Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pUrvArda pahalI jilda
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI jJAna-guNa puSpamAlA puSpa nambara 35 www zrI bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pUrvArddha [ pahalI jilda ] bIra saM0 2466 prathamAvRti 500 zrImad ratnaprabhasUrIzvara pAdakamalebhyo namaH lekhaka zIghrabodhAdi tAtvika, kakAbatIsI adhyAtma, paMcapratikramaNAdi vidhi vidhAna, vyAkhyA vilAsAdi upadezIka, samAja sudhAra viSaya kAgada hanDI paiTha parapaiTha aura dAna chattIsI meranAmA, stavanAdi bhakti viSaya, pratimA cha dayAbahutarI, carcA, aitihAsika vimUrtipUjAkA -pAcIna itihAsa, lauMkAzAha, jainajAti hodaya yA samasiMhAdi vividha viSaya ke 235 granthoM ke lekhaka va sampAdaka itihAsa premI munizrI jJAnasundarajI mahArAja prakAzaka zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA su0 phalaudI ( mAravAr3a ) osavAla saMvat 2400 [vi0 saM0 2000 ] (55555] I0 sa0 1643 sampUrNa graMtha kA mUlya 31)
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ n waruna.00000000000. prakAzaka lichamIlAla mizrIlAla vaidya mahatA __ mantrI zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA phalodI (mAravAr3a) Godaesaas.4.Mess.0............cccessow..- ..-000000ses isa grantha ke zurU ke 165 phArma, inara TAITala tathA usake bAda ke phArma Adarza prinTiMga presa, kesaragaMja ajamera meM chape haiN| avistone sarva hakka svAdhIna - isa grantha ke anta ke 35 phArma, 166 se 200 taka zrI nathamalajI lUNiyA dvArA sastA sAhitya presa brahmapurI ajamera meM chape haiN| saMcAlaka-jItamala lUNiyA mudrakapAbU cimmanalAla jaina Adarza priMTiMga presa, kaisaragaMja, ajamera
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhagavAn pArzvanAtha kamaThe dharaNendraca, svocitaM karma kurvati / prabhutulya manovRtiH, pArzvanAthaH zriye'stuvaH / / 25 / /
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ c oop.0.0.000.000.000,00 Deca...O0D....3000.000. . 00m 000(OROL00000000000000000.. .OOOOOOOOOO....0.. 0.00 Shree Gyan-Gun Pushpa Mala. Pushpa No. 35 ...... Shreemad Ratpaprabh Sooriswar Padkamlebhyo Namah ........ .. gesetzlike sike siste BB.C. . . . OO.G.I Shree Bhagwan Larshwaunth li Larampara ka Ytikas POORWARDH [ VOL. 1] .O . ... ...... ...... . .*** *.* e .. ... ... Was di 1.1. Author * Sheeghra-bodhaditatvik, Kakabateesi Adhyatma, Panch pratikramanadi vidhi vidhan, Vyakhya vilasadi updesheek, Samajsudhar vishaya Kagad Hundi Peth Per-peth or Mejharnama stavnadi bhakti vishaya, Pratima chattisee, Dan chattisee, Dayabahutari, Charcha Eitihasik vishaya, Murti Puja ka Pracheen Itihas, Lonkashah, Jain Jati Mahodaya ya Samsinghadi vividh vishaya ke 235 Granthson ke Lekhak va Sampadak Itihas Premi Muni Shree Gyan Sunderji Maharaj Prakashak Shree Ratnaprabhakar Gyan Pushpa Mala PHALODI ( Marwar ) 1.100O .. ... .. ... OSWAL SAMVAT 2400 0 elkezikamike Dolina 004 Veer Sainvat 2469. [V. Samvat 2000 1 Iswi Samvat 1943, . . First Edition 500 { $450 451 busi of compleix sct Rs. 31 .. ecc 09049. . . .. O U .. .. . ... .. .... . .. .
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ Publisher Lichmi Lal, Misri Lal Vaidya Mehta Secretary Shree Ratnaprabhakar Gyan Pushpa Mala PHALODI (Marwar) The first one hundred and sixty five forms, inner title & subsequent forms printed by Babu Chimman Lal Jain at Adarsh Printing Press, Kaisargunj, AJMER, W ALL RIGHTS RESERVED. The last 35 forms, from 166 to 200, have been printed by Nathmul Loonia at the Sasta Sahitya Press, Brahmpuri, AJMER. Sanchalak-Jeet Mal Loonia Printer: Babu Chimman Lal Jain At ADARSH PRINTING PRESS, For Erivate & Personal Use Only *G Kaisargunj, AJMER.
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ S osavaMza ke AdyasthApaka jainAcArya zrIratnaprabhasUrIzvara pAdapadmabhyoH 1 - janma vIra nirvANa saMvat 1 prArambha | 2- -dIkSA vIra nirvANa saMvat 40 / 3- AcAryapada vIra nirvANa saMvat 52 / 4 - upakezapura ke rAjA prajA ko jainadharma kI dIkSA vI0 ni0 saM0 70 varSa / 5 - ApazrIjI ne apanI maujUdagI meM caudahalakSa ghara vAloM ko jaina banAye / 6 - sarva AyuSya 84 varSa kA anta meM vI0 ni0 84 varSa punIta tIrtha zrI zatruMjaya para samAdhi pUrva svarga pdhaare| zrI saMgha ne vahA~ vizAla stUmbha banAyA thA 'jJAna' & Personal Use Or --- 0000000000000000
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa.9 8000000 00000000 zAstravizArada jainAcArya vijayadharmasUrIzvarajI HTMWinterror T EHuttesek Fadidaan Follow File Nrause Sten Kotaw WAYADNOM SUR i wsyon Neyelin GOS: PW. Themes. Syban Leri. o Bartold. ApazrI ne kAzI meM jAkara jainoM ke liye vidyA kA kendra sthApana kiyA Apake maulika guNoM se mugdha ho kAzI nareza evaM jainettara paNDitoM ne Apako zAstravizArada jainAcArya pada se vibhUSita kiye Apane bahuta mAMsa AhAriyoM ko mAMsa khAnA chor3AyA tathA aneka pAzcAtya vidvAnoM evaM aMgrejoM ko jainadharma ke anurAgI banAye / jo kaI citra meM hai| @@D. or .. NO W T .. .. Jain -.. ............ . .............. par0nevaas.per Goat
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2,9 :09@G :- @@@ 280@@@ @@@ isa grantha ke lekhaka ke guruvarya paramayogIrAja munizrI ratnavijayajI mahArAja 00-00809) :::08@@GEE: @@@@@:: :: 00- : @@@ @DEO :: @@@: @@ zrApa ozavaMziya ratnazI nAma ke honahAra the apane pitA karmacandajI ke sAtha kizorAvasthA meM sthA0 samudAya meM dIkSA lI 18 varSoM ke pazcAt Apane saMzodhana kara zAstra vizArada jainAcAya vijayadhamasUrIzvarajI mahArAja ke pAsa savega dIkSA lI thii| 18 varSoM taka dIkSA pA lI anta meM vi0 saM0 1977 vApi grAma meM samAdhi ke sAtha svarga padhAre / 2 @@@ janma S:00 sthAna dIkSA | saMvegapakSI dIkSA| svargavAsa 1641 / 1656 | 1977 1631 90000000 @@ @@@@23:2@@)(c)(r):00:0@@@@: Jain .. . International www.jainelae-resorg
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAiye sajjanoM! do zabda mere bhI par3ha lIjiye 1-jaina samAja hamezA se guNAnurAgI rahA hai yadi 100 avaguNoM ke andara eka bhI guNa hai to avaguNoM kI upekSA kara eka guNa ko hI grahana kregaa| kAraNa avaguNa to pahale se hI AtmA meM bhare par3e hai para guNoM ke liye sthAna khAlI hai usakI pUrti ke liye guNa hI grahana karate haiM isa para bha0 zrIkRSNa aura mRta zvAMna kA udAharaNa khUba hI vikhyAta hai / 2-dUsarA avaguNa grAhI-yadi 100 guNoM ke andara eka bhI avaguNa mila jAtA ho to vaha guNoM kI upekSA kara avaguNa ko hI grahana karegA kyoMki usake hRdaya meM guNoM ke liye sthAna hI nahIM hai jisake liye eka seThAnI aura bandarI kA dRSTAMta prasiddha hai| ina donoM kI parIkSA ke liye Aja hama munizrI kA likhA huA yaha grantha rakha dete haiM ki jisake andara se donoM mahAzaya apanI apanI prakRti ke anusAra guNa avaguNa grahana kara skegaa| ... (1) guNagrAhI kahatA hai ki munijI acche udyogI sAdhu haiN| jaina-muniyoM kI dainika kriyAkANDa ke alAvA vihAra, vyAkhyAna, jijJAsuoM ke sAtha vArtAlApa, prazno ke uttara denA evaM likhanA dharma carcA karanA, jainadharma para anya logoM dvArA kiye hue AkSepoM kA pratikAra karanA jahA~ dharma kI zithilatA dekhI vahA~ dhArmika mahotsavoM dvArA jAgRta karanA, mandiroM kI pratiSThA, yAtrArtha tIrthoM kA saMgha nikalAnA jJAna pracArArtha vidyAlayoM kI sthApanA karavAnA, kurUr3hiyAM nivAraNArtha upadeza evaM TrekToM dvArA pracAra karanA ityAdi kAryoM se Apako samaya bahuta kama milanA eka svabhAvika bAta hai / dUsarA isa samaya ApakI AyuH bhI 63 varSa kI ho cukI hai zarIra meM vAyu kA prakopa hone se svAsthya bhI ThIka nahIM rahatA hai aura netroM kI rozanI bhI kama ho gaI hai tathApi aisA varSa zAyada hI vyatIta hotA ho ki Apake likhe hue choTe bar3e 8-10 grantha mudrita nahIM hotA ho Apane 28 varSoM meM choTe bar3e 235 grantha likha kara prakAzita karavA diye haiN| phira bhI na to Apake pAsa koI sahAyaka sAdhu hai aura na Apake pAsa hamane aisA paNDita hI dekhA hai ki Apake kArya meM kucha madada pahuMcA sake arthAta jitanA kArya Apa karate haiM vaha prAyaH saba apane hAthoMse hI karate haiN| hA~ eka kAraNa Apake pAsa itanA jabardasta hai ki jisake jariye Apa itanA kArya kara pAye haiM vaha kAraNa hai Apake pAsa ADambara kA abhAva itanA hI kyoM para Apako apane bhaktoMke dvArA kabhI propogeMDA karavAte bhI hamane mahIM dekhA haiM yahI kAraNa hai ki na to Apa samAja meM lekhaka ke nAma se prasiddha haiM aura na samAja ne bhI Apako itane apanAye hai aura na kabhI zrApa hatotsAhI bhI hote haiM itanA hI kyoM para Apake kArya meM kaI sajjanoM ne vighna bhI upasthita kiye para Apa kisI kI paravAha kiye binA apanA kArya karate hI rahe haiN| mApake aisA koI bhakta zrAvaka bhI nahIM haiM ki usakI ora se jJAna pracAra ke liye dravya kI chUTa hai taba bhI ApakA kArya sadaiva calatA hI rahatA hai ataH Apake ekeka kAryase guNa grahaNa kare to hamAre rikta sthAnoM kI pUrvi ho sakatI hai|
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... (2) dusarA avaguNagrAhI-ve bhI nirAza nahIM hote haiM para apanI prakRti ke anusAra kaisA hI kArya kyoM na ho para unako bhI kucha na kucha mila hI jAtA hai| ve kahate haiM ki isa prantha ko likhakara mumijI ne kyA adhikAi kI hai jo bAteM Apane apane grantha meM likhI hai vaha to saba pahale se hI likhI huI thI dUsarA Apane vaMzAvaliyoM evaM paTTAvaliyoM ke AdhAra para bahuta-sI bAteM likhI haiM jina para vidvAnoM kA vizvAsa hI kama hai tIsarA Apake likhe granthoM meM azuddhiyA~ bhI bahuta haiM caturtha bAta yaha hai ki isa grantha likhane meM Apane jo ayojana pahale se kiyA vaha vyavasthA bhI ThIka nahIM kara pAye phira Apake prantha se hama kyA gaNa le sake hameM to jahA~ dekhe vahA~ avaguNa hI dRSTi gaucara hote haiN| hamane to bhUtakAla meM kahIM guNa dekhA nahIM aura bhaviSya meM ummeda bhI nahIM rakha sakate haiM eka munijI ke grantha meM hI kyoM para saMsAra bhara meM jahA~ dekhU vaha mujhe to avaguNa hI avaguNa dIkha par3ate haiN| (3) tIsarA madhyastha dRSTi vAlA puruSa kahatA hai ki nahIM karane kI apekSA to kucha karanA hajAra darje acchA hai jo manuSya kArya karane meM galatI karatA hai phira bhI vaha kArya karatA rahatA hai vaha apanI bhUla ko avazya sudhAra sakatA hai| pRthak 2 grantha meM pRthak bAteM likhI haiM usako eka sthAna saMgraha karanA koI sAdhAraNa kAma nahIM haiM aura pAThakoM ke liye bhI kama suvidhA nahIM hai ki sau-granthoM kI apekSA eka grantha se hI sau bAteM par3hane ko mila jAya / dUsarA vaMzAvaliyoM aura paTTAvaliyoM para avizvAsa rakhane se hI samAja apanA gauravazAlI itihAsa se hAtha dho baiThA hai| sthAnAbhAva se hama adhika nahIM likha sakate haiM para yaha bAta to prasiddha hai ki jaina samAjake dAMnI mAnI vIra udAra puruSoMne samAja vadharma kI nahIM para dezake sarvasAdhAraNa kI bar3I bar3I sevAeM kI haiM asaMkhya dravya hI nahIM para apane prANoM kA bhI balIdAna deza hita kara diye the yahI kAraNa hai ki una rAjA mahArAjA evaM bAdazAha aura nAgarikoM kI ora se jagataseTha nagaraseTha covariyA TIkAyata caudharI, paMca aura zAha jaisI padviyoM kevala isI samAja ke vIroM ko milI thI para Aja unakA itihAsa ke prabhAva unakI saMtAna kA na kahIM nAma hai na kahIM sthAna hai ve paga paga para ThukarAe jAte haiM Aja skUloM kI pAThya pustakoM meM sAdhAraNa vyaktiyoM kA itihAsa milatA hai para una vIroM kA kahIM nAma nizAna taka bhI nahIM haiN| vaMzA0 paTTAvaliyoM hamAre paMcamahAbratadhArI satyavaktA bhavabhIrU AcAryoM kI likhI huI hai ve eka akSara bhI jAnabUjhakara nyUnAdhika likhanA saMsAra bhramana samajhate the una vaMzA0 paTTAvaliyoM para avizvAsa karane kA natIjA yaha huA ki hamAre pUrvajoM kA gauravazAlI itihAsa hone para bhI Aja hamArI yaha dazA ho rahI hai| munijI ne apane grantha meM vaMzA0 paTTAvaliyoM ko sthAna diyA hai yaha bahuta dIghe dRSTi kA hI kAma kiyA hai| tIsarA presa ke kArya meM azuddhiyA~ raha jAnA eka sAdhAraNa bAta hai aura eka manuSya para aneka kAmoM kI jummAvArI hone se avyavasthA ho jAnA koI Azcarya kI bAta nahIM hai ataH avaguNaprAhI avaguNa na le to ve avaguNa nikala hI nahIM sake isaliye avaguNagrAhI logoM kA bhI upakAra hI mAnanA cAhiye ki unake cune hue avaguNa phira dUsarI bAra nahIM raha ske| aura guNagrAhI sajjanoM kA to kartavya hI hai ki vaha guNagrahana kara lekhaka ke utsAha ko bar3hAve ki ve aise aise aneka prantha likhakara samAja ke sAmane rkhe| __ma-sajjana 'cAnda'
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ magavAna pArzvanAtha kI paramparA ke zramaNoM ke gaccha-zAlae nimranthagaccha vidyAdharagaccha (prAcArya svayaMprabhasUri se) upakezagaccha (zrA0 ratnaprabhasUri se) koraMTagaccha (prAcArya kanakaprabhasUri se) mUlagaccha mAthurI zAkhA mUlagaccha kukuMdI zAkhA ___ (kukuMdAcArya se) mUlagaccha dvivandanIka zAkhA mUla zAkhA (vRddha) laghu kukuMdI zAkhA (kukuMdAcArya-kakasUri) mula bhInamAla zAkhA candrAvatI zAkhA mUlagaccha mer3atA kI zAkhA mUla zAkhA khaTakUpa zAkhA (siddhasUri se) mRla khaTakUpa zAkhA laghu khaTakUpa zAkhA bIkAnera zAkhA khajavAnA zAkhA * Upara batalAI upakezagaccha kI saba zAkhAoM meM prAcAryoM kI nAmAvalI kramazaH kakkasUri devaguptasUri aura siddhasUri nAma se hI calI AI haiM ataH nirNaya karane meM bar3I sAvadhAnI rakhanI cAhiye /
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ bha0 pArzvanAtha kI 33, kakasUri " 5 paramparA 1 zrI zubhadattagaNa ghara " 2 haridattAcArya (36, kakkasUri -7 37 3, samudrAcArya 37 devagupta0 " " kezI zramaNAcArya 38, siddhasUri 19 svayaMprabhasUrI zrImAla pokhADa " " 22 ) 11,, ratnaprabhasUri- 1 12,, yakSa devasUri 13, kakkasUri 14 " devagupta sUri 15, siddhasUri 16,, ratnaprabhasUri-- 3 "" 17, pakSadevasUri 6, ratnaprabhasUri ( mahAjana saMgha yakSa devasUri 43, devagupta0 (siMdha meM jainadharma) 44, siddhasUri " yakSadevasUra 99 " 99 18, kakkasUri ,, devaguptasUra " siddhasUri 19 20 " 21 , ratnaprabhasUri - 4 12 99 A 99 " 26, kakkasUri 24, devaguptasUra 25, siddhasUri 26,, ratnaprabhasUri-5 27 yakSadeva0 39 28, kakka sUri 29 devagupta " 10 siddhasUri H " 31 ratnaprabhasUri-- 6 10 8,, kakkasUri " ( kaccha meM jainadharma) 46, devagupta 9, devaguptasUri 47, siddhasUri ( paMjAba meM jaina ) 48, kakkasUri 10, siddhasUri 49 devagupta 99 (saurASTra) 50, siddhasUri "" bha0 mahAvIra paramparA 1 saudharma gaNadhara " 99 99 34, devagupta 15, siddhasUri " 33 39 "1 " kakasUri 6 " 39 -8 40, devagupta 0 41, siddhasUri 42, kakkasUri -9 12 jambusvAmi 3 prabhavasvAmi * zayyaMbhava0 99 23 " " 45, kakkasUri - 10 "" " "9 "3 -99 w 5 yazobhadrasUri 5 saMbhUtivijaya bhadrabAhu svAmI 7 sthulibhadra 8 mahAgirI suhastI 9 susthI supratibuddha 10 indra dinnAcArya 11 Arya dinnAcArya 12 siMhagirI sAmAnya viSaya sUcI GR } 13 bajrasvAmI 0 14 bajrasena 15 candrasUri 16 sAmantabhadra sUri 17 vRddhadeva 10 prayomna sUri 19 mAnadeva " 21 vIra sUri 22 jayAnanda 23 devAnanda,, 24 vikrama 25 narasiMha 26 samudra 27 mAnadeva " bha0 mahAvIra kI paramparA ke prabhAvikAcArya 1 umAsvAti 19 " w 19 2 zyAmAcArya 3 vimalasUri 4 kAlakAcArya 5 pAdaliptAcArya 6 rudradeva 7 zramaNasiMha 8 khapaTAcArya 9 mahendropAdhyA0 10 nAgArjuna 11 vRddhavAdI 12 siddhasena divAkara 13 jIvadevasUri raka 17 skindalAcAryaM 15 samitAcArya 16 AryarakSita (cAra anuyoga ka0 ) 17 A0 nandila 18 mallavAdI 19 vIrasUri (1) 20 vIrasUri (2) 21 bappabhaTTisUri 22 haribhadrasUri 23 siddharSi 24 mahendrasUri rAja prakaraNa azvasenarAjA zizunAgarAjA prasanajita zreNika-biMvasAra kUNika - ajAtazatru udAi rAjA anarUddha mudA 32 nandavaMzI 9 rAjA maurya-candragupta bindusAra azoka kunAla 39 19 samrATa samprati vRhadrathAdi puSpamitrAdi ceTakavaMza zobhanarANa khArabela rAjA gardabhallA balamitra bhAnumitra zaka rAjA vikrama rAjA kSatriya vaMza rAjA kuzAnavaMza ke rAjA guptavaMza ke hUvaMza ke vizAlA ke rAjA 25 sUrAcArya 26 abhayadevasUri 27 vAdIdevasUri 28 hemacandrAcArya vaccha deza ke sindhu sauvIra aMga deza ke kaliMga deza ke kauzala deza ke 31 vallabhI vaMza ke AMdhra deza ke pakezapura ke d. vIrapura ke wr 13 39 " " 39 39 91 99 zaMkhapura ke rAjA candrAvatI ke nAgapura ke bhinnamAla ke jAtiyoM osavAla jAti poravAda jAti zrImAla jAti pallIvAla 39 27 " " agravAla khaMDelavAla narasihapura varavAla paramAra 39 gaurAra zatrujaya viccheda 19 39 " " udAra aSTApada kI yAtrA nandIzvara kI yAtrA zAsana ke sAta tinhava vyApAra prakaraNa mahAjanoM kI paMcAyata 74 // zAhoM kI khyAta pra0 bhA0 kI sabhyatA kula vaMza varNa gauzrajAtiyAM bhosavAloM kA rAsa pra0kavitoM kA saM* jAtiyoM kI utpatti prAcIna sikke stambha guphAe~ 13 zilAlekha mumukSuoM kI dIkSAe~ mandira mUrtiyoM kI pratiSTAe~ tIrthoM ke saMgha dubhikSoM meM dezakArakSaNa talA kuMe vApiyAM vIrAMganAeM aura bhI vividha viSayoM
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrImAn kAnamalajI sAhaba vaidya mehatA pIpaliyA ( mAravAr3a ) Apa zrImAn ne isa grantha ke liye 2301) ke kAgaja maMgavAya diye jisase hama isa grantha ko prakAzita karane meM saphala hue haiM / tadArtha Apako sAdara dhanyavAda diyA jAtA hai / maMtrI - zrIratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA - phalodI ( mAravAr3a ) me
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrImAna kAnamalajI muttA ke suputra mANakacandajI muttA pIpaliyA zrImAn gaNezamalajI muttA pIpaliyA zrImAn ratnacandajI kocara mahatAJan Education International jayapura For Private sp zrImAn gaNesamalajI muttA ke suputra lAlacandajI mattA- pIpaliyA ,
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrImAn devakaraNajI mahatA ajamera 10 seTha vaMzIlAlajI pyArAlAlajI boharA pIpAr3a sITI mAravADa Jain Education Inf zrImAn rUpakaraNajI mahatA ajamera zrImAna javaharIlAlajI daphatarI pIpAr3a sITI ( mAravAr3a )
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa grantha ke liye dravya sahAyakoM kI zubha nAmAvalI 2301) zrImAn kAnamalajI gaNezamalajI vaidya mahatA pIpaliyA (mAravAr3a) 400) , lIchamIlAlajI misarIlAlajI vaidya mahatA phalodI (mAravAr3a) , durgAcandajI vinAyakiyA phArma-pratApamalajI amolakhacandaNI vejavAr3A 125) , mANakalAlajI dhanarAjajI vaidya mahatA phalodI (mAravAr3a) , ghIsulAlajI zaMkaralAlajI munoyata 51) 31) 25) byAvara ,, rUpacandajI hastImalajI seThiyA guMdoca , lAbhacandajI maMgalacandajI vaidya mahatA phalodI , lAlacandajI bAphanA caMDAvalavAle 50) 50) vejavAr3A , hamIramalajI dhanarUpamalajI zAhA jauharI ajamera , jItamalajI lar3hA kI dharma patnI zrImatI prabhAvatI bAI ajamera ,, seTha banzIlAlajI pyArAlAlajI boharA pIpAr3a sITI motIlAlajI maMgalacaMdajI bhaMDArI ajamera sojata , gaMbhIrabhAI oghar3abhAI byAvara meM / bhAvanagara , rAyabahAdura seTha varadhamalajI loDhA kI dharma panI ajamera , kasturamalajI bottharA nibAhar3A (mevAr3a) , lAlacandajI amAmamalajI bottharA gogelAva (mAravAr3a) , chogamalajI kesarImalajI seThiyA bIlAr3A (mAravAr3a) , tArAcaMdajI bottharA ke hastu rAjama (sI. pI.) , udayarAjajI vaidya mahatA phalodI (mAravAr3a) , jAlamacandajI gadaiyA jagataseTha udayacandajI kI patnI-hAla ajamera , bhUrAmalajI gadajhyA byAvara 10) , eka suputra kI mAtA guptapane byAvara , bhaMvaralAlajI jAlaurI byAvara , eka mAta ne gupta nAma se diye byAvara , eka jainetara bAIne utkRSTa bhAvanA se ajamera ___ "uparokta sahAyakoM kA,hama saharSa upakAra ke sAtha dhanyavAda dete haiM" -prakAzaka" isa grantha ke pahale se grAhakoM kI zubhanAmAvalI 625) zrIsaMgha paMjAba-pustakeM 25 paMjAba 25) zrImAna jatanamalajI sujANamalajI bhaMDArI 25) , gaNezamalajo koThArI byAvara 25) , kesarImalajI likhamIcaMdajI muttA byAvara 250 , tejamalajI amaracaMdajI tAter3a vyAvara 25), gaNezamalajI cAMdamalajI muttA jaitAraNa vAle byAbara 25) , kunaNamalajI anarAjajI koThArI byAvara 25) , likhamIcanvajI nemIcandajI sA~Dha byAvara reOEEEEEEE888888888 caMDAvata byAvara
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhopAla agamItura ajamera ajamera jodhapura jodhapura [ 2 ] ,, amIcandajI kaoNsaTiyA , indracandrajI dhokhA , hIrAcandajI ratanacaMdajI saMcetI devakaraNajI rUpakaraNajI mahatA gaNezamalajI vasatimalajI misarImalajI muttA caMdanacaMdajI acalacaMdajI vivekacaMdajI upayogacaMdajI bhaMDArI vadanamalajI jorAvaramalajI vaidya mahatA kasturamalajI varaDiyA agaracaMdajI phakiracaMdajI vaidya mehatA jugarAjajI surAMNA bhUracandajI bhuraMTa pannAlAlajI bAMThiyA gADamalajI premarAjajI bAMThiyA amIcandajI hindujI nemIcandajI AsakaraNajI vaidya mahatA gajarAjajI anarAjajI saMpatarAjajI nemIcaMdajI saMdhI mulatAnamalajI seThiyA bIlAr3A vAle munIma ghevaracandajI sukanacandajI jAMghar3A zivarAjajI kisanalAlajI seThiyA misarImalajI anarAjajI bhaNavaTa phUsAlAlajI pArasamalajI mohanalAla sonarAja DAgA rUpacandajI pArasamala-seThiyA maganamalajI kasturamalajI bAThiyA gajarAjajI mehatA lAzriyAvAle , mUlacandajI gajarAjajI, corar3iyA vaMzIlAlajI pyArAlAlajI boharA , javaharIlAlajI daphtarI , lAbhacandajI lor3hA , anarAjajI sukanacandajI sAmaDA , rAjamalajI mAnamalajI samadar3iyA . . rAjamalajI lakhecandajI lalavANI sAgaramalajI nathamalajI lukaDa rAyacandajI gulAbacandajI copar3A gulAbacandajI nilAlajI nAhara ,, navalamalajI dhanarAjajI vAphaNA mANakacandajI kIsanacandajI saMdhI zrI mahAvIra jaina lAyabrero 25) , amolakha-sundarajI Jain EduDurinternativarinacandajI pallIvAla (salAvadiyA) Personal use Only phalodI phalodI phalodI caeDAvala caeDAvala caNDAvala caNDAvala kAledrI (sirohI sTeTa) phalodI sojata kAparar3AjI tIrtha kAparar3AjI tIrtha bIlAr3A bIlAr3A bIlAr3A sojata ajamera jodhapura bAlA pIpAr3a pIpAr3a banArasa pIpaliyA maMcara (punAH) jAmanera jalagAva accherA sAvaTA DahaNubaMdara ubhANA kAledrI (sirohI) kAThiyAvAra-cUr3A kaisaragaMja ajamera ra
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25),, thAnamalajI sukanamalajI lukhiyA 25), neAsukhajI kasturacaMda pArakha 25), javaharIlAlajI nAhaTA 25), premacandajI gomAjI vAlI vAle 25),, raMgarUpamalajI lakSImalajI caudharI 25), mIsarImalajI agaracandajI ostavAla manoharamalajI punamacandajI surAMgA 25) 11 25),, zrIratnaprabhAkara jJAna lAyabrerI mutAjI ghIsulAlajI kI mAraphata25), bhImarAjajI ghevaracandajI 25),, ratilAla jIvaNalAla vaDavANa 25),, bhagavAnjI lubAjI siyANA 25), jeThamabajI vAlajI 25),, riSabhadAsajI juhAramalajI rAThaura 25), rikhabadAsajI juhAramalajI rAThaura 25) saradAramalajI keraMgajI dhokA 10), sAgaramalajI hastImalajI sodAgarAna 25), sodhArAja cUr3I 25),, yativarya ratnavijayajI kanaiyAlAlajI nauratanamalajI rAmapurA vAle - " [ 3 ] 25), lakhamIcandajI mAnamalajI sonIgarA 25),, lIkhamIcandajI mAnamalajI sonIgarA 25) zrI0 ratnacandajI amaracandajI khIvasarA 25), nemicandajI khAliyA 15) e. na. dIpAjI merAvAlA 174 gulAlAbAr3I naM0 4 ," 25), puruSotamadAsa sUracanda 15), anarAjajI nAra 25), ratanacandajI kocara mahatA 25), dIpacandajI pA~cUlAlajI vaidya mahatA dhamatarI 25), rAjamalajI kesarIcandajI vaidya mahatA dhamatarI 25),, lAbhacandajI amaracandajI vaidya mahatA dhamattarI 25) campAlAlajI bha~varalAlajI vaidya mahatA dhamatarI " 25), amolakhacandajI bhaMDArI 25), bAbArAmajI. choTamalajI baMba 39 25), jaina osavAla sAdhAraNa khAte 25), megharAjajI mikhamacandajI munauyata kherAgar3ha 25), agaracandajI vaidya mahatA 25) pannAlAlajI gajarAjI sarApha haidrAbAda vaNI zekaMdrAbAda baMbaI nAgora nAgora nAgora pIsAMgaNa udayapura ajamera ajamera siyAMga phirojAbadA vIjAvA sAMDherAva phirojAbAda phirojAbAda ajamera posTa - cANoda - vAlarAI bAlarAi baMbaI ba vegalUra jayapura sITI phalodI phalodI phalodI phalodI dhamatarI phalodI phalodI bIlAr3A balAr3A punAH amalanera kolhApura 25), riSabhavAsa hAbhIbhAI 25), celAjI banAjI 50), rozanalAlajI mohanalAlajI catura udayapura uparokta prathama grAhakoM ne hamArA utsAha meM vRddhi kI hai isaliye hama Apa jJAna premiyoM ko saharSa dhanyavAda dete haiN|
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ - samarpaNa - pUjyapAda prAtaH smaraNIya myAyombhonidhi paMjAba kesarI, bIsavI zatAbdI ke yugapravRka jainAcArya zrI zrI 1008 zrI zrI vijayAnandasUrIzvarajI ( zrAtmArAmajI ) mahArAja kI Adarza sevA meM-- pUjyagurudeva ! Apa zrI jI ne apane zramRtamaya upadeza se evaM proDa prajJA dvArA likhe hue granthoM se aneka bhramita AtmAoM kA uddhAra kara sad patha ke pathika banAye jisameM maiM bhI eka hU~ / ataH mere para zrApakA asIma upakAra huA hai usa upakAra se uRNa hone ke liye yaha merI tuccha kRti zrApakI zrAdarza sevA meM zraddhA bhakti evaM sAdara samarpaNa karatA hU~ zrApa zrIjI svarga meM virAjamAna hue bhI svIkAra kara mujhe kRtArtha karAveM / - jJAnasundara
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUla grantha ke prArambha ke pUrva prastAvanAdi kI viSaya sUcI 1920 Aiye sajjano! do zabda merAbhI / zreSTigautra va vaidyamahatA zAkhA | iDiyana rivyu ke akTombara" prastAvanA prArambha vIsalapura meM navalamalajI muttA patana dazA kA mUla kAraNa ajJAna | janma aura janma kuNDalI bhArata mata darpaNa rAjendranAtha" eka pAzcAtya vidvAna kA kahanA J vivAha-verAgya kA kAraNa zrIyukta sI. bI rAjavAr3e itihAsa kA mahatva 2 | anAthI muni kI svadyAya S/O FOTTOSCHRDE hamAre pUrvaja aura itihAsa 3 bhAvanA kI vidAgIrI R. P. H. D. prAcIna itihAsa kAabhAva kyoM ? punaH dIkSA kI bhAvanA jAgRta rAjA ziva prasAda satAre hinda bhArata ke itihAsa kA sarjana vartamAna sAdhuoM kI manovRti pA-vi0 sTIvensa kA mata bhArata kA sAhitya pANI ke mUlya | svayaMmeva dIkSA kI pravRti pA0 vi0 mi0 sa0 viliyama pAzcAtyadezoM meM bhAratakAsAhitya vihAra aura caturmAsa-varNana 7 DA0 TAmasa kA mata cInI yAtrI kA bhArata bhramana mudrita pustakoM kI nAmAvalI 16 | impariyala prejI Tiyara tAr3a patroM para likhA sAhitya zrI bhagavatI sUtra kI vAcana misTara To. DablU0 raiza kA mata bhArata para dharmAndha videziyoM kA vRhad zAnti snAtra pUjA sa. saM0 sva0 svAmi rAmamizra (2) AkramaNa aura sAhitya bhasma / | samAjasevA-jJAna pracAra bhArata ratna ma0tilaka kA (2) mandira mUrtiyoM ko tor3a phoDe naSTa | jainadharma kI prAcInanA 23 DA0 vAradA krAnta0 (2) jaina paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM vartamAna aitihAsika yuga DA0 jonsa haTala jarmana vaMzAvaliyoM likhane kI zurUAta | khAsa vicAraNIya vAta para muhammada hAphija zaiyada mandiroM ke goSTi banAnA 8 | prabhAsa pATaNa kA tAmrapatra zrIyukta tukArAma kRSNa zarmA itihAsa kI avyavasthA jainadharma kI prAcInatA ke viSaya DA0 ravIndra Tagaura paTTA0 vaMzA ke liye vidvAnoM DAkTara haramana jAkovI mi0 mahAvIraprasAda dvidI ke mata zrI tukArAma zarmA e. ema- bhagavAna RSabhadeva 38 zodha khoja meM milI huI sAmagrI hai | bhA0 pra0 mA0 itihAsa kI bhUmikA | kAla do prakAra utsa0 ava0 vartamAna samaya jaina itihAsa | lokamAnya bAla gaMgAdhara tilaka ekeka ke chaH chaH zrArA kI dazA 10 ma0 maNilAla nAthubhAI si0 sa0 | bhoga bhUmi manuSyoM kA samaya bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA | boddha grantha dIghanikAya kA mata kulakaroM kI daMDa nIti kA itihAsa ? | vAradAkrAnta mahopAdhyAya " bhagavAn RSabhadeva kA janma lekhaka kI par3hAI kA paricaya 12, bhAratendu bAbu harizcandra " bha0 RSabhadeva kA vivAha , itihAsa kI ora rucI DAkTara phUharara kA mata " | bha0 RSabhadeva kA rAjAbhiSeka jaina jAti mahodaya kA Ayojana | mi-kannulAlajI kA mata " nIti dharma pu0 72 striyoM 64 prathama bhAga se kArya bandha mi0 je.e. DabalyU mizanerI" ugrAdi cAra kula sthApana punaH kArya prArambha nAma parivartana | satya saM0 sA0 rAmamizra kA" RSamadeva ke 100 putra 2 putriyoM sahAyakoM kI zubha nAmAvalI 17 | jainadharma kI mahatA0 pustaka " 4000 ke sAtha prabhu kI dIkSA prantha kA saMkSipta paricaya 20 rAyabahAdura pUrNendu kA " eka varSa kI antarAya sahAyaka pranthoM kI nAmAvalI 22 | mahopAdhyAya gaMgAnAtha kA " zrIyaMza ku0 ke ghara pAraNA 'lekhaka kA saMkSipta paricaya 23 | zrI nepAla candra roya- " bhagavAn ko kevala jJAna mahAjana saMgha aura upakezavaMza- ema. DI. pAMDya. thiyosephikala | mAtA marUdevI kI mokSa Jain Education Interational
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturvidha zrIsaMgha kI sthApanA gaNadhara - dvAdazAMga kI racanA marIcI kA mada - ahaMkAra aThAra bhAiyoM kI dIkSA bhArata bahubala kA yuddha bAhubala kI dIkSA aura dhyAna [ 1 44 rAma kRSNa kisa dharma ko mAnate the | puSkarArddha ke tIrthaGkara kRSNa balabhadra kI pUjA kaba se ? pUrva manuSyoM kA lamba zarIra 52 dIrghAyuH viSaya zaMkA kA samAdhAna harivaMza kI utpati kaba kyoM ? nArada kA samrAT rAvaNa ke pAsa AnA rAvaNa dvArA 59 " "" "" 39 54 58 bhArata kA prabhu pAsa jAnA 6 bhAiyoM ke liye bhojana vRddha zrAvakoM ko bhojana kara0 prabhuke upadeza kA sArAMza bhArata dvArA cAra Arya veda 46 vRddha zrAvakoM dvArA pracAra vRddha zrAvakoM ke hRdaya para kAMgaNI yeratna se janou kA cinha ma ho upadeza se mAhaNa kahalAye bharatane aSTApada para 24 mandira siMhaniSedhA prasAda 68 bhAiyoMkA bharata ke cha khaNDa kA rAja hone para zrI prabhu ne kahA tu mokSa jAyagA eka puruSa ko zaMkA tela kA kaTorA risA ke bhuvana meM kevala jJAna bha0 ajitanAtha tIrthaGkara cakravarti sAgara ke putroM dvArA tIrtha zrI aSTApada ke cAroM aura khAI banAnA / yajJa kA vidhvaMza parvata vasu aura nArada do narakagAmI eka svarga gAmI pITa ke kurkeTa ko mAranA vasurAja asatya bolane se naraka parvata mahAkAla kI sahAyatA yajJa evaM pazuhiMsA kA mata calAyA pIpalAda ne mAtRpitRmedhayajJa yamadagni tApasa kI parIkSA 56 | kA reNukA ke sAtha lagna putra ke liye cArU sAdhanA parazurAma kA janma 47 / saMbhUmi cakravarti kI vistRta kathA namUcIbala pradhAna kI karatUte viSNukumAra muni dvArA sajA 58 dharma kI rakSArthaM labdhi prayoga bha0 mahAvIra ke tIrthaGkarAvasthA ke 30 caturmAsa kahA kahA hue mahAvidaha meM u0 160 tIrthaGkara jambudvIpa meM tIrthaGkara janma samaya 56 dikkumArI bherUpara snAtra 64 indra abhiSeka kI saMkhyA 250 tI0 rUpa aura bala kI tulanA tI0 varSI dAna kI saMkhyA tI0 tapazcarya aura paraNA ke dina to0 zAsana meM utkaSTatapa tI0 aSTAdaza doSa varjita tI0 cautIsa atizaya tI0 paitIsa vANI ke guNa vI0 aSTa mahApratihArya vIsaviharamAnoM ke janmAdi tithiyA~ vijayAdi kaI bola tIrthakaroM ke alAvA 36 silA kA puruSakAkoSTaka meM 10 - bola 80 gyArA rUdra ke koSTaka 4-4 bola 1 bhArata meM tIna cauvIsI eravata meM dhAratakI khaNDa meM tIrthaGka 39 rakSArtha gaMgA kI eka nahera lAye RSabhadeva se subuddhi0 kA zAsana jainadharma viccheda va brAhmaNoM kI sattA vedoM ke nAma-bhAva badala denA dazAvatAra kI kalpanA isameM 46 RSabha avatAra nahIM mAnA hai bAda 24 avatAroM kI kalpanA RSabhadeva AThavA avatAra bhagavata purANa meM RSabha kI kathA bhagavAna purANa kaba kisane banAyA "" 31 pUrva bharata kI tIna cauvIsI pazcima "" "" "" pUrva eravaya tIna covIsI pazcima 39 99 59 pUrva bharata tI tIna caubI pazcima " * pUrva eravaya pazcima," 32 pratyeka tIrthaGkara ke 66-66 bola vihAramAna ke 6-6 bola 35 ," 99 35 "" bha0 RSabhadeva 13 bhava nAma candraprabha ke zAntinAtha ke 12 munisuvrata ke neminAthe ke pArzvanAtha ke 10 mahAvIra ke 27 tIrthaGkara nAma ke 20 kAraNa 99 39 99 "" " "" "" 99 " nArada ke koSTaka 6-6 mUla grantha kI viSayA nu dravya sahAyakoM kI zubha nAmA0 pahale grAhakoM kI zubha nAmA0 " " "" 39
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ************* ....... lain Educ.. 231 granthoM ke lekhaka itihAsapremI - munIzrIjJAnasundarajI mahArAja *******............... ApazrIne mAtA bhAI aura strI Adi kuTamba ko tyAga kara 25 varSa kI yuvakAvasthA meM sthA0 sA0 dIkSA lI bAda 6 varSa ke saMvegapakSI dIkSA lekara jainazAsana kI bahuta 2 sevA kI sAhitya pracAra kA to Apako bar3A hI zoka hai / jisakA pratyakSa pramANa Apane apane jIvana meM choTe bar3e 231 grantha likha kara prakAzita karavAye / janma 1637 sthA0 dIkSA 1663 C...........Privat saMvegapakSI 1672 ..hona......... *********** .org
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ Pre lekhaka mahodaya kA saMkSipta paricaya mona sa apAra saMsAra ke andara anekAneka jIva janma lekara apanI avadhi ke pUrNa hone se musA. 8 phira kI bhAMti cale jAte haiM, para saMsAra meM amara nAma unhIM mahAnubhAvoM kA raha jAtA hai PPO ki jo hajAroM kaThinAiyoM ko sahana karate hue bhI janatA kI bhalAI karate rahate haiM mAravAr3a meM eka prAmINa kahAvata hai ki do kAraNoM se duniyAM meM nAma raha sakatA hai "eka gItar3e, dUsare bhIta" gItar3A kA artha hai maulika prantha kA nirmANa karanA, aura bhItakA kA matalaba hai mandira makAna Adi banavA jaanaa| isameM pranthoM ke nirmANa karane meM hama yadi marUparakesarI itihAsapremI muni zrI jJAnasundarajI mahArAja ko bhI eka samajhaleM to koI atyukti nahIM hogii| Apa apane jIvana meM choTI par3I saba milA kara abhI taka 231 pustakeM likha kara prakAzita karavA cuke haiN| jaina muniyoM ke kriyAkAMDa, vyAkhyAna, Ae hue jijJAsuoM ke sAtha vArtAlApa karanA, praznoM kA uttara denA, yA patra dvArA pAe hue praznoM kA uttara likhanA, pramu pratiSThA, zAMti snAtra, Adi mahotsava karavAnA, tIrtha yAtrArtha saMgha nikAlanA, vAdi prativAdiyoM se zAstrArtha karane meM kaTibaddha rahanA, anya logoM dvArA jainadharma para kiye huye AkSepoM kA lekha evaM TrekTa dvArA pratikAra karanA ityAdi kArya karate rahane se Apako kitanA kama samaya milatA hogA yaha bAta pAThaka svayaM soca sakate haiM para Apa itane puruSArthI evaM zramajIvI haiM ki apane prAyaH eka minaTa ke samaya ko bhI vyartha nahIM khote haiM / pahile to javAnI thI para aba vo ApakI sATha varSa se bhI adhika Ayu hai tathA zarIra bhI ApakA hamezA narama rahatA hai tathApi Apake pAsa baiTha kara navajavAna bhI itanA kAma nahIM kara sakatA hai| dUsarA jahA~ samaya aura sAdhanoM kI anukUlatA ho vahA~ kArya karanA AsAnI hai para marudhara jaise vidyA meM pichar3e hue pradeza meM ki jahAM na to paNDitAdi kA sAdhana hai aura na dravya kI hI chUTa hai| hama dekhate haiM ki anya sAdhuoM ke pAsa meM do do cAra cAra paMDita kAma karate haiM kevala nAma hI sAdhuoM kA raha jAtA hai para yahAM to pustaka kI sAmagrI ekatra karanA silasilA jamAnA presa kApI karanA epha saMzodhana karanA Adi Adi saba kAma prAyaH hAthoM se hI karanA par3atA hai / bhApa zrI ne gadya evaM padya donoM prakAra kI pustaka likhI haiN| zurU se Apane zrAdhe phArma kI pustaka se kArya bhArambha kiyA thA kramazaH bar3hate 2 karIba 400 phArma kA eka prantha Apake hAthoM se likhA jA rahA hai hama para likha Aye haiM ki ApazrI kI likhI huI pustakoM ke bAja taka choTe bar3e 231 naM0 zrAgaye haiM isameM yadi bilakula choTI aura eka dUsare ke anukaraNa rUpa 31 pustakoM ko chor3a bhI dI jAyaM to bhI 200 pustaka eka manuSya apane alpa samaya meM likha de to yaha koI sAdhAraNa bAta nahIM kahI jA sakatI hai| yadi yaha kahA jAya vo bhI atyukti na hogI ki vartamAna jaina dharma meM pAMca hajAra sAdhu sAdhvIoM meM aisA zAyada hI koI hogA jo apane zarIra se puruSArtha kara isa prakAra pranthoM kA nirmANa kiyA ho| isameM bhI viziSTavA yaha hai ki vartamAnakAlika ADambara kA to Apake pAsa nAma nizAna bhI nahIM hai| ApakI prakavi hI aisI hai ki binA kisI ADambara kiye apanA kAma kiyA karate haiM / yahI kAraNa hai ki dUsare gelyA para khAsa jainadharma ke kitane hI loga bhApakA nAma taka bhI nahIM jAnate hoMge phira bhI jainoM meM aisI mAporI yA pustakAlaya zAyada hI hogA ki jisameM ApakI likhI pustaka na milatI ho| Aja maiM apanA ahobhAgya samajhatA hU~ ki eka sevAbhAvI mahApuruSa kA jIvanacaritra mere hAtha se
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 2 ] likhA jA rahA hai| yadi mujhe ApanI kA jIvanacaritra vistRta rUpa se likhane kI ijAjata mila gaI hotI vo maiM bar3e hI utsAha se ApazrI kA jIvana sarvAMga sundara banA kara jana sAdhAraNa kI sevA meM rakhatA para sthAnAbhAva ApazrI ke jIvana kA saMkSipta se digdarzana karavAne ke uddezya se hI maiMne yaha prayatna kiyA hai tathApi hajAra mana mAla ke koThe se mUThI bhara kA namUnA dekha kara vidvAna koThe ke mAla kA anumAna lagA sakate haiM isI prakAra hamArI likhI saMkSipta jIvanI se hI pAThakoM ko ApazrI kA ThIka paricaya ho hI maaygaa| . ... . ...... 1-"mahAjana saMgha" vIrAt 70 varSe prAcArya ratnaprabhasUri ne marudhara ke upakezapura meM padArpaNa kara yahAM ke sUryavaMzI rAva utpaladeva mantrIUhaDa Adi lAkhoM vIra kSatriyoM ko evaM hajAroM bhaiMsA bakarAoM kI vali lene vAlI devI cAmuNDA ko pratibodha kara "mahAjana saMgha" kI sthApanA kI thI isake liye adhika likhane kI AvazyakatA nahIM samajhI jAtI kyoMki isI prantha meM isa viSaya ko bahuta kucha likhA gayA hai ataH piSTa peSaNa karanA ucita nahIM samajhA jaataa| 2-"upakezavaMza" isa nAma kI utpatti upakezapura nagara kI apekSA se huI hai jaba vIrA saM0 373 varSe upakezapura meM mahAvIramUrti ke pranthiccheda kA upadrava huA saba kitane hI loga upakezapura ko chor3a kara anyatra jAkara vahAM apanA nivAsa sthAna banA liyA taba se ve loga upakezapura se Ane ke kAraNa upakezI khlaaye| aura samayAntara meM ve hI loga upakezavaMzI evaM upakezajAti kahalAye gaye / vaMza evaM jAti nAmakaraNa kA samaya vikrama kI tIsarI cauthI zatAbdI ke Asa pAsa kA honA anumAna kiyA jA sakatA hai| 3-zreSTigotra-upakezapura kA zAsanakartA sUryavaMzI rAva utpaladeva 'jaba se jaina hue taba se hI ve jainadharma kA pracAra karane meM saMlagna ho gaye aura ApakI santAna paramparA meM bhI jainadharma kI unnati ke liye aise aise cokhe aura anokhe kAma arthAt aneka zreSTha kArya huye jisase janatA unako zreSThI kahane laga gayIM / kAlAntara ApakA gotra hI zreSThigotra bana gyaa| rAva utpaladeva kI santAna ne kaI puztoM taka vo rAja kiyA bAda unake parivAra vAle kaI ne sajA ke mantrI mahAmantrI Adi rAjya kA kAma bhI kiyA aura rAjya kA kAma karane vAle ko marudhara meM mehatAjI kahA karate haiN| ataH Apake santAnavAle mehatAjI ke nAma se bhI sammAnita hue| -"vaicamehatA" vi0 saM0 1201 meM gar3hazivAna ke mehatAjI lAlacandajI sAhaba apane sasurAla vIsarIbAra cittora padhAre the vahIM ke rANAjI kI mAtA ke khioM meM asahya vedanA ho rahI thii| lAlacandajI ko jaise paramAtmA kI pUjA karane kA aTala niyama thA vaise hI kuladevI satyakA kA bhI iSTa thA ataH rAjya karmacAriyoM ne mehatAjI se AMkhoM ke liye pUchA to Apane apane iSTa ke bala para davAI batalAI jisase tatkAla hI vedanA coroM kI taraha raphUcakkara ho gii| isa hAlata meM vahAM ke rANAjI ne mehatAjI ko bar3e hI sammAna pUrvaka ATha prAmoM ke sAtha vaidya padavI inAyata kI usI dina se ve zreSThigoMtra vAle vaidya mahatA ke nAma se mazahUra huye, jisake khAnadAna meM hamAre caritranAyakajI kA janma huA / 5-"vIsalapara" Upara likhA gayA hai ki gar3hazivAna meM zreSThi gotrIya loga basate the| paTTAvaliyoM meM likhA hai ki vikrama kI pandrahavI zatAbdI meM 3500 ghara eka zreSThi gotra vaidyamehatA zAkhA ke eka hI gar3ha zivAna meM the para mlecchoM ke utpAda se kaI loga gar3hazivAna ko tyAga kara ke anyatra cale gaye jisameM mehatAjI jorAvarasiMhajI bhI zAmila the unhoMne kherave jAkara vAsa kiyA bAda kaI asoM se vahIM ke ThAkuroM ke Apasa meM anabana hone se mehatAjI kheravA ko mer3a kara banAra meM jAkara basa gye| usa samaya, Jain Educaton internationa or Private & Personal use only
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 3 ] Date zaharoM kI ginatI kA nagara thA kahA hai ki "nava nAdar3A bAraha jAjIvAloM jisa vIca vaDA banADa" ityAdi para vi0 saM0 1515 meM rAva jodhAjI ne jodhapura zrAbAda kiyA taba se vanADa kI AbAdI TUTatI gaI phira bhI vi0 saM0 1940 taka banAr3a meM 50 ghara mahAjanoM ke, eka mandira, eka upAzraya vidyamAna thA / vanAra meM vaidya mehatA svanAmadhanya zrImAn jItamalajI sAhaba vahAM rahate the / Apake 3 putra the 1 bhUramalajI, 2 jodharAjajI, 3 mulatAnamalajI jisameM bhUrAmalajI rAjya kA kAma karate the jodharAjajI ThAkuroM kI lena dena yA mAravAr3a meM vyApAra kiyA karate the aura mulatAnamalajI dizAvara meM nAsika jile ke giranAra tAllukA meM kocara prAma meM dUkAnadArI karate the ina tInoM bhrAtAoM ke pRthak 2 kAma hone para bhI ve saba zAmila the aura una saba ke Apasa meM bhrAtRsneha prema bhI prazaMsanIya thaa| Age bhUramalajI ke putra navalamalajI, jodharAjajI ke jIvaNacaMdajI aura mUlatanamalajI ke udayacandajI the / bi0 saM0 1940 meM mehatAjI navalamalajI byApAra kI suvidhA ke liye vanADa se cala kara vIsalapura A gaye aura vahI para apanA nivAsa sthAna banA liyA usa samaya bIsalapura meM do sau ghara mahAjanoM ke eka ajitanAtha prabhu kA mandira aura kaI dharmasthAna the / eka yatIjI bhI upAzraya meM rahate the ve bar3e hI camatkArI the / yadyapi prAcIna stuti meM bIsalapura meM cAra mandira aura 47 jina pratimA kA honA likhA hai| zAyada jodhapura basane ke pUrva lapura bar3A nagara ho aura vaha cAra jina mandiroM meM 47 mUrtiyoM kA honA bhI asaMbhava jaisI bAta nahIM hai kyoMki usa samaya vahA~ 500 ghara mahAjanoM ke aura banajAroM kI bAladoM dvArA lAkhoM rupayoM kA bANijya hotA thA / 6'' janma" Upara likhA jA cukA hai ki mutAjI navalamalajI banAr3a kA tyAga kara vIsalapura meM meM rahane lage aura ApakA saba vyApAra vagairaha bhI acchI taraha se calatA thA / mehatAjI kA vivAha bhI bIsalapura meM zrAmAn prayAgadAsajI corar3iyA kI suzIla kanyA rUpAdevI ke sAtha huA thA ataH ApakI dampati jIvana bar3e hI sukha zAMti meM vyatIta hotA calA jA rahA thA / zrImatI rUpAdevI ne 'gayavara' mahAn gaja kA svapna sUcita vi0 saM0 1937 meM vijayadazamI kI rAtri meM eka putra ratna ko janma diyaa| mutAjI ke yaha prathama putra hone se Apake harSa kA pAra nahIM thA ataH Apane acchA mahotsava kiyA aura putra kA nAma svapnAnusAra 'gayavaracaMda' rakha diyA / jyotiSavijJa vipradeva ne ApakI janmapatrikA bhI banAI / gayavara kI janmakuNDalI candrakuNDalI 11 caM0 10 'za0 vR0 2 2 *TO 3 ke0 sU0 maM0 bu0 zu0 7 'janma' vi0 saM0 1637 Azvina zuklA 10 vAra budha 16-55 nakSatra dhaniSThA 53-42 zUla5 yoga 32-40 garakarNa 16 - 55 / za0 12 2 11. 1 caM0 3 ke 4 6 rA maM0 zu0 bu0 7 L sU0 5 9 bAlakrIr3A aura totalI bhASA sabako karNapriya lagatI thIM / ApakI anokhI ceSTAyeM bhaviSya meM honahAra kI zrAgAhI de rahI thI / jaba Apa vidyAdhyayana ke liye pAThazAlA meM praviSTa hue to apane 2 sahapAThiyoM se hamezA nambara bar3hatA hI rahatA thA / yadyapi zrApake jamAne meM na to sarakArI bar3e 2 skUla hI the aura na hindI
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ [4] kI par3hAI hI thI usa samaya ke loga apane bAla baccoM ko mahAjanI kI par3hAI karavAne meM hI apane kartavya kI iti zrI samajhate the aura usa sAdhAraNa par3hAI se hI ve loga lAkhoM ke vyApAra kiyA karate the ataH mehatAjI ne pUrA eka rupayA putra kI par3hAI meM vyaya kiyA jisameM gayavara ne usa samaya kI par3hAI meM dhuraMdhara hokara vyApAra meM mutAjI ke kandhe kA bhAra halakA kara diyaa| 7-"vivAha" jaba ApakI sataraha varSa kI Ayu huI to zrImAn bhAnumalajI vAgarecA selAvasa vAloM kI suzIla kanyA rAjakuMvArI ke sAtha saM0 1954 mArgazIrSa kRSNa dazamI ko gayavaracaMda kA bar3he hI samAroha ke sAtha vivAha kara diyaa| mutAjI ke vi0 saM0 1940 meM eka putra kA punaH lAbha huA jisakA nAma gaNezamala rakhA bAda saM0 1946 meM rUpAdevI kA svargavAsa ho gyaa| jisase mutAjI para bar3I bhArI vipatti A pdd'ii| donoM bacce choTe the ataH mutAjI ne dUsarA vivAha kiyaa| jisase kramazaH hastImala, bastImala, mizrImala aura gajarAja tathA eka yatnavAI evaM pAMca santAna huii| jisameM ganarAja aura yatnavAI kA to svalpAyu meM hI dehAnta ho gayA zeSa gayavaracaMda, gaNezamala, hastImala basaMtImala aura mizrImala mutAjI ke anta samaya taka ApakI sevA meM vidyamAna the| 8-'vairAgya kA kAraNa-Upara likha pAye haiM ki gayavaracaMda kA vivAha 1954 meM ho gayA thaa| Apa jaise dravyopArjana karane meM himmata rakhate the vaise hI javAnI ke naze meM aiza ArAma meM kharca bhI kiyA karate the para mutAjI purAne jamAne ke hone se varadAsta nahIM kara sakate the.ataH gayavaracanda ko alaga kara diyA phira bhI usakI akala ThikAne lAne ke liye muttAjI ne apane ghara se thor3A bhI sAmAna nahIM diyA itanA hI kyoM para mutAjI ne socA ki kahIM jevara para hAtha na par3a jAya ataH una dampati ke pAsa jo jevara thA vaha bhI saba utAra liyA muvAjI kA dhyeya to yaha thA ki kucha bhI karane se isakI vyartha kharca karane kI Adata miTa jAya / khaira itanA karane para bhI gayavaracaMda ne apane pitAjI se yaha savAla nahIM kiyA ki Apa mujhe ghara se kucha hissA kyoM nahIM dete ho ? puruSArthI ke liye duniyA meM kyA kamI hai / vaha saba kucha kara sakatA hai| gayavaracaMda ko alaga rahate cAra varSa ho gyaa| Apake kharca vagairaha kA vahI ThATha rahA jo pahile thaa| vacita rakama se kucha jevara bhI karavA liyA / zrApa dampati meM itanA prema thA ki adhika samaya pRthak rahanA nahIM cAhate the / Apake do santAna bhI huI para alpAyu ke kAraNa ve jIvita nahIM raha sakI / eka samaya rAjakuMvArI ko lene ke liye selAvasa se unake bhAI zrAye para gayavaracaMdajI bhejane ko rAjI nahIM huye tathApi atyAgraha hone se bheja diyaa| bAda Apa akele hI rahe jaba rAjakuvArI ko apane pIhara gaye pUrA eka mahInA bhI nahIM huA ki gayabaracaMdajI ke zarIra meM ekadama bImArI ho AI / isa hAlata meM selAvasa se lAne ke liye gAr3I bhejI para rAjakumArI ne socA ki bImArI ke bahAne se mujhe bulA rahe haiM maiM do varSa se pitAgRha AyI hU~ aura abhI pUrA eka mahInA bhI nahIM huA hai / ataH ve zrAne se inkAra kara gii| idhara bImArI dinabadina jora pakar3atI gii| mAtA pitA bhAI aura mosAla bhI prAma meM hI thA para na jAne kaisA azubha karmoM kA udaya thA ki kisI ne Akara thor3A bhI AzvAsana nahIM diyA / rAta bar3I muzkila se vyatIta hotI thI eka dina jaba rAtri meM Apa darda kI bhayaMkaratA ko sahana na karate huye Thusaka 2 kara rudana kara rahe the to par3osa meM rahanevAle pratApamalajI muttA ne pAkara dhIraja diyA aura anAthI muni kI svAdhyAya sunaayii| basa vaha svAdhyAya sunate hI zrApako saMsAra ko asAratA dikhane lagI aura muni anAthI kI xzrI anAthI muni kI svAdhAya / zreNika revADI caDyore pekhiyA muni ekAnta / vara rUpa krAnte mohiyore rAyapacche kaho
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 5 ] bhA~ti Apane bhI pratijJA karachI ki yadi merI vedanA calI jAve to maiM avazya dIkSA grahaNa karUMgA / kAraNa saMsAra meM sarva svArtha ke sambandhI haiM mere itanA parivAra hone para bhI yaha vedanA mujhe akele hI ko bhoganI par3atI hai jaba isa bhava meM saba uttama sAmagrI ke sadbhAva bhI zrAtmakalyANa na kiyA jAya aura ulTA karmabaMdhana kiyA jAtA hai to yaha bhI bhavAntara meM mujhe akele hI ko bhogane par3eMge ataH nizcaya kara liyA ki vedanA zAnta hote hI dIkSA avazya luuNgaa| rAtri kisI prakAra vyatIta kii| subaha hote hI eka brAhmaNa bhikSA ke liye AyA aura gayavaracaMda ko caupAI para par3A dekha kara pUchA kyoM gayavaracaMda kyA takalIpha hai ? ne jahAM darda thA apanA zarIra batalAyA / vipra ne kahA ki merA kahA huA ilAja karo jaldI caMge ho jAoge | para Apake pAsa ilAja karane vAlA koI nahIM thA isaliye Apane kahA vipradeva ! Aja Apa bhikSA ke liye prAma meM nahIM jAya maiM hI Apako santuSTa kara dUMgA Apa hI merA ilAja kIjiye basa brAhmaNa ne eka paTTI taiyAra kara ke darda para bAMdha dI lagabhaga cAra baje darda phUTa kara andara se koI sera bhara bigar3A huA rakta nikala gayA / dUsarI paTTI bAMdhI to bilakula zAMta rAtri meM nidrA bhI A gii| pAMca sAva dinoM meM to halane calane bhI laga gaye / brAhmaNadeva ko sarvathA santuSTa kara ke ghara bheja diyaa| zrApako vizvAsa ho gayA ki merI dIkSA lene kI pratijJA ne hI mujhe zrArogya banAyA hai basa Apa dIkSA lene kI taiyArI karane laga gaye / Apa, apane makAna meM jahAM bhogavilAsa kI sAmagrI se khUba sajA huA thA usako haTA kara usake sthAna yoga sAmagrI kA saMgraha karane meM tatpara ho gaye aura grAma meM bhI isa bAta kI thor3I bahuta carcA bhI phailane laga gii| itanA hI kyoM para vi0 saM0 1958 caitravadI AThama ko ghara chor3ane kA muhUrtta bhI nizcaya kara liyA aura odhA pAtrA bhI maMgavA liyA / jaba isa bAta kI khabara selAvasa meM pahuMcI to rAjaku vArI apane kAkAjI ke sAtha vIsalapura meM zraI / vahA~ zrAkara apanA ghara dekhA to sAdhuoM kA sthAna hI dIkha par3A / moha ke basa bahuta kucha kahA sunA kiyA evaM bahuta kucha samajhAyA para Apane eka bhI nahIM sunI ulTe upadeza karane laga gaye ki Apa bhI dIkSA lekara Atma kalyANa kro| idhara mutAjI ko bhI khabara par3I unhoMne bhI bahuta kucha samajhAyA para Apa apane vicAra para aTala hI rahe / rAjakuvArI ne kahA ki Apa dIkSA leMge to maiM ghara meM kisake pAsa rahU~gI ataH maiM bhI dIkSA lene ke liye taiyAra hU~ / para mere udara meM garbha hai isakA kyA intajAma hogA yaha suna kara gayavaracanda ko kucha vicAra to avazya huA para Akhira meM socA ki ke vartata 1 zreNika rAya hU chure anAthI nirgrantha / tINe maiM lIgho lIgho sAdhujI no pantha zreNika 0 Tera / iA kasubI nagarI meM vasere mujha pitA parigala dhana / parivAre puro parivaryore hu chu teno putra ratna | zreNika || 2 || eka divasa mujhe vedanAre, upanI mo na khamAya ! mAta pitA jhUrI rahAyAre / paNa kiNa bhI te na levaya / zreNika || 3 || goraDI guNa maNi orar3Ire / moraDI abalAnAra / koraDI piDA meM sahIre koNana kidhIre moraDI sAra // zra0 4 // bahurAjavaidya bolAviyAre, kidhA koDI upAya, bAvanA candana caraciyAre paNa to hI re samAdhi na thAya // zra0 5 || jagameM ko kahane nahI re te bhaNI hU re anAtha, vItarAganA dharma sarIkho / nahIM kor3a bIjore mukti no sAtha // zra0 6 // jo mujhe vedanA upazamere, to leu saMjamabhAra, isa cintavatAM vedanAgahare, vrata lIghA mai harSa apAra // zra0 7 // karajoDI rAjAguNa stavere, dhanya dhanya yaha aNagAra, zreNika samakita pAmiyore, bAndI pahutonIja nagara prakAra // zra0 0 8 || muni anAthI gAvatAre, TuTekarma nI kor3a gaNi samayasundara tehanAre, pAyavande kara jor3a re // zra0 9 // I
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ saba jIva karmAdhIna haiM / yadi maiM mara jAU~ to phira kyA hogA pIche kAma to saba calegA hI ataH Apane apanA nizcaya nahIM bdlaa| 9-dIkSA kI bhAvanA kI vidAgIrI' caita bada 7 kI bAta hai ki sthA0 pUjya rughanAthajI kI samudAya ke sAdhu ratanacandajI subaha 9 baje vIsalapura meM Aye unako yaha mAlUma nahIM thA ki caita bada 8 ko gayavaracanda dIkSA lene kA nizcaya kara cukA hai idhara usI dina subaha 7 baje rAjakuvArI ke garbha kA patana ho gayA jisakI karIba 10 baje prAma meM sarvatra bAta phala gaI ki DhUMDhiyA sAdhu gayavaracaMda ko dIkSA dene ko Aye haiM isake duHkha se rAjakuvArI ke garbha kA patana ho gayA hai kaI janetara auratoM ne to sthA, sAdhujI ke pAsa jAkara bhale bure aise zabda kahe ki sAdhujI ne vahAM para bhikSA bhI nahIM kI aura bihAra kara diyaa| basa prAma meM hAhAkAra maca gayA aura dIkSA tathA sAdhuoM kI sarvatra nindA hone lgii| isa prakAra apavAda ko dekha kara gayavaracaMda kA dila badala gayA aura yaha nizcaya kara liyA ki isa samaya dIkSA lenA acchA nahIM hai| usI dina rAtri meM apane pitAjI ke pAsa jAkara kaha diyA ki aba merA vicAra dIkSA lene kA nahIM hai para maiM kala dizAvara calA jaauuNgaa| mere vyApAra sambandhI lena dena yA mAla vagairaha hai isakI vyavasthA zrApa hI karAve yadi maiM dIkSA letA to bhI zrApa hI ko karanI par3atI mutAjI ne svIkAra kara liyaa| tathA rAjakuvArI ko bhI mutAjI ne apane ghara para bulavAlI aura gayavaracandajI caitabada 8 subaha tar3ake hI dizAvara ke liye ravAne ho gaye jo Apako caita bada 8 ko ghara chor3anA hI thaa| . gayavaracandajI cha mAsa vizAvara meM rahe bAda vyApAra sambandhI kahIM jAnA thA Apa pAMca sAva dinoM ke liye vIsalapura Aye para usa samaya mutAjI bImAra ho gaye the ataH pandraha dina bImAra raha kara mutAjI kA svargavAsa ho gayA gayavaracanda itane bhAgyazAlI the ki pitAjI kI antima sevA kara dharma kA acchA sahAja diyaa| mAtAjI evaM anya sambandhI logoM ne gayabaracanda ko kahA ki aba dizAvara jAnA banda rakho aura Apake pitAjI kA lena dena evaM dUkAna kA kAma saMbhAlo gaNezamala dizAvara meM hai hastImalAdi saba choTe bacce haiM ityAdi saba ke kahane para Apako svIkAra karanA par3A aba to zrApa para saba ghara kA kAma prA par3A jo dIkSA kI bhAvanA thI vaha kuTamba bhAvanA meM parivartita ho gaI itanA hI kyoM para vairAgya kI dhuna meM Apane cAra khandha arthAt 1 rAtri bhojana, 2 kaccA pAnI Adi sacita 3 vanaspati aura 4 maithuna ke tyAga yAvat jIvana ke liye kiye the vaha bhI pAlana nahIM ho sake kintu saba ke saba khaNDita ho gaye / isa dazA meM pAMca varSa vyatIta ho gaye aura Apake do santAna huI para alpAyu meM hI zAnta ho gaI tathApi Apa gRhasthAvAsa meM aise phaMsa gaye ki dIkSA kA nAma bhI bhUla gaye / hAM kabhI yAda bhI prAti para yaha hammeda nahIM rahI ki maiM kabhI dIkSA lekara AtmakalyANa kruuNgaa| 10-'dIkSA kI punarbhAvanA'-Apa dampati dizAvara jA rahe the rAstA meM ratalAma zahara meM pUjya zrI lAlajI mahArAja kA cAturmAsa thA anya logoM ke sAtha Apa bhI darzanArtha ratalAma utara gye| pUjya zrI ke darzana kara vyAkhyAna sunA to pUjya jI ke vyAkhyAna kA viSaya thA ki vrata kara ke bhaMga karane se anaMtakAla saMsAra meM bhramaNa karanA par3atA hai| basa isako suna kara punaH dIkSA kI bhAvanA ho gaI / kAraNa Apane 4 bar3e vrata lekara khaMDita kara diye the aba gRhasthAvAsa meM raha kara ve vrata pAlana kara nahIM sake jisase anaMta saMsArI honA pdd'e| ityAdi Apa apanI patnI ke sAtha do mAsa ratalAma meM Thahara kara jJAna dhyAna karane laga Jain gaye / vahAM Apake choTe bhAI gaNezamalajI Ae aura Apako bahuta prArthanA kI ki kama se kama merA vivAha SonalU Lainelibrary.org
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 7] Apake hAthoM se honA cAhiye / saM0 1963 ke mAgha mAsa meM gaNezamalajI kA vivAha karane kA nizcaya Apa hI ne kiyA thaa| Apa zrI ne svIkAra kara liyaa| isa para gaNezamalajI apanI bhaujAI ko lekara bIsalapura cale Aye aura gayavaracandajI pUjyazrI ke pAsa rhe| 11-"vatamAna kAla ke sAdhuoM kI manovRtti" jainasAdhu "tInANaMtAriyANa" kahalAte haiM para zijyapipAsu loga isa sUtra ko bhUla jAte hai / sAdhuoM ne socA ki yadi gayavaracandajI apane bhAI ke vivAha karane ke liye cale jAyeMge to usa rAga raMga meM yaha vairAgya rahegA yA nahIM ataH eka suyogya AyA nA ziSya hAtha se calA jAyagA ataH unhoMne aisA jAla racA ki mArgazIrSa kRSNa paMcamI ke dina mevAr3a prAnta ke niMbaher3A grAma meM lejA kara gayavaracandajI ke gRhasya kapar3e utAra kara zroSA muhapatI pAtrA molI vagairaha dekara nakalI sAdhu banA kara mikSAcArI karavAnI zurU krdii| jaba isa bAta kA patA gaNezamalajI Adi Apake kuTumba vAloM ko milA to unhoMne socA ki jaba Apane apanI javAna kA bhI khayAla nahIM kiyA to bhaviSya meM Apa kyA kareMge unhoMne gussA meM Akara zrAjJA dene kA sApha inkAra kara diyaa| 12-'svayameva dIkSA' sAdhutroM ke pAsa mAyAvI upAya eka hI nahIM para aneka huA karate haiM sAdhuoM meM kahA ki gayabaracandajI aba ApakI sahaja hI meM AjJA honA to muzkila hai tuma svayaM dIkSA lelo basa nImaca ke pAsa eka jAmuNiyA nAma kA choTAsA prAma hai vahAM motIlAlajI mahArAja cAraThANe se virAjate vahAM bheja kara gayavaracandajI ko svayaM dIkSA lene kA Agraha kiyA Apa bhI ne svayaM dIkSA lelI kAraNa pazavakAlika uttarAdhyayanAdi kaI sUtra to Apane pahile se hI kaNThastha kara liye the basa saM0 1963 caitra vada ko gayabaracandajI svayaM dIkSA lekara vahAM se bihAra kara Apa koTA pUjya zrI lAlajI ma. ke pAsa pahu~ca gaye aura caitra vada 13 ko bar3I dIkSA bhI svayaM hI lelI / yahA~ taka to saba rAjI khuzI the svayaM dIkSA tIrthakara pratibuddha hI le sakate haiM para avodhAtmA kyA nahIM kara sakate haiM khaira pazcAt kaI eka dinoM meM hI raMga badala gayA jisake liye Apako karIba 14 mAsa taka jo kaSTa aura duHkha kA anubhava karanA par3A hai vaha ApakI pAramA yA paramAtmA hI jAnate haiM / yadi koI kaccA vairAgya vAlA hotA to vastra pheMka kara bhAga hI jAtA para Apa to vyoM jyoM suvarNa ko tApa dene se usakA mUlya bar3hatA hai isa prakAra parIkSA kI kasauTI para pAsa hI karate gaye para Apako sAdhuoM kI mAyAvRtti aura prapaMca kA Thoka anubhava ho gyaa| phira bhI Apane to una muniyoM evaM pUjya zrI kA upakAra hI mAnA ki kitanA hI kaSTa sahana karanA par3A ho para dIkSA mila gaI isa bAta kA upakAra hI samajhA astu Apake bhramaNa kA saMkSipta se hAla likha diyA jAtA hai| 1-saM0 1964 kA cAturmAsa Apane sojata meM munizrIphUlacanda mahArAja ke sAtha kiyA vahAM para bakhatAvaramalajI sIyATiyA ke kAraNa jJAna bhyAna yokar3A kaNThastha karane kA bar3A bhArI lAbha milA tathA riSabhadAmajI rAtaDiyA aura vakhatAvaramalajI surANA ne AjJA kI koziza kI jaba rAjakuMvarabAI sojata ronArtha AI vo ukta donoM saradAroM ne apane hAthoM se eka AjJA patra likha kara usa para apaThita rAjaku ravAI kA aMguSTA cepA diyA para pUjyajI ne usako svIkAra nahIM kiyA ataH punaH mAtA kI AjJA ke jAye koziza karanI par3I jaba vaha kAma huA to guru karane ke liye sAdhuoM ne Apako bahuta kaSTa pahu~cAyA usakA maiM yahAM para likhanA ucita nahIM samajhatA hU~ kAraNa aisA likhane se logoM kI sAdhutroM se zraddhA hI jAtI hai| phira bhI yaha prathA itanI kaleza karane vAlI hai ki sAdhu padakoM zobhA nahIM de / 2-saM0 1965 kA cAturmAsa bIkAnera meM pUjya mahArAja zrI kI sevA meM huA / pUjya mahArAja EFITra meM bImArI hone para cirakAla ke dIkSita jyAdA sAdhuoM ke hone para bhI koI byAkhyAna bApane ary.org
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAlA nahIM thaa| navadIkSita hone para bhI bIkAnera kI vizAla pariSada meM Apane karIba 15 dina vyAkhyAna dekara suyaza paidA kiyaa| vahAM se bihAra kara pUjya zrI ke sAtha meM nAgora pAye vahAM seThajI amaracandajI Aye siddhAcala kA mahAtmya aura mUrti ke viSaya madhyasthApUrvaka bAteM huI bAda vahAM se kucere pdhaare| muni zrI meM vaiyAvacca kA bhI acchA guNa thA ataH pUjyazrI ne Apako 'vAnAvalI' kA pada SaksIsa kiyA / isa samaya Apa ekAntara tapasyA bhI karate the / netroM ke bImArI meM bhI Apako phUlacandajI kI sevA meM jodhapura bheja diyA Apane svAmI jI kI sevA ke sAtha 2 sUtroM kI bAcanA bhI lii| 3-saM0 1966 kA cAturmAsa Apane jodhapura meM phalacandajI mahArAja kI sevA meM kiyA vahAM Apane eka sAdhu ke badale meM dhovaNa pAnI pIkara mAsakSamaNa kI tapasyA kI thI vAda cAturmAsa ke vihAra kara saSa pAlI gye| vahAM se pUjyazrI kA hukma Ane para mevAr3a meM jAne ko sAdhu chaganamalajI ke sAtha vihAra kiyA para sIyATa meM Apake netroM meM bImArI ho gaI isa para bhI chaganalAlajI ne munijI ko bImAra avasthA meM chor3a kara punaH pAlI cale gaye yaha to muniyoM kI dayA hai| khaira Apane tIna upavAsa binA pAnI ke kiyA jisase AMkhoM kI bImArI svayaM calI gaI / vahAM se Apa kAlU padhAre vahAM para svAmI kevalacandajI jo pUjya dharmadAsajI ke samudAya meM the unase mile aura unake atyAgraha se vahAM Thahara kara unake sAdhu sAviyoM ko bhAgamoM kI vAcanAdI tathA kaI ekoM ko thokar3e bhI sikhalAe / 4- vi0 saM0 1967 kA cAturmAsa kAla meM Apane akele hI kara diyA vahAM dezI sAdhu kesarImalajI tathA udayacandanI kA bhI cAturmAsa thaa| vahIM ke saMgha ne yaha ThaharAva kiyA ki subaha kA vyAkhyAna kesarImalajI Ara dopahara kA vyAkhyAna gayavaracandajI yAMce para kesarImalajI ne kucha dinoM ke bAda usa ThaharAva kA bhaMga kara donoM bAra ( subahazAma ) vyAkhyAna vAcanA zurU kara diyA taba Apane navayuvakoM ke atyAgraha se tIna vAra vyAkhyAna zurU kara diyaa| vahAM Apake netroM meM takalIpha ho gaI basa Apa zrI ne aSTamatapa kara diyA aura bhI tapasyA calatI hI rahatI thI / vahAM digambara bhaTTAraka aura terApanthiyoM kA bhI cAturmAsa thaa| isaliye paraspara kucha carcA bhI calI jisameM Apane vijaya prApta kiyaa| usa samaya pUSyajI kA cAturmAsa byAvara meM hI thA vahIM ke vartamAna zrApa sunate hI the / cAturmAsa utarate hI Apako pUjya mahArAja ne apane pAsa bulavA liyA aura bIkAnera cAturmAsa karane kI anumati pradAna kii| 5-saM0 1968 kA cAturmAsa muni zobhAlAlajI ke sAtha bIkAnera meM huA vahAM para zrI bhagavatI: sUtra Adi 7 sUtra kI bAcanAlI 125 thokar3A kaMThastha kiyA do mAsa taka vyAkhyAna bhI vAMcA aneka zrAvakoM ko bhI bahuta thokar3A kaMThastha karavAye / bAda cAturmAsa ke byAvara Aye vahAM Ane para eka bhAvaka ne prazna kiyA ki Apa sUtroM kA artha kisa AdhAra para karate haiM 1 munijI ne uttara diyA ki hama sUtroM kA artha gurjara bhASA ke TabbA se karate haiN| zrAvaka-TabA kisa AdhAra se banA hai ? muni-TIkA ke AdhAra para banA hogA / zrAvaka-Apa TIkA mAnate ho? muni-nahIM hama saMvegI thor3e hI haiM ki TIkA mAne / zrAvaka-isa bAta ko pApa jarA dIrgha dRSTi se vicaarnaa| itanA kahakara vaha bhAvaka to calA gayA milI ne apane dila se vicAra kiyA ki jaise samudra se eka ghar3A pAnI kA bhara ke laayaa| to yaha kase
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ ] baTabbA satya aura TIkA sasya kahanA to bilakula hI viparIta hai| ataH isa viSaya meM Apa zrI ne bahuta kucha nirNaya kiyA to yaha patA minA ki TIkA meM sthAna 2 mUrtipUjA kA vistRta varNana hai aura apanI mAnyatA pUjA mAnane kI nahIM hai isaliye TIkA nahIM mAnI jAtI hai / phirabhI pArzvacandrasUri ne jo TIkA ke AdhAra se TabA banAyA hai usameM to TIkA ke anusAra hI mUrvi kA ullekha kiyA hai para bAda meM usa pAvacandrasUri ke TabbA para se dharmazIjI ne TabA banAyA hai usameM mUrtike sthAna kahIM sAdhu kahIM jJAna kahIM charamastha tIrthakkara artha kara diyA hai| ataH bhadrikoM ke zuru se aise saMskAra jamA dete haiM ki TIkA hama nahIM mAnate haiN| jaba munijI ne socA ki eka akSara mAtra nyUnAdhika karane meM anaMta saMsAra kI vRddhi honA kahA jAtA hai phira isa prakAra utsUtra prarUpanA karanI yaha to baDA se baDA anyAya hai basa usa samaya se Apake hRdaya meM mUrti pUjA ne sthAna banA liyA para Apane socA ki abhI jaldabAjI karane kI jarUrata nahIM hai para isa viSayakA acchI taraha se jAna panA karanA cAhiye ki kyA bAta hai ki jaina zAkhoM meM ullekha hone para bhI mUrti nahIM mAnI jAya dUsarA mandira Aja kala ke nahIM para bahuta prAcIna mandira vidyamAna haiM ityAdi vicAra karate hI rahe / 6-saM0 1969 kA-cAturmAsa ajamera meM svAmI lAlacandajI ke sAtha huA vahIM Apane zrIbhagavatI sUtra vAMcA thA byAkhyAna meM seThajI cAndamalajI lor3hAnI umedamalajI saMghavIjI mokhamasiMhajI vagairaha saba AyA karate the / sthAnaka meM dezIsAdhu lakSmIcaMdajI kA bhI cAturmAsa thA dharmavAda meM paMcaraMgI-nauraMgI aura pandraharaMgI bhI karavAI jaatii| jisameM kaI majUraloga bhI Aye karate the aura binA samajha se lAbha liyA karate the| usameM yaha niyama rakhA gayA thA ki jo eka sAmAyika kare usako eka paisA mile aise hI eka dayA kA cArAnA eka pauSadha kA eka rupayA / kaha digamvara aura AryasamAjI bhI AyA karate the / kaI bAra Apake pAsa carcA bhI hotI ApanI ke apUrva prajJA ke sAmane saboM ko sira mukAnA hI par3atA thaa| eka samaya eka mandira mArgI Aye usa samaya seTha cAndamalajI bhI baiThe the| dropadI kI pUjA kA prasaGga para Apane kahA ki usane vivAha ke samaya mUrti pUjA kI ataH vaha mUrti tIrthakaroM kI nahIM aura pUjA bhI vara evaM bhoga ke liye kI thI para seTha cAndamalajI ne kahA mahArAja kyA Apane kahA vaha sUtroM meM likhA hai ? nahIM / isa viSaya kI carcA meM TIkAkA bhI khulAzA ho gayA ki kevala mUrtipUjA na mAnane ke kAraNa hI TIkA mAnI nahIM jAtI ityAdi isa carcA se martipUjA kI zraddhA aura bhI sudRr3ha hotI gaI / vAda caturmAsa ke dhyAvara hokara pAlI padhAre vahIM pUjyajI mahArAja do varSa phira kara gujarAta se Aye the ataH 37 sAdhU zAmila hue| pAlI meM svAmI karmacandajI zobhAlAlajI kanakamalajI aura gayavaracanda jI ina cAroM kI zraddhA mUrviM mAnane kI thI jo cAroM hI samudAya ke stambha the| zrAvakoM ke kahane se mUrti ke viSaya meM pUjyajI ne vyAkhyAna meM bahuta kucha samajhAyA para bhavabhIrUpanA yaha thA ki pUjyajI ne mUrti kA thor3A bhI khaNDana nahIM kiyaa| bAda vahAM se jodhapUra gaye rAstA meM raoNyaTa prAma meM pUjyajI aura gayavaracaMdajI ke muhapattI meM DorA ke viSaya meM carcA huI to pUjyajI ne kahAki DorA to sUtroM meM nahIM likhA para vinA upayoga khule muMha bolA mAya isaliye hI DorA DAlA hai / mUrti ke viSaya meM bhI kahAki mUrti pUjakoM ne dhamAdhama bahuta bar3hA dI Apa apane vAloM ne vilakula uThAdI ityAdi / '?-saM0 1970 kA cAturmAsa gaMgApura, (mevAr3a) meM svAmI maganamalajI ke sAtha huA vahIM para prApazrI ne vyAkhyAna meM zrIbhagavatIjI sUtra bAMcane ke sAtha 2 eka paNDita rakha vyAkaraNa par3hanA bhI zurU binA para pUjyanI ko khabara hone se manAI krdii| vahAM para eka yati ke pAsa prAcIna jJAnabhaNDAra thaa| Jain Eddation International
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ [10] isake andara kaI prAcIna zAstra the, unako dekhA to prAcArAGga sUtra kI niyukti meM tIrtha yAtrA karane se darzana zuddhi tathA aura bhI upAsakadazAGga va uvAijI meM Anandaambar3a ke adhikAra meM mUrtipUjA ke pATha mila gaye / vahAM para terahapanthiyoM se carcA huI jisameM Apako vijaya prApta huI / vAda cAturmAsa ke udayapura padhAre / rAstA meM bahuta se mAMsAhAriyoM ko upadeza dekara mAMsa ko chur3avAyA jaba udayapura gaye vo vahA~ ke zrIsaMgha ke Agraha se vyAkhyAna meM zrI jIvAbhigamasUtra bAMcanA prArambha kiyA / ApazrI A~khoM kA ilAja ke kAraNa karIba 2 // mahinA taka udayapura meM rahe vahA~ guruvarya mor3IrAmajI mahArAja bhI padhAre the| para thor3e dina rahakara vihAra kara diyA / udayapura meM Apake vyAkhyAna ki itanI khyAti huI ki vahAM ke saMgha kI icchA huI ki Apako yugarAjapada dilAyA jAya ityAdi Apake vyAkhyAna meM bar3e 2 rAjakarmacArI AyA karate the / jaba vijayadeva ke utpanna hone ke adhikAra meM mUrtipUjA kA phala ke viSaya meM hita sukha kalyANa mokSa aura anugamI pATha Aye to jaise sUtra meM likhA thA aApane vaise hI pariSad meM sunAdiyA basa phirato thA hI kyA ekadama hA ho huA aura kahane lage ki mahArAjakI zraddhAbhraSTa hogai hai para jaba sUtra ke panne nagaraseTha nandalAlajI va dIvAna koThArIjI sAhaba ke hAtha meM diye tathA Apane eka likhA par3hA vidvAna ko khar3Akara vyAkhyAna meM usa sUtra ke panne ko dubArA bacavAyA to vahI zabda jo ApazrI ne pharamAye the nikale isa se logoM ko zaMkA hone lgii| ataH 60 prAdamI munizrI se khilApha ho bhIlAr3e pUjyazrI ke pAsa gaye aura NAdi se anta taka saba hAla kaha sunAyA pUjyajI saba jAnate the itanA hI kyoM para vaha sUtra hI munijI ko pUjyajI ne diyA thA tathApi catura buddhi vAle pUjyajI ne kahA jaba taka maiM gayavaracaMda se na milUM vahAM taka isa viSaya meM kucha nahIM kaha sakatA hU~ ityAdi / pUjyajI ne khAnagI kahalA diyA ki gayavaracaMdajI ratalAma cale jAya / basa gayavaracaMdajI vihAra kara gaye rAstA meM choTI sAdar3I AI vahAM ke zrAvakoM ne caturmAsa kI Agraha prArthanA kI isa para munijI vahAM candanamalajI nagorI se mile aura pUchA ki yadi merA yahA~ ThaharanA hojAya to Apa mujhe zAstra par3hane ke liye deMge kAraNa mujhe zAkhoM dvArA mUrti pUjA kA nirNaya karanA hai| nAgaurIjI ne vizvAsa dilA diyaa| khaira caturmAsa ke liye pUjyajI para chor3a kara Apa vahAM se vihAra kara ratalAma cale gaye vahA~ pahale se zobhAlAlajI the seThajI amaracaMdanI ke sAtha mUrti ke viSaya meM unakI carcA calatI thIM / zobhAlAlajI vahA~ kA saba hAla pApako kahakara vihAra kara gaye bAda meM ApakI bhI seThajI se hamezA mUrti ke viSaya meM SAdI prativAdI ke rUpa meM cacI calatI rahI eka dina zrApa seThajI ke yahAM gocarI ke liye gaye to eka tAka meM zrI kesariyAvAthajI kA bar3A phoda pAsa meM dhUpadAnI aura phoTo ke Upara kesara ke choTe par3e dekhe / dekha. kara seThajI ko bulAyA aura pUchA ki yaha kyA hai| taba seThajI ne kahA ki hamato gRhastha haiM maiMne to tInavAra kesariyAjI do bAra zatrubjaya girinAra kI yAtrA kI hai ityAdi / munizrI ne kahA seThajI jaba ApakI zraddhA to tIrthoM kI yAtrA yA mUrti kI pUjA karane se bhI doSita nahIM hotI hai taba hamako mUrti kA nAma lene kA bhI adhi. kAra nahIM para aba isa prakAra likhne par3he sAdhuoM ko Apa kahAM taka dhamakA 2 kara rakha sakoge ityAdi / bAda jAvarA meM pUjyamahArAja se milApa huzrA udayapura ke viSaya meM pUjyamahArAja ne upAlambha jarUra diyA para Apane matikA khaNDana yA virodha nahIM kiyA phevala yahI kahA ki jaisA vAyu cale aisA noTa lenA ityAdi / bAda nagarI jAkara zrI zobhAlAlajI se mile aura unake sAtha vicArakara pakA nirNaya karaliyA ki prANa jAya to paravAha nahIM para utsUtra bhASaNa nahIM kreNge| dain Education inte8-saM0 1971 kA vAtIsa jhoTI sAdaDI meM bahA~ para vyAkhyAna meM rAjapraznIsatra bAMcA / -
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ [11] eka phUlacanda nAmakA navayuvaka thA usane marti ke viSaya 7 prazna likha kara rakhalAma pUjyajI ke pAsa bheje uttara meM seThajI amaracandajI ne apane hAtha se aisA uttara likhA ki jisameM mUrtipUjA ke viSaya meM ThIka madhyastha panA se svIkAra kiyA astu / sAdar3I meM pustaka par3hane kI bahuta suvidhA thI zrImAn candanamalajI nAgorI haraeka pustaka par3hane ko de dete the isa para yahAM ke zrAvaka ne virodha kiyA tathA pUjyajI ke pAsa jAkara manAI kA hukuma likhavAya lAye jisako munijI ne zira para car3hA liyA phira bhI Apa pustakeM to par3hate hI rhe| bAdameM Apake zarIra meM bAdI kI takalIpha hone se 3 // mAsa pathArI se uThA taka bhI nahIM yadyapi azubha karma ke udaya hone se hI aisA huA thA para Apane to usako bhI puNyodaya hI samajhA kAraNa isa bimArI ke samaya meM Apane eka lakSa zloka par3haliyA ApakI bImArI ke kAraNa guruvarya zrI mor3IrAmajI mahArAja jAvada se cAturmAsa meM bhI padhAre kucha dina Thahara kara vApisa padhAra gaye khaira isa cAturmAsa ke samaya bahuta vAda vivAda chir3a gayA thA aura ApakI icchA thI ki aba bedhar3aka ho satyopadeza kareM ata: caturamAsa ke bAda Apa calakara svAmi kamacaMdajI ke pAsa gaMgApura Aye jaba pUjyajI ko mAluma huA to mor3IrAmajI tathA zobhAlAlajI ko jaldI se gaMgApura bheje ki-gayavaracaMda ko samajhAkara mere pAsa le Ao / gaMgApura meM mile hue sava sAdhuoM kI zraddhAmUrti pUjA kI thI paralokApavAda ke kAraNaveSa chor3ane kI himmata nahI huI sabakA yaha nizcaya huA ki sAdhuoM ko apane pakSa meM karo phira sAtha hI nikleNge| khaira mor3IrAmajI mahArAja ke sAtha gayavaracaMda byAvara hote hue jodhapura pahu~ce / zrApa vyAkhyAna bAMca rahe the eka zrAvaka ne prazna kiyA ki zrAvaka mUrti ko namaskAra kare jisase kyA phala milatA hai uttara meM munizrI ne kahA ki mUrti ko Izvara kA sthApanA nikSepa samajha kara namaskAra karane se darzana zuddhi hotI haiM aura patthara samajha kara namaskAra karane se mithyAtva lagatA hai basa vahA~ bhI hA ho maca gyaa| pUjyajI ko tAra dekara samAcAra maMgavAyA to uttara milA ki maiM sAdhunoM ko bheja rahA hU~ gayavaracaMda ko vahIM ThaharAyo / basa vahAM Thaharane para cAra sAdhu pUjyajI ke bheje hue vahAM Aye / ve eka likhita likhAkara bhI lAye jisameM likhA huA thA ki 1 mUrti kI.prarUpanA nahIM krnii| 2 TIkA ke zAstra nahIM par3hAnA / 3 mUrtipUjaka zrAvaka se vArtAlApa nahIM karanA / 4 dhovaNa pInA para jIvotpanna kI zaMkA nahIM rakhanA / 5 bAsI roTI khAne meM inkAra nahIM karanA / 6 vidvala nahIM TAlanA / 7 pezAba paraTha kara hAtha nahIM dhonA / ityAdi 12 kalameM likhita meM thI ki gayavaracaMdajI siddhoM kI sAkSI se hastAkSara karake pAlana kare to zAmila rakhanA varanA alaga kara denaa| munizrI ne kahA ki dIkSA AtmakalyANArtha lI hai aura AtmA paramAtmA kI sAkSI se pAlI jAtI hai hastAkSara karanA karAnA coro kA kAma hai ityAdi saM 1972 caitra zukla 13 jodhapura se Apa alaga hogaye / aura vahAM se calakara mahAmandira Aye-vahAM jodhapura ke do mUrtipUjaka zrAvaka Akara Apako apanA liye / tatpazcAt Apane sunA ki eka saMvegI sAdhu posiyoM meM hai ataH ApazrI zrosiyA padhAre aura zrI mahAvIra kI yAtrA kara paramayogirAja zrIratnavijayajI mahArAja se mile do mAsa vahIM para Thaharakara pratyeka gacchoM kI samAcAriyoM vagairaha dekhI tathA zrosiyA meM pAya, vyaya, kA koI hisAba nahIM thA ataH eka zAnti snAtra bhaNAkara maMgalazI ratnazI nAma kI per3hI kI sthApanA karavAI / vahAM para eka vorDiGga sthApanA karane kI yojanA bhI taiyAra kii| 9-saM0 1972 kA cAturmAsa tivarI prAma meM kiyA yahAM taka Apake mukha para muhapatI DorA sahita bandhI huI thI ApakA vicAra dIrghakAla muhapara muhapatI bandhI rakha kucha Thosa kArya karane kA thA parantu mA zrApa bhosiyA padhAre the taba pratyeka dina eka eka nayA stavana banAkara vIra prabhu ke darzana stuti karate
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ [12 ] the| eka dina munizrI ne pratimA chatIsI aura yogIrAjajI ne vinatI zataka banAkara vIra prabhu kA stavana darzana kiyA usa pratimA chatIsI ko eka sAdar3I ke zrAvaka ne 2000 nakala baMbaI meM chapavAkara vitINe karavAdI / jisase samAja meM carcA chir3a gaI arthAt khUba joroM se khaNDana maNDana zuru hogayA / udharato sthAnaka vAsI akhila samAja thA idhara muni mahArAja akele usa samaya meM Apake pakSa meM koI nahIM thA phira bhI ApakA pakSa satya kA thA isa liye vijaya prApta Apako hI huii| cAturmAsa ke bAda punaH zrosiyA Aye taba bahuta se loga Apake upadeza se DorA tor3a mUrtipUjaka bana gye| vahAM para boDiGga skUla kI bhI sthApanA hogaI bAda osiyA meM hI mArgazIrSa zuddha 11 ke dina Apako choTI dIkSA aura pauSavada 3 ke dina bar3I dIkSA dekara ApakA nAma jJAnasundarajI rakhA tathA Apako upakezagaccha kA punaH uddhAra karane kA guruvarya ne Adeza de diyA aura yogIrAjazrI bhaNDArI candanacaMdajI ke sAtha usI dina kausAnA kI yAtrA ke liye vihAra kara diyA tathA munIzvara ko borDiGga ke bRddhi ke liye zrosiyoM meM hI chor3a diye / tathA munizrI ne phAlguna zuddha 3 taka vahAM hI Thahara kara borDiMga ko acchA jamA diyaa| yadyapi isameM bahutasA kaSTa uThAnA par3A kAraNa eka to posavAlavarga apane lar3akoM ko osiyA meM rAtri meM rakhanA nahI cAhate the dUsarA dravya kI bhI chuTa nahIM thI tathApi ApazrI ne athAha parizrama kara bIDiMga kI nIva majabUta bnvaadii| bAda lohAvaTa phalodI vAle saMgha ke atyAgraha se vihAra kara rAstA meM lohAvaTa Thaharakara phalaudI padhAre vahAM ke zrIsaMghane zrApakA bar3A bhArI samAroha ke sAtha satkAra kiyaa| 10-saM0 1973 kA cAturmAsa phalodI meM hI huA Apake cAturmAsa se vahA~ kI janatA para bar3A bhArI upakAra huA / vyAkhyAna meM hajAroM AdamI lAbha lete the / ApakA vyAkhyAna madhura rocaka pAcaka aura prabhAvotpAdaka thA ataH zrApa ke upadeza se 1 zrIratnaprabhA kara jJAna puSpamAlA nAmaka saMsthAke liye 1501) kA candA hokara saMsthA sthApana kI 2 jaina pAThazAlA jo ki-zrImANakalAlajI kocara kI tarapha se sthApita huI / 3 jainalAyatrairI-navayuvakoM kI ora se sthApita kI gii| 4 jaina mitra maNDala yaha bhI navayudhakoM kI ora se / 5 zrIratnaprabhAkara jJAna bhaNDAra / isa prakAra pAMca saMsthAoM kI sthApanA tathA sthAnakavAsI sAdhUrUpacaMdajI ko dIkSA dI tathA eka sthAnakavAsI sAdhu dhUlacandajI ko dIkSA dekara rUpasundarajI ke ziSya banAyA / ityAdi bahuta upakAra huA bAda vahA~ se jaisalamera kI yAtrA kI tatpazcAt vihAra kara lohAvaTa phira zrosiyA~ Aye / vahA~ para zrI vijayanemi sUrIjI pAdar3I se saMghalekara padhAre ApakA bahuta hI acchA svAgata kiyA gayA thA para ve jAte samaya rUpasundarajI ko saMgha ke sAtha lete gye| ataH ApazrI akele hI raha gaye khaira zrosiyoM meM bhI zrIratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA kI brAMcazAkhA kholI gii| 11-saM0 1974 kA cAturmAsa jodhapura meM kiyA vahA~ bhI vyAkhyAna meM zrI bhagavatI sUtra vA~cA / svAmI phUlacandajIse zAstrArtha hone kA nizcaya huA para samaya para svAmIjI sabhA meM nahIM padhAre ataH janatA meM svAmIjI kI kamajorI pAi gaI vijaya muni zrI kI hI huii| tathA gurAM ke tAlAba ke ! svAmI vAtsalya ke liye bhI kucha ba~cAtAnI ho gaI thI jisakA samAdhAna bhI Apa hI ne karavAyA bAda meM vihAra kara pAlI padhAre / vahA~ plega kI bImArI calI thI saba nagara vAloM ke atyAgraha hone se yati mANika sundara jI premasundarajI ko bulavAkara zAnti snAtra par3hAI jisakA jabara prabhAva par3A kI sarvatra upadrava zAnti ho gii| vahA~ se gaur3avAr3a kI pazcatIrthI kara sAdar3I gaye vahA~ paglika vyAkhyAna hue jisakA prabhAva janatA para acchA par3A / goDavAr3a ke mUrti pUjaka aura lauMkoM meM pratimA nakala nirUpaNa ke viSaya meM virodhI vAtAvaraNa cala rahA thA jisake liye bhI Apane bahuta kucha prayatna kiyA thaa| vahA~ bhaNDArIjI candanacandajI jodhapura stePersonal use Only
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ / 13 / pAle Agaye zrIrANakapura kI yAtrAkara kucha bhAI bahanoM sAdhvIyoM ke sAtha kesariyAjI kI yAtrArtha udayapura hote hue zrI kesarIyAjI kI yAtrA kI cAra pAMca dina Thahare / para vahA~ bhI plega kA upadrava thA zrAdamI bhI nahI milatA thA / bhaNDArIjI ke sAtha IDara ke liye vihAra kiyA mArga meM eka dina to maraNAnta kaSTa huA para kramazaH ahamdAbAda pahu~cagaye vahA~ bhI acchA svAgata saMmelana huaa| 1 mAsa Thaharakara panyAsa zrI harSa munijI ma0 ke sAtha kher3AmAtara var3odarA hokara jhagar3iyA pahu~ca gye| udhara se yogirAja zrI bhI vihAra kara jhagar3iye padhAra gaye-sabakA samAgama magar3iyA meM huA / vahI surata ke seThaloga yAtrArtha Aye the una logo kA Agraha pUrvaka vinatI hone se panyAsajI guruvarya Adi saba sAdhumaNDala sUrata ke liye vihAra kara gaye / sUrata ke zrIsaMgha ne aisA saMmmelana kiyA ki vaha apUrva hI thA sAthameM duHkha isa bAta kA huA ki usIdina panyAsajI kA akasmAta svargavAsa ho gayA isake liye kA aphavAeM bhI uThatI rhii| ___12-saM0 1975 kA cAturmAsa surata guruvarya ke sevA meM huA vahA~ bhI vyAkhyAna meM ApanI ne zrI bhagavatI sUtra bA~cA vahI kaI IrSAlu sAdhuoMne yaha savAla uThAyA ki dur3hiyA sAdhu ko bar3I dIkSA kisane dI Apako yogodvahana kisane karavAyA ityAdi parantu guruvarya ne aisA samAdhAna kiyAki isako maiMne bar3I dIkSA dI tathA maiMne hI yogodvahana karavAyA maiM var3A kA yogo ko nahIM mAnatA hU~ ityAdi / cAturmAsa ke vAda Apane zrI zatrubjaya tIrtha kI yAtrA kI / gujarAta ke sAdhuoM kA prAdhAra vyavahAra dekha paramAtmA sImaMdhara ke nAma para kAgada hunDI paiTha para paiTha aura mejaranAmA likhanA zuru kiyA vaha zatrubjaya meM jAkara pUrA kiyA / gujarAta ke vihAra meM prAyaH saba sAdhuoM se milApa huA yAtrAkara calatA huA phira sUrata Aye vahA~ para AcArya vijaya dharmasUrijI ma0 tathA prAcAryA sAgarAnandasUrI jI padhAre unake darzana milApa huaa| zrI sAgarAnandrasUri jI se eka abhavya ke viSaya meM prazna pUchA para yathArtha uttara nahIM milaa| 13-saM0 1976 kA caumAsA jhagar3iyA tIrtha meM huA vaha nivRtti kA sthAna thA isaliye saMskRta kA abhyAsa karane kA maukA milaa| para AsapAsa ke bahuta se loga paryuSaNaparva ArAdhane ke liye Aye / guruvarya kA cAturmAsa 3 sAdhuoM ke sAtha sInora meM huA / jhagar3iyA meM surata ke tathA vambaI ke zrAvaka vinaMtI karane ke liye Aye para osiyoM se patra AyA ki voDiMga meM kevala 4 lar3ake rahagaye haiM jJAnasundrajIma0 ko jalda bhejeM, yadyapi ApakI icchA gurumahArAja ke sAtha rahane kI thI para gurumahArAja kI AjJA se mAravAr3a AnApar3A osiyA~ Akara voDiMga kI sthati sudhArI tathA var3AholakA upadeza diyA kitane hI samaya vahA~ Thahara kara apane pAsa kI saba pustakoM kA eka jJAna bhaMDAra sthApana kara usakA nAma zrIratnaprabhAkara jJAnabhaMDAra zrosiyA~ rakha diyA thaa| 14/15/16-saM0 1977 saM0 1978 saM0 1979 yaha tIna caturmAsa phalodI hI meM hue ina tIna caturmAsa meM dharma kA acchA udyota huA samavasaraNakI racanA jaisalamera kA saMgha aura 75000 pustakoM kA prakAzana aura bhI aneka bhavyoM ko 37 Agama 14 prakaraNAdi sunane kA lAbha huaa| para kalikAla ke rAja meM aisA dharmodyota kyoM hogayA eka aisA viplava khar3A huA ki jisase Apako tIna caturmAsa lagAtAra karanA pdd'aa| isa viSaya meM kaI pustakeM bhI bana cukI haiM ataH adhika nahIM likhA / 17-saM0 1980 kA caturmAsa lohAvaTa meM huA vahA~ bhI dharma kA kAphI prabhAva par3A / bhagavatI sUtra vAMcA / 1000) jJAna pUjAmeM Aye jainanavayuvaka mitramaNDala kI sthApanA tathA zrI sukhasAgara jJAna pracAra sabhA kI sthApanA huI 30000pustakeM chapI ityAdi / "18-saM0 1981 kA caturmAsa nAgora meM huzrA yahAM bhI zrIbhagavatIsUtra SAMcA 5000 pustakeM thI .org Jain Education
