka 80 sIha camma jAtaka 137 sIhodara 16 sukha 19 sugrIva 466 sughoSa 431 suttanipAta 593 sutta piTaka 620 sudarzana 566 sudarzana tyAgI 650 499 499, 650, 688 484 464 447 430 469 svarga 446 607 606 436 587 448 528 127 49,76 415 - 428 svayaMbhU svayaMvara maMDapa svarNa bhUmi saMvatsara-tapa sarUpA ____ 2010_05 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana khaNDa: 3 sudarzana nagara sudharmA 452 82 sundara nanda sunakkhanta sunandA suparitoSa supratiSThita subhadra summa sumitra sUragIta nagara sulabha vodhi sulaSA 389,396 467 142 141, 143 509 584 483 611 haMsa dIpa 6 hatyA 465 hatthipAla jAtaka 708 harikAntA 495 harikeza 498 harikezavala 720 harijaNa meSI deva 645 hiMsA 455 . hasti kalpa 167 hastipAla 509 hastipAla jAtaka 495 hastinApura 481 hastiratna 513 hutabaha 165, 166 hemavatI 554 78 546 398, 401 97 372 713,714 141 suvIra susthiti sUrpaka sUyabhideva 466 35 66 708, 683 465 sUrya deva sUkSma-darzana sUtrakRtAMga sUtra-pATha sedaka senaka saundarya-gIta senApati ratna seya seyaviyA somadeva somadeva-purohita somadevA somA somAla sovalI devI saujanya saubIra pura 64 604 kSArNaka bAda 720 kSati pratiSThita 260 kSemapurI 311 713 164 169 trikUTa parvata 142 tribhuvanAnanda 142 trizikhara 708 537 450 455 513 537 623 594 jJAna 691 jJAna-upayoga 495 jJAna-prakAra 31 171 2010_05 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattva : AcAra : kathAnuyoga] zabdAnukrama 763 zRMgAla zraddhAlu zrRMmaNa zRmaNa-atimuktaka zRmaNa-jIvana zRmaNa-dIkSA zRmaNa-dharma zRmaNa-brAhmaNa zRmaNa saMskRti zRmaNa-svarUpa zreNika zreNika-rAjA 8 RSi-pravajyA 137 zraddhA 91 zrAvikA 508 zrAvastI 28 zrI kAnta 372,484 zrI candra kumAra 539 zrI pura 72 zrI vardhana 29, 708, 118, 119 RSabha 92 204, 619 612 602 28, 134 691 3, 59, 491 465 466 647,460 239 717 2010_05 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hindI saMskRta lekhaka kI mukhya-mukhya kRtiyA~ 30. aNuvrata Andolana 31. yugadharma terApaMtha 1. Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana 32. terApaMtha zAsana praNAlI bhAga 1, 2, 3 33. satya maMjila : samIkSA rAha 4. ghaTanAeM jo itihAsa bana gaI 34. mana ke dvanda : zabdoM kI kArA 5. nayA yuga : nayA darzana 35. AcArya zrI tulasI : eka adhyayana 6. ahiMsA viveka 36. mati-mAdhurya naitika vijJAna 8. ahiMsA paryavekSaNa 6. jainAgama : digdarzana 10. jaina darzana aura Adhunika vijJAna 37. bhikSu caritram 11. ahiMsA ke aMcala meM 38. mAtherAna suSamA 12. yathArtha ke paripArzva meM 36. bhakteruktayaH 13. mahAvIra aura buddha kI samasAmayikatA 40. Azu kAvyAni 14. yuga pravartaka bhagavAn mahAvIra 41. nIti nIlotpalAni 15. AcArya bhikSu aura mahAtmA gAMdhI 42. lalitAMga caritram 16. preraNA-dIpa 17. aNu se pUrNa kI ora rAjasthAnI 18, mavIna samAja-vyavasthA meM dAna aura dayA 43. rAjA candrAvataMzaka 16. bAla-dIkSA : eka vivecana 44. svapna vAsavadattA 20. yaryAdA mahotsava : itihAsa aura 45. meghakumAra caritra paricaya 46. tIna zabdoM meM vizva itihAsa 21. maMjila kI ora 47. tIna ratnoM kI corI 22. aNuvrata jIvana-darzana 48. alakA caritra 23. sarvadharma sadbhAva 46. draupadI cIra haraNa 24. aNuvrata vicAra 50. ThagI kI deva pUjA 25. terApaMtha dindarzana 51. do gaja jamIna 26. aNuvrata digdarzana 52. kAzI kauzala nareza 27. aNuvrata krAnti ke bar3hate caraNa 53. kSullaka muni 28. aNuvrata-Andolana aura vidyArthI varga 54. sphaTa gIti saMdoha 26. aNuvrata dRSTi 55. ASADha muni ___ 2010_05 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mattva : AcAra: kathAnuyoga ] 56. nandIsena caritra 57. chaMda - saMgraha 58. bhagavAn mahAvIra ro abhigraha 56. DhaMDhaNa muni 60. tIna ratnoM kI corI aMgrejI 1. Agama and Tripitaka : A Comparative Study, Vol-I of Relativity and 2. Theory Syadvad lekhaka kI mukhya-mukhya kRtiyA~ 3. Jain philosophy and Modern Science 4. New Age: A New Out Look 5. Glimpses of Terapanth 6. Glimpses of Anuvrat 7. Strides of Anuvrat Movement 8. Anuvrat Ideology 9. Light of Inspiration 10. Pity and Charity in the New Pattern of Society 11. A Pen-Sketch of Acharya Shri Tulsi 12. Coutemorariety and Chronology of Mahavira and Buddh 13. King Bimbisar and Ajatsatru Contemporary of Lord Mahavira and Budha. 