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 14 ] zrI vIramaNDala saMsthA aura samavarasaNa kI racanA kA apUrva mahotsava manAyA gyaa| bAda cAturmAsa ke kucere padhAre vahAM jaina pAThazAlA tathA mitramaNDala kI sthApanA karavAI vahAM se khajavAne padhAre eka jaina pAThazAlA aura mitramaNDala kI sthApanA huI / evaM mahAvIrajayaMti bar3e samAroha ke sAtha manAI gii| vahAM se ruNa padhAre vahIM bhI jJAna prakAza mitramaNDala kI sthApanA huii| vahIM se phalaudI gaye tathA mAravAr3a tIrtha prabandha kAriNI sabhA kI sthApanA karavA kara mAravAr3a ke tamAma mandiroM kI sAra saMbhAra kii| 19-saM0 1982 meM meDatAror3a phalodI meM cAturmAsa kiyA vahA~ jaina jAti nirNaya evaM jaina jAti mahodaya nAma kI pustakeM likhiiN| vahA~ ke mandiroM meM digambaroM kA praveza thA vaha sApha karavAyA ityaadi| vahA~ ajamera jAkara vIgat 84 varSa kA zilAlekha dekhanA thA vaha dekhA vahA~ se vihAra kara pIsAgaNa jeThANe gaye / vApisa ve pIsAMgaNa Aye vahAM kaI jAti sudhAra hue bAda kAlu baludA jaitAraNa meM vyAkhyAna dete hue vIlAr3e gaye / vahAM sthA0 sAdhu ziremalajI ke sAtha zAstrArtha kara zrInathamalajI saMghI ko prabodha kara vAsakSepa dekara punaH jaina banAyA vahAM se kAparaDA tIrtha kI yAtrA kara pIpAr3a pdhaare| 20-saM1983 kA cAturmAsa pIpAr3a meM kiyA vahAM bhI vyAkhyAna meM zrIbhagavatI sUtra brAcA / dharma kI bahuta acchI jAgRta huii| jaina mitramaNDala jaina lAyabrerI jaina zvetAmbara sabhA ityAdi saMsthAe sthApita karavAI / vahAM se vihAra kara kAparar3A kI yAtrA kI vahAM se vIlAr3A Aye / vahAM sthAnakavAsI sAdhu gaMbhIramalajI ko saM0 1983 kA caitravada 3 ko bar3e hI samAroha ke sAtha dIkSA dekara unakA nAma guNasundarajI rakhA bAda punaH pIpAr3a pAye aura vagar3I kI pratiSThA samAroha ke sAtha karavAkara vahA~ se sojata pAye / 21-saM0 1984 kara caturmAsa vIlAr3A meM huA yahAM bhI dharma kA acchI jAgRti huI / vyAkhyAna meM zrIbhagavatIsUtrakA vAcana huaa| jainapAThazAlA mitra maNDalanAma kI saMsthA kAyama krvaaii| bAda vihAra kara pAlI Aye goDavAr3a kI pancatIrtha kara mevAr3a (udayapura) gye| vahAM mAha zuddha pUnama ko prAcArya ratna prabhasUrizvarajI kI jayaMti manAkara kesariyAjI kI yAtrA kI vahAM se goDavADa vApisa Aye / vahA~ se lUvAnA zibagaMja vAlI hokara sAdar3I Agaye / 22-saM0 1985 kA caturmAsa sAdar3I meM hI huA / vahA~ bhI vyAkhyAna meM zrIbhagavatI sUtra kA vAcana huA vahA~ khU DAlAvAlA hajArImalajI ke kAraNa bar3A bhArI tanAjA par3A usakA samAdhAna karavAyA / jaina jAti mahodaya ke liye cAra hajAra rupayA kA candA krvaayaa| cAturmAsa ke bAda vahIM se vAlI prAye vahA~ samavasaraNa kI racanA se gor3avAr3a meM jAgRti paidA kI huI / vahA~ bhI saMgha meM kaleza thA jisakA samAdhAna karavAyA bAda vahA~ se varakANA Aye vahIM vagIcA meM raha kara samarasiMha kA itihAsa likhA / 23-saM0 1986 kA cAturmAsa lUnAvA meM huA vahAM bhI dharma kI khUba jAhojalAlI huii| pustaka prakAzana ke liye acchA candA huA / dharma kI acchI jAgRti huI eka kanyAzAlA kI sthApanA karavAI vahIM se pAlI Aye vahAM bhI eka kanyAzAlA kI sthApanA huI bAda kAparar3A Aye / vahA~ se nAgora padhAre vahA~ ke mandiroM ke zikharoM kI pratiSThA karavAkara bAda meM pAlI Aye / 24-saM0 1987 kA cAturmAsa pAlI meM huaa| yahAM bhI dharma kI acchI jAgRti huI / vizeSa zrAmaha kara samavasaraNa kI racanA bar3I hI manorama bnvaaii| hAthI Adi samAroha ke sAtha prabhu savArI nikAlI Adi bahuta hI acchI unnati huI / vahA~ se vihAra kara kAparar3AjI Aye vahA~ se jodhapura padhAre / jodhapura meM kaI mandira the parantu dhvajadaNDa kisI para nahIM thA ataH zrIgaur3IpArzvanAtha aura zAntinAtha ke mandiroM kI pratiSThA karavA kara saba mandiroM para dhvajadaNDa caDhavAyA jisameM zrIsaMgha ke pandraha hajAra rupaye
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Jain E sAhitya rasika-- munIzrIguNasundarajI mahArAja ApakA janma bhI ozavaMza meM huA Apa 16 varSa kI kizora vyaya meM stha0 saM0 meM dIkSita hue bAda 22 varSoM se saMvegapakSIdIkSAlI Apa meM vyayavacca kA bar3hiyA guNa hai / smaraNa zakti acchI hone se pratyeka jJAna zIghra kaNThastha kara lete haiM Apako kavitA karane kA bhI zauka hai Apa kI hI sahAyatA se guruvarya ne itane kAma kara pAye haiM / pha janma 1646 sthA0 dIkSA 1661 saMvegapakSI dIkSA 1683 ------------- Use Only phra ........................................ ******* .org
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 15 J hue| mairovAga kI devabhUmi ke liye Andolana kiyA cAkhira zrosavAka usa deva bhUmi evaM deva dravya ko hajama kara hI gaye jisake phala Aja pratyakSa meM mila hI rahA hai| tathA bharuvAga meM mandira banavAne ke liye upadeza diyA / pahile bAlA ke mandira kI pratiSThA karavAI / 25 - saM0 1988 kA caturmAsa jodhapura meM huA vahAM bhI vyAkhyAna meM zrI bhagavatIsUtra bAMcA / aura bhI dharma kI acchI prabhAvanA huI / vahA~ se kAparar3A tIrtha kI yAtrA karane ke liye gaye vahA~ bhI borDiMga kI sthApanA karavAI / vahA~ se pIpAr3a Akara mandira kI pratiSThA bar3e samAroha ke sAtha karavAI aura samavasaraNa kI racanA huI / 26- saM0 1989 kA cAturmAsa kAparar3A tIrtha para hI huA jisase vorDiMga ko acchI madada milI / paryuSaNa parva meM pIpAr3a bIlAr3A jaitAraNa bAlAphar3hAsalA khAriyA jodhapura vizalapura Adi prAmo se bahuta bhAvuka jana Aye pUjA prabhAvanA svAmIvAtsalya Adi dharmodyota huA / arthAt jaMgala meM bhI maMgala hogayA vahAM para zrI pAMcUlAlajI vagairaha tIno bhAI Aye aura jaisalamera saMgha ke liye zrAmantraNa kiyA tathA pAMcalAlajI kI tarapha se vahAM bar3A hola banavAyA bAda vihAra kara phalaudI gaye aura pAMcUlAlajI ne jaisalamera kA bar3A bhArI saMgha nikAlA jisameM 5000 gRhastha 100 sAdhusAdhvI ne bhAga liyA jisakA eka bar3A prantha banA huA hai / 27 1990 kA caturmAsa phalaudI meM huA / vyAkhyAna meM zrI bhagavatI sUtra bAMcA / vizeSa kAryavahA~ paha huA ki zrIsUrajamalajI kaucara kI dharmazAlA meM bar3A hola banavAyA jisameM nandIzvara dvIpa kI racanA huI hajAroM jaina tathA jainetara bhAI ne lAbha liyA aura jainadharma kA guNagAyA ityAdi / vahA~ se vihArakara jodhapura tathA pAlI hote hue sAdar3I Aye caitra mAsa kI zAzvatIzrolI bar3A hI utsAha ke sAtha hI karavAI | bAda lunAvA hokara zivagaMja tathA vahA~ se jAvAla pratiSThA ke liye gaye / vahA~ zrAcArya vijaya misUrIzvara kA darzana huA sUrijI kI bar3I bhArI meharabAnI rahI thI / 28 saM0 1991 caturmAsa zivagabja meM huA vyAkhyAna meM zrI bhagavatIsUtra bAMcA / vahA~ para nAda - mAMDavA kara tIna sau naranAriyoM ko vidhividhAna ke sAtha samakita dI ityAdi / dharmakA khUba hI udyota hunA vyAkhyAna kA ThATa bahuta hI acchA rahatA thA / 29 saM0 1992 kA cAturmAsa jodhapura meM huaa| munizrI kA zarIra narama thA vyAkhyAna zrIguNasundarajI bAMcate the / tathApi paryuSaNa parva kA bar3AhI ThATha rahA thA bAda caturmAsa ke vahAM se vihArakara kAparar3A kI yAtrA kI gayI / 30 saM0 1993 kA caturmAsa pAlI meM huA vahA~ bhI acchA ThATa rahA mUrti pUjA kA prAcIna itiisa zrImAn lokAzAha nAma kI pustaka pAlI meM likha kara vahAM se sojata tathA byAvara pdhaare| vahI~ sthAnaka bAsI sAdhu ambAlAlajI tathA arjunalAlajI se bheMTa huI / una donoM sAdhuoM ko mUrti ke viSaya meM acchA prabodhita kiyA vahA~ se ajamera tathA nAgaura jAkara samadar3iyoM ke banAye hue sTezana para caMdaprabhU ke mandira pratiSThA evaM naMdIzvara dvIpa kI racanA samadar3iyoM ke tarapha se karavAI aura zrAcArya ratnaprabhasUrijI ke bAke kI sthApanA bhI karavAI / surAMNoM kI bagecI meM AcArya dharmaghoSasUri ke pAdukoM kI sthApanA kI / 31 1994 kA caturmAsa sojata meM huA vahAM bhI vyAkhyAna meM zrI bhagavatI sUtra kA bAMcanA huA aura samavasaraNa kI racanA bahuta samAroha ke sAtha huI / savArI meM hAthI vagairaha jAne se dharma kI bahuta prabhAvanA huI / vahA~ se kAparar3A hokara byAvara tathA ajamera padhAre / Jain Education Internatio
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 saM01995 kA caturmAsa byAvara meM huA vahA~ bhI vyAkhyAna meM zrI bhagavatI sUtra rakhA gayA / paryuSaNa kI ArAdhanA Ama pablika rAyalI kaMpAna meM huI / jainadharma kA bahuta acchA prabhAva pdd'aa| 33 saM0 1996 kA cAturmAsa ajamera meM huA / vahA~ bhI vyAkhyAna meM zrIbhagavatI sUtra bAMcA gayA / aura aneka pustakeM chapavAI / tathA bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kA kArya prArambha huaa| 34 1997 kA caturmAsa byAvara meM huA pahale byAvara gA~va kI mandira kI pratiSThA karavAI bAda caturmAsa meM dharma kI acchI prabhAvanA huI / vahA~ se kAparer3A padhAre Apake zarIra narama the ataH kucha arzA kApareDA meM hI bitAnA par3A bAda phalodIkA saMgha Akara Agraha kiyA ki mandira ke pratiSThA ke liye Apa phalodI pdhaareN| 35 saM0 1998 kA caturmAsa phalodI meM huA vahA~ bhI vyAkhyAna meM zrI bhagavatIsUtra ko bAMcA / Apake virAjane se dharma kA acchA udyota huA / 36 saM0 1999 kA caturmAsa pIpaliyA meM humA vahA~ bhI vyAkhyAna meM bhagavatIsUtra bA~cA yahA~ 100 varSoM ke andara ApakA hI cAturmAsa huA thA / jaina tathA jainotara bhAIyoM ne bahuta acchA lAbha liyA thaa| jIrNoddhAra ke liye karIba 5000 hajAra kI candA ekatrita huI / 37 saM0 2000 meM ApakA cAturmAsa ajamera meM huA jo khAsa bhagavAn pArzvanAtha ke paramparA ke itihAsa racane ke hI uddezya se huA hai| ApazrI ke Ajataka kula 37 caturmAsa hue jisameM 9 sthAnakavAsI samudAya meM 28 saMvegI samudAya meM jisa meM 2 caumAsA gujarAta meM 2 gor3avAr3a meM zeSa 24 caturmAsa mAravAr3a meM hI huA hai isakA kAraNa yaha hai ki Apake pAsa yogya sAdhuoM kA abhAva thA jisase ki dUra prAnta ke vihAra nahIM kara sake, dasarA Apane jananI janmabhUmi kI sevA karane kI pahale se hI pratijJA karalI thI Apane jananI janmabhUmi kI sevA karane meM jaisA bahuta parizrama kiyA vaisA lAbha bhI bahuta hAsila kiyaa| yadi Apa zrI isa prakAra marUdhara meM vihAra na karate to na jAne isa bhUmipara kitane bhAI mUrtipUjaka jaina raha jAte / jaise paMjAba meM pUnyAcArya zrI mAtmArAmajI mahArAja ne paMjAba kA uddhAra kiyA isI prakAra ApazrI ne bhI mAravAr3a kA uddhAra karane meM saphala manoratha huye / kintu svAmI AtmArAmajI ke pAsa jitane sAdhana the usakA eka aMza bhI yadi Apake pAsa hotA to Apa kucha aura hI kAma karake batalAte para sAdhanoM ke abhAva meM bhI jo bhAgIratha prayatna kara itanA kAma kara dikhalAyA hai yaha ApakI eka vizeSatA hai| Upara lekhameM Apake caturmAsa silasilevAra saMkSepa se kahe gaye haiN| aba thoDAsA ApakA kie hue kArya kA digdarzana karAnA Avazyaka hai / munizrI ke upadeza evaM prayatna se bhIratnamama kara jJAna puSya mAlAdi saMsthA dvArA pustakeM mudrita huI pustaka kA nAma AvRtti saMkhyA bhAvRtti saMkhyA 1 | pratimA chattIsI 5 25000 | 6 paiMtIsa bola | gayavara vilAsa 2000 saMgraha bhAga 1 lA | dAna chattIsI 8 , , ,2 rA anukampA chattIsI 6000 5 | prabhamAlA stavana 3000 / 10 , , , 4 thA naM. pustaka kA nAma saMpraha 4000 vipana 4 arr0 300
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ / 10 ] pustaka kA nAma 11 , , , 5 vA~ 12 dAdA sAhiba kI pUjA 13/ carcA kA paglika noTisa 14 deva guru vandana mAlA 15/ liMga nirNaya bahattarI 16 siddha pratimA muktAvalI 17 bacIsa sUtra darpaNa 18 jaina niyamAvalI 19 jaina mandiroM kI AzAtanA 20/DakA para coTa 21 bhAgama nirNaya 22 caityavandanAdi 23 jina stuti 24 subodha niyamAvalI 25/ jaina dIkSA 26 prabhupUjA vidhi 27 vyAkhyA vilAsa bhAga 1 28 , , bhAga 2 24 vo 2000 2000 AvRtti saMkhyA pustaka kA nAma AvRtti saMkhyA 14 vA~ 11000 2000 15 vA 1 | 1000 1 1000 16 vA~ 1000 17 vA~ 3000 1000 1000 500 4000 1000 2000 22 // 1000 - 500 23 vA~ 1 1000 1000 " , 25vA~ 1000 2000 56 sukhavipAka sUtra mUla pATha 1 1000 57 dazavaikAlika sUtra , , 1 1000 58 naMdIsUtra "" 1000 200. 59 kAgada huMDI peTha parameTha / gu0 2 1000 60aura memaranAmo hi0 2 2000 1000 61 tIna nirnAmA lekhoM kA uttara 1 2000 1000 62 zrosiyA~ jJAna bhaMDAra kI lisTa 1 63 tIrthamAlA stavana 2000 64 ame sAdhu zA mATe thayA ? 1000 65 vinatI zataka 1000 66 dravyAnuyoga prathama pravezikA 2000 dravyAnuyoga dvitIya pravezikA 68 zrAnaMdadhana cauvIsI 69 kakkA battIsI sArtha 1000 70 svAcAya gahUlI saM0 71) rAIdevasi pratikramaNa 1000 72/ upakezagaccha laghu paTTA0 1000 73 varNamAlA 2000 74 vIna caturmAsa kA digdarzana 75/ hitazikSA praznotara 1000 / 76 vivAha cUlikA kI samAlocanA "2 3000 or on on 1000 " " bhAga 3 bhAga 4 n . . . . bhAga o o o 67 000 o o 0 0 0 0 000 55555Yuan Zuo Zuo Zuo You You o o o o or 1000 0 on " , 1000
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ [18] - pustaka kA nAma bhAvRtti saMkhyA 1000 2000 1000 10.. C pustaka kA nAma zrAvRtti saMkhyA. 77 pustakoM kA sUcIpatra 735000 78 mahAsatI surasundarI 79 vidhi-sahita paMca pratikramaNa 1 | 5000 80 muninAmamAlA. 81 karmaprantha hindI anu0 82 dAnavIra jagaDU 1000 83 zubhamuhUrta zukanAvalI jainajAti nirNaya prathamAGka 1000 85 jainajAti nirNaya dvitIyAGka 86 paMca pratikramaNa mUlasUtra 87 prAcIna chanda gu0 bhAga 1 lA 1 bhAga 2 jA 1 bhAga3 jA bhAga 4 thA bhAga 5 vA~ mAga 6 tthaa| 1 93 dharmavIra jinadatta 94 janajAtiyoM kA itihAsa 1000 95 osavAla samaya ni0 96 mukhavatrikA ni0ni0 97 nirAkaraNa nirIkSaNa 1000 98 do vidyArthiyoM kA saMvAda / 1 2000 99 dhUrta paMcoM kI krAntikArI pUjA 100 upakezavaMza kavitA 1000 101 nayacakrasAra mUla ke sAtha hindI 1000 102 jainasamAja kI vartamAna dazA 1000 103 samavasaraNa prakaraNa 9000 sAdar3I ke tapA-luMkA bAlI ke phaisale 106 janajAti mahodaya pra0 1 lA " " , 2 jA 1000 108 " " "3 jA / 1000 1000 1000 110 , , , 5 vA~ 1 | 1000 ___ , , , 6 ThA| 1 | 1000 112 jinaguNabhakti bahAra bhAga 1 1 1000 " , bhAga 2 1 1000 114 kAyApura paTTana kA patra 110000 115/ jar3a caitana saMvAda . 2 2000 116, bAlA ke mandira kI pratiSThA 1000 117 tatvArtha sUtra sArtha 2000 118 zAntidhArApATha 1500 119 Anandaghana pada muktAvalI 2000 120 kAparar3A tIrtha stavanAvalI 121 naMdIzvara dvIpa kI racanA 122 dazavaikAlika ke 4 zrA0 123 vIra pArva nizAnI 124 vyavahAra samakita ke 67 bola 1 1500 195/ tatvArtha sUtra mUla 1000 126 jainatattva sAra saM0 bhA0 1 / 1 1500 1000 128 nityasmaraNa pAThamAlA 2000 129 karmavIra samarasiMha 1000 130 ladhupAThamAlA 1000 131 ugatA rASTra 132 kAparar3A tIrtha kA itihAsa / 2 2000 133 bhASaNa saM0 bhAga 1 1000 134 , , , 2 135/ nau padAnupUrvI 2000 136 muni jJAnasundara 1000 137 samIkSA kI parIkSA 1000 138 arddha bhArata kI samIkSA 1000 139 pAlI meM dharma kA prabhAva 500 140 guNAnurAga kulaka 1000 141 zubhagIta bhAga 1 lA 142 , , 2jA 2000 0 104 0 orror or or or P. 0 1000 m sh 94 w
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ naM0 143 3 jA "" 59 144 | vidhi sahita rAI devAsi pra0 145 | jaisalamera kA saMgha 146 zrAdarza zikSA 147 saMgha kA silokA 148 snAtra pUjA (AtmA0 ) 149 | jaina mandiroM ke pujArI pustaka kA nAma 150 | vIra stavanA 151 0 rana0 jayanti mahotsava 152 zaMkAoM kA samAdhAna 153 hA~ mUrtipUjA zAstrokta hai 154 | jinendra pUjA saMpraha 155 | lekha saMgraha bhAga 1 lA 156 2 jA 157 3 jA 158 4 thA 159 5 vA~ " 99 160 mUrtipUjA kA prA0 iti0 161 mU0 pU0 praznottara 162 | kyA tIrthaMkaroM bhI muhapatI * 163 | zrImAn lokazAha 164 | aitihAsika noMdha ki0 ai0 165 kaDumata kI paTTAvalI " " 99 55 39 "" 166 | vaMgacUlikA sUtra 167 nAbhA nareza kA phaisalA 168 | mahAdeva pArvatI saMvAda 169 | suguru bandana vidhi 170 | taskara vRti kA namUnA 171 | guruguNa mAlA 172 saMsthA kI riporTa 1-2 AvRti saMkhyA 1 1000 1000 1 2 1 1 1 1 1 1 1 [1] 1 1 1 1 500 1000 1500 1000 1500 1000 1000 1000 1000 1250 1000 1000 1000 1000 1000 1500 1000 1 1 1500 1 1000 1 1000 1 1000 2 2000 1 1500 1 500 2000 | 2 1 1000 1000 2 / 1000 uparokta saMsthA dvArA 201 puSpa prakAzita ho jAne se yaha kArya yahA~ hI samApta ho gayA - zrama jo puSpa prakAzita hote haiM usapara zrIjJAna-guNa puSpamAlA naM0 173 pramANavAda 174 paMcoM kI bar3I pUjA 175 mahAdeva stotra 176010 je0 i0 saM0 bhAga 1 lA bhAga 2 jA bhAga 3 jA 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 "3 197 198 199 13 39 59 31 bhAga 4 thA bhAga 5 vA~ bhAga 6 ThA bhAga 7 vA~ bhAga 8 va 39 "" bhAga 9 vA~ "" 19 " " " " bhAga 10 va bhAga 11 va 9 39 99 99 " " " " bhAga 12 vaoN bhAga 13 vaoN 99 39 "" " " " " " bhAga 14 vA~ bhAga 15 va " " " bhAga 16 va 39 99 99 pustaka ko nAma " "" 99 29 99 99 " " " " " 33 99 99 " " " " 35 33 " 33 33 ," " " 19 " 19 "" "" 19 "" " 35 "1 22 " " " bhAga 17 vaoN " bhAga 18 vaoN bhAga 19 vA~ " " bhAga 20 va " bhAga 21 vA~ " bhAga 22 vA~ bhAga 23 vA~ bhAga 24 va 200 "" 22 "9 "" bhAga 25 va 201 upakeza gacchAcAyoM kI pUjA 33 AvRtti saMkhyA 1 1000 1 2000 " 1 1 1 1 1 1 1 1000 1000 1 1000 1 1000 1 1000 ke naMbara eka se lagAye jAte haiM jisake Aja taka 31 naMbara Agaye haiM tathA bhaviSya meM bhI kramazaH puSpa naMbara lagAyA jAyagA / 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 500 1000 1000 1000 1 1 1000 1000 1000 60.0 1000 1000 500 500 1000 1000 1000 1000 1000 500 500 1000 1000 1000
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ naM0 saMvat nagara 1 1972 tivarI 2 1973 phalodI 3 1974 | jodhapura 4 1975 |sarata 5 1977 phalodI 6 1979 phalodI 7 1980 lohAvaTa 8 1981 nAgora 9 1983 | pIpAr3a 10 1984 bIlAr3A 11 1985 sAdar3I 12 1986 lunAvA~ 13 1987 pAlI 14 1988 jodhapura 15 1990 phalodI 16 1991 zivagaMja 17 1994 sojata 18 1995 vyAvara 19 1996 ajamera zrI bhagavatIjIsUtra vyAkhyAna meM vAcA mahotsava karane vAle zrI0 laMbakaraNI lor3hA zrIsaMgha 2 3 4 5 6 7 8 1974 | sUrata 1974 sUrata 1974 sUrata " 1974 sUrata 9 1975 | 33 ghar3iyA 99 "" " agara candajI lor3hA chogamalajI kocara 99 " gujarAtI polavAle "" mI pratApajItA chogamala jI kaTAriyA nathamalajI vidAmiyA ,,gulAbacandajI poravAla ,, zobhAgamalajIja nAMgI S 20 1997 vyAvara 21 1998 phalodI 22 1999 | pIpaliyA ,, sahasamalajI mutA "" 33 39 vRhad zAnti snAtra pUjA 1 1972 osiyoM mahAvIra mandira meM 1973 phalodI 1973 pAlI 1974 bhAnapurA 99 dIpacandajI pArakha choTUbhAI ve vaidyoM kA bAsa 39 [20] , jAlamacandajI vakIla ,, ghevaracandajI laka 1. phojamalajI poravAr3a " sampatarAjajI vakIla ,, gaNesamalajI koThArI ,, haricaMdajI ghAr3IvAla ,, pUrva se calatA gauDI pArzvanAtha naulakhA pArzvanAtha pablika meM cintAmaNi pArzva sImaMdhara svAmI mahAvIra mandira pArzvanAtha mandira AdIzvara mandira 10. 1976 | phalodI 11 1980 nAgorI sarAya samavasaraNa cosTAjI ke ma0 12 1975 vIsalapura | pArzva mandira 13 1985 vAlI samavasaraNa meM 14 1987 pAlI 15 1987 bAlA 16 1988 | jodhapura 17 18 39 "" 19 1987 | nAgaura 20 1988 bIsalapura " 21 1988 | pIpAr3a 22 1994 nAgaura 23 1996 ajamera 24 "" "" 25 1997 byAvara 93 8 4 5 6 | 1989 | khajavAnA 6 1983 balAr3A 1981 nAgaura 9 2 3 4 1 1972 | satIrtha varddhamAna jainaborDiMga 2 1987 pArtha svayaM bhUpArzvanAtha 1996 | sAdar3I AtmAnaMda jaina jaina pAThazAlA 19 . 3 phalodI 1981 kucerA 1986 | sAdar3I 10 1987 pAlI 11 | 1986 | lunAva dUsarI vAra samava0 pArzva-pratiSThA jaina borDiMga pAThazAlAeM tAjI ke mandira gaur3I pArzvanAtha zAntinAtha bar3A mandira zikhara 0 ajitanAtha mandira zAnti0 pratiSThA candraprabha0 sTezana para mahatAjI devakaraNajI saMbhavanAtha mandira zAntinAtha mandira lohAvaTa 5 phalodI or Private & Personal Use Only zrI jJAnabhaNDAra lAyabrerI 55 jainajJAnodaya pAThazAlA jJAnavRddhi jainapAThazAlA jainapAThazAlA jaina pAThazAlA ko madada jaina kanyAzAlA jaina kanyAzAlA jaina kanyAzAlA 91 phalodI zrI ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA zrosiyA~ osiyA~ ratnaprabhAkara jJAna puSpamAlA brAMca zrI kaka krAnti jainalAyabrerI zrI zrI jainalAya mero sukhasAgara jJAnapracAra sabhA
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 w pIpAr3a kAparar3A pAlI vIsalapura 8 9 10 lunAvA 11 sAyarA 1 1973 | phalodI 2 1979 lohAvaTa 3 | 1980 | nAgora 4 1981 kurA 5 1981 khajavAnA 6 1981 rU zrI jJAnodaya jaina lAyabrerI zrI pArzvanAtha jainajJAnabhaMDAra zrI jaina zve0 lAyabrerI zrI jainalAyabrerI zrI jaina jJAnalAyabrerI zrI jana ve0 jJAnalAyabrerI sevA maMDala 2 1982 | khAriyA 7 8 | 1983 9 | 1983 balAr3A pIpAr3a 10 1983 | kAparar3e 11 1984 pIpAr3a 12 1985 | lunAvA 13 1984 pIpAr3a 14 | 1902 | phalodI maM0 1972 | osiyA ! 1982 | phalodI 1989 | nAgora jaina mitra maNDala jaina navayuvaka maMDala vIra maMDala mahAvIra mitramaNDala jaina mitra maNDala jaina mandiroM kI pratiSThA evaM madada 21 1 3 jJAnaprakAza maNDala jaina zve0 mitramaNDala jJAna prakAza mitra maNDala jaina mitra maNDala jaina sevA maNDala 'jaina bAlamitra maNDala jaina bAla maNDala jaina zve0 saMgha sabhA mAravAr3a tIrtha prabaMdhakAraNI jIrNoddhAra meM madada liye upadeza tIrtha kA sudhAra ke liye caturmAsa kiyA mandiroM para zikhara ke liye upadeza 4 5 6 7 8 1988 | jodhapura | mandiroM para dhvaja daMDa 1988 | jodhapura va pratiSThAeM bhairUbAga kI deva bhUmi mandira ke liye zrandolana jIrNoddhAra ke lie padeza gor3IpArzva zAntinAtha pratiSThA kA upa0 pArzvamAtha ke mandira kA jIrNo0 prati0 kA u. jIrNodvAra mandira kI pratiSThA kA upa 1983 |kAparaDA 1988 | jodhapura 1987 | bAlA 1988 | copar3A 1988 pAlAsaNI mandira kA sudhAradhvajA daMDa 10 | 1988 vIsalapura mandira kI AzAtanA miTAne kA upa0 11 1987 SIsasapura goDavAr3a ke mandira ke liye upa0 mandira kI prati 12 1984 bagar3I 13 1990 phalodI vAsana diyA dharmazAlA ke naye hola kA upadeza 14 1994 sojata 15 | 1988 pIpADa 16 1997 17 | 1999 | caMDAvala pAzraya meM prabhu mUrti kI pratiSTA zAntinAtha ke mandira kI punaH pratiSThA riSabhavADhI meM pAdukAeM byAvara prAma mandira kI pratiSThA | zAntinAtha kI mUrti vAsa0 18 | 1999 |byAvara tIrthayAtrA isake alAvA ApakA bahuta samaya tIrthayAtrA meM bhI vyatIta huA thA 1 saM0 1973 meM zrI jaisalamera lodrAvajI kI yAtrAkI vahAM kA prAcIna jJAnabhaMDAra kA avalokana kiyA 2 saM0 1974 goDavAr3a ke pAMcoM tIrthoM kI yAtrA kI / 3 saM0 1974 zrI kesariyAnAthajI kI yAtrA bhI utsAha se kii| 4 saM0 1974 zrI IDara ke killA ke jinAlaya kI yAtrA kI /
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ [22] 5 saM0 1974 naravAda mAgahamadAbAde kI yAtrA kI / 6 saM0 1975 zrI japaDiyAtIrtha kI yAtrA kii| 7 saM0 1975 stambhanatIrtha kI yAtrA kii| 8 saM0 1975 tIrthAdhirAja zrI zatrurUjayAdi kI yAtrA kii| 9 saM0 1976 tIrtha zrI kubAriyAjI kI vikaTa yAtrA kI / 10 saM0 1976 zrAbudAcala delavAr3A acalagar3ha kI yAtrA kii| 11 saM0 1976 sirohI Adi tIrthoM kI yAtrA bar3e hI zrAnanda se kii| 12 saM0 1976 koraMTA tathA zrosiyoM tIrtha kI yAtrA kii| 13 saM0 1978 zrI jaisalamera lodravAnI kI saMgha ke sAtha yAtrA kii| 14 saM0 1981 zrI phalodI pAzvanAtha kI yAtrA kii| 15 saM0 1983 zrI kAparakhAjI tIrtha kI yAtrA kI / 16 saM0 1989 zrI jaisalamera lodravAnI kI tIsarI vAra zrI pAMcUlAlajI vaidamahatA ke nikAle hue virAT saMgha ke sAtha yAtrA kI aura bhI muMDAvA somezvara vagairaha tIrthoM kI yAtrAyeM kii| sthAnakavAsiyoM se pAye huye sAdhuoM ke dIkSA 1 saM0 1973 sthAnakavAsI sAdhu rUpacandajI ko phalodI meM dIkSA de rUpasundara nAma rakhA / 2 saM0 1973 sthA0 sAdhu dhUlacanda ko phalodI meM dIkSA de dharmasundara nAma rkhaa| 3 saM0 1982 sthA0 sAdhu motIlAla kI phalodI tIrtha para muhapattI kA DorA tudd'aayaa| 4 saM0 1983 sthA0 gaMbhIramalajI ko bolAr3A meM dIkSA de guNasundara nAma rkhaa| 5 saM0 1985 sthA0 jIvaNamala ko bIsalapura meM dIkSA de jinasundara nAma rkhaa| 6 saM0 1988 terahapanthI motIlAla ko dIkSA de kSamAsundara nAma rkhaa| 7.8-9 inake alAvA khaMcanda, jodhapura aura nAgaura ina tInoM sthAnoM meM tona gRhastha mahilAoM ko dIkSA dI tathA aneka gRhasthoM ko mithyA zraddhA se mukta kara mUrtipUjaka zraddhA sampanna zrAvaka banAye aura vizeSa meM Apane 28 varSa taka bhramaNa kara aneka cala cita vAloM ko dharma meM sthira kiye yadyapi yogya sAdhuoM ke abhAva ApakA dUra 2 prAntoM meM vihAra nahIM ho sakA tathApi Apake kara kamaloM se likhI huI pustaka kA pracAra prAyaH bhArata ke kone kone meM hone se dharma kI jAgRti huI itanA hI kyoM para jahAM 2 dhArmika viSaya kA zAstrArtha huA vahAM vahAM Apane jainadharma ko vijaya vijayaMti phaharA dI thI udAharaNa ke taura para dekhiye| 1-devagar3ha meM terahapaMthiyoM ke sAtha 6-phalodI meM sthA0 sAdhuoM ke sAtha 2-kAla meM digambaroM ke sAtha 7-lohAvaTa meM sthA0 sAdhu hIrAlAlajI ke sAtha 3-kAla meM terahapanthiyoM ke sAtha 8-jodhapura meM sthA0 phUlacandajI ke sAtha 4-gaMgApura meM , , 9-bIlAr3A meM sthA0 siremalajI ke sAtha 5-osiyoM meM sthA0 zrAvakoM ke sAtha 10-sAdar3I meM sthA0 bakhtAvaramalajI ke sAtha anta meM hama zAsanadeva se prArthanA karate haiM ki Apa cirakAla taka gajahastI kI bhAMti vihAra kara hamAre jaise bhUle bhaTake jIvoM ko satya paMtha ke pathika banAve / zrApa zrI ke caraNopAsaka kesarIcanda coraDiyA
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharma kI mAcInatA jainadharma eka ati prAcIna mvatantra vizvavyApi AtmakalyANa karane meM mukhya kAraNa aura anAdikAla se avicchanna rUpa se calA AyA uccakoTi kA pavitra sarvazreSTha dharma hai isakI Adi kA patA lagAnA buddhi ke bAhara kI bAta hai / phira bhI kAla e kSetra kI apekSA jainadharma sAdi bhI hai jainadharma kI nIMva syAdvAda evaM vijJAna ke AdhAra para rakhI gaI hai isakA AtmavAda adhyAtmavAda paramANuvAda sRSTivAda aura karma philAsophI ke kahane vAle sAdhAraNa vyakti nahIM para sarvajJa sarvadarzI vItarAgadeva the jainadharma jitanA vizAla hai utanA hI gaMbhIra bhI hai / jainadharma eka samudra hai isake thor3e thor3e choTe ur3e haiM jisase itara logoM ne apanI apanI dUkAneM lagA rakhI haiM arthAt anya dharma vAloM ne jo kucha zikSA pAI hai to jainadharma se ho pAI hai| vartamAna samaya aitihAsika yuga kahalAtA hai aAdhunika dhuraMdhara vidvAnoM meM itihAsa kA Asana sarvopari mAnA gayA hai itihApta hI adhika vizvAsa kA pAtra evaM ucca Adarza hai jisameM bhI jainadharma ke viSaya to itihAsa ne aura bhI vizeSa prakAza DAlA hai kAraNa gata eka zatAbdI pUrva jainadharma ke viSaya meM janatA meM aneka prakAra bhrAntiyeM phailI huI thIM jaise kaI kahate the ki jainadharma vaidikadharma kI eka zAkhA hai kaI ne ise boddhadharma kI zAkhA mAnalI thI kaI ekoM ne jainadharma mahAvIra ne calAyA to kaI ne pArzvanAtha ne hI jainadharma pracalita kiyA taba purANoM kI binA sira paira kI gAthAyeM to aura bhI ajaba DhaMga kI hI thIM itanA hI kyoM para kaI eka ne to yahA~ taka kalpanA karalI thI ki gorakhanAtha ke ziSyoM ne hI jainadharma calAyA thA ityAdi jisake dila meM pAyA jainadharma ke viSaya ghasITa mArA / para jaba sahasra kiraNa yukta sUryarUpI itihAsa kA sarvatra prakAza huA taba na bhramita mana vAloM kA ajJAna andhakAra dUra huA aura ve loga jainadharma ko ati prAcIna evaM svatantra dharma mAnane lage phira bhI bhAratavarSa meM aise manuSyoM kA sarvatra prabhAva nahI huA hI jo purANI lakora ke phakIra bane hue Aja bIsavIM zatAbdI meM bhI pandrahavIM zatAbdI ke svapna dekha rahe haiN| pAThakoM ko eka bAta para avazya lakSa denA cAhiye aura vaha yaha hai ki kisI bhI dharma para kucha likhanA cAhe to pahile usa dharma ke sAhitya kA avazya adhyayana karanA cAhiye / binA sAhitya ke dekhe kisI dharma ke viSaya kucha likha denA kevaLa hAMsI kA hI pAtra bananA par3atA hai jaise svAmi zaMkarAcArya evaM svAmi dayAnanda sarasvatI ne jainadharma ke viSaya meM likhA hai para Aja unhIM ke anuyAyI kahate haiM ki svAmIjI jainadharma ke siddhAntoM ko ThIka samajha hI nahIM pAye the / jaba ukta vidvAnoM kA bhI yaha hAla hai taba sAdhApaNa vyaktiyoM ke liye to kahanA hI kyA hai vartamAna meM bhI hama aise lekhakoM ko dekha rahe haiM ki dUsare dharma ke sAhitya ko sparza karane mAtra se mahApApa mAnane vAle una dharmoM ke liye likhane ke liye utsAhI bana pAte haiM AkhirakAra natIjA vahI hotA hai jo aise kAmoM meM honA cAhiye / ataH merI yahI prArthanA hai ki koI bhI vyati kisI bhI dharma ke liye lekhanI hAtha meM le usake pUrva usa dharma ke maulika siddhAntoM kA bhaka adhyayana karale / jainadharma ke zAstroM ke AdhAra para jainadharma ati prAcIna hai| itanA hI kyoM para hindU dharma ke mANoM se bhI jainadharma itanA hI prAcIna pramANita hotA hai kAraNa hindU dharma meM saba se prAcIna grantha vedoM mAnA hai yahAM taka ki veda Izvara kathita bhI mAne jAte haiM unhIM vedoM ke andara jainadharma kA ullekha kiyA milatA hai isase siddha ho jAtA hai ki vedoM ke pUrva jainadharma vidyamAna thA una vedoM aura purANoM ke la mANa maiMne isI prantha ke pR para uddhata kiyA hai ataH yaha pISTapeSaNa karane kI AvazyakatA hI samajhI jAtI hai|
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 24 ] sva-paramata ke zAstroM se jainadharma kI prAcInatA pramANita ho gaI para vartamAna itihAsa jainadharma ke liye kyA kahatA hai ? pAThakoM kI jAnakArI ke liye aitihAsika pramANoM ke AdhAra para jainadharma kI prAcInatA kahAM taka siddha hotI hai isa para vicAra kiyA jAtA hai / vartamAna yuga meM itihAsa kI zodha khoja se vidvAnoM ne i0 saM0 pUrva nausau se eka hajAra varSa se bhArata kA itihAsa prArambha honA siddha kiyA hai taba jainadharma ke antima tIrthaGkara bha0 mahAvIra aura Apake purAgAmI bha0 pArzvanAtha ko itihAsa puruSa honA svIkAra kiyA hai jinakA samaya i0 saM0 pU0 nausau varSa ke Asa pAsa kA hai| inake alAvA hAla meM prabhAsapaTTana meM bhUmi khudAI kA kAma karate eka tAmrapatra bhUgarbha se milA hai| jisameM likhA hai ki " revA nagara ke rAjya kA svAmi su000 jAti ke deva 'nebuzadanekara' hue ve yadurAja (zrI kRSNa ) ke sthAna dvArakA AyA usane eka mandira sarva deva nemi jo svarga sadRza revata ( giranAra ) parvata ke deva haiM usane mandira banAkara sadaiva ke liye arpaNa kiyA / " jainapatra varSa 35 aM 6 9 tAH 3-1-37 se" yadyapi isa tAmrapatra kA 'nebuzadanekara' rAjA kA samaya i. saM. pU. chaTI zatAbdI kA batalAyA jAtA hai isa viSaya kA eka vistRta lekha mahAvIra vidyAlaya kA rUpamahotsava aMka meM prakAzita huA hai, jisase pAyA jAtA hai ki i0 saM0 pU0 chaTI zatAbdI meM giranAra parvata para bha0 neminAtha kA mandira vidyamAna thA aura ve neminAtha jainoM ke bAvIsaveM tIrthaGkara the jo zrIkRSNa aura arjuna ke samakAlIna hue the| hA~ kisI jamAnA meM bha0 mahAvIra aura pArzvanAtha ko vidvAna logoM ne kalpanika vyakti kaha kara itihAsa meM sthAna nahIM diyA thA para jaba zodha khoja ne ukta donoM mahApuruSoM ko aitihAsika puruSa honA pramANita kara diyA isI prakAra Aja bha0 neminAtha ko aitihAsika puruSa nahIM bhI mAnA jAya para bhaviSya meM ThIka khoja hone para ve aitihAsika puruSoM meM Asana prApta kara hI legA / aura isake kaI kAraNa bhI haiM jaise paMjAba aura sindha kI sarahada bhUmi ke andara se 'harappA tathA mohanajADaro' nAmake do vizAla nagara nikale haiM, una prAcIna nagaroM se aise 2 padArtha upalabdha hue haiM ki vidvAna unako pAMca se daza hajAra varSa jitane prAcIna batalAte haiM / jaba jainapranthoM meM sindha prAnta kI rAjadhAnI vItabhaya paTTana kA ullekha milatA hai vahA~ para rAjA udAi rAja karatA thA rAjA udAi dIkSita hone ke bAda deva kA kopa hone se dhUla kI vRSTi hokara paTTana daTTana hogaI thI zAyada vahI nagara bhUmi se nikalA ho khaira jyoM jyoM purAsva kI zodha khoja hotI jAyagI tyoM 2 itihAsa para apUrva prakAza par3atA jAyagA / jainadharma kI prAcInatA ke viSaya meM jina jina purAtva vizAradoM ko apanI zodha khoja meM jainadharma kI prAcInatA ke pramANa mile haiM unhoMne binA kisI pakSapAta ke janatA ke sAmane rakha diye haiM jinake andara se katipaya pramANa yahA~ para uddhRta kara diye jAte haiM / (1) "pArzva e aitihAsika puruSa hatA te jJAta to badhI rIte saMbhavita lAge che. kezI ke je mahAvIranA samayamAM pArzvanA saMpradAyano eka netA hoya tema dekhAya che. ( haramana jekobI ). (2) sabase pahile isa bhAratavarSa meM RSabhadeva nAma ke maharSi utpanna hue, ve dayAvAn bhadrapariNAmI, pahile tIrthakara hue, jinhoMne mithyAtva avasthA ko dekhakara samyagdarzana, samyagjJAna aura samyag cAritra rupI mokSazAstra kA upadeza kiyA, basa yaha hI jinadarzana isa kalpa meM huA, isake pazcAt zrajitanAtha se Jain E mAhIta teIsa tIrthakara apane apane samaya meM mAnI jIvoM kA moha aMdhakAra nAza karate rahe, 23 ibrary.org
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ / 25 / (Ayuta tukArAma zamA laTu bI. e. pI. eca. DI. ema. Ara. e. esa. ema. e. esa. bI. ema. jI. zrI. esa. prophesara kvinsa kaoNleja banArasa.) (3) jaise unheM zrAdikAla meM khAne, pIne, nyAya, nIti aura kAnUna kA jJAna milA, vaise hI adhyAtma zAstra kA jJAna bhI jIvoM ne pAyA / aura ve adhyAtma zAba meM saba hai, jaise sAMkhya yogAdi darzana aura jainAdi darzana / taba to sajano! Apa avazya jAna gaye hoMge ki-jainamata taba se pracalita huA hai jaba se saMsAra meM sRSTi kA Arambha huaa|" (sarvatantrasvatantra satsaMpradAyAcArya svAmi rAmamizra zAstrI ). (4) vedoM meM saMnyAsa dharma kA nAma-nizAna bhI nahIM hai, usa vakta meM saMsAra chor3a kara vana jA kara tapasyA karane kI rIti vaidika RSi nahIM jAnate the, vaidika dharma meM saMnyAsa Azrama kI pravRtti brAhmaNa kAla meM huI hai ki jo samaya karIba 3000 tIna hajAra varSa jitanA purANA hai, yahI rAya zrIyuta ramezacandradatta apane 'bhAratavarSa kI prAcIna sabhyatA ke itihAsa' meM likhate haiM jo nIce mujaba hai-"taba taka dUsare prakAra ke pranthoM kI racanA huI jo 'brAhmaNa' nAma se pukAre jAte haiN| ina graMthoM meM yajJoM kI vidhi likhI hai| yaha nissAra aura vistIrNa racanA sarva sAdhAraNa ke kSINa zakti hone aura brAhmaNoM ke svamavAbhimAna kA paricaya detI hai| saMsAra choDa kara banoM meM jAne kI prathA jo pahile nAma ko bhI nahIM thI, cala par3I, aura brAhmaNoM ke aMtima bhAga arthAt AraNyaka meM bana kI vidhikriyAoM kA hI varNana hai / " (bhA0 50 prA0 sa. i. bhUmikA ) ( tAtparya yaha ki yaha zikSA jainoM se hI pAI thI) (5) "yajJa yAgAdiko meM pazutroM kA vadha hokara 'yajJArtha pazuhiMsA' pAje kala nahIM hotI hai jainadharma ne yahI eka bar3I bhArI chApa brAhmaNa dharma para mArI hai, pUrva kAla meM yaha ke liye asaMkhya pazuoM kI hiMsA hotI thI isake pramANa meghadUta kAvya tathA aura bhI aneka pranyoM se milate haiM, ratideva (raMtideva ) nAmaka rAjAne yajJa kiyA thA usameM itanA pracura pazuvadha huA thA ki nadI kA jala khUna se raktavarNa ho gayA thA usI samaya se isa nadI kA nAma raktAvatI 'carmavatI' prasiddha huzrA, pazuvadha se svarga milatA hai isa viSaya meM ukta kathA sAMkSI hai, paraMtu isa ghora hiMsA kA brAhmaNa dharma se vidAI le jAne kA zreyaH jaina ke hisse meM hai|" (tA. 30-9-1904 ke dina jaina zvetAmbara konpharansa ke tIsare adhivezana meM baDaude meM diye hue lokamAnya pAlagaMgAdhara tilaka ke bhASaNa meM se) (6) " buddhanA dharme vedamArgano na inkAra kAryoM hato, tene ahiMsAno Agraha na hato, e mahAdayArUpa, evaM premarUpa dharma to jainono ja thayo, AkhA hindusthAnamAthI pazuyajJa nikalI gayo cha,x+x" (siddhAnta sAra meM pro0 maNilAla nemumAI ) (7) hindu, IsAI, musalmAna vagairaha Izvara, gauDa, khudA vagairaha nAmoM se eka asAdhAraNa aura sarvavila. bhaNa zaktizAlI tatva kI kalpanA karate haiM aura use sarva sRSTi kA kartA hartA aura niyantA mAnate haiM / (8) hindusthAna meM yaha IzvaraviSayaka mAnyatA vaidika yuga ke anta meM (vi0 pU0 1456 ke lagabhaga) calita huI taba yUropa meM dArzanika tatvavettA vidvAn eneksAgorasane (vi0 pU0 444-354 ) pahale pahile Izvara ko sthApana kiyA / isase yaha bAta to nizcita hai ki bhagavAna mahAvIra aura pArzvanAtha ke samaya bhAratavarSa meM IzvaraviSayaka uparyukta mAnyatA cira pracalita ho cukI thI taba bhI jaina darzana meM isakA balkula svIkAra nahIM huA hai, isase yaha bAta pAI jAtI hai ki jainadarzana ke tatva IzvarIya mAnyatA ke Kina hone ke pahile hI nizcita ho cuke the| Jain Edu
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 26 ] ( 9 ) " mahArAja ! zrahiMyAM eka nirgaTha cAre dizAnA niyamathI surakSita che. ( cAtuyAmasaMvara saMvuto ) he mahArAja, kevI rIte nigaMTha cAre dizAnA saMvarathI rakSita che ? mahArAja zrI nirgaTha saghaluM (thaMDu ) pANI thI. sarva duSTa karma karatA nathI. ne sabalA duSkarmonA viramana baDe te sarva pApothI mukta che. ane sarva prakAranA duSkarmothI saghalAM pApakarmothI nivRtti anubhave che. A pramANe he mahArAja ! nigaMTha cAre dizAna saMvarathI saMvRta che, ane mahArAja ! A pramANe saMvRta hovAthI te nigaMTha nAtaputtano AtmA moTI yogyatAvAlo che. saMyata ane susthita che." ( dIrghanikAya - sAmajaphalasuttakI sumaMgalavilAkhInI TIkAkA anuvAda, haramana jekobIkI jainasUtroM kI prastAvanA ) / 66 (10) " pArzvanAthajI jainadharmake Adi pracAraka nahIM the. paMratu isakA prathama pracAra RSabhadevajIne kiyA thA, isakI puSTi ke pramANoMkA prabhAva nahIM hai / bauddhaloga mahAvIrajIko nimanthoMkA ( jainiyoM kA ) nAyaka mAtra kahate hai sthApaka nahIM kahate haiM." / ( zrIyuta varadAkAMta mukhopAdhyAya em. e. ke baMgalA lekhakA anuvAdita aMza. ) / (11) bhArateMdu bAbu harizcaMdrane itihAsa samuccayAMtargata kAzmIrakI rAjavaMzAvalI meM likhA hai ki "kAzmIra ke rAjavaMza meM 47vAM azoka rAjA huA, isane 62 varSa taka rAjya kiyA, zrInagara isIne basAyA aura jainamatakA pracAra kiyA, yaha rAjA zacInarakA bhatIjA thA musalamAnoMne isako zukarAja vA zakunikA beTA likhA hai, isake vakta meM zrInagara meM cha lAkha manuSya the isakA sattAsamaya 1394 IsavI san pUrvakA " ( dekho itihAsasamuccaya pU. 18 ) / UparakI hakIkata se yaha bAta siddha hotI hai ki Aja se 3319 varSa pahale kAzmIra taka jainadharma pracAra pA cukA thA aura bar3e bar3e rAjAloga isa dharma ke mAnanevAle the, isI itihAsa samuccaya meM rAmAyaNa kA samaya varNana karate (pRSTha 6) bAbU harizcaMdra likhate haiM "ayodhayA ke varNana meM usakI galiyoM meM jaina phakIroM kA phiranA likhA hai, isase pragaTa hai ki rAmAyaNa ke bananeke pahale jainiyoM kA mata thA / " (12) DakTara phuhararane epIprAphikA iMDikA vaoNlyuma 2 pRSTha 206 207 meM likhate haiM ki- "jainiyoM ke bAIsaveM tIrthaMkara neminAtha aitihAsika puruSa mAne gaye haiM, bhagavadgItA ke pariziSTa meM zrIyuta barave svIkAra karate haiM ki neminAtha zrIkRSNa ke bhAI (Cousin ) the, jaba ki jainiyoMke bAIsaveM tIrthaMkara kRSNa ke samakAlIna the to zeSa ikkIsa tIrthaMkara zrIkRSNa se kitane varSa pahile hone cAhiye, yaha pAThaka svayaM anumAna kara sakate haiN|" (13) "jainadharma eka aisA prAcIna dharma hai ki jisakI utpatti tathA itihAsa kA patA lagAnA eka bahuta hI durlabha bAta hai / " (mi0 kannulAlajI ) (14) " nissaMdeha jainadharma ho pRthvI para eka saccA dharma hai, aura yahI manuSyamAtra kA Adi dharma hai / aura zradezvara ko jainiyoMmeM bahuta prAcIna aura prasiddha puruSa jainiyoM ke 24 tIrthakaroM meM sabase pahile hue haiM aisA kahA hai / " (mi0 Ave je0 e0 DavAI mizanarI ) (15) " jinakI sabhyatA zrAdhunika hai ve jo cAhe so kahe paraMtu mujhe to isameM kisI prakAra kA upA nahIM hai ki jainadarzana vedAntAdi darzanoM se bhI pUrvakA hai| taba hI to bhagavAn vedavyAsa maharSi brahmasUtroMmeM kahate haiM naikasminsaMbhavAt / sajjano ! jaba vedavyAsa ke brahmasUtra - praNayana ke samaya para jaina mata thA taba to usake khaNDanArtha udyoga kiyA gayA / yadi vaha pUrva meM nahIM hotA to vaha khaMDana sajjano ! anekAnta kaisA aura kisakA 1, bAta yaha hai ki vedo meM samaya zralpa hai aura kahanA bahuta hai isase thor3A kahA jAtA hai nahIM to For &
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ [27] bAda kA mUla milatA hai| + + + sRSTikI Adise jainamata pracalita hai|" (sarvatantrasvataMtra satsaMpradAyAcArya svAbhirAmamizra zAstrI.) (16) vartamAna muslIma dharmakI utpatti hajarata muhammada sAhaba paigaMbarase huI mAnI jAtI hai. musalamAnoM kA arabI, phArasI, urdU vagairaha bhASA kA sAhitya muhammada sAheba ke vaktakA athavA inake pichale vakta kA hai, muhammada sAhabako hue pUre 1400 varSa abhI taka nahI hue haiM, isase yaha bAta sApha taurase siddha hai ki musalmAnI kitAboM meM sRSTi ke Adi puruSa kI (AdamabAbAkI ) jo kathA likhI gaI hai vaha jainoM ke prathama tIrthaMkara RSabhadevake caritra ke sAtha saMbaMdha rakhatI hai, kyoMki jainazAstroM meM unako prathamatIrthakara, AdinAtha Adiprabhu, zrAdimapuruSa. yugAdima vagairaha aneka nAmoM se ullikhita kiga hai, 'zrAdama' zabda 'Adima' zabdakA hUbahU rUpAntara hai, jainoM meM 'Adima' zabda Adi tIrthakarake artha meM do hajAra varSa pahile se prayukta huA dRSTimeM AtA hai taba musalamAnoM kI dhArmika kitAboM meM usakA prayoga bahuta pIche huA hai. (jainadharma kI mahattA) (17) rAyabahAdura pUrNendu nArAyaNasiMha ema0 e0 bAMkIpura likhate haiM-jainadharma par3hane kI merI hArdika icchA hai kyoMki maiM khyAla karatA hU~ ki vyavahArika yogyAbhyAsa ke liye yaha sAhitya sabase prAcIna ( Oldest ) hai yaha veda kI rIti rivAjoM se pRthak hai isameM hindU dharma se pUrva kI Atmika svatantratA vidyamAna hai, jisako parama puruSoM ne anubhava va prakAza kiyA hai yaha samaya hai ki hama isake viSaya meM adhika jaaneN| (18) mahAmahopAdhyAya paM0 gaMgAnAthamA ema0 e0 DI0 ela. ela. ilAhAbAda-'jaba se maiMne zaMkarAcArya dvArA jaina siddhAnta para khaMDana ko par3hA hai, taba se mujhe vizvAsa huA ki isa siddhAnta meM bahuta kucha hai jisako vedAnta ke prAcArya ne nahIM samajhA, aura jo kucha aba taka maiM jaina dharma ko jAna sakA hU~ usase merA yaha vizvAsa dRr3ha huA hai ki yadi vaha jaina dharma ko usake asalI pranthoM se dekhane kA kaSTa uThAtA to unako jaina dharma se virodha karane kI koI bAta nahIM miltii| (19) zrIyut naipAlacanda rAya adhiSThAtA brahmacaryAzrama zAMtiniketana bolapura-mujhako jaina tIrthaMkaroM ko zikSA para atizaya bhakti hai| (20) zrIyut ema0 DI0 pANDe thiyosophikala sosAiTI banArasa mujhe jaina siddhAnta kA bahuta zauka hai, kyoMki karma siddhAnta kA isameM sUkSmatA se varNana kiyA gayA hai| ___(21) inDiyana rivyU ke akTobara san 1920 I0 ke aMka meM madrAsa presIDensI kAleja ke philosophinA prophesara mi0 e0 cakravartI ema. e. ela. TI e. likhita "jaina philosiphI" nAmake ArTi kala kA gujarAtI anuvAda mahAvIra patra ke pauSa zuklA 1 saMvata 2448 vIra saMvatke aMkameM chapA hai usameM se kucha vAkya uddhRta / (22) riSabhaMdevajI 'Adijina' 'AdIzvara' bhagavAnanA nAme paNa zrolakhAya che RgvedanA sUkatImAM temano bahata tarIke ullekha thaelo. che jainoM temane prathama tIrthakara mAne che. bIjA tIrthaMkaro badhA kSatriyoja hatA. (23) bhArata mata darpaNa nAma kI pustaka gajendranAtha paMDita urpha rAyaprapannAcAryane sAmAjI presa bar3odA meM chapA kara prakAzita kI hai| usake pRSTa 10 kI paMkti 9 se 14 meM likhA hai ki pUjyapAda bAbU kuSNanAtha benarajI apane 'jina jamma' ( jenijama) meM likhA hai ki bhArata meM pahile 100000000 jaina the sI mata se nikala kara bahuta loga dUsare dharmameM jAnese inakI saMkhyA ghaTa gaI, yaha dharma vahuta prAcIna hai isa mata ke niyama bahuta uttama hai isa mata se dezako bhArI lAbha pahu~cA hai|
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ ] (24) zrIyut sI. bI. rAjavADe ema. e. bI. esa. sI. prophesara oNpha pAlI baroDA kAlejakA eka lekha "jaina dharmanuM adhyayana" jaina sAhitya saMzodhaka punA bhAga 1 aMka 1meM chapA hai usameM se kucha vAkya uddhRta / prophesara bebara bulhara jekobI haoNranaLa bhAMDArakara lyuyana rAisa gaeNrInoTa vagairA vidvAnoe jaina dharmanA saMbaMdhamAM aMtaHkaraNa pUrvaka athAga parizrama leI aneka mahattvanI zodho pragaTa karelI che| jaina dharma pUrvanA dharmomA potAno svataMtra sthAna prApta karato jAya che. jaina dharma te mAtra jainoneja nahIM paraMtu temanA sivAya pAzcAtya saMzodhananA pratyeka vidyArthI ane khAsa karIne jo paurvAtya dezonA tulanAtmaka abhyAsamA rasa letA hoya temane tallIna karI nAkhe evo rasika viSaya che. (25) DAkTara F. OTTO SCHRADER, P. H. D. kA eka lekha buddhiSTa rivyunA pustaka aMka 1 mA prakaTa thayelA ahiMsA ane vanaspati AhAra zIrSaka lekha kA gujarAtI anuvAda jaina sAhitya saMzodhaka aMka 4 meM chapA hai usameM se kucha vAkya uddhRta / atyAre astItva dharAvatA dharnAmA jaina dharma eka evo dharma ke ke jemA ahiMsAno krama saMpUrNa che brAhmaNa dharmamAM paNa ghaNAM lAMbA samaya pacchI sanyAsIno mATe A sukSmatara ahiMsA vidita thaI ane zrAkhare vanaspati aAhAranA rupamA brAhmaNa jAtimA paNa te dAkhIla thaI hatI. kAraNa pa cha ke jainonA dharma tatvoe je loka mata jItyo hato tenI asara sabjaDa rIte vadhavI javI hatI. (26) rAjA zivaprasAda satArehinda ne apane nirmANa kiye huye "bhUgola stAmalaka" meM likhA hai ki do-DhAI hajAra varSa pahile duniyAkA adhika bhAga jaina dharmakA upAsaka thA / (27) pAzcAtya vidvAn revareNDa je sTIvensa sAheba likhate haiM ki: sApha pragaTa hai ki bhAratavarSakA adhaHpatana jainadharma ke ahiMsA siddhAnta ke kAraNa nahIM huA thA, balki jaba taka bhAratavarSa meM jainadharma kI pradhAnatA rahI thI, taba taka usakA itihAsa suvarNAkSaroM meM likhe jAne yogya hai / aura bhAratavarSa ke hAsa kA mukhya kAramA ApasI pratispardhAmayI anaikyatAhai / jisakI nIMva zaGkarAcArya ke jamAne se jamA dI gaI thii| jainamitra varNa 24 aGka 40 se (28) pAzcAtya vidvAn mi0 'sara viliyama aura haimilTana ne madhyastha vicAroM ke maMdira kA prAdhAra jainoM ke isa apekSAvAda ko hI mAnA hai| jainamata meM apekSAvAda kA hI dUsarA nAma nayavAda hai / (29) DAkTara TAmasane je. eca. nelasansa "sAinTiphika sTaDI oNpha hindu lo." nAmaka grantha meM likhA hai ki yaha kahanA kAphI hogA ki jaba kabhI jaina dharmakA itihAsa banakara tayyAra hogA to hindU kAnUnake vidyArthI ke liye usakI racanA bar3hI mahattva kI hogI, kyoMki vaha niHsaMzaya yaha siddha kara degA ki jainI hindu nahIM haiN| ___ (30) impIriyala prejITiyara oNpha iMDiyA vhAlyUma do pRSTa 54 para likhA hai ki koI 2 itihAsa. kAra to yaha bhI mAnate haiM ki gotama buddha ko mahAvIra svAmI se hI jJAna prApta huA thA jo kucha bhI ho yaha to nirvivAda svIkAra hI hai ki gotama buddhane mahAvIra svAmI ke bAda zarIra tyAga kiyA, yaha bhI nirvivAda siddha hI hai ki bauddha dharma ke saMsthApaka gotama buddha ke pahile jainiyoM ke tevIsa tIrthakara aura hocuke the / ___ (31) misTara TI DablU gaIsa DeviDa sAhiba inasAiklopIDiyA riTenikA vhA. 29 nAma kI pustaka meM likhA hai, yaha bAta aba nizcita hai ki jainamata bauddhamata se niHsaMdeha bahuta purAnA hai aura buddha ke samakAlIna mahAvIra dvArA punaH saMjIvita huA hai.aura yaha bAta bhI bhale prakAra nizcaya hai ki jainamata ke Jain Education Internationa rivate & Personal use on
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ [26] mAnya bahuta hI jarUrI aura bauddhamata ke maMtavyoM se bilakula viruddha hai, yaha donoM mata na kevala thama hI se svAdhIna haiM balki eka dUsare se bilakula nirAle haiN| (32 zrIyuta mahAmahopAdhyAya, satyasampradAyAcAryA sarvAtaMtra svataMtra paM0 svAmI rAmamizrajI zAstrI bhUtaprophesara saMskRta kAleja banArasa yaha zAstrIjI mahodaya apane mi0 pauSa zu0 1 saM0 1962 ko kAzI nagara meM diye huye vyAkhyAna (1) vaidikamata aura jainamata sRSTi kI Adi se barAvara avichinna cale Aye haiM aura ina donoM matoM ke siddhAnta vizeSa ghaniSTha sambandha rakhate haiM jaisA ki maiM pUrva meM kaha cukA hU~ arthAta satkAryavAda, satkAraNavAda, paralokAstitva AtmA kA nirvikAratva, mokSa kA honA aura usakA nityatva, janmAntara ke puNya pApa se janmAntara meM phalabhoga, vratopavAsAdi vyavasthA, prAyazcita vyavasthA, mahAjanapUjana, zabdaprAmANya ityAdi samAna haiN| (2) jina jainoM ne saba kucha mAnA unase napharata karane vAle kucha jAnate hI nahIM aura mithyA dveSamAtra karate haiN| (3) sajjano! jainamata meM aura bauddhamata meM jamIna AsamAna kA antara hai use eka jAna kara dveSa karanA ajJa janoM kA kArya hai| (4) saba se adhika vaha ajJa hai jo jaina sampradAya siddha meloM meM vighna DAlakara pApa ke bhAgI hote haiN| (.) sajja no ! jJAna, vairAgya, zAnti, kSAti, adambha, anILa, akrodha, amAtsarya, alolupatA, zAma, dama, ahiMsA, samadRSTitA ityAda guNoM meM eka eka guNa aisA hai ki jahAM vaha pAyA jAya vahAM para buddhimAn pUjA karane lagate haiN| taba to jahAM ye (arthAta jainoM meM ) pUrvokta saba guNa niratizaya sIma hokara virAjamAna haiM unakI pUjA na karanA athavA aise guNapUjakoM kI pUjA meM bAdhA DAlanA kyA insAniyata kA kArya hai ? (6) pUrA vizvAsa hai ki aba Apa jAna gae hoMge ki vaidika siddhAntiyoM ke sAtha jainoM ke virodha kA mUla kevala ajJoM kI ajJatA hai.................. (7) maiM Apako kahAM taka kahU~, bar3e bar3e nAmI zrAcAryoM ne apane pranthoM meM jo jainamatakhaMDana kiyA hai vaha aisA kiyA hai jise suna kara haMsI AtI hai| (8) maiM Apake sanmukha Age calakara syAdvAda kA rahasya kahU~gA taba Apa avazya jAna jAyaMge ki vaha abhedya kilA hai usake andara vAdI prativAdiyoM ke mAyAmaya gole nahIM praveza kara sakate parantu sAtha hI kheda ke sAtha kahA jAtA hai ki aba jainamata kA bur3hApA AgayA hai| aba isameM ine gine sAdhu gRhastha vidvAn raha gae haiM..... (9) sajjano ! eka dina vaha thA ki jainasampradAya ke prAcAryoM kI kAra se dazoM dizAyeM gUMja viThatI thiiN| (10) sajjano ! jaise kAlacakra ne jainamata ke mahatva ko DhaoNka diyA hai vaise hI usake mahatva ko brAnanevAle loga bhI aba nahIM rahe / (11) "rajjava sAMce sUra ko vairI kare bakhAna" yaha kisI bhASAkavi ne bahuta hI ThIka kahA hai| PMC&Personariseom Gibrary.org
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ [30] sajano ! Apa jAnate haiM maiM usa vaiSNava sampradAya kA AcArya hU~ yahI nahIM maiM usa sanpradAya kA sarvatobhAva se rakSaka hU~ aura sAtha hI usako tarapha kar3I najara se dekhane vAle kA dIkSaka bhI hU~ to bhI bharI majalisa meM mujhe taha kahanA satya ke kAraNa Avazyaka huA hai ki jainoM kA pranthasamudAya sArasvata mahAsAgara hai usakI graMthasaMkhyA itanI adhika hai ki una pranthoM kA sUcIpatra bhI eka nibandha ho jAyagA......"usa pustaka samudAya kA lekha aura lekhya kaisA gaMbhIra, yuktipUrNa, bhAvapUrita, vizada aura agAdha hai| isake viSaya meM itanA hI kaha denA ucita hai ki jinhoMne isa sArasvata samudra meM apane matimanthAna ko DAlakara cira Andolana kiyA hai ve hI jAnate haiM............ (12) taba to sajjano! Apa avazya jAna gae hoMge ki jainamata taba se calita huA hai jaba se saMsAra sRSTi kA prArambha huaa| (13) mujhe to isameM kisI prakAra kA una nahIM hai ki jaina darzana vedAntAdidarzanoM se bhI pUrva kA hai ityaadi.........| 33 bhAratagaurava ke tilaka, puruSaziromaNi, itihAsajJa, mAnanIya paM0 bAlagaMgAdhara tilaka, bhUtasampAdaka, "kesarI" inake 30 navambara san 1904 ko bar3audAnagara meM diye hue vyAkhyAna se(1) jainadharma vizeSakara brAhmaNadharma ke sAtha atyanta nikaTa sambandha rakhatA hai| donoM dharma prAcIna haiN| (2) pranthoM tathA sAmAjika vyAkhyAnoM se jAnA jAvA hai ki jainadharma anAdi hai| yaha viSaya aba nirvivAda tathA matabhedarahita hai aura isa viSaya meM itihAsa ke dRr3ha pramANa haiN| (3) isI prakAra jainadharma meM "mahAvIra svAmI" kA zaka ( samvat ) calA hai jise calate hue 2400 varSa ho cuke haiM / zaka calAne kI kalpanA jainI bhAiyoMne hI uThAI thii| (4) gautamabuddha mahAvIra svAmI ( jaina tIrthakara ) kA ziSya thA jisase spaSTa jAnA jAtA hai ki bauddha dharmakI sthApanA ke prathama jainadharma kA prakAza phaila rahA thaa| caubIsa tIrthaMkaroM meM mahAvIra svAmI antima tIrthakara the / isase bhI jainadharmakI prAcInatA jAnI jAtI hai / bauddhadharma pIche se huA yaha bAta nizcita hai| bauddhadharmake tattva jainadharmake tatvoM ke anukaraNa haiN| (5) zrImAna mahArAja gAyakavADa ( bar3odA nareza ) ne pahile dina kAnphreMsa meM jisa prakAra kahA thA usI prakAra 'ahiMsA paramodharmaH' isa udAra siddhAntane brAhmaNa dharma para cirasmaraNIya chApamArI hai| pUrvakAla meM yajJa ke liye asaMkhya pazuhiMsA hotI thI isake pramANameghadUtakAvya Adi aneka pranthoM se milate haiM...... parantu isa ghora hiMsA kA brAhmaNadharmase vidAI le jAnekA zreya (puNya ) jainadharma hI ke hisse meM haiN| (6) brAhmaNadharma aura jainadharma donoMmeM jhagar3e kI jaDa hiMsA thI jo aba naSTa hogaI hai / aura isa rIvi se brAhmaNa dharma ko jainadharma hI ne ahiMsAdharma sikhAyA / (7) brahmaNadharma para jo jainadharmane akSuNNa chApa mArI hai usakA yaza jainadharma ke hI yogya hai| ahiMsA kA siddhAnta jainadharma meM prArambha se hai aura isa tatva ko samajhane kI truTi ke kAraNa bauddhadharma apane anuyAyI cInIyoM ke rUpa meM sarvabhakSI hogayA hai| (8) brAhmaNa aura hindudharma meM mAMsa bhakSaNa aura madirA pAna banda hogayA, yaha bhI jainadharma kA hI Jain E pratApa hai| . . For Private &Personal use Only ____
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 31 / (9) mahAvIra dhAmI kA upadeza kiyA huA dharmatatva sarvamAnya hogyaa| (10) pUrvakAla meM aneka brAhmaNa jainapaNDita jainadharma ke dhurandhara vidvAn hogae hai| (11) brAhmaNa dharma jainadharma se milatA huA hai isa kAraNa TIka rahA hai| bauddhadharma kA jainadharmase vizeSa amila hone ke kAraNa hindusthAna se nAma zeSa hogayA hai| (12) jainadharma tathA brAhmaNadharma kA pIchese kitanA nikaTa sambandha huA hai so jyotiSazAstrI bhAskarAcArya ke prantha se vizeSa upalabdha hotA hai / ukta AcAryyane jJAna darzana aura cAritra ( jainazAstra vihita ratnatraya dharma) ko dharma tattva batalAe haiM / 34 zrIyuta varadAkAnta mukhyopAdhyAya ema0 e0 ke baMgalA lekha ke zrIyuta nAthUrAmajI premI dvArA anuvAdita hindI lekha se uddhRta kucha vAkya (1) hamAre deza meM jainadharma kI Adi utpatti, zikSA nIti aura uddezya sambandhI kitane hI bhrAntamata pracalita haiM isaliye hama loga jainiyoM se ghRNA karate rahate haiM............ / isalie maiM isa lekha meM bhrama samUha dUra karane kI ceSTA kruuNgaa| (2) jaina nigamiSamojI ( mAMsatyAgI ) kSatriyoM kA dharma hai| "ahiMsA paramodharmaH" isakI sAra zikSA aura jar3a hai / isa mata meM "jIva hiMsA nahIM karanA, kisI jIva ko kaSTa nahIM denA" yahI zreSTha dharma hai| (3) zaMkarAcArya mahArAja svayaM svIkAra karate haiM ki jainadharma ati prAcInakAla se. hai| ve vAdagayaNa vyAsa ke vedAnta sUtra ke bhASya meM kahate haiM ki dUsare adhyAya ke dvitIya pAda ke sUtra 33-36 jainadharma hI ke sambandha meM haiM / zArIrika mImAMsA ke bhASyakAra rAmAnujajI kA bhI yahI mata hai| (4) yogavAsiSTa rAmAyaNa vairAgya prakaraNa, adhyAya 15 zloka 8 meM zrI rAmacandrajI jinendra ke sahaza zAnta prakRti hone kI icchA prakAza karate haiM, yathAH nAhaM rAmo name vAMchA bhAveSu ca na me manaH / zAntimAsitu mecchAmi svAtmanIva jino yathA // (5) rAmAyaNa, bAlakAMDa, sarga 14, zloka 22 meM rAjA dazaratha ne zramaNagaNoM (arthAt jaina muniyoM) kA atithisatkAra kiyA, aisA likhA hai: vApasAmujate cApi zramaNA bhukhate tayA / bhUSaNa TIkA meM zramaNa zabda kA artha digambara (arthAt sarva vakhAdi rahita jainamuni ) kiyA hai| yathAH zramaNA digambarAH zramaNA bAtavasanA iti nighaNTuH / (6) zAkaTAyana ke uNAdi sUtra meM 'jina' zabda vyavahRta huA hai: iNajasa jinIDuSyavibhyonaka sUtra 259 pAda 3, siddhAntakaumudI ke kartA ne isa sUtra kI vyAkhyA nino'han ,' kahA hai| bhedanIkoSa meM bhI 'jina' zabda kA artha 'ahat' 'jainadharma ke Adi pracAraka hai| vRttikAragaNa bhI 'jina' ke artha meM 'ahat' kahate haiM yathA uNAdi sUtra siddhAntakaumudI / zAkaTAyana ne kisa samaya uNAdi sUtra kI racanA kI thI 1 vAska kI nirukta meM zAkaTAyana ke kA ullekha hai| aura pANini ke bahuta samaya pahile nirukta banA hai ise sabhI svIkAra karate haiN| aura
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ | 32 ] mahAbhASya praNetA pataMjali ke kaI sau varSa pahile pANini ne janma grahaNa kiyA thA / ataeva zrava nizcaya hai ki zAkaTAyana kA uNAdi sUtra atyanta prAcIna graMtha hai / (7) bauddhazAstra meM nainadharma nirmayoM kA dharma batalAyA hai aura yahI nirmantha dharma bauddhadharma ke bahuta pahile pracalita thA / (8) DA0 rAjendralAla mitra yogasUtra kI prastAvanA meM kahate haiM ki sAmaveda meM eka balidAna virodhI yati (jaina muni) kA ullekha hai / usakA samasta aizvarya bhRgu ko dAna kara diyA gayA thA, kyoMki aitareya brAhmaNa ke mata meM balidAna virodhI yati ko zRgAla ke sanmukha prakSipta karanA cAhiye / magadha vA kIkaTa meM yajJadAnAdi kA virodhI eka sampradAya thA, (dekho Rgveda aSTaka 3, zradhyAya 3, varga 21 RcA 14, tathA Rgveda, maM0 8, zra0 10, sUkta 89, RcA 3, 4 tathA Rgveda maM0 2, 02, sU0 12, RcA 5; Rgveda aSTaka 6 adhyAya 4, varga 32, RcA 10, ityAdi ) | (9) sAMkhya darzana sUtra 6 - " zravizeSazcobhayoH " arthAt duHkha aura yaMtraNA dUra karane vAle dRzyamAna aura vaidika upAyoM meM koI bheda nahIM hai| kyoMki vaidika balidAna eka niSThura prathAmAtra hai| yajJa meM pazu hanana karane se karmabandha hotA hai, puruSa ko tajjanya lAbha kucha nahIM hotA / "mA hiMsyAtsarvabhUtAni / " "agniSAmIyaM pazumAlabhet" "dRSTivadAnu zravikA sahyavizuddhi kSayAtizayayuktaH" sAMkhyakArikA // gauDapAda - sAMkhyakArikA ke bhASya meM nimna likhita zloka uddhRta kara ke kapila RSi ke mata kA samarthana karate haiM: tAte tadbahuzobhyastaM janmajanmAMtareSvapi / zrayI dharmamadharmADhya na samyakpratibhAti me // arthAt - he pitA ! vartamAna aura gava janma meM maiMne vaidikadharma kA abhyAsa kiyA hai; parantu maiM isa dharmakA pakSapAtI nahIM hU~ kyoMki yaha adharmapUrNa hai / (10) kapilasUtra kA bhASyakAra vijJAna bhikSu "mArkaNDeya purANa se" nimna likhita zloka uddhRta karake kapilamata kA samarthana karatA hai: - tasmAdyAsyAmyahaM tAta dRSTvemaM duHkhasannidhim | trayI dharmamadharmADhyaM kiMpAkaphalasannibham || zrarthAt -- he tAta ! vaidikadharma ko saba prakAra adharma aura niSThuratApUrNa dekha kara maiM kisa prakAra isakA anusaraNa karU~ ? vaidikadharma kiMpAkaphala ke samAna bAhya meM saundarya kintu bhItara halAhala (viSa) pUrNa hai / (11) "mahAbhArata" kA mata isa viSaya meM jAnane ke liye azvamedha parva, anugIta 46, adhyAya 2, zloka 11 kI nIlakaMTha kRta TIkA par3hiye / (12) prAcInakAla meM mahAtmA RSabhadeva "ahiMsA paramodharmaH " yaha zikSA dete the / unakI zikSA ne deva manuSya aura itara prANiyoM ke aneka upakAra sAdhana kiye haiN| usa samaya 363 puruSa pAkhaMDa dharma pracAraka bhI the / cArvAka ke netA "bRhaspati" unhIM meM se eka the| meksamUlara Adi yUropIya paNDitoM kI bhI yahI dhAraNA hai jo unake san 1899 ke lekhase prakaTa hai jise 76 varSa kI umara meM unhoMne likhA hai / (13) ataeva prAcIna bhArata meM nAnA dharma aura nAnA darzana pracalita the isameM koI saMdeha nahIM hai / (14) jainadharma hindUdharma se sarvathA svataMtra hai| usakI zAkhA vA rUpAntara nahIM hai| vizeSataH prAcIna bhArata meM kisI dharmAntara se kucha grahaNa karake eka nUtana dharma pracAra karanekI prathA hI nahIM thii| meksamUlara Jain Edl kA bhI yahI mata hai /
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 33 ] (15) logoM kA yaha bhramapUrNa vizvAsa hai ki pArzvanAtha jainadharma ke sthApaka the| kintu isakA prathama pracAra RSabhadevane kiyA thA, isakI puSTike pramANoM kA abhAva nahIM hai / yathAH (1) bauddha loga mahAvIra ko nirmantha arthAt jainiyoM kA nAyaka mAtra kahate haiM sthApaka nahIM kahate / (2) jarmana DAkTara jaikovI bhI isI matake samarthaka haiM / (3) hindUzAstroM aura jainazAstroM kA bhI isa viSaya meM eka mata hai| bhAgavata ke pAMcaveM skandha ke abhyAya 2-6 meM RSabhadeva kA kathana hai jisakA bhAvArtha yaha hai: - caudaha manuSyoM meM se pahale manu svayaMbhU ke prapotra nAbhikA putra RSabhadeva huA jo isa kAla kI apekSA jaina sampradAya kA Adi pracAraka thA / inake janmakAla meM jagata kI bAlyAvasthA thI, ityAdi / bhAgavata ke adhyAya 6 zloka 9-11 meM likhA hai ki "koM karbeka aura kuTaka kA rAjA at RSabha ke caritra zravaNa karake kaliyuga meM brAhmaNa virodhI eka navIna dharma ke pracAra kA mAnasa karegA kintu hamane anya kisI bhI prantha meM aise kisI rAjA kA nAma nahIM pAyA / arhat ko anya koI bhI pranthakAra koMkabaiMka aura kuTaka kA rAjA nahIM kahatA / arhat kA artha (arha dhAtu se) prazaMsAI tathA pUjya hai / ziva hai kintu arhata nAma se koI rAjA kA nAma nahIM hai, RSabha hI ko jainadharma kA pracAraka hotA to vAcaspatya ( koSakAra) ne RSabha ko zrAdi jinadeva kabhI nahIM kahA hotaa| kisI kisI upaniSada meM bhI RSabha ko zrat kahA hai / purANa meM arhat zabdakA vyavahAra huA zrat kahate haiM / zrarhata rAjA kaliyuga meM jinadeva vA zabdArtha ciMtAmaNine unheM bhAgavat ke racayitAne kyoM yaha bAta kahI so kahA nahIM jA sakatA / (4) mahAbhArata ke suvikhyAta TIkAkAra zAMtiparva, mokSadharma zradhyAya 263, zloka 20 kI TIkA meM kahate haiM: t zrarthAt jaina RSabha ke caritra meM mugdha ho gaye the / yathA: " "RRSabhAdInAM mahAyoginAmAcAre dRSTAva zratAdayo mohitAH " isa prakAra jAnA jAtA hai ki hindU zAstroM ke mata se bhI bhagavAn RSabha hI jainadharma ke prathama pracAraka the| (5) DaoN0 phuharara ne jo mathurA ke zilAlekhoM se samasta itivRttikA khoja kiyA hai usake par3hane se jAnA jAtA hai ki pUrva kAla meM jainI RSabhadeva kI mUrtiyAM banAte the / isa viSaya kA epiprephiyA iMDikA nAmakA prantha anuvAda sahita mudrita huA hai / yaha zilAlekha do hajAra varSa pUrva kaniSka, huvaSka bAsudevAdi rAjAoM ke rAjatva kAla meM khode gaye haiM / (dekho uparokta prantha kA bhAga 1, pRSTa 389, naM0 8 va 14 aura bhAga 2, pRSTha 206, 207, naM0 18 ityAdi) / ataeva dekhA jAtA hai ki do hajAra varSa pUrva RSabhadeva prathama jaina tIrthaMkara kaha kara svIkAra kiye gaye / mahAvIra kA mokSakAla IsavI san se 526 varSa pahile aura pArzvanAtha kA 776 varSa pahile nizcita hai / yadi ye jainadharma ke prathama pracAraka hote to do hajAra varSa pahile ke loga RSabhadeva kI mUrti kI pUjA nahIM / * inake nirmANa ko Ajase 2705 varSa hocuke / yaha jainiyoM ke teIsaveM tIrthaMkara the jo covIsarve bhantima tIrthaGkara hAvIra svAmI se 250 varSa pUrva hue|
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 24 ] (16) jaina dharma kI sAra zikSA yaha hai : 1 - isa jagata kA sukha, zAnti aura aizvarya manuSya ke carama uddezya nahIM haiN| saMsAra se jitanA bana sake nirlipta rahanA cAhiye / 2 - AtmA kI maMgala kAmanA karo / 3 -- tuma jaba kabhI kisI satkArya ke karane meM tatpara ho taba tuma kauna ho aura kyA ho yaha bAta smaraNa rakkho / 4 - yaha dharma paraloka, (mokSa) vizvAsakArI yogiyoM kA hai / 5- sAMsArika bhoga vilAsa kI icchAyeM jainadharma kI virodhanI haiM / 6 - abhimAna tyAga, svArtha tyAga aura viSaya sukha tyAga isa dharma kI bhittiyAM haiM / (17) jainadharma malina AcaraNa kI samaSTI hai, yaha bAta satya nahIM hai digambara aura zvetAmbara donoM zreNiyoM ke jaina zuddhAcaraNI haiN| (18) jainadharma jJAna aura bhAva kA lie hue hai aura mokSa bhI isI para nirbhara hai| (99) jaina muniyoM kI avasthA aura jina mUrtipUjA unakA prAcInatva sapramANa siddha karatA hai / 35 rA0 rA0 vAsudeva govinda ApaTe bI. e., indaura ne bambaI hindUyUniyana kalaba meM disambara 1903 meM diye vyAkhyAna ke kucha vAkya (1) hindustAna ke sampUrNa vyApAra kA eka tihAI bhAga jainiyoM ke hAtha meM hai / (2) bar3e bar3e jaina kAryAlaya, bhavya jaina mandira aneka lokopayogI saMsthAeM hindustAna ke bahuta se bar3e 2 nagaroM meM haiN| (3) prAcIna kAla se jainiyoM kA nAma itihAsa prasiddha hai aura jainadharma ke aneka rAjA hogae haiN| (4) svata: azoka hI bauddhadharma svIkAra karane se pahale jaina dharmAnuyAyI thA / (5) karnala TaoNDa sAheba ke rAjasthAnIya itihAsa meM udayapura ke gharAne ke viSaya meM aisA likhA hai| ki koI bhI jaina yati ukta sthAnameM jaba zubhAgamana karatA hai to rANAjI sAhiba use zrAdara pUrvaka lAkara yogya satkAra kA prabandha karate haiN| isa vinaya prabandha kI prathA vahAM aba taka jArI hai (6) prAcIna kAla meM jainiyoM ne utkaTa parAkrama vA rAjya kArya bhAra kA + paricAlana kiyA hai| zrAja kala ke samaya meM inakI rAjakIya avanati mAtra dRSTigocara hotI hai / (7) dakSiNa meM tAmila va kanar3I ina donoM bhASAoM ke jo vyAkaraNa prathama prastuta hue haiM ve jainiyoM hI ne kiye the / (8) prAcIna kAla ke bhAratavarSIya itihAsa meM jainiyoM ne apanA nAma ajara amara rakhA hai / (9) vartamAna zAnti ke samaya vyApAravRddhi ke kAryoM meM apresara hokara inhoMne (jainiyoM ne) apanA pratApa pUrNa rIti se sthApita kiyA hai / (10) hamAre jaina bAndhavoM ke pUrvaja prAcIna kAla meM aise 2 smaraNIya kRtya kara cuke haiM to bhI, jainI kauna haiM, unake dharma ke mukhya tatva kauna konase haiM, isakA paricaya bahuta hI kama logoM ko honA bar3e zrAcarya kI bAta hai| (11) " na gacchejaina maMdiram" niSedha usa samaya kaThoratA ke sAtha pAle arthAt jainamaMdira meM praveza karane mAtra meM bhI mahA pApa hai, aisA jAne se jaina mandira kI bhIta kI ADa meM kyA hai, isakI khoja + prAcIna kAla meM cakravartI, addha' cakrI, mahA maMDalIka, maMDaLIka Adi baDhe 2 padAdhikArI jainadharmI hae /
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ / 35 ] kare kauna ? aisI sthiti hone se hI jaina dharma ke viSaya meM jhUThe gapor3e ur3ane lge| koI kahatA hai jainadharma nAstika hai, koI kahatA hai bauddhadharma kA anukaraNa hai, koI kahatA hai jaba zaMkarAcArya ne bauddhoM kA parAbhava kiyA taba bahuta se bauddha punaH brAhmaNa dharma meM Agaye / parantu usa samaya jo thor3e bahuta bauddha dharma ko hI pakar3e rahe unhIM ke vaMzaja yaha jaina haiM, koI kahatA hai ki jainadharma bauddhadharma kA zeSa bhAga to nahIM kintu hindU dharma kA hI eka paMtha hai| aura koI kahate haiM ki nagna deva ko pUjane vAle jainI loga ye mUla meM Arya hI nahIM haiM kintu anAryoM meM se koI haiM / apane hindustAna meM hI zrAja caubIsa sau varSa pUrva se paDausa meM rahane vAle dharma ke viSaya meM aba itanI ajJAnatA hai taba hajAroM kosa se paricaya pAnevAle va usase mano'nukUla anumAna gar3hanevAle pAzcimAtyoM kI ajJAnatA para to ha~sanA hI kyA hai ! (12) RSabhadeva jainadharma ke saMsthApaka the yaha siddhAnta apano bhAgavata se bhI siddha hotA hai| pArzvanAtha jainadharma ke saMsthApaka the aisI kathA jo prasiddha hai vaha sarvathA bhUla hai| aise hI varddhamAna arthAt mahAvIra bhI jainadharma ke saMsthApaka nahIM haiM / ve 24 tIrthaMkaroM meM se eka pracAraka the| (13) jainadharma meM ahiMsA tatva atyanta zreSTha mAnA gayA hai| bauddha dharma va apane brAhmaNa dharma meM bhI yaha tatva hai tathApi jainiyoM ne ise jisa sImA taka pahu~cA diyA hai vahAM taka adyApi koI nahIM gayA hai| (14) jaina zAstroM meM jo yati dharma kahA gayA hai vaha atyanta utkRSTa hai isa meM kucha bhI zaMkA nhiiN| (15) jainiyoM meM striyoM ko bhI yati dIkSA lekara paropakArI kRtyoM meM janma vyatIta karane kI AjJA hai / yaha sarvotkRSTa hai / hindu samAja ko isa viSaya meM jainiyoM kA anukaraNa avazya karanA cAhiye / / (16) Izvara sarvajJa, nitya aura maMgala svarUpa hai, yaha jainiyoM ko mAnya hai parantu vaha hamArI pUjana va stuti se prasanna hokara hama para vizeSa kRpA karegA-ityAdi, aisA nahIM hai / Izvara sRSTi kA nirmAtA, zAstA yA saMhAra kA na hokara atyanta pUrNa avasthA ko prApta huA AtmA hI hai aisA jainI mAnate haiN| ataeva vaha Izvara kA astitva nahIM mAnate aisA nahIM hai| kintu Izvara kI kRti sambandhi viSaya meM unakI aura hamArI samajha meM kucha bheda hai| isa kAraNa jainI nAstika haiM aisA nirbala vyartha apavAda una vicAroM para lagAyA gayA hai| ataH yadi unheM nAstika kahoge to. na kartRtva na karmANi lokasya sRjati prabhuH / na karma phala saMyogaM svAbhAvastu pravartate // nAdatte kasya citpApanaM kasya sukRtyaM vimuH| ajJAno nAvRtaM jJAnaM tena muhyanti jantavaH / / aisA kahanevAle zrI kRSNajI kI bhI nAstikoM meM gaNanA karanI pdd'egii| Astika va nAstika yaha zabda Izvara ke astitva sambandha meM va kartRtva sambandha meM na jor3a kara pANInIya RSi ke sUtrAnusAraH paraloko'stIti matiryasyAstIti AstikaH / paraloko nAstIti matiryasyAstIti nAstikaH / / zraddhA kareM to jainiyoM para nAstikatva kA Aropa nahIM A sktaa| kAraNa jainI paraloka kA astittva mAnanevAle haiN| (17) mUrti kA pUjana zrAvaka arthAt gRhasthAzramI karate haiM, muni nahIM karate / zrAvakoM kI pUjana vidhi prAyaH hama hI logoM sarIkhI hai| (18) hamAre hAtha se jIva hiMsA na hone pAve isake liye jainI jitane Darate haiM utane bauddha nahIM rhe| bauddhadharmI videzoM meM mAMsAhAra adhikatA ke sAtha jArI hai / "Apa svataH hiMsA na karake dUsare ke ..org
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 36 ] dvArA mAre hue bakare Adi kA mAMsa khAne meM kucha harja nahIM" aise subhIte kA zrahiMsA tatva jo boddhoMne nikAlA thA vaha jainiyoM ko sarvathA svIkAra nahIM / ( 19, bauddhadharma ke sambandha meM aneka prantha upalabdha hue haiN| isa dharma kA paricaya saba ko ho gayA hai / parantu jainadharma ke viSaya meM vaisA abhI taka kucha bhI nahIM huA hai / bauddhadharma cIna, Ti, jApAnAdi dezoM meM pracalita hone aura vizeSa kara una dezoM meM use rAjyAzraya milane se usa dharma ke zAstroM kA pracAra ati zIghra huA, parantu jainadharma jina logoM meM hai ye prAyaH vyApAra vyavahAra meM lage rahane se dharma grantha prakAzana sarIkhe kRtya kI tarapha lakSa dene ke lie zravakAza nahIM pAte isa kAraNa agaNita jaina prantha aprakAzita par3e hue haiM / (20) yUropiyana granthakAroM kA lakSa bhI detA / yaha bhI isa dharma ke viSaya meM una logoM ke (21) jainadharma ke kAla nirNaya sambandha meM dUsarI ora ke pramANa bhI Ane lageM haiM kolabruka sAhiba sarIkhe paNDitoM ne bhI jainadharma kA prAcInatva svIkAra kiyA hai| itanA hI nahIM kintu 'bauddhadharma jainadharma se nikalA huA honA cAhie' aisA vidhAna kiyA hai / misTara eDavarDa thAmsa kA bhI aisA hI mata hai / uparokta paMDita ne 'jainadharma' yA "azoka kI pUrva zraddhA" nAmaka prantha meM isa viSaya ke jitane pramANa die haiM ve saba yadi yahA~ para die jAya to bahuta vistAra ho jAyagA / (22) candragupta ( azoka jisa kA potA thA ) svataH jaina thA isa bAta ko vaMzAvalI kA dRr3ha dhAra hai / rAjA candragupta zramaNa zrarthAt jainaguru se upadeza letA thA aisI megasthiInIja prIka itihAsakAra kI bhI sAkSI hai| zradyApi isa dharma kI ora itanA khiMcA hubA nahIM dikhAI jJAna kA eka kAraNa hai / abula phajala nAmaka phArasI pranthakAra ne " azoka ne kAzmIra meM jainadharma kA pracAra kiyA " aisA hai| rAjataraMgiNI nAmaka kAzmIra ke saMskRta itihAsa kA bhI isa vijJAna kA AdhAra hai / kahA (23) uparokta vivecana se aisA mAluma par3atA hai ki isa dharma meM sujhoM ko AdaraNIya jacane yogya aneka bAteM haiM / sAmAnya logoM ko bhI jainiyoM se adhika zikSA lene yogya hai / jaina logoM kA bhAvikapana, zraddhA va audArya prazaMsanIya hai / 1 (24) jainiyoM kI eka samaya hindustAna meM bahuta unnAtAvasthA thii| dharma, nIti, rAjakArya ghurandharatA, vAGmaya ( zAstra jJAna va zAstra bhaMDAra ) samAjonnati Adi bAtoM meM unakA samAja itara janoM se bahuta Age thA / saMsAra meM aba kyA ho rahA hai isa aura hamAre jaina bandhu lakSa de kara caleMge to vaha mahatvada punaH prAmra kara lene meM unheM adhika zrama nahIM par3egA / (25) jaina va zramerIkana logoM se saMgaThana kara zrAne ke lie bambaI ke prasiddha jaina gRhastha paraloka vAsI mi0 vIracanda gAMdhI amerIkA ko gaye the| vahAM unhoMne jainadharma viSayaka paricaya karAne kA krama bhI sthita kiyA thA / amerIkA meM gAMdhI philaoNsophikala sosAyaTI, arthAt jaina tatvajJAna kA adhyayana va pracAra karane ke lie jo samAja sthApita huI vaha unhIM ke parizrama kA phala hai| dudaiva se mi0 vIracanda gAMdhI kA akAla mRtyu hone se ukta AraMbha kiyA huA kArya pUrNa raha gayA hai, ityAdi / (26) perIsa ( phrAnsa kI rAjadhAnI ) ke DaoNkTara e. giranArane apane patra tA. 3-13-11 meM Jain Educ] likhA hai ki manuSyoM kI tarakSI ke lie jainadharma kA caritra bahuta lAbhakArI hai yaha dharma bahuta hI asalo, *
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ [37] sAdA, bahuta mUlyavAna tathA brAhmaNoM ke matoM se bhinna hai tathA yaha bauddha ke samAna nAstika nahIM hai / (37) jarmanI ke DAkTara jonsaharTala tA. 17-6-1908 ke patra meM kahate haiM ki maiM apane deza siyoM ko dikhAuMgA ki kaise uttama niyama aura uMce vicAra jainadharma aura jaina zrAcAryo meM haiN| jainoM kA sAhitya bauddhoM se bahuta bar3hakara hai aura vyoM 2 maiM jainadharma aura usake sAhitya ko samajhatA hU~ tyoM 2 maiM ko adhika pasaMda karatA hU~ / (38) muhammada hAphija saiyada bI. e. ela. TI. thiyaoNsaoNphikala hAI skUla kAnapUra likhate haiM: "maiM na siddhAMta ke sUkSmatatvoM se gaharA prema karatA hU~ / " I (39) zrIyut tukArAma kRSNa zarmA laTTu bI. e. pI. eca. DI. ema. Ara. e. esa. ema. e. esa. bI. ema. jI. o. esa. prophesara saMskRta zilAlekhAdi ke viSayakeM adhyApaka krInsa kaoNleja banArasa / syAdvAd mahAvidyAlaya kAzI ke dazama vArSikotsava para diye hue vyAkhyAna meM se kucha vAkya udhRta " sabase pahale isa bhAratavarNa meM "riSabhadevajI" nAma ke maharSi utpanna hue| ve dayAvAn bhadra pariNAmI, sabase pahile tIrthaMkara, hue jinhoMne mithyAtva avasthA ko dekhakara " samyagdarzana, samyajJAna aura samyagcAritra rUpa mokSazAstra kA upadeza diyaa| basa yaha hI jinadarzana isa karUpameM huA / isake pazcAt zrajita nAthase lekara mahAvIra taka teisa tIrthakara apane apane samayameM ajJAnI jIvoM kA moha aMdhakAra nAza karate the / (40) sAhityaratna DAkTara ravIndranAtha TAgora kahate haiM ki mahAvIrane DIDIMga nAdase hindameM aisA saMdeza phailAyA ki: - dharma yaha mAtra sAmAjika rUDhi nahi haiM parantu vAstavika satya haiM, mokSa yaha bAharI kriyAkAMDa se nahiM milatA, parantu satya-dharma svarUpameM Azraya lene se hI milatA hai / aura dharma aura manuSyoM meM koI sthAyI bheda nahIM raha sakatA / kahate Azcarya paidA hotA hai ki isa zikSAne samAja ke hRdayameM jar3a karake baiThI huI bhAvanArUpI vighnoMko tvarAse bheda diye aura dezako vazIbhUta kara liyA, isake pazcAt bahuta samaya taka ina kSatriya upadezakoMke prabhAva balase brAhmaNoM kI sattA abhibhUta ho gaI thI / (41) hindI bhASA sarvazreSTha lekhaka dhuraMdhara biddhAn paMDIt zrImahAvIraprasAdajI dvivedIne prAcIna jaina lekha - saMgrahakI samAlocanA "sarasvatI" meM kI hai / usameM se kucha vAkya ye haiM: ( 1 ) prAcIna Dhake hindU dharmAvalambI bar3e bar3e zAstrI taka aba bhI nahIM jAnate ki jainiyoM kA svAdvAda kisa ciDiyAkA nAma hai / dhanyavAda hai jarmanI, phrAnsa aura iMgleMDa ke kucha vidyAnurAgI vizaSajJokoM jinakI kRpA se isa dharma ke anuyAyioMko kIrtikalApakI khoja aura bhArata varSa ke sAkSara jainoM kA dhyAna kaSTa huA yadi ye videzI vidvAn jainoM ke dharma pranthoM Adi kI AlocanA na karate / yadi ye unake kucha pranthoM kA prakAza na karate aura yadi ye jainoM ke prAcIna lekhoM kI mahatA prakaTa na karate to hama loMga zAyada vahI jJAna ke aMdhakAra meM hI DUbe rahate / ( 2 ) bhAratavarSa meM jaina dharma hI eka aisA dharma hai jisake anuyAyI sAdhuoM ( muniyoM) aura AcAyoM meM se aneka janoMne dharmopadezake sAtha hI sAtha apanA samasta jIvana prantharacanA aura prantha saMgraha meM kara diyA hai. ( 3 ) bIkAnera, jaisalamera aura pATaNa Adi sthAnoM meM hastalikhita pustakoM ke gADIyoM baste aba bhI rakSIta pAye jAte hai / ( 4 ) akabara ityAdi mugala bAdazAhoM se jaina dharmakI kitanI sahAyatA pahu~cI, isakA bhI ullekha anyoM meM haiN|
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ / 38] jaina zAstroM ke anusAra bhagavAn RSabhadeva kA saMkSipta itihAsa likha detA hU~ jisase pAThaka jaina __ dharma kA prAcIna itihAsa se avagata hojAyaMge / bhagavAn RSabhadeva kA samaya jaise kAla kA zrAdi anta nahIM hai vaise sRSTi kA bhI Adi anta nahIM hai arthAt sRSTi kA kartA-hartA koI nahIM hai / anAdi kAla se pravAha rUpa calI AtI hai aura bhaviSya meM anantakAla taka aise hI saMsAra calatA rhegaa| isakA anta na to kabhI huA aura na kabhI hogaa| sRSTi meM caitanya aura jar3a evaM mukhya do padArtha hai Aja jo carAcara saMsAra dikhAI detA hai vaha saba caitanya aura jar3a vastu kA paryAyarUpa hai / kAla kA parivartana se kabhI unnatI kabhI avanati huA karatI hai usa kAlakA mukhya do bheda hai ( 1 ) utsarpiNI (2) avasarpiNI / ina donoM ko milAne se kAlacakra hotA hai aisA ananta kAlacakra bhUtakAla meM ho gaye aura anaMte hI bhaviSyakAla meM hogA vAste kAla kA Adi anta nahIM hai / jaba kAla kA Adi anta nahIM hai taba kAla kI gaNanA karane vAlA saMsAra sRSTi kA bhI Adi anta nahIM honA svayaM siddha hai| (1) utsarpiNI kAla ke andara varNa gandha rasa sparza saMhanana saMsthAna jIvoM kA AyuSya aura zarIra ( dehamAna ) Adi saba padArthoM kI kramazaH unnati hotI hai / (2) avasaNI kAla meM pUrvokta saba bAtoM kI kramazaH avanati hotI hai para unnati aura avannati hai vaha samUhApekSA hai na ki vyakti apekssaa| jaba samaya kI apekSA kAla anaMtA ho cukA hai taba itihAsa bhI itanA hI kAlakA honA eka svabhAvI bAta hai paraMtu vaha kevalI gamya hai na ki eka sAdhAraNa manuSya use kaha sake va likha sake / jaise hindU dharmameM kRtayuga, tretAyuga, dvAparayuga aura kalayuga se kAlakA parivartana mAnA hai, vaise hI jainadharma meM pratyeka utsarpiNI-avasarpiNI ke che che hisse (ArA) dvArA kAlakA parivartana mAnA gayA hai / (1) utsarpiNI ke che hisse ( 1 duHkhamAduHkhama (2) duHkhama (3) duHkhamAsukhama (4) sukhamAduHkhama (5) sukhama (6 ) sukhamAsukhama, isa kA svabhAva hai ki vaha duHkhakI caramasImA se praveza ho kramazaH unnati karatA huA sukha kI caramasImA taka pahu~ca ke khatama hojAtA hai / bAda avasarpiNI kA prAraMbha hotA hai| (2) avasarpiNI ke che hisse (1) sukhamAsukhama (2) sukhama (3 ) sukhamAduHkhama (4) duHkhamAsukhama (5) duHkhama (6) duHkhamAduHkhama. isa kAla kA svabhAva hai ki vaha sukha kI caramasImA se praveza ho kramazaH avanati karatA huvA duHkha kI carama sImA taka pahu~ca ke khatama hojAtA hai| bAda phira utsarpiNI kAlakA prAraMbha hotA hai / evaM eka ke anta meM dUsarI ghaTamAla kI mAphIka kAla ghUmatA rahatA hai| vartamAna samaya jo varata rahA hai vaha avasarpiNI kAla hai| Aja maiM jo kucha likha rahA hU~ vaha isI avasarpiNI kAla ke cha hissoM ke liye hai| avasarpiNI kAla ke che hisse meM pahale hisse kA nAma sukhamAsukhamArA hai, vaha cAra koDAkoDa sAgaropama kA hai usa samaya bhUmikI sundaratA sarasAi va kalpavRkSa bar3e hI manohara-alaukika the usa samaya ke manuSya acche rUpavAna, vinayavAn, saralasvabhAvI, bhadrika pariNAmI, zAntacitta, kaSAyarahita, mamatvarahita, padacArI, tIna gAukA zarIra, tIna palyopamakA AyuSya, doso chapanna pAsa asthi, asI masI kasI, karma rahita daza prakAra ke kalpavRkSa manaicchita bhogopabhoga padArtha se jinako saMtuSTa karate the una yugalamanuSyoM Jain Ed. ( dampati ) se eka yugala paidA hotA thaa| vaha 49 dina usakA pratipAlana kara eka ko chIMka dUsare ko..
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 36 ] pravAsI Ate hI svarga pahu~ca jAte the pIche rahA huA yugala apanI zeSa avasthA meM dampati sA baratAva svayaM hI kara lete the usa jamAne ke siMha vyAghrAdi pazu bhI bhadrika, bairabhAvarahita, zAntacittavAle hI the jaise jaise kAla nirgamana hotA rahA vaise vaise varNa gandha rasa sparza saMhanana saMsthAna dehamAna AyuSyAdi saba meM nyUnatA hotI gaI / yaha saba avasarpiNI kAla kA hI prabhAva thaa| (2) dusare hisse kA nAma sukhamabAga vaha tIna kroDAkroDa sAgaropamakA thA isa samaya bhI yugalamanuSya pUrvavat hI the para inakA dehamAna do gAu aura AyuSya do palyopamakA thA pratipAlana 64 dina pAsa asthi 128 aura bhI kAla ke prabhAva se saba bAtoM meM kramazaH hAni hotI Ai thii| (3) tIsare hisse kA nAma sukhamaduHkhamArA yaha do koDAkoDa sAgaropama kA thA eka pasyopama kA AyuH eka gAu kA zarIra 79 dina pratipAlana 64 pAsAsthi Adi kramazaH hAni hotI rahI isake tIna hisse se do hissA taka to yugaladharma barAbara calatA rahA para pichale hisse meM kAlake prabhAva se kalpavRkSa phala dene meM saMkoca karane lage isa kAraNa se yugala manuSyoM meM mamatvabhAvakA saMcAra huzrA jahAM mamatvabhAva hotA hai vahAM kleza honA svabhAvika hI hai jahAM leza hotA hai vahAM insApha kI bhI paramAvazyakatA huA karatI hai| yugala manuSya eka aise nyAyAdhIza kI talAsI meM the ThIka usasamaya eka yugala manuSya ujjavala varNa ke hastIpara savArI kara idhara-udhara ghUmatA thA yugalamanuSyoM ne socA ki yaha saba meM bar3A manuSya hai "kAraNa ki isa ke pahale kisI yugalamanuSya ne savArI nahIM karI thI" saba yugalamanuSyoM ne ekatra ho usa savArI vAle yugala ko apanA nyAyAdhIza banAke usakA nAma "vimalavAhana" rakhadiyA kAraNa usakA bAhana supheda (vimala) thA jaba koI bhI yugalamanuSya apanI maryAdA kA ullaMghana kare taba vahI 'vimalabAhana' usako daMDa dene ko 'hakAra daMDa nIti mukarrara karI tadAnusAra kaha detA ki he ! tumane yaha kArya kiyA ? itane para vaha yugala lajjita vilajjita ho jAtA aura tamAma umara taka phira se aisA anucita kArya nahIM karatA thaa| kitane kAla to isameM nirgamana ho gayA / bAda vimalabAhana kulakara kI caMdrayazA bhAryA se cakSuSmAna nAmakA putra huA vaha bhI apane pitA ke mAphika nyAyAdhIza ( kulakara) huA, usane bhI 'hakAra' nIti kA hI daMDa rakhA cakSuSmAna kI caMdrAkAntA bhAryA se yazasvI nAma kA putra huA vaha bhI apane pitA ke sthAna kunakara huA para isake samaya kalpavRkSa bahuta kama ho gaye jisameM bhI phala dene meM bahuta saMkIrNatA hone se yugalamanuSyoM meM aura bhI kleza bar3ha gayA 'hakAra' nItikA ullaMghana hone lagA taba yazasvI ne hakAra ko bar3hA ke 'makAra' nIti banAI agara koI yugalamanuSya apanI maryAdA kA ullaMghana kare use 'makAra daMDa arthAt 'makaro' isase yugalamanuSya bar3e hI lajjitavilajjita hokara vaha kAma phira kadApi nahIM karate the / yazasvI kI rUpAstri se abhicaMdra nAmakA putra huA vaha bhI apane pitA kI mAphika kulakara huA usake samaya hakAra makAra nIti daMDa rahA abhicaMdra ke pratirUpA nAma kI bhAryA se prasenajIta nAmakA putra paidA huA vaha bhI apane pitA ke sthAna kulakara huA isake samaya kAla kA aura bhI prabhAva bar3ha gayA ki isako 'hakAra' 'makAra se bar3ha ke 'dhikAra' nIti banAnI bar3I arthAt maryAdA ullaMghane vAle yugaloM ko, 'dhikAra' kahane se vaha lajjitavilajjita ho phira dUsarIvAra aisA kArya nahIM karate the prasenajIta kI cakSuSkAntAkhise marudeva nAmakA putra huA, vaha bhI apane pitA ke sthAna kulakara ho tInoM daMDa nIti se yugalamanuSyoM ko insApha detA rahA marudeva kI bhAryA zrIkAntA kI kukSI se nAmI nAmakA putra huzrA vaha bhI apane pitA ke pada para kulakara huA .isake samaya bhI tInoM prakAra kI vIti pracalita thI para kAlakA bhayaMkara prabhAva yugalamanuSyoM para isa kadara kA huA ki vaha hakAra makAra vikAra aisI tInoM prakAra kI daMDa nIti ko ullaMghana karane meM amaryAdita ho gaye the usa samaya kalpavRkSa bhI
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 40 ] bahuta kama ho gaye jo kucha rahe the vaha bhI phala dene meM itanI saMkIrNatA karate the ki yugala manuSyoM meM bhogopabhoga ke liye pracura kaSAya kA prAdurbhAva hone laga gayA kulakara bhAryA pitA mAtA AyuSya dehamAna daMDanIti makAra 1 | vimalavAhana | caMdrayazA | ajJAta ajJAta | palyopama ke | 900 dhanuSya hakAra dazame aMza 2 cakSuSmAna | caMdrakAntA vimalavAhana caMdrayazA | kuccha nyUna 3 yazasvI | svarUpA cakSuSmAna | caMdrakAntA saM0 , 4 abhicandra pratirUpA yazasvI | svarUpA svarUpA , , 5 prasenajIta cakSukAntA | abhicaMdra | pratirUpA | , , 600 , dhIkAra 6 marudeva zrIkAntA | prasenajIta | cakSukAntA saM0 20 7 | nAbhirAjA |marudevA marudeva / zrIkAntA ___ yadyapi jainazAstrakAroM ne yugalamanuSyoMkA va kulakaroM kA viSaya savistara varNana kiyA hai para maiMne mere uddezAnusAra yahAM saMkSiptase hI likhA hai agara vistAra se dekhane kI abhilASA ho una jJAnapremiyoM ko zrI jambudipaprajJapti sUtra jIvAbhigamasUtra AvazyakasUtra aura triSaSTi zalAkA puruSa caritrAdi granthoM se dekhanA caahiye| iti bhogabhUmi manuSyoM kA saMbandha / / sarvArthasiddha vaimAnameM rAjA bagaMdha kA jIva jo devatA thA vaha tetIsa sAgaropama kI sthiti ko pUrNa kara ikSvAku bhUmipara nAbhIkulakarakI marUdevA bhAryA kI pavitra kukSI meM asADha vada 4 ko tIna jJAna saMyukta avatIrNa huye mAtAne vRSabhAdi 14 svapne dekhe nAbhIkulakara va indrane svapnoM kA phala kahA-zubha dohalA pUrNa karate hue caita vada 8 ko bhagavAna kA janma huA 56 digkumArikAoM ne sUtikAkarma kiyA aura 64 indroMne sumeru giripara bhagavAna kA snAtramahotsava bar3e hI samAroha ke sAtha kiyA / vRSabhakA svapnasUcita bhagavAnakA nAma vRSabha yAni RSabhadeva rakhA / indra jaba bhagavAna ke darzanako AyA taba hAthameM ikSu (selaDI kA sAMThA) lAyA thA aura bhagavAnko AmantraNa karanepara prabhune grahaNa kiyA vAste indrane ApakA ikSvAkuvaMza sthApana kiyaa| sumaMgalA-bhagavAna ke sAtha yugajapane janma liyA thaa| . sunaMdA-eka nUtana yugala tADa vRkSa ke nIce baiThA thA usa tADa kA phala lar3akA ke komala sthAna para par3ane se lar3akA mara gayA bAda lar3akI ko nAbhIrAjA ke pAsa pahu~cA dI / ina donoM (sumaMgalA aura sunaMdA ) ke sAtha bhagavAnakA pANigrahaNa huzrA yaha pANigrahaNa pahalApahala hI huA thA jisake saba vyavahAra vidhi vidhAna puruSoMkA karttavya indrane aura auratoM kA kArya indrANi ne kiyA thA jabase yugala dharmabandha ho saba yugalamanuSya isa rIti se pANigrahaNa karane lge| . idhara kalpavRkSa prAyaH sarva naSTa ho jAnese yugala manuSyoM meM adhikAdhika leza par3hane lagA nAbhIkulakara ke hakAra makAra dhikAra daMDa denepara bhI kSudhAtura yugala maryAdAkA barAbara bhaMga karane lage yugalamanuSyoM ne nAbhIrAjAse eka rAjA banAnekI yAcanA karI uttara meM yaha kahA ki "jAmo tumhAre rAjA RSabha hogA" isa dain Educa cthavasara para panta ne zrAkara bhagavAnakA rAjabhiSeka karane kA sarvarItarivAja yagalamanuSyoM ko batalAyA aura svaccha Vaheitolaryong
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ la lAnekA Adeza diyA taSa yugala pAthilAnekA gayA bAda indrane rAjasamA rAjasiMhAsana rAjAke yogya bAbhUSaNoM se bhagavAna ko alaMkRta kara rAjasihAsanapara virAjamAna kara diye / yugalamanuSya jalapAtra lAye agavAn ko sAlaMkRta dekha pairoMpara jalAbhiSeka kara diye taba indrane yugaloMko vinIta kaha kara svargapurI sadRza 12 yojana laMbI 9 yojana cauDI vinItA nAmakI nagarI basAI usake dekhAdekha anya nagara prAma vasanA prAraMbha huA. bhagavAn kA ikSvAkuvaMza thaa| jisako koTavAla padapara niyukta kiyA unakA uprakula jinako baDA mAnA unakA bhogakula jinako maMtripadapara mukarrara kiyA unakA rAjanakula zeSa janatAkA kSatriyakula sthApana kiyA jabase kula va vaMzoMkI sthApanA huI zeSa kula vaMza inoke andarase kAraNa pA pAke pragaTa huve haiN| bhagavAn ne yugala manuSyoM kA pratipAlana karane meM va nItidharma kA pracAra karane meM kitanAhI kAla nirgamana kiyA usake daramyAna bhagavAna ke bharata bAhubalAdi 100 putra aura brAjhI sundarI do putriyA~ huI thI bharata bAhubalAdi ko puruSoM ke 72 kalA aura brAhmI sundarI ko striyoM kI 64 kalA va aThAraha prakAra kI lipi SatalAI jinase saMsAra vyavahAra kA saba kArya pracalita huA arthAt Aja saMsAra bharameM jo kalAyeM va lipiyA~ cala rahI haiM vaha saba bhagavAna RSabhadeva kI calAI huI kalAoM ke antargata haiM na ki koI navIna kalA haiM / hA~ kabhI kisI kalA lipikA lopa honA aura phira kabhI sAmagrI pAke pragaTa honA to kAla ke prabhAva se hotA hI AyA hai / ___bhagavAna kA calAyA huA nIti dharma-saMsArakA bhAcAra vyavahAra kalA kauzalyAdi saMpUrNa zrAryavrata meM phaila gayA manuSya asI masI kasI Adi karma se sukhapUrvaka jIvana calAne lage para prAtmakalyANa ke liye laukikadharma ke sAtha lokottara dharma kI bhI paramAvazyaktA hone lgii| bhagavAn ke zrAyuSya ke 83 lakSapUrva isI saMsAra sudhArane meM nikala cuke taba laukAntikadevane Ake arja karI ki he dInoddhAraka ! Apane jaise nItidharma pracalita kara kleza pAte huye yugala manuSyoM kA uddhAra ___ *puruSoM kI 72 kalA-likhanekIkalA, par3hanekIkalA, gaNitakalA, gItakalA, nRtyakalA, tAlavajAmA, paTahabajAnA, mRdaMgabajAnA, vINAbajAnA, vaMzaparIkSA, bherIparIkSA, gajazikSA, turaMgazikSA, dhAturvAda, dRSTivAda, maMtravAda, balipalitavinAkA, ratnaparIkSA, nArIparikSA, naraparIkSA, chaMdabaMdhana, tarkajalpana, nItivicAra, tatvavicAra, kavitazakti, jotiSazAstrajJAna, vaidyaka, paDabhASA, yogAbhyAsa, rasAyaNavidhi, aMjanavidhi, aThArahaprakArakIlipi, svamalakSaNa, iMdrajAladarzana, khetIkaranI, bANijyakarayA, rAjAkIsevA, zakunavicAra vAyustaMbhana, agnistaMbhana, meghavRSTi, vilepanavidhi, mardanavidhi, Urdhvagamana, ghaTabaMdhana, ghaTabhramana, panacchedana,marmabhedana, phalAkarSaNa, jalAkarSaNa, kokAcAra, lokaraMjana, aphala vRkSoM ko saphala karanA, khagabaMdhana, churIbaMdhana, mudrA. vidhi,lohajJAna, dAMtasamAraNa, kAjalakSaNa, citrakaraNa, bAhuyuddha, muSTiyuddha, daMDayuddha, dRSTiyuddha. khaDgayuddha, vAgayuddha, gAruDavidyA; sarpadamana, bhUtamaIna, yoga-dravyAnuyoga, akSarAnuyoga, vyAkaraNa, auSadhAnuyoga, varSajJAna / bhiba striyoMkI causaTha kalA -nRtyakalA, aucisyakalA, citrakalA, vAditrakalA, maMtra, taMtra, jJAna, vijJAna, daMbha, kastaMbha, gItajJAna, tAlajJAna, meghavRSTi, phalavRSTi, ArAmAropaNa, bhAkAragopana, dharmavicAra, zakuna vicAra, kriyAkalpana, saMskRtajalpana, prasAdanIti, dharmanIti, varNikAbudhi, svarNasiddhi, tailasurabhIkaraNa, lIlAsaMcaraNa, gajaturaMgaparIkSA, strIpuruSake bakSaNa, kAmakriyA, aSTAdaza lipipariccheda, tatkAlavuddhi, vastuzuddhi, vaidyakakriyA, suvarNaratnabheda, ghaTabhrama, sAraparizcama, aMjanayoga, cUrNayoga, hastalAdhava, kvanapATava, bhojyavidhi, vANijyavidhi, kAvyazakti, vyAkaraNa, zAlikhaMDana, mukhamaMDana, kathAkathana, samagraMthama,varaveSa, sakalabhASA, vizeSajJa, abhidhAnaparijJAna, AmaraNa pahanane, bhRtyopacAra, gRhyAcAra, zADyakaraNa, paranirA. ga, dhAnyaraMdhana, kezavaMdhana vINAvAdInAda, vitaMDAvAda, aMkavicAra, lokanyavahAra. aMtyAkSarikA, isake sivAya maunArU naukArU makAra sutAra nAha darajI chopA Adi kI kalAbhoM arthAt yoM kaheM to duniyoM kA saba vyavahAra hI bhagavAn bhAdinAtha tI calAyA thaa|
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 42 ] kiyA hai vaise zra zrAtmika dharma prakAza kara saMsAra samudra meM paribhramana karate huye jIvoM kA uddhAra kIjiye ApakI dIkSA kA samaya zrA pahu~cA hai arthAt kucha nyUna zraThArA kroDAkroDa sAgaropama se mokSamArga bandha ho rahA hai usako Apa phira se cAlU karAveM / bhagavAn dIkSAkA avasara jAna eka varSa taka ( varSidAna ) zrati udAra bhAvanAse dAna diyA, bharata ko vinItA kA rAja bahubalIko takSazIlA kA rAja aura aMga vaMga kuru puMDra cedi sudana mAgadha aMdhra kaliMkabhadra paMcAla dazArNa kauzalyAdi putroM ko pratyeka dezakA rAja dediyA. putroMkA nAma thA vaha hI nAma deza kA paDa gayA. bhagavAn kI dIkSA ke samaya causaTha indroMne saparivAra Akara ke bar3A bhArI dIkSA mahotsava kiyA bhagavAnne 4000 puruSoM ke sAtha caita vada 8 ke dina siddhoM ko namaskAra pUrvaka svayaM dIkSA dhAraNa kara lI / pUrvajanmameM bhagavAnne antarAya * karmopArjana kiyA thA vAste bhagavAn ko bhikSA ke liye paryaTana karane para bhI eka varSa taka bhikSA na milI kAraNa bhagavAn ke pahalA koI isa rItI se bhikSA lenevAlA thA hI nahIM aura usa samaya ke manuSya isa bAta jAnate bhI nahIM the ki bhikSA kyA cIja hai ? hA~ hasti zrazva ratna mANaka motI aura sAlaMkRta sundara bAlAoM kI bheTeM vaha manuSya karate the para bhagavAn ko inase koi bhI prayojana nahIM thA / usa eka varSake aMdara jo 4000 ziSya the vaha kSudhA piDita ho jaMgala meM jAke phalaphUla kanda mUlAdikA bhojana kara vahI rahane lage. kAraNa ucca kulIna manuSya saMsAra tyAgana kara phira usako svIkAra nahIM karate haiM vaha saba jaMgaloM meM raha kara bhagavAn RSabhadevakA dhyAna karate the / eka varSa ke bAda bhagavAn hastanApura nagara meM padhAre vahAM bahubalI kA pautra zreyAMsa kumAra ke hAtha se vaizAkha zuda 3 ko ikSurasakA pAraNA kiyA devatAoMne ratnAdi paMca padArtha kI varSA karI tabase vaha manuSya muniyoM ko dAna dene kI rIti jAnane lage. yaha hAla sunake 4000 jaMgalavAsi muni phakta kaccha mahAkaccha varjake kramazaH sava bhagavAn ke pAsa Ake apane saMyama tapa se zrAtmakalyANa karane laga gaye / bhagavAn chadmasthapane bAhubalI ki takSazIlA ke bAhara padhAre bAhubalI ko khabara hone para vicAra kiyA ki prabhAta ko maiM bar3e Dambara se bhagavAn ko bandana karane ko jAeMgA para bhagavAn subaha anyatra vihAra kara gaye usa sthAna bAhubalI ne bhagavAn ke caraNa pAdukAoM kI sthApanA karI vaha tIrtha rAjAvikrama ke samaya taka mojuda thA bAda kisI samaya mlecchoMne naSTa kara diyA. kramazaH bhagavAn 1000 varSa chadmastha rahe aneka prakArake tapazcaryAdi karate huve pUrvopArjita kamoMkA kSaya kara phAgaNa vada 11 ko purimatAla ke udyAnameM divya kaivalyajJAna kaivalyadarzana prApta kara liyA Apa sarvajJa ho sakala lokAloka ke bhAvoM ko hastAmalakakI mAphika dekhane laga gaye. bhagavAn ko kaivalyajJAna huA usa samaya sarva indra maya devIdevatAoM ke kaivalya mahotsava karane ko Aye mahotsava kara samavasaraNa kI racanA karI yAni eka yojana bhUmimeM ratna, suvarNa, cAMdI ke tIna gaDha banAye upara ke madhyabhAgameM sphaTika ratnamaya siMhAsana banAyA. pUrva dizAmeM bhagavAn virAjamAna huve zeSa tIna dizAoM meM indrake Adeza se vyantara devone bhagavAn ke sadRza tIna pratibiMba ( mUrtiyAM) virAjamAna kara dI cotarapha ke daravAje se AnevAle sabako bhagavAn kA darzana hotA thA aura saba loka jAnate the ki bhagavAn hamAre hI sanmukha haiM yojana pramANa samavasaraNa meM svaccha jala sugandha puSpa aura dazAMgI dhUpa vagairaha saba devoM ne tIrthakaroM kI bhakti ke liye kiyA thA / bhagavAn ke cAra atizaya janma se, ekAdaza jJAnotpannase aura 19 devakRta evaM cauMtIsa atizya va anaMta jJAna anaMta darzana anaMta caritra anaMta labdhi azokavRkSa bhAmaMDala riphaTaka siMhAsana zrAkAzameM devavANi Jain Education Intern kisI kAla meM 500 baladoMke muMhapara chIr3IyoM bandhA ke antarAya karma bAndhA thA /
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( ghoSaNA ) pAMca varNake ghuTane pramANe puSpa tInachatra causaTha indra donoM tarpha camara kara rahe ityAdi asaMkhya deva devI nara vidyAdharose pUjita jinake guNa hI agamya hai ? idhara mAtA marUdevA cirakAlase RSabhadevakI rAha dekha rahIthI kabhI kabhI bharatako kahA karatI thI ki bharata ! tu to rAja meM mana ho rahA hai kabhI mere putra RSabha kI bhI khabara maMgavAI hai? usakA kyA hAla hotA hogA ? ityaadi| ___ bharata mahArAja ke pAsa eka tarapha se pitAjIko kaivalayajJAnotpanna kI badhAI prAi, dUsarI tarapha AyudhazAlAmeM cakraratna utpanna hone kI khuzakhabarI milI, tIsarI tarapha putra prApti kI badhAI milI. aba pahalA mahotsava kisakA karanA cAhiye ? vicAra karane para yaha nizcaya huA ki putra aura cakraratna to punyAdhIna hai isa bhavameM paudgalika sukha dene vAlA hai para bhagavAn sacce Atmika sukha arthAt mokSa mArga ke dAtAra haiM vAste pahile kaivalyajJAnakA mahotsava karanA jarUrI hai idhara mAtA marUdevA ko bhI khabara de dI ki ApakA pyArA putra bar3A hI aizvarya saMyukta pusmitAlodhAnameM padhAra gaye haiM yaha suna mAtA snAna majana kara bharata ko sAtha lekara hastI ke upara hodemeM baiTha ke putra darzana karaneko samavasaraNa meM AI bharatane UMcA hAtha kara dAdIjIko batalAyA ki vaha ratnasiMhAsana para Apake putra RSabhadeva virAjamAna haiM mAtAne prathama to sneha yukta bahuta upAlaMbha diyA. bAda vItarAga kI mudrA dekha AtmabhAvanA va kSapakaNi aura zukla dhyAna dhyAtI huI mAtA ko kaivalyajJAna kaivalyadarzAtpanna huA, asaMkhyAta kAla se bharatakSetra ke liye jo mukti ke dAje bandha the usako kholane ko arthAt nAzamAna zarIra ko hastI para choDa sabase prathama Apa hI mokSa meM jA virAjamAna hui mAno RSabhadeva bhagavAn apanI mAtA ko mokSa bhejane ke liye hI yahAM padhAre the. tatpazcAt causaTha indroM aura surAsura nara vidyadharoMse pUjita-bhagavAn RSabhadevane cAra prakAra ke deva va cAra prakAra kI deviyoM va manuSya manuvyaNi aura tIryaca tIryacani Adi vizAla pariSadA meM apanA divya jJAnadvArA uccastara se bhavatAraNi atIva gAMbhIrya madhura aura sarva bhAva prakAza karane vAlI jo nara amara pazu pakSI Adi sabakI samajha meM AjAve vaisI dharmadezanA dI jisameM syAdvAda, naya nikSepa dravya-gugAparyAya kAraNakArya nizcaya vyavahAra jIvAdi nautatva SaTdravya lokAloka svarga mRtyu pAtAla kA svarUpa, va sukRtAkamakA sukRtaphala duHkRtakarmakA duH-kRtaphala dAna zIla tapa bhAva gRhasthadharma SaTkarma bArahabata yatidharma paMcamahAvratAdi vistAra se pharamAyA usa dezanAkA asara zrotAjanapara isa kadara huvA ki vRSabhasena (puMDarika) Adi aneka puruSa aura brahmIAdi aneka striyA~ ve bhagavAn ke pAsa muni dharmako svIkAra kiyA aura jo munidharma pAlanameM asamartha the unhone zrAvaka (gRhastha) dharma aMgIkAra kiyA usa samaya indramahArAja batraratnoM ke sthAla meM vAsakSepa lAkara hAjara kiyA taba bhagavAn nemuni arthika zrAvaka aura zrAvikA para vAsakSepa DAla caturvidha zrIsaMgha kI sthApanA karI jisameM vRSabhasena ko gaNagharapada para niyukta kiyA jisa gaNadhara ne bhagavAn kI dezanA kA sAra rUpa dvAdazAGga siddhAntoM kI racanA karI yathA-prAcArAMgasUtra sUtrakRtAMgasUtra sthAnAyAMgasUtra samavAyAMgasUtra vivAhapannatisUtra jJAtAdharmakathAMgasUtra upA. sakadazAMgasUtra antagar3hadazAMgasUtra anuttarovavAidazAMgasUtra praznavyAkaraNa dazAMgasUtra vipAkadazAMgasUtra aura dRSTivAdapUrvAgasUtra evaM tatpazcAt indramahArAja ne bhagavAn kI stuti vandana namaskAra kara svarga ko prasthAna kiyA bharavAdi bhI prabhu kI guNagAna stuti Adi kara visarjana huve-anyadA eka samaya samrATa bharatane savAla kiyA ki he vibho ! jaise Apa sarvajJa tIrthakara haiM vaisA bhaviSya meM koI tIrthakara hogA uttara meM bhagavAna ne bhaviSya meM hone vAle tevIsa tIrthaMkaroM ke nAma varNa AyuSya zarIramAnAdi saba hAla apane divya kaivalyajJAna hArA pharamAyA ( vaha Age batAyA gayA hai ) isakI smRti ke liye bharata ne aSTApada parvata para 24 tIrthaMkaroM
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ [44 ] ke rana suvarNamaya 24 mandira banAke usameM tIrthaMkaroM ke nAma varNa aura dehamAna pramANe mUrtiyA~ banavA ke sthApana karavA dI vaha mandira bhagavAna mahAvIra ke samaya taka maujUda the jinakI yAtrA bhagavAn gautama svAmI ne kI thii| itanA hI kyoM para vikrama kI dazavIM zatAbdI meM vIrAcArya ne bhI yAtrA kI thii| bhagavAnke sAtha 4000 rAjakumAroM ne dIkSA lI thI jinameM bharatakA putra maricIkumAra bhI zAmila thA para munimArga pAlanameM asamartha ho usane apane manase eka nirAle veSakI kalpanA kara lI jaise parivrAjaka sanyAsiyoMkA veSa hai| para vaha tatvajJAna va dharma saba bhagavAn kA hI mAnatA thA agara koI usake pAsa dIkSA leneko zrAtA thA taba upadeza de use bhagavAna ke pAsa bheja detA thA eka samaya bharatane prazna kiyA ki he prabhu ! isa samavasaraNake andara koi aisA jIva hai ki vaha bhaviSyameM tIrthakara ho ? bhagavAnne uttara diyA ki samavasaraNake bAhara jo maricI baiThA hai vaha isI avasarpiNIke andara tripRSTa nAmaka prathama vAsudeva va videhakSetra kI mUkA rAjadhAnImeM priyamitra nAmakA cakravarti aura bharata meM kara caubIsavAM mahAvIra nAmakA tIrthakara hogA yaha suna bharata, bhagavAna ko bandana kara maricIke pAsa Akara vandanA karatA huvA kahane lagA ki he maricI ! maiM tere isa veSako vandanA nahIM karatA hU~ paraMtu vAsudeva cakravarti aura carama tIrthakara hogA vAste bhAvi tIrthakara ko maiM vandanA karatA hUM yaha suna maricIne mada (ahaMkAra) kiyA ki aho merA kula kaisA uttama hai ? merA dAdA tIrtha kara merA bApa cakravarti aura maiM prathama vAsudeva hU~gA isa madake mAre maricIne nIca gotropArjana kiyA / eka samaya maricI bhagavAn ke sAtha vihAra karatA thA ki usake zarIrame bImArI ho gai para use asaMyati samama kisI sAdhune usakI vaiyAvRtya nahIM karI taba maricIne socA ki eka ziSya to apaneko bhI banAnA cAhiye ki vaha aisI hAlatameM Tahala cAkarI kara sake ? bAda eka kapila nAmakA rAjaputra maricIke pAsa dIkSA leneko yA maricIne use bhagavAna ke pAsa jAneko kahA para vaha bahulakarmi kapila bolA kI tumAremata se bhI dharma hai yA nahIM isa para maricI ne socA ki yaha ziSya mere lAyaka hai taba kahA ki mere mata meM bhI dharma hai aura bhagavAn ke matame bhI dharma hai isa para kapilane-maricIke pAsa yoga le sanyAsI kA beSa dhAraNa kara liyA maricIne isa utsUtra bhASaNa karane se eka kor3Akor3a sAgaropama saMsAra kI vRddhi karI / maricI kA dehAnta hone ke bAda kapila maricI kI batalAI huI jJAnazunya kriyA karane lagA isa kapila ke eka AsUri nAmakA ziSya huvA usane bhI jJAnazUnya mArgakA poSaNa kiyA kramazaH isa matameM eka sAMkhya nAmakA AcArya huA thA usI ke nAma para sAMkhya mata prasiddha huaa| bhagavAn ne dIkSA samaya para saba putroM ko alaga 2 dezoM kA rAja diyA thA usa samaya nami vinami vahAM hAjara nahIM the bAda meM vaha Aye aura khabara huI ki bhagavAn ne saba ko rAja de diyA apuna bhAgyahIna kore raha gaye aisA vicAra kara vaha bhagavAn ke pAsa Aye kitane hI dina pramuke pAsa rahe parantu bhagavAn ne to mauna hI sAdhana kiyA usa samaya dharaNendra bhagavAnako pandana karane ko AyA thA usane nami vinamI ko samamA ke 48000 vidyAoM ke sAtha vaitAtyagirikA rAjya diyA phira namIne uttara zreNimeM 60 nagara aura vinamine dakSiNa zreNipara 50 nagara vasAke rAja karane lage aura ve vidyAdhara kahalAte haiM kramazaH unake vaMza meM rAvaNa kuMbhakaraNa suprIva pavana hanumAnAdi huye haiM vaha saba ina donoMkI saMtAna hai| ___samrATa bharatane jaba ke khaNDa meM digavijaya karake zrAyA taba bhI cakraratnane pAyadhazAlAmeM praveza nahIM kiyA isakA vicAra karane se jJAta huvA ki bAhubalame abhI taka hamArI (bharatakI, AjJA svIkAra nahIM karI taba dUta ko takSazilA bhemake bAhubalI ko kahalAyA ki tuma hamArI bAbA mAno, isa para bAhubalIne bhasvIkAra kIyA taba donoM bhAiyoM meM puTa kI sadhyArI huI anya logoM kA nArA na karate huve donoM bhAiyoM meM
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 45 ] prakAra kA yuddha hue para bAhubalI parAjaya nahIM huA antameM muSTiyuddha huA bAhubalI ne bharata para muSTi hAra karane ko hAtha u~cA kara to liyA para phira vicAra huA ki ho saMsAra asAra hai eka rAja ke liye vRddha bandhu ko mArane ko taiyAra huvA hU~ basa uMcA kiyA huA hAtha se apane bAloM kA loca kara Apa dIkSA dhAraNa kara lI para bhagavAn ke pAsa jAnemeM yaha rUkAvaTa huI ki - bharata bAhubalI ke pahile 98 bhAIyoM ke pAsa dUta bhejA thA taba 98 bhAiyoMne bhagavAn ke pAsameM jAkara arja karI ki he dayAla ! ApakA diyA huvA rAja hamase bharatarAjA chIna rahA hai vAste zrApa bharata ko bulA ke samajhA do isa para bhagavAna ne upadeza kiyA ki he bhadra ! yaha to kRtrimarAja hai para zrI mere pAsa meM tuma ko akSayarAja detA hU~ ki jisakA kabhI nAza hI nahIM ho sakegA isa para 98 bhAIyoMne bhagavAn ke pAsa dokSA le lI - basa bahubalIne socA ki meM una choTe bhAIyoM ko vandanA kaise karU arthAt una laghu bandhuoM ko namaskAra karanA nahIM cAhatA huzrA jaMgala meM jA kara dhyAna lagA diyA jisako eka varSa ho gayA / unake zarIra para latAoM velliyo aura ghAsa itanA to chA gayA ki pazupakSIyoMne vahAM apanA ghosale banA liyaa| idhara bhagavAn ne bAhubala RSiko samajhAne ke liye brAhmI tathA sundarI sAdhviyoM ko bhejI vaha Akara bhAIyoM ko kahane lagI "vIrA mhArA gajatha kI utaro, gaja caDhiyo kevala nahIM ho sIre" yaha sunake bAhubalI ne socA ki kyA sAdhviyAM bhI asatya bolatI hai ! kAraNa kI maiM to gaja turaMga satra chor3ake yoga liyA hai parajaba jJAna dRSTi se vicArane lagA taba sAdhviyoM kA kahanA satya pratIta huA sacca hI maiM mAnarUpI gajapara caDhA hU~ aisA vicAra 98 bhAIyoMko vandana karane kI ujvala bhAvanA jyoM kadama uThAyA ki usI samaya bAhubalIjI ko kaivalyajJAna utpanna ho gayA vahA~ se calake bhagavAn ke pAsa jAke bhagavAnko pradakSinA kara kevalI pariSadAme sAmila ho gaye / idhara bharata samrAT ne sunA ki mere rAja lobha ke kAraNa 98 bhAIyoM ne bhI bhagavAn ke pAsa dIkSA le lI hai ho merI kaisI lobhadazA ki bhagavAn ke dIye huve rAja bhI maiMne le lIyA bhagavAn kyA jAnegA ityAdi pazcAttApa karatA huA vicAra kiyA ki maiM 98 bhAIyoMke liye bhojana karavA kara vahA~ jA mere bhAiyoM ko bhojana jImA ke kSamA kI yAcanA karU vaise hI bahuta se gADA bhojana se bharakara bhagavAn ke samavasaraNa meM zrAyA bhagavAn ko vaMdana kara arja karI ki prabho ! hamAre bhAIyoM ko zrAjJA do ki maiM bhojana lAyA hU~ vaha bhojana karake mujhe kRtArtha kareM bhagavAn ne pharamAyA ki he rAjan ! muniyoM ke liye banavAyA huA bhojana muniyoM ko karanA nahIM kalpatA hai isa para bharata baDA udAsa ho gayA ki aba isa bhojana kA kyA karanA cAhiye ? usa samaya indra ne pharamAyA ki he bharateza ! yaha bhojana zrApase guNI ho usako karavA dIjiye taba bharata ne socA ki maiM to prati samyaSTi hU~ mere se adhika guNavAle dezavratI haiM taba marata ne dezavratI uttama zrAvakoM ko bulavA kara vaha jana unako karavA diyA aura kaha diyA kI Apa saba loga yahAM hI bhojana kiyA karo basa phira kyA thA ? sidhA projana jImane meM kauna pIchA haTatA hai phira to dina va dina jImanevAloM ki saMkhyA itanI bar3hane lagI ki rasoyA barA uThA jisase bharata mahArAja ko sabahAla arja kiyA taba bharata ne una uttama zrAvakoM ke hRdaya para kAMganI ratnale na tIna lIka khAMca ke cinha kara dIyA mAnoM vaha "yajJopavita" hI pahanA dI thI bhojana karane ke bAda una ko bharata ne kaha diyA kI tuma hamAre mahela ke daravAjA para khaDe raha kara, harasamaya "jitobhagavAn te bhayaM tasmAnmAhana mAhane" esA zabdoccArana kiyA karo zrAvakoM ne isako svIkAra kara liyA isakA talaba yaha thA ki bharatamahArAja sadava rAja kA prapaMca va sAMsArika bhogabilAsa meM magna rahatA thA java kabhI ke zabda sunatA taba socatA thA ki mujhe krodha mAna mAyA lobhane jItA hai aura inase hI mujhe bhaya hai isase ko bar3A bhArI bairAgya huA karatA thA jaba vRddha zrAvaka vAravAra mAhana mAhana zabdoccAra karate the isase janelbrary.org
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 46 ] loka unako mahANa brAhmaNa arthAt jainasiddhAntoMmeM brAhmaNoko mAhaNa zabda se hI pukArA hai anuyogadvArasUtra meM brAhmaNoM kA nAma "vudasAvayA" vRddhazrAvaka bhI likhA hai| jaba brAhmaNoM kI saMkhyA bar3ha gaI taba bharata ne socA ki vaha sidhA bhojana karate hue pramAdI puruSArtha hIna na bana jAve vAste unake svAdhyAya ke liye bhagavAn zrAdIzvara ke upadezAnusAra cAra Arya vedoM * kI racanA karI unake nAma (1) saMsAradarzanaveda (2) saMsthApanaparAmarzanaveda (3) tatvabodhaveda (4) vidyAprabodha veda ina cAroM vedoM kA sadaiva paThana pAThana brAhmaNaloka kiyA karate the aura janatA ko upadeza bhI diyA karate the tathA che che mAsa se unakI parIkSA bhI huA karatI thii| Age nauvAM sutridhinAtha bhagavAna ke zAsana meM hama badalAveMge ki brAhmaNoM ne una Arya vedoM meM kaisA parivartana kara svArthavRtti aura hiMsAmaya veda banA diyA / bhagavAn RSabhadeva kA suvarNakAntivAlA 500 dhanuSya va vRSabha kA cinhavAlA zarIra yA 84 lakSa pUrva kA AyuSya thA jisameM 83 lakSa pUrva saMsAra meM 1000 varSa chagrasthapane aura eka hajAra varSa kama ekalakSa pUrva sarvajJapaNe bhUmipara vihAra kara asaMkhya bhavyAtmAnoM kA kalyANa kiyA arthAt jainadharma akhila bhArata vyApta banA diyA thA / zrApa Adi rAjA, zrAdi muni, Adi tIrthakara, zrAdi brahmA, Adi Izvara hue puMDarika gaNadhara to pAMcakroDI muniyoM ke parivAra se pavitra tIrtha zrIzajaya para mokSa gaye jisa zaajaya para bhagavAn RSabhadeva nanANu pUrvavAra samavasare the anta meM bhagavAn ! aSTApada parvata para dazahajAra muniyoM ke sAtha mAgha vadI 13 ko nirvANa padhAra gaye isa avasara para zeka yukta indroM ne bhagavAna kA nirvANa kalyANaka kiyA bhagavAn ke zarIra kA jahAM para agnisaMskAra kiyA thaa| vahAM para indra ne eka ratnoM kA vizAla stUpa banavA diyA aura eka eka gaNadhara va muniyoM ke sthAna bhI stUpa baMdhavAyA thA bhagavAn ke dADoM va asthi indra va devatA le gaye the aura unakA pUjana prakSAlana vandana bhakti jinapratimA ke tulya kiyA karate haiN| jaise eka sarpiNI kAla meM 24 tIrthakara hone kA niyama hai vaise hI 12 cakravarti rAjA hone kA bhI niyama hai / isa kAla meM bAraha cakravarti rAjAoM meM yaha bharata nAmA cakravarti pahalA rAjA huA hai ina kI Rddhi aparampAra hai jaise caudaha ratna ke naunidhAna + paccIsa hajAra devatA vattIsa hajAra mukaTabaMdha rAjA sevA meM caurAsI hajAra 2 hastI ratha azva-channakroDa paidala aura causaThahajAra antarAdi / che khaMDa sAdhana karate hue ko 60 hajAra varSa lagA thA RSabhakUTa parvata para Apa ke digvijaya kI prazastieM bhI aMkita kI gaI thIM usa samaya ke Arya anArya saba hI dezoM ke rAjA Apa kI AjJAsAdara zirodhArya karate the aura Arya-anArya rAjAoM ne apanI putriyoM kA pANiprahana bhI samrATa ke sAtha kiyA thA ityAdi jo Aja paryanta isa Aryavrata kA nAma bhAratavarSa hai vaha isI bharata samrAT ki smRti rUpa hai / __bharata samrAd ( cakravarti ) ne che khaMDa meM eka chatra nyAyayukta rAja kara duniyA kI bar3I bhArI AbAdI (unnati ) karI Apane apane jIvana meM dharma kArya bhI bahuta sundara kiyA aSTApada para caubIsa tIrthakaroM ke caubIsa mandira aura apane 98 bhAiyoM kA "siMhaniSadyA" nAmakA prAsAda, zrI zatrujayatIrtha kA saMgha aura bhI aneka aneka sukRta kArya kara anta meM pArisA kA bhuvana meM Apa virAjamAna the usa samaya eka aMgulI se * siri bharata cakvaTI Ariya veyANavi ssu utpattI, mAhaNa paDaNAsthamiNa, kahiyaM suhajhoNa vavahAraM // 1 // jiNa titthe bucchinne, micchate mAhaNehiM te uviyA // bhassaMjayANaM pUA, appaNaM kAhiyA tehiM // 2 // OM naunidhAna naisarga, pAMDaka, piMgaLa sarvaratna, padma mahApadma, mANava, saMkkha ! kAla + caudaha ratna-sainApati, gAthApati, ghaDAI purohita, stri, hastI, azva, cakra, chatra, cAmara, maNi, kAMgaNi, asI, barakhA evaM 14 rana the|
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . . 47 ] kA girajAne se darpaNa meM aMgulI aniSTa dIkhane lagI taba svayaM dUsare bhUSaNa utArate gaye vaise hI zarIra svarUpa bhayaMkara dikhAI dene lagA basa ! vahAM hI anitya bhAvanA aura zukladhyAna kSapakazreNi ArUr3ha ho vilyajJAna prApta kara liyA bAda devatoM ne muniveSa de diyA daza hajAra rAjaputroM ko dIkSA de Apane kaI varSa ki janatA kA uddhAra kara Akhira mokSa meM akSayasukha meM jA virAje / / bharata mahArAja cakravartI rAjA thA ino ke bahuta sI Rddhi thI para inakA antaraAtmA sadeva pavitra hatA thA eka samaya bharata ne Adezvara bhagavAna se pUchA ki he prabho ! merA bhI kabhI mokSa hogA 1 bhagavAn kahA ki bharata ! tuma isI bhava se mokSa jAvoge / itane meM kisI ne kahA ki vahA bApa to mokSa dene vAlA paura putra mokSa jAne vAlA jisa bharata ke itanA bar3A bhArI AraMbha parigraha laga rahA hai phira mI isI bhava meM mokSa ho jAvegA kyA aAzcarya hai isa para bharatane caurAsI bajAroM ke andara sundara ndira nATaka maMDA diye aura Azcarya karane vAle ke hAtha meM eka tela se pUrNa bharA huA kaTorA diyA aura cAra manuSya naMgI talavAra vAloM ko sAtha kara diyA ki isa kaTorA se eka vUda bhI telagira jAve to isakA zira bATa lenA, ( yaha dhamakI thI ) basa ! jIvakA bhaya se usa manuSya ne apanA citta usI kaTore meM rakhA na to usako mAluma huA ki yaha nATaka ho rahA hai ? na koI dUsarI bAta para dhyAna diyA, saba jagaha phira ke gApisa Ane para bharata ne pUchA ki bajAroM meM kyA nATaka ho rahA hai ? usane kahA bhagavAn merA jIva to isa tela ke kaTore meM thA maiMne to dusarA kucha bhI dhyAna nahIM rakhA bharata ne kahA ki isI mAphika mere prAraMbha parigraha bahuta hai para dara asala usameM merA dhyAna nahIM hai merA dhyAna hai bhagavAn ke pharamAyA huA tattvajJAna meM yaha dRSTAnta hareka manuSya ke liye bar3A phAyadAmaMda hai iti / pahale kA udAharaNa / bharata ke mokSa hone ke bAda bharata ke pATa Adityayaza rAjA huA aura bAhubala ke pATa caMdrayaza rAnA huA ina donoM rAjAoM kI saMtAna se sUryavaMza aura candra vaMza calA hai aura kuru rAjA kI saMtAna se kuruvaMza calA hai jisameM kaurava pAMDava hue the| bharata ke pAsa kAMgaNI ratna thA jisase brAhmaNoM ke tIna rekhA lagA ke cinha kara detA thA para zrAdityabasa ke pAsa kAMgaNI na hone se vaha suvarNa ki janeu de diyA karatA thA bAda sonA se rUpA huzrA rUpA se zaddha paMcavarNa kA rezama rahA bAda kapAsa ke sUta kI dI jAti thI vaha Aja paryanta calI AtI hai| bharata rAjA ke ATha pATa taka to sarva rAjA barAvara bhArIsAke bhuvana meM kevala jJAna prApta kara mokSa gale aura bhI bharata ke pATa asaMkhya rAjA mokSa gaye arthAt bhagavAn RSabhadeva kA calAyA huvA dharma: sana pacAsa lakSa kor3a sAgaropama taka calatA rahA jisa meM asaMkhyAta jIvoM ne apanA AtmakalyANa ki mA iti prathama tIrthakkara, (2) zrI ajitanAtha tIrthaMkara-vijaya vaimAna se tIna jJAna saMyukta vaizAkha zuda 13 ko ayodhyA ke jayazatru rAjA kI vijayArANI kI ratnakukSI meM avatIrNa huve / mAtA ne caudaha svapne dekhe jisakA la rAjA va svapnapAThakoM ne kahA mAtA ko acche acche dohale utpanna huve una sabako rAjA ne saharSa kaye bAda mAgha zuda 8 ko bhagavAna kA janma huvA chappanna digkumAri deviyoM ne sUtikA karma kiyA aura indramaya devI devatAoM ke bhagavAn ko sumeru giripara lejA kara janmAbhiSeka snAtramahotsava kiyA tada rAjA ne bhI bar3A bhArI AnaMda manAyA yuvakavaya meM ucca kulIna rAjakanyAoM ke sAtha bhagavAn kA mahaNa karavAyA bhagavAn kA zarIra suvarNa kAntivAlA 450 dhanuSya pramANa gajalaMcchana kara suzobhita va sAMsArika yAni paudgalika sukhoM se virakta huve usa samaya lokAntika devoM ne bhagavAna se arja karI
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 85 ) ki he prabho ! samaya zrA pahu~cA hai Apa dIkSA dhAraNa kara bhagavAna RSabhadeva ke calAye huve dharma kA uddhAra karo taba mAgha vadI 9 ko eka hajAra puruSa ke sAtha bhagavAn ne dIkSA dhAraNa karI umra tapazcaryA karate huye pauSa va 19 ko bhagavAn ne kaivalajJAna prApta kiyA bhagavAn RSabhadeva ke pracalita kie hue dharma ko vRddhi karate huve siMhasenAdi ekalakSa muni phAlgunI Adi tIna lakSa tIsahajAra zrAryakAe do lakSa aThAnave hajAra zrAvaka, paMcalakSa paiMtAlIsa hajAra zrAvikAoM kA sampradAya huA kramazaH bahattaralakSa pUrva kA sarva prAyuSya pUrNa kara sammetazikhara parvatapara caitazuda 5 ko bhagavAn mokSa padhAre ApakA zAsana tIsalakSa koDa sAgaropama taka pravRtamAna rahA / usa samaya prAyaH rAjA prajA kA eka dharma jaina hI thA / Apake zAsana meM sAgara nAma kA dUsarA cakravartI huA vaha ayodhyA nagarI ke sumitrarAjA ke yazomatirANIkI kukSIse caudaha svapna sUcIta putra huA jisakA nAma "sAgara" thA vaha 450 dhanuSya kA zarIra 72 lakSa pUrvakA AyuSya zeSa che khaNDAdikA eka chatrarAja vagairaha bharata cakravartI kI mAphika jAnanA vizeSa sAgara ke sATha hajAra putroM se janhukumAra ne apane bhAIyoM ke sAtha eka samaya aSTApada tIrthapara bharatake banAye huye jinAlayoM kI yAtrA karI vizeSa meM unakA saMrakSaNa karane ke liye cautarapha khAI khoda gaMgAnadI kI eka nahara lAke usa khAI meM pANI bhara diyA aura janhukumAra kA putra bhAgIratha ne usa adhika pANI ko phira se samudra meM pahu~cA diyA jaba se gaMgA kA nAma janhI va bhAgIrathI calA para usa pANI se nAgakumAra ke devoM ko takalIpha hone se una saba kumAroM ko vahAM hI bhasma kara diyA astu ! sAgara cakravartI anta meM dIkSA pahana kara kaivalyajJAna prAptakara nAzamAna zarIra chor3ake Apa akSaya sukharUpI mokSa mandira meM padhAra gaye / bhagavAn RSabhadeva ke pazcAt dUsare tIrthaGkara bha0 ajitanAtha inake bAda tIsare saMbhavanAtha caturtha abhinandana pAMcave sumatinAtha chaTe padmaprabha sAtaveM supArzvanAtha AThaveM candraprabha norve subuddhinAtha yahAM taka to samAja evaM dharma kI uttarottara vRddhi hotI AI para bha0 subuddhinAtha se pandrahaveM dharmanAtha kA zAsana taka zrarUpakAla cala kara bIca bIca meM zAsana viccheda hotA gayA jisase mAhANoM (brAhmaNoM) kI julmI sattA bar3hatI gaI unhoMne mUla cAra vedoM meM bhI kAphI parivartana karake apane svArtha ke aise vidhi vidhAna raca DAle ki jisa se saMsAra adha: patana hokara rasAtala meM pahu~cane lagA / jaba solahaveM bha0 zAntinAtha kA zAsana pravRtamAna huA taba se saMsAra meM zAnti kA pracAra huA Age satarahaveM kunthunAtha aThArahaveM arenAtha unnisarve mallinAtha aura bIsa munisuvrata ke zAsana meM parvatane mahAkAla deva kI sahAyatA se mAMsa bhakSaNa kA evaM yajJAdikA joroM se pracAra kiyA bAda eka bIsaveM naminAtha aura bAIsaveM neminAtha ke zAsana meM mAMsa kA pracAra grAma taura se rAjA mahArAjAoM ke yahAM lagnasAdiyoM meM bhI prayoga hone lagA para bha0 neminAtha ne apane zAsana meM mAMsa kA pracAra para aMkuza lagA kara ahiMsA ke pracAra ko bar3hAyA isI prakAra bha0 pArzvanAtha aura bha0 mahAvIra ne to ahiMsA kA sarvatra pracAra bar3hA diyA ina cauvIsa tIrthakaroM kA vistRta hAla Age calakara hama koSTa dvArA likheMge / hA~ cauvIsa tIrthaGkaroM meM vizeSa varNana to bha0 RSabhadeva kA hI thA vaha hama likha Aye haiN| zeSa tIrthakaroM ke zAsana meM jo vizeSa ghaTanA ghaTI hai jisako hI hama yaha saMkSipta se likha dete haiM jaba ki hamArA khAsa uddezya to ma0 pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa likhane kA hI thA para kaI sajjanoM kA yaha bhI maha rahA ki itanA bar3A prantha meM kama se kama cauvIsa tIrthaGkaroM kA saMkSipta se jAnA cAhiye ki pAThakoM ko unake liye anyonya pustakoM ko DhUMDhanA nahIM par3e / zravaH una Aha ko mAna dekara zeSa tIrthaGkaroM ke zAsana kI vizeSa ghaTanA yahAM likhadI jAtI haiM / 1 - bha0 RSabhadeva tathA cakravarti bharata kA adhikAra to vistAra se kara diyA hai / bhI varNana sajjanoM ke
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ [4 ] 2-bha0 ajitanAtha ke zAsana meM dUsarA sAgara nAmakA cakravarti huA unake 60000 putra the jisameM manhUkumAra ne aSTApadatIrtha rakSArtha parvata ke cAroM ora khAI khodI jisameM nIce rahane vAle nAgakumAra jAti ke devoM ko takalIpha hone lagI unhoMne rokA bhI para ku~varoM ne gaMgA nadI se eka nahara lAkara una khAI meM DAladI isa hAlata meM devatAoM ne una 60000 putroM ko eka hI sAtha meM bAlakara bhasma kara diye jisake vairAgya se cakravarti sAgara ne dIkSA svIkAra krlii| 3-bhagavAna RSabhadeva prathama tIrthakara / jainadharma ke jambudvIpapannati sUtra meM bha0 RSabhadeva kA caritra vistAra se likhA hai aura prAcIna kAla se hI jaina RSabhadeva ko prathama tIrthakara mAnate Aye haiM itanA hI kyoM para hajAroM varSoM se jainoM meM bha0 RSabhadeva kI mUrtiyA~ pUjI jAtI haiN| brAhmaNoM ke prAcIna zAstra veda haiM una vedoM meM avatAra hone kA kahIM para ullekha nahIM hai para arvAcIna logoM ne daza avatAroM kI! kalpanA kI tathA kahIM kahIM daza avatAroM ke mandira bhI banAye gaye tathA purANoM meM kahIM kahIM daza avatAroM kA ullekha bhI kiyA hai jaise: "matsya1 kUrmo2 barAhazca3 narasiMho'ya4 vAmanaH5 / rAmo6 rAmazca7 kRSNazca8 buddha9 kalkI10 ceta dazaH // 1 // arthAt macchAvatAra, kacchA0, sUara0, narasiMha, vAmana, rAma, parazurAma, kRSNa, buddha aura kalkI isa prakAra dazAvatAroM kI kalpanA kI isameM bhI vizeSatA yaha hai ki mahAtmA buddha brAhmaNa dharma kA kaTTara virodhI hone para bhI unako avatAroM meM sthAna diyA / astu / jaba purANakAroM ko dazAvatAra se saMtoSa nahIM huA aura jainoM meM prAcIna kAla se 24 tIrthaGkaroM kI mAnyatA ko dekha unhoMne bhI caubIsa avatAroM kI kalpanA kara DAlI jisameM bha0 RSabhadeva ko AThavA~ ava. vAra mAna liyA aura jainazAkhoM meM bha0 RSabhadeva kA caritra varNita thA jyoM kA tyoM bhAgavata purANa meM likha diyaa| bhAgavata ke liye kaI vidvAnoM kA mata hai ki vikrama kI pandrahavI solahavIM zatAbdI meM kisI vAmadeva baMgAlI ne bhAgavata kI racanA kI hai ataH bha0 RSabhadeva ke liye brAhmaNoM ke prAcIna pranthoM meM ullekha nahIM hai| dUsarA jaba hindU bhAI RSabhadeva ko sRSTi kA Adi karatA bhI mAnate haiM phira ve pAThavA avatAra pana hI kaise sakate ? kAraNa RSabha ko AThavAM avatAra mAnA jAya to unake pUrva sAta avatAra aura bhI hue hoMge aura sAta avatAroM ke samaya sRSTi kA astitva avazya hI thA phira RSabha ko sRSTi kA Adi mAnanA paraspara viruddha hI hai ityAdi pramANoM se spaSTa ho jAtA hai ki bha0 RSabhadeva ke viSaya meM purANakAroM ne jaina mAnyatA kA hI anakaraNa kiyA hai arthAt jainazAstroM ke andara se RSabhadeva kI kathA ko lekara bhAgavata purANa meM RSabhAvatAra kI kathA gar3a DAlI hai| jaise purANakAroM ne bha0 RSabhadeva ke liye kalpita kathA likha kara unako avatAra mAnA hai vaise hI bha0 rAmacandra aura zrIkRSNa ke liye unako bhI apane avatAroM meM sthAna de diyA hai / vAstava meM bha0 rAmacandra aura zrIkRSNa jaina nareza the parantu purANakAroM ne RSabhadeva ko zrAThavAM avatAra kI kalpanA kI hai isase rAma ... bhAgavata eka utkarSa rasapUrNa graMtha che e sahakaI ne mAnya che parantu ApaNe dhAriye chee eTalo te prAcIna nathI chagabhaga 500 varSa pahile baMgAlamA musalamAnAMnA rAjya nA vakhata meM thaI thayelA bopadeva nAmanA vidvAna e graMtha banAnyo che kRSNabhakti no pracAra A graMtha thI vadhyo che bhA kharU / parantu e itihAsa nathI bhA bAta dhyAna meM rAkhavI goiye" Jain Education Namational e & "bahugadevI kula pAryonA tehavAra no itihAsa 50 150"
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ [50 ] candra aura zrI kRSNa kI kalpanA prAcInakAla kI avaztha hai / para jaba bha0 rAmacandra aura zrIkRSNa ke samaya kI tulanA kara ke dekhA jAya to pAThakoM ko vidita ho jAyagA ki ukta donoM nareza jainadharma ke paramopAsaka hI the jainoM ke prAcIna evaM mUla zrAgamoM meM ina donoM kA ullekha milatA hai jisameM bhI zrIkRSNa to khAsa jainoM ke bAIsaveM tIrthaGkara neminAtha ke bhAI the ve jainadharma ke upAsaka evaM pracAraka hoM isameM Azcarya kI bAta hI kyA ho sakatI hai astu purANakAroM kI mAnyatA hai ki ma0 rAmacandra dvApara ke anta meM hue jisako karIba 50000 varSa hue haiN| tathA zrIkRSNa tretAyuga ke anta meM hue jisako karIba sAdhika 5000 varSa hue / sAtha meM yaha bhI likhA hai ki bha0 rAmacandra ke pitA rAjA dazaratha kI Ayu 60000 varSa kI thI aura bha0 rAmacandrajI ne 11000 varSa ayodhyA meM rAja kiyA thaa| pAThaka svayaM soca sakate haiM ki 50000 varSa pUrva 60000 varSa kA Ayu honA kaise saMbhava ho sakatA hai jaba ki dAI hajAra varSa pUrva bha0 mahAvIra aura mahAtmA buddha huye jinakA zrAyu 72-80 varSa kA thA tathApi hama usa samaya ausata Ayu 100 varSa kI samajha le to usake pUrva 2500 varSa meM manuSya kA kitanA Ayu honA cAhiye 1 Der3hasI yA dosau se adhika nahIM ho sakatA hai taba 50.00 varSoM pUrva manuSyoM kA 50.00 yA 60000 varSoM kA AyuSya honA sarvathA asaMbhava hI hai jaba jaina zAstrakAroM ne bharAmacandra ko tIrthakara munisuvrata ke zAsana meM honA batalAyA haiM jisakA samaya karIba 1187000 varSa pUrva kA hai isa hAlata meM bha. rAmacandra ne ayodhyA meM 11000 varSa rAja kiyA ho to asaMbhava naisI koI bAta nahIM hai| isI prakAra zrIkRSNa kA samaya bhI karIba 87000 varSoM kA jainoM ne mAnA hai aura 87000 varSoM pUrva zrIkRSNa kA 1000 varSa kA AyuSya honA ThIka saMbhava ho sakatA hai uparokta pramANoM se bha0 RSabhadeva rAmacandra aura zrIkRSNa jainadharma ke hI mahApuruSa hue haiM jaba inhoM kI khyAti bahuta prasarita ho gaI taba purANakAroM ne jainoM kI kathAyeM lekara purANoM meM dAkhila kara una mahApuruSoM ko vaidikadharma mAnane vAle likha diye khaira pUNya puruSa to saba ke liye pUjanIya hI hote haiM para maiMne yahAM para vAstava satya kyA hai isake liye saMkSipta ullekha kara diyA hai|| 4-bIsaveM tIrthakara munisuvrata ke zAsana meM bha0 rAmacandra lakSmaNa aura rAvaNa hue jinakA vistRta varNana padmacaritra evaM triSaSTasilAga puruSa caritra meM hai usameM rAvaNa ke viSaya meM loga rAvaNa ke dazamukha honA kahate haiM para vAstava meM bAta aisI nahIM hai jainazAstrakAra likhate haiM ki rAvaNa ke pUrvajoM se unake vahA~ naumANaka kA eka hAra thA vaha itanA bar3A aura vajanadAra thA ki sAdhAraNa manuSya usako uThAkara galA meM pahana hI nahIM sakatA thA para rAvaNa itanA zaktizAlI thA ki usa hAra ko apane galA meM pahana letA thA jisase una naumANakoM meM rAvaNa ke mu~ha kA pratibimba par3ane se naumukha tathA eka rAvaNa kA asalI mukha evaM dekhane vAloM ko dazamukha dIkhatA thA jisase loga kahate the ki rAvaNa ke dazamukha the / para vAstava meM rAvaNa ke mukha to eka hI thA para naumANaka ke hAra ke prabhAva se dazamukha dikhate the| 5-bAIsaveM tIrthaGkara neminAtha ke zAsana meM kRSNa balabhadra hue ina vIroM kA caritra bhI jainazAstroM meM vistAra se likhA gayA hai / jainazAstroM ke anusAra zrIkRSNa bhaviSya meM arthAt zrAvatI caubIsI meM amAma nAma kA bArahavAM tIrthakara hogA ataH jainadharma meM zrIkRSNa ke jIva kA utanA hI uccAsana hai ki jitanA (1) caturaMga samAyuktaM mayA saha ca taM nayA / SaSTi varSa sahasrANi, jAtasya mama kauzika / / (bA0 sa0 kA0 1 sarga 20) (2) daza varSa sahasrANi, daza varSa zatAni ca / rAmo rAjya mupAsitvA brahmaloka prayAsyati // (bA. rA.bAlakANDa sarga: zloka 90) For Private & Personal use on w.jarrelibrary.org
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 51 ] tIrthakaroM ke liye hai zrIkRSNa bhaviSya meM tIrthakara hone se jainasaMgha vartamAna meM bhI pratidina sAtavAra namaskAra karate haiN| isa bAta ko jainadharma acchI taraha se mAnatA hai ki cAhe samAna jIva ho cAhe vizeSa jIva ho apane kiye huye karma avazya bhugatane par3ate haiM jaise bha0 mahAvIra tIrthaGkara hone para bhI mahAvIra ke bhava meM bhI unako apane saMcita karma bhugatane hI par3e the isI prakAra zrIkRSNa ne bhI kopArjana kiye the ki kausaMbI ke bana meM Apako akele jagaoNvara ke bAna se zarIra chor3a tIsarI pRthvI bAlukaprabhA meM utpanna honA pdd'aa| isI prakAra hamAre kRSNabhakta bhI kRSNa ko bala rAjA ke dvAra tapa karanA mAnate haiM yaha bhI eka prakAra ke karmoM kA hI phala hai| 6-zrIkRSNa ko Izvara avatAra paramezvara yA kartAhartA kI mAnyatA kaba se ? triSaSThIsilAga puruSa caritra meM ullekha milatA hai ki jaba zrIkRSNa kosaMbI bana meM jarAku~vara ke bAna se zarIra chor3a bAlukA prabhA meM gaye bAda balabhadra ne dIkSA lI aura ve bhI zarIra chor3a pAMcaveM svarga meM deva pane utpanna hue unhoMne apane jhAna se kRSNa ko bAlukAprabhA meM dekhakara pUrva bhava ke bhrAtRsneha ke kAraNa Apa bhI kRSNa ke pAsa gaye aura kRSNa ko pIchalA bhava sunAne se kRSNa ko bhI bhAna huA aura pUrva saMcita karmoM kA pazcAtApa huA balabhadra kA jIva deva ne kahA ki maiM ApakI kyA sevA kara sakU ? isa para kRSNane.kahA merA karma to mujhe bhoganA hI par3egA para maiMne pUrva bhava meM yaduvaMza ko badanAma kiyA hai ataH Apa bharatakhaNDa meM jAkara devazakti se merI aura ApakI pUjA ho aisA prayatna karo ataH balabhadra kA jIva devatA vaikraya labdhi se vimAna banA kara eka meM cakra gadA zaMkha sahita pIta vastra vAlA kRSNa kA rUpa dUsarA meM hala musala evaM nIla vasA vAlA balabhadra kA rUpa banAkara bharatakSetrameM Aye aura logoM ko kahane lage ki hama kRSNabalabhadra Izvara paramAtmA pUrNabrahma haiM vaikuMTha meM hamArA vAsa hai hama svataMtra ghUmate haiM hamArI mAnyatA karane vAle bhaktoM ko hama manovAMchita sukha dete haiM he logoM yadi tuma tumhArA kalyANa cAhate ho yA sukha zAMti kI abhilASA rakhate ho to zrIkRSNa balabhadra kI sundara mUrtiyAM banA kara khUba sevA pUjA bhakti karo jisase ve donoM Izvara tumhAre para khUba prasanna hoMge ityAdi / kahA bhI hai ki "duniyAM mukatI hai mukAne vAlA honA cAhiye" sukha zAnti ke icchuka loga zrIkRSNa aura baladeva kI sthAna 2 para mUrtiyAM sthApana kara unako Izvara paramAtmA pUrNabrahma kaha kara sevA bhakti pUjA karane lage udhara balabhadradeva una bhaktoM kI manokAmanA pUrNa karane lage basa phira to kahanA hI kyA thor3e hI samaya meM zrIkRSNa ora valabhadra kI matiyAM savatra phaila gaI isa ghaTanA ko zAyada pAMca hajAra varSa hue hoM / yahI kAraNa hai ki kRSNa bhakta kRSNa ko hone meM pAMca hajAra varSa batAte haiN| vAstava meM zrIkRSNa jIvita the usa samaya unake liye Izvara evaM avatAra kI kalpanA kisI ne bhI nahIM kI thI para unake marane ke bAda hajAroM varSoM ke pIche valadeva ke jIva devatA ne Upara likhAnusAra kRSNabalabhadra kI mUrtiyoM kI sthApanA karavA ke unako Izvara paramAtmA ke nAma se pujAye the taba se hI yaha kathA cala par3I tatpazcAt to kRSNabhaktoM ne unake nAma para aise 2 prantha bhI raca DAle ki ve gopiyoM ke sAtha nAca kUda evaM jalamajjana karate the mahiyaroM kA makkhana cuga kara khAte the ityAdi yadi zrIkRSNa ke maujUdagI meM unake liye aisI azlIla bAteM uThAI hotI to ve unakI avazya hI khabara lete khaira yahAM to kevala una zrIkRSNa ke sambandha kI loka pracalita bAta kA nirNaya karane ke liye saMkSipta se ullekha kara diyA hai| zrIkRSNa eka nIti nipuNa Adhe bhArata kA rAjA thA unhoMne pahalI avasthA meM bhArata vijaya karane meM kaI sthAnoM para yuddha bhI kiye the para jaba zrIkRSNa ke bAbA samudravijaya ke putra neminAtha tIrthakara hue unake Jain Education Interations For Private & Personase Only
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 52 | upadeza se zrApa ne jainadharma svIkAra kara jainadharma kA khUba pracAra kiyA yahAM taka ki unhoMne yaha udghoSanA karavAdI ki koI bhI vyakti bha0 neminAtha ke pAsa dIkSA le unake liye maiM jo cAhe sahAyatA karane ko taiyAra hU~ / itanA hI kyoM para khAsa mere putra evaM rANiyAM vagairaha koI bhI dIkSA le to maiM bar3I khuzI se AjJA dedetA hU~ / isa AjJA se zrIkRSNa kI rANiyoM putra aura nAgarikoM ne prabhu neminAtha ke pAsa dIkSA lI thI isa dharma dalAlI se hI zrIkRSNa zrAvatI cauvIsI meM amAmanAma ke bArahaveM tIrthaMkara hoNge| isa kAraNa jaina saMgha zrIkRSNa ko dina pratidina 7 sAtavAra namaskAra karate haiM / 7 zaMkA kA samAdhAna -- kaI loga yaha zaMkA kiyA karate haiM ki jainoM ne manuSyoM ke kosoM taka zarIra aura asaMkhyata varSoM kA AyuSya mAnA hai yaha kaise saMbhava ho sakatA hai ? isa zaMkA ke sAtha hamAre bhAI jainoM ke mAne hue kAla kA bhI jJAna kara lete to zaMkA ko sthAna hI nahIM milatA / manuSyamAtra kA kartavya hai ki jisa kisI dharma ke zAstra ke viSaya meM zaMkA kare to pahale una dharma ke siddhAnta kA jJAna hAsila karale khaira / dekhiye jaina siddhAntoM meM tIna prakAra kA aMgula mAnA hai 1 - pramANAM gula 2 Atmagula 3 utsedAMgula / jisameM pramANAMgula to bha0 RSabhadeva ke hAtha kI aMgula / AtmAMgula jisa samaya jaisA manuSya ho usake hAtha kI aMgula aura utsedAMgula zrAdhe pAMcavA zrAre ke laghu manuSyoM kI aMgula / jina manuSyoM ko jainazAstra ne bar3e zarIra vAlA mAnA hai ve manuSya zrAtmagula se to cAra hAtha ke hI hote haiM unako bar3A zarIra vAle kahate haiM vaha utsedAMgula kI apekSA se kahA jAtA hai jaise eka do varSa kA bacA hai vaha apane hAtha se cAra hAtha kA hI hai para usa do varSa ke baccA ke hAtha se javAna manuSyoM kA nApa kiyA jAya to karIba 15-16 hAtha kA ho sakatA hai yadi apekSA ke ajJAta manuSya ko kaha diyA jAya ki zrAja ke javAna, manuSya 15-16 hAtha ke hote hai to vaha nahIM mAnegA para jaba usako yaha samajhAyA jAya ki hama jisa javAna manuSya ko 16 hAtha ke kahate haiM vaha hAtha do varSa ke baccA kA hai taba usakI samajha zrI jAyagA isI prakAra asaMkhyAtA kAla pUrva jo manuSya ve dIrgha kAya vAle to the hI phira unake zarIra kA mApa una AdhA pAMcavA zrArA ke manuSyoM kI aMgula se kiyA jAya to unake bar3e zarIra meM zaMkA rahI nahIM sakatI hai jaino ne jina manuSyoM ke zarIra ko bar3A mAnA hai vaha kAla kI apekSA se mAnA hai / dekhiye bha0 mahAvIra kA zarIra una AdhA pAMcavA zrAre ke manuSyoM ke hAtha ke nAma se sAta hAtha kA mAnA hai bha0 mahAvIra ke 250 varSa pUrva pArzvanAtha hue unakA zarIra 9 hAtha kA thA unake 83750 varSa pUrva bAvIsa neminAtha hue unakA zarIra 10 dhanuSya kA mAnA hai unake pUrva pAMca lakSa varSa naminAtha hue unakA zarIra 15 dhanuSya kA thA unake pU' cha lakSa varSa munisuvrata hue unakA zarIra 20 dhanuSya kA thA isa prakAra jyoM jyoM kAla bar3hatA jAtA hai tyoM tyoM zarIramAna bhI bar3hatA jAtA hai aura jaise kAla kI adhikatA se zarIra kA mAna bar3hatA gayA vaise hI manuSyoM kA zrAyuSya bhI bar3hatA gayA jaba prathama tIrthakara RSabhadeva ko itanA kAla hogayA ki ginatI ke bhI pare hai arthAt manuSya usa kAla kI ginatI nahIM lagA sakatA hai unakA zarIra 500 dhanuSya ko aura AyuSya 84 lakSa pUrva kI thI yadi manuSya ke yogya buddhi aura anubhava hai vaha to isa bAta ko kadApi inkAra nahIM kara sakatA hai / vartamAna meM purAtatva kI zodha khojase kai prAcIna aise bhI padArtha mile haiM ki jinako binA dekhe koha muha se kaha de to mAnane meM zaMkA hI rahatI hai jaise eka manuSya kI khopaDImeM eka sau paunDa se bhI adhika gAhu bharA jA sakatA hai eka manuSya ke dono AkhoM ke bIca aThArahaiMca kA antara, eka manuSya ke paune do tole kA eka Jain eka dAnta hai samudra meM eka macchI caurAsI phaTakI lambI jisake tadarase do gAThe rUha kI nikalI haiM yadi ry.org
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 53 1 paDoM udAharaNa hamArI AkhoM ke sAmane upAlabdha haiM jisake kAlakI hama ginatI lagAsakate haiM jaba ginatI ke hai jinakA kAla usakAla ke padArtha kitane lambe caur3e hoMge jisakA anumAna lagAnA buddhi ke bahAra kI hI -hai ata: jainoM ke mRta bhaviSya vartamAna kAla ke jJAtAoM ne apane tIkSaNa jJAnase jisa bAtako apane va dvArA dekhakara likhI hai usameM zaMkA ho hI nahIM sakatI hai ityAdi / 8-nauvoM subuddhinAtha kA zAsana viccheda aura brAhmaNabhAsoM kI utpatiH-isa samaya hunDAvasarpiNI bala kA mahAbhayaMkara asara bha0 subuddhinAtha ke zAsana para isa kadara kA huA ki svalpakAla se hI Apake zAsana kA uccheda ho gayA arthAta suvidhinAtha bhagavAna mokSa padhArane ke bAda thoDe hI kAla meM muni, AryAe zrAvaka-zrAvikA rUpa caturvidha saMgha va satyAgama aura unakI udghoSanA karanevAle lopa ho gaye / / bha0 RSabhadeva ke adhikAra meM likha Aye haiM ki rAjA bharata ne cAra Arya veda banAkara jaina brAhmaNoM ne diye the aura ve una vedoM dvArA saMsAra kA upakAra karate the jisase una jaina brAhmaNoM kI mAnyatA jaise rAjA mahArAjA karate the vaise hI prajA bhI karatI thI, usa samaya unameM pUjA satkAra ke yogya guNa the / isa samaya zAsana uccheda hone se una brAhmaNoM meM svArtha vRtti se jo bhagavAn AdIzvara ke upadeza se bharatacakravartI ne cAra Aryaveda janatA ke kalyANa ke liye banAye the unameM itanA to parivartana kara diyA ki jahA~ niHsvArthapane janatA kA kalyAna kA rAstA thA vaha svArthavRti se duniyA ko luTane kA evaM apanI AjIvikA kA sAdhana banA liyA aura naye naye pranyAdi kI racanA bhI kara ddaalii| kAraNa usa jamAne kI janatA brAhmaNoM ke hI AdhIna ho cukI thI, saba dharma kA ThekA brAhmaNabhAsoM ne hI le rakhA thA ; taba to unhoMne gaudAna, kanyA hAna bhUmidAna Adi kA vidhi-vidhAna banA ke svarga kI sar3aka ko sApha kara dii| itanA hI nahIM kintu aise bhI prantha banA diye ki jo kuccha brAhmaNoM ko diyA jAtA hai vaha svarga meM unake pUrvajoM ko mila jAtA haiM tathA brAhmaNa hai so hI brahmA hai ityAdi / kramazaH dharmanAtha bhagavAna ke zAsana taka jainadharma svalpakAla udaya aura vizeSakAla asta hotA rahA isa sAta jinAntara meM una brAhmaNabhAsoM kA itanA to jora bar3ha gayA ki inake Age kisI kI cala hI nahIM sakatI thI brAhmaNoM ko itane se hI saMtoSa nahIM huA thA para una AryavedoM kA nAma taka badala ke unake sthAna para Rgveda, yujurveda, sAmaveda, atharvaveda nAma rakha diyA. ina vedoM meM bhI samaya samaya parivartana hotA gayA thA, jisa kisI kI mAnyatA huI vaha bhI iname zrutiyA~ milAte gaye. anta meM yaha chApa Thoka dI ki veda IzvarakRta hai aura ina dezoM ko na mAne vaha nAstika haiM / vedoM meM vizeSa zrutiyA~ hiMsAmaya yajJoM ke liye hI raci dI gaI thii| jisameM bhI yAjJavalkya sulasA aura pippalAdane to naramegha, mAtRmegha, pitRmegha, gajamegha, azvamegha taka kA mI vidhividhAna Thoka mArA aura aisA yajJa kiyA bhI thaa| vedoM meM "yAjJavalketihovAca" yAni yAjJavalkya aisA kahatA hai aura upaniSadoM meM kahIM kahIM pippalAda kA bhI nAma AtA hai / ityAdi 8-bha0 zItalanAtha ke zAsana meM harivaMza kI utpati kausaMvI nagarI meM eka vIra nAma kA sAlavI rahatA thA usakI strI vanamAla bahuta rUpavaMtI thI jisako rAjA ne balAtkAra apanI rAnI banA lI jisase vIra pAgala hokara nagara meM vanamAlA 2 karatA phiratA thA eka dina rAjA aura vanamAlA ne jharokhA meM baiThe hue vIra ko pAgalasA phiratA huA dekhA taba una donoM ke dila meM AyA ki apunalogoM ne anyAya kiyA ityAdi bhadrika pariNAma Ate hI una donoM para vidyutpAta hone * isa viSaya meM munivarayaM zrIdarzanavijayajoma kI likhI vizvaracanA nAma kI pustaka kA avalokana karanA cAhiye / For Private os Personal Use Only www.janelibrary.org
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 5 ] se ve donoM mara kara harivAsa yugala kSetra meM yugala yoni meM utpanna hue| idhara rAjA aura vanamAla kI akasmAt mRtyu huA dekha vIra kA citta sthira ho gayA ki inhoMne kiyA jaisA hI pAyA / vIra ne saMsAra kA svarUpa dekha tApasI dIkSA le lI aura tapa karatA huA vaha mara kara deva yoni meM utpanna huA phira usane jJAna lagAkara dekhA to rAjA aura vanamAlA yugala manuSya pane paidA hue aura vahA~ se mara kara deva hoMge / isa hAlata meM deva ne apanA badalA lene ko arthAt unako bhaviSya meM kaSTa pahu~cAne ko una donoM ke AyuH daha kA saMkramaNa kara campAnagarI meM lAyA vahA~ kA rAjA caNDakIrti aputriyA mara gayA thA vahA~ ke loga isa bAta kA vicAra kara rahe the ki apane nagarakA rAjA kauna hogA ? usa samaya devatA ne una logoM ko kahA ki yaha hari rAjA aurahariNI rANI tumako diye jAte haiM yahI tumhArA rAjA hogA para eka bAta yAda rakhanA ki tuma loga ina rAjA-rANI ko phalAhara ke sAtha mAMsa madirA bhI khilAnA aura bhoga vilAsa meM khUba sahAyatA karate rahanA taba hI tuma loga sukhI rahoge / ityAdi jaise devatAne kahA vaise hI nagara ke logoM ne kiyA jisase vaha rAjA evaM rANI mara kara naraka meM jAkara ghora dukhoM kA anubhava karane lage iti usa hari rAjA kI santAna harivaMza ke nAma se prasiddha huI / isa hari vaMza meM bIsaveM munisuvrata tIrthakara hue aura Age calakara rAja yAduse harivaMza kA nAma yAduvaMza pracalita huA jisakA thor3A sA paricaya rAjA vasu ke adhikAra meM karavAyA jAyagA / - parvata aura mahAkAla deva ke dvArA pazubadha rUpI yajJa kA pracAra jisa samaya samrATa rAvaNa digvijaya kara vApisa A rahA thA mArga meM bhaya bhrAMta hue nAradajI ye rAvaNa ne pUchA ki Apa aise kyoM 1 nArada ne kahA ki rAjapura kA rAjA maruta mAMsa pIpAsu brAhmaNoM kI bahakAvaTa meM Akara pazuvadha rUpa yajJa karavAtA thA usa samaya maiM vahAM calA gayA rAjA ko upadeza diyA itane meM brAhmaNa loga lAThI patthara se mArane ke liye mere picche ho gaye maiM vahAM se bhAgakara Apake pAsa AyA hU~ Apa una pazuoM ko abhayadAna dilA kara ahiMsA kA pracAra kareM ityAdi / isa para rAvaNa nAradajI ko sAtha lekara rAjapura gaye aura maruta rAjA ko madhura bacanoM se samajhA kara evaM yajJa baMda karavA kara rAjA ko hiMsA kA upAsaka banAyA / kAraNa rAvaNa kI AjJA sarvatra mAnya thI yahI kAraNa hai ki jaina rAjAoM ko brAhmaNoMne rAkSasa ke nAma se likha mArA hai ki hamAre yajJoM ko rAkSasa vidhvaMsa kara DAlate the ve rAkSasa the ahiMsA dharma ke upAsaka jaina rAjA / eka samaya samrAT rAvaNa ne nArada se pUchA ki isa prakAra hiMsAmaya yajJa kisane calAye ? uttara meM nArada ne kahA ki suktamutA nagarI meM abhicanda nAmaka rAjA rAjya karatA thA jisake eka vasu nAma kA putra thA vaha nyAyI satyavaktA bar3A hI dharmamAtmA thA usa nagarI meM khIrakadamba upAdhyAya bhI rahatA thA jisake parvata nAma kA putra thA maiM vasukuvara aura parvata ye tInoM upAdhyAyajI ke pAsa par3hate the eka dina hama tInoM chata para so rahe the nidrA bhI A gaI para upAdhyAyajI jAgRta the usa samaya AkAza se do cAraNa muni jA rahe the jo jJAnI the unhoMne kahA ki ina tInoM vidyArthiyoM meM do naraka gAmI hai aura eka svarga gAmI hai| upAdhyAya jI ne unakI parIkSArtha loTa (ATA ) ke tIna kurkaTa banA kara tInoM ko diyA ki koI na dekhe vahAM mAra AnA / basa ! parvata aura vasu to jaMgala meM jAkara koI nahIM dekhA vahAM pITha ke kurkaTa mAra Aye para maiMne socA ki dUsarA nahIM to maiM evaM kurkaTa to dekhate haiM zAyada maiM AkheM banda ka lU~ to bhI Izvara jJAnI to sarvatra dekhate haiM ataH kurkaTa ko lekara vApisa zrAyA upAdhyAyajI ne una tInoM kI parIkSA karalI ki ThIka do naraka aura eka nArada svarga jAne vAle haiN| 1-08 nArada kahatA hai ki maiM eka samaya suktamutA nagarI meM gayA to parvata apane ziSyoM ko par3hA rahA thA Jain E Rgveda meM eka ati zraI ki " ajaryavyamiti" isakA parvata ne artha kiyA ki aja yAni lAga cakarA.org
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 55 ] kA balidAna karanA taba maiMne kahA parvata tU aisA anartha kyoM karatA hai gurUjI ne to ajA zabda kA artha tIna kI zAla arthAta boyA huA na Uge vaisA dhAna kiyA thA parvata ne haTa pakar3a liyA nArada ne kahA ki surAja apane sAtha par3he haiM unase nirNaya karaleM para isa zarta para ki jo jhUThA ho vaha apanI juvAna nikAla kara ke de de / parvata ne isako svIkAra kara liAya bAda parvata apanI mAtA ke pAsa AyA aura saba hAla mAtA ko kahA isa para mAtA ne kahA beTA terA bApa ajA zabda kA artha purANA dhAna hI karatA thA parvata ne kahA maiMne to zarta karalI hai isa para mAtA rAtri meM cala kara rAjA basuke pAsa aaii| rAjAne gurujI kI patnI samajha satkAra kara gatrimeM Ane kA kAraNa pucchA isa para mAvAne saba hAla kahakara putra rUpI bhikSA kI yAcanA kI - logoM meM yaha bAta pracalita thI ki rAjA vasu satyavAdI hai aura satya se hI isakA siMhAsana pRthvI se adhara rahatA hai isa hAlata meM rAjA asatya kaise bola sakatA / rAjA ne kahA mAtA maiM hI kyoM para zrApa bhI jAnatI ho ki gurujI ne ajA zabda kA artha purANI zAla hI kiyA thA ataH meM mithyA artha karanA nahIM cAhatA hU~ / mAtA ne kahA gajan / maiM jAnatI hU~ aura maiMne parvata se kahA bhI thA ki terA pitA ajA zabda kA artha purANA dhAna jo bone para na Uge kiyA karate the / para parvata mere eka hI putra hai ata: kucha bhI ho para mere putra ko jIvana dAnA dene kI merI prArthanA svIkAra karAveM / merI jindagI meM yaha pahalI hI prArthanA hai yadi Apa apane gurujI kA thor3A bhI upakAra samajhate haiM, taba to merA yaha kArya Apako karanA hI hogA ? rAjA vasune gurANI kI lihAja meM zrAkara kaha diyA ki Apa nizcita ho ghara para padhAre maiM kisI prakAra se Apake putra ko vcaaduugaa| dUsare dina rAja sabhA ke samaya meM (nArada ) aura parvata rAjasabhA meM Aye aura saba hAla kahA isa samaya eka vyakti rAjAse kahane lagA ki rAjan ! Apa satya, satya hI kahanA kyoMki satyase pRthvI sthira hai zrAkAza sthira hai ityAdi / para rAjA ne isa para kucha bhI vicAra nahIM kiyA aura grAma sabhA meM kaha diyA ki hA~ gurujI ajA zabda kA artha kabhI purANI zAla aura kabhI chagA-bakarA bhI kiyA karate the ( kahIM para kevala bakarA hI kahA likhA hai ) vasa / isa mizra evaM jhUTa bolane ke kAraNa devatA vasurAjA ko pathvI para pichATa karake siMhAsana ke sAtha bhUmimeM ghusA diyA jisase vasu rAjA marakara sAtavIM narakameM jAkara ghora duHkhoM kA anubhava karane lagA isase parvata kI bahuta niMdAhuI itanA hI kyoM para nagarIke logoMne parvata ko mArapITa kara nagarI se nikAla diyA para bhavitavyatA balavAna hotI hai parvatane jaMgala meM jAkara eka mahAkAla deva kI ArAdhanA kI / devane adharma parvata ko sahAyatA dekara pazuvadha yajJa kA pracAra karavAyA / devatA vikraya se yajJa meM balidAna hone vAle karoM ko svargameM jAte hue dikhAye tathA punaH jIvita karake dikhAye isase mAMsa lolupI logoMne yajJa kA kAphI pracAra kara diyA parvata ne bhI logoM ko kahA ki yajJa se deva saMtuSTa hote haiM logo meM sukha zAnti rahatI hai aura balidAna meM pazu hoMme jAte haiM ve svarga meM jAte haiM ityAdi nAradajI ne rAvaNa ko parvata kI kathA sunAI / ra samrAT rAvaNane hiMsAmaya yajJa karane kA niSedha kiyA jahA~ yajJa hotA dekhA to apanI sattA se dhvaMsa bhI para kalikAla kI kuTalagati se yajJa karma sarvathA bandha na ho skaa| / basurAjake kramazaH ATha puzta rAjA hote gaye aura marate gaye taba navameM suvasu vahA~ se bhAga kara nAgacalA gayA aura dazavAM vRhaddhvaja nAma kA putra bhAga kara mathurA calAgayA usakI saMtAna se eka yAdunAma panA huA vaha mahAn pratApI huA jisase harivaMza ke sthAna yAduvaMza nAma prasiddha ho gayA-jisa yAdu. Jain Educapr.vaMza vRkSa
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 56 ] yAdurAjA zaurI (nAgapura meM rAja kiyA suvIra (mathurAmeM) adhika viSNu bhojaka viSNu / / / / / / / samudravijaya prakSobha stimata sAgara hemavAta acala dharaNa pUrNa abhi0 vasudeva ugra sena neminAtha zrIkRSNa 11-pIpalAda dvArA yajJAdi kI utpatiHkAzIpurI meM do saMnyAsiniyAM rahatI thIM jisameM eka kA nAma sulasA dUsarI kA nAma subhadrA thA ve donoM acchI likhI par3hI dharma zAstroM kI bhI jAnakAra thIM bahutase paNDitoM ko vAdameM parAsta bhI kiye usa samaya yAjJavalkya nAmaka parivrAjaka yaha hAla suna kara una donoM saMnyAsiniyoM ke sAtha vAda karane ko prAyA aura aisI zarta rakhI ki hArajAne vAlA jItajAne vAle kI janma bhara sevA kare / jaba vAda huA to yAjJavalyakya ne sulasA ko parAjaya kara apanI sevA karane vAlI banAlI / para donoM ke yuvaka vaya meM ve kAmadeva ke gulAma bana Apasa meM bhoga-vilAsa karane laga gye| jisase sulasA ke garbha raha gayA jaba putra kA janma huA to lokApavAda ke kAraNa navajAta putra ko eka pIpala ke vRkSa kA koTara meM chor3akara ve donoM vahA~ se raphphUcakkara hogaye / subhadrA ko mAlUma huA to usane pIpala ke mAr3a ke pAsa jAkara dekhA to navajAta baccA ke muMha meM svayaM pIpala kA phala par3A jisako cAba rahA thA subhadrA apanI bahina sulasA kA baccA jAnakara apane Azrama meM legaI usakA pAlana poSaNa kiyA aura bar3A hone para usako veda vedAMga par3hA kara dhUraMdhara banA diyA aura vAda vivAda meM kaI paNDitoM ko parAsta kara bahuta vikhyAta hogayA / eka samaya yAjJavalkya aura sulasA punaH kAzI meM Aye aura pIpalAda se bAda kiyA jisameM ve donoM hAra gaye evaM pIpalAda kI vijaya huI jaba subhadrA dvArA pIpalAda ko jJAna huA ki sulasA yAjJavalkya mere mAtA pitA haiM aura janma ke sAtha hI nirdayatA se mujhe pIpala ke jhADa kI koTara meM DAlakara palAyana hogaye the ataH pIpalAda ne kupita ho apanA badalA lene ke lie mAtRmegha pitRmegha nAmake yajJa karane kI sthApanA kI aura mAtRmegha meM sulasA tathA pitRmeghameM yAjJavalkya ko homa diyA arthAt pIpalAdane apane mAtA pitA kA balidAna kara apanA badalA liyA aura upaniSadhAdi pranthoM meM isakA vidhividhAna bhI racahAlA ki bhaviSya meM yaha prathA amara bana jAya ityAdi ina mAMsa pracArakoM kI lIlA kahAM taka likhI jAya / 12-vasaMtapura nagara meM eka nAbAlaka lar3akA thA vaha kisI sathavAr3A ke sAtha dezAntara jAtA huA rAste meM eka tApasa ke Azrama meM Thera gayA / vaha bar3A bhArI tapa karA vAste lokone yamadagni nAma rakhA dIyA usa samaya eka vizvAnara nAmakA jainadeva dUsarA dhanaMtarI tApasabhakta deva ina donoM ke Apasa meM dharma saMbaMdhi vivAda huA apanA 2 dharma ko acchA batAte hue parIkSA karane ko mRtyu loka meM Aye usa samaya mithilA nagarI kA padmaratha rAjA bhAva yati bana campA nagarI meM virAjamAna jaina muni ke pAsa dIkSA lene ko jA Jain Educ rahA thA donoM devoM ne use anukula pratikula bahuta upasarga kiyA para vaha tanaka bhI nahIM calA bAta dolo.org
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 57 1 hasavA yamadagnitApasa jo jyAna lagA ke tapasyA karatA thA usakI dADhI ma cAr3A cADAkA rUpa banA kara baTha ra cIr3A kahane lagA ki maiM hemAcala para jAUMgA-cIDI bolI tuma vahAM jAke kisI dUsarI cIDI se yAri kara loge ? cIDA ne kahA nahIM karUgA bhagara meM aisA karUM to mujhe gau hatyA kA pApa lge| cIr3I ne kahA aise maiM nahIM mAnUM aise kaho ki maiM kisI dUsarI cIDI se yAri karUM to isa yamadagni kA pApa mujhe lage yaha sunate hI tApasa ko khUba gussA AyA aura pucchA ki kyA merA pApa gauhatyA se bhI jyAdA hai cIr3I ne kahA ki tumako mAlUma nahIM hai ki zAstra kahatA hai "aputrasya gati sti" yaha sunake tApasa ko putra kI pipAsA lagI taba eka najika nagarI meM gayA vahAM kA jayazatru rAjA ne Adara diyA bAbAjI ne rAjA ke 100 putriyoM meM eka putrI kI yAcanA karI / rAjA ne kahA jo zrApako cAhe usako Apa le lIjiye / tApasa ne sabase AmantraNa kiyA para aisI bhAgyahIna kauna ki usa tApasa ko vara kare / eka chATI lar3akI retameM khelatI thI use lalacA ke tApasa apane Azrama meM le AyA bAda yuvA hone para usake sAtha lagna kiyA / reNukA Rtu dharma huI saba tApasa baru (putravidyA) sAdhana karane lagA reNukA ne kahA ki merI bahina hastanApurakA rAjA anaMtavIrya ko paraNAI hai usake liye bhI eka carU sAdhana karanA / tApasa ne eka brAhmaNa dUsarA kSatriya hone kI vidyA sAdhana karI reNukAne kSatrivAlA aura usakI bahina ko brAhmaNavAlA carU khilAne se donoM ke do putra huye reNukA ke putra kA nAma rAma, bahina ke putra kA nAma kRtavIrya-rAma ne eka vaimAra vidyAdhara kI sevA karI jisase saMtuSTa ho usane parazuvidhA pradAna karI / taba se rAma kA nAma parazurAma huA / ekadA anaMtavIrya rAjA apanI sAlI reNukA ko apane vahAM lAyA paricaya vizeSa hone se reNukA se bhogavilAsa karate hue ko eka putra bhI ho gayA bAda yamadAgni strI moha meM andha ho saputra reNukA ko apane Azrama meM lAye parantu parazurAma ne usakA vyabhi. cAra jAna mAtA aura bhAI kA sira kATa diyA bAda anaMtavIrya ne yaha bAta sunI tatkAla phauja le AyA vApasa kA pAzrama bhasma kara diyA yaha parazurAma ko jJAta huA taba parazU leke hastanApura jAkara rAjA ko mAraDAlA kutavIrya krodhita ho yamadagni ko mArA taba parazugama kRtavIrya ko mAraDAlA taba kRtavIrya kI tArA rANI sagarmA vahAM se bhAga ke kinhIM tApasoM ke saraNe gaI parazurAma hastanApurakA rAjA bana gayA-tArArANI bhUmigraha meM chipake rahI thI vahAM caudaha svapnasUcaka putra janmA jisakA nAma subhUma rakhA gyaa| parazUgama ne sAtavAra niHkSatriyapRthvI kara dI una kSatriyoM kI dAr3oM se eka sthala bhraa| parazUgama kisI nimitiye ko pucchA ki merA maraNA kisake hAtha se hogA taba usane kahA ki jisake dekhate hI dAr3hoM kA thAla khIra bana jAvegA usa khorako khAne vAlA nizcaya tumako maaregaa| parazurAmane eka dAnazAlA kholI aura dAr3hoMvAlA thAla vahAM siMhAsana para rakha diyA idhara eka megha nAmakA vidyAdhara nimittiyA ke kahane se apanI padmazrI nAmakI putrI subhama ko paraNA dI thI bAda mAtA ke kahane se subhama pichalI bAta aura parazurAma kA atyAcAra jAna kara vahA~ se hastanApura meM gayA dAr3hI ko dekhate hI khIra bana gaI usako subhUma khA gayA usI thAla kA cakra banA parazarAma kA sira kATa Apa eka nagara kA hI nahIM para sArvabhaumya rAja karane vAlA, cakravartI huaa| purAMNa vAloM ne likhA hai ki parazurAma parazu le kSatriyoM ko kATatA huA rAmacaMdrajI ke pAsa pAyA jaba rAmacandrajI ne parazurAma kI paga caMpI kara usakA teja hara liyA saba paraza nIcA paDa gayA phira uThA nahIM sake / kaisI asaMbhava bAta hai ki eka avatAra dUsarA avavAra ko mArane ko Ave phira bhI turrA yaha ki eka avatAra dUsarA kA teja ko bhI haraNa kara liyA kyA bAta haiM ? satya to yaha hai ki vaha rAmacandrajI nahIM para subhama cakravartI hI thA, iti aSTamA cakrI____ Apake zAsana meM mahApadma nAma kA nauvA cakravartI huA jisakA saMbandha-hasvanApura nagara meM padmottara
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA kI jvAlA devI rANi ke viSNukumAra aura mahApadma nAma ke do putra hue isa samaya avaMtI nagarI kA zrIdharma nAmaka, rAjA ke rAjya meM namUcI jisakA dUsarA nAma balamaMtrI thA jAti kA vaha brAhmaNa thA usa samaya munisuvrata bhagavAna ke ziSya suvratAcArya vahAM padhAre namucibala unake sAtha zAstrArtha kara parAjaya huA taba rAtri meM talavAra le prAcArya ko mArane ko calA prAcArya ke atizaya se vaha rAstA meM sthaMbhita ho gayA subaha usako bahuta niMdA huI taba vahAM se mukta ho hastanApura meM jAkara yugarAjA mahApadma kI sevA karane lagA eka samaya mahApadma kisI kArya se saMtuSTa ho 'yathecchA" vara de diyA thA kAlAntara padmotara rAjA aura viSNukumAra ne to suvratAcArya ke pAsa dIkSA grahaNa kara lI aura mahApadma rAjA ho kramazaH che khaNDAdhipati cakravartI rAjA ho gayA bAda suvratAcArya phira se hastanApura Aye namuci-balane socA ki isa samaya isa AcArya se vaira lenA cAhiye taba mahApA se arja karI ki vedoM meM kahA mAphika mere eka mahAyajJa karanA hai vAste mujhe pUrva diyA huzrA vara-vacana milanA cAhiye rAjA ne kahA mAMgo taba namucine yajJa ho vahAM taka sarva rAja mAMgA vacana ke baMdhA rAjA ne namuci ko rAja de Apa antevara ghara meM calA gayA bAda namuci ne nagara kara bAhara eka maMDapa taiyAra karavAya ke zrApa gajA bana gayA eka jaina sAdhuoM ke sivA saba loka bheTa le ke namuci ke pAsa Aye namaskArAdi kiyA namuci ne puchA ki saba logoM kI bheTa AgaI va koI rahA bhI hai brAhmaNoM ne kahA eka jainAcArya nahIM Aye hai| isa para namucine gusse ho kahalA bhejA ki jainAcArya tumako yahAM AnA cAhiye AcArya ne kahalAyA ki saMsAra se virakta ko aise kAryoM se prayojana nahIM hai isa para namUci krodhita ho hukma diyA hamAre rAja se sAta dinoM meM zIghra cale jAvo nahIM to katala karavA diyA jAvegA yaha suna AcArya ko bar3I ciMtA huI ki cakravartI kA rAja chaH khaNDa meM hai to inake bAhara kese jA sake prAcArya zrI saba sAdhuoM ko pUchA ki tumhAre andara koI zaktizAlI hai ki isa dharma niMdaka ko yoga sajA de isapara muniyoM ne arja karI aisA muni viSNukumAra hai para vaha sumerUgiri para tapa kara rahA hai prAcAryazrI ne kahA ki jAvo koI muni usako yaha samAcAra kaho / eka munine kahA vahAM jAne ki zakti to mere meM hai para pIche Ane ko nahIM sUrijI ne kahA tuma jAvo viSNukumAra ko saba hAla kahake yahAM le Avo vaha tumako bhI le AvegA isa mAphika biSNu muni guru ke pAsa AyA bAda viSNumuni rAjasabhA meM gayA namUci ke sivAya sabane uThake vandana karI bAda dharmadesanA dI aura namUci se kahA he vipra / kSaNika rAja ke liye tU aniti kyoM karatA hai cakravartI kA rAja che khaNDa meM hai to taba sAdhu sAta dina meM kahAM jA sake ityAdi namUcine kahA ki tuma rAjA ke bar3e bhAI ho vAste tumako tIna kadama jagaha detA hU~ bAkI koI muni mere rAjya meM rahegA use maiM tatkAla hI maravAdUMgA : isa para viSNu munine socA ki yaha madhura vacanoM se mAnane vAlA nahIM hai taba vaikrayalabdhi se lakSa yojana kA zarIra banAke eka paga bharatakSetra dUsarA samudra aura tIsarA paga namUci-bala ke sira para rakhA ki usako pAgala meM ghusA diyA vaha marake naraka meM gayA aura viSNumuni apane guru ke pAsa jA AlocanA kara kramazaH karma kSayakara mokSa gyaa| bha0 RSabhadeva se bhagavAna mahAvIra taka 24 tIrthaMkaroM kA vistRta hAla koSTaka meM diyA gayA hai para bIca bIca meM jo vizeSa ghaTanA ghaTita huI ve koSTaka meM to pA nahIM sake aura jAnanI bhI jarUra thI ataH maiMne una vizeSa ghaTanAe~ ko saMkSita rUpa se yahA~ likhadI hai| vizeSa bha0 mahAvIra kA chadmastha jIvana to kalpasUtrAdi kaI sthAna para milatA hai aura hama prati varSa par3hate bhI hai para tIrthakara jIvana sila silevAra kahIM para dRSTi gocara nahIM huA thA ataH yaha bilkula _dain E lugA sAhitya hai pAThakoM ke avalokanArtha yahA~ de diyA jAtA hai
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 56 ] bhagavAn mahAvIra kA vihAra kSetra bhagavAn mahAvIra ke zramaNa jIvana meM chadmasthAvasthA ke 12 varSa kA hAla to kalpasUtrAdi aneka thAnoM para dRSTi gocara hotA hai| para kevalAvasthA meM bhagavAn ne 30 varSoM meM kahA~ kahA~ vihAra kiyA zrIra vihAra ke andara kisa kisa sthAna para kyA kyA dharma kArya huA ityAdi silasilevAra varNana Aja panta kahIM para bhI dekhane meM nahIM AyA thA parantu hAla hI meM pUjya panyAsajI zrI kalyANavijayajI mahArAja ne kaI varSoM taka bar3A bhArI parizrama kara " zramaNa bhagavAn mahAvIra" nAma kA prantha likhA tathA vaha mudrita bhI ho cukA hai isa prantha ko likhakara panyAsajI mahArAja ne jaina samAja para mahAna upakAra kiyA hai| usI prantha ke AdhAra para maiM bhagavAn mahAvIra ke tIrthaGkara jIvana ke viSaya meM yahA~ para saMkSipta se hAla likha detA hU~ / bhagavAn mahAvIra 30 varSa gRhasthAvAsa meM rahe bAda zramaNa dIkSA svIkAra kara bAraha caturmAsa chadmasthA vasthA meM bitaaye| jaise 1 - zrasthiprAma 2 - rAjagRhanagara 3 - campApurI 4 - pRSThacampA 5 -- mahilA nagarI 6 - mahilAnagarI 7 - zrAlaMmiyAnagarI 8- rAjagRhanagara 9 - anAryadeza meM 10 - zrAdasti nagarI 11 - vizAlAnagarI 11 - campAnagarI uparokta sthAnoM meM bhagavAn ne bAraha caturmAsa kiye / tIrthaGkara avasthA meM bhagavAna ke 30 caturmAsoM kA varNana : jaba bhagavAna ko kevala jJAnotpanna huA pahalI dezanA meM kisI ne vrata nahIM liyA taba rAtri meM 48 kosa calakara madhyamA nagarI ke mahAsanodhana meM padhAre devo ne samavasaraNa kI racanA kI / vahA~ para somala brAhmaNa ke vahA~ eka vRhad yajJa kA Ayojana ho rahA thA aura bahuta dUra dUra se paNDita bhI Aye the unameM indrabhUti Adi 11 paNDita tathA 4400 unake ziSya bhI the jaba unhoMne bhagavAna kA samavasaraNAdi kI mahimA sunI to irSA ke mAre eka eka bhagavAna ke pAsa gaye bhagavAna unake dila kI zaMkA kA samAdhAna kara kramazaH 11 AcArya aura unake 4400 ziSyoM ko zramaNa dIkSA de una 11 ko gaNadhara pada diyA jisake liye jaina zAstroM meM gaNadhara bAda ke nAma se bahuta vistAra se varNana hai bhagavAna ne vahIM para caturvidha zrI saMgha kI sthApanA kI bAda vahA~ se vihAra kara kramazaH rAjagRha nagara meM padhAre vahA~ bhI ApakA dharmopadeza huaa| jisake phala svarUpa - 1 - rAjA zreNika kA putra meghakumAra tathA nandoSeNa ne zramaNa dIkSA lI / 2 - rAjakumAra abhaya tathA sulasAne zrAvaka dharma svIkAra kiyA / bhAvuka 3 - rAjA zreNika ne pravacana para zraddhA yAni samyaktva dhAraNa kI inake alAvA bhI bahuta se bhagavAna ke bhakta bana gaye / 1 - pahalA caturmAsa rAjagRhanagara meM huA vahA~ pravacana kA pracAra huA bAda vahA~ se vihAra kara kSatrIkuNDa mahAkuNDa nagara kI ora padhAre vahA~ bhI ApakA pravacana huA jisase -- 1 - jamAlI kSatriyakumAra 500 ke sAtha tathA unakI patnI 1000 ke sAtha prabhu pAsa dIkSAlI / 2 - brAhmaNa RSabhadatA tathA devAnanda ne bhI dIkSA lI inake alAvA bhI bahuta loga bhagavAna ke upAsaka bana gaye / 2 - dUsarA caturmAsa baizAlAnagara meM vyatIta kiyA bAda vahA~ se vihAra kara kauzAmbInagara meM padhAre vahA~ para rAjA dAI kI mAtA mRgAvatI tathA bhuzrA jayaMti bhagavAna ko vandana kiyA bhagavAna ne dezanAdI ja 'ti ne
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 60] prabhu se prazna kiye aura anta meM zramaNa dIkSA svIkAra kI vahA~ se zrAvasti meM padhAra vahA~ sumanobhadra supratiSThita ne dIkSA lI vahA~ se vANijyagrAma meM padhAre aura gAthApati Ananda tathA usakI strI sevAnandA ko hastha dharma kI dIkSA dI inake alAvA Apake bihAra ke andara bahuta se loga Apake paramopAsaka bana gaye / 3- tIsarA caturmAsa vANijya prAma nagara meM bitAyA pracAra kArya bar3hA bAda vahA~ se vihAra kara bhagavAn punaH rAjagRha meM padhAre vahA~ gotama ne kAla viSaya ke prazna kiye tathA dhanA zAlibhadra ko dIkSAdI aura bhI bahuta logoM ne bhagavAn ke upadeza ko svIkAra kiyA / 4 - caturtha caturmAsa bhagavAn ne rAjagRha nagara meM kiyA bAda vihAra kara campAnagara meM padhAre vahA~ ke rAjadatta kA putra mahacandra kuvAra ko dIkSA dI bAda sindhu sauvIra ke vItabhaya pahana jAkara rAjA udAI ko dIkSA dii| 5 - pAMcavA caturmAsa bhagavAn ne vANiyAprAma nagara meM bitAyA vahA~ se vihAra kara banArasI nagarI Aye vahA~ ke rAjA ne prabhu kA satkAra kiyA ApakA dharmopadeza se vahA~ ke gAthApati cUlanIpitA tathA usakI strI zyAmA aura surAdeva tathA unakI bhAryA dhanA ne gRhastha dharma ( zrAvaka ) svIkAra kiyA tatpazcAt zrAlambiyA nagara meM Aye vahA~ pogala sanyAsI ko samajhA kara zramaNa dIkSA dI vahA~ cUlazataka gAthApati tathA usakI patni bahulAne gRhastha dharma svIkAra kiyA bAda bhagavAn rAjagRha padhAre vahA~ bhI maMkAtI kiMkama arjuna aura kAzyapAdi ne zramaNa dIkSA lI / 6- chaTA caturmAsa rAjagRha meM kiyA zrApakA pravacana hotA rahA bAda prabhu rAjagRha meM hI Thahare vahI~ rAjA zreNika ne dIkSA ke liye udghoSaNA karadI koI bhI dIkSA le merI zrAjJA hai tathA maiM saba taraha kI sahAyatA karugA jisase zreNika ke putra jAlI mayAlI vAlI zrAdi 23 putra aura naMdA sunaMdAdi teraha rANiyo dIkSA lI aura bhI nAgarikoM ne bhI dIkSA lI / zrArdrakumAra aura gausAloM zrAdikoM ke sAtha saMbAda bAda zrArdra kumAra kI dIkSA / 7 - sAtavAM caturmAsa rAjagRha nagara meM vyatIta kiyA, bAda AlaMbhiyA nagara meM padhAre vahA~ RSibhadra putra zrAvaka tathA anya zrAvakoM kA saMbAda kA samAdhana bhagavAna ne kiyA rAMNI mRgAvatI tathA ujjaina ke rAjA pradyotana kI rAMgI ne prabhu pAse dIkSAlI bAda punaH videha meM padhAre / 8 - zrAtracaturmAsa vaizAlI meM hI kiyA vahA~ se vihAra kara kAkandI meM padhAre vahAM dhannA sunakSAdi ko dIkSA dI vAda kAmpilapura padhAre vahI~ kuNDakolika ko zrAvaka ke vrata diye phira polAsapura padhAre vahA~ gausAla kA bhakta sakaDAlaputra kumhakAra rahatA thA usako zrAvaka banAyA usakI strI agnimitra ne bhI bhAvaka ke vrata liye| 9 - novA caturmAsa vANijya grAmanagara meM bitAyA vahA~ se vihArakara rAjagRha nagara meM padhAre vahA~ para mahAzataka ko zrAvaka vrata diye vahI pArzvanAtha ke saMtAniyoM ne prazna kiyA prabhu ne samAdhAna kara unako cAra ke pAMca mahAvrata diye rohA muni ke prazna bhagavAn ke uttara / 10 - durAvA caturmAsa bhagavAn ne rAjamaha nagara meM kiyA vahAM se kaMyagalA nagara meM padhAre raMkada sanyAsI kI dIkSA zrAge vihAra kara zrAvasti nagarI meM dharmopadeza diyA vahAM nandanIpitA sAlanIpitA tathA ina donoM kI striyoM ne zrAvaka ke vrata dhAraNa kiyA / 11 - gyAravA caturmAsa vANijya grAma nagara meM kiyA jamAlI 500 sAdhuoM ko vihAra kiyA kosuMbI meM sUrya candra mUla rUpa se Aye prabhu rAjagRha meM behAsa abhaya kA anasana lekara alaga ta svarga /