2010_05 765 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010_05 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ It is well-known that there is plenty of disparate evidence and conflicting traditional information as well as a plethora of controversy amongst scholars! about the dates of the Nirvana of Buddha and Mahavira. Muni Shri Nagrajji has surveyed, in this respect, all the accessible material and different traditions, specifying duly the sources etc. and his conclusion that Mahavira attained Nirvana in 527 B.C. and Buddha in 502 B.C. seems to be quite consistent in itself.... In fine, this work has become a veritable repository ofuseful information on Mahavira and Buddha, their times and doctrines. -Dr. A.N. Upadhye, M.A., D. Litt. Dean of the Faculty of Arts Kolhapur University DA. munizrI nagarAjajI se hamArI apekSA yaha hai ki ve apanA sAmarthya isa ora lagAye ki AgamoM meM kauna-kauna se grantha kA kyA-kyA kAla ho sakatA hai ? yaha unake sAmarthya kI bAta hai; kyoMki ve Agama aura tripiTaka ke niSNAtaka rUpa meM hamAre Adara ke pAtra haiM / -dalasukha mAlavaNiyA The versatile Dr. Nagrajji has cited a number of contextual quotations and sayings from the Agamas and Pitakas and their relevant literature. And we notice that both have such an astoundingly remarkable similitude. harmonical balance and phonetic-sameness that we oft wonder that, in both the places, whether the holy words emerged out from the mouth of one and the same personage! -Dr.T.G. Kalghatgi, M.A., PH.D. Prof. & Head, Dept. of Jainology University of Madras 2010_05 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rASTrasanta munizrI nagarAjajI DI. liTa. saradArazahara, (rAjasthAna), 24 sitambara, 1917 / pravrajyA: terApaMtha ke aSTamAcArya pUjya kAlUgaNI ke kara-kamaloM se san 1934 / upAdhiyA~: aNuvrata parAmarzaka pada san 1962 / * oNnarerI DI. liTa. : kAnapura vizvavidyAlaya dvArA san 1969 / * rASTrasanta : san 1981 kalakattA meM / . sadbhAvanAratna : rASTrapati jJAnI jaila siMha dvArA san 1984 / * yoga ziromaNi : antarrASTrIya yoga sammelana meM, 3 agasta 1986 / * brahmarSi : vizvadharma saMsad Adi saMsthAoM dvArA agasta 1986 / * sAhitya manISI : antaraSTriIya jyotiSa sammelana, 26 maI 1987 / * jaina dharma divAkara : inTaranezanala jaina evArDa saMsthA dvArA san 1988 / sAhitya-sAdhanA : Agama aura tripiTaka : eka anuzIlana, khaNDa 1, 2, 3, ahiMsA-viveka, jaina darzana aura Adhunika vijJAna, AcArya bhikSa aura mahAtmA gAMdhI, naitika vijJAna, nayA yuga : nayA darzana, yathArtha ke paripArzva meM Adi paccAsa se adhika mahatvapUrNa grantha hindI, saMskRta va aMgrejI meM prakAzita / bahusaMkhyaka sphuTa lekha va vicAra jo deza ke pramukha patra-patrikAoM meM prakAzita hote hI rahe hai| loka hitAya : sudUra prAntoM meM pralamba va saphala pada-yAtrAe / majadUroM aura kisAnoM meM, vidyArthiyoM aura vyApAriyoM meM, sarva sAdhAraNa aura rAjakarmacAriyoM meM, snAtako va prAdhyApakoM meM, adhivaktAoM va nyAyAdhIzoM meM, sAhityakAroM va patrakAroM meM, vidhAyakoM va saMsada sadasyoM meM, naitika va cAritrika udbodhana / dillI ApakA pramukha kArya-kSetra rahI hai / zIrSastha logoM se ApakA ullekhanIya sAmIpya rahA hai / kaoNnsaipTa pabliziMga kampanI e/15-16 mohana gArDana, naI dillI-110059 phona : 5554042, 3272187