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 61 ] 12-bArahavA caturmAsa rAjagRha meM vyatIta kiyA bAda vihAra kara campAnagara meM padhAre usa samaya kaNika kI rAjadhAnI campA meM thI bhagavAn kA pravacana zreNika ke pautre padma mahApadmAdi 10 ne dIkSA lI aura jinapAlitAdine bhI dIkSA lI zeSa ne zrAvaka vrata liyA vahAM se kAkandI meM kSameka ghRtaharAdine dIkSAlI / . 13-terahavA caturmAsa prabhune mithilA nagarI meM kiyA bAda vihAraH-isa samaya vaizAlA raNabhUmi banI huI thI kuNika ceTaka kA saMgrAma huA putra kI mRtyu sunakara kAlI zrAdi zreNika kI daza rANiyoM ne dIkSA lii| 14-caudahavA caturmAsa bhagavAn kA mithilA meM huA bAda vihAra-vaizAlo ke nikaTa hokara zrAvasti kI tarapha vihAra mArga meM hala vihalla kI dIkSA tathA bhagavAna aura gosAlA kA milApa jamAlI kA matabheda bhI usI varSa huaa| 15-pandrahavA caturmAsa punaH mithilA meM kiyA bAda vihAra kiyaa| kaizI-gautamakA zrAvasti meM zAstrArtha zivarAjASa sAtadvIpa sAtasamudra kahane vAlAkoM dIkSA dI agnibhUti vAyubhUti ke vaikughaNA ke prazna / __ 16- solavA caturmAsa vANijya prAma nagara meM kiyA bAda bihAra AjIvikA ke prazna tathA zrAvaka ke 49 bhaMgoM ke pratyAkhyAna aura gosAla ke 12 zrAvaka mukhya / 17-sattarahavAM caturmAsa rAjagRha nagara meM kiyaa| vihAra kara campA pRSTacampA meM padhAre vahA~ zAla mahAzAlA kI dIkSA punaH campA kAmadeva kA upasarga aura unakI prazaMsA kI vANijya prAma kA somala brAhmaNa ne prabhu se yAtrAdi ke prazna kiye / / 18-aThArahavA caturmAsa vANijya prAma meM kiyA bAda vihAra kara kAmpilapura gaye aMbaDa sanyAsI ko pratibodha evaM bhAvaka ke vrata diye / ___ 19-unnisavAM caturmAsa vaizAlI nagarI meM kiyA bAda vihAra kara vANijya nagara meM padhAre vahAM pArzvasaMtAniya gaMgaiyAjI Apako prazna pucche samAdhAna hone para cAra ke pAMca mahAvrata dhAraNa kiye / 20-bIsavAM caturmAsa vaisAlI meM kiyA zruta-zila kI caubhaMgI anyatithiyoM ke prazna kevalI ke bhASA ke viSaya kA prazna maMDUka zrAvaka aura anyatirthiyoM ke prazna maMDUka kI prshNsaa| 21-ikkIsavAM caturmAsa rAjagRha meM vahA~ kAlodAi ke prazna tathA udakapeDAla ke prazna jAlI mAyalI Adi nipranthoM ne vipula para anasana kiyaa| 22-bAIsavAM caturmAsa rAjagRha meM hI kiyA / vihAra vANijya nagara meM sudarzana seTha ne kAla ke viSaya ke prazna ( mahAbala kA bhava ) dIkSA tathA AnaMda kA anasana aura gautama kA Ananda ke pAsa jAnA avadhi jJAna ke viSaya prazna / 23-teIsavAM caturmAsa prabhu ne vaizAlA nagarI meM vyatIta kiyA bAda prAma nagaroM meM pravacana kA pracAra karate hue sAketa nagara meM padhAre-vahA~ jinadeva ke dvArA rAjA kirAta bhagavAn ke pAsa AyA usako dokSA dI / vahAM se vihAra kara mathurA zaurIpurAdi pradeza meM dharma pracAra karate hue| ___ 24-- cauvIsavAM caturmAsa prabhu mithilA meM vyatIta kiyA bAda vihArakara rAjagRha padhAre anyatirthiyoM ke praznoM kA samAdhAna / tathA kAlodAI ke zubhAzubha kamoM ke viSaya ke praznoM ke uttara / acita pudgaloM ke praznoM ke uttara ityaadi| 25-paccIsavAM caturmAsa prabhu ne gajagRha meM kiyA-bAda vahAM se jinapada meM vihAra kiyA gautama
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 62] tathA anya logoM ke vividha praznoM ke samAdhAna pUrva uttara / . 26-chabbIsavAM caturmAsa bhagavAna ne nAlaMdA ( rAjagRha ) meM vyatIta kiyA SAda vihAra kiyA gotama ne sUrya ke viSaya prazna kiye prabhu ne samAdhAna kiyaa| - 27-satAvIsavAM caturmAsa prabhu ne mithilA nagarI meM bitAyA-bAda vahAM se vihAra karake aneka mumukSuoM ko pravacana ke zraddhAsampanna banAye kaIekoM ko zramaNa dIkSA kaI pakoM ko gRhastha dharma kI dIkSA dI / 28-aThAIsavAM caturmAsa prabhu ne punaH mithilA nagarI meM kiyA bAda caturmAsa ke magadha kI ora vihAra-rAjagaha meM padhAre vahAM mahAzataka antima aArAdhanA meM lagA huA thA usakI strI revaMtI ne utpAta macAyA mahAzataka ko avadhi jJAna ho pAyA revaMtI kA bhaviSya kahAM para vaha kaThora hone se prabhu gautama ko mahAzataka ke pAsa bheja AlocanA karavAI ityAdi / uSNajala kA hoda ke prazna AyuSyakarma ke viSaya prazna / anya bhI bahuta se praznottara / 29--untIsavAM caturmAsa prabhu ne rAjagaha nagarameM vyatIta kiyA bAdabhI prabhu vahAM Thahare / kaI gaNa gharo kI mokSa / gotama ne chaTA pArA ke liye pucchA bAda pAMcavAM pArA ke viSaya pucchA prabhu ne uttara diye ityAdi / 30-tIsavA caturmAsa pAvApurI meM huaa| yaha bhagavAn ke jIvana kA antima caturmAsa thA vahA~ ke rAjA hastapAla kI rajjuga sabhA meM Apane caturmAsa kiyA thA caturmAsa ke tIna mAsa to vyatIta hogaye the kArtika mAsa meM bhagavAn kI sevA meM kAzI kauzala ke aThAraha gaNazataka rAjA upasthita the jaba prabhu kA anta samaya nikaTa arthAt kArtika kRSNa amAvazya kA sUryodaya ho cukA thA bhagavAna ne apuTTha (vinApucche) garaNA-dezanA denA prArambha kiyA jisameM 55 pApa phala vipAka rUpa aura 55 punyaphala vipAkarUpa adhyayana kaha kara 36 adhyayana kahe jo zrAja uttarAdhyayana sUtra ke nAma se kahAlAte hai tathA setIsavA pradhAna nAma tathA marudevI nAma kA adhyayana prArambha karate hI zrAyuSya karma kI kSINatA se bhagavAn sthula zarIra tathA tejasa aura kAramaNa zarIra anAdi kAla se jIva ke sAtha the unako bhI chor3akara eka samaya kA gamana mArga arthAt urva gamana lokAprabhAga meM akSaya sukhoM kA dhAma-mokSa nagara meM padhAra gaye usa samaya ke pUrva hI bhagavAna ne gautama ko eka devazarmA brAhmaNa ko pratibodha ke liye bheja diye the jaba prabhu ke nirvANa hue aura devatA kaha kaha karate hue jAne Ane vAle kaha rahe the ki antima tIrthaMkara kA nirvANa hone se loka meM andhakAra ho gayA hai ina bAtoM ko gotama ne sunI to ve cala kara prabhu ke sthAna pAyA aura pahale to dharma rAgAnukUla vilApata kiyA aura snehavasa upAlamba bhI diyA para bAda meM socA ki prabhu nirAgI the ityAdi zubha bhAvanA se gotama ko bhI kaivalya jJAna utpanna hogayA ataH indrAdi devoM ne prabhu kA nirvANa mahotsava ke anantara gotama kA kevala mahotsava kiyaa| isa prakAra bhagavAna mahAvIra ke tIrthaGkara avasthA ke 30 caturmAsa kA sila silevAra saMkSipta meM hAla likhA diyA hai / vistAra dekho panyAsajI ma0 kA prantha meM / iti zubham / /
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa' prAcIna tIrtha zrI kAparar3AjI ( mAravAr3a) Jain Education love 1. a 1 sa ta maM ai la cau " ) 5 mu kha jI kA ma ndi ra te Personal Use Only zrI motIlAlajI bhanDArI - sojata hAla - ajamera l 8F65 pa cA 65 phI Ta cA cole saMghapati pA~cUlAlajI vaidyamahatA phalodhI (dhamatarI)
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn zrI pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa phUsAlAlajI misarImalajI Prigate & Personal use only
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambu0 mahAvidaha 1 1 jayadeva 2 karNabhadra 3 lakSmIpati 4 anantaharSa 5 gaMgAdhara vizAlacandra 7 priyaMkara 8 amarAditya kRSNanAtha guNagupta padmanAbha 19 12 13 34 varadatta 15 candraketu 16 67 18 19 harihara rAmendra zAMti deva jaladhara yugAditya mahAkAya amara ketu araevavAsa 20 21 12 23 gajendra 14 sAgaracandra 15 lakSmIcandra 26 mahezvara anantakRta 27 RSabhadeva 28 saumyakAnta 29 nemiprabhu 30 ajitabhadra 31 mahIdhara 32 rajizvara 1 bhagavAn ajitanAtha ke samaya mahAvidaha meM utkRSTa 160 tIrthaGkara dhA0 pUrva0 vidaha dhA0 pazcima vi0 puSkarA0 pUrva vidaha vIracandra vaTasa sena nIlakrAMti muMjakezI rukimaka kSemaMkara 2 mRgAMkanAtha munimUrti vimalanAtha Agamika niSpApanAtha vasuMdharAdhipa mallinAtha banadeva valabhRta amRta vAhana pUrNabhadra revAMkita kalpazAkhA nalanidatta vidyApati supAra bhAnunAtha prabhaMjana viziSTanAtha jalaprabha municandra RSipAla kur3agadatta bhUtAnanda mahAvIra tArthezvara 3 dharmadata bhUmipati merudata sumitra zrISeNanAva pramAnanda padmAkara mahAghoSa candraprabha bhUmizala suSeNa acyuta tIrthapati kitA~ga amaracandra samAdhinAtha municandra mahendranAtha zazAMka jagadIzvara devendranAtha guNanAtha udyotanAtha nArAyaNa kapilanAtha prabhAkara jinadIkSita sakalanAtha zIkAranAtha bajradha ( sahasrAra azokAkhyA 8 maghavAhana jIvarakSaka mahApuruSa pApahara mRgAMkanAtha surasiMha jagatapujya sumatinAtha mahAmahendra amarabhUti kumAracanda vAriSeNa ramaNanAtha svayaMbhU acalanAtha makaraketu siddhArthanAtha sakalanAtha vijayadeva narasiMha zatAnanda vRMdAraka candrAtapa citragupta (candragupta ) daratha mahAyazA 35At pradyu mahAteja mananAtha puSpaketu kAmadeva samara : pAMca bharata, pAMca eravata evaM daza ko milAne se 170 tIrthakara hue / pu0 pAzci0 viSaha prasannacandra mahAsena vRjanAtha suvarNa bAhU kurucanda bajrabIrya vimalacandra yazodhara mahAbala bajrasena vimalabodha bhImanAtha meruprabha bhadragupta sudasiMha subrata haricandra pratimAdhara atizreya kanaka ketu ajitavIrya phAlgu mitra brahmabhUta hitakara vAruNadatta yazakIrti nAgendra mahIkIrti 5 kRtabrahmA mahendra vardhamAna surendradatta
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ Re - - - jambudvIpa kA bharata kSetra jambudvIpa kA aivata kSetra bhUtakAla vartamAna bhaviSya bhUtakAla vartamAna bhaviSya 1 RSabha siddhArtha padmanAtha sUra deva pUrNaghoSa kevalanANI x 2 nirvANI sAgara mahAjasa supAraca ajita saMbhava abhinaMdana sumati padmaprabha vimala bAlacanha zrIzivaya agnisena nardiSeNa riSidatta vratadhara somacandra dIrghasena zatAyuSa supAvaM svayaMprabha sarvAnubhUti devazruti udaya peDhAla poTila pAtakIrti suvrata bhamama kiSkaSAya niSpulAka sarvAnubhuti zrIdhara zrIdatta dAmodara suteja svAmI zivasuta zreyAMsa munisuvrata paMcarupa ninH saMpuTika ajyaMtika aviSTAyaka aminandana ratneza rAmezvara aguSTama vinAzaka bhAzeSa savidhAna zrIpradatta zrIkamAra sarvazaila prabhajina saubhAgya dinakara vratAdhi siddhikara zArIrika kalpadruma tIrthAdi phajeza sumati candaprabha suvidhi zItala zreyAMsa vAsupujya vimalanAtha anaMta dharmanAtha zAntinAtha kuMthunAtha aranAtha mallinAtha munisuvrata naminAtha neminAtha pArzvanAtha mahAvIra nirmama yazaghoSa nardiSaNa sumaMgaka brajadhara nirvANa dharmadhvaja siddhasena mahAsena vIramitra satyasena zrIcandra mahendra svayaMjana devasena suvarta jinendra sapArzva sukozala anaMta vimala bhajitasena agnidatta sivagati astAgaM namIzvara anIla yazodhara kRtArtha jinezvara zuddhamati zivakaraM citragupta samAdhi svayaMjala siMhasena upazAtaM guptasena mahAvIya pArzva abhidhAna marudeva zrIdhara svAmI koSTa agniprabha magnidatta vIrasena savara yazodhara vijaya mallajina devajina anaMtavIrya bhadrakRtya vaMdana saMvati x prastuta nAmAvali zrAgamasAra saMgraha nAmaka pustaka se likhA gayA hai / 1-bhI tIrthakaroM ko samakita prApta hone ke vAda evaM tIrthakara pada kA nirNaya hone ke pazcAt kitane bhava kiye jaise bhagavAn RSabhadeva ke 13 bhava 1-dhanAsArthavAha 2- uttarakuru yugalika 3-saudharmadeva 4 mahAbalarAjA 5-IzAnadeva 6-vAjagharAnA 7-uttarakuruyugalika 8-saudharmadeva 9-jIvAnanda vaidya -10- acyUjadeva 11-yajanAbhacakI 12- sarvArthasiddhadeva 13-RSabhadeva tIrthakkara evaM 13 bhava / For Private & Feste Use Only *
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAtakI khaNDa kA pUrva bharata kSetra dhAtakI khaNDa kA pazcima bharata kSetra vartamAna bhaviSya bhUtakAla vartamAna bhaviSya 11 10 , yugAdinAtha siddhAMta siddhanAtha samyaganAtha ratnaprama amita asaMbhava akaMlaka candrasvAmI rasnakeza cakrahasta sAkRta paramezvara maheza jinedraM zubhakara muhRttirka satyanAtha sundaranAtha saMprati sarvasvAmI muninAtha viziSTanAtha aparanAtha brahmazAnti parvatanAtha puradara . kAmuka svAmI devadatta vAsavadata zrIzreyAMsa vizvarupa pisteja pratibodha siddhArtha sayama bhamala devednAya pravaranAtha vizvasena meghanadaM sarvajJajina paramArtha samundara bhUghara udyota Atharva abhaya aprakayaM padmanAtha padmAnaMda priyaMkara sukRtanAtha bhadrezvara municandra pacamuSTi trimuSTi gAgika praNava vAgaM brahameMda dhyAnavara zrIkalpa svaramAtha svasthanAtha bhAnaMda ravicandra prabhavanAtha sAnidha vRSabhanAtha priyamitra zAntanu sumRdUM atItajo abyAta kalAzata sarvajina prabuddhajina pravRjina saudharma tapodIpa vajrasena buddhinAtha prabaMdhajina bhajima pramukha palyopama arkopama tiSTita mRganAma devedraMjina prAyacchita zivanAtha visvejina karaNanAtha vRSabhanAtha priyateja vimarzajina prazamajisa cAritrajina pramAditya maMjukezI pItavAsa suraripU dayAnAtha sahasrabhuja jinasiMha raipakajina bahUjina pallinAtha ayogIjina yoganAtha kAmaripU araeyasAhU nemikanAtha garmajJAna ajita nikeza prazastika nirAhAra bhamurti dvijanAtha zvetAMgeza cArunAtha devanAtha vyAdhika puSpanAtha naranAtha pratikRta mRgendranAtha taponidhika suvarNa sukarmA amama pAzrvanAtha zAzvatanAtha bharaeyaka dazAnana zAtika jinapati 2-bhI candraprabha ke 7 bhava 1-carmabhUpa 2-saudharma deva 3-ajitasena 4---acyUtadeva 5-padmarAjA 6-vijayantadeva 7-candraprabhajina / ___3-zAntinAtha ke 12 bhava-jaise 1-~-zrISeNarAjA 2-uttarakuruyugalika 3-saudharmadeva 4 astigati vidyAdhara 5--praNatadeva 6-balabhadra gamA -acyutadeva 8-bAyuddhacakrI 9-- praivegadeva dain 10-meSasya rAjA 11-sarvArthasiddhadeva 12-zrI zAntinAthatIrtheza /
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAtakI khaNDa kA pUrva airavata kSetra dhAtakI khaNDa kA pazcima airavata kSetra bhUtakAla vartamAna bhaviSya. bhUtakAla vartamAna bhaviSya 18 . . vijayaprabha nArAyaNa cm. sumeruka jinakRta RSikelI azastada zroravIndra sphumAla pRthvIvaMta satyaprabha kulaparodhA nirdharma 6 prajrasvAmI indrayatna surya svAmI puruSottama svAmInAtha avabodha vikramasena nirdhaTIka harIdra praterIka nirvANa dharmahetU cartumukha janakRtehU~ svayaka | bimalAdisya devaprabhA dharaNedraM tIrthanAtha udayAnaMda svArtha dhArmika kSetrasvAmI apazcima puSpaMdataM ahaMta sucaritra siddhAnadaM naMdakajina prakRpajina udayanAtha rukamendra kRpAlu peDhAla siddha zvara amRtateja jitendra bhAgalI svArtheza maghAnanda naMdikeza haranAtha adhiSThApaka sArtika nadikajina kaMDapArca virojanvana mahAmRgendra cintAmaNi asogina dvimundra upavAsita padamacandra bodhakendra citAhika utarAhima apAzita devajala tArakajina amodha nAgendra nilotpala bhapraka purohita ubhayendra pArzvanAtha nirvacasa viyoSita kuTalika va mAna amRtendra zakhAMnaMda kalyANavata harinAtha bAhusvAmI bhArgava sumadajina patiprApta viyoSita brahmacArI asakhyAMgati cAritreza pAriNAmika kaboja bidhInAtha kauzika upAdika jinasvAma svamita Indrajina puSpakajina maMDikajina prahatajina madanasiMha hastanidhI candrapArva azvabodha janakAdi vibhUtika kumarIpiMDa suvapi harivAsa priyamitra dharmanAtha priyasIma vAruNa abhinandana sarvabhAnu sadraSTajina mauSTika suvarNaketu somacadraM kSetrAdhipa saur3hAtika kumeSuka 6 dharmadava dharmacandra pravAhita naMdinAtha azvAvika tamoripu devatAmitra kRtapArva bahunaMda aghorita nikaMbu draSTisvAmI bakSezajina purvanAtha dharmeza citraka 4-munisuvratadeva ke 9 bhava 1-zivaketurAjA 2-saudharmadeva 3 -- kuberadatta 4-sanatkumAradeva 5-jrakuDalarAjA 6-brahmadevaloka 7-zrIvarmarAjA 8-aparAjitadeva 9-zrImunisuvratadeva / 5-neminAtha ke 9 bhava 1-dhanarAjA 2-saudharmadeva 3-citrageMda vidyAdhara 4-mahendradeva 5aparAjita rAjA 6-araNadeva 7-zaMkhararAjA 8-aparAjitadeva 9-zrI neminAtha tIrthakara /
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5 6 bhUtakAla puSkarArddha pUrva bharata kSetra 24 1 zrImadagana 2 mUrtisvAmI 3 nirAgajina 4 pralabiMta pRthvIpati cAritranidhI aparAjita 8 9 budheza 10 vaitAlika 11 trimuSTika 12 munibodha 13 14 tIrthasvAmI 15 cameza 16 samAdhi 17 prabhunAtha 18 anAdi 19 sarvatIrtha 20 nirupama 21 kumArika 22 vihAra pra 23 dhaNesara 24 vikAsa vartamAna 0 25 jagannAtha prabhAsa sarasvAmI bharateza dharmAnana vidhyAta avasAnaka prabodhaka taponAtha pAThaka trikara zogata zrIvazA prasAda viparIta bhaviSya 0 mRgAMka kaphAhika gajendra dhyAnajJa 26 dharmAdhika zrIsvAmI karme kamoMtikaM amaleda darduriMka dhyajAzika prabodha abhayAkaM pramoda daphArika vratasvAmI nidhAma trirkamarka basaMtadhvaMja trimAtula aghaTita trikhamaMma acala pranAdika bhUmAnada trinayana siddhAMta pRthaga bhadrega gosvAmI pravAsika maMDaloka mahAvasu udiyatu bhUtakAla 27 padmacandra raktavika ayogika sarvArtha RSinAtha haribhadra gaNAdhiya pAratrika brahmanAtha muni dIpaka rAjarSi vizAkha aciMtita ravisvAmI somadata jaya svAmI mokSanAtha agnibhAnU dhanuSkA gaM romAncita muktinAtha prasiddha jineza puSkarArddha pazcima bharata kSetra vartamAna0 2.8 padmapada prabhAvaka yogezvara balanAtha suSabhAga balAtIta mRgAMka kalatraka brahmanAtha niSedhaka pApahara susvAmI mukticandra aprAsika nadItaka maladhArI susama malaya siMha akSoma devadhara prayaccha AgamIka vinIta ratAnaMda bhaviSya 0 29 prabhAvaka vinayendra subhAva dinakara agasteya dhanada porava jinadatta pArzvanAtha munasiMha Astika bhavAnaMda nRpanAtha nArAyaNa prAthakAkaM bhUpati Ta bhavabhIruka naMdananAtha bhArgava -- 6 -- pArzvanAtha ke 10 bhaba 1 - marubhUti 2- - hastI 3 - sahasrara 4 - karaNavega vidyAdhara 5pracyutadeva 6 - vajranAtha 7 - maivegadeva 8 - suvarNavega rAjA 9 - praNitadeva 10 zrI pArzvanAtha jina / prarAnasyu kilviSA navanAzika bharateza 7 - zrImahAvIra ke 27bhava 1 - nayasAra 2 -- saudharmadeva 3 - marIcI 4 - brahmadeva 5 kauzIkatApasa 3 - saudharmadeva 7 - puSpamitra tApasa 8 - saudharmadeva 9- agnidyotatApasa 10 - IzAna deva 11 - zragnibhUti
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ puSkArArddha dvIpa pUrva airavata kSetra bhUtakAla 30 9 kRtAMta 2 bhokharika 3 devAditya 4 aSTanidhI 5 pracaMDa 6 veNuka 99 8 9 tribhAnU brahmAdi bagaM virohata 10 11 12 13 14 15 suru 16 subhASita apAyaka lokottara zrIjaladhi vidyotana 17 vatsala 18 jinAla 19 tuSArika 20 bhuvana 21 zukAlika 22 | devAdhideva 23 AkAzika 24 abika vartamAna0 31 nizAmatI akSapAsa acitakara nayAdi parNapa svarNanAtha taponAtha puSyaketu karmika candraketu prahArika vitarAga udyota tapodhika atita marudeva dAmika zikSA divya svastika vizvanAtha zataka sahastAdi tamoMkita brahmAkaM bhaviSya 0 32 yazodhara suvrata abhayaghoSa nirvANika vratavasu atirAja azvanAtha arjuna tapacandra zArIrika mahasena suzrAva dar3ha prahAra abarika vRtAtita tura sarvazIla pratirAja jiteMdriya tapAdi ratnAkara deveza lAMchana praveza 6 bhUtakAla 33 susaMbhava pacchAbha purvAsa sauMdarya gerika trivikrama nArasiMha mRgavastu somezvara subhAnuM apApamalkA vivodha saMjamika mAdhIna bhavavatejA vidyAdhara sulocana maunanidhI riMka citragaNa puSkarArddha pazcima airavata kSetra hindu kala bhurivI puNayAgaM vartamAna0 34 zrI gAya nalacacA bhajina dhvajAdhika subhadra svAmInAtha hitaka nardighoSa rUpavirya bajranAma satoSaM sudharmA zrIphalAdi vIracandra modhAnika sveccha kopakSaya akAma sataSita zatru sena kSemavAta dayAnAtha kIrti zubhanAma bhaviSya 0 35 adoSita vRSabha vinayAnaMda muninAtha Indraka candraketu dhvajAdisya basubodha vasukIrti dharma bodha devAga maricika sujIva yazodhara gautama munizuddha prabodha zatAnika cAritra zatAnade vedArthanAtha vApasa 12 -- sanatkumAradeva 13 - bhAradvAja tApasa 1 17 - vizvabhUti 18 - zukadeva 19 - tripuSTavAsudeva 20 23 --- priya mitracakI 24 - zukradeva 25 - nandanarAjA ( isa bhava se 1980645 mAsakhAmaNa tapa kiye mahindradeva 15 - sthAvaratApasa 16 - brahmadeSa sAkhavInaraka 21 - siMha 22 - caturthanara ka 26- praNitadeva 27---tIrthaMkara mahAvIra - sudhAmAtha jyoti mukha sUryAkanAtha
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara nAma bhava cyavana tithI cyavana sthAna garbha sthiti mAsa--dina janva tithI @ 40 s s vanitA 8-25 | ayodhyA 9-1 | sAvathvI ayodhyA s s s s 9-6 i-19 s s 6-26 s s zrI RSabhadeva zrI ajinanAtha zrI sambhavavAtha zrI abhinaMdana zrI sumatinAya bhI padmaprabha zrI supArzvanAtha zrI cadraprabha zrI suvidhinAtha zrI zItalanAtha zrI zreyAsanAtha zrI vAsupujya zrI vimalanAtha zrI anaMtanAtha zrI dharmanAtha zrI zAtinAya | zrI kuMthunAtha zrI arinAtha zrI malinAtha zrI munisuvrata zrI naminAtha zrI neminAtha zrI pArzvanAtha zrI mahAvIra caitra bada. mahA zuda mahA zuda " mh| zuda 2 vaizAkha zuda 8 kArtika vada.. jeTha zuda 12 poSa vada 12 mahA vada 5 mahA vada 12 phAgaNa dhada 12 kArti vada .. mahA zuda 3 vaizAkha bada 13 mahA zuda 3 jeTha bada 13 vaizAkha vada. mAha zuda. asAhabada sarvArtha sida vaizAkha zuda 13 vijaya vi. phAgaNa zuda sAtavAM ve | vaizAkha zuda 4 jayaMta vi. zrAvana zuda 2 mahA vadI 6 nauvAM praive bhAdavA vada. chaTA traive caitra vada 5 vijayata vi0 phAgaNa vada. AnaMta deva vaizAkha vada6 prANata deva. jeTha vada6 acyuta deva. jeTha zuda 9 prANAta deva. 3 vaizAkha zuda sahasra deva. zrAvana vada. prANata deva. vaizAkha zuda vijaya vi0 bhAdavA vada. sarvArtha siddha zrAvana vada 9 phAgana zuda 12 phAgana zuda. jayanta vi. zrAvana zuda 15 aparAjita Asoja zuda 15 prANata deva. 9 kAtika vada 12 | aparAjita vi. caitra vada 4 prAgata deva. AsAra zuda6 kausaMbI banArasI caMdrapurI kAkaMdI bhaddhikapura siMhapUrI capApUrI kapilapUra bhayodhyA ratnapurI gajapUra s s 6-20 8-21 9-6 s s s / s s s m s mathurA | rAjagRhI mathurA sauripUra vaNArasI kSatriya ku jeTha bada zrAvana vada 8 zrAvana zuda 5 poSa vada. cetra zuda 3 @ w 8-zeSa tIrthaMkaroM ke tIna tIna bhava 1-manuSya 2-deva 3 --tIrthaGkara / 2- tIrthara nAma karmopArjana karane ke bIsa kAraNa haiM yathA-arihanta, siddha, pravacana ( casamiti, vIna guptI ) guru, sthavira, bahuzruta, tapasvo, jJAnI, darzana vinaya, zrAvazyaka ( pratikramaNa ), vrata, tapa, dhyAna, dAna, byAvacca, samAdhi, apUrvajJAnapar3hana, bhutakIbhakti aura zAsana kI prabhAvanA ina bosa boloM kI zrArAdhanA karane se jIva tIrthakkara nAma karmopArjana karatA hai| (" zrI jJAta sUtra a. 8 vaoN)" 3-zrI tIrthakaradeva ke janma samaya chappana dizA kumArI deviyAM ke zrAsana calAyamAna hote haiM taba avadhi zAna lagA kara jAnatI hai ki devAdhideva ke janma huA ataH hamArA kartavya hai ki hama jAkara
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma nakSatra 44 uttarASAr3hA rohiNI mRgazira punarvasu maghA ciA vizAkhA anurAdhA mUla pUrvAbhASAr3hA zravaNa zatabhiSA uttarA bhA0 revatI puSya bharaNI kRtikA revatI bhazvinI zravaNa azvino citrA vizAkhA uttarASAr3hA janma rAzi lbbhr wH sthoobhrath} bhaazhaa sthoo 45 mithuna vRzcika kumbha mIna meSa sthoo spr shraa spr sthoo sgr sthoo sthoo sthoo mIna meSa meSa gaNa 46 mAnava deva deva deva rAkSasa 7 , nnddaa * l sgr sthoo nnddaa sthaa liM deva deva deva "2 " 33 rAkSasa 99 mAnava yoni 47 sthoo kaa rnnnn 3, 3 zhaa sarpa varga llM bhr laa re garur3a sarpa meSa bIlAr3I | garur3a mUSA meSa bllo waa waa waa waa waa waa nnnnaa mUSaka siMha - . sthoo sthoo l sthoo sthoo, sthoo bH, sph sthoo z sthoo luH sthoo lH sthoo sthoo tstshaa sthoo ggaa, smaa sthoo mbaa bIlADa garur3a mUSaka 8 saH mRga lacchana 49 vRSabha hasti azva canda kIca pakSI padmakamala sAthiyoM candramA magaramaca zrIvatsa geMDo pAr3o varAha sicoNo baja hiraNa bakaro nadIvarta kalaza kaccha kamala zaMSa sarpa siMha pitA kA nAma saMva medha 50 nAbhi rAja marudevI jitazatru vijayA jitArI senA siddhArthA zrIdhara pratiSTa mahAsena sugrIva dRDharatha biSNu vasupujya kRtavarmA siMhasena bhAnuM vizvasena zUra sudarzana kumbha rAjA subhitra vijaya " 59 53 33 " "2 " " 32 rAmA naMdA biSNA jayA zyAmA "" suyazA suvratA acirA 99 "" 3 :2 29 " 39 99 93 mAtA nAma 51 99 " magalA susImA pRthvI lakSmaNA samundravijaya, zivAdevI azvasena vAmAdeza siddhArthaM zilA zrIrANI devI prabhAvatI prabhAvatI viprA vaMza 52 ikSvAka " 99 35 99 99 "2 29 35 99 " wr " 23 wr " " ". 23 harIvaza ikSvAka harivaMza ikSvAka " trilokyanAtha kA sUtika karma kare / chappana dizAkumArI jaise - meru parvata ke gajadaMtAdi ke pAsa rahane vAlI adholokavAsI zraTha, meru ke nandana bana ke kUToM para rahane vAlI urdhvalokavAsI ATha, rUvakadvIpa ke pUrva dizA meM rahane vAlI 8, pazcima kI 8, uttara ko 8, dakSiNa kI 8, madhya meM rahane vAlI 4, aura vidizA meM rahane vAlI 4 evaM sarva milakara 56 dikkumArI aparigrahita deviyAM samajhanI / - kaMdalIgRha 2 - bhUmizodhana saMvarttakavAyu 3 - surabhi nala vRSTi 4 -- jalapUrNa abhiSeka kalasa - ainaka 6 - bIMjanA 7 - cAmara 8 dIpaka 9 - nAla cchedana evaM nRtya karatI hai inameM pratyeka devI ke 5
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra bhAyuSya kumArAvasthA dIkSAparivAra 1 pU0 suvarNa rAjA lagna huA 2. akSa pUrva 18, " lAlavarNa suvarNa zveta :: :: :: :: :: : : 50 hajAra pUrva suva ..84 lAkha varSa 21 lakSa varSa lAlavarNa kumAra suvarNa rAjA 25.00 khI ||kodd' 1 // kor3a 1koda kumArI | nahIM huaa| rAjA huA nila zyAma 30000 10.00 suvarNa kumAra gausamagautra kAzyapa tamagautra kb 9 hAtha 7, zyAma nila suvarNa . 13. 72 varSa 1 putrI cAra cAra mahattara deviyoM, cAra cAra hajAra sAmAnikadeva, solaha solaha hajAra bhAtmarakSaka deva aura sAva sAta anikAdi devI devatA kA parivAra hotA haiN| 4-indra bhuvana patiyoM ke 20 bAMNamitroM ke 32 jyotiSiyoM ke 2 aura vimAnIkoM ke 10 sarva 64 indra haiM prabhu ke janma samaya zakrendra prabhu ke janma sthAna aura 63 indra meru para pAte haiN| indroM kA kartavya ki ve prabhukA pratibimba banAnA 2-pAMca rUpakara eka rUpa prabhuko hastAMjali meM leve 3-AThahajAra causaTa lasoM se prabhu kA abhiSeka karAve 5-prabhu ke zarIra ke gausIsa candena carcanA 5-aMga apra pUjA kare -vastra bhaSaNa dhAraNa karAve 7-prabhu ko mAtA ke pAsa rakha prativiSa ko apaharaNa karanA 8-pramu. Jain Education Internatione Private & Personal Use Only
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ dIkSA nagarI 62 vinItA ayodhyA sAvadhI ayodhyA " kauzI baNArasI candrapurI kAkadI bhaddhilapUra siMhapurI campApurI kampalipura ayodhyA ratnapurI gajapUra " " mithilA rAjagrahI mathurA dvArAmati banArasI kSatrI pakunDa dIkSA tithI 63 caitabadI 8 mahA bada 9 magazara zuda 15 mahA zuddha 12 vaizAkha zuda 9 kArtika vadI 13 jeTha zuddha 13 po0 ba0 13 magazara bada 6 mahA bada 12 phAga bada 13 phAga vada 15 mahA zuda 4 vaizA0 bada 14 mahA zuddha 13 jeTha bada 14 vaizA0 bada 5 magara zuda 11) "3 phAga0 zuddha 12 AsAr3ha bada 9 sAvana zuddha 6 poSa bada 11 magazara bada 1 dIkSA tapa 64 chaThatapa " "" 93 nitya bhakta chaThatapa 19 " "" 19 "" cotha bhakta chaThatapa 39 99 33 " 99 aThamatapa chaThatapa 39 39 aThamatapa dIkSA vRkSa 65 vaDa vRkSa zALa priyAla priyagu zAla chatra zirISa nAga zAlI pithagu 10 nandi bhIlaka " bhAmra azoka campaka 99 3 19 19 27 sanduka " pADala "9 99 jambu azoka dadhipUrNa, " 99 "" " 99 23 " 39 bakula " veDasa ghAtakI chaThatapa zAla 37 " r " prathama pAraNo pAraNA kisake tapasyA ke dina chadmastha kALa ikSu rasa parama na khIra 19 "1 " 66 " "1 "" 99 "1 19 " " " " " "9 " " 19 39 33 67 zreyAMsa ke ghara brahmadatta surendradata indradatta padma somadeva mahendra somadatta puSpa punarvasu nanda sunanda jayadhara vijaya dharmasiMha sumitra vyAghrAsiMha aparAjita vizvasena "" "3 " "3 99 " 39 33 29 99 19 99 19 99 39 99 brahmadatta dinakumAra vara dinna dhanyanAma bahula brAhma" 19 99 12 " 1 varSa do dina . " "1 18 95 " "" " " $3 " d " " 13 .. 35 33 13 "" "" 95 69 1000 varSa 12 ,, 14 " 18 " 20,, 6 mAsa 9 3 19 3," 4 " 39 2 " 1 .. 2 3 varSa dw "3 9 16 3 1 ahorAtra " 11 mAsa 9 mAsa 54 divasa 84 divasa 12 varSa 6 // ke hastAMguSTa meM amRta kA saMcAra karanA 9 - vattIsa karor3a sonAiyoM kI barSAda karanA 10 - AzIrvAda denA 11 nandIzvara dvIpa jAkara - aSTAnhikA mahotsava kara bAda svasthAna jAte haiM / 5- prabhu ke 250 DhAI sau zrabhiSeka-sUrya, candra, varjakara 62 indroM ke 62, sUrya ke 66 candra ke 66 sAmAnika devoM kA 1 guru sthAnika devoM kA 1 pariSada devoM kA 1 aMga rakSaka devoM kA 1 zakendra kI ma mahiSIdeviyoM ke 8 IzAnendra kI agramahiSI ke 8 surakumAra ke do indroM kI zramamahiSiyoM ke 10 nAgakumAra ke do indroM kI bAraha indraNiyoM ke 12 jyotiSiyoM kI zramamahiSiyoM ke 4 vyantara devoM kI deviyoM ke 8 anikA ke devoM kA 1 aura zeSa saba devoM kA 1 evaM sarva milakara 250 abhiSeka karate haiM / Jain Education ne
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna nagarA puzmitAla ayodhyA sAvandhI ayodhyA kauzAMbI baNArasI candrapurI kAkaMdI madikapura sihapurI campApurI pikapura poSyA puro gajapura mathurA rAjagRhI mathurA giranAra banArasI jJAna tithI 71 phAgaNa bada 11 aTTama tapa pauSa zu" chahama tapa kAtI vada pauSa zu caitra zuddha 11 caitra zuddha 15 phAga bada 6 59 r 93 33 " 39 kArti zuddha 3 pauSa vada 14 mahA bada 30 " zuddha 2 pauSa 6 14 "9 39 vaizAkha vada 14 poSa zuddha 15 9 39 mesa 3 kArti 12 magasara 19 11 phAga bada 12 jJAna tapa 03 55 72 " 99 39 13 31 39 99 cautha bha chaTatapa " " 15 $. magasara zuda 11 A0 bada 30 caitra vadI 14 bAlikanadI vaizAkha zuddha 10 chaha sapa " aThama chaTThatapa 39 ahama gaNadhara 73 84 95 102 116 100 107 Zhong prathama gaNadhara 74 puMDarika siMha sena cAru bajranAbha carama padmotara 95 vidarbha 93 dina .. varahAka 81 naMda 06 kaustu 66 subhUma 57 madara 50 43 14 35 yasa ariSTa cakra yuddha zaba 33 kuMbha 28 abhilaka 18 mahI 17 +11 x 10 zumma varadatta Arya zubhadanta 11 IndrabhUti prathama Arya 75 brAhmI phAlgu zyAmA bhajitA kAsyapi rati somA sumanA vAruNI suyasA dhAraNI dharaNI dharA padmA Arya zivA zuci dAminI rakSitA madhumati puSpamati agilA pakSa diyA puSpakulA candanabAlA baikriya munIbAdI suni 76 20600 20400 19800 19000 1840 16108 15300 14000 13000 12000 11000 10000 9000 8000 7000 8000 5100 0200 2900 2000 5000 1500 1100 700 07 12650 12400 12000 11000 10400 9600 8400 7600 6000 5800 5000 4700 3600 3200 28.0 2000 9800 1400 1200 1000 ... 600 400 + kalpasUtra meM 18 kahA hai X kalpasUtra meM 8 kahA hai, zAyada do alpa samaya meM mokSa gaye ho| 6 - tIrthaMkaradeva kA rUpa maMDalIka rAjA, baladeva, vAsudeva, cakravartI, vyAntaradeva, bhuvanapatideSa, - kyotiSIdeva, vaimAnikadeva, naumIbaiga ke deva, cArAnutaravaimAna ke deva, sarvArthasiddha vaimAna ke deva, AhArIka zarIra aura gaNadharoM ke rUpa kI eka rAsI kI jAya to usa rUpa se bhI tIrthaMkaroM kA rUpa ananta guNA hai 7 - tIrthaMkaradeva kA bala - saMsAra meM manuSya deva aura tipaca ina sabakA bala eka ora ekatra karale yo bhI tIrthaMkaroM kA baLa ananta guNA hai| sIrthaMkaradeva ke vIrya antarAya kA sarvanAza hone se ve ananta balI kahalAte haiM / 1 8-1rthakaroM kA varSI dAna jaise prAtaH samaya se bhojana ke samaya taka tIrthaMkara bhagavAn pratidina
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhi kevalI. manaH paryava | caudaha pUrvadhara sAdhu saM. sAdhvI bhAvaka zrAvika . .... 84000 554000 2720 545000 316000 9800 1500 14... 130.. 12000 12650 12550 12.50 11650 10450 0300 9150 8000 2400 131000 52000. 51600 5.5000 193000 2300 2000 7200 75.. 650. 3.0020 550000 30.030 | 420000 410000 250000 280000 200000 120000 100000 100006 84000 1030.. 72000 100... 68000 100000 16000 12000 62400 62000 61600 60... 6060. 105.00 298000 293000 2880.. 281000 276000 257000 250000 2290.. 289.00 279000 215000 200000 206000 204000 190000 179000 1840.. 183000 172000 100000 5400 12.. 65.. 55.. 471... 158000 148000 136... 424... 401400 15... 5500 1600 5000 10.. 2500 2600 12.. 28.. 2200 134. 2551 1750 381.00 372000 22.. 1800 1500 3000 1250 150 11.00 15.. 1500 336... 18.00 16000 750 38.00 16400. 159000 500 3.0 10800000 eka karor3a pATha lAkha sonaiyoM kA dAna karate haiN| eka varSa taka nirantara dAna karane se 3888000000 sonaiyoM kA dAna karate haiM / 9-tIrthaMkaroM ke tapasyA kA pAraNA ke samaya prathama dAna dene vAlA mahA punyavAna hotA hai| prathama ke ATha tIrthakaroM ko dAna dene vAle usI bhava meM mokSa gaye zeSa dAtAra tIna bhava karake mokSa jaayNge| 10-tIrthakaradeva jahAM pAraNA karate haiM vahAM jaghanya sAdA bAraha lakSa aura utkRSTa sAdA bAraha karor3a sonaiyoM kI barasAta hotI hai aura sugandha jana puSpAdi kI bhI barasAta hotI hai| 11-bhagavAna RSabhadeva ke zAsana meM utkRSTa bAraha mAsa kA sapa madhyama 22tIrthakaroM ke zAsana meM pATha "gAsa aura carama tIrthakara mahAvIra ke zAsana meM sAdhU chaH mAsa kA utkRSTa tapa karate the|
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ ki rAjAoM nA nAma, yakSa yakSaNi mokSa mokSa tithi mokSa tapa mokSAsama 8" gomukha panAmana kAyotsarga tubaMra tripRSTha marata cakravarti sAgara , mahAyakSa mRgasena rAjA trimukha mitra vIrya yakSeza satya vIrya bhajitasena , kusuma dAnavIrya mAtaMga maghavA cakravarti , vijaya yuddhavIrya rAjA ,, | ajita sImandhara , brahmA tripRSTha vAsudeva | Izvara kumAra saMbhu SaT mukha puruSomattama , pAtAla puruSasiMha , kinnara koNAlaka rAjA garuMDa kubera nRpati garva subhUma cakrI yakSendra bhajitarAjA kuvara vijayamahanRpa varuNa haripeNa cakrI bhukUTI zrIkRSNa vAsudeva gomegha prasenajita rAjA | pArzva zreNika rAjA mAtaMga , cakezvarI aSTApada mahAvada 13 cha upavAsa ajita bAlA | sametazikhara caitra zuda 5 | eka mAsa duritArI kAlikA vaizA, zuda mahAkAlI caitra , 9 acyutA mAgasara vada 11 zAMtA phAga bada. jvAlA bhAda bada . sutArikA azokA vaizA, vada 2 mAnavI zrAvaNa , pracaDA caMpA pUrI asA zuda 14 viditA sameta si , vada. aMkuzA caitra zuda 5 kaMdarpA jeTha zu05 nirvANI ,, vadI 13 vaizA vada. dharaNI mAgasara zuda dharaNa priyA phAga , 2 naradattA jeTha vadI 9 gaMdhArI vaizA,.. abiMkA giranAra asA zuda padmAvatI sameta zi. zrAva zuda siddhAyikA pAvApurI kAtI vada 15 | chaTha tapa balA padmAsana kAyotsarga pamAsama - 12-tIrthakkaradeva 18 doSa rahita hote haiM jaise-dAntantarAya, lAbha0,bha ga0, upabhoga0, vIrya0, midhyAtva, ajJAna, avrata, kAma, hAsya, rati, arati, bhaya, zoka, jugapsA, rAga, dveSa, paura nidrA evaM aThAharA doSa / athavA hiMsA, jhUTha, corI, krIDA, hAsya, rati, arati, bhaya, zoka, jugapsA, krodha, mAna, mAyA, lobha, matsara, ajJAna, nidrA, aura prema evaM aThAraha doSoM se rahita ho vehI sacce deva kahalAte hai| 13-tIrthaGkaradeva ke atizaya-vizeSa guNa, janma samaya 4 dhanadhAtI karmoM kA kSaya hone se 11 devakata 19 evaM saba 34 atizaya hote haiN| janma samaya 1-zarIra anaMta guNa, rUpa, saMyukta sugandhI, roga, maka parasevA (pazInA) rahita 2-rudrara mAMsa gAya ke dUdha jaisA ujvala aura durgandha rahita hai / 3-AhAra www.jaihelibrary.org
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMtara mAna mokSa parivAra | mAtA gati | pitA gati | dIkSA zevikA yugAnta bhUmi | paryAyabhU 90 50 lAkha kro. sA. ya asaMkhyAtA pATa] do ghar3I sakhyAtA pATa eka do divasa 10hajAra, kro. sA. 1. 8 90. kro0 sA. 90 " " 1 ku0 kama 54 sAgaropama 1. nAgakumAra sudarzanA IzAna suprabhA siddhArthI arthasiddhA abhayaMkarA manoharA manoraMbhikA suprabhA sanatkumAra sanaskamAra pAkraprabhA vimalaprabhA pRthvI devadizA sAgaradattA sAgaradattA nAgadattA sArvathA mAhendra vijayA vijayaMti nayanti aparAjitA devakurA rAmatI vizAlA akalA / acyUta acyUta candraprabhA 3a.ka. * // palyopama 01 aka0 1... kroDa varSa 54 lAkha varSa mAhendra - 83750 varSa 250 , bhATha pATa do varSa cAra pATa | tIna varSa tIna cAra varSa carama jina nihAra adRzya-carama cakSu vAlA nahIM dekha sakatA4-zvAsozvAsa padamakamala jaisA sugandhavAlA hotA hai evaM atizaya janma se tathA 1-yojana pramANa samavasaraNa meM deva manuSya tiyaca jitane ho sukhapUrvaka samAveza ho sakate haiM 2-cAroM dizA meM pacabIsa 2 yojana pUrvotpanna rogoM kI zAMti aura nayA roga ho nahIM sake 3ApasI vairabhAva upazAnta ho nayA vaira paidA na ho 4-kSudra jIvoM kI utpatti kA abhAva / 5 mara kI vagairaha bar3e roga nahIM ho pahale ke roga upazAnta ho jAte haiM 6-ati varSA na ho-anA vRSTi bhI na ho 8-duSkAla na par3e 9-svacakrI paracakrI kA bhaya na ho 10-prabhu kI yojana gAmanI vANI deva manuSya tiryaca apanI 2 bhASA meM samajha sake 11-prabhu ke pIche sUrya se bhI adhika teja vAlA bhAmaNDala prakAzamAna rahe evaM 11 atizaya kevala jJAna hone se hote haiN| 1-pramu vihAra kare taba pacavIsa yojana taka prakAza par3atA dharmacakra _Jain Ed.Age jAle / 2-devakRta camara tathA svayaM bIja evaM Dhalate rhe| vate Personal use only
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ jina nAma nagarI mAtA pitA 100 102 104 puMDarigiNI susImA vitazokA vijayA puMDarigiNI vRSabha gaja hariNa vandara sUrya susImA candra siMha hastI zrI sImaMdhara zrI yugamaMdhara zrI bAdu zrI subAhu zrI sujAta zrI svayaMprabha zrI RSabhAnana zrI anantavIrya zvI sUraprabha zrI vizAla zro vanadhara zrI candrAnana zrI candravAhu zrI bhujaMga zrI Izvara zrI nemiprabha zrI vIrasena zrI mahAmada | zrI devajalA | zrI ajitavIrya satya kI devI zrIyaMza rAjA sutArA " vijayA " sugrIva " sunandA " nisada devasenA devasena sumaMgalA " mitrabhuvana vIrasenA " kIrtirAjA maMgalAvatI" megharAjA vijayAvatI" | vijayasena bhadrAvatI - zrInAga sarasvatI " pabharatha padmAvatI" vAlmIka rakSikA " devAnanda mahimA mahAbala jazojalA " gajasena senAdevI" vIrarAja bhAnumatI " | bhUmipAla UmAdevI "devarAja | gaMgAdevI " sarvabhUti kAnikAdevI" | rAjapAla rUkamaNI priyamaMgalA mohanI kiMpuriSA jayasenA priyasenA jayAvatI vijayA naMdalenA vimalA vijayAvatI lIlAvatI sugandhA gaMdhasenA bhadrAvatI mohanI rAjasenA surikAMtA padmAvatI ratnAvatI vitazokA vijayA puMDarigiNI susImA vitazokA vijayA puMDarigiNI susImA vitazokA vijayA puMDarigiNI susImA vitazokA vijayA vRSabha pakamala sUrya hastI vRSabha candra svAstika 3-pAdapITha sahita sphaTika ratna maMDita siMhAsana ho 4 cAroM dizA meM Upara tIna tIna chatra ho 5-~-ratnamaya indradhvaja prabhu ke Age cale 6-suvarNAmaya nau kamana jisa para prabhu paira rakhakara cale aura kamala bhI svayaM balate raheM 7 maNi suvarNa rajita maya tIna gar3ha vAlA samavasaraNa ho 8-prabhu caumukha dezanA deM jisameM tIna dizA devatA pratibiMba rakhe 9 --prabhu se bAraha guNA Azoka vRkSa jo chatra ghaMTA patAka saMyukta ho 10-mArga ke kAMTA adhomukha ho 11-prabhu gamana kare taba sarva vRkSa namana bhAva se prabhu ko praNAma kare 12-Akaza meM deva dUdhavI bAjatI rahe 13-pavana-vAyu anukUla cale 14-pAkSI jIva prabhu ko pradikSaNa karate jAya 15-sugandhI nala vRSTi ho 16-DhIMcaNa pramANe sugaMdhI puSpa kI vRSTi ho 17-dIkSA lene ke sAda DhAr3hI mUcha ke bAla nahIM bar3he 18-kama se kama cAroM nikAya ke eka karor3a deva prabhu kI sevA meM rahe 19-choRtu anukUla aura apane 2 samaya phalavatI ho ityAdi evaM unniza atizaya devakRta hote haiM 1.11-19 sarva milA kara 34 atizaya sarva ta thaikara devoM ke hote haiN| 13-tIrthaharadeva ke punaH cAra atizaya 1-ApAyApagama atizaya-vihAra kSetra meM cAroM ora 125 Jain Education Intellona rivare & Personal use only wwmainehorary.org
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ pojana taka rogAdi bhaya na ho 2-jJAnAtizaya kevala jJAna dvArA lokAloka ke bhAvoM ko jAne 3-pUjAtizaya pramu, prANI mAtra ke pUjanIka haiM 4--vacanAtizaya prabhu kI dezanA deva manuSya tiyeca sarva apanI-apanI bhASA meM samajha kara bodha ko prAptI ho |ityaadi tIrthaGkaroM ke ananta atizaya hote haiN| 14-tIrthakaradeva kI vANi ke 35 guNa hote haiM jaise 1-saMskRtAdi lakSaNa yukta ho 2-megha jaisI gaMbhIra ho 2-prAmaNi tuccha bhASA mukta ho 4-ucca svabhAva yukta ho 5-pratyeka zabda spaSTa suna sake 6vikratA doSa rahita sarala ho 7-mAla koSAdi gaga sahita ho 8-mahAna artha vAlI ho 9-pUrvApara virodha vAlI ho 10-saMdeha rahita 11-ziSTa puruSoM kI sUcanA karavAne vAlI ho 12-deza kAlAnusAraNI ho 13-para doSoM ko prakaTa na karane vAlI ho 14-zrotAoM ke hRdaya ko Ananda dene vAlI. ho 15-paraspara pada evaM vAkyAnusAraNI ho 15-prati pAdya viSaya para ulaMghana na kare 15-amRta se bhI adhika madhura ho 18-svaprazaMsA aura paraniMdA mukta ho 19--acchA sambandha aura akSara pada vAkya spaSTa jAnane vAlI ho 20-satva pradhAna aura sAhasa yukta ho 21-kAraka, kAla, pacana aura liMga vAlI ho 22-akhaMDaniya viSaya vAlI ho 23-pratipAdya artha vizeSa kI sAdhane vAlI ho 24-aneka vastu samudAya kA vicitra varNana karane vAlI ho 25-dUsaroM kA marma prakAza karane vAlI na ho 16-vibhramAdi doSa rahita ho 27-vilamba rahita ho 28-vaktA kI anupama zakti pragaTa karane vAlI ho 29-sunane vAle ko kheda na ho 30-utsukatA mukta ho 31-dharmArtharUpa puruSArtha ko puSTi karane vAlI ho 32-saba loga prazaMsA karane yogya hoM 33-adbhUta artha racanA vAlI ho 34--sApekSA vAlI ho 35-adbhuta Azcarya paidA karane vAlI ho ityAdi / 14-tIrthakkara deva ke aSTa mahApratihArya hote haiM jaise ki 1-tIrthaGkaroM ke zarIra se bAraha gunA UMcA alaMkRta azoka vRkSa 2-pAMca prakAra ke sugandhI puSpoM kI varSA 3-AkAzameM divya dhvani 4-zveta cAmara 5---suvarNa ratnajita maya siMhAsana 6-bhAmaNDala prakAzavAlA 7---deva dundubhi 8-tInachatra evaM ATha mahA pratihArya sarva tIrthaGkaroM ke hote haiN| 15-mahAvidaha kSetra meM vartamAna samaya 20 tIrthaGkara vidyamAna hai jinhoM kA varNana Upara koSThaka meM diyA hai inake sivAya, kaI sabake liye samAna bAteM haiM, vaha yahA~ likha dI jAtI hai / vIsa tIrthaGkaroM ke sthAna kramazaH 4 jambudvIpa kA sudarzana merU,cAra pUrva dhAtakI khaNDa kA vijayamerU,cAra pazcimI ghAtakIkhaNDa ! kA acalamerU, cAra pUrva puSkarArddha kA puSkara mandira merU,cAra pazcima puSkarArddhakA vidyanmAlI meruu| pratyeka merukI 32 vijayoM se 8-9-24-25 vIM vijaya meM tIrthaGkara hote haiM jinhoM ke nAma-puSkalAvatI, pacchA, nilInAvatI aura viprA hai| nagariyoM ke nAma koSTaka meM diye haiN| saba tIrthakaroM kA janmAdi samakAlIna hI hote haiM / zrAvaNavada 1 ko cyavana, vaizAkha bada 10 ko janma, phAlguNa zuddha 3 ko dIkSA, caitra zuddhi 13 ko kevala jJAna-cautIsa atizaya, paitIsa girA guNa, aSTa mahApratihArya, samabasaraNa kI racanA karor3Ideva sevA meM rahanA, pAMca pAMca kalyANa ka indrAdi devoM dvArA kiyA jAnA, dehamAna 500 dhanuSya kAMcana varNI kAyA 84 lakSa pUrvAyuSya, 83 lakSa pUrva gRhavAsa, eka lakSa pUrva dIkSA, 1000 varSa chamastha, 84 gaNadhara, dasalakSa kevalI,sau karor3a sAdhu saadhvii| jisa vijaya meM tIrthakara janma lete hai, rasI vijaya meM mokSa padhArate hai, dUsarI vijaya meM bhI sAdhu sAnvI evaM kevalI hote haiM / dhanya hai mahAvidaha ke manuSyoM ko ki ve sadaiva caturtha zrArA saraza kAla meM rahate hue tIrthaGkara deva kA vyAkhyAna suna sevA bhakti karate haiM / mahAvidaha kSetrake tIrthakara vahA~ ke logoM ko ghahate haiM ki dhanya hai bharata kSetra ke dharmI manuSyoM ko kyoMki vahA~ tIrthaGkara, kevalI,manaH paryava, avadhi, pUrvadhara na hone para bhI ve binA dhaNI jhuMja rahe haiM tathA mahAvidahakSetra meM yaha gAlI dI jAtI hai ki jAo bharata kSetra meM baha dhanI aura bahu parivAra vAlA honA / jaya bolo zrI tIrthakara deva kI // 3 //
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 79 ] naM0 1 2 3 4 5 azagrIva 6 nAma 19 bharata sAgara acala tripraSTa 8 9 10 99 12 suprabha 13 puruSotama 14 * * 20 21 22 23 vijaya dvipRSTa tAraka madhu 15 sudarzana 16 purupasiMha 17 nizubha 18 mAghavA subhadra svayaMbhU meraka sanatkumAra zAntinAtha kuthunAtha arenAtha padavI cakravati cakravarti baladeva vAsudeva pratiya su baladeva vAsudeva prativAsu0 baladeva vAsudeva prativaH su0 baladeva vAsudeva prativAsu. baladeva vAsudeva prativAnu cakravarti " " " 19 Ananda baladeva 24 | 0 puNDarIka vasudeva 25 balI 26 subhUma prativAsu cakravarti mAtA nAma sumaMgalA yazomati bhadrA mRgAvatI nIlAMjanA subhadrA UmAdevI zrImatI suprabhA pRthvI sundarI snigdhA sudarzanA guNavaMtI vijayA ambikA bhadrA sahadevI acarA zrImAtA zrIdevI vijayaMti kSmIdavI tArAdavI tArA pitA nAbha RSabhadava sumitra prajApati 39 mayUraprIva brahma " zrIdhara rUva w samara kesarI soma " vikAsa ziva "" 0 samudravi0 azvasena vizvasena zUra sudarzana mahAzira 39 meghanAda kRtavIryaM nagarI ayodhyA "" potanapura 33 ratnapura dvArakA 39 vijayapura dvArakA 97 nandanapura dvArakA 35 pRthvIpura azvapura " haripura zrAvastI istanApura 99 9: 33 cakrapura " arijaya istanApura zarIramAna 500 dhatu 450 dhanu 80 19 39 70 dhanu 99 60 dhanu " 22 "3 50 dhanu " RRC 29 "" " 45 dhanu 99 99 50 dhanu 45 " 40 29 35 " 93 28 30 " "" 22: " AyuSya 84 la.pu. 72 " 850 varSa 84 " " 39 75"" ? 72" 39 39 " 65,,, 60 19 99 17 10 10 " 55 " " 30 " " 29 "" 39 23 "" 100000 95000 84000 85000 65000 99 60000 gati mokSa r 33 7 bIna. mokSa 6 DI.na. 99 mokSa 6 ThI.na. ". mokSa 6 ThI.na. " mokSa 6. DI. na. 39 sInA de. 39 mokSa "9 33 6 ThI.na. " vIna. diga vi. samaya 60000 varSa | 32000 " 1000 varSa 100 varSa 90 varSa 80 varSa 70 varSa 1000 varSa 39 800 varSa 600," 400 99 50 varSa 500 varSa sIravArA RSabhadeva ajitanAtha zrIyaMsajina "" === 19 bAsapUjya " vimalanAtha 99 S " anaMtanAtha == dharmanAtha = = = zAntinAtha kunthunAtha bharanAtha CARR 39 "
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ agnisiMha banArasI jayaMtI zeSavatI 65000 / mokSa 56... 5vI na. | 50 varSa | " baladeva vAsudeva prativAsu. cakravarti rimm www.jainelibrary. siMhapura . mokSa 300 varSa munisuvrata baladeva prottara dasaratha hastanApura ayodhyA 30000 15000 12000 thI. na. 10 varSa " nandana data pralhara mahApadya rAma (padya) lakSmaNa rAvaNa hariSaNa jaya cakra. balamada kRSNa jarAsiMdha brahmadata vAsudeva prativAsu. cakravarti jvAlA aparAjita sumitrA kaikasI me| vaprA rohaNI devakI naminAtha 35 ratnAzravA mahAharI vijaya vasudeva laMkA kapilapura rAjagRha zaurIpura neminAtha baladeva vAsudeva prativAsu. cakravati mokSa 15. varSa 10. varSa brahmade0 3 jI.na / varSa 4dhI na. 7vI na. / 16 varSa " jayadratha brahma rAjagRha zaurIpura ! cUlanI 7. . &Persal Use Only nava-nArada rudra nAma tI. vArAma zarIra bhAyu nArada tI0 bAre vA. vAre Ava zarIra Ayu - 84 tripuSTa dvipuSTa - svayaMbhU 8400000 1 bhImAvalI / RSabha. jitazatru ajita 3 rUdradatta subuddhi 4 vizvAnalu zItala supratiSTha zrIyaMsa 6 acala vAsapUjya puDarika vimala ajitadhara anaMta 9 bajitanAbhI dharma. / peDhAlu zAnti " satyakI mahAvIra . bhIma zrayaMsa 3 mahAbhIma vAsapUja vimala 4 mahArUdra anaMta 5 kAla dharma mahAkAla ara-milla durmukha naramukha munisu0 9 adhomukha / nemi0 puruSotama puruSasiMha puruSa pura. lakSamaNa kRSNa cation International Jain E
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA yaha bAta prAkRtika satya hai ki sUryya udaya hokara apanI avadhi ke pazcAt asta bhI ho jAtA hai, ThIka isI prakAra saMsAra caMdra meM bhI kaI jAtiyoM, samAjoM, evaM rASTroM kA udaya aura asta ( utthAna evaM patana ) huA karatA hai| yaha utthAna aura patana kI ghaTamAlA ( kriyA ) anAdi kAla se calI AI hai aura bhaviSya meM bhI calatI rhegii| yahI niyama jaina dharma ke prati bhI samajhanA cAhiye / eka samaya vaha thA ki jaina dharma evaM jaina samAja unnati ke ucca zikhara para virAja mAna thA, pUrva se pazcima evaM uttara se dakSiNa taka jaina dharma kA jhaMDA phaharA rahA thaa| itanA hI nahIM, kaI pAzcAtya dezoM meM jaina dharma kA kAphI pracAra thA, jisako vahAM ki bhUmi khoda ( amveSaNa vibhAga ) ke kAma se upalabdha mandira, mUrtiyoM ke khaNDahara pUrNataH pramANita kara rahe haiMH ityAdi / kintu uparokta kola cakra ( parivartana-cakra ) ke niyamAnusAra jaina dharma kI vaha sthiti na raha sakI aura vaha unnati ke ucca zikhara se zanaiH 2 avanata dazA ko prApta karatA gayA / vartamAna jaina samAja kI patana avasthA ko dekha kara kisa samajhadAra vyakti ke hRdaya meM gaharA duHkha ma hogA / isa patanAvasthA kA bhI koI na koI kAraNa to avazya hI ( hogA ) honA cAhiye ! yoM to patana ke aneka kAraNa ho sakate haiM kintu yadi hama dIrgha-dRSTi se anveSaNa kareM to yahI mAlUma hogA ki mukhya kAraNa, jaina samAja kA apane pUrvajoM ke gauravamaya itihAsa ko bhUla jAnA hai| yahI kAraNa hai ki jaina samAja kI nasoM meM apane pUrvajoM ke gauravazAlI rakta ke pravAha kI zithilatA, oja kI honatA aura itihAsa kI anabhijJatA vyApaka hai / inhIM kAraNa se Aja vaha murdA-samAja kI upAdhi dhAraNa kara apanA nAma usIpaMkti meM likhAne ko tatpara ho gayA hai| jisa prakAra mRtaka ko hemagarva va kastUrI athavA candro evaM tatsamAna hI amUlya auSadhiyoM dene para bhI usameM caitanyatA nahIM AtI, ThIka isI prakAra Aja jaina samAja kA hAka ho rahA hai| 1 jaina samAja meM abhI aise manuSyoM kA bhI abhAva nahIM hai ki jo isa jAgrati ke yuga arthAt vIsavI sadIM meM janma lekara bhI yaha nahIM jAnate ki itihAsa kisa cir3iyA kA nAma hai ? agara unako samajhAyA bhI jAya kI apane pUrvaoM ke bhUtakAlIna sad- caritra, unakI vIratA- gambhIratA, dhairyyatA evaM udAratA, deza-samAja dharma evaM rASTra sevA tathA usa samaya kI sAmAjika-dhArmika evaM rAjanItika paristhiti kyA thI ? usa ko jAnanA, unake samaya kA hunara, udyoga, zilpa kalA evaM rIti-rivAja kyA kyA thA ? ina saba bAtoM andara se upAdeya kAraNoM ko svI kAra karanA ityAdi / ina saba kA hI nAma itihAsa hai| isa para hamAre ve bhole bhAI caTa se bola uThate haiM ki-'vAha ! jI vAha !! Apane ThIka itihAsa btlaayaa| aisI vyartha kI gaI gujarI bAtoM ke liye ghara kA kAma chor3a kara rAta-dina sirapacI (magaz2a khorI ) karanA tathA bar3e kaMSTha evaM parizrama se kamAyA huA dravya pAnI kI taraha bahA denA kauna sI samajhadArI hai aura kyA phAyadA hai ? hamAre to pUrvaja sadA se kahate Aye haiM aura vahI hama bhI hamAre bAla baccoM ko kahate haiM ki "gaI tithi to brAhmaNa bhI nahIM bAMce haiN| hamAre pUrvaja dhanavAna the athavA vIra the to kyA unake itihAsa par3hane se hama dhanabAma thor3e hI mana jAMyeMge ? merA to khayAla hai ki aisI behUdA ( mUrkhatA pUrNa ) bAteM kahane vAle bekAra pAgala ( mUrkha) hI hote haiM ki jo samaya, zakti aura dravya kA balidAna de rahe haiM kintu hama aise pAgala nahIM haiN| yadi ghara-dukAna kA kAma do paise paidA kareMge to bhaviSya meM usase bAla bacce sakhI hoMge aura pAsa meM paise hoMge to hara vyakti bhAkara hamArI hI yAda karegA Adi 2 / "
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ www batalAiye ! aise manuSyoM ko samajhAnA kitanA muzkila hai ? mere vizvAra se to utanA hI, jitanA ki eka jaMgalI AdamI ko ciMtAmaNi ratna kA mUlya-samajhAnA / aise anabhijJa logoM ne hI itihAsa kA koI mUlya na samajha kara hamArA amUlya sAhitya athavA unake bikhare patroM ko jala meM galA kara, kUTa pIsa kara DADe ( zekarI banA diye jo prAyaH dhUla kacarA Dhone ke kAma Ate / kisI vidvAn ne ThIka hI kahA hai ki- "mUrkha sajjana dvArA jitanA nukasAna hotA hai utanA vidvAn zatru dvArA nahIM hotA hai / " ataH aise mUrkha sajjanoM se to haz2Ara hAtha dUra rahanA hI acchA hai| eka aMgreja vidvAn ne kahA hai ki:--- "People who take no pride in the noble achievements of remete aneerters will never achieve any thing worthy to be remembered with pride by remote decendents." [ By Lord Macauley - one of the Historians ] "jo jAti apane pUrvajoM ke zreSTa kAryoM kA abhimAna evaM smaraNa nahIM karatI hai, vaha aisI koI bAta grahaNa nahIM bahuta varSa pazcAt usakI saMtAna ko sagarva smaraNa karane yogya hoM / karegI jo jaba hama hamAre pUrvajoM kI acchI bAtoM ko grahaNa nahIM karate haiM to phira hama apanI saMtAna se thor3I sI bhI AzA kyoM rakheM ki vaha hamArI kisI bhI acchI bAta kA smaraNa kara skegii| basa, yahI hamAre patana kI paramparA hai| eka dUsarA aMgreja vidvAn kahatA hai : - "agara Apa kisI jAti evaM samAja ko naSTa karanA cAheM to pahile usakA itihAsa naSTa kara dIjiye, jisake naSTa hone se vaha svayaM hI naSTa ho jAyagA / " yaha satya hI hai ki jina jAtiyoM kA itihAsa nahIM hai ve jAtiyAM saMsAra meM adhika samaya taka na TikI haiM aura na Tika sakatI haiM / 1 - itihAsa kA mahatva: itihAsa Aja saMsAra kA eka mukhya maulika viSaya bana gayA hai| saMsAra bhara ke vidvatsamAja meM itihAsa kA Asana sarvocca evaM Adarzamaya hai / itihAsa ke abhAva se koI bhI jAti, samAja evaM rASTra adhika samaya taka saMsAra meM jovita nahIM raha sakatA hai / itihAsa ke adhyayana se hI hama kisI jAti, samAja evaM rASTra ke patanotthAna ke kAraNoM ko jAna sakate haiM / usakI rakSA karane ko tatpara ho sakate haiM / ataeva itihAsa hI sAhitya kA sarva pradhAna aMga hai| binA itihAsa ke hamArA sAhitya adhUrA evaM apUrva raha jAtA hai / itihAsa ke abhAva meM hama yaha kadApi nahIM jAna sakate ki kina 2 kAraNoM se kisa deza, samAja evaM rASTra kA utthAna- abhyudaya eva punaH patana kA zrI gaNeza huvA thA aura vaha apanI caramasImA taka pahu~ca gayA thA tathA aba hameM kauna 2 upAya grahaNa karane cAhiye jisa ke dvArA ki hamArA punaH utthAna ho sake / - ataH bhUtakAla kI paristhiti ko jAnane ke lie itihAsa hI hamArA saccA zikSaka evaM avalamba hai / itihAsa hI hama bhUle bhaTakartA ko saccA patha-pradarzana karAne vAlA parama mitra kA kAma detA hai ataeva itihAsa kI hama jitanI mahimA evaM prazaMsA kareM utanI hI thor3I hai| kAraNa, itihAsa ke abhAva se bhaviSya kI unnati kA mArga sApha-svaccha evaM nirvighna banAne meM aisI 2 ulajhane upasthita ho jAtI haiM ki jisase piNDa chuDAnA muzkila ho jAtA hai / bhUtakAlIna itihAsa se hama varttamAna meM bhaviSya kA mArga bar3I suvidhA ke sAtha nirmANa kara sakate haiN| bhUta-kAlIna itihAsa vartamAna meM hama ko aisI zikSAyeM detA hai evaM aisI2 ghaTanAoM kA bodha karAte haiM ki jina ke dvArA bhaviSya meM avanati mArga ko tyAga kara bhAvI unnati mArga kA avalambana kara mAnavata jAti kI sevA karate hue bhAgyazAlI bana sakate haiN| bhUtakAlIna itihAsa se hama usa samaya kI saba paristhati evaM ghaTanAoM kA jJAna prApta kara sakate haiN| hamArA atIta kaisA thA, rAjanaitika sAmAjika, dhArmika evaM jAtiyoM pravRtti rIti-rivAz2a kaisA thA kina kina jAtiyoM ne kinara sAdhanoM evaM prayatnoM se apanI unnati kI thI / ni kina vIra puruSoM ne deza-jAti ke liye sarvasva evaM Atma balidAna diyA thA aura apanI kamanIya kIrti kisa prakA library.org vizva vyApI banA kara amara banA dI thI tathA apane itihAsa ko suvarNAkSaroM meM likhA kara hamAre liye patha pradarzaka banA Jain gaye haiN| prAcIna kAla meM kisa kisa deza meM kyA kyA udyoga, kahA kauzalya, vANijya vyApAra aura kisa 2 sthAna evaM
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUmi meM kyA kyA utpAdana thI / kisa deza ke loga kisa deza se sabhyatA-saumyatA aura vyavahAra kuzAlatA kI zikSA prApta kara apane deza meM usakA pracAra kiyA karate the / janatA kA jIvana nirmANa tathA Atma-kalyANa kisa prakAra se hotA thaa| prAcina samaya ke apane pUrvajoM kI vIratA, udAratA. vAtsalyatA, paropakAritA, vyApAra kuzalatA-raNa kuzalatA evaM sAmudrika vyApAra kuzalatA deza kA mAna, khAna-pAna Adira saba bAteM hama eka mAtra itihAsa se hI jAna sakate haiN| tathA ina bAtoM para (gaura) manana karane ke pazcAt apane jIvanopayogI banA sakate haiN| deza meM varNa-vyavasthA kara taka apanI umati karatI rahI aura kaba aura kisa samaya va kisa kAraNa se usameM vikAra paidA huA / AtiyoM kA nirmANa kaba aura kisa saMyoga se huA kauna 2 sI jAtie~ videzoM meM jAkara videzI kahalAI evaM isa ke viparIta kauna-kauna sI jAtiyAM videzoM se Akara yahAM balI / deza ke prAcina AcAra vivAra meM kyA kyA raddoM-badala evaM mizraNa huA ! hamAre deza kI sabhyatA ne kisa kisa deza para apanA prabhAva DAlA tathA videziyoM ke AcAra-vyavahAra evaM sabhyatA kA hamAre deza para kyA aura kaisA prabhAva pdd'aa| dhArmika viSaya meM kisa kisa dharma kA kaba kaba prAdurbhAva huA aura una nUtana dharmoM ne kyA kyA nyUnAdhika kiyaa| dharma ke nAma para deza meM kisa prakAra phUTa-kalaha ke bIja bokara janatA ko kisa prakAra-adhogati meM lA parakA aura ina kAraNoM se deza ke sAmUhika saMgaThana ko kaise chinna-bhinna kara ddaalaa| eka hI -dharma ke andara se aneka dharmo kI sRSTi kyoM racI gaI aura isase deza ko yA phAyadA athavA nukasAna huA? yaha saba bAteM hama purAne jamAne ke itihAsa se hI jAna sakate haiN| sAtha hI hama usase yaha bhI jAna sakate haiM ki kina kina upAyoM se isa vigar3I avasthA kA sudhAra ho skegaa| : yahAM para hama adhika likha kara prastAvanA kA valevara bar3hAnA nahIM cAhate / kAraNa ki vidvad samAja isa bAta ko acchI taraha se jAnatA hai ki sAhitya meM itihAsa hI mAnava jAti ko unnati-patha para lejAne vAlA eka saccA sAdhana hai| ataeva apanI bhASI unnati kI bhabhilASA rakhane vAle pratyeka dehadhArI manuSya kA mukhya bhaura Avazyaka kartavya hai ki vaha kama se kama apane pUrvajoM ke itihAsa ko avazya pdd'e| 2-hamAre pUrvaja aura itihAsa:dhattamAna kAla meM bhUta kAlIna itihAsa prApta hone meM durlabhatA kA anubhava karane vAle mahAzaya yahAM taka kaha uThate haiM ki prAcIya samaya ke logoM kA itihAsa ko bhora itanA AkarSaNa nahI thA jitanA ki adhyAtma evaM tatvajJAna kI bhora thA? kAraNa ve loga itihAsa likhane meM evaM usakA saMrakSaNa karane meM itanI adhika ruci na rakhate the? para vAstava meM 'yaha bAta aisI nahIM hai| hA~, hamAre pUrvaja adhyAtma evaM tAtvika jJAna kI ora vizeSa ruci rakhate jarUra the; para isakA 'yaha bhartha nahIM ki vaha itihAsa kI upekSA karate the? nahIM. kadApi nhiiN| ve jaise adhyAtma evaM tAtvika jJAna kI ora lakSya rakhate the vaisI hI itihAsa kI bhora bhI unakI abhiruci thii| itanA hI kyoM ? ve to itihAsa ko cirasthAyI banAne kA bhI prayatna kiyA karate the / itihAsa dvArA yaha spaSTa mAlUma hotA hai ki anya dezoM ke vidvAn itihAsa likhanA evaM unheM surakSita rakhanA hamAre pUrvajoM se hI sIkhe the / prAcIna kAla meM jaba lekhana pravRtti adhika na thI, usa avasthA meM bhAratIya RSi-muni samasta jJAnabhaNDAra kaNThastha rakhate the| jaba se lekhana vRttikA adhika pracAra huA to unhoMne apanA "mastika kA jJAna evaM tatkAlIna ghaTanAeM sAda patra. sAmrapatra, bhojapatra, aura patthara kI caTTAnoM para likha diyA karate the| tatpazcAt jaba kAgaz2oM para likhanA prArambha hubhA usa samaya se to pratyeka ghaTanAeM khUba vistAra se likha diyA karate the| jisake pramANa bhAna paryApta mila rahe haiN| abhI ( mUgarbha bhAveSaNa se ) khudAI ke kAma se. paMjAba evaM sindha kI sara hada bhUmi se do magara I. saMvat se 5000 varSa pAMca hajAra varSa pUrva ke batalAye jAte haiM / una donoM nagaroM se, jisake nAma kramazaH "harapyA" aura "mohana jAdarA" rakhA gayA hai / kaI padArtha aise nikale haiM jisase prAcIna samaya meM bhArata kI sabhpatA kA nizcaya ho cukA hai / hatanA hI, kyoM eka devI kI mUrti jisake zarIra para kapar3A bhI bhA / khodate hue pAye gaye haiM / tathA eka dhyAna magna mUrti bhI prApta huI hai|" isase yaha bhI siddha kiyA gayA hai ki Aja se haz2AroM varSa pUrva bhI isa deza meM kevar3e kA utpAdana hotA thA tathA. deza meM dharma kI bhAvanA bhI acche parimANa meM thii| ve loga dhArmika mUrtiyoM kI pUjA-pATha
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 4. evaM sevA bhakti bhI karate the / ataH yaha kahanA atizyokti na hogI ki bhArata sabhyatA kA bhaNDAra evaM kendra thA aura anya deza bAloM me sabhyatA kA pATha bhArata se ho sIkhA thA / bhArata anya dezoM kA gurU kahalAne ke kAraNa hI jagadgurU mAnA jAtA thA / itihAsa se yaha bhI patA mila jAtA hai ki bhAratIya loga anya dezoM meM jAkara apane upanivezoM kI sthApanA bhI karate the aura vahAM kI janatA para bhAratIya sabhyatA kA gaharA prabhAva par3atA thaa| ataH uparokta pramANoM se yahI siddha hotA hai ki hamAre pUrvaja itihAsa ke bar3e hI premI the / itihAsa likha kara usakA saMrakSaNa cirasthAyI banAne kI pUrI 2 koziza bhI karate the| hAM, bhArata meM lagAtAra kaI varSoM taka akAla par3ane se evaM videzI logoM ke samaya-samaya para vividha mAkramaNoM ke phala svarUpa kaI itihAsoM ke bhaNDAra, paThanAlaya evaM saMgrahAlaya aura sAdhana naSTa bhraSTa ho jAne se isa samaya jitanA cAhiye itanA silasilevAra nahIM milatA hai, lekina yaha bAta dUsarI hai / hama yaha to kakSapi nahIM kaha sate ki una logoM ne apane samaya meM itihAsa likhA hI nhiiN| Age cala kara isa viSaya kA maiM vizeSa khulAsA karUMgA / 3 - vartamAna kAla meM prAcIna itihAsa kI durlabhatA: - vartamAna meM bhUta kAlIna evaM prAcIna itihAsa ke na milane kA prazna saba janatA dvArA ho rahA hai| isakA uttara kilane ke pUrva mujhe yaha kaha denA cAhiye ki - eka to bhArata meM jana-sahAraka aise bhISaNa duSkAla par3e the aura vaha bhI eka do varSa taka nahIM apitu koI-koI duSkALa to nirantara 12-12 varSa taka par3ate hI rahe ki jisakI bhoSaNa yantraNAoM (mAra ) se anekoM nagara evaM grAma smazAna tulya bana gae the| usa Apatti kAla meM jana-samUha apane prANa bacane evaM jana-dhana kI rakSArthaM patra-tatra mAre-mAre bhaTaka rahe the| phira bhalA usa avasthA meM nayA sAhitya nirmANa karanA to eka ora rahA. purAnoM kI rakSA bhI muzkila ho gaI thI, isa kAraNa ve jJAna bhaNDAra jahA~ the vahIM rakhe rakhAye naSTa ho gaye / dUsarA kAraNa videzI mlecchoM kA bhArata para lagAtAra aura pake bAda dIgara AkramaNoM kA honA / phalasvarUpa prAmoM nagaroM ko janasaMhAra evaM agni-dAha dvArA zUnya bharaNyavata banA denA / arthAt pramukha sAhityaka bhaNDAra, aitihAsika sAdhana, prAcIna nagara evaM devasthAna bhI naSTa-bhraSTa kara die gae jisameM hamArA amUlya aitihAsika bahuta sA sAhitya bhasmIbhUta evaM naSTabhraSTa ho gayA / phira bhI jo kucha sAhitya purAnA baca gayA thA evaM nayA nirmANa kiyA gayA thA vaha dharmAndha musalamAnoM ke atyAcAroM ne to bahuta hI julma kiyA usane hamaloM se barbAda ho gayA / jisameM prasiddha dharma-dvaSI alAuddIna khilajI ke aitihAsika uttama sAdhana, hajAroM mandira lAkhoM mUrtiyoM ko duSTatA pUrvaka dhvaMsa kiyA aura kaI jJAna bhaNDAroM, sAhitya, saMgrahAlayoM ko jyoM ke tyoM jalA kara bhasmabhUta kara diyaa| kahA jAtA hai ki alAuddIna khilajI ne 6 mAsa taka to nitya prati bhAratIya sAhitya bhaTTI meM jalavA kara snAna ke lie garama pAnI kiyA gayA aura taka bhAratIya sAhitya amUlya rata se kaI varSa hinduoM kI holI jalavAI thI / isase pAThaka anumAna lagA leM ki usa samaya se pUrva bhArata meM kitanA vizAla sAhitya kA khajAnA bharapUra thA, jise dharma-dveziyoM ne kisa duSTatA ke sAtha naSTa-bhraSTa kara diyA thaa| isa bAta kI pramANikatA ke lie yahAM para hama eka aisA hI udAharaNa pAThakoM kI sevA meM upasthita karate haiM: - "vikrama kI chaThI zatAbdI ke prathama caraNa meM AryyaM devaddhi gaNikSamAzraNajI ne ballamI nagarI meM eka vilTa saMgha sabhA ko aura jainAgamoM ko pustakoM para likhane kA eka bRhad Ayojana kiyaa| jisameM saikar3oM muniyoM ne apane hAthoM se tathA kaI vetanadAra lekhakoM ne AgamoM ko tathA bhaneka graMthoM ko pustakoM para likhavAyA / pazcAt yaha kAryyaM itamA vyApaka ho gayA ki jisane jo koI graMtha nirmANa kiyA to vA tatkAla hI pustakoM para likha liyA jaataa| isameM thor3A bhI saMdeha nahIM ki jaina zramaNoM ne saikar3oM hI nahIM apitu hajAra grantha likhe hoMge para vartamAna kAla meM bahuta zedha karane para bhI usa samaya athavA usake AsapAsa ke sau do sau varSa kA likhA huA eka panA bhI nahIM milA hai| isakA yahI artha ho sakatA hai ki mleccha logoM ne ve jJAna bhaNDA dharmAndhatA ke kAraNa duSTatA pUrvaka jalA die evaM naSTa-bhraSTa kara DAle the, anyathA itanI vizAla saMkhyA meM likhe gaye pusta Jain EducatioTa ho to 5ka panne so avazya milate | jaisA hAla jaina zAstroM kA hai, ThIka vaisA hI dUsare dharmAvalambiyoM ke zAstroM & Personal Use
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAla hai| Aja bhArata ke bAhara kahIM kahIM vikrama kI caturtha zatAbdi ke bAda koI grantha milatA, para bhArata meM jo kucha sAhitya milatA hai vaha vikrama kI AThavIM, navIM zatAbdi ke pIche kA milatA hai / 4 - bhAratIya sAhitya kA sRjana: bharata ke RSi-muniyoM ne sAhitya sRjana meM kabhI kamI nahIM kI / unhoMne apane bhakta logoM ko upadeza de dekara itanA Dhera lagA diyA thA ki utanA Dhera ghAsa kA bhI zAyada hI milatA ho / gRhastha loga bhI una tyAga mUrtti AcAyoM kA upadeza ziroghAyyaM kara apane athaka parizrama se upArjita lakSmI kI aise paramArtha ke kArya nimitta lagA apane mAnava-bhava ko suphala banAne meM kisI prakAra kI mI nahIM rakhate the / kAraNa, isa kali-kAla meM jina mandira-mUrti evaM Agama hI zAsana ke AdhAra samajhe jAte haiN| dUsarA eka kAraNa yaha mI thA ki koI bhI bhAcArya koI bhI Agama vyAkhyAna meM vAMcanA prArambha karate usakA mahotsava kara gRhastha loga jJAna-pUjA kiyA karate the| jisameM bhI zrI bhagavatIjI jaisA Agama kA to jaina samAja meM aura bhI vizeSa prabhAva hai| aise bahuta se udAharaNa jaina sAhitya meM milate haiM ki amuka bhakta ne zrI bhagavatI sUtra ba~cAyA, jisakI hIrA, mANikya, pannA, motiyoM se pUjA kI ora 36000 praznoM kI 36000 svarNa mudrikAoM se pUjA kii| isa kAryyaM se Aye hue dravya se punaH Agama likhAyA jAtA thA / isase pAThaka anumAna lagA sakate haiM ki usa samaya jaina samAja kI AgamoM para tinI bhakti evaM pUjyabhAva thA / isase spaSTa siddha ho jAtA hai ki sAhitya likhavAne meM jitanA hissA jainoM kA thA utanA dUsaro kA zAyada hI thA / ataH mleccha vidharmiyoM ke duSTatA pUrNa sAhitya ko hAni pahu~cAne para bhI unakA sarvathA anta nahIM huA / bacA huA sAhitya bhI kama na thA kintu vaha avazeSa sAhitya aise logoM ke hAtha meM par3a gayA ki unake pIche unakI santAna aisI sapUta !) nikalI ki jisane apanI viSayabAzana oM ke poSaNArthaM usa amUlya sAhitya nidhi ko pAnI ke mUlya meM videziyoM ke hAtha meM beca diyA jo Aja bhI una logoM ke pustakAlayoM meM vidyamAna haiN| udAharaNa ke taura para kucha pustakAlayoM meM vidyamAna haiN| namUne ke taura para kucha pustakAlayoM kA byaurA nimna likha diyA jAtA hai: 1 - laMdana meM karIba 1500 bar3e pustakAlaya haiM, jisameM eka pustakAlaya meM koI 1500 pustakeM hastalikhita haiM / unameM adhika pustakeM saMskRta prAkRta aura bhArata se hI gaI huI haiN| yaha to kevala eka pustakAlaya kI hI bAta hai, vicAriye zeSa 1499 pustakAlayoM meM kitanI pustakeM hoMgI ? 2 - jarmana meM koI 5000 pustakAlaya haiN| jisameM barlina meM hI bahuta se pustakAlaya haiM evaM usake eka pustakAlaya meM hI 1200 pustakeM hastalikhita haiM / taba 5000 pustakAlayoM meM kitanI pustakeM hoMgI aura una pustakoM meM vizeSa bhArata se gaI huI hastalikhita pustakeM kitanI hoMgI ? 3- amarakA ke vAziMgaTana nagara meM hI 500 pustakAlaya haiM, jisameM lagabhaga 4000000 pustakoM kA saMgraha hai| aura usameM karIba 20000 pustakeM hasta likhita haiM / vicAriye ki bhArata se gaI huI kitanI hoMgI ? 4 - [phAnsa meM 1111 bar3e pustakAlaya haiN| jisameM periza kA eka vivaliyothika nAmaka pustakAlaya meM 4000000 pustakeM haiM, unameM 12000 pustakeM hastalikhita haiN| saMskRta evaM prAkRta bhASA kI haiM jo prAyaH saba kI saba bhArata se hI huI haiN| 5- rUsa me 1500 bar3e pustakAlaya haiN| jisameM eka rASTrIya pustakAlaya meM hI 4000000 pustakeM haiM / unameM mI 22000 pustakeM saMskRta evaM prAkRta bhASA kI bhArata se gaI huI pustakeM haiM / 6 - iTalI meM ke I 4500 pustakAlaya haiM / unameM bhI lAkhoM pustakoM kA saMgraha hai / koI 60000 1z2Ara pustakeM saMskRta va prAkRta bhASA kI prAyaH saba bhArata se hI gaI huI haiN| yaha to eka namUne ke taura para batalAyA gayA hai, kintu inake atirikta bhI pAzcAtya dezoM meM zAyada hI koI - aisA rASTra ho ki jahA~ ke pustakAlayoM meM bhAratIya pustakoM kA saMgraha na ho ! yaha pravRtti kevala aMgrejoM ke bhArata meM Ane
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke bAda hI prArambha nahIM huI thI kintu isa samaya ke saikar3oM varSa pUrva se hI videzI loga bhArata meM A A kara yahA~ kI amUlya pustakeM apane deza meM le jAte the| udAharaNa ke taura para dekhiye, vikrama kI pA~cavI zatAbdi meM cInI yAtrI phAiyana bhArata meM AyA aura 1520 pustakeM tAr3a patroM para likhI huI bhArata se apane deza le gyaa| I. saMvat kI sAtavIM zatAbdi meM cInI yAtrI huyanatsaMga bhArata meM AyA aura vaha bhI bhArata se koI 1500 tAr3a patra para likhI huI pustakeM le gayA thaa| isa prakAra bhArata meM kitane hI yAtrI Aye aura asaMkhya pustaka-ratna bhArata se apane 2 dezoM meM le gye| isakI saMkhyA kA anumAna kauna lagA sakatA hai| phira bhI hameM isa bAta ko bar3I khuzI hai ki jina mlecchoM ne hamAre sAhitya ko jalA kA khAka kara diyA thA, usakI apekSA jo pAzcAtya loga le gaye daha sahasrata: acchA hI hai / kAraNa, vahAM hamAre sAhitya kA acchI taraha saMrakSaNa huA aura hotA rahegA jo ki hama se bhI usa samaya bhasambhava evaM kaThina thA tathA hamAre yahAM rahane para unase kSudra kIr3e hI lAbha uThAte, kintu pAzcAtyoM ne usa amUlya sAhitya se adhikAdhika ache se acchA lAbha utthaayaa| hamAre pUrvaja RSi maharSiyoM ne aisA koI bhI-viSaya chUta (zeSa) na rahane diyA ki jisa para kalama na uThAI ho / jaise, AtmavAda, adhyAtmavAda, karmavAda, paramANuvAda, lokAcAra, nIti, rAjanIti, jyotiSa, vaidyaka, khagola, bhUgola, gaNita, phalita Adi 2 / itanA hI nahIM, pazu-vijJAna, bhASA Adi ko bhI lekhinI se achUtA na chor3A thaa| jaise vikrama kI terahavIM zatAbdi meM haMsadeva nAmaka jaina muni ne "mRga pakSI zAstra" nAma kA grantha likhA thaa| jisameM 1900 zloka haiM aura unake 36 varga jinameM 225 pazu-pakSiyoM kI bhASA kA pratipAdana kiyA hai| usa grantha ko jainoM ne hI nahIM, jainetara vidvAnoM ne mudrita bhI karavA liyA aura paThana-pAThana dvArA acchA lAbha bhI uThAyA hai| dekho-"akTUbara 41 kI mAsika srsvtii"| jisameM usake sampAdaka ne bar3I mahatvapUrNa AlocanA kI hai| vaise to Aja bhI aneka grantha hamAre jJAnabhaNDAroM meM vidyAmAna haiN| parantu ve aise.svArthI-anabhijJa logoM ke hAtha meM hai ki jinase sivAya kSudra kIrANa ke atirikta koI bhI vidvAn lAbha nahIM uThA sakate haiM / jana kalyANArtha nirmANa kiyA sAhitya bhAja una logoM kI saMpati bana gaI hai maiMne aitihAsika sAdhanoM kA abhAva evaM milane kI durlabhatA kA yaha sabase mahatva pUrNa kAraNa batalAyA hai ki "kaI vidharmI AkramaNoM se, kaI musalamAnoM ko dharmAndhatA se, videziyoM dvArA dUsare dezoM meM le jAne se, aura avazeSa hamAre hI deza ke svArthI logoM ke adhikAra meM raha jAne se aitihAsika grantha milane kI duIbhatA kA anubhava karanA par3atA hai, jo itihAsa likhane meM sarva prathama sAdhana kahA jA sakatA hai| 2-aitihAsika sAdhanoM meM dUsarA nambara hai mandira evaM mUrtiyoM kA / bhArata meM prAcIna kAla jise hama aitihAsika pUrva kAla kaha sakate haiM, se hI mUrtiyoM kA mAnanA sAvita hai / vidvAnoM kA bhI mata hai ki mUrtiyoM kI mAnatA kA prAraMbha jainoM se hI huA hai| jaina zAstroM ke AdhAra para to mUrtiyoM kI mAnyatA anAdi kAla se calI AI hai, kintu aitihAsika dRSTi se dekhA jAya to abhI sindha aura paMjAba kI sarahada para jo "harappA" aura "mohana jAdarA" nAmaka magara nikale haiM, jisameM eka devI ko tathA dUsarI dhyAnAvasthita mUrtiyA~ prApta huI haiN| vidvAnoM kA kahanA hai ki ve mUrtiyA~ i. sa. pA~ca hajAra varSa pUrva kI banI huI haiM / inake atirikta maiMne "mUrti pUjA kA prAcIna itihAsa" ke pA~cave prakaraNa meM bahata pramANoM se bhUrti pUjA kI prAcInatA siddha karadI hai jijJAsuoM ko vahAM se jAna lenA caahiye| jaise jaina sAhitya para atyAcAra gujarA thA vaise hI mandira evaM mUrtiyoM para bhI duSToM ne julma gujArane meM kamI nahIM rakkhI thI / ataH una mUrtiyoM para ke zilAlekha bhI dhvaMsa ho gaye / jisa zatrujaya tIrtha ko bahuta prAcIna mAnA jAtA hai, samaya samaya para usakA jIrNoddhAra bhI huA thaa| kintu caudahavIM zatAbdi meM alAuddIna khilajI kI senA ne unako naSTabhraSTa kara DAlA / inake atirikta aneko mandira evaM mUrtiyoM aura zilAlekhoM kA vidharmiyoM dvArA duSTatA pUrvaka dhvaMsa kara diyA gayA thaa| jo kucha zeSa prAcIna mandira aura mUrtiyAM baca gaI thIM, unakI prAcInatA evaM kaI zilAlekha unakA jIrNoddhAra karAte samaya hamAre hI hAthoM se hamArI asAvadhAnI ke kAraNa cUnA miTTI se miTA diye gaye the| ataeva prAcIna mandira mUrtiyoM evaM zilAlekha milanA durlabha ho gaye / phira bhI nirantara zodha (khoja) se Aja bhUgarbha se thor3e bahuta pramANa mile haiN| kintu ve itane vizAla itihAsa ke lie paryApta nahIM kahe jA sakate / tathApi hamAre itihAsa likhane meM paramopa yogI sAdhana hai|
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3-isa viSaya meM tIsarA nambara hai paTTAvaliyoM kA paTTAvaliyoM meM adhikatara itihAsa jainAcAryoM yA unake ziSya ziSya zcamagoM kA hI milA hai| zAyada kahIM 2 una zramaNoM ke sAtha sambandha rakhane vAle gRhasthoM kA itihAsa bhI milatA |kintu vaha bahuta thor3e parimANa meM / phira bhI itihAsa ke lie paTTAvaliyA~ bahuta upayogI sAdhana hai| kintu paTTAva keSoM vikrama kI terahavI caudahavIM zatAbdi meM likhI gaI haiM, aura inameM saikar3oM varSa pUrva kI ghaTanAeM bhAcAryoM ke kaNThastha kAna paramarA se calA AyA hai; isakA varNana hone se kaI logoM kA una para vizvAsa kama hai|haaN paTTAvaliyoM meM eka hemavanta virAvalI vikrama kI tIsarI zatAbdi meM AcArya hemavanta sUri kI banAI kahI jAtI hai| kintu usakI prAcInatA ke liya meM sabakA eka mata nahIM hai| kaI loga isa sthavirAvalI ke viSaya meM saMdeha karate haiM aura kaI vidvAna usako aitiH hAsika dRSTi se paramopayogI bhI samajhate haiN| kucha bhI ho, kintu hemavanta sthavarAvalI meM likhI huI ghaTanAe~ ur3IsA prAnta kI hastIguphA se milA huA mahAmeghavAina cakravarti samrATa khArabela ke zilAlekha se milatI huI hai| zeSa paTTAva layAM vikrama ko terahavIM caudahavIM zatAbdi kI hone para bhI una para avizvAsa nahIM kiyA jAtA hai| kAraNa ki ve paTTAvaliyAM hamAre paMca mahAbrama dhArI satyavarti evaM saMyamI AcArya dvArA likhI gaI haiN| ve bhava bhIru AcArya jAna bUjha kara eka akSara bhI nyUnAdhika nahIM likhate aisI jaina-samAja kI nizcita dhAraNA hai| hameM eka nAma ke kaI AcArya evaM rAjA ho jAne se samayAdi ke viSaya meM kisI kAraNavaza truTi bhA bhI gaI ho to anya sAdhanoM se usakA saMzodhana karanA hamArA parama kartavya hai| kintu aisI sAdhAraNa truTiyoM ke lie una prAcIna evaM paramopayogI sAhitya kA anAdara hama kadApi nahiM kara sakate haiN| ina paTTAvaliyoM ke atirikta kaI AcAryoM ke likhe grantha bhI itihAsa ke upayogI sAdhana haiM / jaise:-AcArya hemacandrasUri kA viSASTi-silAgA puruSa caritra aura pariziSTa parva, bhAcArya prabhAcandra sUri racita prabhAvika caritra, AcArya merutuMga sUri racita prabandha cintAmaNi, AcArya kakkasUri racita nAbhinandana jinoddhAra aura upakeza gaccha caritra ityAdi kaI grantha upalabdha haiN| kintu haiM ve terahavIM caudahavIM zatAbdi ke likhe hue| - itihAsa ke sAdhana ke viSaya meM cauthA nambara vaMzAvaliyoM kA hai| vaMzAvaliyoM jaina dharma evaM jaina gRhasthoM ke itihAsa ke liye bahuta hI upayogI sAdhana hai / kAraNa ki jaina gRhasthoM kA vistRta itihAsa jitanA janavaMzAvaliyoM meM milatA hai utanA dUsare sthAnoM meM nahIM milatA hai / vaMzAvaliyoM kI zuruAta to vikrama kI AThavIM zatAbdi se hogaI thI, kintu itane prAcIna samaya kI vaMzAvaliyoM Aja kahI bhI dRSTigocara nahIM hotI haiN| jaisA ki arvAcIna pahAvaliyoM meM prAcInasamaya kA itihAsa likhA milatA hai. ThIka isI prakAra arvAcIna vaMzavaliyoM meM bhI prAcIna samaya kA itihAsa likhA gayA hai| unakoM hama sarvathA kalpita nahIM kaha sakate haiN| kAraNa ki. una paTTAvaliyoM ko likhane vAloM ne bhI kisI na kisI bhAdhAra para hI likhA hogA / anyathA binA AdhAra to ve likha hI kyA sakate the ? 1-prAcIma paTTAvaliyA~ evaM baMzAvaliyA~ na milane ke viSaya meM hama Upara likha Aye haiM ki prAcina samaya to kyA kintu devarddhigaNa kSamAzramajI ke samaya meM likhe gaye saikar3oM hajAroM granthoM se bhAja eka bhI patra nahIM milatA hai / hA~, usa samaya kI likhI huI pratiyoM kA utArA kiye hue arvAcIna grantha mila sakate haiN| isI prakAra paTTAvaliyoM evaM vaMzAvaliyoM ko bhI hama mAna le to unake aMdara saMdeza ko sthAna nahIM yA kama raha jAtA hai / yadi hama una paTTAvalIyoM evaM vaMzAvaliyoM para vizvAsa hI na kareM to hamAre pAsa aisA koI bhI sAdhana nahI ki jaisase hama hamAre pUrvajoM kA itihAsa likhane meM thor3I bhI saphalatA hAsila kara sakeM / isakA yaha artha to kadApi nahIM hI sakatA hai| ki hama andha vizvAsa evaM A~kheM banda kara ke hI likhe hue saba sAdhana ko binA kisI kasauTI para kase hI svIkAra kara lete haiM / jahA~ kahIM bhI hameM saMdeha ho usa bAta ko anya sAdhanoM dvArA saMzaM dhita kara lenA hogaa| kaI loga aise mI pakSapAtI haiM ki jima meM apanI mAnyatA ki siddhi hotI ho vaha to prAcina evaM arvArina saba pramANika mAnate haiN| kahAM thor3I sI bhI bAta apanI mAnyatA ke viraddha AI ki use kalpita ThaharA dete haiM yaha bAta insApha kI nahIM para eka anyAya kI bAta hai, mukhyatayA itihAsa kSetra meM pakSapAta rakhanA sarvathA anucita hai| .!-isI grantha ke pRSTha 147 para dekheM likhata kI nalana /
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaMzAvaliyA~ likhane kI zuruAta kaba se yA kisa kAraNa huI ? isa ke lie paM0 hIrAlAla haMsarAja jAmanagara vAle ne apanI aMcala gaccha vRhad paTTAvalI maiM likhA hai ki bhInamAla vA rAjA bhANa ne jaina dharma svIkAra karane ke pazcAt zrI zajayAdi tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAlA / usa samaya usake saMghapati ko vAsakSepa dene ke viSaya meM Apasa meM kheMcA tAnI hogii| usa samaya tamoma gacchoM ke AcArya ekatrita hokara eka maryAdA kAyama karadI ki jisa gaccha ke AcAryoM ne jina logoM ko sabase pahale pratibodha dekara ajainoM se jaina banAyA, usI gaccha ke AcArya unako tIrtha saMghAdi aise prasaMga para vAsakSepa de skege| isase itihAsa kI avyavasthA na hogI aura gRhastha loga bhI kRtaghnatA ke kalaMka se baca jAyage ityAdi / isa maryAdA ko unhoMne eka likhata pA likha kara tathA sava AcAryoM ke hastAkSara karavA kara pakkI evaM cirasthAyI banA dii| yadi usa maryAdA ke anusAra calate to gRhasthoM kA itihAsa ThIka silasilevAra suvyavasthita raha jAtA kintu kalikAla ne usa maryAdA ko cirakAla taka calane nahIM diyaa| duSama kAla ke kAraNa kaI logoM ne jinazAsana kI calatI huI mAyA evaM kriyA samAcArI meM nyUnAdhika prarupaNA karake naye naye mata calA kara saMgha meM phUTa-kalaha paidA kara diyA thaa| itanI to unameM yogyatA na thI ki ve spayaM kucha kara sakeM, ve to calate hue zAsana meM cheda-bheda DAla kara kucha bhadrika logoM ko apanI nayI dukAnadArI ke anuyAyo banAne kA dussAhasa ra ddaalaa| ataH una jina-zAsana-rakSaka zAsana zubhacintaka ghurandhara AcAryoM kI bAndhi huI maryAdA kA cheda-bheda kara DAlA / inakI zurumAta karIba vikrama ko gyArahavIM zatAbdi se hone laga thI jo vartamAna samaya taka bhI maujUda hai| ___pUrvAcAryoM kI sthApana kI maryAdA meM gar3abar3a hone kA eka yaha bhI kAraNa huA thA ki kaI gacchoM ke bhAcAryoM ne apane 2 pRthaka 2 gaccha ke mandiroM kI sAra sa~bhAla ke lie una mandiroM ke goSThika sabha sadoM) banA diye / jisameM svagaccha-paragaccha kA bheda nahIM rakhA gayA thaa| kintu jisa mandira ke Asa pAsa ghara the aura unameM mandira kI sAra saMbhAla karane kI yogyatA thI unako hI sammilita kiyA gayA isa kArya meM bhale hI zurU karane vAloM kI icchA acchI hogI aura ve goSTika banane vAle bhI apane apane prati bodhaka AcArya ko jAnate hI the| apane apane gaccha ko evaM samAvArI ko bhI jAnate the kintu kevala eka pAsa meM Aye hue mandira kI sAra-samhAla karane kI garja se hI ve sabhAsada bana gaye the| para bAda jyoM jyoM samaya vyatIta hotA gayA tyoM ko usakA rUpa bhI badalane lgaa| sabase pahale to yaha kArya vAhI kI gaI ki jisa mandira ke goSThika ke ghara meM lagna putra janmAdi zubha kArya ho, vaha anya mandiroM meM eka eka rupayA de to vaha jisa mandira kA goSThika ho, usa mandira meM do rupayA deve / isase yaha haA ki eka bApa ke do putra the, eka patra eka gaccha ke arthAt mahAvIra ke mandira ke pAsa rahatA thA, vaha mavIra ke mandira kA goSThika (sabhAsada) bana gyaa| taba dUsarA bhAI dUsare gaccha ke arthAt pArzvanAtha ke mandira ke pAsa rahatA thA vaha pAzrva mandira kA goSTika bana gyaa| isa taraha donoM bhAI do gaccha ke ho gaye / Age cala kara jisa gaccha ke mandira kA goSThika banA thA, usako sAmAyika, pauSadha, pratikramaNa tathA vyAkhyAna sunane ke lie bhI vahI jAnA par3atA thA aura unakI hI kriyA samAcArI karanI par3atI thii| arthAta eka hI pitA ke do putroM kI do gaccha kI kriyA ho gaI / bAda kaI puzta guz2ara gaI taba una gaccha ke AcAryoM ne apane goSThikoM para pakkI chApa lagA dI ki Apake pUrvajoM ko hamAre pUrvAcAryoM ne mAMsa madira chur3A kara zrAvaka banAya thaa| ataeva Apa hamAre gaccha ke haiM / itanA hI kyoM, unhoMne to kaI kathAeM bhI raca DAlI aura unakA prAcIna itihAsa miTA kara nUtana varUpanAe~ kara alI, jisase ki pUrvAcAryoM kI bAMdhI huI maryAdA meM gar3abar3a hogaI / nUtana mata dhAriyoM ko to jyo tyoM kara apanA bAr3A bar3hAnA hI thA, ataH bhadrika logoM se unhoMne vAfo lAbha uThAyA evaM apanA svArtha sAdhana kiyaa| kaI eka gaccha kA zrAvaka nayA mandira banAtA yA saMgha nikAlanA cAhatA to usa samaya usake pratibodhaka AcArya kI paramparA ke AcArya naz2adIka na hone se tathA bulAne para bhI na Ane se dUsare gaccha ke bhAcArya se bAsakSepa liyA ki una para bhI apanI chApa lagA dii| isI prakAra kisI prAnta meM dUsaroM kA bhramaNa na hokara jisakA adhika bhramaNa evaM adhika paricaya ke kAraNa anya gacchIya zrAvakoM ko apanI kriyA samAcArI karavA kara apanI chApa Thoka dii| unakI saMtAna ne bacapana se ho unako hI dekhA ataH una para vizvAsa, kara liyaa| isa prakAra naye naye mata paMtha nikAla kara gRhastha kogoM ketihAsa ko isa prakAra bhrama meM DAla diyA ki aba unake andara se zuddha satya vastu zodha kara nikAlanI muvikA hogii|
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka gaccha kA zrAvaka dUsare gaccha ko mAnane laga jAya evaM eka gaccha kA bhAvaka dUsare gaccha kA kahalAne chaga jAya to isase na to jaina saMkhyA meM nyUnAdhikatA hotI hai aura na kisI gaccha vAle tyAgI AcAryoM ko hI nukasAna lA hai| kyoMki syAgI puruSoM ko to saba gaccha vAle mAnate pUjate haiM / parantu isa gaccha parivatta'na se eka to samAja meM Ta, kusaMpa kI bhaTTiyA~ dhadhakane laga gaI thIM, dUsare prAcIna itihAsa ko miTA dene se unake pUrvajoM ne saikar3oM varSoM se deza samAja evaM dhArmika kAryoM meM asaMkhya dravya dhyaya kara evaM prANoM kI Ahuti dekara bar3I ra sevAyeM karake jo dhavala kIrti au ujjvala yazaH kamAyA thA vaha saba miTTI meM mila gyaa| usa gauravazAlI itihAsa ke abhAva se unakI santAna kI nasoM meM ramatI kA khUna nahIM ubalegA, phalasvarUpa vaha unnati karane meM ayogya hI rahegI aura ghaha apanA nAma murdA kauma meM baI khuzI se likhavA degii| ___ jaina samAja kA itanA bar3A nukasAna hone para bhI gRhasthoM ke gaccha parivartana karane vAle matadhAriyoM ko kura bhI kAma nahIM / hA~, itanA z2arUra hubhA ki eka hI jAti ke loga bhinna bhinna sthAnoM meM pRthak pRthak gacchoM kI kriya karane meM ApasI phUla kusampa bar3hane laga gye| Aja bhI hama bahuta se grAma grAmAntara meM dekhate haiM ki eka jAti eka grAma eka gaccha kI kriyA karatI hai taba dUsare grAma meM vahI jAti dUsare gaccha kI upAsaka honA batalAtI hai / ___ vaMzAvaliyoM kA likhanA Upara batalAI huI mandiroM ke goSThikoM kI yojanAnusAra huA aura jaba una 2 pausAloM prAcAryAdi AcAra meM zithila ho gae taba vaMzAvaliyA~ unakI AjIvikA kA AdhAra bana gaI / jo jo goSThika be, pausAloM vAle unakI vaMzAvaliyA~ mA~Dane se ve dharmaguru ke sthAna se haTa kara kula-guru kahalAne laga gae / yaha hAla maiMne kaI prAcIna evaM pramANika granthoM ko par3ha kara likhA hai| isameM kaI jAtiyoM ke gacchoM kA raddobadala ho gayA hai kAraNa, ki osavAla jAti ke mUla sthApaka AcArya ratnaprabhasUri hI the| bAda meM Apa kI saMtAna paramparA ke AcAryoM meM isa vaMza ko khUba bar3hAyA thaa| ataH osavAloM kI adhika jAtiyA~ isI upakeza gaccha dvArA hI sthApita kI gaI thIM kintu usa goSThika yojanAnusAra kaI-kaI jAtiyA~ aneka gacchoM ke nAma se vibhAjita ho gaI, jo Aja vartamAna samaya meM mI dRSTigocara ho rahI haiN| jaise vAphanA rAMkA corar3iyA saMcetI Adi jAtiyoM ke pUrvajoM ko 2400 varSa jitanA prAcIna itihAsa thA jisako nUtana mata dhAriyoM ne 800-900 varSa jitanI arvAcIna ThaharA diyA aura inakI puSTi meM kaI kalpita jyAeM bhI ghar3a DAlI / isI prakAra saMghI bhaMDArI munauyatAdi jAtiyoM ke viSaya bhI gar3abar3a kara DAlI / isase aura to kucha nahIM para una jAtiyoM ke itihAsa avyavasthita ho jAne se jaina samAja ko bar3A bhArI nukasAna huA hai / ina gar3abar3a macAne pAloM meM kaI gaccha to nAma zeSa hI rahe haiM para unake dvArA phailAI galata phahamI avazya amara bana gaI hai| vaMzAvaliyoM meM likhA huA hAla kitanA hI atizayokti pUrNa kyoM na ho kintu hamAre itihAsa ke lie itanA upayogI hai ki dUsare sthAnoM meM khojane para bhI bhaosavAla jAti kA itihAsa nahIM milatA hai / ataH hamArA kartavya hai ki hama una mAvaliyoM kA ThIka saMzodhana kara itihAsa ke kAma meM leN| dekhiye itihAsa ke marmajJa evaM prasiddha lekhaka paM. gaurIzaMkarajI kSA svanirmita rAjapUtAne ke itihAsa meM pRSTha 10 para likhate haiM: " x x itihAsa va kAvyoM ke atirikta vaMzAvaliyoM kI kaI pustakeM milatI haiM x xx x x x tathA jainoM kI paTAvaliyAM bhAdi milatI haiN| ve bhI itihAsa ke sAdhana haiM" paTa valiyoM aura vaMzAvaliyoM ke atirikta kaI rAsA, DhAleM, caupAI, silokAdi, apabhraMza bhASA kA sAhitya bahubhA hai aura usameM arvAcIna mahApuruSoM ko jIvana ghaTanAe~ Adi kA varNana milatA hai / aura ve ghaTanAeM prAyaH prAmavika hone se aitihAsika kahI jA sakatI haiN| inake alAvA kaI rAjA, bAdazAhoM ke die hue pharamAna (AjJApatra) (pramANapatra) bhI itihAsa ke sAdhana haiN| vartamAna kI zodha-khoja se prApta itihAsa kI sAmagrI:vartamAna meM vidvAnoM kI itihAsa kI bhora bhadhika ruci bar3hatI jA rahI hai aura isake lie paurvAtya evaM pAzcAtya .
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 10 MOT vidvAnoM tathA sarakAra ke purAtatva vibhAga kI ora se bhArata ke pratyeka prAntoM meM zodha-khoja ( anveSaNa ) kA kAryyaM bahuta arse se Arambha bhI ho cukA hai| bahuta se prAcIna sAdhana evaM sAmagrI bhI prApta ho cukI hai| jaise: - 1 - prAcIna zilA lekha - jisameM kaI to mandira evaM mUrtiyoM para kaI stambhoM para kaI stUpoM para aura kaI patthara kI choTI bar3I caTTAnoM para khude hue milate haiN| sabase prAcIna zilAlekha bhagavAna mahAvIra ke pazcAt 84 varSa kA hai, jo ajamera ke pAsa bar3alI grAma se paM0 gaurIzaMkarajI ojhA dvArA milA hai| isake atirikta samrATa azoka, samprati aura cakravartti rAjA khAravela ke zilA lekha haiN| ina zilA lekhoM ne itihAsa kSetra para kAfI prakAza DAlA hai| inake alAvA aura bhI bahuta zilAlekha mile haiM, jo kuzAna vaMzI rAjAoM ke samaya aura usake bAda ke haiM / 2- prAcIna mandira mUrttiyA~ - inakI prAcInatA vikrama pUrvaM cAra pAMca zatAbdi kI to Ama taura mAnI jAtI hai para inake atirikta I0 saM0 pUrva pAMca haz2Ara varSoM taka kI mUrttiyA~ bhI upalabdha huI haiN| 3 - prAcIna stUpa evaM prAcIna stambha - inakI prAcInatA I0 saM0 ke pAMca chaH sau varSa pUrva kI hai| 4 - prAcIna sikke - sikkA - haz2AroM kI saMkhyA meM mile haiN| inakI prAcInatA I0 saM0 pUrva chaThI zatAbdi kI hai / 5 - inake alAvA madhya kAlIna tAmrapatra, dAna-patra, sikke, mandira bhUrtiyoM ke zilAlekha evaM stUpa, guphAe~ aura sika ye adhikAdhika saMkhyA meM mile haiM / 6 - likhita pustakeM - jisameM tAr3a patra para likhI pustakeM vikrama kI cauthI zatAbdi se prArambha hotI haiM / isake bAda uttarottara vRddhi hotI jAtI hai, yaha pustakeM jo caturthI sAdI kI pAzcAtIya pradezoM se milI haiN| para bhArata meM bhI prAcIna pustakoM kA milanA asambhava nahIM / Adi 2 bahuta se sAdhana mile haiM, zoda-khoja ( anveSaNa ) kA kArya cAlU hai / bhAzA hai aura bhI milate raheMge / kintu vizAla bhArata kA itihAsa ke lie itane hI sAdhana paryApta nahIM haiM / yaha to kevala nAma mAtra ke sAdhana hA~, yadi ina sAdhanoM ke sAtha hamArI prAcIna paTTAvaliyoM aura vaMzAvaliyA~ milA dI jAMya to itihAsa kI thor3I bahuta pUrti ho sakatI 1 5 - vartamAna meM jaina dharma ke itihAsa kI dazA: bhArata kA itihAsa I0 saM0 se karIba 900 varSa pUrva se prArambha honA vidvAnoM ne mAnA hai| aura jainadharma ke bha0 pArzvanAtha ko bhI vidvAnoM ne aitihAsika puruSa honA svIkAra kiyA hai jo i0 saM0 pUrva kI nauvIM zatAbdi meM banArasa ke rAjA azvasena ke putra the| yadi azvasaina rAja ko I0 saM0 pUrva navIM zatAbdi se mAnale to karIba 2 itihAsa kAla ke pAsa pahu~ca jAtA hai / jaba zrIkRSNa aura arjuna ke samaya kA anumAna kiyA jAya to usa samaya jainoM ke bAda save neminAtha tIrthaMkara honA sAvita hai / vartamAna kAThiyAvAr3a prAnta ke prabhAsa paTUTana ke pAsa bhUmi ke khoda kAma se eka tAmra patra mila hai jisameM likhA hai ki "revA nagara ke rAjya kA svAmI sujAtI ke deva 'nebusadenezara hue| ve yAdu rAja (kRSNa ke) ke sthAna (dvArikA) bhAyA / usane eka mandira sUrya... devanemi jo svargaM samAna revataparva kA deva hai usane mandira banA kara sadaiva ke lie arpana kiyA " ( " jaina-patra varSa 35aMka 1 tA0 31-3-37 vidvAnoM kA mata hai ki sadenejhara rAjA kA samaya I0 saM0 pUrva chaThI zatAbdi kA hai| khaira, kucha bhI ho, para zodha khoja karane para bha0 neminAtha ko bhI aitihAsika puruSa mAna liyA jAya to bhAzcarya kI bAta nahIM hai| jaba itihAsa meM jainoM kA Asana itanA UMcA hai, taba dukha isa bAta kA hai ki jainoM meM Aja karIba 2000 do hajAra sAdhu vidyamAna hone para bhI Aja paryanta jaina dharma kA itihAsa likhane ko kisI eka ne bhI lekhanI na uThAI yahA kitane afasosa kI bAta hai ? yadyapi ! kaI lekhakoM ne evaM kaI saMsthAoM kI ora se jaina itihAsa ke nAma se kaI pustakeM prakAzita huI haiM kintu unameM saMkSipta rUpa se jainAcAryo kA aura prasaMgopAta thor3e nAmAMkita gRhasthoM kA itihAsa likha kara unakA nAma jaina itihAsa rakha diyA hai / kintu una prakAzita pustakoM meM bha0 pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nahIM aayaa| yadi jo
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ -mAyA bhI hai to itanA hI ki bhagavAn pArzvanAtha ke chaThe paTTayara AvArya ratnaprabhasUra ne vIrAt .. varSe upakezapura ke gA-prajA evaM savAlakSa kSatriyoM ko pratibodha kara jaina dharma kI dIkSA dekara mahAjana vaMza kI sthApanA karane kA hI ullekha gahamA dRSTigocara hotA hai para itanA ullekha karane se una paramparA ke itihAsa kI iti zrI nahIM ho jAtI hai| pavAvaM ratnaprabhasUri kI paramparA saMtAna AcAryoM ne usa mahAjana saMgha kA pAlana poSaNa aura vRddhi yahAM taka kI thI ki maru sendha kaccha, saurASTra, lATa kAMkaNa, zUrasena, paMcAla kunAla bhAvaMtI, bundela khaNDa aura medapoTAdi prAnta meM dhUma ghUma kara mahAjana vaMza kI vRddhi kara karoMDoM kI saMkhyA taka pahuMcA diyA thaa| usa zuddhi kI mazIna kA janma vikrama pUrva 400 varSa huA thA aura vaha vikrama kI caudahavIM pandrahavI zatAbdi taka drati evaM mandagati se calatI hI rahI thii| merA to yahAM taka khayAla hai ko bha0 pArzvamAtha kI paramparA kA itihAsa eka ora rakha diyA jAya to jaina dharma kA itihAsa apUrNa evaM bdhUrA hI raha jAtA hai| jaina dharma kA itihAsa likhane vAle ko bha0 pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa likhanA paramAvazyaka hai| kAraNa ki, mahAjana vaMza kA itihAsa ke mAtha isa paramparA kA ghaniSTa sambandha hai aura mahAjana vaMza kA jitanA itihAsa isa gaccha va sampradAya ke pAsa milegA, dUsare sthAna khojane para bhI nahIM milegA / yadi Sant vidvAn lekhaka isa kArya ko hAthoM meM letA to ve jaina dharma kA itihAsa sarvAGga sundara banA sakatA para sAtha meM yaha bhI hai ki itihAsa kA likhanA koI sAdhAraNa kAma nahIM hai isa kArya meM jitane sAdhanoM kI AvazyakatA haiutanA hI puruSArtha kI jarUrata haiM isako ve hI loga jAna sakate haiM ki jinhoMne aitihAsika grantha likhA hai| jaba hama dekhate haiM ki sAdhAraNa jAtiyoM kA itihAsa janatA ke sAmane A gayA hai taba jaina dharma jaisA prAcIna evaM vizAla dharma kA itihAsa itane andhere meM par3A yaha eka bar3I zarama kI bAta hai maiMne isa viSaya ke kaI sAmayika patroM meM lekha bhI diyA para kisI ke kAnoMtaka jU bhI nahIM reMgI isa hAlata meM maiM merI bhAvanA ko dabA nahIM sakA tathApi mujhe pahale se hI yaha kaha denA cAhiye ki na to maiM isa viSaya kA vidvAna hI hU~ na aisA sulekhaka hI aura na isa prakAra vizAla itihAsa likhane jitanI sAmagrI hI mere pAsa hai phira bhI dUsare kisI vidvAna ne isa ora kadama na uThAtA dekha maiMne yaha anAdhikArI ceSTA kara isa vRddha kArya meM hAtha DAlA hai / mujhe yaha bhAvanA kyoM aura kisa taraha se paidA huI isakA bhI thor3A hAla pAThakoM ke sAmane rakha denA aprasaMgika na hogaa| merA janma osavAla jAti meM hubhA aura saMsAra meM merA pezA (jIvikA) vyApAra karane kA thA maiMne jisa grAma meM janma liyA thA, usameM 200 ghara mahAjanoM ke the| kintu vahAM para hindI par3hAI ke lie skUla na thI aura na hI koI sarakArI skUla thii| kevala eka jaina yatijI kA upaAsarA thA, aura ve hI saba grAma ke lar3akoM ko par3hAyA karate the| unakA parizrama-zulka (mahanatAnA ) eka paTI kA eka TakA thaa| karIba eka rupaye meM eka vidyArthI apanI kAma calAU par3hAI kara letA thaa| isase adhika usa samaya par3hAnA loga vyartha hI samajhate the| kAraNa una logoM kI dhAraNa thI ki itanI dAI se hI hamAre lar3ake lAkhoM kA vyApAra kara lete haiN| unakI likhI huI lAkhoM kI huNDI vagairaha sikara jAtI hai to phira adhika par3hAI karavA kara samaya aura dravya kA vyaya kyoM kiyA jAya / yatijI kI par3hAI kevala dhArmika hI nahIM thI kintu dhArmika ke sAtha 2 mahAjanI bhI par3hAyA karate the| unakI par3hAI meM eka khAsa vizeSatA yaha thI ki mAtA pitA evaM devaguru dharma kA vinaya makti para adhika jora diyA jAtA thaa| yatijI kA par3hAyA huA pratyeka lar3akA apane 2 kArya meM prAya: hoziyAra hI hotA thaa| una vidyArthIyoM meM maiM bhI eka thA kintu kevala eka vyApAra ke atirikta saMsAra meM kyA ho rahA hai, isako hama nahIM jAnate the / hamAre jIvana kA dhyeya ekamAtra paisA paidA karanA ho samajhA jAtA thaa| jaba chabbIsa varSa kI umara meM maiM ghara chor3a kara sthAnakavAsI samudAya meM sAdhu banA, to vahAM bhI bola cAla gayA tathA zAstra ke pATha raTaraTakara kaNThAna karane ke alAvA vizeSa jJAna kI prApti nahIM hii| jo hamAre dharma ke zAstra kita saMskRta bhASA meM hai, unako par3hane ke lie una bhASAoM ke jJAna kA bhI mere pAsa abhAva hI thaa| una zAstroM para gurjarA Jain Edurawa:TSAN (artha) Apa samajhanA yA vyAkhyAna dvArA dUsaroM ko samajhA denaa| hamArA kAma thaa| kintu yadi usA TAary.org
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ (artha) likhane meM kisI lekhaka kI galatI ho gaI ho to usako sudhArane ke lie hamAre pAsa koI bhASA-jJAna kA sAdhana nahIM thaa| aura aise kaI udAharaNa bana bhI cuke haiN| jaise: 1-nizItha sUtra ke 11veM udezA meM eka sUtra kA aisA artha likhA huA thA ki sAdhu kI bagala (kakkha ) meM roga nahIM bhAve vahAM taka sUtroM kI yAcanA nahIM dI jaaye| pUchane para kahA gayA ki jJAnI kA vacana tahata sUtroM ko kaI rahasya hotI haiN| basa itanA kaha kara vyAkhyAnadAtA chuTa gaye parantu usako sudhAra lene kA jJAna usameM nahIM thA dara asala isameM likhane vAle kI hI galatI thI ki usane roma ke sthAna roga likha diyA thaa| vAstava meM honA cAhiye thA roma (bAla) para likhane bAle ne roma ke sthAna roga likha diyaa| jaba ki prAkRta-saMskRta bhASA kA jJAna hI nahIM to usa azuddhi kI kaise sudhAra sakate haiM / ve to azuddha ho yA zuddha ho panne para likhe hue akSaroM ko hI jJAnI ke vacana mAnate haiN| 2-eka muni uttarAdhyAna sUtra kA pAMcavAM adhyAyana vyAkhyAna meM bAMca rahe the, usake gurjara TavvA meM likhA hubhA thA ki sAdhu jAva jIva strI pAle / sAdhu ne bhI vyAkhyAna meM panna' ko par3ha kara sunA diyaa| zrotAoM ne pUchA ki jaba sAdhu ne strI kA tyAga kiyA hai to phira vaha punaH strI kyoM pAle ? muni ne uttara diyA ki vItarAga kA jJAna syAdvAda hai| sambhava hai isameM bhI sUtra kI koI rahasya ho / vAstava meM mUla pATha kA artha yaha thA ki sAdhu jAva jIva taka cAritra pAle kintu likhane vAle vetanI lekhaka ne cAritra ke sthAna para ca alaga tor3a diyA aura ritra ke sthAna ri meM milA diyA, jisase stri bana gyaa| jisakA artha ca alaga hone se padapUrNa ( padapUrti) samajha liyA aura strI kA artha aurata karake kaha diyA ki 'sAdhu jAva jIva strI paale|" isase kaisA artha kA anartha ho jAtA hai / isakA mukhya kAraNa bhASA-jJAna kA abhAva hI hai| Aja bhI yadi una saste vetana dAra lahiyAM ke likhI huI sUtra kI pratiyoM ko uThA kara dekhe to Apa ko aise bahuta se udAharaNa mila jAyage ki jinhoMne artha kA anartha kara diyA aura par3hane vAle bhI aise anabhijJa the ki panne para likhA huA par3ha kara sunA diyaa| una logoM kI paMkti meM maiM bhI eka thaa| sthAnakavAsI samudAya meM maiM nau varSa rahA thA para vahAM para kaI bAtoM meM mAyA kapaTAI tathA eka mUrti ke na mAnane se sUtroM ke pATha chIpAnA artha ko badalAnA yA vyartha ADambara aura dhamAdhama ityAdi mujhe pasanda nahIM thii| merI prakRti zurU se hI-ekAnta evaM nivRti meM raha kara jJAna-dhyAna karane kI thii| jaba AgamoM kA adhyayana karane se merI zraddhAmUrti pUjA kI ora jhukI to maiMne usa samudAya meM do varSa ora rahA aura isa viSaya meM bahuta zodha khona kI para sivAya andhaparamparA ke aura kucha bhI nahIM dekhA ataH usa ko chor3a diyA, kintu maiM usI nivRtti ko cAhatA thaa| bhAgya vazAt mujhe eka aise yogIzvara mila gae jo svayaM aThAraha varSa taka sthAnakavAsI samudAya meM raha kara nikale the aura ve AcArya vijayadharma sUrIzvarajI mahArAja ke pAsa saMvegI dIkSA lI thii| ApakA zubha nAma thA munizrIratnavijayajI mahArAja / usa samaya Apa osiyAM tIrtha para raha kara akele yoga sAdhana karate the / bhApake pAsa rahane se merI ekAnta meM rahane kI bhAvanA to saphala ho gii| para bhASA zuddhi ke lie jisa jJAna kI mujhe abhilASA thI vaha pUrNa na huI / kAraNa eka to guru mahArAja dIkSA dekara thor3e hI samaya meM mujhe osiyAM meM rakha kara bihAra kara gaye / aba maiM akelA hI raha gayA jise eka to sthAnakavAsiyoM se nikAlA to mUrtipUjA kI carcA chir3a gaI / dUsare jahAM jAtA vahAM vyAkhyAna denA aura bhI kriyAkANDa se samaya bahuta kama milatA thA; usameM bhI mujhe pustakeM likha kara chapAne kA zauka laga gayA thaa| bhASA zuddha na hone se vidvAn loga mujhe upAchambha bhI dete the ki ApakI pustakoM kA bhAva acchA hone para bhI bhASA kI azudviyoM se unakA utanA prabhAva nahIM par3atA hai. ki jitanA par3anA cAhiye / phira bhI hamAre mAravAr3I bhAI azuddha pustakoM ko bhI khUba apanAga kyoMki ve bhI prAyaH apaThita hI the| arthAt sarIkhA sarIkhI saMyoga mila gayA yahI kAraNa thA ki merI pustakoM kI UparA UparI bhAvRtiyoM chapatI gaI / khaira usa samaya maiM akelA hI thA, kisI kI sahAyatA bhI na thii| isa paristhiti meM mere do varSa samApta ho gye| tIsare varSa maiMne guru mahArAja kI sevA meM sUrata meM cAturmAsa kiyA vahAM par3hAI karane kA bhI suavasara thA kintu vyAkhyAna yahAM bhI mujhe hI denA par3atA thaa| tathApi eka paNDita rakha kara saMskRta mArgopadezikA par3hanA prArambha kiyaa| prathama bhAga pUrA kara dvitIya bhAga ke kaI pATha hue, itane meM cAturmAsa qhatma ho gayA aura maiMne tIrtharAja zrI zatrujaya kI yAtrArtha vihAra kara diyaa| rAste meM kaI sAdhuoM se bheMTa huI tathA gurjaravAsI sAdhu-sAdhviyoM kA prAyaH zithilAcAra dekhA to isa
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 29 VYVYTV YVYYYYYYYYYY VYUTVUVIVUTVU mutAjI lIchamIlAlajI phalaudI (mAravAr3a) mutAjI badanamalajI phalaudI (mAravAr3a) mutAjI 2 vasatimalajI 1 gaNezamalajI 3 mizrImalajI-jodhapura Apa For Privata & Personal Use Only nazrIjJAnasundarajI ke saMsAra pakSa ke tI
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Educ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa,9. International zrIkAparar3A tIrtha munima-mulatAnamalajI jaina paramabhakta zrAvaka bhaMDArIjI candanacandajI jodhapura zrIyukta suganacandajI jAMghar3A kAparar3A www.ja
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAlata ko paramAtmA sImaMdhara svAmI ke pAsa kAMgaje, huNDI paiTha parapaiTha aura mejharanAmA likha kara bhejane kI icchA huI bhataH mejharanAmA likha diyaa| isakA mukhya kAraNa to yahI thA ki maiM sthAnakavAsI samudAya se AyA huA thA, kriyA para merI ruci thii| idhara sAdhuoM kA AcAra-vyavahAra bhI prAya: zithila hI thaa| khaira, usa mejhara nAme ke likhane se eka do nahIM kintu akhila saMvegI muni-maNDala mere se khilApha ho uTho / sthAnakavAsI to pahile se hI mujha se khilApha the, ava cAroM ora se hI virodha ke bAdala umar3a uThe / isase nayA jJAnadhyAna karanA to dUra rahA kintu pahile jo kiyA thA usakI bhI sAra samhAla honI muzkila ho gii| mere pAsa aba kevala eka AdhAra avazya thA aura vaha thA sasya / yadi usa samaya mujhe itanA jJAna hotA ki Aja jisa dazA para maiM mejharanAmA likha rahA hU~, bhaviSya meM merI bhI yaha dazA ho jAyagI to mujhe avazya vicAra karanA pdd'taa| kintu jo hone vAlA hotA hai vaha to avazya hI hokara rahatA hai| abhI taka itihAsa kI ora merI thor3I sI bhI ruci na thii| saMsAra meM to hama hamAre pUrvajoM ke do cAra pIr3hiyoM ke nAma ke atirikta aura kucha bhI na jAnate the| hamAre kulaguru kabhI nAma likhane ko AyA karate the taba ve kahate the ki bhApakA gaccha kaMvalAgagcha hai| jaba dIkSA evaM saMvega dIkSAlI, taba hameM itanA mAlUma huA ki AcArya ratnaprabhasUrijI ne vIrAt 70 varSe upakezapura ke rAjA-prajA evaM savAlakSa kSatriyoM ko pratibodha dekara jaina bnaayaa| jinake Age cala kara kaI gotra hue, unameM 18 gautra mukhya the; jinameM rAva utpaladeva kI saMtAna zreSThi gautra kahalAI aura vaida mahatA usa zreSTi gautra kI eka zAkhA hai / jaba maine phalaudI meM lagAtAra tIna cAturmAsa kie to vahA~ ka~vala gaccha ke upAzraya meM eka vizAla jJAna bhaNDAra thA, use dekhane kA saubhAgya prApta huaa| usameM upakezagaccha, paTTAvaliyA~ kucha vaMzAvaliyoM kI vahiyAM evaM kambe lambe oliye aura kaI phuTakara panne dekhane ko mile / unake andara se kucha utArane lAyaka pAne the ve maiMne apane hAtha se vahIM utAra liye| isake pUrva rAjakadesara ke yativarya mANakasundarajI tathA rAyapura ke yativayaM lAbhasundarajI ne bhI upakezagaccha sambandhI kaI prAcIna grantha kaI citra aura kaI bAdazAhoM ke die pharamAna va sanadeM Adi mujhe dikhAI thIM kintu usa samaya isa aura merA lakSya na hone ke kAraNa unako itanA upayogI nahIM samajhA thaa| tathApi unhoMne mujhe svagaccha kA samajha kara dekhane ke lie evaM rakhane ke lie de die the| meMne una sabako bhoziyA meM eka peTI bhara rakha diye the| jaba phalaudI meM isa viSaya kI ora merI ruci huI to osiyAM se peTI maMgavAkara unako bhI dekhane lagA kintu, phalaudI meM maiM akelA thA tathA donoM samaya vyAkhyAna bhI bA~canA par3atA thA, ataH samaya bahuta kama milatA thA; phira bhI jitanA ho sakA abhyAsa jarUra karatA rhaa| jaba maiMne nAgaurA meM cAturmAsa kiyA to eka sajjana ne mujhe eka pustaka jisakA nAma "mahAjana vaMza muktAvalI" jo bIkAnera ke yati rAmalAlajI ne vi0 saM0 1965 meM mudrita karavAI thI, mujhe do aura maiMne dhyAna lagA kara par3hA; usase mAlUma huA ki ya sajIne kevala gaccha mamatva ke kAraNa osavAla jatiyoM ke itihAsa kA jabaradasta khUna kara DAlA hai| kAraNa ki usa pustaka meM bAphanA roko pokaraNA coraDiyA saMcetI Adi jAtiyoM-AcArya ratnaprabhasUrijI dvArA pratibodhita hai| jinakA itihAsa koI 2400 varSa jitanA prAcIna hai, unako arvAcIna AcArya dvArA pratibodhita batalA kara 70.. 800 varSa jitanI arvAcIna batalA dI / yaha eka bar3e se bar3A anyAya hai| inake alAvA saMghI, bhaNDArI munauyata-DhaDDAdi sthAnakavAsiyoM se jitane yogya sAdha saMvegI samadAya meM Aye samAja sabakA satkAra kiyA para maiM to zurU se hI samAja meM kAMTA kholA kI taraha khaTakane lagA isameM eka to maiM kisI ke pAsa nahIM raha kara svataMtra hI rhaa| dUsarA maiM ekalA hone para bhI upakeza gaccha 'jo saba gacchoM meM jyeSTa evaM prAcIna hai' kA nAma dhraayaa| yahI kAraNa hai ki merA saskAra to honA dUra rahA para mujhe mere hI vicAroM ke liye aneka kaThinAiyA~ sahana karanI pdd'ii| yogyAsmArthI ziSya mujhe milA nahIM aura ayogya ko maiMne ziSya banAyA nhiiN| hA~ murti nahIM mAnane vAle jaise mujhe mile vaise hI unakoM le lenA Thoka samajhA zAyada vaha yogya nahIM nikale para mUrti kI niMdA karane vAle jitane kama ho utane hI acche / ataH maiM karIba Jan Ed"35 varSoM se merI pratijJA pAlatA huA eka sAdhu ke sAtha vihAra karatA hU~ !ly
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ bahuta-sI jAtiyA~ anyAnyo gacha ke AryoM dvArA pratiyodhita huI thI, una sabako khataragacchAcAryoM dvArA pratibodhita likhakara una jAtiyoM ke prati gho' anyAya kiyA hai| ataeva maiMne eka patra bIkAnera yatijI ko likhA hai ki Apane 'mahAjana vaMza muktAvalI' kisa AdhAra para likhI hai Adi para uttara ke liye bahata samaya taka intajArI karane para bhI patra kA uttara na milA / ataH merI icchA huI ki maiM isa pustaka kI samAlocanA rUpa eka pustaka likhU kintu yaha to itihAsa kA viSaya thA aura isameM kevala jaina pustakoM se hI kAma nahIM cala sktaa| kintu isameM mukhya tayA bhAratIya rAjAoM ke itihAsa kI jarUrata thii| mere vicAra se ina kaThinAiyoM ke kAraNa ho 15 varSa vyatIta ho gaye kisI ne bhI kalama na uThAI / phalata: maine isa viSaya kI sAmagrI saMkalita karanI AraMbha kii| jyoM jyoM maiM isa viSaya ke itihAsa dekhatA gayA tyA tyoM hI merA itihAsa ke prati prema bar3hatA gyaa| ___jaba meM nAgaura se khajavAnA AyA to vahAM para kaI ka~valAgaccha kI pausAlo vAle mile| jisameM bhaTaraka devagupta sUri (prasiddha nAma yati mukana jI) mile aura unhoMne apane pAsa kA vistRta jJAna-bhaNDAra mujhe upAsare bulA kara aura udAratA bhI batalAI ki Apa hamAre gaccha ke tyAgI sAdhu ho / ina pustakoM meM se Apake jo upayoga meM AveM ve dekheM va ligaaveN| inake atirikta mahAtmA chogamalajI tanasukhadAsajI ne bhI apane pAsa kI purAnI vaMzAvaliyA~, khyAte kI bahiyA~ bhI batalAI. jisase merA utsAha aura bhI bar3ha gayA! kintu aisA grantha likhane meM kisI nivRtti sthAna kI bhI apekSA rahatI hai, kAraNa ki itihAsa kA kAma ekAgra citta se hI bana sakatA hai| ataeva isake lie mahAtmA tanasukhadAsajI ne mer3atA roDa phalaudI meM hI rahane kI salAha dI aura yaha mere bhI pasaMda aaii| tanasukhajI bhI chaH mAsa phalaudI raha gae aura maiMne bhI phalaudI raha kara sAdhana ekatrita kara "jaina jAti nirNaya" nAmaka pustaka likhI / parantu kahA hai ki zreyAMsi vaha vinAni arthAt maiMne koI pacAsa sATha granthoM kA avalokana kara bar3e hI parizrama se maiTara taiyAra kiyA thA, kintu eka sajjana jo acchA vidvAna thA; usa maiTara ko dekhane ke lie le gayA aura kaha gayA ki maiM ise dekha kara vaz2ariye rajisTrI Apako vApisa bheja duuNgaa| bhavitavyatA vaza usa sajana puruSa ne usa maiTara ko kahIM kho diyaa| jaba maiTara kho jAne kA samAcAra mujhe milA to bahuta hI duHkha huaa| kintu hatotsAha na ho dviguNita utsAha se usa pustaka ko punaH dobArA likhA aura bIlAr3A jAkara muttAjI khIvarAjajI kI dravya-sahAyatA se chapavA bhI diyaa| jaba pustaka prakAzita huI to usakI prazaMsA patroM kA mere pAsa Dhera laga gyaa| kintu hamAre kaI bhAiyoM ko isa pustaka se duHkha bhI kama na huaa| unhoMne atyanta hallA macAyA aura asabhya zabdoM dvArA apanA paricaya diyaa| lekina merA utsAha kama na huA aura maiM Age bar3hatA hI gayA, maiMne nizcaya kiyA ki osavAla jaisI vizAla evaM paropakAra priya jAti kA itihAsa abhI taka janatA ke sAmane nahIM rakhA gayA hai / ataeva maiMne sAmayika patroM meM lekha likhakara jaina vidvAnoM se kaI vAra apIla kI kintu isa ora kisI ne bhI dhyAna na diyaa| itanA hI nahIM, varan bahuta se sajanoM ne to mujhe hI patra likhe ki gujarAtI sAdhuoM meM bahuta likhe par3he vidvAn sAdhu haiM, parantu ve jaina jAtiyoM ke itihAsa se itane jAnakAra nahIM haiM ki jitane mAravAr3a ke Apa jaise sAdhu haiM / kAraNa vartamAna meM jitano jaina jAtiyA~ vidyamAna haiM ina saba kI utpatti marudhara pradeza se hI huI hai evaM inake saMsthApaka zurU se hI upakeza gaccha-AcArya ratnaprabhasUri Adi AcArya hI the| ataeva ina jAtiyoM ke viSaya meM jitanA itihAsa upakezagaccha vAloM ke pAsa milegA utanA zAyada hI dUsaroM ke pAsa mila ske| isaliye hama Apase hI prArthanA karate haiM ki Apa jaise bhI ho sake, jaldI se eka aisA prAmANika itihAsa likheM ki jisakA jaina evaM jainetara janatA para acchA prabhAva pdd'e| ataH itanI yogyatA na hone para bhI jAti sevA ko lakSya meM rakha kara isa kArya ko hAtha meM le liyaa| isa kAra ke lie sAmagrI to pahale se phalaudI ke upAsara yativayaM lAbhasundarajI, rAyapura tathA mANakasundarajI rAjaladesara tathA-bIkAnera mer3atA phalaudI nAgaura kekona cAMgoda. pAlasaNI aura khajavAna ke bhaTTAraka, devaguptasUri evaM mahAtmA gAsIrAmajI chogamalajI tanasukhadAsajI dvArA mila gaI thii| ___ "jaina jAti nirNaya" likhane ke pazcAt merA anubhava bhI kAphI bar3ha gayA thaa| maiMne "jaina jAti mahodaya" nAmaka grantha ko eka aisI vRhad yojanA taiyAra kI, jisake alaga 2 paccIsa prakaraNa ke cAra khaNDa banA dene kA nirNaya kara liyaa| jisameM kevala jaina jAtiyoM kA hI nahIM kintu jaina dharma sambandhI sampUrNa itihAsa samAveza ho ske| yaha kevala vicAra hI
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15 e nahIM kiyA varan kArya bhI zurU kara diyaa| aura koI 60 phArma arthAt 1000 pRSTha aura 43 citroM ke sAtha prathama vibhAga jeM chaH prakaraNa kA eka khaNDa sAdar3I zrIsaMgha kI dravya-sahAyatA se mudrita karavA diyaa| jisako jaina samAja ne bahuta harSa evaM utsAha ke sAtha apanAyA aura dvitIya khaNDa kI AturatA se pratIkSA karane lagI / kintu prathama khaNDa ke pazcAt kAya' itanA zithila par3a gayA ki jisako punaH hAtha meM nahIM liyA gyaa| isakA kAraNa eka to maiM akelA thA dUsarA jaina sAdhuoM kI dainika kriyA va bhramaNa karanA aura vyAkhyAna denA, carcAdi karanA; dUsarI aura bhI choTI bar3I kaI pustakeM chapavAne meM samaya nikalatA gayA evaM kucha avasthA bhI vRddha hotI gaI aura bar3A kAma hAtha meM lene meM kucha Alasya pramAdoM kA bhI AkramaNa hojAnA saMbhAvika thA / kucha bhI ho, kintu usa chuTe hue kAma ko punaH hAtha meM na le sakA / isa samaya meM bahuta se sajjanoM ke patra bhI Aye / khera, jaba hama nizcaya para Ate haiM to yahI saMtoSa hotA hai ki jaba jo kAma bananA hotA hai taba hI banatA hai / itanA hone para bhI na to maiM usa kAma ko bhUla gayA aura na merA utsAha hI kama huA / sadaiva merA yahI vicAra rahatA ki samaya milane para adhUrA rahA grantha avazya pUrA karanA hai| itane samaya ke vilamba meM eka lAbha avazya huA ki jo pahilI sAmagrI thI usameM adhikAdhika bRddhi hI hotI gaI / kAraNa ki kaI grantha par3hane se evaM jahAM gayA vahIM ke jJAna bhaNDAra dekhane se, kula guruoM ke milane se, unake pAsa kI vaMzAvaliyA~ evaM bahuta sI khyAteM dekhane se pramANoM evaM naI 2 bAtoM kA saMgraha karane meM mujhe bahuta adhika sahAyatA milatI rahI / punaH kAryArambha aura vicAroM kA parivartana jaba vi0 saM0 1994 kA merA cAturmAsa sojata zahara meM huA aura vahAM para mere zarIra meM bImArI hogaI, eka dama zarIra kamaz2ora hogyaa| eka dina makAna se nIce utaratA thA to cakkara khAkara bhUmi para gira gayA / kucha sAvadhAna huA to yaha dila meM AI ki AyuSya kA kucha nizcaya evaM vizvAsa nahIM / yadi yaha prArambha kiyA gayA kAryyaM adhUrA raha gayA to mere pIche koI vyakti isa kAryyaM ko zAyada hI pUrA kara sake / ataeva itanI sAmagrI jo ekatra kI hai vaha vyartha sI ho jAyagI / isaliye aba choTI choTI pustakeM chapavAnI banda kara isI kAryyaM ko pUrA kara denA z2arUrI hai / jaba tabiyata sudhara gaI to maiMne kAparar3A tIrtha jaise nirvRtti ke sthAna meM puna: adhUrA kAma hAtha meM liyA / para sAtha hI yaha bhI vicAra huA ki "jaina jAti mahodaya" prathama khaNDa prakAzita hue koI 9-10 varSa ho gaye / ve pustakeM kina kina ke pAsa pahu~cI haiM aura aba likhe jAne vAle grantha kina kina ko mileMge / ataH pahale vAle ko aba chapane vAle grantha nahIM mileMge to donoM hI adhUre raha jAyeMge / isalie aba zuru se hI kyoM na likhA jAya ? ki jisa kisI ke pAsa jAyagA to vahA~ pUrA grantha hI jAyagA / jaba maiMne mere parAmarzadAtAoM se salAha lI to ve bhI mere se sahamata ho gaye / ataH maiMne yaha nirNaya kara liyA ki isa grantha ko zurU se hI chapavAnA aura pUrA chapa jAne para hI isako vitIrNa karanA ucita hogA / yadyapi kaI sajjanoM ne yaha bhI Agraha kiyA jaise jaise isake bhAga nikarate jAMya vaise vaise hI grAhakoM kI de diye jAveM / isameM grantha chapAne meM, likhAne meM, kharIdane evaM dravya kI sahAyatA meM suvidhA rahegI; kintu kaI sajjanoM ne isameM pahalI vAlI avyavasthA kI Apatti kI aura sampUrNa grantha chapane para hI prasiddha karane kA vicAra ThIka samajhA aura vaisA hI nirNaya kiyA tathA saMsthA ne bhI vahI svIkAra kara liyA / grantha kA nAma-karaNa pahale isa viSaya kA jo grantha prakAzita ho cukA tha usakA nAma " jaina jAti mahodaya" rakhA gayA thA / sAdhAraNataH isa nAma para yahI bhAna hotA thA ki isameM jaina jAtiyoM kA hI itihAsa hogA ? yaha aba isa grantha kA viSaya bahuta vizAla kara diyaa| kAraNa ki isameM kevala jaina, jAtiyoM kA hI itihAsa nahIM varaMca bha0 pAva nAtha kI paramparA ke samprati samaya taka 84 paTTadhara hue haiM una saba kA sAmagrI ke anukula vistRta itihAsa evaM pratyeka paTTadhara ke zAsana se jaina dharma sambandhI jo kucha kAryyaM huA hai, una saba ko sammilita kara diyA hai / jaise ma0pArzvanAtha ke caturtha paTaTUdhara
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzrAmaNa ke zAsana meM bha0 mahAvIra aura mahAtmA buddha kA zAsana evaM usake zAsana ke andara kI pratyeka ghaTanAe~ Adi kA itihAsa bhI zAmila likha diyA gayA hai| isI prakAra bha. pArtha nAtha ke 84 paTadharoM ke zAsana meM bha. mahAvIra ke paTTa-paramparA meM jitane gaccha nikale evaM una gacchoM ke jitane bhI AcAyyaM hue tathA una AcAryoM ke zAsana meM jitanI jitanI ghaTanAeM ghaTI aura una meM mujhe jitanA itihAsa milA, maiMne yathAsthAna likha diyA hai / vaha bhI kevala dhArmika hI nahIM apitu sAmAjika aura rAjanetika itihAsa bhI vizeSa rUpa se likha diyA gayA hai / joki Apa isa grantha kI viSayAnukramaNikA se dekha skeNge| ___isa grantha kA nAma kyA rakhA jAya / isa viSaya meM kaI sajjanoM kI salAha lI- jainadharma kA itihAsa rakhA jAya: kintu isa nAma se kaI pustakeM pahile prakAzita ho cukI haiN| aura usameM kevala eka jaina AcArya, vaha bhI bha. mahAvIra kI paramaparA ke hI AcAyoM kA hI zAsanavizeSa varNita hai| usameM bhI jisa gaccha vAloM ne itihAsa likhA hai ve prAyaH apane hI gaccha paramparA kA itihAsa likhA hai ataH isa nAma se janatA eka sAdhAraNa itihAsa samajha sakatI hai khaira, bha0 mahAvIra ko paramparA ke viSaya ko to vahuta sI pahAvalliyAM vagairA meM likhI gaI haiM kintu ma0 pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa abhI taka kisI ne nahIM likhA hai| mere qhayAla se jaina dharma ke itihAsa meM pArzvanAtha paramparA kA adhika hissA hai| ataH maiMne mukhyatayA una pArzvanAtha paramparA kA hI itihAsa likhA hai| isa kAraNa isa grantha kA nAma bhI "bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa" rakhanA hI upayukta samajhA hai| kintu pAThaka ? yaha na samajhe ki isa grantha meM kevala pArzvanAtha kI paramparA kA hI itihAsa hai ? isa meM pArzvanAtha yA mahAvIra ke zAsana evaM paramparA kA tathA ina 2800 varSoM meM jainadharma sambandhI ghaTI huI ghaTanAoM meM mujhe jitanA itihAsa milA hai, maiMne sabakA hI isameM samAveza kara diyA hai| isa grantha kI sAmagrI saMkalana karane meM maiMne koI 20 varSoM se khUba hI parizrama kiyA hai aura kaI prakAra kI kaThinAiyA~ bhI uThAI haiN| tathA saikar3oM granthoM kA bhI avalokana kiyA hai| jo koI sAmagrI evaM pramANa milA uThA nahIM chor3A hai| jahAM pramANa kahIM nahIM milA vahAM pahAvaliyoM, vaMzAvaliyoM ko bhI kAma meM liyA hai, ki jina para merA vizvAsa ho gayA thaa| mere jJAna se maiMne kisI gaccha, samudAya, mata. pantha evaM jAti-gotra ke prati anyAya nahIM kiyA hai| apakSapAta se hI itihAsa ko likhA hai| yoM to Aja paryanta maiMne bahuta se grantha likhe haiM kintu yaha grantha mere jIvana kA antima prantha hai| isa samaya merI Ayu 62 varSa kI ho cukI hai, zarIra kI kamajorI evaM netroM kI rozanI bhI bahuta kama hotI jArahI hai / ataH bhaviSya meM aba mujhe AzA nahIM ki koI aisA dUsarA grantha likha sakU~ / hAM, mere hRdaya meM yaha bhAvanA jarUra hai ki yadi yaha grantha samApta ho gayA to maiMne jo pahale graMtha likhe haiM, unake aMdara rahI huI azuddhiyoM kA parimArjana kara tathA zIghrabodha ke jo 25 bhAga likhe the unako ThIka vivecana ke sAtha dUsarI bhAvRtti likha kara mudrita karavA dUM / khaira, isa samaya to isa grantha ko hI pUrNa karane kA prayatna kruuNgaa| ___ anta meM maiM itanA kaha denA Avazyaka samajhatA hU~ / ki prathama to itihAsa kA likhanA hI eka Ter3hI khIra hai, usameM bhI mere jaisA-alpajJa ke lie to aura bhI vizeSa hai| dUsare sabase pahalA to yahI savAla rahatA hai ki jitanI sAmagrI cAhiye utanI mujhe upalabdha nahIM huI hai| isalie maiMne adhika mAzraya paTTAvaliyo evaM vaMzAvaliyoM kA hI liyA hai ki jisa para vartamAna meM ika tarphA dekhane vAloM kA vizvAsa bahuta kama hai| tathapi maiMne apane dIrghakAla ke anubhava se aura nizvita dhAraNA se ina sAdhanoM kA ThIka saMzodhana kara vizvAsa kiyA hai / anya vidvAnoM se bhI nivedana karatA hU~ ki jaba taka merI likhI ghaTanAoM ke viruddha koI pramANa na mile taba taka unako ThIka-yathArtha hI maaneN| ___manuSya kI dRSTi do prakAra kI hotI hai| khaNDana aura 2 maNDana / khaNDana dRSTi vAlA kahatA hai ki amuka bAta kA koI aitihAsika pramANa nahIM hai ? taba maNDana dRSThi vAlA kahatA hai ki isa bAta ke khilApha koI pramANa nahIM milatA hai; ataH isako hama bhasatya nahIM kaha sakate haiN| ina khaNDana maNDana ke vivAda meM hamAre hajAroM jainavIroM kA iti - bhagAnadhi aMTere meM paDA hai| kisI kI bhI yaha himmata nahIM par3atI ki unako (prakAzita karA) prakAza meM laaye|
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - isakA natIjA yaha huA ki vatta mAna skUloM meM komala hRdaya ke vidyArthiyoM ko jo pAThya pustakeM par3hAI jAtI haiM unameM sAdhAraNa logoM ke itihAsa par3hAye jAte haiM para jina jaina voroM ne evaM udAra nara ratnoM ne bhAratake sArvabhauma upakAra karane meM apano karor3oM kI sampatti pAnI kI taraha bahA dI, unakA isameM prAyaH nAmanizAna bhI nahIM hai| jaba taka honahAra vidyArthiyoM ko apane pUrvajoM ke gauravazAlI itihAsa ko na par3hAyA jAya taba taka unakI saMtAnoM kI nazoM meM kadApi khUna nahIM ubalegA / jaba ki bhArata kI saikar3oM hajAroM jAtiyoM meM jagata seTha, nagara seTha, caubaTiyA, TIkAyata zAha aura paMcoM jaisI mahAn padaviyA~ yadi milo haiM to eka isa jaina jAti ke vIroM ko hI milI haiN| yaha kucha kAma karane se milI haiM yA yoM hI ? jaba kAma karane se milI haiM to unake kAmoM kA itihAsa kahAM hai ? vaha itihAsa hamArI paTTAvalIyoM vaMzAvalIyoM meM hI mila sakegA, ki jina para hamAre kaI eka vidvAnoM (1) kA vizvAsa kama ho rahA hai| yaha kevala bhrama yA pakSapAtakA vimoha hai| phira hamAre pAsa aisA kaunasA sAdhana hai ki jisake dvArA hamAre pUrvajoM kA itihAsa janatAke sammukha rakhA jA ske| merI to aba bhI yahI rAya hai ki abhI bhI samaya hai jaina vidvAn eka aisI saMsthA kAyama kareM ki jisake dvArA jitanI paTTAvalIyAM evaM vaMzAvaliyAdi isa viSaya kA jitanA sAhitya mile una saba ko ekatrita kara unakA anusaMdhAna kareM aura yadi kahIM truTiyA~ naz2ara AyeM to anya sAdhanoM dvArA saMzodhana kara usake andara se jitanA bhI tathya mile unako itihAsa kI kasoTI para kasa kara ThIka silasilevAra saMkalita kara janatA ke sAmane rakheM to merA pakkA vizvAsa hai ki vidvatsamAja aise itihAsa kI avazya qadara karegA / vartamAna kai sajjanoMmeM eka yaha vaDhI bhArI khUbI hai ki Apa kucha kAma karate nahI aura dUsarA koi karatAho to usake andara kaI prakAra kI vyartha truTiyoM nikAlakara vighna upasthita karadete haiM ataH kAma karane vAloM kA utsAha gira jAtA hai yahA~ to vahI kAma kara sakatA hai ki kisI ke kahane sunane kI paravAha taka nahI rakhe aura gupa cupa apanA kAma karatA rahe ! hA~ jisa kisI ko rucI ho yA lAma dikhatAho vaha apanAve yadi aisA naho to capacApa raheM / mere khayAla se jainadharma ke liye koI bhI choTA moTA kAma karegA vaha jainadharma ko nukazAna pahucAne ko yA jainAgamoM se khilApha to karegA hI nhii| kAma karane vAle kI icchA zAsana kI sevA karane kI hI rahatI hai hA~ kisI viSaya kI anabhijJatA ke kAraNa kucha anyathA hotA hoM to unako sajjanatA pUrvaka sUcanA deN| mere khayAla se aisA mUrkha kauna hogA ki jisake hAthoMse zAsana ko nukasAna hotA ho aura usakA eka bhAi ThIka sujhAva kara rahA ho to vaha inkAra kare arthAt koha nahIM karegA yadi isa paddhatise kArya kiyA jAyato zAsana kA na ahito aura na bhApasameM kisI prakAra se mana malInatA kA kAraNa bane ? prastAvanA ko maiMne kAphI lambI cauDI karadI hai para isameM anopayogI to kai bAta mere khayAla se nahI AI hoMgI phira bhI itanA baDAgrantha kA paricaya karavAnA thoDA meM ho nahI sakatA hai khaira aba jina jina sajjanoM dvArA sAmagrI va sahAyatA milI hai unakA AbhAra mAnanA maiM merA kartavya samajha kara unakI nAmAvalI likha detA hU~ / sahAyakoM kI zubha nAmAvalI isa vRhadgrantha likhane meM jina jina mahAnubhAvoM kI ora se mujhe kisI prakAra se sahAyatA prApta huI hai una sajjanoM kA upakAra mAnanA maiM merA khAsa kartavya samajhatA hU~ aura zAstrakAroM ne bhI pharamAyA hai ki upakAriyoM ke upakAra ko bhUla jAya ve loga kRtaghnI kahalAte haiM aura kRtaghnI jaisA dUsarA koI pApa hI nahIM hotA hai ataH upakAriyoM kA upakAra mAnanA jarUrI haiM yoM to mere isa kArya meM bahuta sajjanoM kA upakAra huA hai aura una sabakA maiM AbhAra bhI samajhatA hU~ para jina mahAnubhAva ne vizeSa sahAyatA pahu~cAI aura isa samaya merI smRti meM hai unakI zubhanAmAvalI yahA~ de dI jAtI hai / 1 - upakezagIya yativarya lAbhasundarajI jo kaI arsA se Apa rAyapura (sIpI) meM hI rahate the jaba 1673 kA merA caturmAsa phalodI meM huA thA taba khAsa mere se milane evaM darzanArtha phalodI Aye the aura muke upakezagaccha meM kriyA uddhAra kiyA dekha Apako bar3I khuzI huI thI kAraNa jaise zrApa nirlobhI niHspRhI evaM zAntavRti vAle the vaise hI gacchaanurAgI bhI the Apane kahA thA ki mere pIche aisA koI suyogya ziSya
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ [1] nahIM hai ki merA jJAna bhaNDAra ko saMbhAla sake ataH maiM merA jJAnabhaNDAra ApakI sevA meM arpaNa karanA cAhatA hU~ Apa unakA sad upayoga karAveM / maiMne kahA ki jJAnabhaNDAra dekhane kA to mujhe zoka hai para usakoM prahana kara meM kahA~ liye phirU tathApi ApakI icchA to vahIM rhii| bAda hama donoM ne phalodI ke upakezagaccha ke upAzraya kA jJAnabhaMDAra dekhA aura usameM kaI gaccha sambandhI sAhitya thA usake andara se maiMne kaI noTa kara liye / isa prakAra noTa kara lene kA to sthAnakavAsiyoM meM bhI mujhe zauka thA aura abhI taka mere pAsa bahutase noTa kiye hue par3e bhI haiM khaira jisa samayameM osiyoMmeM ThaharA huA thA usa samaya yatijIne apanA jJAnabhaMDAra mere nAma para osiyoM bheja diyA maiMne usakA avalokana kiyA jisameM upakezagaccha sambandhI paTTAvaliyo vaMzAvaliyA~ va AcArya ke jIvana vagairaha the maiMne rakha liyA zeSa jitane hastalikhita evaM mudrita pustakeM thI tathA mere pAsa hastalikhita Agama vagairaha the ve sabake saba zrosiyoM meM zrI ratnaprabhAkara jJAnabhaNDAra kI sthApanA kara usameM arpaNa kara diye jisakI lisTa meM jina jina dAtAroM kI ora se mujhe pustaka milI thIM unake hI nAma likhaadiye| 2-upakezagacchIya yativarya mANakasundarajI rAjaladesara vAle saM0 1974 jodhapurake caturmAsameM merese mile unhoMne bhI apane pAsake prAcIna sAhitya jisameM bhI svagaccha sambandhI bahuta sAhitya thA evaM eka upakezagaccha kI vistRta paTTAvalI jo mAravAr3I bhASA meM likhI huI thI tathA zrI pUjyoM ke daphtara kI vaMzAvaliyoM tathA rAjA bAdazAhoM se mile hue paTTe paravAne sinande vagairaha bhI thI inake alAvA koraMTagacchAcAryoM kI eka vahI jo koraMTagaccha ke zrIpUjyoM bIkAnera Aye the taba de gaye the usa bahI meM koraMTagacchAcAryoM ne ajaina kSatriyoM ko jaina banAye aura bAda meM kaI kAraNoM se unakI jAtiyA~ bana gaI thI una jAtiyoM kI utpati yA vaMzAvaliyoM aura unake kiye hue dharma kAryoM kA vistRta lekha the vaha bhI sAtha lAye the yativarya gaccha ke pakke anurAgI the aura apane gaccha kA utthAna karanA bhI cAhate the| maiMne yatijI ke lAye hue sAhitya se bahuta se noTa kara liye unhoMne kahA ki yaha saba Apake hI pAsa rakheM para maiMne inkAra kara diyA aura kahA ki jaba mujhe jarurata hogI taba maMgavAlUgA para bhavitavyatA ki ve mere se milane ke bAda thor3e hI jIvita rahe 3-yativarya premasundarajI Apane bhI upakezagaccha caritrAdi kaI sAhitya mujhe dikhAyA jisameM upakezagaccha caritra to kaI dina mere pAsa rahA maiMne usakI prati utarA kara mUla prati vApisa dedii| 4-jaba maiMne nAgora caturmAsa kiyA thA vahAM bhI upakezagacchIya upAzraya se mujhe bahuta sAhitya dekhane ko milA kaI bAdazAhI paTTe paravAne bhI dekhe| 5-vahA~ se jaba maiM khajavAne AyA vahA~ para bhI upakezagaccha kI eka zAkhA kI gAdI hai bhaTTAraka devagupta sUri (prasiddhanAmagurAMmukatajI)the unhoMne mujhe svagaccha kA tyAgI sAdhu samajha kara bar3e hI sammAna ke sAtha apane upAzraya le gaye aura apane pAsa kA vistRta jJAna bhaMDAra dikhAyA aura kahA ki mere koI yogya ziSya nahIM hai ina pustakoMse Apake upayogameM Ave to zrApa kRpAkara lirAveM Apake jJAna koSa ko maiMne tIna dina avalokana kiyA aura AgamoM ke alAvA vyAkaraNa nyAyAdi tathA jyotiSa vaidyaka ke bhI bahuta se prantha the aura gaccha sambandhI paTTAvaliyoM tathA vaMzAvaliyoM ke bar3e bar3e pothe aura lambe lambe bhugale bhI the jinameM upakezagaccha ke mUla 40 gautroM kI vaMzAvaliyoM tathA unhoMke kiye hue dharma kArya tathA talAba kue bApiyoM dharmazAlAeM Adi jana kalyANArtha duSkAlAdi meM mahAjanoM ne karor3oM dravya vyaya kara manuSyoM ko anna aura pazuoM ko ghAsa de unake prANa bacAye tathA bahuta se vIra puruSa yuddha meM kAma zrAye unakI striyA~ satiyA~ huI ke bhI ullekha the| maiMne isI kArya ke liye khajavAne meM kaI 24 dina Thahara kara bahuta se noTa kara liye / / 6-khajavAne meM mahAtmA ghAsIrAmajI chogamalajI tanasukhadAsajI kI pausAla hai aura ve mahAjanoM kI vaMzAvaliyAM bhI likhate haiM tathA bahuta vRddha hone se unako svagaccha sambandhI bahuta bAtoM kA jJAna bhI thA unake pAsa se bhI maine bahuta noTa kiyA thA ve bhI gaccha ke pakke anurAgI the yahI kAraNa hai ki isI kAma ke liye sanasukhadAsajI mere pAsa 7-8 varSa rahe aura isa viSaya kI sAmagrI ke liye svagaccha aura paragaccha kI
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa karu tA. ekAyatarInASTAmAvyatarAdA zrIupakasabaMsobarAgAvogAvaAgraMbAvamikAkaranAlagajanmiAmAmaNipAMcamAkIpara sanAlaralA tathAvAlakanage gharAbAjAgApahiranahInaghAlovarUpaMgavAjogahaNInapaharApahilA basAlaghArajapUtApazcAtmahezvarImAjhaMgAtrItalAdhaNapatiMgotraMAnAtaHsavAlaSadazanArAmarayAvakAmanA zAnagarAmalAtpatritatIdhannAlAnagaravAsayAmaMtrisAlalikAriyazyanarAjAtAtinacakATiyaramAba sArA rAjInaHsahayavahAraHkadhArAtatArAjJAvyavahAriyAtidira dAdatAtanavarAtimAtrasijAta hAmAtalaspagRhapavaraMjAtoparaMsaMtAnanAsitadAmaMtrisAtalanasaMtAnAryabAhmaNAHPSTApatrAta malakApatAnayasalAnApancAnajAnAmataspinnavasaratahArakatrIdevAzaMdamUrayaHsamAgatAHtadAmAtramA nayAgurabAbaditA:saMtAnopacArAMgaravATaNaNAtadAyurutirukkAyadyasmAkaM svataMyAkariSyasiI, kArakhyAmaH kathayiSyAmasidAmaMtrimAtalanAyurUvanaMjagatApavAvagurUkti dalapahala kharAASThAmAvyatarIdataspatralamaravanatijalpitA asabhAtaratIyatvanaDAlagAva samApagaMzAravAI jaa| ekadAhAzastrAsAparasparaMkalaharubAekAsvAdravyagRhAMbAvanagatAtatavyapasya sAravAnavApadhmaThilAAupasniALAdyArakyaMkapapatitAmivAvyaMtarIjotAtayAtavagRhavazAtpAtAnA lAnanatavatiAphvAtanzyani.kAzinAtataH patI/sItApamAtagurunigavarIdASanivAra) tAsAnalAsaptaputrA:jAtAtinasaNadhIzatinAthaspaprAmAda:kAritAmanisAtalaghubarakula bharahanApUnAsAmaMta devanAgapavAharusAlo'thajagasI pUnA nadavasAra pavAharusAlo'yajagasI pUnAchatradavasAgarazdUlhArasAharugaralUpacana sAmabhAtArAkasamyTIOkahAnagatajamArakAlAjAlAta3RNA tajamArakAlajolAranaputra netasAratatpuranAkamAtIkamanazrI vaMzAvalI naM03 kAraka: vAdizrIdevarUjIsAmupadezAtA tatvAyArila vimanavasahAnAmazasATa tArakAlatAtarAvasAhajAdAra jAdhakadAramara,... hamAsAhaharavadatAryApUnasiropunakumaramAlapanaMgapAla tejapAla jagapAla kesavayanare pAlAsAha kumarapAlArAnagara saaslaaraae| sAharA myArAjekAnakaH pratApAdhipAbataMbI HEpAlanavajAvadhasadhenassahAzavajayathAhAtAAtapUjArahAnarUpanAmUmanAsAe jAmAvahAravAsavata3cha vAtenenIsAgataparAharaviradAdivyAtanAtakamAhidAnAsaghAya matapadapadapadattAgRhItAlataMHtahArakajiyazaparasUrIti-nila kahatAsAhakesapucatImayasa.. pAhavAmApATakApATAnagarepralApAdikojAtasaMvat 1304vadhAlaghApadhapradhAva sakArAdatAnADatAmahAnUdAtAbalUvAmAralI mananAyUlaTImamadhyAlayamAsyasaka. sva jaTitapasadasvAnAmakAsakahastAtaraNakivAtahAyadezAtatAtImalabAlApulAyAba vAmadarasayajazmagAisAlahatAyanaejazahitImanepAladdAmahakumarapAlanamatAmA mArapUlarAjAsAhatAraNArAgAsAhamaspAyapAtiprAtyalAvadokanadAya mAcApAgahAtAtataH pAteisAinAstAkara paTakazAlAprakvAlitaHSatA parIkakar3azataprAsaghAta vaMzAvalI naM04 svastizrIpakazavaMzaghahAgAtrAgAtrajAmityApUrvatatravaMzedhAdhagadhannAAptannAArasvamAnAtarA muphalarahAtApAnapalAyitAditrabhAjAtAtaMtrAmabhAgAnadeyAHUmArikArupayArAtrAnanA valokanenadivamAnivAritaH tataHzalanasvadazesamAgatAHgretaHkAraNAvalekinarutrAtigotra spastvApanAjAtAH pUrvakanojadezavAstanpavAtAzrIrASTrakUTavadyArAjAdhAdhagatramadanapAlagajApa apanapAlApatramahajapAlApatravijayapAlApatrarAjAzrInarapAlaHpratibAdhita:nahArakazrAmadeva mArAnAsavatulAnAmagAvagArakAvarevArAmaguravAmilitAHpaTU vigayatyAgina:tivAda natAjanadharmagriMgArItAmrAbarakAsaktaHzrAvakAjAtarAtanavarAtrInarapAlAghavanaravAtasu alImasA tAmanazrIrAjayayAtrAkRtAtihArakI zrIdeviitaHtilakahatAmava331vaSosaMpalI savanAvitramANikAtaMtrpanAmAkAgarAvaragAmapanI kAlugaranigarakAnTa -12 vaMzAvalI naM05 al Education international www.janetrary.org
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa, ||nnaa sAli-bAupadezadezAgo yurU goragaunajAkA mahAhinI nArAyaNAyAmapasonava dinebhUjyatAigrajayAyAmAnArAjapatramANAsAkalamamIpastanarAdhAnagaravAstavyAtahArakanApa iishvsuukhaamupdshtHbhaavkaajaataabohaapaaynvaajaashriimaansihnputrjnmaanmisnaaraaynnaanaagrg| vikAgragata taMtrakanAmigopAlakanapujitA gopuruusspaalicNdergddhiikitaanivrtt| tAnpAdoyamakatU adanArUtirUjAtAnipuSpA jiprakAlAkAlAlimapAmatIpacItaviSyatitispanAmagoSuka itiTIya tIdinI gAnastAgopurUjaravAyanA jAnAtinIpakArena harmapata madhyavazAtsvabhAvakAlAtamatataHaMbikAelakula dalApatabArAjAmAnAsadhapatyAdhulatyutrapranasara dhavyAne pAnaramArayanagaracohArazarAjA nyathoprIma nmANika devanAmanapatakAdAyakAvizrutApUjyazrIgurusaradavakvasAsatpanagadimAMTiMkarasanatAprAtamadha mmrmnirtHpaadhiibluubuttaarsvt||4vrssnaaraaynnaangreshriimhaanormuulnaaykpraasaadaapaalekaa ritA gokurakavatAtIda vAtmAkuravavAradApanAmAtAtitrabazepUrvarAjAmAnatatpanaghasaratayugadharA dharatAjahamatamAkarmaNatapatravAlAvitputrabAlAtitpuvanarAzatattvadhanolaghamAdharaznamatAmA davarANaputrajasadavAghagAmI nAsinarannATha3Urae4kesamAharoInaDiyanikanApImAriyA saratAekAgAnADATalyAMgAyatanapAlibhAhanavalAkAraNcaraphArutApavAvagraheprAMgetaHssA gapAlaragRhAbAbalAkoreNapaktarapaviSTAtenAmINiyAsustAnabhanidhidezavirayAtaHpazcAtayubama taSazmA seroTojAtaH pazcAtaspAstrayAvAlahadenAmnAdAnadAkAEnAkatAvAsAhaputraphatA. jathAjasadavana vairAgyA sahArakatrIjamazekharasapImAdIlArahAtAsavat:34ravatahArakatra samarasAsariSabaznouvadharmanisamahApati somAradArasomAravaHsvapulatAlAsahita naMbara 6 rupAdAkamayAmAsama. asA sarIsevApravidhIyugAvidhImatiyAviyatazikAyadyamitatApityakA phAyaNanAgatavAmanaHpakAryamAdizAnabhASAkAvAmRtayAcayAdavanAvamAsvadharmastAsamudAvayAdAsyAmazyA nAdAnIyavAsusadAvAyA: pacatiyapadAAdavImAyAtimanyakAkAryakAlamadAdhAnamAnidhyaMgachavAsinana vAgaDarAvanyAvinda kAraNAvANadivaparaMvAtAsaMdha naadhikmrvitaasaadhndaashriikmaarpaalnpaalaapaalynmH| hAnyAlazrIvhamArINIpadoDAmadhuva ya sampAJcayadhIkSayAyAgazAdhamatramamUtyanAzrIdamanazyAma rArAvAdharusasamapaTalaMdanAnita mAdhyatadhAdavamaMgalAchApayAmAmurAdhAryA:murAcAryamamA HImatavAMgaNIpraNAkhAkAvINagA hitAcavImigachAnIhi dshkdaayinshmiinnaamupaa| shraaraathumdRvdhaanaarshiyaaraaddaadshkshaanpssiikssidaammyaamifaumaaiiprmaadiiypaakmNtimdtmaasiik| karaNyAsayavihitakSiAlayApasakAtavAdhyatAmAvAsakalAprAvisivyAmamupADaramamilinAta yaayaayaa| satArAnamAyAyAyAyAyAmapyArAkAdirzadAdAlAbAkakarizvAcayanAvizvAtahimAkatyAtadhAma samajAkAvahAra samIjAbamamalisaaravadhavakanirmivAdAzamayAmahAAgaLatayatambAkI sAdhulAmAgavaNavedanadvAdazAyakavAvivAhAyAbhadavAlagitAmapAla kliparAyaNAyavyakiMjaya shaaraaddvaayjaamkhaankaataamyaayaadhmaakmvtymaanaanvmlHAmnimaalaakaalaakaarkyaa| madasAsAIhadayAsamaDAgaMjamaNya kazyApAvidhAmAghamaNyAdA sarvadAnamAdhI hArakAgasi / vanAzalAkAtaravazivAminAsAnAnanikAmiAyunAsavidhAyikAdhakAlAmpadadalinasinavADepaTchaMdanAni nadhAramaMgalAmabaharAyAgazAmAdyadhA sarvadhapadyatAvidhatApatnyAdamanasyAkakkamarimitAdarzanana / naghasaMyuktArAjAvatamAdAmavila vidhAyana sasaMghAtmaparichadAnavAcakAyAgazAmaI. dhiyaMzayAmavaay kAlakiyatAtaalanAsakAmayAdavayamayasaMpAdanAvazyamavayadyA zrIdamanagyAlAkyavadAragAsadAyavAdIkSakAmakAtAmarvadarganinAvarAgayatmAkamaripiyajananuni chitakSariNAzejAyanaUMphAraDAyadaNDativiNAcanAsAyAbAlasAdikSAyAyamAyAzrInA dhyaashaaukyaayvaakssrmbaaNdhkaaspaadlkodmyaagaamaaynaagsmaagtaavaadydhmmvdhaaddaasaadyaadhmaadn| R atahinadazanadAnana mahAmantiAvAkyamAnAnagharUna Shelibrary.org
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nidhaDAvemadArAmagharamamA kAbisamayIna kaamkaaptaarnaadvidhaapyaadaaly| mAvasakA dilAkaravamaJcamAnAmAvanipAdanakadhArA vihArakA kAmamA lAparatavANItimA panimazinAsAhaaaravikSayayusakAvyAcakALagnAmadhImatyAyAmInAvAvIsalapatamilAyonirjinA nIjigAniszyA saMzatinajanAgarakovijJAnasaMpaniAkamAmAlIvAsyanAmiyamopanAbAdhika AalasAyoDAnisasamAvikAzanabaMdhamadhamAkAbaninavAtasarvavidyakAmamamApiyavAdalA tiyArakSamyaziyAnA mlprmndhaarnnaamhryaaknkpnshissyaaittimlisnaacsaavdhaa| bhAyapadasamA zivagaThanAyakAya vikSaranAlAbAzAyAgAkAsadIzimirAjasyatvAdhyamAnAspaka ziyAnAkalayANAmAMcAmAnAnanikAviNIvIkAtyAnamupAyAvAdIcayAmAsamanavaNAsanama | mANyachimAmANAvapAdanAvidha tArAkalAdAmahAdhAkAnayazIdimamasyAspavA / / ukalAnAsAravAgAravyAdhAtA yatimAkAbakAlapAyAyAsapi mAgAdhAvA kAyasavAcayanamaipasaratasabInA 'rajAyatazIdamAyAdhizamAyAjayayAcita | pilyanizapadavinAyanAdAyakAmAMsAmAjAcAyacaMgavArajamyAniyA bAniya mAdAyamacalatyAdhana yAdovastImahAsyAvAvanyana:pachatrarAjAmanyamayAkalANANGImAramA vibhAvanecaramAyAmApyanyavarsananidAdabAvisAItyavatImIyAvara - sanAvadetikImASAhavipugIdavInaMmabhiganAnI upakezagaccha caritra ( saM0 1363 kA banAyA huA) bhAvastizrIjapakezavaMzebajaragotregojAvaMkakA karadevIkonAlerAjami pAMcama ekApuramaIkAlA tethAbAlakarepagepradharAnavAjaHvasta pagavAjagoga hirararvamahemarImIragotraHtanobhaNapAtegojAtaHsavAlaSadese nAgapurapA bApAnaTAramUlotpattiAnatoSanANInagara vAstavamaMtrimA tilakoriyayabhare nacakoTiyavyavistArevArAjatiHsahayavahAra kapAracaH tatorAjAbaroM dojAtaH tanavarAtigotrapremikAsAvarAsAtajasaepracurajAtaHpa nAsti:nadAmanisAMtalanasaMtAnArtha brAhmaNAdRSTAHpazcAtavAhANe kathitaMvayasa najAnAmatasmiAnnavasaresa.zrIdevAeMgadasatiHsamAgatAHtadAmaMtritejanatatragala 'vaMditAHsaMtAnopavArAtheyuravArazAtadAyurinirUktaMHyadyasmAkaMcanaaMgIkAra saMtAnApabArakavyadISmAmAtadAmaMtrimAtalenayusaegavacanaMgIkRtaHpazcAzuru spapunaHlakaMkatvAekAyatarImA ruSTAHmavyaMtarIdutaspa punalakamuSena nijAtya suTatA yetavevaMbrAtyA gAvAcyAstriyovatI ekadAhAtyA strispAparasparaMka taMe kAstrIvyagrahIlApatAvazyakupanaSigattAmadhmetitAuri aAbA vaMzAvalI naM0 1 bahurA gautra "svastiyArapakanavaMzAzrImAlavaMzAttApAgotrImAlabiyAcavaTaMkeogAvajAtravAzI tarasidina pUrupane varAjavazIyAdavAnvayArAvatarAmadavAvAzrIsarvadevamUrItAMjapadabAnazrAvakAjAtaHsavadA ntaatinnmaalngre|shriighrpaattkaashreyaajymaalaadtraatin zrImAla'tivadhAsparabApanAjiAtAtiyAtrA mAhAtAnaputrajagasApAsako jarAmApatradharatanamAgavayajalapUnAinanAdhaezi mAlavAdazamaMDapAcalAzrIcaprattasvAmIzamAdapratiSTApratimAkAritA zeSaramArani.nAgorItapAgalA saMvatA3zavarSItatAmalaviyAtipakAsAta vAtAbAda tAyAralAparakarmaTAjATAramonapAlakamAtAyAsunavataputra mAmarasAragaramAkapAtAyobhArUpratranAnAyAlAgAdepasAraMgAputrapaTAcina para vaMzAvalI naM02 zrImAla vaMza (zeSa 8 blA~ka taiyAra na hone se uttarArddha meM diye jAyage) ,
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAloM meM ghUma ghUma kara kucha dravyArthIyoM ko dravya bhI diyA para bahuta sAmagrI ekatra kI-jisakA upayoga ni jainajAtimahodaya tathA isa prantha meM kiyA hai|| 7-jaba meM jaitAraNa se vIlAr3A jA rahA thA mArga meM khAriyA prAma AyA meM tapAgaccha ke upAzraya meM ThaharA vahA~ para rahIkhAte meM vaMzAvaliyoM ke lambe lambe 10-12 bhugale par3e the maiMne vahAM ke agrezvara zrAvakoM kI AjJAlekara le liyA isI prakAra pAlI se kAparar3e jAte mArga meM caupar3AgrAma AyA vahAM mandira ke muhAra meM mahAjanoM kI bahiyoM ke sAtha vaMzAvalI kI bahiyAM tathA kaI kAgaja ke bhUgale par3e the jo bilakula rahI khAte meM the vahAM ke zrAvakoM kI AjJA se maiMne le liyA aura eka AdamI kara kAparar3AjI le gayA usameM prAyaH tapA gaccha ke zrAvakoM kI vaMzAvaliyoM thii| -jaba maiM goDavADa meM vihAra kara rahA thA to cAMNodagayA vahAM bhI upakeza gaccha kI pausAla thI aura ve bhI zrAvakoM kI vaMzAvaliyAM likhate haiM aura unake pAsa meM bhI prAcIna sAhitya kAphI thA vahA~ se bhI mujhe kAphI masAlA milA thA ityAdi mere 28 varSoM kA bhramana meM jahA~ jahA~ isa viSaya kA sAhitya milA maiM prAya adhika noTa hI karatA rahA kAraNa itanI sAmagrI kahA liye phiratA rhuuN| bahutamA sAhitya jo mujhe milA maine saMgraha bhI kiyA aura kaI mahAtmA mere se le bhI gaye the tathApi mere pAsa AyA usake noTa to maiM barAbara karatA hI rhaa| --inake alAvA bhI mere bhramana meM jahA~ jahA~ maiMne jJAna bhaNDAroM kA avalokana kiyA tathA mahA. tmAoM kI pausAlA vAlose milA aura una logoMse mujhe jo kucha upayogI jAnane yogya sAhitya milA usakA meM saMgraha karatArahA jitanA sAhitya mujhe milA thA usapara maiMne AMkheM mUMdakara andha paramparAse hI vizvAsa nahIM kara liyA thA kAraNa meM jAnatA hU~ ki vaMzAvaliyoM meM jisa jisa samaya kI ghaTanAeM likhI milatI haiM ve usa samaya kI likhI huI nahIM hai phira bhI kucha parizrama karake saMzodhana kiyA jAya to usameM se itihAsa kI sAmagrI prApta ho sakatI hai maiMne saMzodhana karane para bhI jisa para merA vizvAsa ho gayA usako hI kAma meM lI hai| 10--zrImAna pratApamalajI amolakhacandajIvejavAr3Ake phArma vAle zrImAna durgAcandajo karmAvasa vAle tathA kunaNamalajo anarAjajI vyAvara vAle zrApakI mAraphata kampanI ko kAgajoM kA orDara saMsthA vAloM ne diyA thA tathA saMsthAse huNDI bhI bhajivAdI thA para pratibandhAdi kAraNase kampanI vAle kAgaja dene se inkAra kara diyA haNDI bhI vApisa Aga para uparokta jJAnapremiyoMne bahata koziza kara kAgaja bhijavAyA jisase hI hamane isa grantha ko samAja kI sevAme rakha sake ataH ApakA upakAra mAnA jAtA haiN| .. 11-zrImAna tribhuvanadAsa leharacanda zAha var3odA vAloM kI mAraphata zazIkrAnta eNDa kampanIne hameM kaI blauka chApane ke liye dekara samAja ke dravya kI rakSA kI hai isa liye hama ApakA AbhAra samajhate hai| 12 zrImAna devakaraNajI rUpakaraNajI mahatA ajamera vAloMne kAgajoM kA sTAka apanI havelImeM rakhavAyA aura samaya-samaya presa vAloM ko dene meM parizrama liyA ataH ApakI bhI jJAna bhakti hama bhUla nahIM sakate haiN| 13- seThajI hIrAcandajI saMcetI ajamera vAloM ne bhI hamArA ajamera saM0 2000 kA caturmAsa meM sevA kA acchA lAbha uThAyA hai| 14-zrImAn gaNezamalajI vasatImalajI misarImalajI vaidya mahatA jodhapura vAloM ne bhI isa grantha ke liye prabandha karane meM samaya samaya acchI suvidhAeM kara dI thii| 15-uparokta sajjanoM ke alAvA vizeSa sahAyatA muni guNasundarajI kI rahI ki isakI sahAyatA se hI maiMne isa bRhadgraMtha likhane meM saphalatA hAsila kI hai| 16-paNDita gaurInAthajI ki Apane kaI saMskRta paTTA0 phArme saMdha karane meM sahAyatA phuNcaaii| 17--zrImAn rAmalAlajI goyala mainejara Adarza presa oN to Apane mere varSoM se kArya dilacaspI se karate Aye haiM varana isa grantha ke liye to Apane dhArmika bhAvanA se acchI sahAyatA evaM samaya 2 para
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ [20] salAha dekara isa prantha kI upayogitA bar3hAdI hai / aura presa ke aura bhI sajjanoM ne evaM phoramena Adi ne samaya samaya para acchI sahAyatA pahu~cAI hai ataH Apa sajanoM kA nAma bhI bhUla nahIM sakate haiN| uparokta sajjanoM ke alAvA bhI isa grantha likhane evaM prakAzana karavAne meM jina jina sajjanoM ne hameM sahAyatA pahucAI hai una sabakA maiM saharSa upakAra pradarzita karatA hU~ / OM zAnti granthakA saMkSipta paricaya aba hama isa prantha kA pAThakoM ko saMkSipta paricaya karavA dete haiM1-isa grantha kA nAma maiMne 'bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa' kyoM rakhA ? hai ki isa granthameM mukhya viSaya bhagavAna pArzvanAtha, kI paramparA meM 84 AcArya hue haiM unakA tathA una AcAryoMke kiye hue zAsana hitArtha kAryoM ko hI agra sthAna diyA hai kAraNa isa viSaya ke Aja paryanta jitane grantha prakAzita hue haiM unameM bha0 pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dRSTigocara nahIM hotA hai yadi kisI ne likhA bhI hai to itanA hI ki 'bha0 pArzvanAtha ke chaTe paTTadhara AcArya ratnaprabhasUrine vIrAt 70 varSe upakezapura ke kSatriyoM koM pratibodha dekara mahAjana saMgha kI sthApanA kI thI' para bAda meM bhI pArzvanAtha ke paTTadhara prAcAryoM kA hama para kitanA upakAra huA hai ki jinhoMne jainadharma kI nIva hI kyoM para jainadharma ko jIvita rakhA kaha diyA jAya to bhI atizayokti nahIM kahI jA sakatI kAraNa Aja jainadharma pAlana karane vAle prosavAla poravAla aura zrImAla vaMza hai ve unhIM zrAcAyoM ke banAye hue haiM itanA hI nahIM para una prAcAryoM dvArA sthApana kI hui zuddhi kI mazIna kaha 2000 varSa taka apanA kAma karatI rahI jisake jariye lAkhoM nahIM para karor3o ajainoM ko jainadharma kI zikSA dIkSA dekara mahAjanasaMgha kI azAtita vRddhi kI thI aise javardasta upakAra karane vAle AcAryoM ke upakAra ko bhUlajAnA eka bar3A se bar3A kRtaghnIpana kahA jA sakatA hai usa kRtaghnItva ke banapApa se hI samaja kA patana ho rahA hai ataH maiMne una AcAryoM kA itihAsa likha samAja ke sAmane rakhA diyA hai| 2-isa grantha kA nAma 'bha0 pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rakhane se pAThaka yaha bhUla na kara baiThe ki isa granthameM kevala bha0 pArzvanAtha kI paramparA kA hI itihAsa hai para isa granthameM bhagavAna mahAvIra kI paramparA kA itihAsa bhI vistRta rUpa se diyA gayA hai jitanA bhI mujhe upalabdha huA hai / inake alAvA bhI jainadharma ke sAtha sambandha rakhane vAle aneka viSaya kA ullekha bhI isa grantha meM yathA sthAna kara diyA gayA hai jisako saMkSipta se batalA diyA jAtA hai| 3-rAja-prakaraNa-isameM mahArAjA azvasena ke pazcAt zizunAgavaMza, naMdavaMza, sUryavaMza, candravaMza, yAduvaMza, mauryavaMza, zugavaMza, vikramavaMza, zakavaMza caSTAnavaMzake mahAkSatripa, kuzAnavaMza, guptavaMza', huNavaMza, vallabhIvaMza, ceTakavaMza magadha kA rAjavaMza, DAMgadeza kA rAjavaMza, kausuvIrAjavaMza, kaliMgarAjavaMza, kauzalarAjavaMza, sindhusauvIrA rAjavaMza inake alAvA dakSiNa ke jainarAjAoMkA tathA paramAra, caulakya, ca var3A, rASTrakUTa, pratihAra, vagairaha jaina dharma ke sAtha sambandha rakhane vAle rAjAoM kA varNana evaM vaMzAvaliyoM bhI dI gaI haiM 4-isa prakaraNa meM vaMza kula varNa gautra jAtiyoM kA itihAsa likhA gayA hai inake alAvA khaMDelavAla, narasiMghapurA vagheravAlAdi digambaroM kI jAtiyoM tathA agravAla pallIvAla mahesarI vagairaha ki utpatti 5-isameM jainAgamoM kI vAcanA kA varNana hai, dvAdazavarSIya jana saMhAraka duSkAla ke anta meM pATalI putra meM saMghasabhA aura Agama vAcanA / punaH vajrasUri ke samaya bhayaMkara duSkAla ke anta meM sopAra paTTana meM Agama vAcanA tIsarI mathurAnagarI tathA vallabhI meM Agama vaacnaa| AgamoM ke cAroM anuyogadvAra pRthak 2 karanA 84 AgamoM kI saMkhyA 45 AgamoM ke yogadvAhana / jaina zramaNoM ke liye pustake rakhanA evaM kholanA
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ [21] bandhano kA praayshcit| AvazyakatA hone para pustakeM likhanA vallabhI nagarI meM saMgha sabhA aura pAgamo ko pustakArUDha karanA ityAdi 6-caityavAsa prakaraNa, isameM caityavAsiyoM ke liye caityavAla kabase, caityavAsa kyA suvihita sammata ? caitya vAsa se hAnI lAbha ? caittavAsa meM vikAra, caityavAsa ke samaya samAja kA saMgaThana, saMgha vyavasthA samAja kI unnata dazA, caityavAsI bar3e bar3e dhuraMdhara AcArya jinhoM kA samAja evaM rAjAmahArAjo para jabardastaprabhAva caityavAsa hATA dene se hAnI lAbha ityAdi ___7- vyApArI prakaraNa-jaina vyApAriyoM ke vyApAra kSetra kI vizAlatA-bhArata aura bhArata ko bAhara pazcAtya pradezoM meM vyApAriyoM kI peDhiyoM aura vyApAra se lakSmI kA varadAna ityAdi 8--gaccha prakaraNa--tIrthakaroM kI maujudagImeM gacchoM kI AvazyakatA-AcAryoM ke ziSyoMse pRthak 2 gaccha, kriyA bheda ke gaccha, evaMgrAmoM ke nAma ke gaccha, vartamAnameM 84 gaccha kahe jAte haiM para isa prakaraNa meM 310 gacchoM kA patA lagAyA hai ityAdi__-tIrtha prakaraNa-isameM prAcIna arvAcIna tIrthoM kA varNana hai| __ 10-paTTAvalIyAM-isameM jitane gacchoM kI paTTAvaliyo upalabdha huI haiM unako tathA gacchoM kI zAkhAe vagaira hI paTTA-valiyoM ko bhI darja kara diyA hai| 11-dharma kA pracAra-kisa prAnta meM kisa samaya dharma kA pracAra kisa prAcArya dvArA huA aura kisa kAraNa ve prAnta dharma vihIna bnii| 12-zAha prakaraNa-jainomeM jagataseTha nagaraseTha TIkAyata caudharI cauvaTIyA vauharA koThArI aura zAha padviyoM kaba evaM kyoM tathA jaina samAja meM 74 // zAha kyoM kahe jAte haiM ityAdi / / 13-sikA prakaraNa-sikA kA calana kaba se prArambha huA hai isake pUrva vyApAra kaise calatA thA sikkoM para dhArmika cinha ityaadi| 14-stUbha prakaraNa-jisameM prAcIna samaya meM stubha bhI banavAye jAte the ataH jainoMne bhI bahuta se stubha karavAye the para vidvAna logo ne bhrAMti se jaina stubhoM ko bauddhoMkaThaharAdiye para zodha khoja karane para ve stubha jainoM ke hI siddha ho gaye ityaadi| 15- guphA prakaraNa-isameM guphAoM kA varNana hai pUrva jamAnemeM jaina zramaNa prAyaH guphAoM evaM jaMgaloMmeM hI rahate the ityAdi inake alAvA aura bhI kaI viSaya isa grantha meM likhe gaye haiM phira bhI jaina sAhitya samudra hai jisakA pAra pAnA muzkila hai tathApi aba sekar3oM grantha kI vajAya isa eka hI grantha par3hanese hI pAThako kA kAma nikala jAvegA antameM maiM mere pyAre pAThakoM se itanA kahadenA Avazyaka samajhatA hU~ ki eka vyakti para aneka kAmoM kI jummAvArI hote hue bhI svalpa samayameM itanA bar3A grantha likha kara samAja kI sevAmeM upasthita karade aura usameM kaI truTiyo rahajAnA yaha eka svabhAvika bAta hai dUsarA jisa silasilAvara ko pahalI maiMne yojanA banavAI thI para samaya evaM sahAyaka ke abhAva maiM ThIka usakI pUrti kara nahIM sakA dUsarA eka to merI utAvala se likhane kI prakRti dUsarI isa samaya merI 63 varSoM kI avasthA aura netroM kI kamajorI hone se kahIM kahIM azuddhi bhI raha gaI haiM phira bhI sAthameM zuddhipatra bhI de diyA gayA hai pAThaka pahale zuddhipatra se pustaka zuddha kara par3he phira bhI yadi koi truTi raha gaI ho to maiM mere pAThakoM se kSamA kI prArthanA karatA huA merI prastAvanA ko samApta kara detA hUM zubham sA. 1-11-13 ajamera jJAnasundara
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ ,, naM02 nabhinandana jinoddhAra isa graMtha ko likhane meM anya graMthoM kI lI gaI sahAyatA 1 upakezagaccha kI paTTAvalI naM0 1 38 tapAgaccha paTTAvalI jai0 ka0 herelDa meM 2 , , , naM0 2 36 tapAgaccha paTTAvalI pa0 samuccIya meM " " , naM03 40 pallIvAlagaccha paTTAvalI (zrI agara0 4 upakezagaccha caritra naM. 1 41 jainadharma kA itihAsa (bhAvanagara0) 42 jainadharma kA prAcIna itihAsa bhAga 1 43 jainadharma kA prAcIna itihAsa bhAga 2 7 upakezagaccha prabandha 44 mahAjanavaMza muktAvalI 8 bha0 pArzvanAtha caritra 45 jaina sampradAya zikSA 6 uttara bhArata meM jainadharma 46 syAdvAdAnubhava ratnakara 10 upakezagaccha chandabaddha paTTAvalI 47 kalpasUtra hindIbhASAntara 11 upakezagaccha mAravAr3I bhASA paTTA0 48 prabhumahAvIra paTTAvalI (sthA0 maNilA0) 12 upakezagacchacAryoM kI bar3I pUjA 46 nAgapuriyA tapAgaccha paTTAvalI 13 upakezagacchI zrAvakoM kI vaMzAvaliyA~ 50 mahAvIra caritra 14 1cauraDiyA jAti kI bahI 51 jambu svAmI,caritra 15 2 vaidya mahatA jAti kA baDA zroliyA 52 zreNika caritra 16 3 bAphaNA jAti kA baDA aoliyA 53 nInANave prakAra kI pUjA 17 4 yativarya lAbhasundarajI dvArAvaMzA0 54 zatrujaya mahAtmya 18 5 yativarya mANakasundarajIdvArA, 55 zatrujaya kA rAsa 16 6 yativarya dIpasundarajI dvArA , 56 zagraMjaya uddhArasAra 20 7 bhaTTAraka devaguprasUri dvArA vaMzA 57 zrI AcArAMgasUtra 21 8 chAjer3a jAti kI vaMzAvalIyA~ 58 zrI sUyaghar3A sUtra 22 9 luNAvata jAti kI vaMzAvaliyA~ 56 zrIsthAnAyAMgasUtra 23 10 saMcetI jAti kI vaMzAvaliyA~ 60 zrI samavAyAMgajI sutra 24 11 bIsagautroM kI vahI 61 zrI bhagavatIjI sUtra 25 koraMTagacchIya zrI pUjyajI kI vahI 62 zrI jJAtAdharmakathAMgasUtra 26 koraMTagacchIya zrAvakoM kI vaMzAvalIyA~ 63 zrI upAsakadazAMgasUtra 27 koraMTagaccha kI paTTAvalI 64 zrI antagaDhadazAMgasUtra 28 koraMTagaccha kA itihAsa zilAlekhgadi 65 zrI anutarovabAI sUtra 26 prabhAvika caritra 66 zrI praznavyAkaraNasUtra 30 prabandha ciMtAmaNi 67 zrI vipAkasUtra 31 pariziSTA parva 68. zrI uvabAIjIsUtra 32 prabandha koSa 66 zrI rAjapraznIjI sUtra 33 vividha tIrtha kalpa 70 zrI jIvAbhigamajIsUtra 34 jainagautra saMgraha 71 zrI pannavaNAjI sUtra 35 AMcala gaccha paTTAvalI 72 zrI jambudvIpa pannatisUtra 36 hemavaMta therAvalI 73 zrI niriyAvalakAjI sUtra 37 tapAgaccha paTTAvalI trimAsika meM 74 zrI ucarAdhyAyanajI sUtra
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 75 zrI dazavakAlIka sUtra 76 zrI naMdIsUtra 77 zrI anuyogadvAra sUtra 78 zrI zraghaniyuktisUtra 76 zrI nizIthasUtra 80 zrI vRhad kalpasUtra 82 zrI vyavahArasUtra 83 zrI dazazrutaskandha sUtra 84 zrI kalpasUtra subodhakA 85 zrI kalpadruma TIkA 86 zrI paDa niyuktisUtra 87 zrI zrAvazyakajI sUtra bauddhagrantha mahAvagA bauddha grantha dIrghanikAya majjamikAya vinaya piTikA0 e "" 61 62 Rgveda 63 yajurveda 65 mahAbhArata 39 "" , 66 rAmAyaNa 66 manusmRti 67 padmapurANa 65 brahmANDa purANa 66 prabhAsapurANa 100 zivapurANa 101 zrImAlapurAMNa 102 nAgapurAMNa 103 yogavAsiSTa 104 durvAsa mahimnastotra 105 bhavAnI sahasra nAma 106 skandhapurAMNa 107 bRhadAraNyakA 108 kAlItaMtra 106 mahAnirvANa taMtra 110 bhairavIcakra taMtra 111 rudrAyaNataMtra 112 veda aMkUza 113 sarva dharma saMgraha [23] 114 subhASIta ratnabhANDAgara 115 upadeza kathAkoSa 116 upadezaprasAda 117 bAraha vratoM kI TIpa 118 zoghrabodha bhAga 1 lA 116 jainatatvAloka0 120 mAravAr3a kI khyAta 121 munauyata naiNasI kI khyAta bhA ? 122 munauyata naiNasI kI khyAta bhA0 2 123 sAhityaratnAkara 124 vividha viSaya vicAra 125 Agama sAra saMgraha 126 mahAjana saMgha 127 prAcIna jaina smAraka vaMbaI prAnta 128 maisUra prAnta 126 madhya prAnta 130 131 132 "2 " 133 jaina lekha saMgraha khaNDa 1 ( vA0 pU0 nA0 ) 134 khaNDa 2 135 khaNDa 3 " "" "2 37 136 dhAtu pratimA lekha saMgraha bhA0 1 (bu0 ) "" 22 39 35 39 22 "" 15 "" 39 13 "" 39 baMgAla prAnta saMyukta prAnta 33 zilAlekha dakSiNa prAnta ke "" bhA0 2 93 "" 99 55 137 138 jaina lekha saMgraha bhA0 1 (jinavi0) 35 136 bhA0 2 "" "" 99 " 140 jaina zilAlekha bhA0 1 ( 0 vi0 dharma - ) "" " "" 141 rAjapUtAnA kA itihAsa 142 mAravAr3a kA itihAsa 143 bhArata ke prAcIna rAjavaMza bhA0 1 144 bhA0 2 145 bhA0 3 39 11 39 146 jainadharma viSaya praznottara 147 jainatatvAdarza bhA0 1-2 148 bhArata itihAsa kI rUparekhA bhA0 1 bhA0 2 "" 146 33 "" "" 150 prAcIna bhArata varSa bhA0 1 151 " bhA0 2 152 bhA0 3 "" 33 35 35 "
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 24 153 , , , bhA04 154 , , , bhA05 155 eka jUnA pannA 156 zramaNa bhagavAna mahAvIra 157 vIra nivANa savat jainakAlAgaNanA 158 rAjapUtAnA kI zodha khoja 156 kuvalayamAlA kathA 160 zrImAla vaNiyoM kA jAtibheda 161 agravAla jAti kA itihAsa 162 mahesarI kalpadrama 163 pIsAMgaNa kI hastalikhita pothI 164 khajavANA kI hastalikhita pothI 165 samararAsu (AmradevasUri) 166 osiyA~ kA prAcIna zilAlekha 167 osiyA~ kA eka prAcIna kavita 168 osavAla jAti kA rAsA 166 osavAla bhIpAlorArAsa 170 mahAjanoM ke prAcIna kavita 171 mArI sindha yAtrA 172 vaMga cUliyA sUtra 173 nizIthasUtra cUNI 174 vRhad kalpasUtra cUrNI 175 AvazyakasUtra cUrNI 176 nAgavaMzI rAjAoM kA varNana 177 mauryavaMzI rAjAoM kA itihAsa 178 hindU samrATa (candraguptamaurya) 176 azoka ke dharmalekha saMgraha 580 samrAT samprati 181 gAMgAMNI kA prA0 stavana 182 mahAna sammati 183 kaliMga kA itihAsa 184 bauddha divyAvadhAna grantha 185 bauddha grantha azokAvadhAna 186 padcut azoka aura mahAna samprati 187 mahezvara purANa 188 TaoNDa rAjastAna 186 navatatva bhASya 160 vicArazreNi thevarAvalI Jain Educ.11.1 titthogalI painnA 262 vaizya kANDa nAmaka pustaka 163 jaina rAmAyaNa 164 jaina sAhitya kA itihAsa 165 siMhaladvIpa kA itihAsa 166 sudazana vilAsa bauddhagrantha 167 kAlasaptati 168 dIvAlI kalpa 166 ratna saMcaya 200 tatvArtha sUtra 201 kAlakAcArya kI kathA 202 vRhatkalpa bhASya 203 yuga pradhAna 204 kathAvalI 205 yogazAstra 206 jyotiSa kAraNDu painnA 207 lokaprakAza 208 upadezakalpavallI? 206 lipimAlA 21. prApta hue zilAlekha 211 bhadrabAhu caritra 212 strI mukti prakaraNa 213 kevalImukti prakaraNa 214 digambara paTTAvalI kA bhAva 215 mathurA ke zilAlekha 116 jJAnAvarNava 117 zrAvaka mUlAcAra 118 ratnamAlikA 116 poravAla jAti kA itihAsa 220 aMgapannati 221 pArzva bastI kA zilAlekha 222 sarasvatI mAsika kA lekha 223 bhArata ke vyApArI 224 mahAjana saMgha kI paMcAyatiyA~ 225 mArtANDa purANa 2.6 bhAgavata purANa 227 dAna mahAtmya 228 brahmacarya mahAtmya 226 karmagrantha 230 prA. jaina itihAsa bhA0 w ww.jainelibra 16 16 For Private & Personal US
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 131 kAvyamAlA gucchaka saptam 232 prabandhAvalI 233 zrAtmAnanda zatAbdI aMka 234 mahAvIra vidyAlaya roppa mahotsavAMka 235 gacchamata prabandha 236 vimala caritra 237 tapAgaccha zramaNa vRkSa 238 nAgarI pracAraNI patrikA aMka 236 zaMkhasmRti 240 Asana smRti - 241 pArAsara smRti 242 darzanasAra digambara 243 jainahiSaitI bhAga 7 vA 244 DA, phUhAra kA mata 245 prophesara e, cakravarti 246 bauddha sAdhu dhenUsena kA prantha 247 jainIjhama (bAbU kRSNA0 ) 248 mukta muktAvalI 246 lalita bistarA 250 DA0 sTIvensa kA mata 251 DA0 bhANDAkAra 252 mArI mevAr3a yAtrA 253 sUrIzvara aura samrATa 254 zatapadI bhASAntara 255 DA0 sara karniMga homa 256 DA0 phlaTa sAba kA mata 257 jainasatyaprakAza mAsika 258 jaina sAptAhika bhAvanagara 256 jaisalamera kA itihAsa 260 mehatAjI kA caritra 261 bhagavAn pArzvanAtha 262 bha0 mahAvIra - ma0 buddha 263 rAjapUtAMnA ke jainavIra - 264 jainavIroM kA itihAsa 265 mAravAr3a ke suputa 266 mevAr3a ke suputa 267 prAcIna gurjara kAvya saMcaya 268 jaina aitihAsika rAsa mAlA 266 jaina pranthAvalI [ 25 ] 270 navapada prakaraNa TIkA 271 aitihAsika jaina kAvya 272 pravacana parIkSA 273 paMcAsaka prakaraNa 274 rAja taraMgiNI 275 triSaSTi si0 puruSa caritra 276 vastupAla tejapAla 277 vimalamaMtrI 278 bappabhaTTasUri aura zramarAjA 276 jaisalamera jJAna bha0 sUcI 280 pATaNa jJAna bhaMDAroM kA sUcI patra 281 baDaudA seTrala lAibrerI kA sUcI patra 282 kumArapAla caritra 283 sirohIrAja kA itihAsa 284 udayapura rAja kA itihAsa 285 pATaNa kA itihAsa 286 siddhAnta samAcArI 287 zrosavAla jAti kA itihAsa 288 jainapatra kA ropyamahotsavAMka 286 jainagujara kaviyoM bhAga 260 prAcIna kaliMga ora khAravela 261 jainasAhitya kA pra0 itihAsa 262 pragaTa prabhAvikapArzvanAtha 293 tIrthakaroM ke bola 264 jainasAhitya saMzodhaka mAsika 265 jainoM pratApI ke puruSa 266 sADhA camotara zAha kI khyAta pra0 1 267 pra0 2 268 pra0 3 266 pra0 4 360 pra0 5 " bhagavAn pArzvanAtha ko aitihAsika puruSa siddha karane ko kaha pazcAtya vidvAnoM ne apane 2 granthoM meM ullekha kiye haiM jisako uttara bhArata meM jainadharma nAmaka pustaka meM nAmollekha kiyA hai pAThakoM ke jAnane ke liye yaha likha diyA jAtA hai 19 " 33 39 19 99 39 1. "Chandragupta Maurya" by Ho, H. L O. Garrett M. A. L. E, S. 2. Dr. Vincent Smith,
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 26 ] (History of India ) Page 146. 16. Elliot, Hinduism and Budhism, i., 3. The Venerable Axcetic Mahavire's | p. 110 Parents were Worshipers of Parsva 17. Poussin, The way to Nirvana, p. 67. and followers of the Sraimans (S. B. 18. Guerinot, op. and loc, Eit. E. Vol 22 Kalpa Sutra B. K. II Lc. 1 19. Charpentier, Uttaradhyayana Int., 15. P. 194.) p.21. 4. Buhler, The Indian Sect of the 20. Colebrook, op. cit., ii, p. 377. Jainas, p. 32. 21. Stevenson (Rev. ), op. and loc, cit. 5. Jacobi, S. B. E., x/v., p. XXI. 22. Thomas ( Edward ), op. cit., p. 6. 6. Wilson, op. cit.,i, p. 334. 7. Lassen, I. A., ii., p. 197. 8. Jacobi, I. A,, ix. p. 160. 23. Colebrooke, op. and loc. cit. 9. Belvalkar, The Brahma 24. Early faith of Ashok Jainism by Dr Sutras, p. 106. Thomas South Indian page 39. Jainism II 10. Dasgupta, op. cit , p 173. 25. Vienna Oriental Journal VII 382. 11. Radha Krishna, op. cit., p. 281. 12. Charpentier. C. H. I.,i,p 153. 26. Indian Antiquary XXI 5960. 18. Mazumdar, op. cit., pp. 262 ff. 27. Jainism of the Early Faith of Asoka 14. Guerinot, Bibliographie Jaina, page 23. Int., p. xi. . Journal or the Behar and Orissa 15. Frazer, Literary History of India, Research Society Volume III, 29. Oxford History of India, p. 128. isa grantha meM Aye hue citroM kA saMkSipta paricaya paricaya pRSTa x com am patra naMbara | citra saMkhyA citra nAma 1 bhagavAna pArzvanAtha dhyAnA sthita 2 AcArya ratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja tIraMgA 3 AcArya vijayadharmasUrIzvarajI mahArAja sAhitya paramayogirAja munivarya zrIratnavijayajI mahArAja isa grantha ke lekhaka muni zrIjJAnasundarajI mahArAja 6 munirAja zrIguNasudarajI mahArAja 7 zrIupakeza gaccha caritra kA blauka zrIupakeza gaccha caritra kA blauka zrIupakeza gaccha zrAvako kI vaMzAvaliyoM kA bloka 10 zrIupakeza gacchIya zrAvakoM kI vaMzAvaliyoM , , 11 zrIupakeza gacchIya zrAvakoM kI vaMzAvaliyoM, ,, 12 zrIupakeza gacchIya zrAvakoM kI vaMzAvaliyoM ,, , 13 zrIupakeza gacchIya zrAvakoM kI vaMzAvaliyoM ,, , 14 zrIupakeza gaccha evaM tapA gaccha ke zrAvakoM kI vaMzA0 10 / 15 muni jJAnasuMdarajI ma0 kAparaDAjI tIthe meM ... 0 0 ururuw uruuy 222 . Personal Use Only www. ibrary.org
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 27 1 apara | citra saMkhyA citra nAma paricaya pRSTa 16 muni guNasuMdarajI mahArAja vyAkhyAna meM 17 donoM muni mahArAja zrIkesariyAnAtha kI yAtrArtha 18 zrImAn muttAjI kAnamalajI pIpaliyA vAle 16 zrImAn gaNesamalajI mutA , , 20 , mANakacaMdajI mutA 21 zrImAn lAlacaMdajI mutA 22 munIjI lIchamIlAlajI misarIlAlajI phajodI 23 muttAjI vadanamalajI jorAvaramalajI phalodI 24 muttAjI gaNesamalajI vasatImalajI misarImalajI jodhapura 25 bhaMDArIjI caMdanacaMdajI sA0 jodhapura 26 seThiyA mulatAnamalajI tIrtha zrIkAparaDAjI ke munima 27 jAghar3A sakanacaMdajI kAparaDAjI tIrtha AcArya haridattasUri aura lohityA cArya kA zAstrArtha 26 videzI AcArya-ujjaina nagarI meM rAjArAMNI kezI kuvara kI dIkSA 30 muni pehitAcArya kapilavastu nagarI meM-buddha ko vairAgya kA kAraNa 31 kezIzramaNAcArya cita pradhAna-sAvakSI nagarI meM 32 mahAtmA buddha 74 73 mahAtmA isa 34 bhagavAna mahAvIra aura kAmAtura striyoM kA upasarga 35 bhagavAna mahAvIra aura caNDa kauzika sarpa kA upasarga 36 bhagavAna mahAvIra ke pairoM para gopAloM ne khIra pakAI bhagavAn mahAvIra ke kAnoM meM gopAloM ne khIle ThokadI 38 zrImAla nagara meM do muni bhikSArtha eka brAhmaNa ke ghara para jAte haiM 36 AcArya svayaM prabhasUri zrImAla nagara kI gaja sabhA meM 40 prAcArya svayaM prabhasUri-padmAvatI nagarI kI rAja sabhA meM 41 AcArya svayaM prabhasUri jaMgala meM jinake Upara vimANa ruka gayA 42 AcArya ratnaprabhasUri 500 sAdhu se upakezapura lugAdrI pahAr3I para 43 do guni bhikSArtha upakezapura meM jAte haiM mAMsa maMdira kI pracaratA 44 muniyoM kA vihAra cAMmuDA devI kI prArthanA para 35 sAdhu0 Thahare 45 rAja knyaa|mNtrii ke putra ko vyAhI dampati zayya meM, maMtrI putra ko sarpa kATanA 71 46 maMtrI putra ko mRta samajha smazAna-rAja kanyA satI hone ko azvArUr3ha 47 devI ke kahane se mRtaku~vara ko sUrijI ke caraNa kamaloM meM 48 AcArya ratnaprabhasUri ke caraNa prakSAla kA jala muchita para chAMTanA 46 sUrijI kA upadeza aura rAjA maMtrI savAlakSa kSatriyoM ne jaina dharma svIkAra 50 upakezapura kI rAja sabhA meM sUrijI aura pAkhaNDiyoM kA zAstrArtha 51 prAcArya ratnaprabhasUri ke netroM meM devI ne vImArI kara DAlI 52 maMtrI Uhar3a kI gAya kA dUdha kama hone kA kAraNa (vIra mUrti) 53 dasarAvA ke prasaMga para devI kI pUjA sAtvika padArtha se 54 devI kI banAi mUrti hastI para ArUr3ha kara jalUsa ke sAtha nagara meM lAnA 105 Jain Education Internativ 15 upakezapura aura koraMTapura meM eka lagna meM sUrijI ne pratiSThA karavAI 104 67 18
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ patra naMbara | citra saMkhyA 24 25 26 27 28 26 30 31 32 33 34 35 36 37 38 38 36 40 56 57 58 56 60 61 62 63 64 65 66 67 dipu 66 AcArya zrI devaguptasUrIzvarajI mahArAja sthalibhadra ne koza vaizyA ke yahA~ 12 varSa prema se rahanA zraka ke hAtho se zakaDAla mantrI kA mArA jAnA sthulibhadra kI dIkSA aura vaizyA ke makAna para caturmAsa afra kA 75 phala tor3anA aura vaizyA kA nAca meM eka marma kI gAthA AcArya zrI siddhasUrIzvarajI mahArAja samrAT samprati kA mAtA pitA pitAmahAdi samrAT samprati-Arya suhastI zrAcArya ratnaprabhasUri upakezapura meM mahAvIra mUrti ke pranthiyoM para TAkI lagAnA AcArya zrI kakkasUrijI kI adhyakSatva meM zAnti pUjA 76 mugdhapura meM mleccha ne sAdhuoM ko mAra DAlanA sUrijI ko keda khaTakuMpa nagara kA saMgha ne ekAdaza putroM ko surijI ke arpaNa AcArya deva gupta sUri ke pAsa devarddhigariNa do pUrva kA adhyayana candranAgendrAdi basena ke cAroM ziSyoM ko jJAna par3hAnA AcArya yajJadeva sRri ne sopAra patana meM Agama vAcanA denA mathurA ke kaMkAlI TIlA se milA prAcIna ayaga paTTa mathurA ke kaMkAlI TIlA se milI prAcIna khaNDita mUrttiyA~ prAcIna sikkA kA blauka 77 78 76 to 81 82 83 84 85 86 87 70 71 72 73 74 10 20 3 1 1 60 61 62 citra nAma brAhmaNa ke putra ko sarpa kATanA aura sUrajI ke pAsa lAnA jainadharma svIkAra karane kI zarta para viSApaharaNa - 18000 jainavane pahAr3I para pArzva mandira kI mUrti haTA kara devI kI mUrti rakhadI cArya ratnaprabhasUra kA zatruJjaya para svargavAsa AcArya yakSa devari sindha meM jA rahe vahAM jaMgala meM ghur3asavAra rAvarudrATa apanA putra kakva ke sAtha jaina dIkSA AcArya zrI kakkasUrIzvarajI mahArAja [ 28 ] AcArya kakkasUri bhrAMti se mArge bhUla devI kA mandira meM devagupta ko balI se bacAkara jaina dIkSA se dIkSita karanA tIrthaGkara deva kI prAcIna mUrtti aSTrIyA sA~cI kA mahAbIra stambha sA~cI ke mahAvIra stambha ke siMha dvAra kA eka tarapha kA dRzya samrAT ajAtazatru ( kUNika ) kA banAyA stambha lekha kauzala pati rAjA prasanajitakA banAyA huA vizAla stambha kauzala pati rAjA prasanajita kI ratha yAtrA meM bhakti samrAT khArabela kA amarAvatI kA vijaya mahAcaitya samrAT samprati kA banAyA huA siMha stambha nandIzvara dvIpa kA0 tIrthakaroM kA samavasaraNa paricaya pRSTa 107 107 107 108 213 213 232 234 234 302 312 322 322 322 322 326 337 337 385 385 504 504 508 508 515 530 530 59 666 66 : 1001 1001 1001 1002 1002 1401 1401
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA saMsAra meM vidvAnoM kI saMkhyA hamezoM kama se kama huA karatI hai ki ve saMkSipta lekha hone para bhI usakA bhAva ko ThIka samajha sake para sAdhAraNa likhe paDhe ki saMkhyA vizeSa hotI hai una logoM ko bodha ke liye sAdI sarala bhASA aura lekha vistArapUrvaka spaSTa likhA huA ho to ve suvidhA ke sAtha lAbha uThA sakate haiM ataH maiMne jaise isa prantha ko vistAra se likhA hai vaise hI isakI viSayAnukramaNikA vistAra se likhanA samucita samajhA hai aura isa prakAra viSayAnukramaNikA vistAraselikhane meM eka do phArma bar3ha jAyagA para itanA bar3A graMtha meM eka do phArma kA kharcA adhika ho jAnA koI bAta nahIM hai para sAdhAraNa janatA viSayAnukramaNikA par3ha kara sampUrNa prantha ke bhAvoM ko ThIka taraha se samajha le yahI hamAre uddezya kI pUrti hai / viSaya pRSTaki viSaya puSTAMka viSaya pRSTaki maGgalAcaraNa bhagavAn pArzvanAtha (vi0 pU0 820 se 720 ) bha0 pArzvanAtha kA zAsana pra0 bha0 pAzrva0 kamaTa tApasa bha0 pArtha0 alatA sarpa bha0 pArzva0 kA maMtra0 dharaNendra bha0 pArzva0 kA vivAha 33 bha0 pA0 varSodAna-dIkSA bha0 pArzva0 ke upasargaM bha0 pA0 ko kevalajJAna ma0 pArzva0 kA upadeza bha0 pA0 kA nirvANa ( vi0 pU0 720 - 696 ) gaNadhara ke dvArA dharma pracAra ni varadasa aura pAMca sau caura pAMcasI coroM kI dIkSA 2 - AcArya haridattasUri 1 3 3 4 5 23 pAzcAtya vidvAnoM ke granthoM kI nAmAvalI,, 1- gaNadhara zumadatta 39 "" 7 "9 8 ( vi0 pU0 696 - 626 haridatasUri kA vihAra sAvarathI nagarI meM padArpaNa kohityAcArya se zAstrArthaM 39 9 hajAra ziSyoM ke sAtha kohigya kI dIkSA 8 lohitya kA mahArASTra meM bihAra 4 - AcArya kezIzramaNa ahiMsA dharmakA pracAra ( vi0 pU0 554 - 470 ) lohitya ko AcArya pada 39 mahArASTra meM jainadharma ke viSaya pra0 10 11 DA0 phreja sAhaba kA mata prophesara e-cakravarti " bauddha sAdhu dhenUsena kA mata mahArASTra meM sAhitya saMgha 99 tAmila bhASA kA kuralagrantha " lohityAcArya kA nirvANa 3- zrAcArya samudrasUri " kezI ko jAti smaraNa jJAna upadeza kA prabhAva rAjAdi ko vairAgya kauNaMbI meM yajJa- yojanA kezIzramaNa kA zAstrArtha abhayadAna aura ahiMsA d. ( vi0 pU0 626 - 554 ) yazavAdiyoM kI prabalatA sUrijI kA jabara upadeza videzI * munikA ujjaina meM padArpaNa kezI kA pUrvabhava pehita muni kapilavastu meM muni ke upadeza- buddha ko vairAgya buddha kA ghara se nikalanA buddha kI jaina-dIkSA ke pramANa di0 darzanasAra grantha zve0 AcArAMga sUtra bauddhagrantha mahavaggAdi DA0 sTIvensa empIriyageya TIyara DA0 phaharAra kA mata svayaM buddha kA kahanA bauddhamata kA prAdurbhAva 29 rAjArANI kezI vara kI dIkSA | bhagavAna mahAvIra 14 19 " 12 12 "" 13 ujjaina kA rAjakumAra dakSiNa ke muni pUrva meM zeSa muniyoM kA saMgaThana bhArata kI vikaTa samasyA zramaNa-sabhA evaM jAgRti muniyoM kA alaga ra vihAra kaI rAjA punaH jainadharmI ( vi0 pU0 542-470 ) 18 21 bha0 ma0 jIvana ke pranthoM kI mAmA0 bha0 ma0 jamma aura kuMDalI
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ bha0 ma0 garbha meM abhigraha devakRta janma mahotsava bha0 mahAvIra kI bAlakrIr3A bha0 ma0 vidyAlaya meM pra0 bha0 ma0 kA vivAha bha0 ma varSI dAna-dIkSA bha ma abhigraha bha0 ma0 upasarga bha0 ma0 vihAra ma0 ma0 tapazcarya bha0 ma0 kevalajJAna bha0 ma0 parivAra bhArata meM jainoM kI saMkhyA bha ma0 ke bhakta rAjAoM kI nAmA0 bha0 ma0 kA nirmANa bha0 ma0 ke zAsana meM pAzrva saM0 gautamaH kezI ke praznottara 30 1 cAra pAMca mahAvrata ? 2 acela sacela ? 3 saMsAra meM duzmana kauna ? 4 pAza bandhana meM bandhe kauna ? 5 viSayavallI kauna ? 6 jvAlAmAna agni kauna ? 7 unmArga jAne vAlA azva0 8 kupaMtha - kumArga 9 pAnI kA mahAvega 10 samudra ke andara maukA 11 ghora andhakAra kauna ? pArzva0 saMtAniyA tu giyA meM dUsare kezIzramaNAcArya mahAvIra amalakAMpA meM sUriyAbha deva kA nATaka pUrvabhava pradezIrAjA kA jIva zvetAmbikA nagarI citapradhAna sAvasthI meM kezozramaNa kI bheTa cita ne 12 vrata liye vAkaH kI vinaMti udyAna ne pAradhI kA dRSTAnta cittakA samAdhAna kezI zvetAkA padhAre pradezI ko upadeza kI prArthanA 25 sUrijI kA upadeza cAra puruSa dharma ke ayogya bheTa meM Aye azva cita pradezI suri ke pAsa 36 ramaNIka aramaNIka bhAvAdanI ke cAra vibha rANI rAjA ko viSa denA kezIzramaNa ke viSaya 12 zarIrI mAnasI duHkha kezI ke dvArA paMca mahAvrata svIkAra 35 vivAda kA samAdhAna kAla sevesI-gaMgIyAjI bha0 mahAvIra ke bAda meM rAjA pradezI ke prazna 1 merI dAdI dharmAtmA thI 2 merA dAdA adharmI thA 3 jIvita cora ko koThI meM 4 mRtyu cora ko koThI meM 5 yuvaka vRddha vajana uThAve 6 manuSya bANa calAtA hai / 7 caura ke Tukar3e 2 kara ke dekhA 8 jIvako pratyekSa batAo 9 hastIbar3A kuthuchoTA 10 paramparA se calA AyA dharma 11 loha baniye kA udAharaNa ina 11 praznoM ke uttara tIna prakAra ke AcArya ( vi0 pU0 470.418 ) vidyAdhara vaMza ke vIra pUrva meM muniyoM kI bAhulyatA zatruMjaya kI yAtrA ke bAda 39 bha0 ma0 aura kezI kA nirvANa 4 - AcArya svayaMprabhasUri 50 Abu para vyAkhyAna 46 ahiMsA kA mahAlya zrImAla ke bhaktoM kI prArthanA devI cakrezvarI kI preraNA vihAra meM kaSTha-kaTanAiyA sUrijI zrImAla nagara meM muni bhikSArtha nagara meM mAMsa madirA kI pracuratA sUri rAja sabhA meM praveza dharmalAbha kI hAMsI prativAda hRdayasparzI upadeza 90000 gharoM ko jainI banAyA zrImAla nagara se zrImAla nUtana zrAvakoM ko jJAnadAna RSabhadeva kA mandira padmAvatI meM bar3hA yajJa sUrijI kA pahu~canA ahiMsA kA upadeza 45000 gharoM ko jainI banAyA prAgvaTa baMza kI nIva zAnti nAtha kA mandira racUr3a kI dIkSA (bha. mahAvIra kI paramparA ) [ 1 ] gaNadhara saudharmAcArya 55 kollaga meM mila-bhAdilA kA putrasodhamma cAra veda aThAraha purANa ke jJAtAmadhyapApa meM yajJa prArambha bha mahAvIra kA Agamana saudharma kI zaMkA kA samAdhAna pAMca sau ke sAtha dIkSA gaNadhara pada-dvAdazAGgI saudharma cArya kI mokSa [2] AcArya jambu rAjagRha- riSabha dhAraNI jambu kA janma yuvaka vyaya ATha kanyAoM se sambandha saudharmAcArya kA upadeza vairAgya-dIkSA kI bhAzA ? ATha kanyAoM se vivAha 56 56 6 uu
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ sukhazayyA meM dampati prabhavAdi cora 500 ke sAtha bambu ke dRSTi se coroM ke paira cora-do vidyAlo eka do ambu kA coroM ko upadeza 527 ke sAtha januM kI dIkSA dharma pracAra aura mokSa svayaMprabha sUri kA svargavAsa prAgvaTa ke liye praznottara zrImAla ke viSaya praznottara 6 - AcArya ratnaprabhasUra (vi. pU 418-386 ) 39 62 vidyAdhara rathanupura nagara mahIndracUr3a - lakSmI rANI rakhacUr3a kA janma rakhacUr3akI vidyAeM rakSakA vivAha mahIndracUr3a rAjA kI dIkSA 63 W cAraNa munikA Agamana nandIzvara kA mahAtmya yAtrArtha prasthAna vimAnoM kA ruka jAnA svayaMprabha sUri kA vyAkhyAna dIkSA lene meM eka zarta - caMdracUr3a - laMkA se mUrti pratijJA pUrvaka mUrti kI pUjA mUrtisAtha meM rakha dIkSA pA~ca sau ke sAtha rattracUr3a kI dIkSA vIrAt 52 varSe sUripada 64 prabhasUrI 500 se bihAra devI kI preraNA marUdhara meM 0 midhyAsiyoM se upasarga kaSToM ko sahana karanA pAkhaNDiyoM dvArA apamAna rUpakeSApura taka pahucana upakeza pura kI utpatti 65 mA kA nayasena rAjA caudaha pUrva kA adhyayana bhImasena candrasena do putra svayaM-prabhasUri dvArA jainadharma jayasena kA svargavAsa rAjA ke liye matabheda bhImasane ko rAja 56 jainoM para atyAcAra candrasena dvArA candrAvatI zivasena dvArA zivapurI zrImAla kA tuTajAna tIna prakoTa kI vyavasthA zrImAla kA nAma bhizramAcha 5. w utpala kuMvara kA apamAna UhaDakoM bhojAI kA tAnA donoM mila nayA rAjasthApana saMgrAmasiMha kA samAgama banajAroM se 180 azva TelIpura rAjA ko bheTa bhUmi kI prApti nimitta usakI bhUmi para nagaraAbAda upavezapura nAma karaNa bhInamAla se lAkhoM naranArI putra pitA kA 6 mAsa se milanA 500 muniyoM se ratnaprabha sUri luNAdvIpa pahAr3I para dhyAna bhikSArthaM nagara meM jAnA mAMsa madirA kI pracuratA muniyoM kI tapovRddhi vihAra kI AjJA muMDA devI kI prArthanA 35 muniyoM se sUricaturmAsa 465 kA koraMTa meM caturmAsa jalaNa devI kA vivAha putrI rAjaputrI maMtrI ke putra ko maMtrI putra upacAra saba nisaphaLa ko smazAna maMtrI putra rAjakanyA satI hone ko devI lagha sAdhu ke veza meM saMsAra kA anAditva 67 | manuSya janmAdi sAmagrI ko sarpa kATA 72 mucchita ko sUri ke caraNoM meM aguSTa prakSala kA jala chIMTA nirviSa ho khar3A hogayA ratnAdi sUrijI ko bheTa para sUrijI kA saceTa upadeza 75 manuSya kA karttavya yajJa meM pazuoM kI balI hiMsA kA phala maraka devaguru dharma kA svarUpa zrAvaka ke bAraha vrata ATha karma dRSTAMta ke sAtha Izvara jagata kA kartA nahIM ghaTa dravyAdi tAsvika vi0 cAra nikSepa dRSTAntoM ke sAtha dharmArAdhAna kI khAsa AvazyakatA vyAkhyAna kA prabhAva aura jainadharma 88 svIkAra karane kI bhrAturatA deva vidyAdharoM kA Agamana devI ke dvArA vAsakSepa savAlakSa kSatriyoM ko jainadharma kI dIkSA denA pAkhanDiyoM kA rAjA ke pAsa AnA paramparA kA hakka lagAnA rAjA kA korA javAba rAjasabhA meM zAstrArthaM jaina nAstika nahIM hai| jainadharmaprAcIna hai 77 78 81 82 83 84 85 purANa nAga parANa 1-2 86 jaina Izvara ko mAnatA hai dharma kI prAcInatA ke pramANa 92 Rgveda 1 2 3 4 5 6 7 8 9 100 } 1112-13-14-15-16-1 -18 brahmANDa purANa mahAbhArata 1-2 ziva
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavAnI sahastranAma ghara ghor3e se nagara praveza [4] zayyaMbhavAcArya 116 manusmRti pUjA ke sAtha maNDapa meM pajJa meM zayyaMbhava skandha purANa zubha muhurta kA nizcaya prabhava ke pAsa dIkSA prabhAsa purANa koraMTa saMgha kA AnA 105 maNaka putra kI dIkSA bRhadAraNya kA pAkhaNDiyoM kI parAjaya pratiSThA ke liye prArthanA dazavaikAlika sUtra sasya kI vijaya donoM mandiroM kA eka muhUrta samAja para ratnaprabhasUri kA upakAra mahAjana saMgha kI sthApanA sUrijI do rUpa banAye ratnaprabhasUri kA svargavAsa bhaviSya kA mahAn kAma donoM mandiroM kI pratiSThA yAtrujaya para sUpa paryuSaNoM kI bArAdhanA pratiSThA kA samaya 106 siMhAvalokana devI ke mandira jAne se rokanA 96 rAjA utpaladeva kI bhAvanA pramANavAda 122 dazahare kA bhAgamana pahAr3I para pArzva mandira pratyekSa, pramANa, udAharaNa devI kA pUjana brAhmaNa putra ko sarpa kATanA bhanumAna kA saMyoga sUrijI ke netroM meM vedanA sUrijI dvArA nirviSa paTTAvaliyAM bhI sAdhana hai cakrezvarI devI kA AnA o. aitihAsikatA 128 hajAroM brAhmaNAdi jaina cAmuNDA kA mAphI mAMganA caudaha lakSa naye jaina upakezapura, u0 ghaMza, u0 gaccha, karar3a-mara kA-samAdhAna 108 upakeza zabda kI vyutpatti 131 pratiSThA ke kAraNa sAvika padArthoM se devI kI pUjA zilAlekhoM ke pramANa koraMTa gacchotpati saMgha ke sAtha sUrijI hemavaMtAsthavirAvalI 138 devI kA puna: prakopa kanakaprabha. ko sUripada nandI sUtra sUrijI kA upadeza enaprabhasUri kA koraMTapurajAna mathurA kA polAka zrAvaka devI kI pratijJA saMgha ko upAlamba upakezavaMza kI utpatti devIko samakita apane hAthoM se sUripada cAra bhaisA zAha logoM kA jainadharma svIkAra pAzvanAtha ma. pratiSThA 111 candanamalajI mAgorI jainadharma kA pravala udyota vi0 tarahavIM zatAbdI manoharasiMhajI DaggI Uhar3a mantrI kA mandira 101 mlecchoM ke hamalA AdityanAga gautrase cora0 zAkhA dina ko banAnA rAtri meM gira jAnA deva mandira meM devI kI mUrti o. u. 222 kA kAraNa 142 sarva darzana vAloM se prazna mandira ke liye pramANa prAcIna kavita bhAbhanagarI surijI kA pathArtha kahanA tIrthoM kA saMgha pakSa deva sUri mantrI kI gAya kA dUdha yakSadeva ko mUspida vajrasena ke cAra ziSya gopAla kA nirNaya yakSadeva kA magada jAnA aThAraha gautroM ke pramANa ahar3a kA sUrijI se prabha pakSa ko pratibodha kalpa sUtra kalpadrumaTIkA devI kA Uhara ke pAsa jAnA [3] prabhavAcArya 117 upakeza gacchacaritra. mUrti ke darzanoM kI utkaNThA dhaura kSatrI-aura corapalI meM candrasUri se candrazAkhA 144 bhapUrNa hone se Thaharane kA upadeza nambu ke sAtha dIkSA koraMTa gaccha paTTAvahI zrIsaMghakI bhAturatA dharma pracAra prabhAdhika caritra varaghor3A aura sUrijI saMgha meM paTTadhara kA abhAva gaccha mata-prabandha pratimAjIko bhUmi se ni0 104 zayyaMbhava bhaTTa tapAgaccha pahAvalI 146 ratnAdi puruSoM se pUjA pazAntinAtha kI mUrti AMcaka gancha pahAbalI 112 141
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAla ke rAjA bhANa itihAsa likhanA prArambha jaina dharma kA prAcIna itihAsa prAcIna bhAratavarSa poravAloM kI utpatti kharatara yati zrIpAlajI kha0 yati rAma0 muni cidAnaMda kha. vIra putra AnaMdasAgarajI sthA. muni maNikALajI vaMzAvaliyAM ke 34 pramANa eka prAcIna patra kA lekha aitihAsika pramANa besaTa zreSThI se samarasiMha taka zilAlekhAdi pragANa zatrucaya kA zilAlekha mumi zrIratnavijayajI ma. zveta hUNoM kA samaya pATaNa kI sthApanA vallabhI kA bhaMga zaMkA jAti kI utpatti iribhadra sUri aura mahAnizItha okhiyA ke mandira kA zilAlekha aTarU grAma 508 kA zilAlekha 184 varSa kA zilA lekha vIrAt 84 zilAlekha vidvAnoM kI sammatiyAM zabU pUrNacaMdrajI nAhara sukhasampatarAjajI bhaNDArI agaracaMdajI nAhaTA jaina jyoti patra maNilAla bakorabhAI vyAsa nathamalanI udayamalajI mUlacaMdajI boharA, ajamera haMsarAjajI muthA paM. zrIvallabha zarmA bhA. vijayAnaMda sUri A. vijayanemi sUri paM. siddhavijayajI ma paM. gulAbavijayajI A. vijayadharma sUra A. buddhisAgara sUri 148 mumi zrIratna vijayajI ma. 149 150 941 158 167 www.om 170 muni zrI vidyAvijayajI ma. AbU ke mandira kA nirmANa A. vijayalakhita sUri A. Amradeva sUri brAhmaNoM ke sAtha osavAloMkA sambandhakyoM nahIM ? muni zrI darzana vijayajI ma mahezvara kalpadruma 174 drava samprati 177 prAcIna zilAlekhoM ke abhAva kA samAdhAna ? paTTAvaliyAM usa samaya kI nahIM haiM ? ojhAjI kA mata osavAloM ko hita zikSA prazna dUsare kA uttara o. u. zaMkA-samAdhAna 175 sUrijI ne kAyara nahIM banAye jainadharma vIra evaM udAroM kA hai aitihAsika sAdhana bhagavAn mahAvIra maurya kaliGga pati khAraveja osavAla saMsthA upakeza kA apabhraMza bhomiyA do zaMkAeM utpaladeva kauna thA ? osavAla mULa zabda hai ? zrImAla nagara kI prAcInatA bhojhAjI kA mata zrImA ke rAjA 179 paM. hI. haM. ke gautra saMgraha meM osiyA meM pratihAra vaccharAja kA rAjya bAbU pUrNacaMdrajI nAhara muNota neNasI kI khyAta donoM samAdhAnoM kA sArAMza ratnaprabhasUri nAma ke 6 A0 osiyA meM 1013 kA zilAlekha osiyA kA 10 11 kA zilAlekha arvAcIna kavisa gauna va kavitta kI tulanA gautra banane ke kAraNa AThavIM zatAbdI kA itihAsaaMdhere meM nahIM haribhadra sUri Adi AcArya 187 kRtaghnapane kA pApa aghaTita praznoM ke uttara prazna pahale kA uttara gau jAtiyoM sUri ne nahIM banAI gautroM kA honA burA nahIM gautroM kI vizvavyApakatA anya dharmoM meM bhI gautra haiM 163 194 saba loga rAja nahIM karate haiM patana kA kAraNa burIAcaraNa hai prazna tIsare kA uttara 195 mahAjana saMgha banAyA thA zuddhi kI mazIna 2000 varSa kSatriyoM kA jaina honA prazna caturtha kA uttara jainadharma rAjasatA vihIna jaina jAtiyoM jainesara kyoM AcAryoM ke vihAra kA abhAva jainacArya kI vRddhi ? prazna pAMcavAM kA uttara 197 196 paMtha, mata kisane banAye ? kyA unako svapna bhI AzAthI ? osavAla kAyara nahIM the unhoMne rAja bhI kiyA hai osavAla unnati ke sikhara aThAraha gautroM kA kAraNa osavAloM meM zUdra nahIM hai 102 bhosavAloM kA bhaHsana kSatriyoM ke upanAma DheDiyA. balAI cAmaDa caMDAliyA 203 jainoM kA patana kyoM ! 198
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAloM kA Adarza 207 osavAloM kI jAtiyAM osavAloM kA sthAna vAloM kA dharma osavAloM ke dharma guru osavAlo ke dharma kArye osavAloM kI paropakAritA osavAloM kI paMcAyatiyAM osavAloM ke parva dina osavAloM kA sammelana osavAloM kI AvAra zuddhi osavAloM kI vIratA osavAloM kA padAdhikArI osavAloM kI dAna maryAdA osavAloM kI vyavazAya osavAloM kI boharagato osavAloM kA vyApArika kSetra osavAloM ke vivAha sAdI bhosavAloM kI gRha deviyAM osavAloM kI pozAka osavAloM kI bhASA osavAloM kA mahatva bhosavAloM kA godhanapAlana rearer kI maitrIka bhAvanA osavAloM ke yAcaka osavAlA ke gautra jAtiyAM 6 AcArya yakSadeva sUri 213 ( vi0 yU0 386-342 ) sUrijI ke kArya - upadeza sUrijI koraMTapura meM pUrva prAMta kI yAtrA sUrijI punaH marUdhara meM sindha kI ora bihAra kaSTa kaThanAiyAM ghur3asavAroM se bheTa ahiMsA kA upadeza ziva nagara meM sUrijI vihAra kA pramANa sUrijhI kA vyAkhyAta mikSA kI AmantraNa Apasa kA saMvAda muniyoM ke tapasyA kA prabhAva dUsare dina kA vyAkhyAna zivanagara meM sUricaturmAsa jaina mandira kI pratiSThA 220 | rAjaku~vara kI dIkSA 223 dharma kI tulanA parIkSA rAva rUdrATa kI prArthanA saccAyikA mAtulAdevI rAjA prajA ne jainadharma svI. 228 upakezapura meM svargavAsa rAjA va rAjaku~vara kI dIkSA muni kakka kI pratijJA putra siMdha se zatru jaya kA saba muni kakka ko sUri pada sUrijI kA svargavAsa zatruMjaya para stUpa nirmANa rAva utpala deva ke pAMca koraMTAcArya kanakaprabhasUri Apake paTTadhara somaprasUri zayyaMbhava sUri kA zeSa hAla 8 - AcArya kakkasUri 232 (vi0 pU0 342 se 288 ) kakkasUri kA kula vaMza dIkSA aura sUri pada ziva nagara meM padArpaNa upadeza kA prabhAva caturmAsa ziva nagara meM AtmabhAvana aura bihAra kA vi0 232 devI mAtulA kI preraNA bihAra aura kaThanAiyoM 216 rAjaku~vara kI rakSA pa0 bhadrAvatI meM sUrijI kA pa0 219 upadeza kA prabhAva rAjA prajA ko jaina dharma kI0 rAstA kI bhrAMti devI kA mandira 234 rAjakumAra kI bAkI - saMvAda jaMgalI logoM ko upadeza 235 cha se jaya kA saMgha devagupta ko sUri pada kakasUra koraMTapura meM somaprabhasUra kI bheMTa kapura meM saMgha sabhA upadeza kA jabara prabhAva sUrijI kA koraMTa meM cAturmAsa 238 39 221 pramANa aura samaya kA ni0 130 |[6] AcArya saMbhUti vijaya AcArya bhadrabAhu svAmI 242 bhadrabAhu varAhamihira kA prazna bhadrabAhu candragupta kA prazna inake liye pramANa digambaroM kI mAnyatAhariSeNa kA bRhatkathA koSa candragirI kA zizAlekha uise vastI kA zilA lekha aMga pannati kA ullekha zvetAmbara zAstroM ke pramANa bhadrabAhu aura candraguptakA sa0 AcArya hemacandra sUri kA0 tIna bhadrabAhu kA pR0 samaya bhadrabAhu dvArA 16 svapaneke 0 pATalIputra meM saMgha sabhA ekAdazAMga kI saMkalanA bhadrabAhu ko nepAla se bulAnA sthalibhadra ko 10 pUrva kA jJAna 250 bhadrabAhu kA pATaliputra meM bhAmA 238 sthalibhadra ko 7 bahinoM muni siMha kA rUpa banAnA reature aura chedasUtra 20 sAdhviyoM ke hiye vi0 niyama [5] AcArya yazobhadrasUri 241 muni agni dakSa ke prazna sUri dvArA bhaviSyavANI Agama va jinapratimA kI hIlanA 243 244 246
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 927 bhadrabAhu kI dazA niyuktiye 255 myApArI dvArA bheNika kA pattA daza bhAiyoM ko pakSa meM godAsa muni se alaga gaccha zreNika magadha kA rAjA pitA ko piMjarA meM bhadrabAhu kA svargavAsa rAjA ke aura bhI rANiyAM zreNika kA mRtyu dasare bhadrabAhu eka baudadharma ko kSemAraNI 'campA meM rAjadhAnI pratiSTi napura nagara celanA rANI jaina dharmI thI hAra-hastI kA jhagar3A barAhamihira va bhadra* kI dIkSA rAjA rANI ke dharmavAda ceTaka rAjA ke pakSa meM dono vidvAna-prakRti pRthaka jainamuni ke makAna meM vaizyA kAzI kozala ke 18 rAjA madrabAhuko sUripada muni ne nandhi kA prayoga kUNika ko do indroM ne madada dI varAha mihara kA dveSa jainadharma kI prabhAvanA do dinoM me 18000000 jyotiSa viSa ke anya bauddha bhikSuoM ko bhojana hastI jala marA hAradeva legayA varAhamihara kI kalpanA rAitA dvArA panhIyAM-peTa meM cahalla ku. dIkSA lelI rAja ke putra kA nimita zreNika aura anAthI muni vizAlA kA bhaMga majArI dvArA rAjaputra kA mRtyu bha0 mahAvIra kA Agamana varNanAga natuA madrabAhu kI prazaMsA rAja jainadharma svIkAra 718 | usakA bAlamitra barAhamihara kI mRtyu devatA ne rAjA kI parikSA kI kUNika kahara jaina thA saMghako kaSTa devatA ne 18 sara kA hAra diyA | usake banAyA huA stambha upasargaharaM stotra tApasokA saMcAnA hastI buddha ke liye kUNika ke. bhAva do gAthA bhaNDAra zreNika dvArA jainadharma kA pracAra rAjA udAi 728 rAja prakaraNa 254 tIrtha yAtrArtha saMgha pATalI-putra meM rAjadhAnI kAzI kA rAjA azvasena kaliMga kI pahAr3I para 720 | nAgadazaka senApati zizunAgavaMza kI utpati mandira aura suvarNamaya mUrti dakSiNa taka vijaya zizunAga rAjA kA samaya 108 sone ke kau kA svastika bhanurAdhapura meM mandira zizunAga vaMza ke dasa rAnA abhayakuMvara bainAtaTa meM do yakSa kI mUrtiyAM pAMcavA~ rAjA prasenajita 257 mandArANI kA putra thA rAjA udAi kI mRtyu rAjA ke 100 patra dhe nandA abhaya rAjagRha bhAye rAjA bhanu khu-mudA putroM ko parikSA jauhariyA kA jevara nandavaMzI rAjA 73. zreNika kA videzAgamana kotavAla kA peharA mandavardhana jaina dharmI thA dhannA seTha kA milApa dIvAna ko yogI banAnA isake liye pramANika pra. 73 // zreNika kI buddhi-cAturya rAjA aura dhobI kAvarata na maMtrI kalpaka bhI jaina thA dhakSA ke nandA putro ku~vA meM mudrakA parIkSA pamAnanda dUsarA naMda rAjA . pitA putrI kA samvAda abhaya kuvara mukhya pradhAna varNa vyavasthA tor3a kara bheNika seTha ke ghara para abhaya kuMvara kI dIkSA zUda kanyA ke sAtha vivAha Tha ke yahAM tejamaturI rAjA kUNika 723 mahAnanda nauvAnaMda 732 mAtaTa meM vyApArI kUNika kA garbha meM AnA aura rAjAoM kA samaya reNika ne saba mAla le liyA pitA ke kalejA kA mAMsa morya vaMza ke rAjA nandA kA zreNika se vivAha 258 abhaya kumAra kI buddhi se maMtrI cANakya jaina thA dAkA garbhadhAraNa karana kUNika kA janma aura kaInAma cANakya kA janma simita kI bImArI rAja karane kI tRSNA munikA bhaviSya
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ cANakya kI strI dravya ke abhAva citrA pATalIputra kI rAja sabhA dAsI dvArA maMtrI kA apamAna cANakya kI pratijJA mayUroM ke nagara meM jAnA candra pIne kA manoratha zarta para dohalA pUrNa kiyA putra janma nAma candragupta bAlaka candragupta rAjA maMtrI ke upAya eka bur3hiyA kI neka salAha candragupta magadha kA rAja irAna kI bAdakI hAra0 saMdhi bhArata kI sabhyatA candragupta kI rAjadhAmI candragupta kA darabAra candragupta kI zAsana paddhati candragupta kI sainika mba0 candragupta kI sainika bharti candragupta kA sainika maNDala candragupta kA anazana candragupta kA juga candragupta kA zAsana maNDala candragupta ke maNDoM kA karttavya candragupta kA guptacara vibhAga ke sAmrAjya sar3akeM candragupta kA kRSi vibhAga candragupta candragupta kA rAja koSa kI Aya kI nyAya vyavasthA candragupta candragupta kA zikSA vibhAga candragupta kA dAna vibhAga candragupta kA cikitsA vibhAga candragupta kA svAsthya rakSA vibhAga candragupta kA saMkaTa nivAraNa vi0 ke bhAgamana sAdhana candragupta candragupta kA videza kA mArga candragupta kA DAka prabaMdha 153 24 candragupta kI vIratA candragupta kA dhArmika jIvana maMtrI cANakya jaina thA dharma kI parIkSA ke liye saba dharma ke sAdhuoM kI dukAnA samrAT ne jaina dharma svIkAra kiyA gaMgANI ke mandira kI mUrti AzAtanA kA jabara daMDa candragupta ke jaina hone meM pramANa rA0 ba0 narasiMhAcArya ke syumana kA mata DAM0] iniche kA mata kA0 pra0 jayasavAla da- smitha kA mata DaoN vinseNDa - DA - megasthanIja - dhaumasa DaoN- vilsama mi0 vI0 luisa raisa mi0 jArja sI0 Adi rAjA bindusAra zAnti priya rAjA dhArmika jIvana tIrtha ko yAtrA vyApAra kA vikAsa jala-thala mArga kA vyApAra vUloM kA AnA jAnA deza kI sevA samrAT azoka azoka kA jamma brAhmaNa putrI kI kathA susIma bhAI thA azoka ke bhAI bahana azoka kA rAjyAbhiSeka azoka kI rAjya sImA azoka kI kaliMga para car3hAI azoka kA gharAnA jainadharmI 278 279 azoka ko yuddha kI hiMsA kA pazcAtApa aura bauddha bhikSu kI bheTa samrATa dvArA choka si azoka kA zAsana vibhAga azoka ke karmacAriyoM kA daurA azoka kI zAsana nIti azoka kA pathika vibhAga azoka kA kalA vibhAga azoka kA Ayurvedika vibhAga azoka dvArA dharma pracAra azoka kA vyaktitva azoka ke siddhAnta azoka kA sAmrAjya azoka kI tIrtha yAtrA azoka kA dharma dekha rAjA kunAla bauddhagranthoM meM kunAka purANoM meM kuna jaina sAhitya meM kunAka kunAla va tathyaguptA kumAla ko ujjaina bhejanA 287 kunAla ko andhA kA patra kunAla kI saMgIta vidyA samprati kA amma daza mAsa ke samprati ko lekara pATalIputra jAnA gAyana kI gAthA samprati ko yuvarAja pada ujjaina para adhikAra samrATa samprati pramANoM kA kAraNa bauddha granthoM meM samprati azoka kA anta samaya bIdoM kA dAna maMtrI va saMpatti kI manAI azoka kA pRthvI dAna azoka kA dehAnta 289
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ satrati kA rAjyAbhiSeka 260 | sUrijI candrAvatI meM saMgati kI rAjya vyavasthA samrATa ko rAjadhAnI satyaketu vi0 kA mata samrATa kA dhArmika jIvana suhasrI ujjaina meM samprati ko jAtismaraNa jaina dharma svIkAra karanA jaina dharma kA pracAra mandiroM kA jIrNoddhAra naye mandiroM kA nirmANa narara kA saMgha sudarzana tAlAba ujjaina meM saMgha sabhA dharma pracAra kA Ayojana zubhoMko muniveSa pahanA kara anArya dezoM ko bhejanA muniyoM kA anArya deza meM vihAra vApisa AyeM sAdhuoM ke udgAra anArya dezoM ke pramANa dharmopadeza sthAna 2 para zilAlekha maurya vaMza kA samaya siddhAcArya kI dIkSA siddhAcArya ko sUripada 1. devaguptasUri marUdhara meM upakezapura kA rAva sAraGga 50 nara nAriyoM kI dIkSA koraMTapura meM devaguptasUri somaprabhasUri se milAna 292 jinadeva ke dvArA zatruJjaya kA saMgha 293 | siddhasUri kA Agamana 294 296 vararuci kI mAyA 300 302 donoM meM vidyAvivAda zivAcArya kI jaina dikSA munirazna ko sUri pada siddhasUri kA svargavAsa saMgha zatru jayatIrtha para devagupta sUri kA svargavAsa pAMca AcAryoM ke nAma evaM kAma [7] Aryya sthUlabhadrasvAmI 321 | 11 - AcArya ratnaprabha sUri 333 mantrI zakaDALa (vi. pU. 217-182) kaccha rAjA kA putra dIkSA aura sUripada sUrijI kA sindha meM karmAzAha kA kathana sUrijI paMjAba meM bhAvAsti meM zAstrArtha - sthUlabhadra aura vaizyA 307 9 - AcArya devaguptasUri 312 vaizyA kA nAca karanA ( vi0 pU0 288 - 247 ) 313 zakaDAla kI satyatA zrIyaka kA vivAha galata phahamI phailAnA DAla kI dIrgha dRSTi pUrva prAnta me duSkAka zramaNoM kA pazcima meM sthUlabhadra ko padavI sthUlabhadra kI dIkSA vaizyA ke yahAM caturmAsa zakaDAlakAputra dvArA mRtyu 324 Arya suhastI aura samprati ujjaina meM saMgha sabhA AmantraNa guru kA dukkara 2 kahanA siMha guphAvAlI vaizyA ke yahAM vaizyA kA burA prabhAva nepAla kI ratna kambala muni ko pratibodha rathika kA Amra tor3anA eka mArmika gAthA sthUlabhadra kI sAta bahineM 10 - AcArya zrI siddhasUri [vi. pU. 240-217] caMdrapurI kA rAjakumAra siddhAcArya - zAstrArtha - 314 jainadIkSA gaccha nAyaka upakezapura kA caturmAsa palhikA meM saMgha sabhA 317 caMdrAvatI meM zivAcArya yajJa kA upadeza maMtro kA koza uttara 319 siddhasUri caMdrAvatI meM vIra kSatriyako dIkSA muni rala kI kaThora tapazcaryA upakezapura kA rAva sAraGga sUripada va 64 dIkSAeM 325 prasUri Avantiko ora svAgata aura vArtAlApa prabhasUra aura sudastI sUri samrATa samprati aura ratnaprabhasUri sUrijI ke vyAkhyAna kA prabhAva sUrijI kA vihAra chohAkoTa meM catumasa mantrIzvara kA saMgha 327 | tIrtha para sUri pada pUrva kI bhora vihAra 331 329 | sUrijI kA svargavAsa 334 337 340 341 [[8] AryaM mahAgiri suhastI 344 samprati kI dAna zAlAeM AcAryoM kA visaMbhoga samaya ke liye vicAra bheda avaMti sukumAla kI dIkSA avaMti pArzvanAtha kA maMdira sAmalI vihAra rAjA zrIcaMda aura zrImati navakAra maMtra aura pUrva bhava munisutra tasvAmI kA maMdira 347 349
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 381 balirasaha gaccha aura 4 zAkhA 350 jaina mandira-tIrtha | kalkI-avatAra kI kalpanA udeha gaccha ke 6 kula aura * zAkhA / vipra. patita samajhAjAya svAmi ghAtaka puSpamitra cAraNa gaccha ke kula 4 zAkhA vidharmiyoM kA atyAcAra puSpamitra kA atyAcAra uhuvATikA gAcha ke 3 kula zAkhA jainoM kI mAnyatA nandoM ke stUpa cudAnA beza vATikA gaccha ke 4 kula 4 zAkhA hemavanta therAvalI nirgranthoM va bhikSuoM ko hatyA mAnava gaccha ke 3 kula 4 zAkhA pa. ka. vi. ma. kA anuvAda pu0 muni hata nAma koTika gaccha ke 4 kula 4 zAkhA zobhanarAya kaliMga pati kalkI kI kalpanA donoM sUriyoM kA samaya caNDarAja va nandarAjA jaina va bauddhoM ke grantha bhArya mahAgiri kI paTTAvalI bhikhurAya khAravela vaidAntiyoM ke grantha 12-zrIyakSadevamUri 352 kaliMga meM jaina sabhA jaina va poddha sAdhuoM ke zira kATa lAne (vi. pU. 182 se 136) dRSTivAda kI vyavasthA vAle ko pratyeka mastaka kI 100 dInAra maMtrI dharmasena nigranthoM ke granthoM. titthogali pahanA kalkI-vistAra saulaha striyAM aura kori dravya kA itihAsa meM karNikA sthAna 163 khAravela kI magadha para car3hAI tyAga kara tIrtha para dIkSA purANoM meM kaliMga puSpa mitra ko sajA syAga, vairAgya va tapasyA kaliMga kA vyApAra 13-AcArya kakka-sUri 387 tIrtha para sUri pada-pradAna kaliMga kA rAjavaMza (vi. pU0 136-79) sUrijI kA pUrva meM vihAra kaliMga kA zilAlekha 161 upakezapura kA rAja putra pazavAdI evaM bauddhoM kA parAjaya 99 varSa kI zodha khoja lAkhaNa kI dIkSA pAzvaM mUrti aura upAsanA 3.5 mUla lekha va hindI anuvAda 316 zAstrArtha meM vijaya devI kA bhAgamana aura prArthanA samATa-khAravela kA janma 319 | kaThora tapa-labdhiyA~ marudhara padhArane se lAbha candrAvatI kA rAjA tri. rAva khetasI kA svama candrAvatI meM saMgha sabhA sUrijI upakezapura meM mUSIka daza vijaya muni bhAryAe kI saMkhyA upadeza kA prabhAva bhojaka aura rASTrIya vijaya koraMTAcArya somaprabhasUri rAvajI kI putra ke sAtha dIkSA khAravela kA vivAha pratyeka prAnta meM vihAra jaina dharma kA udyota khAravela ke rAjya kA vistAra 37. upakezapura kA rAjA jaitrasiMha sUrijI kA svargavAsa sikandara ke bAda bhArata para mahAvIra mUrti kI do gAMThe 309 vyApAriyoM ke duHkha miTAnA dhRddhoM kI sakhta manAI kula gaNa zAkhA aura ziSya parivAra ghUsI kI bAlyAvasthA TAkI lagAne se rakta dhArA bhArya priyagrantha kA jIvana magadhapati puSpamitra kA atyAcAra kakka sUri kA bhAnA khAraveka cakravartI rAjA harSapura kA varNana devI kI bhArAdhanA magadha para AkramaNa zAnti snAna pUjA pajJa kA prArambha va sUrijI kA upadeza dAna dharma aura deza hita aThAraha gotra ke snAtrie kaliMga kA itihAsa 357 tosalI kaliMga kI rAjadhAnI bhAsala kA gha jaina zAstroM meM kaliMga khaNDagirI pahAdI kI guphA 376 AbU para sUrikA svargavAsa khaNDagiri udayagiri udayagiri kI guphAeM 14-AcArya devagupta-sari kumAra kumArI tIrtha maJcIpurI kI guphA va zilAlekha (vi. pU. 79-13) 396 zatrujaya giranAra-bhavatAra choTI bar3I sekar3oM guphAeM sarijIkA upa0 vyAkhyAna " " , rAjyAbhiSeka deza vijaya 39.
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya-janma para TAnta Arya zAnti sainika se uccanAgorI-zAkhA | kAlakA cArya kA svarga bAsa mAM-beTA kA sundara samvAda janamAnasAlA | kAlakA-cArya aura rAjAdatta 195 mAtA pitAdi 15 kI dIkSA [12] Arya siMhagiri 419 / 5-AcArya pAdalipta sUri 429 ciMcaTa gau. zAhanAtha ke tIrthapara sUripada cAra ziSyoM kI 4 zAkhAeM phUla-seTha-pratimA seThANi dakSiNa-prAnta meM vihAra ... devI kI bhArAdhanA maina dharma kA pracAra-dIkSAeM 4-kAlakAcArya nAgahasti kA caraNodaka bhAvaMtI medapATa-marudhara cAra kAla-kA-cAya ke samaya kI ghaTanAeM putra janma nAma nAgendra zrImAla meM yajJa Ayojana kaunasI ghaTanAeM kisake sAtha ? navajAta putra sUri ke bheMTa sarijI kA padhAranA 4.1 mahAvidaha meM tIrthakara dvArA nAgendra kI zikSA dIkSA lAkhoM jIvoM abhayadAna kAla-kA-cArya kI prazaMzA " bhikSA dene vAlI kA varNana caturmAsavAda-saMgha indra kA hAhmaNa ke rUpa meM dazaveM varSa meM sUpida bhajanoM ko jaina banAye paJcamArA meM 300 varSa kI Ayu anu0 pAdalepa aura bhAkAza gamana candrAvatI meM pra. dI. dhArAvAsa kA rAjA mathurA se pATalIputra 15-AcArya siddhasari 404 guNAkara sUri kA aanaa| muraMDa rAjA ko jaina banAnA (vi. pU. 12-52 varSa) kAlaka-sarasvatI kI dIkSA vinayavAna kI parIkSA kAsaka ko AcArya padavI upakezapura rAjA puNyapAla bhoMkAra nagara kA rAjA bhIma ciMcaTa gau. rUpaNasI ujaina meM kAlakAcArya mAnakheTa kA rAjA kRSNa sarasvatIsAdhvI para balAt / bhopAlAdi 37 dIkSAeM 6-rudradeva mUri aura dhIvara 431 bhASya cUrNiyA ke pramANa candrAvatI meM sUripada bhaganI bhogI gardabhIla 7-zramaNa siMha aura visAlapura kA rAsa ballabhI kA rAjA zilAditya kA* zakoM ke deza meM jAnA | 8-AyeM khapaTa sUri vihAra kSatra kI vizAlatA eka zaka rAjA se mitratA vidyAbhUSita muni bhuvana zobhana kI dIkSA 96 mANDalikoM ko bhArata meM kaThora abhigraha guru zastra nagara meM vauddhoM kA parAjaya 431 saurASTra meM vizrAma baudAcArya kA mara kara yakSa honA sapa kA anubhava aura dIkSA suvarNa siddhi upa. rAjA ratnasiMha saMgha ko upadrava ujjaina para zakoM kA AkramaNa saMgha sabhA--padviyA~ khapaTasUrIkA camatkAra gardabhI vidyA kA AnA koraMTAcArya sarvadevasUri rAjA ko jainI banAnA bANAvaliyoM ke bANa sUrijI kA svargavAsa muni bhuvana kI bhUla gardabhibhilla kI mRtyu bhApake zAsana meM dIkSAeM 9-mahendropAdhyAya 433 sAdhvI punaH saMgha meM " , yAtrArtha saMgha utsargopavAda mArga pATalIputra meM rAjA dvArA " , pratiSThAeM brAhmaNoM kA anyAya ujjaina meM zakoM kA rAjya 1-AcArya umAsvAmi 417 bAla-mitra bhAnumitra kAmA ko maMtra kara denA upAdhyAya kA jAnA 2-zyAmAcArya ke prajJa kAlakA-cArya kA bharoMca meM catu-1. mAMsa aura purohita kA prapaJca / brAhmaNoM kA aceta honA panA sUtra ke 36 pada pratiSThitapura meM paJcamI kI caturthI dIkSA kI zarta para saceta 3-vimala mUrikA padmacaritra kAlakAcArya kA samAja para prabhAva pAdalipta nAgArjuna [10] Arya indra dina 416 | avinIta ziSya 427 10-nAgArjuna kI svarNa vidyA [11] Aye dinna sAgarasUri va bhaSTapuSpI pAdalita bhAkAza gamana 412
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 441 pAtruapa meM gadaliptapura nagara / bharoMca para bhAkramaNa aura sUrijI bhadrezvara sUri kI kathAvalI 50 rAna sabhAmeM paNDita siddhasena kA svargavAsa hemacandra sUri kA yoga zAstra cAra zAstroM kA sAra zloka meM 10 13 AcArya jIvadevamUri 448 malapagiri kA jyotiSa ka. pAdalisa sUri kA yoga se maraNa u.vinayavijayajI loka prakAza vAyaTa nagara meM dhanadeva-zIlavaMtI. 11 virodhI paNDita ke udgAra do putra mahidhara-mahipAla / do vAcanAe' meM pAThAntara 458 pAdalita sUri ke grantha jinadatta sariva mahidhara kI dIkSA) devarddhi ke pUrva sUtra likhA jAnA pAdalisasUri kA svargavAsa rasIla sUri nAma Agama vAcanA mahipAla kI di. dIkSA guru ziSyoM ko vAcanA mukunda vRddha brAhmaNa jaina dIkSA svarNa kIrti nAma - gaNadhara pada jJAnAbhyAsavatAnA vidyAoM kI prApti pATalIputra meM vAcanA kyA musala phUlAbhoge? donoM muni vAyaTa meM ekAdazAGga pUre devI kI bhArAdhanA va varadAna svarNa kIrti kI dIkSA aura dazavaikAlika rAja sabhAoM meM vAda-jaya jIvadeva sari nAma tIna cheda sUtra mUsala kA phUlAnA jIvadeva sUri ke camatkAra bhArya rakSita ne cAra anu. vRddhavAdI sUri kA vihAra sAdhu kI jabAna baMda sopAra paTTana meM vAcanA siddhasena kI bheMTa sAdhvI para cUrNa 446 mathurA meM bhAgama vAcanA jaMgala meM zAstrArtha pAsa kA putalA loka saMkhyA kA pramANa madhyastha gopAla rAjA vikrama ne nimbA maMtrI dvArA AgoM kA saMkSipta karanA siddhasena kI asamayajJatA mahAvIra mandira kA jIrNoddhAra bhAgamoM kI saMkhyA 84 gaupAloM kA nirNaya balla seTha kA yajJa aura hiMsA se ghRNA | yogo dvAhana 15 bhAgamoM ke muni bhikSA ke liye 12 siddhasena kI dIkSA va saripada 45. nigama vAdI mata balla kA sarijI se jainadharma svIkAra karanA unake 26 nigAma prastha siddhasena sUri aura vikrama 43 lalla ke paccAsa hajAra rUpaye vikrama saMvat kisane siddhasena citrakUTa meM jaina mandira kA banAnA mile hue zilAlekha pustaka aura do vidyA jaina mandira meM mRta gAya siddhasena aura rAjA devapAla kyA balamitra hI vikrama thA! parakAya pravezinI vidyA se / vikrama ke caritrAdi rAjA ke liye vidyA kA prayoga gAya ko zivAlaya meM bhejI 16-A. ratnaprabhasUri tRtIya 469 rAjya mAna se zithilAcArI 444 brAhmaNoM ne sUrijI ke sAmane zira jhukAyA vRddhavAdI sUri kI eka gAthA (vi0 saM0 52-115) brAhmANoM se kaI zarte siddhasena sAvadhAna oMkAra nagara jIvadeva sUri kA svargavAsa 453 AgamoM ko saMskRta meM kara denA tapta bhaTTa gau0 pe0 ku. mRta gAya kI ghaTanA vAle jinadatta sUri bAraha varSa kA prAyazcita rAjasI kI bAla krIr3A rAmA vikrama ko pratibodha 14-skandilAcArya 454 mA~-beTA kA saMvAda mahAdeva kI stuti 1 yuga pradhAna pAvalI ke skaMdila rAjasI kA vivAha pAvaM mUrti prakaTa honA / 2 vRddhavAdI ko dIkSA dene vAle , siddhasUri oMkAra nagara meM vikrama rAjA kA jaina honA 3 hemavanta pahAvalI ke sUrijI kA upadeza kAtrukSaya kA saMgha 1474 mAthurI vAcanA ke rAjasI kI dIkSA bhokAra nagara meM jaina mandira ina cAroM kA paraspara sambandha 455 sUripada aura ratnaprabhasUri nAma sibasena aura gopAla (2) 455 mAthurI aura vallabhI vAcanA 150 sUrijI pabhAvatI meM 465
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ rANA kA virAT saMgha bacAvatI kA rAja aura rANA jaya kI yAtrA sUrijI kA kaccha siMdha meM bihAra nimaya vyavahAra kI carcA pajAba meM vihAra kaliGga kI yAtrA mehapATa - marudhara meM sUrijI bIrapura meM nAstikoM kA jora rAja kampA sonaka bIrasema kI dIkSA somakakasa nAma zikSA meM padArpaNa maMtrI ke dvArA sammetazikhara kA saMgha pUrva prAmsa meM sarvatra bihAra devI kI prasannatA bAda vijaya kA varadAna tItarapura kI rAja sabhA meM punaH bIrapura Da. somakalasa ko sUripada koraM gaccha ke sarvadeva sUri somakalasa ko sUripada yatra kA janma- zAna bacako suni ke caraNa meM arpaNa mana kI parIkSA aura dIkSA vajra kI devoM ne parIkSA upAdhI ko bAcamA bhadragupta ko bhAvuka kI dIkSAeM tIrthoM ke saMgha mandiroM kI pratiSThAeM [13] Arya vajrasvAmI 483 sunandA - dhamagiri dhamagiri kI dIkSA svama pUrvadhara- sUri pada mantra sUri pATalIputra meM ko pati karane kA ha rukmaNi kI dIkSA 473 duSkAla meM saMgha rakSA 477 478 13. 486 pUjA ke liye puSpoM kA vajrasUri ke samaya mUrtivAda sUri ko sUThi kA vismaraNa sUri kA svargavAsa sUri kI do ghaTanAeM 487 15 - Arya samitisUri 488 brahmadvIpa meM pAMcasau tApasa pAdalepa se alapara calanA samiti sUri kA brahmadvIpa meM jAnA 500 tApaso ko jaina dIkSA mahAdvIpI zAkhA 16 - Arya rakSitasUri 489 aya kI sthiti dazapura meM udayana rAjA brAhmaNa somadeva-rudrasomA ArakSita phalgurakSita Arya rakSita kA par3hakara AmA rAjA prajA ke dvArA svAgata dRSTivAda par3hanekoM jAnA tosakIputrAcArya aura rakSita kI dIkSA prathama ziSya sphoTa kAvajrasUri ke pAsa par3hanA phalgurakSita ko bulAne ke liye bhejanA phalgurakSita kI bhI dIkSA 490 mAnA Arya rakSita sUripada Arya rakSita kA dazapura mAtA pitA ko dIkSA denA cAra anuyoga pRthaka karanA ArakSita ke pAsa indra kA AnA 300 varSa kI AyukA anumAna bhAryaM rakSita kA svargavAsa goSTa mAlika kA alaga 17 - Arya naMdilamUri 494 vairAvyA kI vistAra kathA zrIzatruJjaya tIrthakA uddhAra 495 492 boddhoM ke hAtha meM zatru artha jAvar3azAha kA uddhAra bhAvada kA pUrva vAsa bhAgar3ha ke ghara do muni bhaviSya kA nimitta jAvar3a kA janma bhAvar3a ke adhikAra meM 12 prAma ke AkramaNa jAvar3a ko glecchoM ne pakar3a kiyA dhana prApti vyApAra muniyoM kA upadeza takSazilA se mUrti kA jahAjoM meM tejamantarI 497 498 pakSa kA upadrava bajrasUri kI vijaya tIrtha kA uddhAra (punaH pratiSThA) pAhikA se zatrujakA saMgha 17 - zrI yakSadevasUri 499 (vi. 115 - 157 ) vIrapura va vIrasena sonakadevI kI satya pratijJA lagna ke samaya deva devI ko mAta ? sonaka kA pratikramaNa pAkhaNDiyoM kI gurukaMThI sonala kA susarAla rasnaprabhasUri kA Agamana pAkhaNDiyoM kA parAjaya somala kA patideva ko upadeza rAjA rANI Adi 45 kI dIkSA somakalasa ko sUripada yakSa deva sUrinAma prabhAva vajrasena ke samaya bAraha varSIya duSkALa 504 yadevasUri kI Agama vAcanA candra nAgendrAdi ko jJAna- padavI mugdhapura para mlecchoM kA AkramaNa 507 muni va zrAvakoM se mUrtiyoM kA rakSaNa khackupa saMgha kA apane putroM ko dIkSA ke liye denA 501 504 508
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 539 510 AdhAra nagara meM sarijI zivabhUti kI u khaDatA bhAcArya jinasena kA bhAmA kaI bhanyoM kI dIkSAeM nagnava kA Agraha rAjA prajA ko upadeza 538 sambhAta nagara meM pratiSTAeM bhAcArya kA upadeza 85 grAma ke logoM ko ja.dha.kI dIkSA vikaTa samaya meM sari jI kA vihAra upadhI rakhane ke kAraNa 85 jAtiyoM kA koSTaka sari jI ke zAsana meM dIkSAeM zivabhUti kA nagna vana jAnA 81 jAtiyoM ke vitta sAdhvI bhI nagna saMgha digambarotpatti kA samaya " , pratiSThAeM vaizyAne bAla kapar3A diyA badheravAlo kI u0 isa ghaTanA kA samaya [14] Arya vajrasena sari 512 narasiMha puro kI u0 nagnasva se hAni dvAdazavarSIya duSkAla strImukti prakaraNa paramAroM kI 18 jAtiyAM duSkA kI bhayaMkaratA devalI bhAhAra prakaraNa 522 | gaugara inakI 22 jAtiyAM motiyoM ke badale javAra nahIM mile tIrthakara praNIta zAstra do muni bhikSArtha digambaroM kI 87 jAtiyAM digambara zAstra pIche bane seThAnI kA viSa pIsanA pallIvAla jAti 542 pave kI prAcInatA muniyoM kI anukampA mathurA ke zilAlekha pallIvAla-vaizya va brAhmaNa tIna dina kA bhaviSya kriyA kANDiyoM kA bhalyAcAra DaoN. harmana jekaoNpI cAra putroM kI dIkSA pAlI kI prabhutA hindUdharma ke zAstra dukAla se bace hue sAdhuoM kI saMkhyA bauddha dharma ke zAstra aitihAsika pAlI pakSadevasUri kI vAcanA vyApArika-pAlI digambara zAstra zAsana ke ninhava digambara saMgha bheda DaoNTa sAhaba kA mata pAlIvAla jAti meM jaina dharma 544 -jamAlI mUla saMgha ke bheda pallIvAla gaccha bhaura paTTAvakI 545 2-tiSya guptA, drAvir3a saMgha ke bheda pallovAla jAti ke udAranara 3-bhayaka vAdI yApanIya saMgha ke bheda 5-kSaNika vAdI kASTa saMgha ke bheda agravAla jAti 547 5-do kriyA vAdI, mAthura saMgha ke bheda bhagurujAti ke vyApAra se 1-aurAzika tAraNa pantha bhaprahA nagara se agravAla -goSTa mAlika teraha agrasena rAjA se agravAla dUsare bhI kaI ninhava agravAloM ke 17 // gautroM ke kAraNa koSTaka digambara mattotthasI, 520 gumAna , bhagavAsa jAti meM jaina dharma 550 sthavIra nagara inakA samaya kRSNArSi AcArya digambara jAtiyAM 535 mAhezvarI jAti 551 zivabhUti brAhmaNa matsya deza meM khaMDelA nagara khaMDelA nagara khaMDela sena rAjA rAtri derI se AnA deza meM marakI kA roga rAjA ke santAna nahIM mAtA kA tAnA brAhmaNoM kA yajJa brAhmaNoM kA varadAna zivabhUti kI dIkSA nagna muni kA balidAna putra janma aura sajjana kumAra nAma rasnakAMvar3a para mamatva bImArI kI vRddhi jainAcArya kA bhAnA bhAcArya kA upAlamba rAjA kA svapna rAjakuMvarAdi kA jainatva svIkAra karanA jimakarUpI kAmAcAra naraka kI vedanA ko dekhanA jIva hiMsA kI manAI kA hukma | bIsa " totA
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 04 riyA meM pajJa yojanA | mathurA meM dharma kI prabhAvamA dhanadeva punaH dhanavAna para ne yajJa vidhvaMsa kara DAlA sarijI mahabara meM 566 | dhanadeva ke sAtha 14 dIkSAeM maNoM kA zrApa 553 upakezapura sucamti gautra bhanakA maho- AcArya devagupta sUri ke ziSya marAva sahita kuvara pASANavata esava va caturmAsa 11 dIkSAeM dharma mUrti lagdhi saMpama pArvatI kI ArAdhanA haMsAvalo mahAvIra mandira kI pratiSThA rAja sundara jyotISa meM na: sAvadhAna sarijI koraMdhapura meM panakaka-parakAya meM ra umarAvoM se 72 jAtiyAM 553 namaprabha sUri se milApa nagaprabha-bhAkAzaga. 1jAtiyoM ke mAma kakka sUri kA bihAra mathurA kI bhora nyAya muni zAstrArthI sana ko punaH zrApa haMsAvalI ke zA. jasA kI prArthanA | jaina vyApArI-prakaraNa 582 vajana kI santAna jAgA saMghapati rANA jJAtA sUtra meM bhahana seTha samaya kI samAlocamA 555 tIrtha para dIkSA zrIpAla kA jahAjI vyApAra hezvarI aura amAMsa bhojI puna. koraMTapura meM RSabha datta ke dAsiyAM bhosavAla mAhezvarI sambandha devI kA bhAgamana bhAnandAdi zrAvakoM kA vyApAra 18--AcArya kakka sUri 558 vizAla mUrti ko sUripada samrATa candragupta kA rAjya (vi0 saM0 157-11) kakka sari kA svargavAsa samrATa samprati kA rAjya vistAra koraMTapura meM prAgvaTa lakA zAsana meM dIkSAeM bhArana kI jAtiyAM ujatA devI kA dohaLA zAsana meM tIrthoM ke saMgha aitihAsika pramANa trumjaya tIrtha kI racanA zAsana meM mandira pratiSThAeM cInI mudrAoM kA itihAsa putra kA nAma tribhuvana 16-zrI devagupta sUri 574 mRccha kaTika nATaka kALA kA svapna sUrIjI kA upadeza (vi. saM. 174 177) lAkuperI phrAMsI vahmacarya kA varNana nAgapura ke AdityanAga gautrIya pAzcAtya pradezoM meM bhAratIya vyApAra aputrasyAti sti | bherA va naMdA ko devadarzana grIsa ke eriyana kAmata bahmacarya kI nava bAda 5 // putranamma, dhanadeva nAra grIsa deza ke itihAsa kA mata mAnekAni sahastrANi sari kA vyAkhyAna nAva dvIpa ke itihAsa kA mata vAgrata kI gupti 'zA. bherA kI bhAvanA yunAnI DIsa mAisa kA kyA mata ATha-prakAra rakSaNa sUri kA caturmAsa aleka jaiDiyasa pAdarI brahmacArI sAdhu bhagavatI sUtra kA mahotsava mizra ke lAla jAti ke, bhuvana kA dRr3ha nizcaya zA. bhairA mandira banavAyA bhAratIya vyApArI nagara 52 nara nAriyoM kI dIkSA sammeta zikharajI kA saMgha bhArata ke dhana kuMvara vyApArI tribhuvana kA nAma devabhadra saMgha meM 184 derAsara prAcIna bhAratavarSa kI ziva nagara kA rAva geN| saMgha kA vistAra ziva nagara meM mandira kI pratiSThA sabhyatA kA pracAra 15sanoM kI dIkSA mAtA aura dhanadeva kA saMvAda (sarasvatI kA lekha) 540 muni devabhadra ko saripada bhairA kI dIkSA vyAsajI va sukhadevajI kI yAtrA bhIpura ke zreSThi rAjapAla ke dhanadeva se lakSmI kA ruSTa honA pANDavoM ko do bAra yAtrA dvArA pUrvakA saMgha 565 AcArya kakka sUri nAgapura meM rAjAsAgara kI pRthvI vijaya bhUrijI kA mathurA meM caturmAsa dhanadeva kA paricaya dhRta rASTra kA pANi mahaNa myAspAna meM bhIbhagavatI sUtra sUrijI kA upadeza arjuna kA vivAha
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ anurUdakA lagna jainoM kI udAratA rAjAmaladeva dvArA saMgha sabhA 19 bhAratIyoM kA pAzcAtya pradeza se saMbaMdha | zAkambharI kA rAja va nAgabhaTTa sUripada aura sarijI kA svargavAsa eziyA, aphagAnisthAna, turkIsthAna, ranabhUSaNa ko sUripada sarijI ke zAsana meM dIkSAeM sAiberiyA, jAvadvIpa, laMkA, maphrikA | | sUrijI kA svargavAsa "" " tIrthoM ke saMgha siMdhu nadI, bhabIsIniyA, yuropa, yunAna, | | zAsana dIkSA-saMgha pratiSThAe sarijI ke zAsana meM pratiSThAeM roma, amarikA 21 AcArya ratnaprabhasari 611 bhAdityanAga kI coraliyA shaastraa| mahAjana saMgha kI paJcAyata 591 (vi0 saM0 199-218) / zilA lekha bhAdi pramANa 132 paJcayatiyoM kI vyavasthA haMsAvalI kA jasA-nidhana 22 zrI yajJadeva sUri 635 aura zAstra paJcAyatoM kA nyAya vAcaka dharmadeva kA (vi. saM. 218-235) nyAya ke udAharaNa niradhana jassA satyapura ke sucaMtigautrIya kAha kAtraNa TaoNDa sAhaba kA mata pAtolI ko siMha kA sva. va mAMgI kA putra dharmasI 20-AcArya siddhasari 596 asA ko pArasa milA sanyAsI kA bhAgamana (vi0 saM0 177-199) pAtolone talAva khudAyA brahmacarya vrata kA mahatva mANDandha pura kA zreSTi nAgadeva kakasUri kA bhAgamana brahmacArI sudarzana 639 nAgadeva kA tIsarA vivAha zrI bhagavatI sUtra kI pUjA dharmasI bhAdi 18 ko dIkSAeM 27 putroM meM tejasI bhAgoM ko likhAnA bakSadeva sarI bhinnamAsa meM kakka sUri kA Agamana mandira kA kArya prArambha brAhmaNoM kI IrSyA tejazI kA vairAgya mAtA kI moha dazA putra janma-rANA nAma sacce brAhmaNa-vedosati 57 bhAvukoM kI dIkSA 96 bhAMgula suvarNa kI mUrti 15 / brAhmaNoM ne jaina dharma svIkAra kiyA siMdha meM caturmAsa va 17 dIkSAeM guru mUrti ko carcA mathurA meM bauddhoM kA parAjaya 655 muniyoM ko padavI pradAna mandira kI pratiSThA sUrijI kA caturmAsa citrakUTa meM rAja haMsa ko upAdhyAya pada dukAla meM udAratA ikavIsa bhAvukoM kI dIkSA sUrijI kA svargavAsa tIrtha yAtrA kA saMgha duSkAla aura dezaka siddhasUri kA pada mahotsava saMghapati rANA kI dIkSA jagA aura saccAyikA zatruJjaya tIrtha kI yAtrA saripada ratnaprabha nAma 222 bhosavAlo kA dAna vallabhI meM zramaNa sabhA satyapurI meM catumAsa jagAzAha ke kavitta vallabhI meM bauddhoM kA parAjaya 599 lAkhaNAdi 18 dIkSAe sarijI ke zAsana meM dIkSAeM sArastha pati padavI nAgapura devA kA saMgha sUrijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha sUrijI kA dakSiNa meM vihAra 103 | paMca paMcamudrie prabhAvanAyeM " pratiSThAeM madurA, mAnakheTa meM caturmAsa dakSiNa kI ora vihAra 23 AcArya zrI kakkasari 651 punaHbhAvantipradezameM bhAvaMti maMtrI rUghavIra vIrazekhara aura sanyAsI mathurA meM boddhoM kA parAjaya (vi. saM. 235260) mantra bAda meM muni kI vijaya 603 takSazilA meM caturmAsa lohAkoTa meM mantrI nAgasena sanyAsI kI jaina dIkSA bhadra, bApanAga maMtrI dIkSAe pakSadeva sari kA bhAgamana bhAghATa nagara meM caturmAsa 604 koraMTa meM do AcArya nAgadeva kA pauSadha vrata zreSTi gautrI maMtrI mukanda kA saMgha candrAvatI ke maMtrI kI dIkSA 625/ saMstAra paurasI kI gAthA / upakeza pura meM catumAMsa nAgapura meM 7 dIkSAe rAnA evaM maMtrikA saMvAda sArvabhauma-mahA duSkAla upakezapura-caturmAsa 127 mantrI ko dodha evaM sUri pada 122
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUrijI upakezapura meM mokSa mArga ke do rAste manidharma para vyAkhyAna bhAva kI pradhAnatA kisAna kA dRSTAnta mathurA ke mandira kI pra. muni-guNatilaka ko sUripada mathurA meM sUrijI kA svargavAsa zAsana meM dakSAeM ka saMgha 195 " tIrthoM ke saMgha , pratiSThAeM gAjI kA vihAra aura bhanArya devagupta sUri kI mahimA sunI apadeza dekara jaina banAnA aura parIkSA kara namaskAra kiyA bhAmareka ke mahAdeva kA parigraha parimANa | zatrumjaya para sUrikA svargavAsa sama:zikhara tortha kA virATa saMgha | sUrijI ke zAsana meM dIkSAeM hAtha para deviyoM kA AnA saMva tIrtha pA mahAdevAdi 16 kI dIkSAeM pratiSThAeM muMni kalyANa kalaza ko sUripada 25-AcArya zrI siddhamuri pUrva kI aura vihAra .16 sarijI ke zAsana meM dIkSAeM (vi. saM 282.298 ) | upakezapura ke zreSTi jaisA , pratiSThAeM cAmpA kA putra sAraMga 24-AcArya zrI devagupta sUri666/ devagupta sUrikA Agamana (vi0 sA0 160282) jetA ko upadeza aura niyama caMdrAvatI ke kumaTa DAvara sAraGga para sUrijI kI dRSTi sUrijI kA vihAra aura pano kA putra kalyANa sAraGgakA gharase nikalanA akkasUrI kA bhAgamana siddhapuruSa kI sevA vyAkhyAnoM meM sAmudrika zAstra svarNa siddha ko prAptI kalyANa kA vairAgya garIboM kA uddhAra mAtA putra kA saMvAda saupAra se upakezapura kA saMgha sUrijI aura DAvara svarNa kA sadupayoga kalyANa ko dIkSA va sUripada tIrtha yAtrArtha saMgha sUrijI candrAvatI meM mandiroM kA nirmANa DAbara, pakSA ko upadeza sUrijI kA punaH Agamana sanyAsI kA prazna mandira kI pratiSThA va sone kI prabhAvanA zivarAjarSi kA dRSTAnta panya ke sAtha lakSmI urva adho aura mRtyuloka jetA evaM sAraMga Adi 56 kI dIkSAeM Izvara ne sRSTikI racanA nahIM kI saubhAgya kIti aura sRspida anyAsI kI dIkSA bhAcArya zatrukSaya kI ora vara, pannAAdi 32 dIkSAe siddha puruSa bhI zatrutaya para mauja meM sUrijI donoM ko Apasa meM bheMTa jasamA meM vyAkhyAna AtmA ke viSaya kI carcA sA kA jaina dharma svIkAra karanA tApasa kI dIkSA tapomUrtinAma ke banavAye huye mandira va saupAra paTTana meM padArpaNa pratimA ka pratiSThA sUrijI kA vyAkhyAna ma muniyoM ko padaviyA~ lobha aura kapilakA dRSTAnta ki dIkSA hune ke kAraNa 5. naranAriyoM kI dIkSA nayoM ne sImaMdhara svAmI ke mukha se | nAgapura meM pratiSThA kadarpiyakSa zatrujaya 699 vajrasena sUri madhumatI meM banakara ke do striyAM abhakSya-kAraNa gharase nikalanA sUrijI kI bheMTa garasI ke pratyAkhyAna mAMsa se mara kara kapardI strayoM ne saripara AkSepa kiyA rAjA sUrijI ko pakar3anA nagara para zijAeM barasAnA kSamA kI yAcanA zajaya kA adhiSThA [15] AcArya candrasUri 700 saupAra paTana dumaja jinadAsa evaM IzvarI ke ghara bhikSArtha sAdhu viSa kA prayoga tIna dinoM ko zarta sukAla-cAra putroM kI dIkSA [16] sAmaMta bhadrasUri jaMgaloM meM rahanA kaThora tapazcarya granthoM kA nirmANa [17] AcArya vRddhadevasUri 701 caityavAsa zithilatA koraMTapura meM mahAvIra caitya
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 715 " saMgha devacandropAdhyAya mAnatuMga sUri kI bImArI zAlakI 14sAthiyoM ke sAtha dIkSA sarva deva sari kA bhA0 indra kA diyAhumA 18 akSara kA mantra712 zikAra jAtehue rAjakumAra devacandra ko sUripada 18 AcArya mallavAdI 722 vidyAkA camatkAra dravya kI bheMTa [18] prayogna sUri 702 upadeza evaM jaina dharma kI dIjJA bhAMca meM jinAnaMda // nAradaparI jinadata kA baudAnanda ke sAtha zAstrArtha jayAnaMda ko sUripada putra mAnadeva kI dIkSA jinAnanda vallabhI meM sUrijI kA svargavAsa . nemicaitya meM vApa 715 durlabhAdevI tIna putroM ke sAtha dIkSA s. zAsana meM dIkSAeM [16] Arya mAnadevasari 713 nayacakra grantha par3hanekI manAi takSazilA meM marakI ka roga malla muni ke manoratha | , , vIroM kI vIratA gharadatta nAradapurI meM deva ne pustaka khIMca liyA , pratiSThAe pUrA praNAmoM kI sajA zrRta deva ko bhArAdhanA 27-AcAryayakSadevamUri 749 ghuzAnti se zAnti devatA kA varadAna (vi. 30-36) takSazilA kA itihAsa nayacakra kA nirmANa istIpara sidha bhUmi vIrapura [20] AcArya mAnatuMga bharoMca meM bauddhoM ko parAjita bhUriMgautrIya zAha gosala banArasa meM rAjA harSadeva kara deza bAhiSkRta karanA zAha lAlana kA parivAra dhanadeva, zIlavatI va mAnatuGga jinAnaMda ko puna : bharoca meM bulAnA | gosalA putra dharaNa mAnatuGgakI digambarI dIkSA badAcArya marakara vyaMkara honA dharaNa kI mAttA kSatrIyAnI mAnatuGgako bahina ke yahAM bhikSArtha donoM pranyoM kA dhvaMsa karanA dhaga apane mosAla kamaNDala meM jIvotpatti mallavAdI kA samaya mAMsAhArI ke sAtha saMvAda bahina kA upAsamma mallavAdI nAma ke kaI bhAcArya .15 / amAMsa bhojI bhI rAja kara. zvetAmvarA cArya banArasameM 26-AcAryaratnaprabhasUri 736 vIrapura para AkramaNa mAnatuna kI zve. dIkSA dharaNa kI vijaya (vi0 saM0 198-110) paNDita mayUra kI putrI dharaNako sAta grAma baksIsa sarijI kA bhAgamana bANa kA vivAha saupAra paTTana patnI kA prakopa va bhAdra gautrIya zAha dedA rAja koka va dharaNa sevA meM putrI kA vApa, mayUra ke koda roga mA. sirasari kA bhAgamana gyAkhyAna kA prabhAva sUryopAsanA bhApatrI kA vyAkhyAna rAjA aura dharaNAdi kI dIkSA vANa ke hAtha, paga, kATanA tIna baniye kA dRSTAnta vihAra kramazaH nAgapura caNDikA zataka kI racanA khemA ke sAtha 50 dIkSAeM nAgapura meM sUri pada jaya parAjaya ke nirNaya ke liye kAzmIra | sUripara mahotsava yakSadeva sUri palhikapurI meM mayUra ke granthoM ko jalAnA 710 ratnaprabhasUri bhinnamAla meM vyAkhyAna kA vaktavya rAjasabhA meM mAnatuga sari bhinnamAla kA rAjA ajitadeva dAnadharma kI vizeSatA rAjA kA prakopa gaMgadeva kA rAtri bhajana daza prakAra kA dAna 14 tAloM vAlo koTarI rAtri bhojana kA upadeza bhaneka udAharaNa bhaktAmara kI racanA usakA prabhAva sAta kSetra kI vizeSatA sAle TUTa gaye sUrijI jAvalaM pura meM balAhagautra zAha kelA rAjAne camatkAra dekhA A0 zA0 jhAlakI udAratA zatruJjayAditIrthoM kA saMva jainadharma svIkAra kiyA bhAgamapUjA-bhAgama lekhana saurASTra kaccha meM vihAra 754
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ sindha ke loga kaccha meM zUcIra aura satiyA~ putra janma ThAkurasI nAma surijI kA sindha meM padArpaNa pAtrArtha tIrthoM ke saMgha ThAkurasI ke lagna ko cha mAsa dIkSAeM meM nAI kA bhalA mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM sUrijI kA zumA mana pArtha mandira kI pratiSTA 29-AcArya devaguptasari 775 vyAkhyAna aura vairAgya zrI bhagavatI sUtra kI pUjA mAtA putra kA saMvAda (vi. saM. 357-370) devI kI prArthanA sUra upakeza ukurasI 13 ke sAtha dIkSA koreTapura ke zrImAna yogyatA para saripada bhAmA nagarI kA kazAha zA: lumboM-phUlI-varadatta bhAvukoM kI dIkSAe~ 759 sUrijI kA dakSiNa meM vihAra varadatta ke zarIra meM rakta kI bImArI aSTi yazodeva ke mandira kI prAgvaTa rAvala kA saMgha 750 snAna pUjA aura matabheda dIkSAeM evaM padaviyoM hastanApura ke taptabhaTTa naMdA kaa| nikAlA sammatazikhara kA saMgha saupAra paTTana meM dIkSAeM sarijI kA Agamana zAkambharI meM dharmavizAla ko sari devI sahAyikA bandanArtha saurASTra evaM giranAra pada aura sUrijI kA svagavAsa / sRrijI kA vAsakSepa yogiyoM ko jamAta taruNa sAdhu sUrijI ke zAsana meM dIkSAe upadeza aura kaSAya ke bheda muni aura tApasa kA saMgada .90 , zAsana meM yA saMgha zaMkha zrAvaka kA prabha sthAdvAda, AtmA krama, cAra prakAra ke yuddha meM vIragati va satiyoM kaSAya viSaya dRSTAnta jIva, pAMca prakAra ke jJAna mAhisAdivi. dukAla meM zatru kAra bAdatta kI dIkSA-pUrNAnanda tApasa kI dIkSA zAntamUrti, .. mandiroM ko pratiSThAe~ upakezapura meM saripada sarijI mAMDapapurameM muni zAnti sAgara ko sari 28-AcArya kakasari 764 chaTa chaTa kI nigantara tapasyA mAkA gAmanI vidyA sUrijI ke zAsana meM dIkSAe (vi sa. 131.35.) vidyA bala se saMgharakSya ." bhabhApurI nagarI , tIrthoM ke saMgha muni somakalasa vacana siddhi ...3 vIroM ko dhIratA sAtiyoM zreSThigItrIya dharmaNa-karmA guNanidhAna aura vacana sandhi janopayogI kArya devI kA sAkSAtkAra sUrijI citrakora meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM yAtrArtha upakazapura kA saMgha. maMtrI kI prArthanA sarijI ke hAthoM se karmA kI dIkSA kaI nagaroM meM mandiroM kI saMkhyA saMgha sabhA kA Ayojana vallabhIkA bhaMga aura rokA saripada-aura kakasUri aura 16 | sUrajI kA sacITa la. jainiyoM kA saMbandha bAppanaga gautrIya kA punar3a prabhAvanA-yogya padviyoM gharar3a gotrIya kapardi kA saMgha videziyoM ke AkramaNa 787 pAlihakAle zatruJjaya kA saMgha sUrijI ke zAsana meM dIkSAyeM koraMTapura meM sagha bheda zUravIra aura satiyA~ kAku, pAtaka saMghameM sAtha rAjapUta kanyA ke sAtha vivAha ballabhI purI meM vyApAra varadatta kI vizeSatA talAva kuve aura dukAla meM yAtrArtha tIrthoM ke saMgha puSkala dravyopArjana sAta prakRti kA kSayopa-sama camga kI kAMgasI tIna prakAra kI ArAdhanA mandira mUyioM kI pratiSThAeM balAtkAra kAMgasI chIna lenA sarijI candrAvatI meM 3. AcArya siddhasari 791 rAMkA dvArA videzI zainyA durgA zrImAla ke dharma kArya (vi0 sa0 370-400) rAMkA kI santAna se rokA jAti sarijI kA vihAra-upakAra jAbalIpura-morakha gautrI mUla gautra balAi muni pUrNAnanda ko sUripada magAzAha aura jaitI 31-AcArya ratnaprabhasari 812 sUrijI ke zAsana meM dIkSAeM tIrthayAtrA kA manaratha (vi0 saM0 400-427)
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ zaMkhapura. rAva kAnada suvarNa mudrA kI prabhAvanA | 33-AcArya kakkamari 848 dhamA phephoM aura bhImadeva zAha pAtakA prabhAva ( vi. 140.480) bhIma ke pairoM meM sarpa saM. 129 kA janasaMhAra dukAla zivapurI pazoditya coraDiyA siddhasari kA bhAgamana pAtA kI pratijJA mainA ko putra ke abhAva cintA upadeza kA prabhAva dukAla meM sarva dravya vyaya deva para bhaTala zraddhA saMvAda sUrijI aura bhImadeva devI kI ArAdhanA-thelI dUsarI zAdI kA Agraha mAtA aura bhIma kA saMvAda pAttA kI paravAhI patrI vrata kI dRr3hatA bhIma ke sAtha 3. dIkSAeM dharma kA prabhAva seTha seThAnI kA dRSTAnta muni zAnti sAgara nAma 816 sarijI kA bhA0 upadeza caugasI deharI kA mandira sindha bhUmi meM vihAra cakravarti kI Rddhi kA seThAnI kA manoratha pUrNa DAmarela nagara kA rAva caNoTa pAtA ke sAtha 72 dIkSAeM putra kA nAma zobhana ahiMsA dharma kA upadeza zAstrArtha meM boddhoM kA parAjaya surijI kA Agamana muni zAnti sAgara aura sanyAsI upakeza-pramoda0-saripada mandira kI pratiSThA sUrijI kA samajhAnA bhArbudAcala ko yAtrA zobhana kI dokSA sanyAsI kI dIkSA devI kI bhaviSya vANI saripada nAma kakkasUri DAmarela magara meM zAnti ko saripada | devaprabhAdi muniyoM kA mAnA bhInamAla meM kuMkunda AcArya bhanyamuniyoM ko padaviyAM zavapurI-zobhana ke mandira kI koraMTAcArya nanaprabhasUri kSaNaka bAdI kA prazna pratiSThA va zobhana ko dIkSA kakasUri bhognamAla meM sarijI kA vistAra se uttara mlecchoM ke hamale mandiroM kA rakSaNa vyAkhyAna evaM upAlamba kSaNakabAdI kI dIkSA medapATa meM boloM kA utpAda kukaMda kI komalatA takSazIla kI ora vihAra sarijI bhAghATa nagara meM tInoM sariyoM kA caturmAsa tIrtha ko punaH pratiSThA mathurA ke boddha aura sarijI devI kA zubhAgamanazreSTi hAppA kA yAtrArtha saMgha bedAnti kapAlikA kI diikssaa| surijI kI tapabhAvanA tIrtha para hAppA kI dekSA aura kuMkaMda muni mAma . zivapurI meM sarijo mathurA meM boroM kA parAjaya bhadragotra saravANa ke saMgha meM mArbudAcala kI yAtrA caMdezI meM upadrava kI zAnti-25 chanda ko koMkaNa ko bhAjJA saMgha ko zaMkaTa se bacAnA devI kI pra0 se upakezapura meM sUrijo kA caturmAsa pAlI meM mAroTa koTa aura somAzApaha 854 rAtra bhAlahaka kI bhAgraha pAlI meM zramaNa sabhA mudrakA meM gurucitra saMgha sabhAkA kA Ayojana kuMkunda kI bhAvanA rAjAne somA ko keda kara diyA muni pramodarasna ko saripada kukunda bhInamAla meM gurU bhaSTaka se beDiyo tuTI zAsana meM dIkSAeM sarijI upakezapura meM bharoca meM guru darzanArtha tIrtha yAtrArtha saMgha AcArya padakI yogyatA durvicAra aura devo kI sajA mandiroM ko pratiSThAeM | bhAcArya kI ATha saMpradA 84. devI kA pratyakSa bhAnA bandha 32-AcArya yakSadevamUri 831 upa0 somaprabha ko saripada Adi ke do nAma bhaNDAra (vi0 saM0 124.440) | yakSadeva sUri kA svargavAsa sarijI kA zAsana prati karaNAvatI nagarI sUrijI ke zAsana meM dIkSA upakezagaccha meM 16 zAkhAeM bhaTThAraha gautroM meM kanojiyA. " tIrthoM ke saMgha | rijI kA vihAra dakSiNa meM zAha sAraMga, pAMcavAra tIrthoM ke saMgha mandiroM kI pra0 bApisa mAvaMtI meM
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ jhaTakUpa kA rAjasI dhavala ujjaina ke caturmAsa ke bAda khaTakUpa meM dhavala kI dIkSA jaina mandira ko pratiSThA donoM AcArya upakezapura meM / mizra mAla kA saMgha kuMkuMdAcArya kA catu0 mina mAla kari upakezapura meM bAda pUrva kI yAtrArthaM mila saMgha kA Agraha kuMku dAcArya kA svargavAsa bhinnamAla saMgha ne devagupta sUri banArasa ke do Tukar3e kasUri candrAvatI meM candrAvatI meM zramaNa sabhA sUrijI kA saveTa upadeza bAda upakezapura meM zreSThigautra * yAtrArtha saMgha sUrijI saMgha ke sAtha zatruMjaya devI ke kahane se 33 dina kI AyuH rAjahaMsa muni ko sUripada tIrtha para sUrijI kA svargavAsa sUrijI ke zAsana meM dIkSAeM. tIrthoM ke saMgha 3 3g 33 29 mandiroM kI pra0 34 - AcArya devaguptari 878 ( vi0 saM0 480-520 ) khaTakUpa nagara kA rAjasI teraha putroM meM dhavacha vyApArakhetI gAyo khetI se hone vAlA lAbha rAjasI ko citrAvallI kudAcArya khaTakUMpa nagara meM mandira banAne kA nizcaya sammetazikhara kA saMgha aMjanasilAkA kA prazna rAjasI dhavala ujjaina meM kakkasUrijI khaTakUMpa Aye 480 sAlaga nAma bar3A seTa 885 sUrijI - sAlaga kA saMvAda sAlaga ne jainadharma svIkAra salaga kA banAyA maMdira salaga kA vi0 zikharajI kA saMgha torthapara sAlaga kI dIkSA pAMca pAMca lonA muhara parAmaNI meM lohAkoTa meM zramaNa sabhA siMdha kacha hokara zatruJjaya bharoMca Ayu hokara candrAvatI sAMgaNa ke mandira kI pra0 ghara derAsara meM mANaka kI mUrti drabhya vyaya karane kA savAla usa samaya kA samAdhAna dhavala kI dIkSA mandirako pratiSThA suvarNa mudraNa parAmaNI meM zatruMjayAdi tIrthoM kA saMgha rAjasI kI sapati tIrtha para dIkSA khetasIkoM saMgha mAla tIrtha para zreSTa devarAja ke ma0 rAjahaMsa ko sUripada padmAvatI meM caturmAsa tIna sau sanyAsiyoM ko dIkSA zreSTi0 maMtrI arjuna ne pUrva kA saMgha devavAcaka ko do pUrva kA jJAna bharoMca nagara meM zramaNa sabhA sUri jI kA sacoTa upadeza sUrijI upakezapura meM sUrijI kA pAMca mAsa kA Ayu: maMgala kummako ripada sUrijI kA svargavAsa zAsana meM dizAe tIrthoM kA saMgha mandiroM kI pra0 35- AcArya siddhari 895 ( vi0 saM0 520-558 ) citra koTa nagara virahaTa gauzrI zAha UmA sAraMga, vyApArArthaM videzameM samudra meM utpAta ko ghavarAye nizcaya para dRSTAnta devatA balI mAMgatA hai| sAraMga kI dharmaM dRr3hatA para devatA saMtuSTo pairoM meM par3atA hai eka divyahAra sAraMga ko sAraMgAdi sakuzala ghara Aye AcArya devagupta sUri citrakoTa meM zAha UmA sAraMgAdi 37 dIkSAeM punar3hane zikharajI kA saMgha ni0 sAraMga hI siddhasUri banate haiM / caMdrAvatI nagara meM sUrijI upakezapura kA rAva hullA mlecchoM kI sainA kA upadrava zAka vAjI bhakSI para kAyaratA kA0 " 500 rAjase saba ko dUra karanA kAma par3A ne para vehI kAma0 rAvajIkA pazcAtApa mahAjanoM kI vIratA aura duzmana kA bhAga chuTanA rovajI puna: jainadharma svI0 sUrijIkA Ayu 1 mAsa 13 di0 vinamasundara ko sUrapada sUrijI kA svargavAsa sUrijI ke zAsana meM vIra kuzala - rAjakuzala paM0 reNukoTa meM bAMdI ke sAtha paNDitajI kI vijaya patAkA zAsana meM dIkSAeM 3 " 910 tIrtho ke saMgha pratiSThAe~ 49 dukAla meM anna ghAsa dAna vIra vIrAMgaNa meM vIratA vIra paramparA [21] AcArya vIra sUrI nAgapura meM neminAtha kI pra0 [22] AcArya jayadevasUri 921
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 913 raNathaMbhora meM pana prabhukI pra. UmAsvAti kA Arya samaya rAjAgraha para caDhAI [23] A0 devAnandasUri kAlakAcArya kitane-samaya abhayakumAra kI buddhi kA prayoga vidizA nagarI kA mahatva AcAryakhapaTa sUri kA , deva paTTana meM pArzvanAtha kI pra0 mahAgiri-suhastI kI yAtrArtha [24] AcArya vikramasUri AcArya pAdalipta sUri kA , AcArya nAgahastI sUri kA, samprati ko rAjadhAnI vi. dizA meM sarasvatI kI bhArAdhanA bhAcArya vRddhavAdI sira0 sUri avaMti rAjAoM kI nAmAvalI muMkA pIpala vRkSa navaplava hogaa| samaya kA vicAra AcArya skandila sUri kA , kaI bhajainoM ko jaina banAye vikrama vaMza kI vaMzAvalI 66. AcArya jovadeva sUri, [25] AcArya narasiMhamUri 922 AcArya bramasenAdi , caSTAna vaMza kA gaja jaina dharmI jaina dharma aura boddha dharma ke. bhrAMti hiMsaka makSa ko pratiboddha AcArya mallabADI kA, mahAkSatrapoM rAjA kI rANI jaina thI khumANa kula ke logoM ko jaina jainAgamoM ko pustako para kSatraya rAjAo kI vaMzAvalI samudra nAma kA kSatrI ko dIkSA pustakeM rakhane meM prAyazcita pazcima ke kSatrayoM kI , . [26] AcArya samudrasari pustakeM jitanI bAra bAndhe chor3e prAya gupta vaMzI rAjAoM kI , 955 hiMsaka cAmuMDA ko pratibodha pustaka rakhane meM asaMyama zveta hUNoM ke rAjA jena digambaroM kI parAjaya jitanA jJAna satanA kaNThastha aMga deza ko campA nagarI nAga0 icchA tIrtha ko punaH zve0 pustakeM rakhane meM itanA hI doSa dadhivahAna rAjA jitanA zAstra kAroM ne kahA padmAvato rANA kA dohalA [27] AcArya mAnadevamUri vikrama ke pUrva pustakeM likhI jAtI thI | hastI-vaMzadeza meM le jAnA vismRta sUri maMtra punaH smaraNa vikrama kI dUsarI zatAbdI |saNI kI dIkSA devI mAvikA kI bhArAdhamA vikrama kI cauthI zatAbdI rogI ke putra kA janma 20-Aya-devarddhi gaNi rAjaprazzrI sUtra meM pustakarata cAka ke ghara karakaMdu nAma kSamAzramaNa pustaka pAMca prakAra ke padmAvatI kI punaH dIkSA do prakAra ko paTTA-guru0 yugapradhAna. bhaThAraha prakAra kI lipi nimita vettA kA nimata bhojapatra, tArapatra, kAgada para kisa paramparA ke sthavira the? baccoM meM vivAda tADapatra para likhane kA samaya rAjA kA insApha mathurI evaM vallabhI yAcanA likhane ke liye sAhI kaalii| brAhmaNoM ko grAma denA AcAryamerutuMgakI sthavirAvalI lAla sonArI bhaSTagaMdhAdi karakaMdukoM kaliMga kA rAja mandI sUtra kI sthavirAvalI davAta-lekhana bhAdi 17 cIjo . brAhmaNoM ko camga bhejanA kalpa sUtra kI sthavirAvalI lekhana ke guNa-doSa donoM rAjAbhoM meM yuddha eka tIsarI sthavirAvarI bhana mAtrA, paDi mAtrA lipi padmAvatI sAdhvI ke kahane se donoM ke matabheda meM tIsarA kI sAdhuoM ke alAvA anya loga bApa-beTA kA milApa duSamakAla kA zramaNa saMgha 93.. lekhaka ko nirdoSatA campA para saMtAnika rAjA kI tevIsa udaya yuga pra. kAla yaMtra videha deza ke rAjAoM dhAraNI jibhyA kaDa mara gai tevIsa udaya ke Adi yuga pra0 rAnA caTeka-gaNazataka | caMdana bAlA ko kausuvI 'tevIsa udaya ke antima yuga pra. putra zobhanarAya bajAra meM becI jAnA prathama udaya ke 20 yuga pradhAna careka ke lAta putriyoM meM dhano seTha kharIda kI dUsare udaya ke 23 yuga pra0 chaH putriyoM kA vivAha eka ku. caMdaNa bAlA ko kArAgRha meM yuga pradhAnoM kA samaya bhAvaMti rAjA caNDapradyotama kI.. | mahAvIra kA abhipraha
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ dana bAlA kA dAna bandana bAlA kI kUNika ne campA meM rAjadhAnI dIkSA isa deza kosuMbI nagarI tAnika-mRgAvatI jayaMti khaMDa pradyotana ko kArravAi sRgavatI ke zIla kI rakSA vatsapati kI vaMza vaLI rAjA ke liye bhrAMti kauzala deza kI rAjadhAnI rAjA prasenajita jenIthA usakA banAyA jaina stambha kauzala yati kI vaMzAvalI mikI huI mUrti ke zilAlekha sindhu sauvIra deza udAi rAjA prabhAvatI rANI mahAvIra mUrtti trikAla pUjA suvarNa guThi kA dAzI ujjaina nareza kI kAravAI 967 bha0 mahAvIra kA Agamana bhANeja kezI ko rAja-dIkSA abhica kuMdA kA dveSa campA0 rAjarSi ke bImArI dahI meM viSakA denA devatA kA upadravya paTTana dahana honA sindha meM mUrti kA milanA kumArapAla ke samaya mUrti zUrasena deza-mathurA nagarI siMha stUpa kI praviSTA kSatrapoM kI vaMzAvalI mUrti-dAzI kA apaharaNa udAra kI ujjaina para caDhAI mUtti dAsI aura rAjAko pakar3a lAnA mArga meM varasAda aura jaMgala meM derA sAMvatsarika pratikramaNa AMtra vaMziyoM kI vaMzAvalI vallabho nagarI kA itihAsa 1968 | hindU zAstroM meM sauraTha ko anArya vallabhI kA rAja pravandha vallabhI kI vaMzAvalI 969 dAsI aura mUrti dekara kSamApanA 971 rAjA udAi kI bhAvanA 23 kaliMga dezakAMcanapura karakaMDu rAjA kaliMgapati khArabela kA zilAlekha kaliMga patiyoM kI vaMzAvalI AMdhradeza-dakSiNa pradeza naMdavaMza kA zrImukharAjA zilAlekha aura sikkA 973 " "9 99 upakezapura narezoM kI vaMzAvalI 978 10 99 candrAvatI ko mAMDavya pura kI .982 983 bhinna mAla vijaya paTTana zaMkhapara rAjAoM ko 19 kI kI " " purAtatva kI zodha khoja itihAsa ke sAdhana sikkAoM kI zuruAta 19 99 "3 bIrapura rAjAoM kI, nAgavaMziyoM nAgapura basAyA nAgapura rAjAoM kI sikkA - prakaraNa "" 974 vyApAra kI zreNiyAM rAjA viMvasAra kA nAma zroNika pahale vyArAra kaise calatA thA ? 675 vastu ke badale vastu tejamaturI kA vyavavahAra bhUmi se prAcIna nagara tIna prakAra ke sikke mile haiM f -kAoM para rAjAoM ke cihna jaina tIrthaGkAro ke cinha tIrthaGkAroM kI mAtA ko svapnesAhitya kA abhAva aura bhrama boddhadharma kA pracAra kyoM ? pAzcAtya dezoM meM jaina dharma pra0 976 984 985 jaina dharma ke kaThina niyama bhArata ke prAcIna dharma jainoM ke liye anya dharmoM buddha ke mAtA pitA jaina the buddha ne jena dIkSA lI thI zUdra ke liye sthAna zUdra aura jaina dharma zreNika naMda maurya rAjAoMjaina aura boddhoM ke mattabheda cInI yAtrA bhArata meM jaina sAhitya kA prakAza ur3IsA prAnta kA zilAlekha khArabeja jaina cakra0 rAjA 986 | mathurA kA siMha stUpa 987 stUpa kI pratiSThA sara kaniMgahoma kA mata mandiroM stUpoM kI zuruAta bhArata meM jainarAja bha kA rAja sikkAoM ke citra stUpa - prakaraNa purAtva kI zodha khoja jainastUpoM kI prAcInatA 994 0 phlaT kA mata 0 sthima kA mata mathurA meM jaina mandira vastUpa mathurA meM bhAgama vAcanA mathurA gaccha-saMgha sAcI stUpa AvaMtI ke do vibhAga vidizA nagarI meM jainoM kI * jIvita svAmI kI pratimA jainAcAryoM kA yAtrArthaM A0 sAMcI purI meM stUpoM kA saMcaya jainoM kA yAtrA dhAma tIrthaM samrAT samprati kI rAjadhAnI sa0 [samprati ko jainadharma kI dIkSA vidizA ke kaI nAma
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ : sa. candragupta ka dIpaka dAna " " rAja mahala banAnA sa. azoka sAMcI kI yAtrA prophesara karna kA mata rAjA taraMgiNo kA mata DaoN. kaniMgahoma kA mata jagacintAmaNi kA caitya vandanameM mAravAr3a kA sAcaura cInI yAtrI kA bhArata meM AnA dhArA kA paM. dhanapAla satyapurI meM sAMcI ke stUpa jainoM kA tIrtha hai sAMcI ke kaTagharoM para zilAlekha ma. mahAvIra kA nirvANa pUrva dizA pAvApurI kA artha sthApanagariyAM bhI hotI hai zA. tri0 le kA matta pramANa bhArahUta-stUpa 1001 campA nagarI jaina tIrtha ma. mahAvIra kA kevala kalyANa kauzalapati prasenajita dvArA / campA meM mahAvIra kI rathayAtrA samrATa kUNika kA stUpa-zilAlekha zAha nikale. ke mattAnusAra amarAvatI-stUpa 1002 dakSiNa-mahArASTra prAnta benAkaTaka kI rAjadhAnI amarAvatI meM thI cakravarti mahArAjA khArabeja kI dakSiNa deza kI vijaya ke upalakSa meM vijaya mahA caitya banAyA vistRta zilAlekha meM bhI0 zAha tri.le0kA matAnu. guphA-prakaraNa 1004 zramaNa saMskRti zramaNoM kA jaMgala meM rahanA yoga sAdhanA aura kabdhiyAM guphAeM banAne ke kAraNa guphAoM ko prAcInatA cUnAvA kI zilpakalA evaM citrakalA rAjagRha kI dharma evaM zramaNoM ke nAma kI guphAeM 36-AcArya kakasUrI 1007 do-do tIna-tIna maMjija kI gu0 (saM. 558-101) guphAoM kI saMkhyA bar3hane kA kAraNa | AcArya kakasUrI guphAoM meM mUrtiyoM aura mandira dukAla kA burA prabhAva bhArata meM janasaMhAra dukAla medinIpura nagara guphAoM ke sAdhu nagara meM upakezavaMziyoMkA vyApAra purAtatva kI zodha khoja zAha karamaNa zraSTi gautrIya kaliMga kI khaNDagiri pahAr3I meM sekar3oM dharma parAyaNa mAtA mainA guphAoM aura bahuta se zila lekha bhI hai ekAdazaputroM meM vimalavihAra meM nAgArjuna kI guphAeM na.gapura sucetI-nodA paMca pahAr3a kI guphAe~ tIrthoM kA saMgha kI bhAyojana giranAra ko guphAe~ devA kA tAnA-vimala kI bhAvanA zatrukSaya parvata meM bhI guphAe~ thI barAra khAna deza kI parva zreNi medinIpura meM siddhati meM bhI bahuta guphAe~ hai caturmAsa kA nirNaya pIpakanera pAtalakheDA kI gu0 vimala dvArA zatrujaya kA saMgha / devA kA savAla vimala kI udAratA ajaMTA kI prasiddha aMjanerI kI gu mUrtiyAM bhI hai, duHkhI paLada kA dazya-sarijI vimala kA sagala bhAkAi kI saptasAta- , cAMdAdI kI pahAr3I meM gu0 mUrtiyAM vairAgya cAra prakAra ke triganavAr3I-gu* mUrtiyA~ vimala koM vaigya nAsika gupra0-bha. rAma kA mandira kuTambiyoM kA bhAgraha cAmaralena meM gu0 mU. tIrtha para vimalAdi kI dIkSA mAgI-tuMgA pahAr3a kI guphAe~ zrI pAla ko saMghapati padArpaNa punA jila meM jaina-boddha guphAe~ vinayA sundara nAma karaNa karelI grAma ke pAsa jaina guphAe~ vinayasundara kA jJAnAbhyAsa sattArA liA meM bhI bahuta guphAe~ hai nAgapura ke bhadragau0 golhA kA masotsava ghUmalavAr3I guphA-pArzvamUrti pUrvaka vinaya saripada-kakkasari aivallI jaina guphAe~ mandira do nAma bhaNDAra ratna. yakSa vAdAmI kI prasiddha guphAe~ hai cayavAsa aura zithilatA henusaMga kI guphAe~ sUrijI jAvaLIpurI meM jolavA ko zramaNa sabhA sUri ka upadeza dhArAziva ko zrAda varga ko bhI do zabda aillurA kI jAvalIpura meM caturmAsa dolatAbAda kI bhaThAraha nara nAriyoM kI dIkSA setavA kI koraMTapurAdi meM vidhaar| For Private & Personal use only
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ upakezapura ke kummaTha bhojAne are gautra kAMkariyA zAkhA nenIvAda ke dravya kI vyavasthA khammata nagara meM caturmAsa prAgvavaMza zAha kumbhA ke sUrijI ke zAsana meM dIkSAeM pratiSThAeM yAtrA saMgha dukAla maiM vIra vIrAMgaNa talAva kue~ 33 jainadharma para vidharmiyoM ke AkramaNa svAmi zaMkarAcArya kumbharejamaTTa dw 95 99 39 " 1019 1020 pAMDya deza kA sundara rAjA pallavadeza mahendravarmA rAjA madurA mInakSI mandira ke citra sIjAra nagara ke pustakA laya ke citra rAjA gaNapatadeva kA pApa-pa sUrijI kA dakSiNa meM bihAra pradurA meM zramaNa sabhA mAMDavagar3ha meM caturmAsa 1025 rAmAnujadharma vAloM ke 37 - AcArya devaguptasUri 1027 1026 sUrijI ke zAsana meM ( vi0 saM0 601 - 631 ) padmAvatI ke prAgvaTa yazovIra-rAmA maMDana - kheto- khIvazI yuvaka kI mRtyu-maMDana kA vairAgya maMDana aura gurujI kA saMvAda maMDanAdi kI dIkSA va merUprabhanAma khammAta meM upA0 ca0 sUripada maroca meM bauddhoM kA pracAra bhaca kA saMgha khammAta meM maca meM sUrijI zAstrArtha meM vijaya maca meM sUrijI kA caturmAsa 1030 mathurA meM caturmAsa ATha mumukSuoM kI dIkSA zreSTha gautrI haradeva kA mo0 bappAnAga cAMga ke mandira kI pra0 kAzI hokara panjAba meM sindha kaccha saurASTha zatruMjaya padmAvatI meM caturmAsa prAgvaTa mAlA kI ajaba dIkSA koraMTapura meM sarvadevasUri-kI bheTa zrImAla khumANa ne savAlakSa vihAra mADavyapura meM zreSThi rAvazobhaNAdi 7ko dIkSA 1040 corar3iyA sa rAvala kA mahotsava upA0 jJAnakalasa ko sUripada citrakoTa kA killA banAnA 35 "" 25 r 39 bhAvuka kI dIkSAeM mUrtiyoM kI pratiSThAeM tIrthoM kA saMgha talAva vApI kue vIra vIrAMgaNAeM sIna dukAloM meM 1036 1037 1041 " 38 - AcArya siddhasUri 1046 ( vi0 saM0 631 - 660 ) mAlapura sindha, rAvakAnada bapanAga dedA-Asala mahAvIra kA mandira sammetazikhara kA saMgha Asaka se lakSamI kA pRthaka honA devaguptasUri kA zubhAgamana vyAkhyAna kA prabhAva nirdhana ko rasa kuMpikA lobhI puruSa ke maMDiyoM lagAte gaye Asaka ko nidhAna kI prAptI 1033 mandira - saMgha-sUtra vAcana AsakAdi 42 ke sAtha dIkSA jJAnakaLasa muni ke abhipraha 1048 1051 1053 1054 sUripada siddhasUrinAma caityavAsa meM zithalatA vihAra- pRthvI pradakSiNA nAradapurI pallI-mekaraNa maikaraNa kA saMgha zatruMjaya saMgha ko sonA kI 5 yA AcArya zrI ke zAsana meM " 39 " 19 39 mumukSuoM kI dIkSAeM mandiroM kI pratiSThAeM tIrthoM kA saMgha talAva kueM vIra vIrAMgaNAeM duSkAla kI bhayaMkaratA padmAvatI taptabhaT sahakhaNa seThAnI sarajU putrAbhAva ciMtA patnIvrata kA saMvAda putra kA janma- khemA nAma khemA sunane mAtra se pratikramaNa saMhArakA " 36 - AcArya kakasUri (8) 1063 ( vi0 saM0 660 - 680 ) khemA kI udAratA khemA kI khAdI ke liye sUrijI kA Agamana - vyAkhyAna naraka ke dukhoM kA varNana saMyama aura devoM ke sukha saMyama ke isa bhava ke sukha khemA-mAtA pitA 27 dokSAeM sUripada - kakasUrinAma zAkambharI meM padArpaNa zreSTha gopAlane lakSadravya rAvageMdA maMtrI jesala 1056 AtmavAda karmavAda 1058 1059 sUrijI kA vyAkhyAna rAja sabhAmeM jainadharma ke vi0 galataphahamI sRSTivAda, sa. a. ka. a. 1064 1066 1069 71 1072 2073 2074
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ " dIkSAeM 1100 kriyAvAda rAva gosala ne jainasva svIkAra vivAha ko kevala cha mAsa hue bharmavAda vIra bhUmi para gosalapura nagara 1094 | eka zayyA meM brahmacarya rAvageMdA ne jainadharma svIkAra rAva gosala ke caudaha putra dampati kA samvAda sUrijI kA caturmAsa zAkammarI akSaya nidhAna bhUmi se kAma bhoga kA phala zAstroM meM DiDa sAlagane pAMca lakSavyaya 76 | sUrijI kA caturmAsa gosalapurameM donoM kI bhAvanA dIkSA kI itanA dravya kahA~ se praznakA samA0 pArzvanAtha mandira kI pratiSThA AcArya zrI kA padArpaNa upa0 112 calamANe caliye karma vi. 1077 rAva gosala kA saMgha karaNa kI 31 ke sAtha dIkSA bihAra evaM pRthvI pradakSiNA sIrtha para zubha kArya candrazikhara nAma 14 varSa gurukula bhAvuko naranAriyoM ko dIkSA sUrijI kA tIrthaM para ThaharanA sUripada evaM siddhasUrinAma bhasmagRha kA prabhAva kisa para 1079 | vIra saMsAniyoM kA milApa zatrujaya se bharoMca nagara meM sUrijI ke zAsana meM 1080 - Apasa meM vArtAlApa upadeza koTAdhiza mukanda seTha putra pIpAsu 11 vikaTa samaya ko pAra karanA sUrijI kI sevA meM upadeza , yAtrArtha saMgha vihAra paTanA meM carmAsa 1019 | jainadharma ke tasvoM kA bodha puSkala dravya vyaya kA bhI kAraNa dakSiNa meM 11 dIkSAeM aura jainadharma svIkAra karanA jaina talAva nahIM khudAne kA samA ? tIna varSoM ke andara 28 dIkSA brAhmaNoM kI IrSAgni prajvilata udAra jainoM ke banAye talAvAdi ! maMtrI raghuvIra kA saM sUrijI candrAvatI meM vIra vIrAMgaNa kI deza sevA bharoca meM caturmAsa seTha mukanda ke putra hone kI khuzI 40-AcAryadevaguptamari (5)1085 avaMti meM hote citor3a meM catu. upakezapura kA saMgha sUrijI ke 60 durgArAMkA ne naulakSa vyaya upakegapura meM caturmAsa dharma prabhAva 1120 (vi0 saM0680-724) sAta bhAvukoM kI dIkSA medapATa caMderI mathurA kAzI nAradapurI surcati vIjo-barajU medapATa se marUdhara meM Aye 1102 paMjAba sindha kaccha sorASTra hote punar3a ke prabala punya nAgapura meM caturmAsa hue maroMca nagara meM padhAre sUrijI kA Agamana upakeSApura meM padArpaNa mukanda ne praveza maho* naulakSa. STigotra devala ne ekalakSa koTAdhiyA karaNa kI dIkSA 1104 sammetazikhara kA saMgha bhAcArya kA vyAkhyAna nAradapurI meM caturmAsa tIrtha para mukanda kI dIkSA 23 manuSya janma kI durlabhatA 1.88 sUrIzvarajI ke zAsana meM AcAryazrI ke zAsana meM udAharaNa ke taura para rAjA * mumukSuoM kI dIkSAeM , bhAvukoM ko dIkSAeM punar3apara prabhAva , mandiroM kI pratiSTAeM , mandira kI pratiSThAe mUJchita mAtA kA vilApa tIrtha yAtrArtha saMghani .. tIrthoM ke saMgha yAtrA solaha naranAriyoM ke sAtha punar3akI dIkSA , vIra vIrAMgaNAeM kA sata | , dukAla, talAva, vIratA sUripada devaguptasUrinAma 1090 talAba kuvA kA 42-AcArya kakkasari (9) 1128 sUrijI candrAvatI meM , dukAla meM anna ghAsa prAgvaTa ror3AkAbAnArtha saMgha (vi0 saM0.74-037) , udAratA kA paricaya sarijI sindha meM bihAra yAduvaMza arya bhIma-seNI jaMgala meM zera bakarA kA yuddha 41-AcArya siddhasari (8) 1109 , 4AcA siddhAra(8) 1109 kajala kI sagAI karadI ghur3asavAroM kA jaMgala meM AnA (vi0 saM0724-774) gosalapura meM sUrIzvarajI mArya nAma se sambodha karanA upakezapura-bhadityanAga vyAkhyAna meM brahmAvata kA upadeza pUrijI kA upadeza maMtrI arjuna kA putra karaNa binA bhAjJA dIkSA dene kA prazna
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUrijI kA ThIka samAdhAna 1130 sUrijI ke zAsana meM gaccha samudAyoM ke pRthak honA kajalAdi * jana ko dIkSA " mumukSaoM kI dIkSAeM jAtiyA~ banane ke kAraNa 15 varSa gurukula vAda sUripada , mandiroM kI pratiSThAeM saMgaThana tuTane se patana baityavAsa se hAnI lAbha , tIrtha yAtrArtha saMgha mahAjana saMgha rUpI kalpavRkSa 117. candrAvatI meM saMgha sabhA , ve talAba banAnA mahAjana saMdha kI nIMva DAlanA sUrijI kA sacoTa upadeza / , vIra vIrAMgaNAeM vRkSa aura usakI zAkhAeM vRddhakisAna aura siMha kA udA. / kula varNa-baMza gotra-jAti yA 1155 / seThiyA jAti bhI eka zAkhA hai marUdhara meM zrImAla nagara sUrijI ke upadeza kA prabhAva 1136 do prakAra kA kAla u.bha. vihAra kSetra kI vizAlatA jainadharma kI nIMva kaba-kyoM karma bhUmi akarma-bhUmi kanyAkubja kA vihAra aura ma. RSabhadeva dvArA cAra kula AThavIM zatAbdI kA bhInamAla AcArya bappamaTTisUri kI bheTa bharata rAjA dvArA cAra vedoM kA 1157 AcArya udayaprabhasUri dvArA jaina kAzI kI karavata sUrijI kA nagara praveza kA ThATha vRddha zrAvakoM dvArA pracAra donoM bhAcAryoM meM vAtsalyatA mahANA~ kA cinha janauu zrImAla ke 24 brAhmaNa bhI caityavAsa kI carcA tIrthakaroM kA zAsana viccheda udaya prabhasUri ko bheMTa aura 1140 bappabhaTisUri kA samarthana brAhmaNoM kI svArtha andhatA sad upadeza denaa| donoM AcAryoM ke Apasa meM saMsAra kA patana-avyavasthA sUrijI aura brAhmaNoM kA saMvAda kakasUri kA pUrva meM bihAra cAra varSoM kI vyavasthA nAma-kAma brAhmaNoM ne jainadharma svIkAra // lakSaNAvatI meM caturmAsa vargoM ke liye brAhmaNoM kI kalpanA zeSa brAhmaNoM kA IrSA pATalIputra meM padArpaNa punaH brAhmaNoM kI hukamata sUrijI kA camatkAra kaliMga ke tIrtha kI yAtrAthaM 1143 vedoM ke nAma badala denA anya loga bhI jainadharma meM mahArASTra prAnta meM vihAra zUdroM para atyAcAra mahAjanasaMgha kI udAratA punaH kAMkaNa-sopAra meM catu0 vaMzo kI utpatti somadeva ke kiye dharma kArya zatru japa kI yAtrA kaccha meM bihAra gotroM kI utpati somadeva ko rAjA se seTha padavI zreSTi lAika kA putra devazI koTI dravya | jaina zAstroM meM gotroM kA varNana saM. 11.3 meM beTI vyavahAra banda chamAsakI vivAhita tyAga dIkSA 1144 jAtiyoM kI utpatismRti toDanA jAne para jor3anA nahIM 1175 paMjAba meM do catumAsa bha0 mahAvIra kA zAsana bAbAjI ke canoM kA dRSTAnsa mathurA meM caturmAsa ucca nIca ke bhedoM ko miTAyA seThiyA jAtike kiye hue dhArmika kArya karamaNa ke banAye mandira pra0 varNa gotra jAti kA bandhana usa samaya ke dhArmika kArya sopAra meM yakSa kA upadrava 1145 | vIra bhakta rAjA zreNika-bemarAjA kucha samaya pahalA kA goDabAr3a sarvadharma vAloM ke upAya niHsaphala hiMsA para aMkuza ahiMsA kA pra. vartamAna ke nokarI karanevAloM kakasari ne zAnti karavA cAroM varNa jaina dharma pAlate the hRdaya kI saMkIrNatA 11 rAjA jaina dharma svIkAra kiyA svayaMprabhasUri marUdhara meM janajAtiyoM kesAthabeTI vyavahAra tuTA rAnA kA zatru jaya saMgha 1147 ratnaprabhasUri upakezapura meM jAne se donoM pakSa ko hAnI punaH jor3ane vihAra meM sikArI savAra mahAjana saMgha kI sthApanA 1164 | kI jarUrata samAja ke patana ke kAraNa bhahiMsA kA upadeza jaina bane usa samaya kA marUdhara gujarAta ko jainajAtiyAM kA pattama mADavyapura rAva mahAvalI 1149 bhArata meM jaina rAjAoM kA rAja bhArata ke adbhuta camatkAra rAvanI kI vaMzAvalI 115, | punaH jainoM meM ucca nIca ke bheda bhAva vartamAna ke naye 2 bhAviSkAra 1160
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalpasUtra kI sughoSA ghaMTA azvavodha tIrtha kI sthApanA dubatithi-bappa-mahikA putra sUrapAla ghara prajJApannAsUtra kA paricAraNapada zukana kI kA pUrvabhava se nikala mIrA gayo siddhasUrI kI bheTa dAhAjA meM vinobahaloM kI gADiyoM sudarzanA rAjaputrI hokara mAtA pitAkI AjJA se dIkSA bappabhaSTa rAjakumAra amarayaza kI mUlI kA camatkAra | isa tIrtha kA uddhAra karavAyA muni kI prabala prajJAeka dina meM 1000 eka vRkSa ke puSpa se manuSya gadhA banajAya samrATa samprati vikrama ke uddhAra zloka kaNThastha karanA cUrNa kA camatkAra sarijI giranAra para aMbA devI rAjaputra bhAmakI bheTa daHkha meM sahAya sajIva bhagni kA mAhAra kara sake / saMtuSTa ho sUrijI guTakA pradAna kI 19. bhAma ko gvAliyara kA rAja vRkSa ke phaloM kA camatkAra jisase manacAhA kAma kara sake muni bappaTTi ko bulAnA hastI para baiThA yoni prabhata prantha kI apUrva vidyA bharoMca nagara agni se bhasma hogayA / kara nagara praveza mahotsava kiyA suvarNa evaM sarasapa vidyA 1145 sUrijI ne guTaka se tIrthoddhAra karavAyA sUripada siMhAsana para baiThanA gajasiMha kA kASTa-mayUra AcArya vIrasUri 1198 | AmarAjAne suvarNa mUrti aura mandira madana caritra uDana khaTolA . zrImAlanagara zivanAga pUrNalatA brAhmaNoM kI IrSA sUrijI kA mAna meM mRgapazugranthatiyaMca kI bhASA vIranAmakA eka putra sAta striyAM sUrijI anyatra vihAra kara diyA upadezaprasAda kA udAharaNa satyapurI mahAvIra ko hamezA yAtrA lakSamaNAvatI kA rAja dharma ne sUri kA sopara meM vikramarAjA somala svAgata kara apane vahI rakhA rAjA Ama mAtAkAmRtyu ekara patnI ko koTira dravya somala kI adbhuta kalA dekara Apa nivRti vimalagaNi aMga vidyA kA pAtApa pradhAnoM ko hI kyoMrAjA bhAra kokAsa kI hastakalA jaina dharmI deva basa meM jIva dayA rAjA ke dvArA svayaM sUrijI kI binatI ko gayA ujjaina meM vicAra dhavaka rAjA aSTApada kI yAtrA devasahAya ekagAthAkA 108 artha sUrijI ne kiyA cAra rasnoM ke cAra kAma devatoM ke cAvala le Aye saMgha rAjAke sAthasUrijIgvAlayerameM bhAye pATakI putra kA rAjA ujjaina para magara praveza kA mahotsava rAjA ko jainadharma kI dIkSA 12.9 rAjA kA nAma kAkajaMdha hojAnA A. siddhasena. vImAra bappamaTi moderAmeM eka rAjaputra kI jaina zramaNa dIkSA kokAsa bhI ujjaina meM vIrasUrikA samaya punaH rAjA mAmake pAsa bhAye kASTa ke kabUtaroM dvArA dhAna AcArya vIrasuri dUsare 1201 samasyAoM meM sUri kA camatkAra rAjA se bheMTa kokAsa ko mAna sarijI aura bauddhAcArya ke zAstrArtha bhAvahaDA gaccha ke AcArya vIrasari kASTa kA garUDa vimAna vijaya meM rAjA Ama kI vi. pATaNa kA siddhagajA kI rAjasabhA meM rAjA rANI kokAsa AkAza meM ekapAda kI cAra samasyAe kI pUrti rAjA kA aham bhAva sUrijI ke vihAra kA nagaroM yA tIrthoM kI pahacAna 1188 boddhAcArya jaina dharma svIkAra vicAra daravAjepara peharA AkAzagamana rAjA jainadharma chaTAbrata kI maryAdA vAnarAja vidvAna bhI jainadharma svI. se pAlI jAnA rAjA kA pazcAtApa kAMcanapura meM rAjArANI kokAsa keda bha. nannasari kA rAjasI ThADa Ama ne dekhA sUrijI boddhapura meM boddhoM kI parAsta kokAsa kI kalA se mukta rAjA Ama naTanI se mohita ho gayA gvAliyara kA rAjA cAmara chatra diye pUrva bhAva-donoM kI dIkSA 1193 rAjA Ama kA pUrva bhava nAgapura meM sUrijI pATaNa ke pradhAna kaivalyajJAna hokara mokSa meM sarijI ke zIla kI parIkSA vaizyA dvAra cAmara chatra rAjA ko bheja diye rAjagRha kA killA. bhoja kI najara bhAcArya vijayasiMhasUri 1194 punaH pATaNa meM padArpaNa rAjA Ama jainadharma svIkAra svarga meM bharoMca nagara kA prAcIna itihAsa vAdisiMha nAmakA saMkhyadarzanI sUrijI kA anazana, svargavAsa brAhmaNoM kA yajJa 597 kA balIdAna abhimAnI vIrasUri dvArA parAsta duduka vaizyA gAmI rAjA kI mRtyu bhazva ke lie muni su0 padhAre kamalakIrti digambara kI parAjaya kanauja kA rAja bhoja karane lagA bhapanA tathA bhazva kA pUrva bhava AcArya bappabhaTTipari 1204 Ama rAja se bhI bhoja kI vizeSatA
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ AmarAja ko eka rAnI kA saMtAna upa keza vaMza meM rAja koThArI jAti rAmA Ama aura bApa bhaTTi sUrikA jI zatruMjaya kA zilAlekha prAcArya haribhadrasUri 1218 1217 cittor3a kA bhaTTa haribhadra jaina mandira meM prabhu kA upahAsa sAdhvI kI eka gAthA punaH mandira meM deva stuti jinadatta sUri kA upadeza bhaTTa kI dIkSA jJAnAbhyAsa aura sUripada haMsa paramahaMsa kI jaina dIkSA mAtA kA upAlamba siddha kI dIkSA jJAna bauddha granthoM kA abhyAsArthaM bhA~ti aura bauddha dIkSA gArSike pAsa halita vistarA punaH jaina dIkSA kuvalayamAlA kathA AcArya mahendrasUri sarvadeva kA dravya zobhana kI dIkSA muni zobhana kA athAha jJAna punaH dhArAnagarI meM dhanapAla ko bodha bhoja ke sAtha dhanapAla zivamandira meM - 9 - paM0 dhanapAla kI yuktiyoM yajJArtha ekatra kiye pazu punaH dhanapAla kI yukti dhanapAla kI tilakamaMjarI kathA rAjA kI mAMga asvIkAra - agni meM dhanapAla kA calA jAnA bharoMca ke paNDita kA dhArA meM AnA rAja sabhA ke paNDita asamaratha rAjA ne dhanapAla ko bulAyA - vijaya AcArya cA boddha zAstroM kA ambAsArthaM haMsa kI mRtyu paramahaMsa bhAgakara rAjA sUrapAla ke zaraNa boddhoM ke sAtha zAstrArthaM meM vijaya paramahaMsa haribhadrasUri ke pAsa haribhadra sUrapAla kI sabhA meM boddhoM ke sAtha zAstrArtha meM parAsta kArpAsika kA grantha pracAra caudaha sau cAlIsa grantha mAhanizItha kA uddhAra kathAvalI kA ullekha matabheda haribhadrasUri kA svargavAsa sUrAcArya kI taiyArI dhArA kA AmaMtraNa hastI para savAra ho dhArA gayA bhoja kA sammukha zAnadAra svAgata dhArA ke saba paNDitoM ko parAsta AcArya siddharSikA jIvana 1231 sUrAcArya kA prakaNDa prabhAva taMbolI ke veSa meM punaH pATaNa rAtrI meM ghara para derI se AnA 0 abhayadevasUra 1241 droNAcArya ke pAsa dIkSA surAcArya nAma rAjAbhoja ekagAthA pATaNa rAjA ko bhejI pATaNa kA rAjAbhIma ne sUrAcArya se eka gAthA banAkara dhArA nagarI bhejI rAjA bhoja kA mAna gala gayA sUrAcArya ziSyoM ko par3hAne meM rajoharaNa kI eka daMDI hamezA tor3a DAlanA kohA kI daMDI banAne kA vicAra, zrI saMgha kI samakSa banarAja kI maryAdA rAjA ne bhUmi do pu0 makAna banAyA jinezvara pATaNa meM caturmAsa kiyA vasativAsa nAma kA nayA mata ni0 prabhAvika caritra kA pramANa darzana saptAti kA pramANa dukAla se AgamoM kI paristhata devI ke Adeza se nau aMga kI TIkA sUrijI ke zarIra meM bImArI ghareNandra kA Agamana stambhana tIrtha kI sthApanA AcArya vAdIdevamvari 1254 madhumati prAgvaTa vIra nAga kA putra rAmacandra vahAM se bharoMca nagara meM Aye rAmacandra eka seTha ke kolase ko suvarNa dekhA seTha ne eka sau dInAra baksIsa rAmacandra kI dIkSA devamuni nAma sarasvatI kA varadAna guru kA upAlamba gyAMga meM kahA dhArA ke vAdiyoM ko parAjaya paNDitoM ko jIta kara mAna karanA sUripada devasUri nAma 1247 dhArA nagarI meM lakSmIpati seTha do brAhmaNoM ko dIkSA kI bhAvanA 84 cetyoMkAdhipati varddhamAnasUri kriyoddhAra-do ziSya jinezvara sUri buddhisAgara sUri guru AjJA se pATaNa padhAre gharaghara meM jAcane para bhI sthAna nahIM somezvara purohita ne apanA makAna diyA caivAsiyoM ke AdamI ne nikalane kA purohita rAjA durlabha kI rAja sabhA meM caityavAsI bhI rAjA ke pAsa Aye bAdI ke gUr3ha zloka kA artha devasUri ne batalAyA aneka vAdiyoM ko parAsta kiye bAdI devasUri nAma karaNa digambara kumudracandra ko parAsta AcArya hemacandrasUri 1260 dhuMkA ke mor3ha cAca kA putra caMgadeva kI dIkSA somacandra nAma sarasvatI ke liye kAzmIra kI ora nemicaitya meM Thaharakara dhyAna sAmane Akara devI ne varadAna diyA sUripada aura hemacandra sUri nAma siddharAjA kI bheTa aura bhakta rAjA kI vijaya meM AzIrvAda siddhahema vyAkaraNa kA nirmANa paNDavoM kA zanaMjaya para mokSa jAnA brAhmaNoM kI IrSAgni zAnta
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAkhyAna meM striyoM-siMha kA udA. mahAjanasaMgha ke prAcIna kathita 13.4 bhosavAloM meM dAtAra sarijI ko nispRhitA bhairUpAha lor3A 43-AcArya devaguptasari prabhAsapATaNa zivanamaskAra | rAmAzAha lor3A kI kI kIrti (vi0 837.892) kumArapAka para rAjA kA dveSa karmacandra copar3o pAlhika nagarI 28-kAra kumArapAla sUrijI ke zaraNa meM naiMtasI chAjeDa saMcetI rAMNA-bhUri kA putra malla / kamArapAla kA bhramaNa annadAtA dharamasI videvAkA vyApAra meM bhAne jAne kA mAla siddharAjA kA dehAnta saMghavI naraharadAsa A. kakkasari kA zubhAgamana kumArapAla pATaNa kA rAjA surANoM kI udAratA mahala kI bhAvanA. vairAgya hemacandra sari ko guru jainadharma svIkAra | sohilamAha kA chaMda malla kI dIkSA dhyAnasundara arNorAja para car3hAI asaphala chajamala bAphaNA sUripada devaguptasUri nAma iSTa para vizvAsa aura vijaya jagadUzAha kI udAratA vihAra rAtri jaMgala meM candrakAnta maNi kI 21 aM-mUrti jaberI hIrAnanda ke vahAM bAdazAha deva kA kopabAda prasannatA bAgbhaTa dvArA zatrajayakA uddhAra korapAla sonapAla lor3hA sanyAsI kI karatUta aura ghRta vANiyA ke sAta drambha uddhAra meM samadadiyA jAti ke vIra surijI kA camatkAra sanyAsI kI dIkSA hemAcArya ke banAye granthoM ko likhAnA | TIkuzAha kI udAratA vIrapura kA rAva sonaga sevA meM maMtrI udAyaNa kA putra aMbar3a dhArA nagarI ke vaidya mehatA rAvajI ne jaina mandira banAyA munisuvrata tIrtha kA uddhAra hathudiyA rAThaura jaina muni sAdhviyoM ke upakaraNoM kA rAjA patita sAdhu ko bandana zUravora saMcetI pramANa rakhane kA karaNAdi 1528 sAdhu ne apanA patitAcAra chor3A raNathaMbhora ke saMcetI dIkSA ke liye yogya ayogya vItamaya pATaNa kI mUrti sojata ke vedhamehatA sanyAsI jI kI jaina dIkSA kumArapAla kA yAtrArtha saMgha ni. vIra vaidhamehatA pAtAcI sUrijI kA vihAra kI vizAlatA hemAcArya kA punIta jIvana gada zivAnA ke vaidyamehatA upakezapura meM saMgha sabhA 74 // zAhAoM kI khyAti 1271 , , vaidyamehatA rAjasI sarijI kA saMcoTa upadeza 7 // kyoM kahalAye jAlaura ke vaidhamehatA tejasI kalyANa kumbha ko sUripada cittaur3a ke yuddha meM 74 // maNa janeU cAraNa aura jaina kavikA saMvAda rAkhecA jAti kI utpatti khemA devANI kA udAharaNa bhAyaM jAti ke vIra devI ne nidhAna batalAyA lunAzAha kA udAharaNa kuMkuMma nAti kI utpatti 1344 vaidyamehatA nArAyaNajI pAMca pratiyoM pRthaka 2 morakSa-pokaraNA vIra kuMkumajAti ko dhUpiyAdi zAkhAeM pUrva jamAnA kI udAratA vinAyakiyA jAti kI utpati saMcetoM kA kavitta 1-2-3-4 vartamAna kI dAlidratA sUrijI ke zAsana meM dIkSAyeM vedyamehatA pAtAjI jodhapura mahAjana saMgha ke pUrva kA samaya pratiSTAeM samadar3iyAmutA jodhapura saMghAdi aitihAsika tathya kI kasoTI dukAla meM karoDoM kA dAna 7 // zAhAbhoM kI nAmAvalI osavAla jJAtikA rAso zrImAla vaMza kI jAtiyA~ talAva kuvA vApiyA~ " ke pitA ke nAma nAmAMkita zrImAlI vIroM kI vIratA satiyoM kA sata , kI jAtiyoM , ke nagara mosavala bhopAla kara rAso 44 A0 siddhasarijI 1350 kA samaya bhosavAlotpati ke kavina (vi. saM0-892-952) ke kArya zreSTi lubo ronI kA patrapanar3a
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ , pratiSTAeM " talAva , dukAla meM " 9415 dapATa devapaTTana ekgusasUrI kA Agamana ha cataro bholI lAduka vyAkhyAna meM manuSyajanmAdi , saMghAdi tIrtha ke saMghasuba mugae punadAdi kI dIkSA sUripada lAduka nirdhana kI vipata meM caityavAsiyoM kI zithilatA deva paTana meM yogI kA mAnA mAlecayA jAti kI utpati , vAra kI vIratA chaDuka kI zcaddhA kI parIkSA isa jAtikA vaMza vRkSa 46 AcArya devaguptasari 1389 bhanAyAse dravya kI prApti 1413 sUMDa vAghamAra jAti kI utpati isajAti ke kiye hue zubhakArya (vi0 011-1013) / sarijI kI sevA meM yogI dazapura maMtrI sAraMga ralI canda | lADuka ke sAtha yogo kI dIkSA mala jAti kI utpatti chAjer3a jAti kI utpati somasundara ko jAba. sUripada candra kI dIkSA-padmaprabhanAma garur3a jAti kI utpati saripada vihAra kI vizAlatA isa jAtikA vaMza vRkSa kArya 1362 vaMza vRkSa aura zubhakArya gAMdhI jAti kI utpatti pAvAgar3ha meM rAvalAdhA ko upa. 1363 cAra bhAiyoM kI cAra zAkhAeM gudecA jAti kI utpati 1393 | garur3a pArasa-phalodI kA mandira helariyA jAti kI utpati dharma ghoSa 500 muni phalodI meM catu. prAgvaTa bhUtakA saMgha paharAmaNI / AcArya ke zAsana meM dIkSAeM bhUtA kI dIkSA vinayarUcinAma garUr3a jAti ke zubha kArya sarasvatI kI ArAdhanA varadAna 139 bhUrA jAti kI utpati pratiSThAeM somasundara nandIzvara kI yAtrA chAvata jAti kI utpati 1422 saMghAdi yazobhadra sUrikA jIvana talAba kae jambunAga muni laudravA nagarameM 101 brAhmaNoM se bAda duSkAla meM brAhmaNa lar3akA kA duvatiyA vIra-virAMgaNaeM sarijI pALImeM sUrya kI vidyA rAjA kA varSa phala likhanA pAMca tIrthoM kI hamezA yAtrA mandira aura pratiSThA 45 A. kakasari 1370 AdhATa nagara meM sarijI : 1403 jambu nAga ke grantha (saM. 952-1011) pAMca sthAnoM para eka sAtha prati0 jinabhadra. pacaprabha kI dIkSA gosalapura jagamalla mohana sakA kuve meM pAnI padmaprabha kI vyAkhyAna rasikatA siddhasUrI kA Agamana pATaNa kA rAjA mUlarAja hemacandrasUri-kumArapAla upadeza kA jabara prabhAva sarijI kI AkAza vidyA yAcanA-balAtkAramohanAdi 13 dIkSAeM giranAra kA jina bhUSaNa rAtri meM vihAra senapallI muni sundara ko sUripada (kakasUri) vallabhI meM avadhUta kA AnA visAnAidevI. tripurA kA saMdeza 1505 vihAra kI vizAlatA dIkSAeM 1385 paTTAvakI tathA zilAlekha nAgapura se DAmarela rAjA kA dAna brAhmaNa sadAzaMkara kA maMtra 1376 deva. nAgapura meM caturmAsa devI maMtra sAdhAna-vacana siddhi nakSatra jAti kI utpatti 1375 | gulecchadevAkI jJAna bhakti zrAvaka yazodisya kI sahA. nakSatra jAtikI zAkhAeM mA0 zAsana meM dIkSAeM puna: pATaNa meM panaprama pratiSThAeM kAgajAti kI utpati rANI ke yogAbhyAsa kA saMghAdi isa jAti kA vaMza vRkSa kArya padmaprabha ne yoga sAdhanA bAyarecA jAti kI utpatti kakSA taLAba 1383 ajamera meM zAstrArtha-vijaya baMza vRkSa aura zubhakArya bIra kI vIratA sUrIzvarajI ke zAsana meM dIkSAe mA0 kakkasUri ke jIvana 47 AcArya siddhapari 1411 " , pratiSThAe parijI ke zAsana meM dIkSAeM 1385 (vi0 1013-1001) , saMpAdi
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ " 48 AcArya kakasari 1433 DihUpuranagara bhaisAzAha 16 bhaisAzAha ke saMgha ke kavitta bAppanAga-gadhAzAha sarijI apanI laghunA karate (vi0 saM0 1074-100) bhaisAzAha se lakSmI kA kopa tIrthaGkaroM kA samavasaraNa 1465 gujaraM meM pATaNa kI sthApanA bhAcArya kakasUri kI kRpA kA vistAra se varNana kiyA pATaNa nareza kI saMgha vyavasthA dharma para bhaisA kI aTUTa zraddhA sUrijI ke zAsana meM dIkSAeM caityavAsiyoM kI prabhutA chANoM ke kaMDe suvarNa ke , pratiSThAeM nAhaTA jAti kA zrIcanda 1136 | bhaisAzAha ke kiye hue do kArya ., saMgha yAtrA bhojA kI patnI mohanI ne jhaverAta kA hAra bhaisAzAha ke rAja khaTapaTa " kue talAva banAkara prabhu ke kaNTha meM dhAraNa minnamAla meM jA basanA , vIra vIrAMgaNA dampati kA saMvAda gadaiyA sikkA kA calana dukAla meM siddhasUri kA bhAgamana kakasUri bhinnamAla meM 1459 | upakezagaccha meM khaTakupa zAkhA bhojA ke sAtha 34 dIkSAeM saMgha sabhA kA Ayojana yakSa mehatara ko gacchabhAra sUrijI kA vihAra nAgapura sarIzvarajI ke zAsana meM 1452 / kRSNarSi kA camatkAra zAha karamaNa kA yAtrArtha saMgha dIkSAeM nAgapura meM seTha nArAyaNa kI 400 saMghapati sAta lakSA-mAlA mUrtiyoM kI pratiSThAe~ kuTamba ke sAtha jainadharma kI dIkSA saMgha ko suvarNa mudrA paharAmaNI tIrthayAtrArtha saMgha nArAyaNa ne killA meM mandira upakezapura caturmAsa 1441 dukAkhoM meM dhAna vastraghAsa sUrijI ke kara kamaloM se pratiSThA pAnI meM bappanAga0 mUlo yuddha meM kAma AnA satiyAM hInA kRSNArSi kA camatkAra kandhi saptabhaTTa, mehakaraNa kA kuvA talAva vApiyoM siddhasUri ke paTTa para do AcArya zreSThi zAha bhANA ke pu0 udA kI dIkSA "49 AcArya devagupta sUri 1455/ kakkasUri mAroTa koTa meM candrAvatI meM caturmAsa killA khodane se mUrti nikalI 360 paramAroM ko jaina banAye (vi0 saM0 1108.1124) sUradeva rAjA kA mandira 1975 DAmarelanagara guleccha panA zAkambharI meM upadrava zAntimuni tribhuvanagar3ha ke rAja ko kuMvara cokhA kA sambandha gosala zAnti aura naye jaina banAnA pratibodha aura jainamandira kI putrI rollI ke sAtha kara diyA 1456 saMgha ko udAratA roTI beTI vyavahAra viNAbAda aura devaguptasUri 177 sUrijI kA upadeza cokhA kA vairAgya surijI kA caturmAsa zAkambharI meM DAmarelameM vidyAvAda vivAha kI taiyAriyA~ lagna kara diyA saMcetI phAgu ke mandira kI pratiSThA cokhA rolI kA sambanda 50-AcArya siddhasari 1479 hi0 arjuna kI Agama bhakti 1442 donoM dIkSA kI taiyArI meM (vi0 saM0 1128.1174) zikAra jAte hue saradAra bhanukaraNa meM 42 dIkSAeM 1459 bhinnamAla meM bhaisAzAha ke putra dhavala rAva bhAbhar3a ko upadeza devaguptasUri bhinnamAla meM devaguptasUri ne dhavala ko upadeza jaina dharma aura Abhada jAti bhAgamapUjA chattIsa sahastra mudrA mAtA kA moha pitA kI bhAjJA rAvajI kA banAyA jainamandira bhaisAzAha kI mAtA kA saMgha dhavala kI dIkSA indrahaMsanAma rAva Abhar3a kI vaMzAvalI 1444 Ate samaya pATaNa meM Izvara saThe bostharA lAkhaNa kA saMgha devI kI preraNA medapATa meM vihAra bhaisA to hamAre yahAM pANI bharate haiM indrahaMsa ko tIrtha para sUripada bhAghaTa nagara meM caturmAsa bhaisAzAha ne ghRta tela kA saudA upakezApura se kadarpi pATaNa meM bhRmaNa-mathurA meM koraMTa gacchIya teliyA ghIvAnandI meM siddhasUri kA pATaNa meM caturmAsa sarvadevasUri se milApa mANDavagar3ha kI dukAnoM meM kadarpi kA mandira banAnA nAhaTA bhAsaka kA saMgha yAtrA 1446 | gurjaroM se bhaisA para pANI hAnA chur3AyA vIrasUri kA vighna
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ sivasari kA samAdhAna 1580 | jhAmA jAti kI utpatti duSkAla meM mandira kA zeSa kArya brahmadeva ne karAyA | surANa jAti kI utpati 15.2 kuMe talAva baimAcArya kI vidyA maMtroM kA camatkAra nAhara jAti ke viSaya gaccha vIroM kI vIratA usa samaya dharma kA rakSaNa kaise kiyA? mandiroM ke goSTika banAne meM 28 bhagavAna mahAvIra kI paramparA janatA kI dharma para zradA kA kAraNa nAgapuriyA tapAgaccha 1503 29 vibudha prabhasUri koraMTa gaccha kA itihAsa gohilANI naulakhA bhuter3iyA pipADA 30 jiyAnandasUri kisI bhI kSetra kI saMkIrNatA se pattana hIraNa gogada zizodiyA rUNIvAla 3. raviprabhasUri samAja kI bAgaDora bhAcAryoM ke hAtha meM | vegANI hiMgada rAyasonI jhAmar3a chori 32 yazodeva sUri banettaroM ko jaina banAnA yA sAmar3A lor3hA suriyA mIThA nAhara | 33 prathomnasari mahAjana saMghakI udAratA jaDiyAdi jAtiyoM 1504 34 mAnadevasUri upavA. koraMTa nAmAvalI A~cala gacchIya kaTAriyA ratnapura 35 nimalacanda sUhi koraMTAcArya bIkAnera meM seThayAdi 20 jAtiyoM 1504 36 bhA0 udyotana sari vaMzAvaliyoM kI vahI zrI pUjyakoM maladhAra gaccha-pagariyA goliyA girayA- 37 A0 sarvadevasUri (1) mA0 namasUri aura ghur3asavAra gehaladAdi 18 A0 devasUri sambAda meM upadeza kA prabhAva pUrNimibAgaccha-sAha siyAlAdi 39 A0 sarvadevasUri (2) dhAdIvAla jAnikI utpatti zAkhAe 1193) nANAvAla gaccha dahA kAvar3iyAdi 40 A0 yazobhadrasUri nemicandrasUri rAtadiyA bhairU kI pUjA-balI kA. surAMNA gaccha-surANA saMkhalA maNavaTAdi itihAsa ke abhAva kA kAraNa sarijI ke upadeza kA prabhAva pallIvAba gaccha-dhokhA boharAdi dhAraNa vyavahAra kA jJAna rAtadiyA jAti kI utpatti kedarasAgaccha-baMba gaMga gahelaDAdi mandira mUrtiyoM ke zilAlekha saMkhalecA jAti kI utpatti 1495 sAMDherAgaccha-bhaMDArI gugaliyA catura pratihAra kaka kA zilAlekha bottharA jAti kI utpatti vRhasapAgaccha-lalavANI lokaDa uphariyA hathur3I ke rAThauroM kA , mini jAti kI utpatti loDhA gharayAdi bhaneka jAtiyoM osiyoM ke mandira kA , khiSasarA jAti kI utpatti eka jAti meM aneka gacchoM meM nAma kA eka khaNDita prapAsti , mAMDotAdi kaI jAti kI utpatti kAraNa upakezagaccha cAryoM kI pratiSThA bAMThiyA-kavAda jAti kI utpatti 1499 | eka aMgreja vidvAn kA kathana karavAI ke zilAlekha zAha-harakhAvata kyoM kahalAye ? sUrIzvarajI ke zAsana meM kakudAcArya kI saMtAna ke zilA. parariyA jAtiyoM kI utpatti dIkSie siddhAcArya kI saMtAna ke , siMdhI jAti kI utpatti pratiSThAe dvivandanIka zAkhA ke bha. devariyA jAti ko utpatti 1500 yAtrArtha saMgha koTAcAryoM ke ma0ke0
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa uttarArddha bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pUrvArddha kI do jilde pAThakoM kI sevAmeM pahuca gaI jinako par3hane se Apako jJAta ho cUkA hai ki isameM jainadharma kA kitanA vistRta itihAsa AyA hai ki Ajaparyanta aisA grantha kahIM se prakAzita nahIM huA hogA khaira aba pAThakoM yaha jijJAsA avazya rahatI hogI ki - isa grantha ke uttarArddha meM kyA kyA viSaya AveMge ? ataH yahAM para saMkSipta se batalA denA acchA hogA ki - 1- bhagavAn pArzvanAtha ke 51 se 84 paTTadhara AcAryoM kA jIvana tathA unake zAsana meM bhAvukoM kI fare mandiroM kI pratiSThAe tIrthoM ke saMghAdi zubhakArya - 2 - bhagavAn mahAvIra ke 40 vaoNpaTTadhara se virtamAna ke zrAcAryoM kA jIvana tathA unake jIvana ke zAsana sambandhI kAryoM kA itihAsa jitanA mujhe milA hai| 3 - tIrthAdhikAra isameM prAcIna arvAcIna tIrthoM kA itihAsa unakI utpati mandiroM- mUrtiyoM kI pratiSThA kA samayAdi saba hAla likhA jAyagA / 4 - gacchAdhikAra - bha0 mahAvIra ke pazcAt kisa samaya se tathA kisa kAraNa se aura kisa puruSa dvArA kauna sA gaccha utpanna huA yo to 84 gaccha kahe jAte haiM para merI zodha khoja se 310 gacchoM kA patA gayA hai / 5 - jainazAsana ke andara jaise pRthaka 2 gaccha nikale haiM vaise kaI matta evaM pantha bhI nikale una logoM ne alaga matta pantha nikAla kara kyA kiyA ? 6 - caityavAsI adhikAra caityavAsa kaba se kyoM aura kisane kiyA caityavAsa ke samaya jaina samAja kI dazA tathA sAtha meM rAja mahArAjA para caityavAsiyoM kA prabhAva, caityavAsa meM vikAra kaba se huA ora caityavAsa ke haTAne se samAja ko kyA kyA hAnI lAbha huA ? 13 - paTTAvalI - adhikAra jainadharma meM jitane gaccha hue una gacchoM kI paTTAvaliyA~ saba to nahIM milatI haiM para jitanI milI hai unakoM likhI jAyagI 8 - jaina jAtiyoM - jainAcAryoM ne jainoM ko pratibodha kara jainadharma meM dIkSita kiye bAda kisa kAraNa aaaaaaa banI jisakA vivaraNa | sAr3hA bAraha nyAta prAntavara 84 jAtiyoM vagairaha - zrAgamAdhikAra - jainadharma ke mUla aMgopAMga AgamoM ke alAvA kisa samaya kina kina AcAryoM ne kisa kisa viSaya ke granthoM kA nirmANa kiyA / 10 - jainadharma kahAM taka rASTra-rAjAoM kA dharma rahA arthAt kahA~ taka rAjA mahArAjA jainadharma ke upAsaka bana kara rahe bAda jaina loga rAjAoM ke maMtrI, mahAmaMtrI senApati dIvAna pradhAnAdi uccAdhikAra para raha kara deza samAja evaM dharma kI kisa prakAra sevA kI ityAdi / inake alAvA aura bhI kaI choTI bar3I viSaya likhI jAyagI pUrvArddha kI apekSA uttarArddha likhane meM hame bahuta suvidhA rahegI kAraNa pUrvArddha likhane meM hamakoM bahuta kaThanAiyoM kA sAmanA karanA par3A hai jisameM adhika muzkilI to pramANoM ke liye uThAnI paDI hai isa viSaya kA khulAsa maiMne prastAvanAdi meM kara diyA hai ki usa samaya kepramANa bahuta kama milate hai vaha bhI kevala eka mere isa grantha ke liye hI nahI para kisI viSaya ke liye kyo na ho para pramANa ke liye sabakoM yahI anubhava karanA par3atA hai / yahI kAraNa hai ki pUrvArddha meM adhika pramANa vaMzAvaliyo paTTAvaliyoM se hI liye gaye hai jaba uttarArddha ke liye bahuta se aise pramANa mila sakate hai ki jinako hama aitihAsika pramANa kaha sakate hai| paTTAvaliyoM vaMzAliyoM bhI sarvathA nirAdhAra nahI para unameM bhI itihAsa kI bahuta sAmagrI bharI paDI hai zeSa samaya para -
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ coooooooooooooo lA PooooooooooooooA bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ------ - - -- - 4700s0OOOccc00000oC. Doooooooooo
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ *** rr bha0 yAdIzvaraH pUrNAnandamayaM mahodayamayaM kaivalyaciddaGamayaM, Depeat jesser jJAnodyotamayaM kRpArasamayaM syAdvAdavidyAlayaM, ................. rUpAtItamayaM svarUpa ramaNaM svAbhAvikAzrImayam / zrIsiddhA calatIrtharAjamanizaM vande'hamAdIzvaram // bha0 pArzvanAtha: kiM karpUramayaM sudhArasamayaM kiM candrarocirmayaM, kiM lAvaNyamayaM mahAmaNimayaM kArUNya kelImayam / vizvAnandamayaM mahodayamayaM zobhAmayaM cinmayaM, zukladhyAnamayaM vapujinapaterbhUyAd bhavAlambanam // bha0 mahAvIraH vIraH sarvasurAsurendramahito vIraM budhAH saMzritA, vIreNAbhihataH svakarmanicayo vIrAya nityaM namaH / vIrAttIrthamidaM pravRttamatulaM vIrasya ghoraM tapo, vIre zrIdhRtikIrtikAntinicayaH zrIvIra ! bhadraM diza // .................. *....................********* ......................
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha ] [vi0 saM0 pU0 820 teIsaveM tIrthakara bhagavAna pArzvanAtha zrI tIrthaMkara pArzvanAtha bhagavAn khyAta striviMzomahAn / sarvaH svetara dhArmikaH sanivaho bhinna na yaM jJAnavAn // dIptAgne 'a. si. A. u sA', tti vacasA nAgam ca yatrA tavAn / kuryAcchi dharaNendra nAmaka karaH sarpasya so'trAtmavAn // 1 // / vAja se karIbana 2800 varSa pUrva kA jikra hai jaba ki bhArata bhUmi bhagavAna pArzvanAtha ke punIta caraNa kamaloM se pavitra ho rahI thI / bhagavAn pArzvanAtha kA vizvopakArI zAsana 16000 * atizaya prabhAvazAlI labdhisampanna utkRSTa jJAnI dhyAnI vidvAna muni puGgavoM, 38000 viduSI sAdhviyoM aneka rAjA mahArAjA aura asaMkhya bhavya bhaktoM se suzobhita ho rahA thaa| prabhu pArzvanAtha ke kalyANakArI-upadezAmRta kA pAna kara bhArata kA jIvana parama ullAsamaya ho rahA thA, unake divya cAritra evaM bhavya bhAvanAoM se jana kalyANa ke sAthasAtha Atma vikAsa evaM mokSa sAdhana kA mArga prANImAtra ke lie khola diyA gayA thaa| kSudra se kSudra jIvoM ko jI ne kA svataMtra adhikAra evaM abhayadAna prApta ho cukA thaa| A hA! hA!! usa samaya bhArata meM do sUryoM kA prakAza ho rahA thA / eka sUrya saMsAra ke dravya andhakAra ko haTA rahA thA, taba dUsarA sUrya vizva kA bhAva andhakAra ( ajJAna ) ko samUla naSTa kara rahA thaa| yahI kAraNa hai ki una jJAna razmiyoM ke Aloka meM prema kA adbhuta pravAha bhArata ke jIvana ko navaplAvita banA rahA thaa| basa, una lokottara mahApuruSa ke divya jIvana kI yahI vizeSatA thI ki unake darzana, sparzana hI kyA, para unakA smaraNa mAtra se hI janoM kA kalyANa ho jAtA thaa| yaha kahanA bhI atizayokti na hogI ki usa samaya saMsAra bhara meM itane hI zubha paramANu the ki jisase bhagavAn pArzvanAtha kA zarIra kA nirmANa huA thaa| bhagavAna pArzvanAtha kisI matta paMtha samudAya evaM vyakti vizeSa kI sampatti nahIM the kintu Apa kisI prakAra ke bheda bhAva binA akhila vizva ke kalyANakattoM the| yahI kAraNa hai ki ApazrI kA nAma vizva vikhyAta haiM, Apa zrI kA ujjavala yaza evaM kamanIya kIrti jaina samAja meM hI nahIM, para sampUrNa saMsAra meM vyApta hai / Apa zrI kA punIta evaM alaukika jIvana caritra ke liye yoM to bRhaspati bhI varNana karane meM asamartha haiM tathApi kaI vidvAnoM evaM dhuraMdharoM ne Apa zrIjI ke kaI jIvana caritra likhe aura unameM se kaI mudrita bhI ho cuke haiN| ata: yahAM para maiM zrApa zrI kA jIvana vistRta rUpa se nahIM likha kara Apa zrI ke jIvana kI mukhya-mukhya ghaTanAeM likha kara pAThakoM ke sAmane rakha detA huuN| bhArata ke vakSasthala para vizva vikhyAta kAzI nAma kA manohara evaM ramya deza hai, jo vidyA ke liye bahata prasiddha hai, usa kAzI deza kI mukhya rAjadhAnI banArasa nagarI jo dhana dhAnya se samRddha evaM vyApAra
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 pU0 820 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kA kendra thI, jisa samaya kA itihAsa hama likha rahe haiM usa samaya banArasI nagarI meM mahAn pratApI azvasena nAma kA rAjA rAja kara rahA thA, usane janopayogI kArya evaM bhujabala se apanI kIrti evaM rAjyasImA khUba dUra-dUra taka phailA dI thii| rAjA azvasena ke gRhadevI evaM mahilAoM ke sakala guNa vibhUSita vAmAdevI nAma kI paTarANI thI, mahArANo vAmAdevI eka samaya apanI sukha zayyA meM ardha nidrAvasthA meM so rahI thI / madhyarAtri meM mahArANIjI ne gaja, vRSabhAdi caudaha mahAsvapna dekhe, bAda tatkSaNa sAvadhAna ho evaM svapnoM kI smRti kara apane patideva ke pAsa AI aura dekhe hue svapna kA hAla rAjA ko sunAyA / rAjA svapnoM kA hAla suna kara bahuta harSita huA, aura madhura bacanoM dvArA mahArANI se kahane lagA ki Apa bar3e hI bhAgyazAlI haiM aura Apane uttama svapna dekhe haiM isake prabhAva se ApakI kukSi se uttama putra-ratna janma legA ityAdi / ganIjI ne rAjA ke zabda suna kara bahuta harSa manAyA aura zeSa rAtri apanI zayyA meM devaguru kI bhakti meM vyatIta kI / sUryodaya hote hI gajA gajasabhA meM zrAkara apane anucaroM dvArA svapna-zAstra ke jAnakAra paNDitoM ko bulAe unakA satkAra kara, rANIjI ne jo svapna dekhe the, jinakA phala pUchA / paNDitoM ne apane zAstroM ke AdhAra para khUba jAMca par3atAla karake kahA he rAjan ! mahArANIjI ne bahuta uttama svapna dekhe haiM, jisase Apake kula meM ketu samAna mahA bhAgyazAlI putra janma legA aura bar3A hone para vaha rAjAoM kA rAjA hogaa| yadi tyAgavRtti dhAraNa karegA to saMsAra kA uddhAra karane vAle tIrthakara hogaa| rAjA ne paNDitoM ko puSkala dravya diyA, bAda mahArANIjI ke pAsa jAkara saba hAla kahA jisako sunakara mahArANI ke harSa kA pAra nahIM rhaa| ___mahArANIjI garbha kA sukhapUrvaka pAlana poSaNa kara rahI thI aura jo-jo dohajA-manoratha utpanna hote ve saba rAjAjI acchI taraha se pUrNa karate the aura zAMti se samaya jA rahA thaa| vikrama saMvat pUrva 820 varSa pauSa bada 10 kI rAtri meM mAtA vAmAdevI ne putra ko janma diyA / usa samaya kA vAyumaMDala svabhAva se hI svaccha, ramya aura sugandhamaya bana gayA thA / dazoM dizA acetana hone para bhI phala phUlita ho gaI thii| saba praha svabhAva se hI uccasthAna para A gaye / bhagavAn ke janma se dUsare to kyA para naraka jaise duHkhI jIvoM ko bhI kucha samaya ke liye zAMti milI / bhagavAn ke janma ke prabhAva se chappana dikkumArI deviyoM ke Asana kampane lage, unhoMne jJAna bala se jAnA kI bhArata meM tIrthaMkara bhagavAn kA janma huA hai / ataH hamArA purAnA AcAra hai ki hama bahAM jAkara sUtakI kArya kreN| ataH apane-apane sthAna se cala kara chappana dikkumArie mAtA ke pAsa AI / mAtA aura putra ko namaskAra kara apane apane karane yogya saba kArya kiye| jaba deviyAM apanA kArya kara calI gaI taba zakendra kA Asana kampA aura unhoMne bhI apane jJAna bala se bhagavAna kA janma huA jAnakara mAtA ke pAsa Aye aura pAMca rUpa banA kara tathA eka pratibiMba banA kara mAtA ke pAsa rakhA aura bhagavAn ko sumeru para le gaye vahAM 64 indra aura asaMkhya deva deviyoM ne zAmila hokara bar3e hI samAroha se prabhu kA snAtra mahotsava kiyaa| bAda prabhu kI pUjA kara mAtA ke pAsa rakha diye aura pratibiMba vApasa lekara deva, indra saba naMdIzvara dvIpa jAkara vahAM ke 52 caityoM meM aSTAhnikA mahotsava kara apane-apane sthAna cale gaye iti devakRta mahotsava / yaha saba kArya rAtri ke samaya meM hI hue| sUryodaya hote hI rAjA azvasena snAna maMjana kara rAjasabhA meM AyA aura putra-janma kA khUba ThATabATa Jain Educati International
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha ] [vi0 saM0 pU0 820 mahotsava kiyA, jinamaMdiroM meM sau hajAra aura lakSa dravya vAlI pUjA kraaii| tIsare dina lokAcAra ke anusAra kuvara ko sUrya candra ke darzana karAe, chaTTo dina rAtri jAgaraNa, ekAdazaveM dina asUcI karma dUra karake bAharaveM dina dezoTana arthAt jJAti bhoja banavA kara sajjana saMbaMdhI ko bhojana karavA kara paMDitoM kI sammati se navajAta kuMvara kA nAma pArzvakuMvara rakhA / AnaMda maMgala ke sAtha dvitIyA ke candra tathA campakalatA kI taraha pArzvakuM vara vRddhi pA rahA aura mAtA ke manoratha ko pUrA kara rahA thaa| bAla krIr3A bhI ApakI alaukika thI, jaba ApakI vaya vidyAgrahaNa ke yogya huI to mAtA-pitA bar3e hI samArohamahotsava ke sAtha pArzvakuvara ko pAThazAlA meM le gaye / para bicAre adhyApaka ke pAsa itanA jJAna hI kahAM thA jo vaha pArzvakuvara ko par3hAtA / usane pArzvakuvara se kaI prakAra kA jJAna prApta kiyaa| kAraNa jaba pArzva mAtA ke garbha meM AyA thA usa samaya mati zruti aura avadhi jJAna arthAt tIna jJAna sAtha meM lekara Ae the jisase bhUta bhaviSya evaM vartamAna kI rahasya chAnI bAteM bhI jAna sakeM / eka samaya kA jikra hai ki banArasI nagarI ke bAhara eka kamaTha nAma kA tApasa AyA thA aura vaha lakar3a jalAkara pAMcAgni tApatA huA tapasyA kara rahA thA, jisa kI mahimA nagarI meM sarvatra faila gaI thI tathA nAgarika loga pUjApA kA sAmAna lekara tApasa kI vandana pUjana karane ko jA rahe the jisako dekha kara mAtA vAmAdevI kI icchA bhI tApasa ke darzanArtha jAne kI huI, sAtha meM apane pyAre putra pArzva ko bhI kahA kyA pArzva tU bhI mere sAtha calegA ? mAtA kA mana rakhane ke lie pArzvakuvara bhI hastI para savAra ho mAtA ke sAtha tApasa ke pAsa aae| para, vahAM pAzrva kuvara kyA dekhatA hai ki eka jalate hue bar3e lakar3a ke aMdara eka sarpa bhI jala rahA thA / karuNAsAgara pAzva kuMvara ko sarpa kI anukampA AI aura tApasa ko kahane lagA ki he mahAnubhAva ! Apa aisA ajJAna kaSTa kyoM karate ho ki jisake aMdara paMcendriya jIvoM kI hiMsA hotI hai ? isa para tApasa krodhita hokara bolA- he rAjakuvAra ! Apa kevala gaja azva hI khelanA jAnate haiM yoga evaM tara meM Apa kyA jAnate haiM, vyartha tapasI kI cher3achAr3a karanA acchA nahIM hai / batalAiye Apane hamAre utkRSTa tapa meM kauna-sI hiMsA dekhI hai ? yadi Apa satya vaktA haiM to isa jana-samUha ke sAmane batalAveM ki hamAre tapa meM kauna-sI hiMsA hai ? isa para pArzvakuvara ne apane anucaroMko hukma diyA ki yaha bar3A lakar3a jala rahA hai inako phAr3a tor3a kara Tukar3e kara DAlo ? basa! phira to kyA dera thI, anucaroM ne usa lakar3a ko cIra kara do Tukar3e kara diye ki andara se tar3aphar3ATa karatA huA vyAkula huA dIrghakAyavAlA sarpa jalatA huA nikalA jisako dekha kara saba ke diloM meM karuNA ke bhAva paidA hue / ataH tApasa kI niMdA aura pArzvakuMvara kI prazaMsA hone lagI jisase tApasa lajjita hokara muMha nIcA kara vicAra karane lagA ki itane jana samudAya meM pArzvakuvara ne merA apamAna kiyA hai, to merI tapasyA kA phala ho to bhaviSya meM maiM pArzvakuMvara ko duHkha de kara apanA badalA lene vAlA hoUM, aisA nidhAna kara liyaa| idhara jalatA huA sarpa marane kI tayArI meM thA, pArzvakuMvara ne usako a. si. A. u. sA. maMtra sunAyA jisase sarpa ke zradhvasAya zubha huA vaha mara kara dharaNendra nAgakumAra jAti kA indra huA / tApasa bhI samayAntara meM mara kara meghamAla jAti kA kamaTha deva huA / pArzvakuvara jaba yauvana vaya ko prApta huA to azvasena ne kusthalanagara ke rAjA prasenajita kI putrI prabhAvatI ke sAtha bar3e hI samAroha ke sAtha pArzvakuvara kA vivAha kara diyA / icchA ke na hote hue bhI www.jainer orary.org
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 pU0 820 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pUrva saMcita karmoM kI nirjarA ke hetu pArzvakuvara saMsAra meM raha kara zubha kamoM ko bhogane lgaa| zAstrakAroM ne bhI kahA hai ki samyagdRSTi ke bhoga bhI karma nijjarA kA hetu hotA hai / jisa jIva ko nikaTa bhaviSya meM mokSa jAnA hai vaha zubha ho yA azubha ho saMcita karma ko avazya bhogavanA hI par3atA hai| ataH pArzvakuvara bhI 29 varSa taka saMsAra meM rahA / bAda meM laukAntika deva ne Akara prArthanA kI ki he ! prabhU ! loka meM ajJAna rUpI andhakAra chA gayA hai, pAkhaNDa kA jora bahuta bar3ha gayA hai Apa zrIjI dIkSA lekara saMsAra kA uddhAra karAve ityAdi / basa ! pArzvakuvara ne usI dina se varSI dAna denA prArambha kara diyA / dina prati 1-800000 saunaiyoM kA dAna diyA karatA thA / eka varSa meM 3888000000 saunaiyAM dAna meM diyA, tatpazcAt 64 indra aura asaMkhya deva dIkSA mahotsava nimitta Aye tathA manuSyoM meM rAjA prajA ne bhI dIkSA mahotsava meM zAmila hokara khUba joradAra mahotsava kiyaa| phira vi0 saM0 pUrva 2790 varSa pauSa bada 11 ke dina 300 naranArI ke sAtha pArzvakuvara ne saMsAra tyAga kara, dIkSA dhAraNa kara lii| mahApuruSoM kA eka yaha bhI niyama huA karatA hai ki pahale apanI AtmA kA sarva vikAsa kara le bAda dUsaroM ko upadeza dete haiM / ataH bhagavAn pArzvanAya ne dIkSA svIkAra kara ghUmate ghUmate eka dina nirjana jaMgala meM zrAkara pratijJA pUrvaka dhyAna lagA diyaa| idhara kamaTha tApasa kA jIva mara kara meghamAlI deva huA thA usane upayoga lagAyA ki merA vairI pArzva kahAM hai, maiM jAkara usase merA badalA lU? meghamAlI ne apane jJAna se pArzvanAtha ko eka jaMgala meM dhyAna meM khar3A dekhA / deva ne apanA badalA lene kA suavasara jAna kara pArzvanAtha ke pAsa AyA aura vaikraya labdhi se pahale to joroM se vAyu calAI, jisase jaMgala ke jhAr3a tuTa tuTa kara gira gaye / para pArzva prabhU thor3e bhI calAyamAna nahIM hue, bAda meM dhUla kI vRSTi kI jisase prabhU kA zarIra dhUla meM daba gayA / kevala nAka aura zvAsa hI bacI / tadantara masalAdhAra pAnI barasAyA prabhU kI nAsikA taka pAnI pahu~ca gayA, para prabhU to acala meru the, ve dhairya meM aDiga rahe / isa hAlata meM dharaNendra kA Asana kampAyamAna huA to usane jJAna lagA kara dekhA to bhagavAn pArzvanAtha para ghora saMkaTa gujara rahA hai ataH dharaNendra aura padbhAvatI zIghra hI prabhU ke pAsa Ae / padmAvatI ne prabhU ko sira para le liyA aura dharaNendra ne sahasraphaNa banA kara prabhU para chatra kara diyaa| bAda meM dharaNendra ne jJAna lagA kara dekhA to yaha nIca karma meghamAlI kamaThAsura kA jJAta huA zIghra hI duSTa deva ko bulA kara indra ne khUba phaTakArA isa hAlata meM meghamAlI ne ghabarAkara, prabha ke caraNoM meM sira jhukA kara apane aparAdha kI mAphI mAMgI aura aparAdha kI kSamA cAhatA huA aparne sthAna ko calA gayA / dharaNendra va padmAvatI ne prabhU kI bhakti nATaka vagairaha karake vaha bhI svasthAna gaye / prabha kI prabhutA aisI thI ki kaSTa dene vAle meghamAlI para dvaSa nahIM dharaNendra-padmAvatI bhakti nATaka kara para rAga nahIM hA bhI hai kiH "kamaThe dharaNendra ca svocitaM karma kurvati, prabhustulyamanovRttiH pArzvanAthaH zriye'stu vH|" bhagavAna pArzvanAtha dIkSA ke dina se lagA kara 82 dina taka deva manuSya tiryaMca ke anukUla pratikUla jitane upasarga parisaha hue una saba ko samabhAva se sahana kiye aura pUrva saMcita ghAtI karma / unako nirjarA kara DAlI / jaba 83 vAM dina varta rahA thA taba zukla dhyAna kI uccazreNI aura zubha adhvazAra Jain Educan International
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha ] [vi0 saM0 pU0 820 se kevala jJAna prApta kara liyA jisase sakala lokAloka ke carAcara evaM dazyAdRzya sarva padArthoM ko hastAmala kI taraha jAnane dekhane laga gaye, usa samaya 64 indra evaM devAdi bhagavAn ke kevala kalyANa karane ko sAdhu ye rajata suvarNa aura maNiratna maya tIna gar3ha vAlA samavasaraNa kI racanA kI jisa para prabhU birAjamAna hokara deva, manuSya, tica apanI-apanI bhASA meM samajha sake aisI amRtamaya dezanA dI aura yaha batalAyA ki saMsAra asAra hai, kuTumba kAramo svArthI hai, yauvana saMdhyA ke raMga ke samAna hai, sampatti kuMjara kA kAna samAna, zarIra kSaNa bhaMgura aura Ayu asthira hai yadi Apa logoM ko janma maraNa ke duHkhoM se chUTanA hai to dharma evaM zrAvaka dharma kI ArAdhanA karo ityAdi vairAgyamaya dezanA sunakara kaI loga to saMsAra kA tyAga kara dIkSA lI kaiyoM ne zrAvaka vrata aura kaiyoM ne samakita dhAraNa kii| isa prakAra bhagavAn pArzva - | ne 70 varSa taka kevalAvasthA meM vihAra kara saMsAra kA uddhAra kiyaa| aneka mahAnubhAvoM ne prabhu ke caraNa kamaloM meM dIkSA lI jisameM 16000 mahAmunirAja labdhisampanna uttama graMthoM ke racane vAle muni tathA 38000 viduSI sAdhviyAM 164000 utkRSTa vratadhArI zrAvaka 339000 zrAvikAeM aura asaMkhya loga jaina dharma ko pAlana karane vAle hue the / nAtha bhagavAn pAzvanAtha jainadharma kA pracAra bar3hAte hue apanI 100 varSa kI pUrI Ayu khatma kara vi0 saM0 pU0 720 zrAvaNa zuklA 8 ke dina sammeta zikhara pahAr3a para anazana pUrvaka nAzavAna zarIra kA tyAga kara mokSa padhAra gaye / inake pUrva bhI 19 tIrthakaroM ne isI sthAna para mokSa prApta kiyA thaa| jaba bhagavAn pArzvanAtha kA nirvANa ho gayA to caturvidha saMgha nirutsAhI bana gayA aura 64 indra tathA asaMkhya deva bhI nirutsAhI hote hue bhI bhagavAn kA nirvANa kalyANa kiyA aura Apake paTTa para gaNadhara zubhadatta ko sthApita kara unakI AjJA meM caturvidha zrIsaMgha apanA kalyANa kArya saMpAdana karane lagA iti pArzva caritra / " kaI pAzcAtya vidvAn loga bhagavAn pArzvanAtha aura bhagavAn mahAvIra ke astitva ko svIkAra nahIM karate the| para aneka pramANa upalabdha hue taba vidvAnoM ne yaha udghoSaNA kara dI ki bhagavAn pArzvanAtha evaM bhagavAn mahAvIra kAlpanika nahIM para aitihAsika puruSa haiM / una vidvAnoM ke katipaya granthoM ke nAma ullekha kara diye jAte haiM : 1 Stevenson (Rev.) Kalpa-Sutra, Int, P. XII 2. Lassen Indian Antiquary II P. 261, 3. Jacobi, Sacred Books of the East, YIP. P. XX1, 4. Belvalkar, The Brahma Sutras P. 106, 5. Charpentier, Cambridge History of India I, P. 153, 6. Guerinot. Bibliographie Jaina Int. P. XI, 7. Frazer, Literary History of India P. 128, 8. Elliet, Hinduism and Budhism I, P. 110, 9. Poussin, The way of Nirvana. P. 67, 10. Dutt, op., cit, P. 11, 11. Colebrooke, op., cit, II P. 317, 12. Thomas (Edward), op., cit, P. 6, 13. Wilson, op., cit, I P. 334, 14. Dasgupta, op., cit, P. 173, 15. Radha Krishna, op, cit, P. 281, 16. Mazumdar, op, cit, P. 281, 17. Stevenson (Rev. ) op., and loc, cit www.jainelitary.org
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 [saM0 pU0 720 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhagavAna pArzvanAtha ke prathama paTTadhara gaNadhara zubhadattAcArya AcAryaH zubhadatta devagaNabhRt paTTasya tasthau sudhIH / tejasvI zatayodhatulya vijayI zrIdvAdazAGgI raNe // vIro jainamatonnatau sa sukRtizca kretu yatnaM mahAn / gAtuM tasya guNAn zubhAn suraguruH zakto bhavedvA na vA // bhagavAna pArzvanAtha ke prathama paTTadhara gaNadhara bhagavAn zubhadasAcArya hue| Apa bhagavAna pArzvanAtha ke hasta dIkSita gaNadharoM meM mukhya the / yadyapi kalpasUtra meM bhagavAn pArzvanAtha ke ATha gaNadhara kahe haiM para AvazyakavRtti Adi meM dasa gaNadhara honA likhA hai, zAyada dasa gaNadharoM meM se do gaNadhara alpAyu vAle hoM aura unakA mokSa ho jAne se kalpasUtrakAra ne ATha gaNadhara hI likha diyA ho to uparokta apekSA se unakA likhanA ThIka hI hai| prAcIna samaya se eka yaha bhI kahAvata calI AI hai ki vartamAna 24 tIrthakaroM ke 1452 gaNadhara hue haiM evaM maMdiroM meM 1452 gaNadharoM kI pAdukAeM sthApita kI huI dRSTigocara bhI hotI haiN| jaba ki 1452 kI saMkhyA bhagavAn pArzvanAtha ke 10 gaNadhara mAne jA ' taba hI mela sakatI hai, isase bhI yahI pAyA jAtA hai ki bhagavAn pArzvanAtha ke daza gaNadhara hue the / gaNadhara zubhadattAcArya mahAna tejasvI prakhara prabhAvika dvAdazAGgI ke racayitA jina nahIM para jina tulya sopayoga sakala carAcara evaM dRzyAdRzya padArthoM ko hastAmala kI taraha jAnane dekhane vAle zAsana bhAravAhaka eka dhuraMdhara AcArya hue / dharma pracAra karane meM to Apa vijayI subhaTa kI taraha sadaiva tatpara rahate the / zAsana kA saMcAlana karane meM to Apa catura mutsaddI kA kAma kara batalAte the / ApazrI kI nAyakatva meM caturvidha zrIsaMgha sukha aura zAMti se AtmakalyANa sampAdana kiyA karate the / vAdiyoM para to pahale se ho ApakI pakkI dhAka jamI huI thI ki ApakA nAma suna kara ve kosoM dUra bhAgate the / yajJa vAdiyoM ke akhAr3e nirmUla kara diye the / hiMsA jaisI rAkSasI niSThura prathA nisteja bana gaI thI / ahiMsA kA sarvatra pracAra ho gayA thA / bahuta se rAjA prajA jaina dharma ko svIkAra kara apane-apane rAjya meM ahiMsA kA pracAra jora se kara rahe the / Apake AjJAvartI hajAroM sAdhu sAdhviyAM bhArata ke aneka prAntoM meM jaina dharma kA pracAra kara rahe the arthAt Apa zrI ke zubha prayatnoM se jaina dharma unnati ke ucca zikhara para pahu~ca gayA yA evaM jaina dharma eka vizva kA dharma bana cukA thA / 6 2 // gaNadhara zubhadattAcArya ne jJAna, dhyAna, tapa, saMyama kI ArAdhanA karate hue ghAtI karmoM ko jar3amUla se naSTa kara diyA, jisase Apako kaivalyajJAna, kaivalya darzana prApta ho gayA, jisase zrApa lokAloka ke sarva bhAvoM ko hastAmala kI bhAMti dekhane, jAnane laga gaye / Apake jIvana ke liye manuSya to kyA para vRhaspati jaise deva bhI kahane meM asamartha haiM / Apane kaivalyAvasthA meM bhI sarvatra bihAra kara saMsAra kA uddhAra kiyA hai /
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara zubhadattAcArya ] [vi0 pU0 720 varSa eka samaya kI jikra hai ki gaNadhara zubhadattAcArya ke hastadIkSita munivaradatta 500 ziSyoM ke sAtha vihAra karate hue jaMgala meM jA rahe the para sUrya asta ho jAne se unake saba sAdhuoM ko jaMgala meM hI Thahara jAno par3A / jaba ve apanI Avazyaka kriyA karake jJAna dhyAna meM sthita theto vahA~ kaI cora A nikale aura unhoMne bhI rAtri meM vahIM vizrAma liyaa| coroM kA irAdA thA ki ina sAdhuoM ke pAsa kucha mAla ho to chIna liyA jAya / jaba rAtri meM ve cora muniyoM ke pAsa Aye to muniyoM ke pAsa jJAna evaM dharmopadeza ke alAvA thA hI kyA,una coroM ko upadeza denA prArambha kara diyA muniyoM ke upadeza meM na jAne kyA jAdU bharA huA thA ki cora azubha kRtyoM se naraka ke duHkhoM ko suna kara ekadama saMsAra se bhaya bhrAnta hokara socane lage ki AhA-hAina mahAtmA kA kahanA satya hai, eka manuSya akRtya karake dravya upArjana karatA hai usake khAne vAlA to saba kuTumba hai para bhavAntara meM duHkha jo pApa karatA hai usa eka manuSyako hI sahana karanA par3atA hai ataH unhoM ke andara mukhya cora jo haridatta nAmakA rAjaputra thA usane muniyoM se pUchA ki isakA koI aisA upAya hai ki hama loga isa bure kRtya se chuTa jAveM aura pahile kiye huye pApa se mukta ho jAveM ? muni ne kahA ki bhavya ! isakA sIdhA aura sarala yahI upAya hai ki Apa bhagavatI jainadIkSA kI zaraNa leM ki naye kama bandha ho jAyaM aura pUrva kiye karmoM kA nAza ho jAya ityAdi inake alAvA koI dUsarA mArga hI nahIM hai basa una coroM ne muniyoM ke pAsa dIkSA lene kA nizcaya kara liyA, ataH unhIM 500 coroM ne sUryodaya hote hI muniyoM ke caraNa kamala meM bhagavatI jainadIkSA grahaNa kara ve apanI AtmA ke kalyANa meM laga gaye / ahAhA ! jaina muniyoM kI saMgata kA zubhaphala ki adhamma se adhamma kArya karane vAle bhI muniyoM kI kSaNika satsaMga se apanA kalyANa kara sakate haiN| munivaradatta una haridattAdi 500 coroM ko dIkSA dekara kramazaH vihAra karate hue gaNadhara zubhadattAcArya ke caraNa kamaloM meM Aye aura una nUtana muniyoM ko dekha gaNadharazrI ne varadatta evaM nUtana muniyoM kI khUba prazaMsA kii| isa prakAra gaNadhara bhagavAn kI samudAya meM aise anekAneka ratna the jaise samudra meM amUlya ratna hote haiM aura ve mahAtmA svakalyANa ke sAtha para kalyANa karane meM sadaiva tatpara rahate the| satya kahA hai ki "saravara taruvara santa jana, cauthA kahiye meha / paropakAra ke kAraNe cAroM dhArI deha / " isa prakAra gaNadhara zubhadattAcArya cirakAla taka zAsana kI sevA evaM unnati kara anta meM muni haridatta ko apanA uttarAdhikArI banA kara Apa anazana evaM samAdhipUrvaka mokSa padhAra gaye / bhagavAna pArasa paTTapara gaNadhara zrIzubhadatta hue, jo dvAdazAMgI jJAna ke vistAra meM samartha hue / unakI vimala vara jyoti se Alokamaya saMsAra thA, jainadharma ke the sUrya ve unake na yaza kA pAra thaa| vijayI subhaTa sama vIra the unakA caritra mahAnathA, pA sake nahIM thAha vRhaspati gaMbhIra unakA jJAna thaa| iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke prathama paTTadhara gaNadhara zubhadattAcArya hue|
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 696 varSa ] grA [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2 - prAcArya haridatta sUri AcAryo haridattamUri ratha taM paTTe'nuyAto bahu- / tejasvI nijadharmavRddhinirataH niSNAta buddhirguruH || sAvatthI nagarI sthito jinamate lauhityakaM dIkSayan / ziSyAneka sahasrakAn prahitavAn yastAn mahArASTrake // cArya haridattasUri - Apa bhI dvAdazAGgI evaM caturdazapUrva ke pUrNajJAtA evaM prakhara paNDita the / Rddhi-siddhi aura vidyA labdhiyoM ke to Apa khajAne hI kahalAte the / dharmapracAra karane meM Apa eka mazInagirI kA hI kAma kiyA karate the / vAda aura zAstrArtha meM zrApa sadaiva vijayI hokara vAdiyoM ko natamastaka kara DAlate the / zrApakI AjJA meM hajAroM sAdhu sAdhviyAM evaM lAkhoM karor3oM zrAvaka zrAvikAyeM mokSamArga kA ArAdhana kiyA karate the / yajJa meM hone vAle balidAna ne ApakA citta AkarSita kiyA / prANimAtra kI hita kAmanA ke uddezya se hiMsA ko dharma kA rUpa dene vAle una karmakADiyoM ko Apane hiMsA tatva kA upadeza kara jIva mAtra ko abhayadAna dilAyA / ahiMsA ke pracAra meM saMlagna sUrIzvarajI ke hRdaya kI karuNA ne hiMsA para vijaya prApta kI / zrApake saphala zAsana meM dharma aura nIti ke pahiye vAle samAja ratha kA sucAru rUpa se saMcAlana samasta saMsAra ko unnati ke zikhara para pahu~cA rahA thA / zrAcArya haridattasUra apane ziSya samudAya ke sAtha bhramaNa karate huye eka bAra sAvatthI nagarI ke udyAna meM pdhaare| vaha samaya janatA ke liye bar3e hI saubhAgya kA thA / rAjA adInazatru Adi janamedanI sUrijI ke svAgata - darzana evaM vandanArtha umar3a par3I / Apake upadezAmRta se saba loga maMtramugdha bana gaye the / aura hiMsA paramodharma kI ora unakI vizeSAbhiruci jAgRti huI / Jain Educatio International usI samaya sArathI nagarI meM eka lohityAcArya nAmaka yajJapracAraka apane 1000 ziSyoM ke sAtha AyA huA thA aura vaha apane siddhAnta evaM yajJakarma kA jora se pracAra bhI karatA thA / eka sthAna meM do dharma ke samartha pracAraka ekatra ho jAMya to dharmavAda khar3A honA eka svAbhAvika bAta thI / cAhe apresara loga ina bAtoM ko nahIM bhI cAhate hoM para sAdhAraNa janatA kA to yaha eka vyavasAya hI bana jAtA hai / aura Akhira vaha vAda ugra rUpa dhAraNa kara asaroM ko mata - mamatva ke andara vivaza banA hI dete haiN| yahI hAla sAvatyI nagarI ke andara donoM ora kA ho rahA thA / lohityAcArya kevala vidvAna hI nahIM para satyapriya bhI thA / ataH rAjA zradInazatru kI rAjasabhA meM donoM zrAcAryoM kA bar3A bhArI zAstrArtha huA / lohityAcArya kA pakSa yajJadharma kA thA aura isameM jo pazubali zrAdi hiMsA hotI hai vaha hiMsA nahIM 'vaidika hiMsA na hiMsA bhavati' arthAta yajJAdi meM jo hiMsA hotI hai vaha hiMsA ahiMsA hI samajhI jAtI hai aura isameM pazuoM kI mukti, saMsAra kI zAnti aura dharma kA utkarSa hotA hai ityAdi lAbha batalAyA jAtA thA /
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya haridattasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 696 varSe prAcArya haridattasUri kA pakSa ahiMsA paramodharma kA thaa| unhoMne prativAda meM aise akATya pramANa peza karate huye priyavacanoM se samajhAyA ki Apa vicAra kara sakate ho ki yadi hiMsA se hI jIvoM kI mukti evaM zAnti ho sakatI ho to phira to 'ahiMsA paramo dharmaH' yaha zAstra vAkya nirarthaka hI sAbita hogA aura jo zAstroM meM ahiMsA kA ucca Adarza batalAyA hai una saba ko apramANika hI samajhanA hogA ityAdi / AcArya zrI ke zAntimaya pramANoM ne lohitya kI antarAtmA para khUba gaharA prabhAva ddaalaa| basa phirato thA hI kyA, mumukSuoM ko satya kA bhAsa hote hI ve asatya ko tyAga satya grahaNa kara lete haiM yahI hAla lohitya kA huaa| usane hiMsA ko tyAga kara ahiMsA bhagavatI ke caraNoM meM zira jhukA diyaa| yaha hiMsA para ahiMsA kI pUrNa vijaya thii| ahiMsA kA jayanAda huaa| upasthita rAjA mahArAjA evaM nAgarikoM para ahiMsA kA khUba prabhAva huzrA aura lohitya ke sAtha ahiMsAmaya jainadharma kI zikSA dIkSA grahaNa kara ve bhI jaina dharma ke upAsaka bana gye| ___ lohitAcArya ne apane hajAra sAdhuoM ke sAtha AcArya haridattasUri ke caraNa kamaloM meM jaina dIkSA lene ke pazcAt jainadharma ke zAstroM kA gaharA adhyayana kara liyaa| tadanantara Apane nizcaya karaliyA ki maiMne jaise hiMsAdharma kA pracAra kiyA thA vaise hI aba hiMsA kA unmUlana kara ahiMsA kA pracAra karU~gA / jaba prAcArya haridatta ne lohitya kI yogyatA dekhI to usako gaNi pada se vibhUSita kara unake 1000 sAdhuoM ko sAtha de mahArASTra prAnta meM vihAra karane kI AjJA pharamA dI / kyoM ki usa prAnta meM yajJavAdiyoM kA khUba jora jamA huA thA aura na vahA~ kisI ahiMsA pracAraka kA jAnA hI hotA thA / yadi koI sAdhAraNa vyakti calA bhI jAya to una hiMsA pracArakoM ke sAmrAjya meM vaha adhika samaya jIvita bhI nahIM raha sakata, thaa| ataH AcAryazrI ne lohitya ko isa kArya ke lie sarvaguNa sampanna jAna kara hI AjJA de dI thI / itanA hI kyoM para una Agama vihArI bhaviSyavettA ne bhaviSya kA mahAna lAbha jAna kara hI isa kArya ke lie prayatna kiyA thA aura Age cala kara una maharSi haridattasUri kA prayatna saphala bhI huA jisako zrApa Age cala kara par3ha hI leNge| gaNivara lohityAcArya bar3e hI utsAha ke sAtha guru AjJA zirodhArya kara apane sahasra ziSyoM ko sAtha lekara kramazaH bhramaNa karate huye apane nirdeza sthAna arthAt mahArASTrIya prAnta meM padArpaNa kara apanA pracAra kArya prArambha kara diyaa| kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki una hiMsaka pAkhaNDiyoM ke sAmrAjya meM ina ahiMsA ke pujArI ko kisa kisa prakAra kaThanAiyoM kA sAmanA karanA par3A thA ? una niSThura hRdayI daityoM ne jaina sAdhuoM ko jAna se mAra DAlane ke anekoM prayatna karane meM bhI kucha uThA nahIM rakkhA thA / para Akhira ahiMsA bhagavatI ke caraNoM meM una hiMsakoM ko zira mukAnA hI par3A aura gaNivara lohitya ko apane kArya meM AzAtIta saphalatA prApta hotI hI gaI vaha bhI sAdhAraNa vyaktiyoM meM nahIM para aneka gajA mahArAjA ahiMsA ke pujArI bana gaye arthAt jaina dharma ke anuyAyI bana kara lohiya ke kArya meM sahAyaka bhI bana gaye / phira to thA hI kyA, lohitya ne jainadharma kI nIMva sudRr3ha-majabUta banAne meM medanI jinAlayoM se maMDita banA dI / vahA~ ke zrIsaMgha ne lohitya kI yogyatA para mugdha bana unako sUripada se vibhUSita kiyA jo usa samaya usa prAnta meM isa pada kI paramAvazyakatA thii| isa viSaya ke jainasAhitya meM aneka pramANa vistRta saMkhyA meM milate 1tatpaTTe sarirAcArya, haridattaHsudhIHsthitaH, svastyAkhyAyAMnagaryAJcasarvazAstravizAradam / jitvA lauhityAcArya, zAstrArtha zAstravittamaH, sahasrachatrayuktaM taM, dIkSayAmAsajainadhe // upakezagacchacaritra
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 696 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa haiM, itanA hI kyoM para Aja kI zodha khoja se bhI mahArASTraprAnta meM jainadharma ke pracAra ke liye yatra tatra kaI pramANa milate haiM usase bhI sAbita hotA hai ki AcArya bhadrabAhu ke pUrva mahArASTra meM jainadharma kA kAphI pracAra thaa| AcArya lohitya ne usa sUri pada ko kevala khajAne meM amAnata hI nahIM rakha chor3A thA para usako cirasthAyI banAne kA jabardasta prayatna kiyA thA / Apane aneka sthAnoM evaM rAjasabhAoM meM yajJavAdiyoM evaM hiMsApracArakoM ke sAtha zAstrArtha kara vijaya kA DaMkA bajAyA thA / pazu-bali aura atyAcAra ko unmUla kara asaMkhya mUka prANiyoM ko abhayadAna dilavAyA thA / aneka bhadrika jo mithyAtva sevana kara narakAbhimukha ho rahe the unako sadupadeza dekara samajhAyA arthAt unako mokSa evaM svarga kA adhikArI banAyA ityAdi / lohityAcArya ne apane yaza ko uSA ko lAlI se lohita kara diyA jo prAtaHkAla hote hI kRtajJa prANI ke hRdaya meM unakI punya smRti ko jAgRti rakhatI hai / anta meM lohitAcArya kevalajJAna prApta karaapanI antima avasthA meM muni devabhadrA ko apanA padAdhikAra dekara Apa anazana evaM samAdhi ke sAtha isa nAzavAna zarIra ko tyAga kara mokSa padhAra gaye / ina lohityAcArya kI saMtAna mahArASTraprAnta meM bhramaNa karatI huI lohitya zAkhA ke nAma se prasiddha huii| idhara AcArya haridattasUri ne apanA bihArakSetra itanA vizAla banA diyA ki aMga baMga paMcAla kaliMga aura himAlaya taka Apa svayaM tayA apane sAdhuoM ko bheja bheja kara dharma kA khUba hI pracAra bar3hAyA anta meM Apane muni Aryasamudra ko sUri banA kara vyavahAragiri parvata para samAdhi maraNa kara akSaya sthAna para kabjA kara liyA / haridattasUri kI saMtAna pUrva bhArata meM rahI vaha nirgrantha zAkhA kahalAI / paTTadhara unake hue AcArya haridattamUrivara / adbhuta pratibhA akaluSa sadaya jina dharma kI AbhA prakhara // ve dharma kA vistAra kara vikhyAta zAsana kara hue| sAvatthI nagarI madhya jo zAstrArtha meM uddhara hue // eka sahasra ziSyoM sahita lohitya ko dIkSita kie| phaharA dhvajA mahArASTra ko jainadharma se bhUSita kie // iti bhagavAna pArzvanAtha ke paTTapara prAcArya haridattasUri mahAprabhAvika AcArya hue / OM itihAsa kI zodha khoja se patA milatA hai ki mahArASTraprAnta ke sAhitya nirmANa ke liye eka saMgha kAyama kiyA gayA thaa| usakA uddezya thA ki pramANita sAhitya janatA ke sAmane rakkhe / isa saMgha kA samaya IsavI san kI pahalI zatAbdI kA thA, aisA vidvAnoM kA mata hai / usI samaya kA tiruvallura nAmaka tAmila jaina sAdhu kA banAyA huA eka kurala nAmakAutkRSTa kAvya milatA hai / yaha sAdhu jaina hI thaa| nIlakezI kI TIkA meM isa kAvya ko jaina zAstra honA spaSTa zabdoM meM kahA gayA hai / isa aitihAsika sAhitya se bhI yahI siddha hotA hai ki IsavI san ke Arambha meM mahA. Jain Educatinternational
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya haridattamari kA jIvana ] [vi0 pU0 696 varSa rASTraprAnta meM jainazramaNoM kA astitva hI nahIM varan tAmila bhASA ke grantha nirmANa karane vAle maujUda the| isase anumAna kiyA jA sakatA hai ki isa samaya ke pUrva bhI usa prAnta meM jaina dharma pracalita hogaa| DaoN. phrejarasAhiba ne apane itihAsa meM likhA hai ki yaha jainiyoM ke hI prayatna kA suMdara phala hai ki dakSiNa bhArata meM nayA Adarza, sAhitya, AcAra-vicAra evaM nUtana bhASA zailI pragaTa huI / " isa ghaTanA ke liye vizvasanIya evaM aitihAsika pramANa jaisA cAhiye vaisA mere jAnane meM abhI taka prApta nahIM huA hai| isakA yahI kAraNa hai ki yaha ghaTanA ati prAcIna arthAt bhagavAn mahAvIra ke 150 varSa pUrva kI evaM vikramI 620 varSa pUrva kI hai| phira bhI eka pramANa aisA milatA hai ki pUrvokta ghaTanA kA honA sambhava ho sakatA hai| digambara matAnusAra AcArya bhadrabAhu apane 12000 ziSyoM ke sAtha duSkAla ke samaya mahArASTra prAnta meM padhAre the aura unhoMne vahA~ ke jinAlayoM kI yAtrA bhI kI thii| ataH bhadrabAhu ke pUrva vahA~ jainadharma honA siddha hotA hai| prophesara e. cakravartI kA anumAna hai ki yadi bhadrabAhu ke pUrva dakSiNa bhArata meM jainadharma kA pracAra na hotA to durbhikSa ke samaya yakAyaka 12000 ziSyoM ke sAtha bhadrabAhu dakSiNa meM jAne kA sAhasa na karate, varan unako apane anuyAyiyoM dvArA zubhAgamana kiye jAne kA vizvAsa thA / isI se ve dakSiNa meM jAkara Thahara ske| eka aura bhI prabala pramANa hai ki siMhaladvIpa ke itihAsa se sambandha rakhane vAlA mahAvaMza nAmakA eka pAlI bhASA kA grantha hai jise dhenusena nAmaka eka bauddha bhikSu ne likhA hai / isa grantha kA nirmANa kAla IsavI san kI pAMcavI zatAbdI kA anumAna kiyA jAtA hai / isa graMtha meM IsA ke 543 varSa pUrva se lagA kara 301 varSa taka kA varNana hai / isameM varNita ghaTanAyeM siMhaladvIpa ke itihAsa ke liye yatheSTha pramANita mAnI jAtI haiN| isameM siMhaladvIpa ke nareza 'panugAnaya ke varNana meM kahA gayA hai ki unhoMne lagabhaga 437 IsA pUrva apanI rAjadhAnI anurAdhapura meM sthApita kI aura vahA~ nirgrantha muniyoM ke liye eka giri nAmaka sthAna banAyA / nirgrantha kumbandha ke liye rAjA ne eka mandira bhI nirmANa karAyA jo ukta muni ke nAma se vikhyAta huA ityAdi / eka vidharmI arthAt spardhA karane vAlA dharma kA bhikSu isa prakAra prAcIna itihAsa likhatA hai, jisase IsA kI pAMcavIM zatAbdI pUrva arthAt bhadrabAhu kI yAtrA ke samaya se do sau varSa pUrva mahArASTra meM jaina muniyoM kA bhramaNa aura rAjA mahArAjAoM kA unake upAsaka honA siddha hotA hai / ataeva mahArASTra prAnta meM lohityAcArya dvArA jainadharma kI nIva DAlanA jainapaTTAvalyAdi granthoM meM likhA huA milatA hai vaha pUrvokta prAcIna aitihAsika pramANoM se sAbita ho sakatA hai| + lohityAcArya ke paTTa para devabhadrAcArya devabhadra ke paTa para guNabhadrAcArya hue / AcArya zrIkezIzramaNa ke bulAne para guNamadrAcArga apane bahuta ziSyoM ke sAtha kezIzramaNa ke pAsa A gaye-aura zeSa sAdhu mahArASTraprAnta meM rahe the unakI paramparA kahAM taka calI hogI para bhadrabAhu ke samaya to ve mahArASTra meM vidyamAna the| www. 11brary.org
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 626 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 3-prAcArya samudrasUri AcAryasya samudrasUri sumate kAntyAH prabhAvo mahAn / jAto yazca bahUn nRpendra mukuTAn saMdIkSya jaine mate / ujjainyAH jayasaina nAma nRpatiM tasyaiva patnI punaH, putraM kezikumAra nAma sahitaM tene ca jaina prabhAm // tone ...... cArya samudrasUri-Apa zrImAn AcArya haridatta sUri ke hasta dIkSita aura Apake uttarAdhikArI the / Apa caturdazapUrva ke paramajJAtA the / sUri pada ke yogya sarvaguNasampanna the : Apake unnatizIla jIvana ke viSaya meM adhika likhanA mAno sUrya ko cirAga dikhAnA hai kAraNa ki ApakI pratibhA kA prabhAva prANImAtra ke hRdaya kamala meM ucca sthAna pAye hue thA / kyoM ki Apane aneka kaThinAiyoM ko sahana karake yajJavAdiyoM ke niSThura AcaraNa ko roka prANImAtra ko abhayadAna dilavA kara ahiMsA kA sAmrAjya sthApita karavA diyA thaa| zrApake upadeza kA asara kevala sAdhAraNa jIvoM para hI nahIM para bar3e bar3e rAjA mahArAjAoM para bhI huA karatA thA / yahI kAraNa hai ki Apane aneka rAjAoM ko jainadharma kI zikSA-dIkSA dekara ahiMsA devI ke upAsaka banAye the ! AcArya samudrasUri ke samaya eka vikaTa samasyA thii| ApakA jIvana saMgharSamaya thaa| pazuhiMsakoM kI aneka va ThinAiyoM kA Apako sAmanA karanA par3A thA phira bhI isa ahiMsA ke pujArI ne apanI sad - vRtiyoM aura satya ke nAda se atyAcAra aura cirakAla kI kurUr3hiyoM kA unmUlana kara UMca-nIca ke jaharIle bheda-bhAvoM ko miTAkara samabhAva kA sAmrAjya sthApita karane meM AzAtIta saphalatA prApta karalI thI arthAta ApakA vijaya jhaMDA cAroM ora phaharA rahA thA / Apake AjJAvRti hajAroM digavijayI sAdhu cAroM ora ghUma ghUma kara jainadharma ke pracAra ko teja raphtAra se bar3hA rahe the| Apake zAsanavRti eka mahAprabhAvazAlI videzI nAmaka muni the ve eka samaya kaI 500 muniyoM ke sAtha vihAra karate huye kramazaH zrAvantI (ujjaina) nagarI ke udyAna meM A nikale ! jaba rAjA prajA ko isa bAta kI khabara milI to ve bar3e hI samAroha ke sAtha munivarya ko vandana karane ko Aye / jisameM AvantI nagara kA adhipati rAjA jayasaina unakI paTTAnI anaMgasundarI tathA ApakA lautAsA putra kezIkumAra bhI sAtha meM the / saba loga munipravara ko vandana kara yathAsthAna baiTha gaye aura upadeza zravaNa kI jijJAsA kara rahe the| ataH munivarya ne apanA karttavya jAna kara janatA ke kalyANArtha bhavavAraNI dharmadezanA dI jisameM saMsAra kI asAratA sampatti kI caMcalatA, AyuSya kI asthiratA, kuTumba kI svArthatA aura manuSya janmAdi sAmagrI kI durlabhatA kA isa prakAra vyAkhyAna diyA ki zrotAjana zravaNa kara maMtramugdha ho gaye aura kaI logoM kI bhAvanA saMsAra se virakta ho apane kalyANa kI ora jAgRta ho gii| jaba vyAkhyAna khatma huA to saba loga munivara ko vandana kara calane lage parantu rAjakumAra kezI vahA~ Jain Educ International
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya samudrasari kA jIvana [vi0 pU0 626 varSa Thahara gayA aura muni ke sAmane TakaTakI lagA kara dekhane meM itanA masta bana gayA ki apane mAtA pitA ke vahAM se ravAnA hone kI bhI usako sudhi na rhii| taba saba logoM ke cale jAne para kevala eka tejasvI bAlaka ko baiThA huA dekha kara eka muni ne usako sambodhana kara kahA kumAra ! kyA dhyAna lagA rahA hai ? kumAra-guruvarya ! yaha kyA kAraNa hai ki maiM ApakI ora dekhatA hU~ to mere hRdaya meM eka prema kA samudra hI umar3a uThatA hai ki jisako meM vANI dvArA kaha bhI nahIM sakatA huuN| muni apane jJAna meM upayoga dekara kumAra ko javAba diyA ki he bhavya ! tumane pUrva bhava meM bhagavatI jainadIkSA kA aArAdhana kiyA hai ataH tumako dIkSitoM para dharma sneha hotA hai aura aisA honA svabhAvika bhI hai ataeva tumako prema kA anubhava ho rahA hai yaha pUrvajanma kA hI saMskAra hai| kumAra-he prabho ! kyA maiMne sacamuca hI pUrva bhava meM dIkSA grahaNa kara usakA pAlana kiyA thA ? yadi aisA hI hai to kRpayA merA pUrvabhava sunAiye ? kAraNa, Apa jJAnI haiN| muni ne kahA ki he kumAra ! suna maiM tujhe pUrvabhava sunAtA huuN| isI bhArata ke vakSasthala para dhanapura nAma kA nagara thA vahAM pRthviIdhara rAjA aura usake saubhAgyavatI devI thii| jisakI kukSa se sAta putriyoM ke bAda eka kumAra ne janma liyA jisakA nAma devadatta rakkhA thaa| usa devadatta ne bAlyAvasthA meM hI guNabhUSaNa AcArya ke pAsa jainadIkSA dhAraNa kara cirakAla dIkSA kA ArAdhana kiyaa| anta meM samAdhipUrvaka kAla kara pAMcavaoN brahma nAmaka svarga meM utpanna huA aura vahAM se cava kara tU yahAM rAjakumAra huA, ataH dIkSA evaM dIkSitoM para anurAga honA svAbhAvika hai / - kumAra-muni se apanA pUrvabhava suna kara ihApaha lagAyA to kSaNa bhara meM usako jAti-smaraNa jJAnotpanna ho AyA, jisase jaise muni ne kahA usane pratyakSa meM apanA pUrvabhava dekha liyaa| phira to jJAniyoM ke liye dera ho kyA thI ? usako saMsAra kArAgRha jaisA mAlUma hone lagA aura munivarya se prArthanA kI ki he prabho! Apa yahA~ hI virAjeM, maiM apane mAtA pitA kI AjJA lekara AtA hU~ aura ApakI zaraNa meM dIkSA luuNgaa| muni ne kahA jahA~ sukham / para dharma kArya meM vilamba nahIM karanA / rAjaputra kezIkumAra una muniyoM ko vandana namaskAra kara vahA~ se cala kara sIdhA hI apane mAtA pitA ke pAsa AyA aura unako apane vicAroM ko sunA kara dIkSA kI AjJA mAMgI / para isa prakAra eka choTA sA baccA dIkSA meM kyA samajhe, ataH unhoMne kumAra kA kahanA ha~sI meM gujAra diyA; para jaba kumAra ne apane anubhava evaM saMsAra kI asAratA aura dIkSA kI upAdeyatA ke viSaya meM Thosa zabdoM meM kahA to mAtA pitA ne jAnA ki kezI kI bAta ha~sI kI nahoM para sacamuca dIkSA kI hai / kumAra ko bahuta samajhAyA para Akhira kumAra kI dIkSA kA prabhAva ulTA rAjA rAnI para isa kadara huA ki unhoMne svayaM apane bar3e putra ko rAja sauMpa kara apane pyAre putra ke sAtha muni videzI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene kI taiyArI kara lii| phira to thA hI kyA ? nagara bhara meM isa bAta kI khUba halacala maca gaI aura kaI 500 mumukSu kezIkumAra kA anumodana kara dIkSA ke liye taiyAra ho gaye aura munivaryA ne una saba ko bar3e hI samAroha ke sAtha dIkSA dekara unakA uddhAra kiyaa| rAjarSi jayasaina aura AryakA anaMgasundarI ne nAzavAna rAja kA tyAga karake dIkSA lelI bAda jJAna, dhyAna aura tapa saMyama kI ArAdhanA meM saMlagna ho gaye aura ApakI icchA aba akSaya rAja kI ora laga marewwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww www.gelibrary.org
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 626 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa gaI / zrAhA, AcArya samudrasUri jaise guru aura kezIzramaNa jese ziSya, phira to kamI ho kisa bAta kI thI; unhoMne kramazaH saba karmoM kA kSaya kara anta meM kevala jJAna kevala darzana prApta kara mokSa padhAra gaye / idhara bArSikezI zramaNa ko jAtismaraNa jJAna se pUrva bhava meM par3hA huA saba jJAna smRti mAtra se hastAmalaka kI taraha yAda ho gyaa| inake alAvA bhI Apane caturdaza pUrva kA adhyayana kara liyA, itanA hI kyoM para ApakI kaThora tapazcaryyA, khaMDa brahmacaryya zrAdi guNoM se aneka vidyAoM evaM labdhiyoM ne bhI Apako pAtra samajha kara ve svayaM varadAyI bana gii| Apa svamata aura paramata ke zAstroM meM to itane pravINa ho gaye the ki vAdI aura prativAdI ApakI krAnti ko sahana nahIM karate hue dUra dUra bhAga rahe the / jisa samaya AcArya samudrasUri apane ziSya maMDala ke sAtha dharmapracAra karate huye bhUmaMDala para bihAra karate the usa samaya kauzAmbI rAjadhAnI meM eka yajJa kA Ayojana ho rahA thA jasakI khabara zrAcArya samudrasUri ko milI / bhalA, aise suavasara ko sUrijI kaba jAne dene vAle the / idhara kezIzramaNa jaise ziSya kI prabala preraNA hone se ve calakara kauzAmbI rAjadhAnI kI ora padhAre aura ApakA hiMsA viSaya para joroM se vyAkhyAna hone lagA, jisakA janatA para acchA prabhAva huA parantu yajJavAdiyoM ko yaha kaba acchA lagane vAlA thA / unake dila meM yaha zaMkA hone lagI ki yaha nAstika loga kabhI apane kArya meM vighna na DAladeM / ataH unhoMne bhI apanA pakSa majabUta banAne ke liye pracAra karanA prArambha kara diyA / Akhira sUrijI kI ora se muni kezIzramaNa aura yajJavAdiyoM kI ora se unake khAsa adhyakSa AcArya mukanda rAjasabhA meM zrAye aura unakA zAstrArtha huA / zrAcArya mukandane yajJa kI hiMsA ko hiMsA batalA kara khUba puSTi kii| upasthita loga yaha sakate the ki isake khaMDana ke liye jainasAdhu kyA kahegA / para kezI zramaNa hiMsA paramodharma ke viSaya aise akATya pramANa sabhA ke sAmane rakkhe ki jisake samakSa ye hiMsaka loga niruttara hogaye / zrataH vijayamAlA kezIzramaNa ke kaMTha meM zobhAyamAna ho gaI / hiMsakoM para kezI zramaNa kI yaha sarva prathama vijaya thI / basa, jainadharma kI jayadhvani se gagana gUMja uThA ahiMsA bhagavatI kA phaMDA cAroM ora phaharAne lagA / rAjA aura prajA ula ghora hiMsA se ghRNA kara hiMsA bhagavatI ke upAsaka banagaye / aura AcArya samudrasUri ne apane kara kamaloM se una saba kI zuddhi karake vAsakSepa ke vidhividhAna se una saba ko jainadharma meM dIkSita kiye / AcArya samudrasUri apanI antimAvasthA meM muni kezIzramaNa ko sarvaguNasampanna jAna kara apanA paTTAdhikAra evaM gaccha bhAra kezIzramaNa ko dekara tIrthadhirAja zrI sammetazikhara para salekhanA evaM samAdhipUrvaka anazana kara kevala jJAna darzana prApta kara mokSa padhAra gye| * iti zrI pArzvanAtha prabhu ke tIsare paTTadhara zrAcArya samudrasUri mahAprabhAvika huye / * samudrasUrirAcAryo, mahAdharma pracArakaH ujjayinyA nagaryAstu, jayasenAbhidhaM nRpam // kezikumAra rATputraM rAjJIzcAnaGga sundarIm / sambodhya jaina tatvaMtu, jaina dharme dIkSata || kezinAmA tadvineyo, yaH pradezi narezvaram / prabodhya nAstikAddharmA jjaina dharme'dhyaropayat // upakezagaccha caritra Jain EducaInternational
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa prAcArya kezIzramaNA turyaH paTTadhareSTa kezizramaNaH svIyaprabhAveNa yaH, cAritreNa tapasyayA ca janatAM ninye samagrAM vaze / zvetAmbI nagarI nRpo bahutayA yo nAstiko rakSitaHH jAlAtpApadhiyAM ca yena nRpatiryatnAt pradezI mahAn // hai yA cArya kezIzramaNa-- zrApa ugate sUrya kI kiraNoM kI bhAMti prakAza karane meM samartha bAla brahmacArI caturdazapUrvadhara ahiMsA evaM jainadharma ke kaTTara pracAraka yuvakAcArya the| Apa kI pratibhA kA pracaNDa prabhAva cAroM ora prakAzita ho rahA thA / Apa kevala manuSyoM se hI nahIM para deva devendra nara narendra evaM vidyAdharoM se bhI pUjita the; Apake jJAna sUrya kA prabhAva mithyAndhakAra ko jar3amUla se naSTa kara rahA thaa| pazu-hiMsaka yajJapracAraka to Apake sAmane isa prakAra palAyana ho jAte the ki jaise zera ke sAmane gIdar3a bhAga chUTate haiM / ApakI upadeza paddhati itanI madhura rocaka aura sAragarbhita thI ki jisako sunakara deva manuSya aura vidyAdhara maMtra mugdha bana jAte the| Apane jaise jainasaMkhyA meM vRddhi kI vaise jainazramaNa saMgha kI bhI khUba vRddhi kI thii| jisa samaya Apa pUrva bhArata meM dharma pracAra bar3hA rahe the| usa samaya lohityazAkhA ke zramaNa dakSiNa bhArata meM vihAra kara rahe the / para durdaivavazAt dakSiNa vihArI zramaNa samudAya ke andara svacchandatA ke kAraNa kucha vaimanasya paidA ho gayA thA jisako pUrva bhArata meM rahe huye kezIzramaNAcArya ne sunA, ataH Apane una sAdhuoM ko AjJA kara apane pAsa pUrva meM bulA liyA, phira bhI kucha sAdhu dakSiNa meM raha bhI gaye the / jo sAdhugaNa dakSiNa meM rahe the ve apanA saMgaThana bala bar3hA kara jainadharma ke pracAra meM laga gaye the| dakSiNa ke sAdhu pUrva meM Ane ke bAda thor3e samaya to zAnta rahe, para bAda ko to jo hAla dakSiNa meM thA vaha hI pUrva meM ho gayA jisako kalikAla ke udaya ke pUrva kA prabhAva kahA jA sakatA hai / ata: eka ora to kezIzramaNAcArya ghara kI bigar3I ko sudhArane kA prayatna kara rahe the, taba dUsarI ora yajJavAdiyoM kA jora bar3hatA jA rahA thaa| ve loga thor3I thor3I bAta meM bar3e 2 yajJa kara asaMkhya niraparAdhI mUka prANiyoM ke komala kaMTha para chure calA kara yajJavediyoM ko khUna se raMgane meM dharma batalA kara janatA ko ajJAna ke gahare gaDDe meM Dhakela rahe the| itihAsa kI zodha khoja se yaha patA sahaja hI meM laga jAtA hai ki vaha jamAnA bhArata ke liye bar3A hI vikaTa, bhISaNa aura duHkhamaya thA rAjanaitika, sAmAjika evaM dhArmika zRMkhalA kA patana ho cukA thA aura pAkhaNDiyoM kA atyAcAra bhArata ko gArata kara rahA thaa| usa jamAne kA saba kArobAra brAhmaNoM kI julmI sattA ke nIce calatA thA / brAhmaNa apane brAhmaNatva ko bhUla kara svArtha ke putale bana baiThe the| pAralaukika sukhoM ke pharamAna likha kara samAja ko ulTe rAste le jA rahe the / kSatriyavarga evaM rAjA mahArAjA una svArtha-priya brAhmaNoM ke bAMye hAtha ke kaThaputale bana kara apane patha se cyuta ho rahe the / samAja kI bAgaDora una atyA www.15orary.org
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa riyoM ke hAtha meM thI aura ve samAja ke ziratAja bana cuke the| sattA ahaMkAra kI gulAma bana apanA duru payoga kara rahI thI / balavAna apane bala kI AjamAiza nirbaloM para karate the / sivAya brAhmaNoM ke jJAna ke dvAra saba ke liye banda ye / bicAre zUdroM kI to usa jamAne meM sabase bar3I kharAbI thii| unakI saMsAra meM ghAsa phU'sa jitanI bhI kImata nahIM rahI thI / unako dharmazAstra par3hanA to kyA para sunane se hI prANadaMDa milatA thA dharma ra svArthakA sAmrAjya thA / kartavya sattA kA gulAma bana cukA thA / karuNA ne paizAcatva kA rUpa dhAraNa kara janatA meM trAhi-trAhi macA dI thI / manuSya kahalAne vAloM ne apane manuSyatva ko atyAcAra para bakara diyA thaa| prema, sneha aura ekatA kevala pustakoM ke pRSThoM para hI aMkita thI arthAt isa bhayaMkaratA ne cAroM ora pApAcAra evaM tRSNA kI bhaTTiyeM bhabhakA dI thIM jisake sAmane yadi koI pukAra bhI karatA to sunatA kauna thA ? phira bhI sudhAraka loga una atyAcAroM ke sAmane kaTibaddha ho janatA ko rakSaNa kara hI rahe the| para ve the bahuta thor3e jo usa bigar3I kA sudhAra karane meM aparyApta hI mAne jAte the / idhara bhagavAna kezI zramaNAcArya ne apane zramaNa saMgha kI eka virAT sabhA kI, jisameM samAja presara zrAddha varga bhI zAmila the| AcArya kezI zramaNa ne apane sAdhuoM ko svakartavya samajhAte huye apanI ojasvI vANI dvArA prabhAvazAlI evaM sacoTa upadeza dekara kahA ki vIro ! Apane jisa uddezya ko lakSya meM rakha saMsAra kA tyAga kiyA thA, vaha samaya Apake liye zrA pahu~cA hai / vizvoddhAra ke lie se kaTibaddha ho jAiye / jagata kA uddhAra Apa jaise tyAgI mahAtmAoM ne kiyA aura kareMge / eka nahIM para aneka phateM Apake sAmane upasthita hoM to tuma tanika bhI paravAha mata karo, itanA hI kyoM para isa nAzavAna zarIra kI bhI paravAha mata karo aura apane kartavya para DaTa jAo ityAdi / prANapraNa Akhira to zera zera hI hote haiN| bhale hI thor3I dera ke liye unakI nidrAvasthA meM mRgAdi vanacara kSudra prANI apanA vijaya rAja samajha leM para jaba ve zera garjanA karate haiM to mRgAdi pazuoM kA dhairya Tika nahIM sakatA hai, ataH sUrizvarajI kA vIratAmaya upadeza sunakara ve munipuMgava zeroM kI bhAMti bola uThe ki he pUjyavara ! jisa prakAra Apa hukma pharamAveM hama zirodhArya karane ko taiyAra haiM kisI bhI kaThinAiyoM kI hameM paravAha nahIM hai / hama apanA kartavya adA karane ko kaTibaddha haiM / apane sAdhuoM ke vIratAmaya vacana suna kara sUrijI kA utsAha aura bhI bar3ha gayA aura sAdhunoM kI yogyatA para unakI alaga 2 Tukar3iyAM banAkara nimnalikhita sthAnoM kI ora vihAra kI AjJA pharamA dI / 500 muniyoM ke sAtha vaikuNThAcArya ko tailaMga prAnta kI ora / 500 muniyoM ke sAtha kAlikAputrAcArya ko dakSiNa mahArASTra prAnta kI ora / 500 muniyoM ke sAtha gargAcArya ko sindha sauvIra prAnta kI ora / 500 muniyoM ke sAtha yavAcArya ko kAzI kauzala kI ora / 500 sAdhuoM ke sAtha annAcArya ko aMga vaMga kaliMga kI ora / 500 muniyoM ke sAtha kAzyapAcArya ko surasaina (mathurA) prAnta kI or| 500 muniyoM ke sAtha zivAcArya ko avantI prAnta kI ora / 500 muniyoM ke sAtha pAlakAcArya ko koMkaNa pradeza kI ora / Jain Educa? & International
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sAvasthI nagarI meM jAkara AcArya haridattasUri ne lohityAcArya ko zAstrArtha meM parAsta kara unake 1000 ziSyoM ke sAtha jaina dIkSA do aura unako mahArASTra prAnta meM dharma pracArArthaM bheje / pRSTha 3 Sant zrI videzI AcArya ne ujjena nagarI ke rAjA jayasena rAnI anaMgasundarI aura Apake lotAsA putra kezI kAMvara ko dIkSA dI bAda vahI kezIzvamaNa pArzvanAtha ke haturza paTTadhara AcArya hue / pRSTha 1wjainelibrary.org
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa munipehita ne kapIlavastunagarI ke rAjA zuddhodana evaM rAjakaMvara buddha ko dharmopadeza diyA jisase virakta ho buddha ne jaina dIkSA svIkAra karalI / pRSTha 17 Jain Education in tega kezIzramaNAcArya ne cittapradhAna ke Agraha se zvetAmbikAnagarI meM jAkara ke nAstika ziromaNi rAjA pradezI ko pratibodha dekara jainadharma meM dIkSita kiyA / pRSTa 30 vate & Personal use only
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana 1 [vi0 pU0 554 varSa 500 muniyoM ke sAtha kezIzramaNa (jinhoMne gautama ke sAtha carcA kI thI) ko pAMcAla kI bhora inake atirikta kucha choTI 2 aura Tukar3iyAM banA kara zeSa pradezoM meM bheja dIM aura svayaM 1000 muniyoM ke sAtha magadha pradeza meM rahakara sarvatra upadeza kara dharma pracAra karane kA bIr3A uThA liyaa| AcArya zrI kI isa mahatvapUrNa yojanA se Apako itanI saphalatA prApta ho gaI ki thor3e hI dinoM meM Apane cAroM zrara jainadharma evaM ahiMsA bhagavatI kA jhaMDA phaharA diyA aura vizva phira se zAnti kA zvAsa lene lagA / janatA apane kartavya ko samajhane lagI / yajJa jaise niSThura kArya se unako sahaja hI meM ghRNA Ane lagI jise thor3e dina pUrva ve dharma kA eka mukhya aMga samajhate the / zrAcAryajI ke prayatna kA prabhAva kevala sAdhAraNa janatA para hI nahIM par3A thA para ApakA prabhAva dharma camakane lagA / phalasvarUpa :11 - kauzAmbIkA rAjA saMtAnIka 12- sugrIva nagara kA rAjA balabhadra 13 - kAzI kaiauzala ke bar3e 2 rAjA mahArAjAoM para ho cukA thA / ataH cAroM ora phira se jaina 1- vaizAlI nagarI kA rAjA ceTaka 6 - polAsapura nagara kA rAjA vijayasena 2 - rAjagRha kA rAjA prasenajIta 7 - sAMketapura kA rAjA - candrapAla 3 -- campA nagarI kA rAjA dadhivAhana 8 - sAvasthI nagarI kA rAjA adInazatru 4 - kSatrikuNDa kA rAjA siddhArtha 9 kAMcanapura nagarakA rAjAdharmazIla 5 - kapilavastu kA rAjA zuddhodana 10 - kapilapura nagara kA rAjA jayaketu gaNa rAjA inake alAvA bhI kaI bhUpati jainadharma kI zaraNa lekara svapara kalyANa karane lage aura jaba rAjA bhI isa prakara jainadharma ke jhaNDe ke nIce A gaye to sAdhAraNa janatA kA to kahanA hI kyA thA ? ve lAkhoM nahIM para karor3oM kI saMkhyA meM apanI patita dazA ko tyAga kara jainadharmopAsaka bana gaye / kahA bhI hai ki 'yathA rAjA tathA prajA' / ahAhA - saMgaThana meM eka kaisI bijalI sI zakti rahI huI hai ki jisakA sAkSAtkAra hamAre caritra nAyakajI ne pratyakSa meM kara batalAyA thA jisako par3ha suna kara yadi Aja bhI hamAre sUrisamrAT una mahAtmAoM kA anukaraNa kareM to hamAre liye koI bhI kArthya asAdhya nahIM hai / 14 - zvetAmbikA kA rAjA pradezI rAjA mahAtmA buddha AcArya kezI zramaNa ke zrAjJAvRti sAdhutroM meM eka pehIta nAmaka vidvAna evaM pratibhAzAlI sAdhu thA / vaha eka samaya apane ziSya samudAya ke sAtha vihAra karatA huA kapilavastu nagara meM A phuNcaa| vahA~ kA nareza pahile se hI jainadharmopAsaka thA, ataH AgaMtuka muniyoM kA svAgata satkAra karanA svabhAvika hI thA / munipuMgava kA vyAkhyAna hamezA tyAga evaM vairAgya para hotA thA jisakA janatA para acchA prabhAva par3atA thA / rAjA zuddhodhana ke putra buddhikIrti ( gotamabuddha) para to Apa kA itanA prabhAva huA ki vaha vyAkhyAna suna kara saMsAra se virakta ho gayA / para rAjA zuddhodana evaM ApakA kuTumba yaha kaba cAhatA thA ki buddha kIrti hamako -zrI bhagavatIjI sUtra, rAjapraznIjI sUtra, uttarAdhyayanajI sUtra, kalpasUtrAdi sUtroM meM tathA caritra aura paTTAvaliyAdigranthoM meM bhagavAn pArzvanAtha saMtAniyoM ke astitva ke ullekha pracuratA se milate haiM / 17 www.janmelibrary.org
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa chor3a kara sAdhu bana jAya, isaliye unhoMne apane pyAre putra buddhakIrti ke liye aisA prabandha kara rakkhA ki na to vaha dIkSA hI le sake aura na unakI AjJA binA kahIM dUra pradeza meM hI jA ske| munivarya ne kucha dina vahA~ Thaharakara bAda vahA~ se vihAra kara diyA / para buddhakIrti ke antaHkaraNa meM jo vairAgya kA bIja bo gaye the vaha dina dUnA aura rAtri caugunA phalatA phUlatA hI gayA / eka samaya buddhikIrti saMsAra tyAga kI bhAvanA se apane eka chIniyA nAma ke naukara ko sAtha le azvArUr3ha ho apane vAsa sthAna se cala dharA / zrAge cala kara azva aura naukara ko to vApisa lauTA diyA aura zrApa jAkara pehIta muni ke pAsa jainadIkSA le lI jo unakA antaHkaraNa cAhatA thaa| bahuta arse taka buddha ne jainazramaNatva kA pAlana kiyA aura yathAsAdhya tapasyA bhI kI para unako icchita vastu na milI / ataH tapasyA se usakA dila haTa gayA aura sAdhuoM se alaga ho svayaM akelA bhramaNa karane lgaa| tadanantara usane 'bauddha' nAmaka nUtana dharma calAyA jo Aja bhI vistRta saMkhyA meM vidyamAna hai| bauddhamatavAle yadyapi spaSTa rUpa se yaha svIkAra nahIM karate hai ki buddha ne sabase pahale jainazramaNoM ke pAsa jainadharma kI dIkSA lI thii| para pramANoM ke anuzIlana karane para yaha patA sahaja hI meM laga jAtA hai ki buddha ne prAthamika dIkSA jainasAdhuoM ke pAsa hI lI thii| jisake katipaya pramANa yahAM uddhRta kara diye jAte haiN| 1-siripAsaNAhatitthe, saraUtIrepalAsa Nayaratthe / pahiAsavassasIhe, mahAluddhobuddhakIttimuNI // timipUraNAsaNeyA ahiMgapa pavajjA vaU parama bhaTTharataMvaraMdharitA pavATThiyateNaeyataM // maMsassanatthijIvo, jahAphaledahiyaduddhasakarAe tamhA taM muNittA, bhakkhaMto natthi pAviho / majhaMNava jjANijjaM,davvadavaM jahAjalatahA edaMitiloedhositA, pavatiyaM saMgha sAvadhaM // anno karedikammaM, aNetaM bhuMja dIsiddhaMtaM pari kappiuNe NUNaM, vasi kiccaNi raya muvavaNe // darzana sAra nAmaka grantha ( digambara ) 2. isI prakAra zvetAmbara samudAya ke zrIAcArAMgasUtra kI zilAMgAcArya kRta TIkA meM bhI buddha ko jaina sAdhu honA likhA hai| 3. bauddhadharma ke 'mahAvagga' nAmaka prantha meM buddha ke bhramaNa samaya kA ullekha kiyA hai jisameM likhA hai ki eka samaya buddha rAjagRha gayA aura vahA~ 'suppa' supAsa vasati meM Thahare the / isase yahI siddha hotA hai ki buddha prArambha samaya meM jaina the aura jainoM ke sAtaveM tIrthaGkara supArzvanAtha ke mandira meM Thahare the| 4. bauddha grantha lalitavistarA ke ullekha se bhI yahI siddha hotA hai ki rAjA zuddhodana jainazramaNopAsaka the arthAt pArzvanAtha santAniyoM ke upAsaka the| ataH buddha ne sabase pahile jainazramaNoM ke pAsa dIkSA lI ho to yaha asaMbhava bhI nahIM hai| 5. DaoN0 sTIvensana sAhaba ke mata se bhI yahI siddha hotA hai ki rAjA zuddhodana kA gharAnA jaina dharma kA upAsaka thaa| 6. impIriyala gez2ITiyara oNpha iNDiyA vhAlyUma do pRSTha 54 para likhA hai ki koI koI itihAsakAra to yaha bhI mAnate haiM ki gautamabuddha ko mahAvIra svAmI se hI jJAna prApta huA thA / jo kucha bhI ho yaha to nirvivAda svIkAra hI hai ki gautama buddha ne mahAvIra svAmI ke bAda zarIra tyAga kiyA, yaha bhI nirvivAda siddha hI hai ki bauddhadharma ke saMsthApaka gautama buddha ke pahile jainiyoM ke teIsa tIrthaGkara aura ho cuke the / mammarwar . Jain Education international
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 29 mahAtmA buddha mahAtmA izu (zazi kAnta eNDa kampanI bar3odA ke saujanya se ) Education International
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana [vi0 pU0 554 varSa 7-DAkTara bhaNDArakara ne bhI mahAtmAbuddha kA jaina muni honA svIkAra kiyA hai ( dekho jaina hitaiSI bhAga 7 vAM aMka 12 pR01) [ pariNAma hai| 8-buddha ne apane dharma meM jo ahiMsA ko pradhAna sthAna diyA hai yaha bhI jaina dharma ke saMsarga kA hI 9 -DAkTara phaharAra ne bhI kahA hai ki mahAtmA buddha kA gharAnA jainadharmopAsaka thaa| zAyad buddha ne pahile jaina dharma kI dIkSA lI ho to bhI asaMbhava nahIM hai| 1. zrImAna dhruva ne apane bhASaNa meM kahA hai ki mahAtmA buddha kA janma jaina gharAne meM huA thA, yahI kAraNa hai ki Apane ahiMsA para khUba jora diyA jaise mahAvIra ne diyA thaa| 11- buddha ne AtmA ko kSaNika svabhAva mAnA hai jo jaina siddhAnta meM 'dravya paryAya' kI vyAkhyA kI hai dravya nitya aura paryAya anitya arthAt paryAya samaya 2 para badalate haiM / buddha ne dravya ko paryAya samama AtmA 'kSaNika' pratikSaNa nAza hone vAlA mAnA hai, ityAdi pramANoM se siddha hotA hai ki buddha kA gharAnA jaina thA aura buddha ne prArambha meM jainadIkSA svIkAra kI thii| uparokta pramANoM se spaSTa pAyA jAtA hai ki mahAtmA buddha ne jainazramaNoM ke pAsa dIkSA avazya lI thii| buddha kA yajJa-hiMsA ke prati virodha aura ahiMsA ke viSaya meM upadeza jainoM se milatA julatA hone se kaI anabhijJa logoM ne jainoM ko hI bauddha likha diyA evaM jainadharma ko bauddhoM kI eka zAkhA batalAne kI bhI dhRSTatA kara ddaalii| para jaba jainoM ne apanI svataMtratA evaM prAcInatA ke akATya pramANa vidvAnoM ke sAmane rakkhe taba jAkara unhoMne apanI bhUla samajha kara yaha svIkAra kiyA ki nahIM, bauddhadharma alaga hai aura jaina dharma alaga hai ! bauddhadharma meM yaha zakti saMgaThana nahIM thA ki vaha jainadharma kI barAbarI kara sake / kAraNa bauddhadharma ahiMsA kI buniyAda para paidA huA thA para bAda meM ve mAMsabhakSI bana gaye the aura Aja bhI unameM mAMsabhakSaNa kA pracuratA se pracAra hai taba jainadharma zurU se Aja taka amAMsabhojI hai aura bhaviSya meM rhegaa| ataH jainadharma aura bauddhadharma pRthaka pRthaka dharma haiN| jaina dharma kI nIMva AstivAda para aura bauddha dharma kI nIMva kSaNika vAda para hai| jainadharma kA tyAga vairAgya aura tapa saMyama utkRSTa hone se saMsAralubdha evaM indriyoM ke vazIbhUta prANiyoM se pAlanA dussAdhya hai / taba bauddhadharma ke niyama sAdA aura sarala the jisameM aisI kisI khAsa vastu kA niSedha evaM kaSTa nahIM thA jisase hareka vyakti usakA pAlana kara sakatA thaa| buddha ne apanA nayA mata nikAla kara apanA mata calAyA thA para phira bhI mahAvIra ke syAdvAdasiddhAnta ko vaha ThIka hI samajhatA thA, jisakA pramANa khAsa buddha ke nirmANa kiye zAstroM meM bhI milatA hai| bauddhoM ke samasta dhArmika grantha tIna bhAgoM meM vibhakta hai jo "tripiTaka' kahalAte haiM, inake nAma kramazaH vinayapiTaka, suttapiTaka aura abhidhammapiTaka haiM / prathama piTaka meM bauddhamuniyoM ke prAcAra aura niyamoM kA dUsare meM mahAtmA buddha ke nija upadezoM kA aura tIsare meM vizeSarUpa se bauddha siddhAnta aura darzana kA varNana hai / suttapiTaka ke 5 nikAya arthAt aMga haiM jisameM se dUsare kA nAma mamamImanikAya hai isameM aneka sthAnoM para mahAtmA buddha kA nirmantha muniyoM se milane aura unake siddhAntoM Adi ke viSaya meM bAtacIta karane kA ullekha pAyA hai / ina ullekhoM se siddha hotA hai ki buddha ko bhagavAna mahAvIra kI sarvajJatA kA 12 www.jaipemorary.org
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa patA mila gayA thA aura unheM unake siddhAnta meM ruci bhI ho gaI thii| udAharaNArtha una ullekhoM meM se eka yahA~ uddhRta kiyA jAtA hai jisameM buddha kahatA hai ki - eka midAha, mahAnAma, samayaM rAjagahe viharAmi gijjhakUTe padyate te nakhopana samayena saMbahulA nigaNThA isigi lipasse kAla silAyaM ubbhasthakAhAnti Asana paTikkhittA opakkamikA dukkhAtipyA kaTukA vedanA vedayanti athakhohaM mahAnAma sAyaNha samayaM paTisallANA buTTi to yena isi gilipassama kAya silA yena te nigaNThA tena upasaMkamim upasaMkamicA te nigaNThe etad vocam kinnu tumhe Avuso tumbhadakA Asana paTikkhittA opakkamikA dukkhA tippA kaTukA vedanA vediyathAti evaM butte mahAnAmate / nigaNThAmaM etadavoceM // __nigaNTho Avuso nAyaputto savvannu savvadassAvI ayarise saM jJANa dassana parijANai carato came tiTTato ca sutassa ca jAgarassa ca satataM samittaM jJANa dassanaM pacupaTTitaMtiH so evaM Aha. atthi khovo nigaNThA pUvve pApaM kammaMkataM. taMimAyakaTu kAya dukkari kArikAya nijjeratha, panetya etarahi kAyena saMvutA, vAcAya saMyutA, manasA saMyutA taM AyatiM pApassa kammassa akaraNaM, iti purANAnaM, kammAnaM tapasA vyantibhAvA navAnaM kammanaM akaraNA AyatiM anavassavo, AyatiM anavassavA, kammakakkhayA kamakakkhayo, dukkhayo, dukkhayA vedanAkkhayo, vedanAkkhayA savvaM dukkha nijieNaM bhavissati taM capan amhAkaM ruccati cevakhama ti ca tena ca AmhA attamanAtiH P. T. D. Majjhim Vol. 18 I. PP. 92-93 __ bhAvArtha-mahAtmA buddha kahatA hai he mahAnAma maiM eka samaya rAjagRha meM gRddhakUTa nAmaka parvata para vihAra kara rahA thA usI samaya RSigiri ke pAsa kAlazilA nAmaka parvata para bahuta se nirgrantha (muni) Asana chor3a upakarma kara rahe the aura tIvra tapasyA meM pravRta the| he mahAnAma maiM sAyaMkAla ke samaya una nirgranthoM ke pAsa gayA aura unako kahA, "aho nimrantha tuma Asana chor3a upakarma kara kyoM aisI ghora tapasyA kI vedanA kA anubhava kara rahe ho ? ||"he mahAnAma jaba maiMne unase aisA kahA taba ve nimrantha isa prakAra bole aho nimrantha jJAtaputra sarvajJa aura sarvadarzI hai ve azeSa jJAna aura darzana ke jJAtA haiM hamAre calate Thaharate sote jAgate samasatta avasthAoM meM sadaiva unakA jJAna darzana upasthita rahatA hai| unhoMne kahA ki he nimrantha tumane pUrva janma meM pApakarma kiyA hai unakI isa ghora duScara tapasyA se nirjarA kara ddaalo| mana vacana aura kAyA kI saMvratI se naye pApa nahIM baMdhate aura tapasyA se purAne pApoM kA vyaya ho jAtA hai / isa prakAra naye pApoM ke ruka jAne se aura purAne pApoM ke vyaya se Ayati ruka jAtI hai, Ayati ruka jAne se karmoM kA kSaya hotA hai, karmo ke kSaya se duHkha kSaya hotA hai duHkha kSaya se vedanA kSaya aura vedanAkSaya se sarva dukhoM kI nirjarA hotI hai / isa para buddha kahatA hai yaha kathana hamAre liye rucikara pratIta hotA hai aura hamAre mana ko ThIka jacatA hai| aisA hI prasaMga majjima nikAya meM bhI eka jagaha para AyA hai vahA~ bhI nimranthoM ne buddha se jJAtaputra ( mahAvIra ) ke sarvajJa hone kI bAta kahI aura unake upadRSTi karmasiddhAnta kA kathana kiyA tisa para buddha ne phira uparyukta zabdoM meM hI apanI ruci aura anukUlatA pragaTa kii| Jain Educenternational
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana 1 [vi0 pU0 554 varSa isa udAharaNa se pAyA jAtA hai ki bhagavAna mahAvIra kA tyAga vairAgya kaThora tapa aura syAdvAda ko mahAtmA buddha bar3I ruci se mAnatA thA / mahAtmA buddha kA samaya bhagavAna mahAvIra ke samakAlIna thA arthAt bhagavAna mahAvIra ke janma do varSa pUrva se mahAtmA buddha kA janma huA thA bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt chaH varSo se mahAtmA buddha kA nirvANa huA thA, ataH mahAvIra kA AyuSya 72 varSa kA thA aura mahAtmA buddha kA zrAyuSya 80 varSa kA thA / prasaMgopAta mahAtmA buddha kA saMkSipta paricaya karavAne ke bAda aba hama mUla viSaya para Ate haiM / kezI zramaNAcArya mahApratibhAzAlI huye| Apane jainadharma kI kImatI sevA kI yajJavAdiyoM kI bar3hatI jAtI krUratA ko rokane meM bhAgIratha prayatna kiyA tathA una pAkhaMDiyoM ke caMgula meM phaMse hue narezoM ko evaM janatA ko jainadharma meM sthira kiyA aura jainazramaNa saMgha meM khUba AzAtIta vRddhi kI ki jinhoMne bhArata meM hari ra bhramaNa kara jainadharma kA pracAra kiyA / phira bhI usa samaya kI bigar3I huI paristhiti ko sudhArane ke lie kudarata eka pratibhAzAlI laukika mahApuruSa kI pratIkSA kara rahI thI / ThIka usI samaya jagatoddhAraka vizvavatsala bhagavAna mahAvIra ne zravatAra dhAraNa kiyA / phira to thA hI kyA ? jaise sUrya udaya hone ke pUrva hI cAroM ora prakAza phaila jAtA hai vaise vizva ke vAyumaNDala meM zAnti ke paramANu prasArita hone lage / bhagavAna mahAvIra yoM to bhagavAn mahAvIra ke pavitra evaM paropakArI jIvana para prakAza DAlane vAle pRthaka 2 vidvAnoM kI ora se bar3e 2 pranthoM kA nirmANa ho cukA hai unake andara se kaI grantha to mudrita bhI ho gaye haiM / ataH yahAM para bhagavAna mahAvIra ke jIvana viSaya saMkSipta meM hI likhA jAtA hai / I0 sa0 pUrva 598 varSa kA samaya thA ki kSatrIkuNDanagara ke rAjA siddhArtha kI mahArAnI trisalA devI kI ratna kukSa meM caudaha svapna sUcita bhagavAna mahAvIra ne avatAra liyA / usa dina se hI rAjA siddhArtha kA 1 mahAvIra svAmI caritra kartA guNacandra gaNi 1 - bhagavAna mahAvIra kI janma kuNDalI 2 mahAvIra svAmI caritra nemicandra vi0 saM0 1139 paM0 maMgalakalasa vi0 saM0 3 mahAvIra svAmI caritra 4 mahAvIra svAmI caritra 5 mahAvIra svAmI caritra 6 mahAvIra svAmI caritra 7 mahAvIra svAmI caritra 8 mahAvIra svAmI caritra inake alAvA bhI kaI choTe 12 99 2 zru. 10 ke. maM. 7 sU. bu. za. gu. 4 9 7 sa 6. saM ** 99 11 paM0 nidhAna kuzala vi0 saM0 "" "" jinezvarasUri ziSya asaga (digaMbara) " bar3e jIvana likhe gaye the / 19 www. brary.org
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAja samRddhazAlI banatA gyaa| dhana-dhAnya ratna suvarNa aura rAja kI khUba vRddhi hone lgii| garbha ke prabhAva se rAnI trisalA devI ko acche 2 dohale (manoratha) hone lage jisako rAjA siddhArtha ne bar3e hI harSa ke sAtha pUrNa kiye / kramazaH caitrazuklatrayodazI ke dina kI rAtri samaya mahAvIra kA janma huaa| kudarata se hI saba gRha' ucca sthAna para A gaye jo aise puruSa ke liye AnA cAhiye the| vaha samaya tIna loka ke jIvoM ke liye bar3e hI Ananda kA thA / narakAdi ke jIvoM ko bhI usa samaya zAnti milI thii| usI rAtri meM indrAdi devoM ne bhagavAna ko meruzikhara para le jAkara prabhu kA snAtra mahotsava kiyA / tadanantara prabhAta hote hI rAjA siddhArtha ne janmamahotsava khUba samAroha se manAyA / vizeSatA yaha thI ki sau hajAra aura lakSa dinAra vyaya kara jina mandiroM meM pUjA racavAI gaI thI, kyoMki rAjA siddhArtha aura rAnI trisalA bhagavAna pArzvanAtha saMtAniyoM ke zrAvaka the aura zrAvaka ke gharoM meM aisA maMgalika kArya ho to pahile prabhubhakti honI hI cAhiye / isa prakAra kamazaH mahotsava manAte hue bArahaveM dina dezoThana (bhojana karake prabhu kA nAma 'varddhamAna' rakhA jo yathA nAma tathA guNa thA, kyoMki bhagavAna ke garbha meM Ate hI rAjA siddhArtha ke rAja meM dhana dhAnyAdi kI abhivRddhi huI thii| __ bhagavAna jaba bAla-krIr3A karate the usa samaya eka deva bhagavAna kI vIratA kI parIkSA karane ko pAyA para bhagavAna ke parAkrama ke sAmane vaha lajjita ho gayA thA / tatpazcAt mAtA pitA ne apane manoratha pUrNa karane ko bhagavAna ko vidyAlaya meM praveza karavAne kA mahotsava kiyA, para vicAre adhyApaka ke pAsa itanA jJAna kahA~ thA ki vaha vartamAna ko par3hA sake / usa samaya indra kA zrAsana vicalita huA aura usane svarga loka se cala kara brAhmaNa kA rUpa dhAraNa kara vidyAlaya meM Akara rAjakuMvara vartamAna ko aise 2 prazna pUche aura bhagavAna ne una praznoM ke uttara diye, jisako suna kara vidyAlaya kA adhyApaka vismita ho gayA / una praznottara kA eka grantha bana gayA jisakA nAma jinendra vyAkaraNa rakhA gayA thaa| jaba bhagavAna ne yuvakAvasthA meM padArpaNa kiyA to aneka rAjAoM ke vahAM se vivAha ke AmantraNa aaye| bhagavAna kI icchA ke na hone para bhI mAtA pitA ke zrAgraha se rAjakanyA jasodA ke sAtha rAjakuvara vaddhamAna kA vivAha bar3e hI samAroha se ho gyaa| hA~ pUrva saMcita jitane karma hote haiM vaha to bhogane hI par3ate haiM aura samyagdRSTi jIvoM ke bhoga bhI karma nirjarA kA hetu hotA hai| bhagavAna vaddha mAna ne mAtA ke garbha meM hI dIkSA kI bhAvanA kara lI thI, para sAtha meM yaha niyama kara liyA thA ki jaba taka mAtA pitA jIvita raheM vahA~ taka maiM dIkSA nahIM lUMgA, isakA kAraNa mAto pitA kA putra prati anurAga hI thA / jaba bhagavAna kI umra 28 sAla kI huI to rAjA siddhArtha aura rAnI trisalAdevI kA svargavAsa ho gyaa| varddhamAna kA abhigraha pUrNa ho gayA to vRddhabhrAtA nandIvarddhana se kahA ki maiM dIkSA lUMgA, isameM ApakI anumati honI cAhiye / vRddhabhrAtA ne kahA vIra ! abhI to mere mAtA pitA kA viyoga huA hai aura jo AdhAra hai vaha tuma para hI hai kucha aso abhI tuma Thaharo; ataH vRddhabhrAtA ke kahane se do varSa aura saMsAra meM rahanA svIkAra kiyaa| jaba eka varSa vyatIta huA to laukAntika devoM ne Akara prArthanA kI ki prabho! vizva meM mithyAtva kA jora apanI carama sImA taka pahu~ca gayA hai / ataH zrApa dIkSA lekara jagata kA uddhAra kraaveN|
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhagavAna mahAvIra ke mAnasa ko DIgAne ke liye kAmAtura striyoM hAvabhAva karatI hai para vIra merU kI bhA~ti acala rhe| bhagavAna mahAvIra ke pairoM para gopAloM ne khIra pakAI / aura kuto se mAMsa kaTAyA pRSTha bhagavAna mahAvIra ko caNDakozIka sarpa ne joroM se kATA bhagavAna mahAvIra ke kAnoM meM gopAloM ne kIle jisake badale unhoMne sarpa ko AThave svarga pahu~cAyA / ersonal Us Thoka dI / phira bhI vIra to vIra hI the 49 Jain E natio
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezI zramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa bhagavAna varddhamAna ne eka varSa taka varSodAna diyA jisakA pramANa prati dina 10800000 saunaiyoM kA thA, ataH varSIdAna ke bAda I. sa. pUrva 568 varSa ke mArgazIrSa kRSNA 10 ke dina indrAdi zrasaMkhya deva aura mahArAjAoM ke mahotsava ke sAtha ekale dIkSAntrata grahaNa kara liyA / vizeSatA yaha thI ki jisa dina prabhu ne dIkSA lI usI dina zrabhigraha ( pratijJA ) kara lI ki yadi deva manuSya aura tiryanca kA koI bhI upasarga hogA vaha mujhe apane pUrva saMcita karma samajha kara samayak prakAra se sahana karanA hogA / mahApuruSoM kA yaha bhI niyama huA karatA hai ki ve pahile apanI AtmA kA sarva vikAsa kara lete haiM taba hI ve dUsaroM kA kalyANa karane meM pravRti karate haiM aura yaha bAta hai bhI ThIka ki jisane apanA kalyANa kara liyA hai vahI dUsaroM kA kalyANa kara sakatA hai| kahA bhI hai ki " tannANaM tAriyA " / bhagavAn varddhamAna ne jisa dina dIkSA le kara vihAra kiyA usa dina se hI Apa para upasarga evaM parisaddoM ne hamalA karanA prArambha kara diyA thA, evaM bAraha varSoM meM adhika samaya zrApakA upasagoM meM hI vyatIta huA thA / yadi una saba ko likhA jAya to eka bar3A bhArI prattha bana jAya, para maiM apane uddezyA nusAra saMkSipta meM katipaya udAharaNa Apake sAmane rakha detA hU~ ki bhagavAna mahAvIra ne kaise 2 upasargo ko sahana kiyA thA / 1 - bhagavAna ke dIkSA samaya Apake zarIra para candanAdi sugandha padArthoM kA lepana kiyA thA jisake mAre bhramaragaNa prabhu ke zarIra kA mAMsa kATa kATa khAne laga gaye the, taba dUsarI ora bhagavAna ke adbhuta rUpa ko dekha kara kAmAtura auratoM ne aneka prakAra ke hAva-bhAva nRtya vilAsAdi kiye, para prabhu ne donoM para samabhAva hI rkhaa| 2 - eka samaya jaMgalI gopAlakoM ne apane bailoM ke kAraNa prabhu ko aneka prakAra ke kaSTa pahu~cAye; usa samaya zakrendra kA zrAsana kampa uThA, ataH indra ne Akara gopAlakoM ko sajA dekara dUra haTAyA aura bhagavAna kI vandanA stuti kI, para prabhu ne na to gopAlakoM para dveSa hI kiyA na zakrendra para rAga hI kiyA / itanA hI kyoM indra ne arja kI ki prabho Apako bar3e 2 kaSTa hone vAle haiM, yadi Apa AjJA pharamAveM to maiM zrApakI sevA meM raha kara una kaSToM ko nivAraNa karU ? isa para prabhu ne kahA indra yaha na to huA aura na hogA ki koI bhI vyakti dUsaroM kI sahAyatA se kalyANa kare kiyA aura karegA zrarthAt apanA kalyANa zrApa hI kara skegaa| ataH ApakI sahAyatA kI mujhe AvazyakatA nahIM hai| A hA, vIra to sacce vIra hI the / 3 - zUlapANi yakSa aura saMgama nAmaka adhama devoM ke upasarga ko sunate hI kalejA kAMpa uThatA hai / adhama devoM ne prabhu ko itane ghora kaSTa pahu~cAye ki ve apanI AyuSya se hI jIvita rahe, zeSa devoM ne to upasarga karane meM kucha bhI uThA na rakkhA / 4-eka samaya mahAvIra jaMgala meM jA rahe the to kisI gopAlaka ne kahA ki zrApa kisI dUsare rAste se jAiye, kAraNa ki isa rAste ke bIca eka caMDakoSika sarpa rahatA hai aura usakA viSa itanA jaharIlA hai ki vaha jidhara dRSTi prasAra karatA hai udhara hI jIvoM ko bhasmIbhUta banA detA hai ityAdi / prabhu ne socA ki jaba usa sarpa meM itanI zakti hai aura usakA durupayoga karatA hai yadi usI zakti kA vaha sadupayoga karane laga jAya to usakA kalyANa ho sakatA hai, kyoMki 'karmazUrA so dharme zUrA' basa bhagavAna usI rAste cale gaye aura jahAM sarpa kI bAMbI ( bila ) thI vahAM dhyAna lagA diyaa| phira to thA hI kyA ? sarpa ne www.netbrary.org.
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa krodha meM lAla baMbUla hokara prabhu ko kATA, para dUsare logoM ko kATane para khUna nikalatA hai lekina bhagavAna ko kATane para sarpa ne dUdha pAyA, jisase sarpa ko bar3A hI Azcarya huA usa samaya prabhu ne kahA caMDakoSika ! buma buma itane meM to sarpa ko jAti-smaraNa ho AyA usane apanA pUrva rUpa dekhA ki maiM pUrva bhava meM eka thA / krodha ke mAre mara kara sarpa huA hU~ aura yahAM bhI krodha ke vaza ho anya jIvoM ko kaSTa pahu~cA rahA hU~ jisameM bhI mahAvIra jaise lokattara puruSa ko, dhikkAra ho mere krodha ko / kRtAparAdhe'pi jane, kRpAmaMtharatArayoH / ISadvASpAdayorbhadraM, zrIvIrajinanetrayoH || basa usa sarpa ne zAnta citta se pratijJA kara lI ki aba maiM kisI ko bhI takalIpha nahIM dUMgA, itanA hI kyoM para mujhe koI kaSTa degA to bhI kSamA karUMgA / sarpa ne apanA muMha bAMbI (bila) meM DAla kara zarIra ko bhUmi para rakha diyA / prabhu ne vahAM se vihAra kara diyaa| jaba logoM ko mAlUma huA ki sarpa ne zAnti dhAraNa kara lI hai to miSTAnna padArthoM se sarpa kI pUjA kI, usa miSTAna se vahAM cIMTiyAM A gaI aura sarpa ke zarIra ko kATa 2 kara khAne lagIM to bhI sarpa ne una para krodha dveSa nahIM kiyA ataH sarpa samabhAvoM se mara kara AThaveM devaloka meM utpanna huA / 5 - eka samaya bhagavAna ne vihAra karate huye eka jaMgala meM dhyAna lagA diyA thaa| koI kisAna apane bailoM ko bhagavAna ke pAsa chor3a kara kAryavazAt grAma meM calA gayA thA / balada vahA~ se cale gaye, kisAna ne vApisa kara dekhA to balada nahIM mile| rAtri bhara DhUr3hatA phirA para balada nahIM mile| phira subaha ve balada svayaM prabhu ke pAsa A gye| kisAna ne Akara dekhA to usako prabhu para bahuta gussA AyA / usane khaira kI kIleM lAkara prabhu ke kAnoM meM isa kadara Thoka dIM ki kAnoM ke cheda ArapAra ho gaye / itanA kaSTa hone para bhI bhagavAn ne usa gopAla para kiMcita bhI dveSa nahIM kiyA arthAta apane pUrvasaMcita karma samajha kara samabhAva se sahana kara liyA isa prakAra anekAneka upasarga evaM parisaha ko bar3I vIratA ke sAtha sahana karate huye karIba sAr3he bAraha varSa nikala gaye aura sAr3he bAraha varSoM meM prabhu ne tapazcaryA bhI itanI kI ki pUrA eka varSa bhI AhAra pAnI nahIM kiyA hogA / tapazcaryA ke nAma saMkhyA tapa dina pAraNA dina sarva dina cha mAsItapa nyUna cha mAsI tapa caturmAsI tapa tIna mAsI tapa ar3hAI mAsI tapa do mAsI tapa Der3ha mAsI tapa eka mAsI tapa pAkSIka tapa aSTama tapa chaTTa tapa 1 1 9 2 2 6 2 12 72 12 229 180 175 1080 180 150 360 90 360 1080 36 458 4149 , 9 12 72 12 229 348 181 176 1089 182 152 366 62 172 1152 48 687 4497
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa eka tarapha to pora upasarga ko sahana karanA aura dUsarI ora utkRSTa tapazcaryA phira vicAre karma to raha hI kaise sakate the ? ataH jambu nAmaka prAma ke pAsa rajubAlakA nadI ke kinAre para somaka ke kheta meM azoka ke vRkSa ke nIce chaTa kA tapa godhoM Asana aura zukladhyAna kI uccazreNI meM adhyAtma cintavana karate huye jJAnAvarNiya, darzanAvaNiya, mohanIya aura antarAya ina cAroM ghanaghAtI karmoM ko kSaya kara prabhu mahAvIra ne kaivalyajJAna kaivalyadarzana ko prApta kara liyaa| AtmA para jo karmoM ke dalaka ke pardai the ve dUra hote hI prabhu lokAloka ke carAcara padArthoM ke dravya guNa paryAya ko hastAmalaka kI muAphika dekhane lggye| isa suavasara ko jAna kara indrAdi asaMkhya deva-devI mahotsava karane ko Aye / prabhu ne deva manuSya aura vidyAdharoM ko dharmadezanA dI, para usa samaya kisI ne vrata nahIM liyaa| dUsare dina devoM ne samavasaraNa kI racanA kI, usa para virAjamAna ho bhagavAna mahAvIra ne ahiMsA paramo dharmaH para vyAkhyAna diyaa| bhagavAna ke upadeza kA adhika prabhAva vedAntiyoM ke niSThura yajJa para huA / yahI kAraNa hai ki indrabhUti Adi 11 yajJAdhyakSa mahAn paMDitoM ne apane 2 dila kI zaMkAoM kA samAdhAna karake ve svayaM tathA unake 4400 chAtroM ne bhagavAna mahAvIra ke caraNa kamaloM meM dIkSA grahaNa kI aura prabhu ke ziSya bana gaye phira to kahanA hI kyA thA ? prabhu ne caturvidha saMgha kI sthApanA kI aura yajJa meM hote huye asaMkhya nirAdhAra mUka prANiyoM ko abhayadAna dilavA kara usa pApavRti ko samUla naSTa kara diyA aura usa samaya kI viSamatA evaM varNa ja ti upajAti aura nIca UMca ke mithyA bhrama kA zira phor3a kara saba ko samabhAvI banA kara prANI mAtra ko apanA kalyANa karane kA adhikAra de diyaa| bhagavAn mahAvIra ne 30 varSa taka cAroM ora ghUma ghUma kara jainadharma kA khUba pracAra kiyA / kaI nara nAriyoM ko dIkSA dekara apane ziSya banAye, jisa meM 14000 muni aura 36000 sAdhviyA~ to mukhya the| isI prakAra 159.00 zrAvaka aura 336000 zrAvikAeM vratadhAriyoM meM agrezvara the inake alAvA jainoM kI saMkhyA usa samaya +400000000 kahI jAtI hai| bhagavAna mahAvIra ke lie aneka paurvAtya aura pAzcAtya dhuraMdhara vidvAnoM, saMzodhakoM aura itihAsajJoM ne apanA mata pragaTa kiyA hai ki bhagavAna mahAvIra jainadharma ke saMsthApaka nahIM, parantu upadezaka evaM pracAraka the| isa viSaya meM maiMne bahuta se pramANa jainajAti mahodaya prantha ke prathama prakaraNa meM uddhata kara diye haiM aura unake alAvA bhI aneka pramANoM se yaha bAta spaSTatayA nizcita ho cukI hai ki bhagavAna mahAvIra eka aitihAsika puruSa the aura unhoMne ahiMsA kA khUba joroM se pracAra karake prANImAtra ko jIne kA adhikAra prApta karA diyA thA aura yajJa yAgAdika meM dI jAne vAlI bali ko unmUlana karake brAhmaNa dharma para bhI ahiMsA kI jabaradasta chApa jamA dI thI ityAdi / bhagavAna mahAvIra kA jIvana jagata ke kalyANa ke lie huA thA / bhagavAna mahAvIra ke ahiMsA paramodharmaH evaM syAdvAda siddhAMta kA prabhAva kevala sAdhAraNa janatA para hI nahIM parantu bar3e 2 rAjA mahArAjAoM para bhI huA thA / ataH katipaya rAjAoM ke nAma yahA~ uddhata kara diye jAte haiM / + "bhArata meM pahile 400000.00 jainathe, usI mata se nikala kara bahuta loga anya dharma meM jAne se inakI saMkhyA ghaTa gaI, yaha dharma bahuta prAcIna hai, isa mata ke niyama bahuta uttama haiM, isa mata se deza ko bhArI lAbha pahu~cA hai"| "bAbU kRSNanAtha banarjI, jainijama" 25 www.ainelibrary.org
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 1-rAjagRha nagara kA zizunAgavaMzI mahArAjA zreNika-Apa rAjA prasenajita ke uttarAdhikArI the| Apane zurU se bauddhadharma kI zikSA pAI thI aura usI dharma ke upAsaka the, parantu zrApakA vivAha vaizAlI ke mahArAjA ceTaka kI putrI celanA ke sAtha huA thaa| mahArAnI celanA kaTTara jaina upAsikA thii| usane bar3I koziza ke sAtha apane patideva ko jainadharma ke tattvoM ko samajhA kara jainadharma ke upAsaka banAye / rAjA zreNika ne jainadharma kI vizeSatA samajha kara jainadharma kA khUba hI pracAra kiyA / kevala bhArata meM hI nahIM para bhArata ke bAhara videzoM meM bhI pracuratA se pracAra kiyA thaa| Apane bahuta se jaina mandira banavA kara mUrtiyoM kI pratiSThA bhI karavAI thii| hemavantapaTTAvalI se jJAta hotA hai ki kaliMga kI khaMDagiri pahAr3I para Adi tIrthakara bhagavAna RSabhadeva kA mandira banA kara usameM svarNamaya mUrti kI pratiSThA karavAI thii| usI mUrti kA jikra mahAmeghavAna cakravartI mahArAja khAravela ke zilAlekha meM AyA hai jisako hama Age cala kara btaayeNge| mahArAjA zreNika jinabhakti meM itanA lIna thA ki vaha hamezA 108 svarNa ke jau ( cAvala ) banA kara jina pratimA ke sAmane svastika kiyA karatA thaa| yahI kAraNa hai ki usane dharma kI prabhAvanA karake tIrthakara nAma karma upArjana kara liyA jo anAgata caubIsI meM padmanAbha nAmaka tIrthakara hoNge| 2- campA nagarI kA mahArAjA koNika (azokacandra ) Apa rAjA zreNika ke putra aura uttarAdhikArI the| Apa bhagavAna mahAvIra ke pUrNa bhakta the| Apako aisA niyama thA ki bhagavAna mahAvIra prabhu kahAM birAjate haiM jisakA patA milane se hI anna-jala grahaNa karate the / Aja kI bhAMti tAra DAka kA sAdhana nahIM thA phira bhI usane manuSyoM kI aisI DAMka baiThA dI thI jisakI hamezA khabara AyA jAyA karatI thii| "upapAtikasUtra" 3-pATalIputra nagara ke rAjA udAI-Apa mahArAjA koNika ke putra evaM uttarAdhikArI the| Apane campAnagarI ko chor3a kara apanI rAjadhAnI pATalIputra meM kAyama kii| zrApa bar3e hI zAntipriya dharmajJa evaM Atma-kalyANa karane meM hI saMlagna the| kiptI SaDayaMtravAdiyoM dvArA dharma ke vizvAsa para Apake jIvana kA anta kara diyA gyaa| ___ " zreNika caritra" 4-vaizAlI nagarI kA mahArAjA ceTaka-Apa bhagavAna mahAvIra ke pUrNabhakta the, evaM bAraha vratadhArI zrAvaka bhI the| jainasiddhAntoM meM ApakA vizeSa varNana AtA hai| "bhagavatI sUtra" 5-22-kAzI kozala deza ke 18 gaNarAjA-ye bhI bhagavAna ke paramabhakta the| bhagavAna kI aMtima avasthA meM pAvApurI nagarI meM Akara mahArAjA ceTaka ke sAtha pauSadhavata kiye the| " niriyAvalikA sUtra" 23-sindhu sauvIra deza kA vitabhayapATaNa kA mahArAjA udAI aura paTarANI prabhAvatI-ye donoM bhagavAna mahAvIra ke paramabhakta the aura inhoMne bhagavAna ke caraNoM meM jaina dIkSA lekara mokSa kI prApti kara lI thii| " bhagavatI sUtra" 24-vitabhayapaTTaNa kA rAjA kezIkumAra--ye mahArAja udAI ke bhaginI putra (bhAnajA) the vaha bhI jainadharmopAsaka the| "bhagavatI sUtra" 25-brAhmaNakuDa nagara ke rAjA RSabhadatta-Apane bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA lekara mokSa prApta kara lI thii| __ " bhagavatI sUtra" Jain Educa & International
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezI zramaNa kA jIvana ] ( 26 ) zravantInagarI ke mahArAjA caMDaprayodhana jainadharma bar3I ruci se pAlana karate the / "uttarAdhyayanasUtra" (27) kapilapuranagara ke mahArAjA saMyati ne bhagavatI jainadIkSA ko pAlana kara akSaya sukha ko prApta kiyA thA / "uttarAdhyayanasUtra" [vi0 ( 28 ) darzAnapuranagara ke mahArAjA darzanabhadra jaina the unhoMne eka samaya bhagavAna mahAvIra kA svAgata bar3A hI zAnadAra kiyA thA para mana meM aisA abhimAna AyA ki bhagavAna ke upAsaka aneka rAjA haiM para mere jaisA svAgata zAyada hI kisI ne kiyA ho ? yaha bAta vahA~ para Aye hue zakendra ko jJAta huI jisane vaikraya se aneka hastiyoM ke rUpa banAye ki jisako dekhate hI rAjAdarzAnabhadra kA garva gala gyaa| aba vaha isa soca meM thA ki indra ke sAmane merA mAna kaise raha sake / Akhira unhoMne ThIka soca samajha ke mahAvIra prabhu ke pAsa bhagavatI dIkSA svIkara kara | yaha dekha indra ne Akara una muni ke caraNoM meM zira jhukA kara kahA he muni saccA mAna rakhanevAle saMsAra bhara meM eka zrApa hI ho, darzAnabhadramuni ne usI bhava meM mokSa prApta karalI | "uttarAdhyayana sUtra" (29) AvaMtIdeza ke sudarzananagara ke mahArAjA yugabAhu aura unakI mahArANI maiArayA pakke jaina the / pU0 554 varSa "uttarAdhyayana sUtra" (30) campAnagarI ke mahArAjA dadhIbAhana bhI jainadharmopAsaka the jinhoM kI putrI candanabAlA ne " kalpasUtra' bhagavAna mahAvIra ke pAsa saba se pahale dIkSA grahaNa kI thI ( 31 ) kAzIdeza ke mahArAjA zaMkha ne bhI bhagavAna ke pAsa dIkSA dhAraNa kara kalyANa kara liyA thA / "ThANAsa~ga sUtra" uttarAdhyayana sUtra " (32) videha deza mithalAnagarI ke mahArAjA namirAja ( 33 ) kaliGgapatimahArAjA karakaMDU ( 34 ) paMcAladeza kapIlapura ke svAmI mahArAja dumaI (35) gaMdhAradeza puMDavardhananagara ke nRpati niggaI evaM cAroM nRpati kaTTara jaina zrabhyAsa karate cAroM ko sAtha hI meM jJAna ho zrAyA aura nAzamAna saMsAra kA tyAga kara prahaNa kara Atma kalyANa kara liyA / 6 "" 39 ( 36 ) sugrIvanagara ke mahArAjAbalabhadra jainazramaNopAsaka the / Apake ekAeka mRgAputranAmaka kumAra bhagavatI jainadIkSA pAlana kara saMsAra kA pAra kara diyA thA / "uttarAdhyayana sUtra a0 11" (27) polAsapura ke rAjAvijayasena jinhoM ke putra zramantAkumAra ne bhagavAn mahAvIra prabhu ke pAsa "anta gadadazAMga sUtra" dIkSA le ke saMsAra kA anta kiyA / "bhagavatI sUtra " ( 38 ) sAvatthi nagarI ke rAjA zradInazatru Adi bhI parama jaina the / ( 39 ) sAMketapura nagara ke rAjA candrapAla jinhoM ke putra ne mahAvIra prabhu ke pAsa dIkSA lI thI / "uttarAdhyayanasUtra" ( 40 ) kSatriyakunda nagara ke rAjA naMdavardhana jo bhagavAna mahAvIra ke vRddhabhrAtA the / zrApane zrahiMsA 33 33 the / adhyAtma kA unhoMne jainadIkSA " uttarAdhyayana sUtra" 27
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dharmaM kA khUba pracAra kiyA / Apane mahAvIra ke dIkSA ke sAtaveM varSa muMDasthala nagara meM mahAvIra kA darzana kara vahA~ mahAvIra kA maMdira banAyA / "kalpa sUtra ( 41 ) kauzAmbI nagarI ke mahArAjA saMtAnIka aura ApakI paTTarANI mRgAvatI bhI jaina the jinhoM kI bahana jayanti bAI ne bhagavAna mahAvIra ke pAsa jainadIkSA grahaNa karI thI / mahArAjA saMtAnIka ke putra rAjA dAI Adi bhI pakke jaina the / "bhagavatI sUtra" "utpAtika sUtra (42) kapilapura ke jayaketu rAjA bhI jaina the / ( 43 ) kAMcanapura ke mahArAjA dharmazIla bhI jaina the / "uttarAdhyana sUtra" (44) hastinApura ke rAjA zradInazatru aura zrApakI mahArANI dhAraNI bhI jaina the jinhoM ke putra subAhukumAra ne bhagavAna ke pAsa dIkSA lI thI / "vipAka satra ' (45) RSabhapura nagara ke mahArAjA dhanabahA aura sarasAvatI rANI jainadharmAnuyAyI the / Apake putra bhadranaMdI ne prabhu mahAvIra ke pAsa jainadIkSA grahaNa kI thii| " (52) campAnagarI ke rAjAdatta aura rattavatIrANI jainadharma ko premapUrvaka Apake putra mahicandra ne rAjaRddhi aura 500 aMtevara kA tyAga kara jainadIkSA lI thI / (46) vIrapuranagara ke mahArAjA vIra kRSNa mitra aura ratidevI jainadharma zrApa ke putra sujAtakumAra ne mahAvIra ke pAsa jainadIkSA lekara usakA samyak prakAra se (47) vijayapura nagara ke vAsavadatta rAjA aura kRSNAdevI jainadharmopAsaka suvAsavakumAra ne mahAvIra ke pAsa jainadIkSA lI thI / " vipAkasUtra" ( 48 ) sogaMdhikAnagarI ke ahata nAmaka rAjA jainadharma ke bar3e bhArI pracAraka the, Apake putra mahacandrakumAra ne bhI jainadIkSA grahaNa kI thI / " vipAkasUtra" " ( 49 ) kanakapuranagara ke prIcandra rAjA bhI laina the, Apake putra vaizramaNakumAra ne bhI bhagavAna vIra prabhu ke pAsa dIkSA lekara svapara kalyANa kiyA thA / " vipAkasU tra" (50) mahApuranagara ke balarAjA subhadrAdevI jainadharmopAsaka the, zrApake putra mahAbalakumAra ne 500 aMtevara aura rAjya tyAga kara jainadIkSA lI thI / "vipAkasUtra" (51) sughoSanagara ke zrarjuna rAjA bhI jaina the Apa ke putra bhadranandI ne bar3e vairAgya ke sAtha bhagavAna mahAvIra ke pAsa jaina dIkSA grahaNa karI / "vipAkasUtra" pAlana karate the, " vipAkasUtra" " vipAkasatra " pAlana karate the, pAlana kiyA / the, Apake putra ( 53 ) sAketanAmAnagara ke rAjA mitranandI aura zrIkAntA rANI jainadharmopAsaka the, Apake putra varadattakumAra ne bhagavAna mahAvIra ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA ko grahaNa kara svapara kalyANa kiyA / "vipAka sUtra" (54) zramala kampAnagarI ke rAjA seta jainadharmI the, jinhoMne bhagavAna mahAvIra prabhu ke zrAgamaNa samaya bar3A hI joradAra svAgata kiyA thA / "rAya paseNIsUtra' 28 Jain Educationternational ( 55 ) zvetAmbikAnagarI ke rAjA pradezI aura sUrikAnta ku~vara bhI jainadharma ke paramopAsaka the / rAjA pradezI kaThina vrata-tapazcaryA karake sUrayAma nAma kA deva huA eka bhava kara mokSa jAyagA / " rAya paseNIsUtra"
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa (56) hastinApura ke rAjA ziva ne pahile vApasI dIkSA lI thI aura isakA mata thA ki saMsAra bhara meM sAta dvIpa aura sAta samudra hI haiM, parantu jaba bhagavAna mahAvIra kA samAgama hone se Apako apanI mAnyatA mithyA mAlUma huI to bhagavAna vIra ke siddhAntako svIkAra kara jainadIkSA grahaNa kara lii| "bhagavatI sUtra" (57) rAjA vIrA~ga ( 58) rAjA vIrajasa ina donoM nRpatiyoM ne bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA lekara mokSapada ko prApta kiyaa| _ "ThANAyAMga sUtra ThA08" (59) pAvApurI ke rAjA hastapAla jainadharma ke kaTTara pracAraka the jinhoMne bhagavAna mahAvIra ko AprahapUrvaka vinatI kara antima cAturmAsa apane yahA~ karAyA aura usI cAturmAsa meM bhagavAna mahAvIra kA nirvANa huaa| "kalpasUtra" inake alAvA bhI kaI rAjA mahArAjA bhagavAna mahAvIra prabhu ke zAntimaya jhaMDe ke nIce apanA Atma-kalyANa karate the / maiMne apane uddezyAnusAra mahAvIra prabhu kA jIvana saMkSepa meM likhA hai| anta meM vi. saM. pUrva 470 varSa bhagavAna mahAvIra ne carama caturmAsa pAvApurInagarI ke mahArAja hastapAla kI rathazAlA meM kiyA aura kArtika kRSNA amAvasyA kI rAtri meM bhagavAna ne vedanIya nAma gotra aura AyuSyakama kA kSaya kara mokSa pada prApta kara liyaa| tatpazcAta indrAdika asaMkhya deva aura caturvidha zrIsaMgha ne zoka saMyukta prabhu kA nirvANa kalyANaka kiyA usI rAtri ke anta meM guru gotama svAmIko kevala jJAna huaa| yaha bAta to maiM pahile hI likha pAyA hU~ ki bhagavAn ke samaya pArzvanAtha prabhu ke santAniye kezIzramaNa ke AjJAvRti hajAroM kI saMkhyA meM sAdhu dharmapracAra kara rahe the| yajJavAdiyoM ke caMgula meM phaMse hue kaI rAjA mahArAjAoM ko sadupadeza dekara jainadharma ke paramopAsaka banAye the| ___ jaba bhagavAna mahAvIra ne caturvidha zrIsaMgha kI sthApanA kara pracalita niyamoM meM samayAnusAra raddobadala kara kaI naye niyamoM kA nirmANa kiyA thA, usa samaya bhI pArzva saMtAniye maujUda the tathA jyoM jyoM unakI mahAvIra se bheMTa hotI gaI tyoM tyoM ve vIrazAsana svIkAra karate gye|| jaise pArzvanAtha saMtAniye kezIkumAra jisakA varNana zrIuttarAdhyayana sUtra ke 23 vA adhyayana meM pAtA hai jisako maiM saMkSepa se yahA~ likha detA huuN| jo pAThakoM ke liye bar3A lAbhadAyaka hai| eka samaya kA jikra hai prabhu pArzvanAtha ke saMtAniyoM meM se muni kezIzramaNa bhUmaNDala para vihAra karate hue apane 500 muniyoM ke parivAra se sAvatthI nagarI ke tandukavana udyAna meM padhAra gaye / zrApa tapa saMyama kI samyak ArAdhanA kara rahe the jisase Apako avadhijJAna prApta ho gayA thA, ataH Apa matijJAna, zrutijJAna aura avadhijJAna evaM vInajJAnadhAraka the| usI samaya bhagavAn mahAvIra ke jyeSTha ziSya gaNadhara indrabhUti jo matijJAna zrutijJAna, avadhijJAna aura manaparyavajJAna evaM cAra jJAna ke jJAtA tathA caudahapUrvadhara the ve bhI apane 500 ziSyoM ke sAtha jagata uddhAra karate hue kramazaH sAvatthI nagarI ke koSThaka nAma ke udyAna meM padhAra gye| isa bAta kI zahara meM khUba carcA huI / bhakta logoM ne donoM muniyoM kA acchA svAgata kiyA parantu bhagavAn pArzvanAtha ke santAniye cAra mahAvratarUpI dharmadezanA tathA bhagavAna mahAvIra ke santAniye pAMca mahAvrata rUpI dharmadezanA de rahe the tathA pArzvanAtha saMtAniyoM ke pA~ca varNa ke vastra rakhane kA vidhAna ww. ibrary.org
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aura vIra saMtAniyoM ke eka sapheda varNa ke vastra aura vaha bhI paramANupeta hone se logoM ko zaMkA honA svAbhAvika hI thA jaba ki donoM kA dhyeya mokSa mArga sAdhana karane kA hai to phira ye antara kyoM ? jaba donoM nAyakoM ke ziSyoM kA Apasa meM milApa evaM saMvAda huA aura unhoMne apane 2 AcAryoM ko jA kara nivedana kiyA to ve AcArya bhI zAsana ke hitaiSI evaM dUradarzI the ki aisI bAteM choTe AdamiyoM ke hAthoM meM na de kara Apa hI Apasa meM samAdhAna karake janatA kI zaMkA ko miTA deveM / basa, phira to thA hI kyA ? gaNadhara indrabhUti ne socA ki bhagavAna pArzvanAtha ke saMtAniye hamAre lie jyeSTha haiM, ataH mujhe unakI sevA meM jAnA cAhiye / gaNadhara indrabhUti ne kevala aisA vicAra hI nahIM kiyA parantu unhoMne apane ziSyoM ko le kara tandukavana kI ora calane ke lie prasthAna hI kara diyA jahA~ ki parzvanAthajI ke santAniye Thahare hue the| idhara kezIzramaNa AcArya ko mAlUma huI ki gautama yahA~ A rahA hai taba apane ziSyoM ko kahA ki hama gautama ke sAmane jA rahe haiM tuma gautama ke lie pATa yA usa para ghAsa kA zrAsana lagA ke taiyAra rkho| basa, kezIzramaNa apane kaI ziSyoM ko sAtha le kara gautama ke sAmane gaye / udhara gautama A hI rahA thA rAste meM donoM kA milApa huA aura paraspara milane se donoM pakSa meM dharmasneha kI taraMgeM uchalane lgiiN| aura ve saba cala kara tanduka udyAna meM Aye jisa samaya pUrva sthApita AsanoM para kezIzramaNa aura gautama virAjamAna hue usa samaya pratIta hotA thA mAno sUrya aura candra hI udyAna ko zobhAyamAna kara rahe the| idhara isa bAta kI khabara svamata aura paramata ke logoM ko huI ki Aja donoM prAcArya tandukavana meM ekatra hue haiN| inake Apasa meM saMvAda hogA jisameM kisakA pakSa saccA rahegA cala kara dekheM ataH duniyA ulaTa par3I aura dekhate 2 udyAna khacAkhaca bhara gyaa| kevala manuSya hI nahIM para zrAkAza meM gamana karane vAle deva aura vidyAdhara bhI isa saMvAda sunane ko lalacA gye| jaba unako bhUmi meM baiThane ko sthAna nahIM milA to ve AkAza meM hI sthira rahe, aba saba logoM ke icchA yahI ho rahI thI ki inakA saMvAda kaba prArambha ho / kezIzramaNa bhagavAna madhura svara se bole ki he mahAbhAgya ! agara ApakI icchA ho vo maiM Apase kucha prazna pUchanA cAhatA hU~ ? gautamaravAmi vinaya pUrvaka bole ki- he bhagavAna ! mere para anugraha karAveM arthAt ApakI icchA ho vaha prazna pUchane kI kRpA kre| (1) prazna-kezIzramaNa bhagavAna ne prazna kiyA ki he gautama ! pArzvaprabhu aura vIra bhagavAna donoM ne eka hI mokSa ke lie yaha dharma rAstA (dIkSA) batalAte hue pArzvaprabhu ne cAra mahAvratarUpI dharma aura vIra bhagavAna ne pAMca mahAvratarUpI dharma batalAyA hai to kyA isameM Apako Azcarya nahIM hotA hai ? u0-gautama svAmI namratApUrvaka bole ki he bhagavAna pahale tIrthakara zrIAdinAtha bhagavAna ke muni sarala (mAyA rahita) the kintu pahale na dekhane se muniyoM kA AcAra vyavahAra ko samajhanA hI duSkara yA parantu prajJAvAna hone se samajhaneke bAda zrAcAra meM pravRti karanA bahuta hI sahaja thA aura carama tIrthakara vIra bhagavAna ke muni prathama to jar3avata hone se samajhanA hI duSkara aura vakra hone se samajhe huve ko bhI pAlana karanA ati duSkara hai isIlie inhIM donoM bhagavAna ke muniyoM ke lie pAMca mahAvrata rUpI dharma kahA hai aura zeSa 22 tIrthakaroM ke muni prajJAvAna hone se acchI taraha se samajha bhI sakate the aura sarala hone se paripUrNa AcAra ko pAlana bhI kara sakate the ataH inhIM 22 bhagavAna ke muniyoM ke liye cAra mahAvrata rUpI dharma kahA Jain Ede International
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa hai| pA~ca mahAvrata kahane se strI cothA vrata meM aura parigraha dhana dhAnyAdi pAMcavA~ vrata meM ginA hai parantu prajJApAna samajha sakate haiM ki jaba kisI padArtha para mamatva bhAva nahIM rakhanA to phira khiyAM to mamatva bhAva kA ghara hI haiM ataH strI aura parigraha ko eka hI vrata meM mAnA gayA hai / he bhagavAna isameM kiMcita bhI Azcarya kI bAta nahIM hai donoM bhagavAnoM kA dhyeya to eka hI hai / yaha uttara zravaNa kara ke pariSadA ko bar3A hI saMtoSa huaa| yaha uttara zravaNa karake bhagavAna kezIzramaNa bole ki he gautama isa zaMkA kA samAdhAna Apane acchA kiyA parantu eka prazna mujhe aura bhI pUchanA hai / gautama svAmI ne kahA ki bhagavAna Apa avazya kRpA karAveM / (2) prazna-he gautama zrI pArzvaprabhu ne sAdhuoM ke liye 'sacela' vastra sahita rahanA vaha bhI pAMcoM varNa ke svalpa yA bahumUlya aparimita maryAdAvAle vastra rakhanA kahA hai aura bhagavAna vIraprabhu ne 'acela' vastra rahita arthAt jINaM vastra vaha bhI zvetavarNa aura svalpa mUlyavAlA rakhanA kahA hai isakA kyA kAraNa hai ? ___ uttara-he bhagavAna muniyoM ko vastrAdi dharmopakaraNa rakhane kI AjJA pharamAI hai isameM prathama to sAdhuliMga hai vaha bahuta se jIvoM kA vizvAsa kA bhAjana hai aura liMga hone se bhavyAtmA dharma para zraddhA rakhate huye svAtmakalyANa kara sakate haiM dUsarA muniyoM kI cittavRtti kabhI asthira bhI ho jAve to bhI khyAla rahegA ki maiM sAdhu hU~, dIkSita hU~, veza meM yaha aticArAdi mujhe sevana karane yogya nahIM haiM arthAta aticArAdi lagAte huye cinha dekhake ruka jAvegA / ataH yaha liMga evaM dharmopakaraNa saMyama ke sAdhaka haiM isameM pArzva prabhuke saMtAniye sarala aura prajJAvanta hone se unhoM ko kisI bhI padArtha para mamatva bhAva nahIM hai aura vIra bhagavAna ke muni jar3a aura bakra hone se unhoM ke liye ukta kAyadA rakhA gayA hai, parantu donoM kA dhyeya eka hI hai dharmopakaraNa mokSa sAdhana karane meM sahAyaka jAna ke hI rakhane kI AjJA dI hai| kezIzramaNa-he gautama ! Apane isa zaMkA kA acchA samAdhAna kiyA parantu aura mujhe prazna karanA hai| isa prakAra donoM ke dharma sneha yukta bacanoM ko zravaNa karake pariSadA bar3I hI Ananda ko prApta huii| gautama-he bhagavAna Apa kRpA karake pharamAiye / (3) pra0-he gautama! isa saMsAra bhara meM hajAroM duzmana haiM unhIM duzmanoM (vairI) ke andara Apa nivAsa kisa prakAra se karate haiM aura vaha duzmana Apake sanmukha yuddha karane ko barAbara pAte haiM aura hamalA bhI karate haiM una duzmanoM ko kaise parAjaya karate ho ? u.-he bhagavAna jo duzmana haiM vaha sarva mere jAne huye haiM / inhIM duzmanoM kA eka nAyaka hai usako pahile se hI maiMne apane kabje meM kara rakhA hai aura usI nAyaka ke cAra umarAva haiM vaha to hameza ke liye mere dAsa hI bana rahe haiM aura nAyaka ke rAjya meM pA~ca paMca haiM / vaha mere AjJAkArI hI haiM / inhIM duzmanoM meM yaha +4+5=10 mukhya yoddhA haiM / inhIM ko apane kabje meM kara lene se pIche bicAre dUsare duzmanoMkI to sAmartha hI kyA hai ? ataH maiM inhIM duzmanoM kA parAjaya karatA huA sukhapUrvaka vicaratA huuN| tarka-he gautama ! Apake duzmana eka nAyaka, cAra umarAva, pAMca paMca kauna haiM aura kisako parAjaya kiyA hai ? samAdhAna he bhagavAn ! duzmanoM kA nAyaka eka 'mana' hai, yaha AtmA ke nija guNa ko haraNa karatA wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww www.j3orary.org
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hai, inhIM ko apane kabje meM kara lene se 'mana' ke cAra umarAva krodha, mAna, mAyA, aura lobha yaha mere AjJAkArI bana gaye haiN| jaba inhIM pAMcoM ko zrAjJAkArI banA lie taba hI se pAMca paMca 'indriyAM' haiM unhoM kA sahaja meM parAjaya kara liyA, basa inhIM 10 yoddhoM ko jIta lene se sarva duzmana apane Adeza meM ho gaye haiM ataH maiM duzmanoM ke andara nirbhaya vicaratA huuN| yaha uttara zravaNa karane para devatA vidyAdhara aura manuSyoM ko bar3A hI Ananda hutrA aura bhagavAn kezIzramaNa bole ki prajJAvanta Apane mere prazna kA acchA yuktipUrvaka uttara diyA parantu mujhe eka aura bhI prazna karanA hai ? gautama-he mahAbhAgya Apa anupraha kara avazya pharamAveM / (4) prazna-he gautama ! isa ArApAra saMsAra ke andara bahuta se jIva nivaDabandharUpI pAza meM bandhe hue dRSTigocara ho rahe haiM to Apa isa pAza se mukta hoke vAyu kI mAphika apratibandha kaise vihAra karate ho ? u.--he bhagavAna ! yaha pAza bar3A bhArI hai parantu maiM eka tIkSNa dhArA vAle zastra ke upAya se isa pAza ko cheda-bheda kara mukta hokara apratibandha vihAra karatA huuN| tarka - he gotama ! Apake kaunasI pAza hai aura kaunase zastra se chedI hai ? samA0-he mahAbhAgya ! isa ghora saMsAra ke andara rAgadveSa putra kalatra, dhanadhAnya rUpI jabaradasta pAza hai unhIM ko jaina zAsana ke nyAya aura sadAgama bhAvoM kI zuddha zraddhanA arthAt samyagdarzanarUpI tIkSaNa dhAgavAle zastra se usa pAza ko chedana-bhedana kara mukta hokara zrAnanda meM vicara rahA huuN| arthAt rAga dveSa moharUpI pAza ko tor3ane ke lie sadAgama kA zravaNa aura samyag zraddhanArUpa samyagdarzanarUpI zastra hai inhIM ke jariye jIva pAza se mukta ho sakatA hai| he gautama ! Apa to bar3e hI prajJAvAna ho aura mere prazna kA uttara acchI yukti se kahake mere saMzaya ko ThIka samAdhAna kiyA parantu eka aura bhI prazna pUchatA huuN| gautama-he bhagavAn mere para anugraha karAveM / (5) prazna-he bhAgyazAlI ! jIvoM ke hRdaya meM eka viSavelli hotI hai jisakA phala viSamaya hotA hai / unhIM phaloM kA AsvAdana karate hue jagat jIva bhayaMkara duHkha ke bhAjana ho jAte haiM to he gautama Apane viSavelli ko mUla se kaise ukher3a ke dUra karadI aura amRtapAna karate ho ? u0-he bhagavAn ! maiMne usI viSavelli ko eka tIkSNa kudAle se jar3AmUla se ukher3a dI, aba una viSamaya phala kA bhaya na rakhatA huzrA jaina zAsana meM nyAyapUrvaka mArga kA avalambana kara amRtapAna karatA huA vicaratA huuN| tarka-he gautama! Apake kaunasI viSavelli hai aura kauna se kudAla se usako ukher3a kara dUra karI hai ? samA0-he kezIzramaNa ! isa ghora saMsAra ke andara rahe huve ajJAnI jIvoM ke hRdaya meM tRSNArUpI viSavelli hai; vaha velli bhavabhramaNarUpI viSamaya phala dene vAlI hai parantu maiM saMtoSarUpI tIkSaNa dhArAvAlA kudAlA se jaDA-mUla se naSTa karake zAsana ke nyAya mAphika nirbhaya hoke vicaratA huuN| wrAN ..32 Jain Educacinternational
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa (6) prazna-he gautama ! isa raudra saMsAra ke andara prANiyoM ke hRdaya aura romaroma ke andara bhayaMkara jAnalyamAna agni prajvalita hotI huI prANiyoM ko mUla se jalA detI hai, to he gautama ! Apa isa jvalaMta amiko zAnta karate nirbhaya hokara kaise vicarate haiM ? u0-he bhagavAn ! isa kupita agni para maiM mahAmegha kI dhArA ke jala ko chAMTa kara bilakula zAnta karake usa agni se nirbhaya hokara vicaratA huuN| tarka-he gautama! Apake kauna sI agni hai aura kaunasA jala hai ? samA0-he bhagavAn ! kaSAyarUpI agni ajJAnI prANiyoM ko jalA rahI hai parantu tIrthakara rUpI mahAmegha ke andara se sadAgama rUpI mUsaladhArA jala se siMcana karake bilakula zAnta karatA huA maiM nirbhaya vicaratA hU~ / (7) prazna-he gautama ! eka mahAbhayaMkara-raudra-duSTa dizAvidazA meM unmArga calane vAlA azva jagata ke prANiyoM ko svaicchita sthAna para le jAtA hai to he gautama ! Apa bhI aise azvArUDha haiM phira bhI Apako vaha unmArga nahIM le jAtA huA vaha azva tumArI marajI mAphika calatA hai isakA kyA kAraNa hai ? ____u0-he bhagavAn ! usa azvakA svabhAva to raudra bhayaMkara aura duSTa hI hai aura ajJAnI prANiyoM ko unmArga lejA ke bar3A hI duHkhI banA detA hai parantu maiMne usa azva ke muMha meM eka jabarajasta lagAma aura gale meM eka bar3A rassA DAla diyA hai ki jinhoM se sivAya merI icchA ke kisI bhI unmArga meM bilakula jA nahIM sakatA hai arthAt merI icchAnusAra hI calatA hai| tarka-he gautama ! Apake azva kauna aura lagAma tathA rassA kauna sA hai ? samA0-he bhagavAn ! isa loka meM bar3A sAhasika raudra unmArga calane vAlA 'mana' rUpI duSTaazva hai vaha ajJAnI jIvoM ko svaicchA ghumAye karatA hai parantu maiM dharma zikSaNarUpI lagAma aura zubha dhyAnarUpI rassA se kheMca ke apane kabje meM kara liyA hai ki aba kisI prakAra ke unmArgAdi kA bhaya nahIM rakhatA huvA maiM Ananda meM vicaratA huuN| kezInamaNa / he prajJAvAna, gautama ! Apane acchI yukti se yaha uttara diyA hai parantu eka prazna mujhe aura bhI pUchanA hai ? pariSadA ko bar3A hI Ananda hotA hai / gautama-he dayAlu kRpA kara pharamAveM / (8) prazna-he gautama isa loka ke andara aneka kupantha ( kharAba mArga) haiM aura bahuta se jIva acche rAste kA tyAga kara kupantha ko svIkAra karate haiN| unhIM se aneka zArIrika mAnasika takalIpheM uThAte haiM to he gautama zrApa inhIM kupaMtha se baca ke sanmArga para kisa taraha calate ho ? u0-he bhagavAn ! isa loka ke andara jitane sanmArga aura unmArga haiM vaha sarva mere jAne huve haiM arthAt supanya kupanthako maiM ThIka ThIka jAnatA hU~ isI vAste kupantha kA tyAga kara supantha para Ananda se calatA huuN| tarka-he gautama ! isa loka meM kaunasA acchA aura kaunasA burA rAstA hai ? samA0-he mahAbhAgya ! isa loka meM aneka mata-matAMtara haiM jo svacchaMda nijamatikalpanA indriyapoSaka vArthavRtti se tatva ke ajJAta logoM ne calAye haiM arthAta 363 pAkhaNDiyoM ke calAye huye rastoM ko kupastha kahate haiM aura sarvajJa bhagavAn ne nispRhatA se jagatoddhAra ke liye tatvajJAnamaya rastA batalAyA hai vaha supaMtha hai ataH maiM kupantha kA tyAga karatA huA suMdara sadbodhadAtA supantha para hI calatA huA AtmahamaNavA kara rahA huuN| sorrormanenrn mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmarare. www33elibrary.org
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa he gautama ! yaha uttara Apane ThIka yukti dvArA prakAza kiyA parantu eka aura bhI prazna mujhe pUchanA hai| he kSamAguNAlaMkRta bhagavAna pharamAiye ? (9) prazna-he gotama ! isa ghora saMsAra ke andara mahApANI ke vega ke andara bahuta se pAmara prANI mRtyu ko prApta hote haiM to inake zaraNadAyaka kisI dvIpa ko zrApa jAnate ho? u0-he bhagavAna ! inako pANI ke mahAvega se bacAne ke liye eka bar3A bhArI vistAravAlA aura saumya prakRti suMdarAkAra mahAdvIpa hai| vahAM para pANI kA vega kabhI nahIM AtA hai, usI dvIpa kA zrAvalambana karate hue jIvoM ko pANI kA vega sambandhI kisI prakAra kA bhaya nahIM hotA hai ? tarka-he gautama ! vaha kaunasA dvIpa aura kaunasA pANI hai ? samA0-he bhagavAna ! isa raudra saMsArArNava meM janma jarAmRtyu roga zoka bhaya Adi pANI kA mahAvega hai isameM aneka prANI zArIrika mAnasika duHkha kA anubhava kara rahe haiN| jisameM eka suMdara vizAla aneka guNAgAra dharma nAma kA dvIpa hai / agara pANI ke vega ke dukha ko dekhate huye bhI isa dharma dvIpa kA avalambana kara le to ina duHkho se baca saktA hai / arthAta isa ghora saMsAra ke andara janma mRtyu zrAdi dukhI prANiyoM ko sukhI banane ke liye eka dharma hI kA avalambana hai aura dharma hI se akSaya sukha kI prApti hotI hai| __ he gautama ! zrApakI prajJA bahuta acchI hai / yaha uttara Apane ThIka diyA parantu eka prazna mujhe aura bhI pUchanA hai ? he kapAsiMdhu ! Apa avazya kRpA karAveM / (10) prazna-he gautama ! mahAsamudra ke andara pANI kA vega (cakra) bar3e hI jora zora se calatA hai usake andara bahuta se prANI DUba kara mRtyu-zaraNa ho jAte haiM aura usI samudra ke andara nivAsa karate huye, Apa naukArUr3ha ho kaise samudra ko tara rahe ho ? u0-he bhagavAna ! usa samudra ke andara nAva do prakAra kI hai (1) chidra sahita ki jinhoM ke aMdara baiThane se loga samudra meM DUba marate haiM ( 2 ) chidra-rahita ki jinhoM ke andara baiTha ke, Ananda ke sAtha samudra ko tara sakate haiN| tarka-he gautama ! kaunasA samudra aura kaunasI zrApa ke nAva hai ? samA0-he bhagavAna ! saMsArarUpI mahAsamudra hai| jisameM audArika zarIrarUpI nAva hai parantu jisa nASa meM zrAzravadvAra rUpI chidra hai arthAt jisa jIva ne AzravadvAra sahita zarIra dhAraNa kiyA hai vaha to saMsAra samudra meM DUba jAtA hai aura jisane zrAzravadvAra roka kara zarIra rUpI naukArUDha huvA hai| vaha saMsAra samudra se tara ke pAra ho jAtA hai / he bhagavAna ! maiM chedarahita naukArUDha hotA huA hI samudra tara rahA hU~ / he gautama ! yaha uttara to Apane ThIka yuktipUrNa diyA parantu mujhe eka prazna aura bhI pUchanA hai ? he svAmin ! zrApa kRpA kara phrmaaveN| (11) pra0-he gautama ! isa bhayaMkara saMsAra ke andara ghoronaghora andhakAra phaila rahA hai jisake andara bahuta se prANI idhara ke udhara dhakke khAte bhramaNa kara rahe haiM, unhoM ko rAstA taka bhI nahIM milatA hai| to he gautama ! isa andhakAra meM udyota kauna karegA ? kyA yaha bAta Apa jAnate ho ? / u0-he bhagavAna ! isa ghora andhakAra ke andara udyota karane vAlA eka sUrya hai, unhIM sUrya ke Jain Educas International
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNaM kA jIvana ] [ vi0 pU0 554 varSa Matrimurwanama prakAza hone se andhakAra kA nAza ho jAyagA hai taba udhara idhara bhramaNa karane vAloM ko ThIka rAstA mAlUma hogaa| tarka-he gautama ! andhakAra kauna sA aura udyota karane vAlA sUrya kauna sA hai ? samA0-he bhagavAna ! isa pArApAra loka ke andara mithyAtvarUpI ghora andhakAra hai jisameM pAmara prANI andhe hokara idhara udhara bhramaNa karate haiM parantu jaba tIrthakararUpI sUrya kevala jJAna rUpI prakAza meM bhavyAtmAoM ko samyagdarzana rUpa acchA sundara rAstA dikhalA degA taba unhIM rAste se jIva sIdhA svasthAna pahu~ca jAvegA / yaha uttara suna ke devAdi pariSadA prasannacitta ho rahI thii| he gautama ! yaha Apane ThIka kahA parantu eka aura bhI prazna mujhe karanA hai| gotama-pharamAvo bhgvaan| (12) prazna-he gautama ! isa anAdi pravAha rUpa saMsAra ke andara bahuta se prANI zArIrika aura mAnasika duHkhoM se pIr3ita ho rahe haiM unhoM ke lie Apa kauna sA sthAna mAnate ho ki jahAM para pahu~ca jAne se phira janma maraNa jvara roga zoka kI vedanA bilkula hI na hone paavegii| u.-he bhagavAn ! isa loka meM eka aisA bhI sthAna hai ki jahAM para pahu~ca jAne ke bAda kisI prakAra kA duHkha nahIM hotA hai| tarka-he gautama ! aisA kaunasA sthAna hai| samA-he bhagavAna ! loka ke agrabhAga para jo nivRttipura ( mokSa) nAma kA sthAna hai vahAM para siddhAvasthA meM pahu~ca jAne para kisI prakAra kA janma jvara mRtyu Adi duHkha nahIM haiM arthAt karma rahita hokara vahAM jAte haiM ataH avyAvAda sukhoM meM virAjamAna ho jAte haiN| kezIsvAmI-he gautama ! ApakI prajJA bahuta acchI hai aura acchI yuktiyoM dvArA Apane ina saba praznoM kA uttara diyA hai / pariSadA bhI yaha prazna suna ke zAMta citta aura vairAgarasa kA pAna karatI huI jinazAsana kI jayadhvani ke zabda uccAraNa kara visarjana huii| ina praznottaroM ke anta meM kezIzramaNa ne apane ziSyoM ke sAtha jo pahale cAra mahavrata the usako bhagavAna gautama svAmI ke pAsa pAMcamahAvrata svIkAra kara liyA / isa prakAra bhagavAna mahAvIra ke zAsana kI ArAdhanA karate hue kezIzramaNa paramapada ko prApta ho gye|| isI prakAra muni kAlisIvesIra Adi ne bhI mahAvIra zAsana ko svIkAra kara ke mokSa prApta kI tathA muni gaMgiyAjI3 vagairaha aura bhI bahuta se sAdhuoM ne bhagavAna mahAvIra ke zAsana kA Alambana kara apanI AtmA kA kalyANa kiyaa| 1-evaMtu saMsae chinne kesI ghora parAkkame / abhivaMdittA sirasA goyamaMtu mahAjasaM // paMca mahanvaya dhamma paDivajjai bhAvao / purimassa pacchimaMmi magge tattha suhAvahe / / uttarAdhyayanasUtra adhyayana 23 . 2-taeNaMse kAlAsavesiyapute aNagAre there bhagavate vaMdainamaMsaI vaMdittA namaMsittA cAujAmAo dhammAo paMcamahavvaiyA sapaDikkamaNaM dhamma uvasaMpajittANaM vihrii| ___ "bhagavatIsUtra zataka 1 u01 pRSTa 16" 34 www.jamedbrary.org
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kaI aise bhI pArzvanAtha ke santAniye the ki apane jIvana paryanta ve pArzvanAtha ke santAniye hI rahe the jaise AnandamaithilAdi 500 muni tuMgiyA nagarI meM padhAre the jinhoM ko bhagavAna mahAvIra ne tathA gaNa. dhara gautamasvAmI ne bhI pArzvanAtha saMtAniye kahA hai tathA unhoMne tuMgiyA nagarI kI Ama pariSadA meM cAra mahAvratarUpI dharmadezanA dI thii| dUsare pradezI rAjA ko pratibodha dene vAle kezIzramaNA cAya the, unhoMne bhI cAra mahAvratarUpI dezanA dI tathA unhoM kI mokSa bhI pArzvanAtha saMtAniyoM ke rahate huye hI huI thI aura ina kezIzramaNAcArya kA vistRta varNana rAyapasenI sUtra meM hai aura vaha hai bhI bahuta upayogI jisako pAThakoM ke lAbhArthaM yahAM uddhRta kara diyA jAtA hai ki bhagavAna kezIzramaNAcArya ne nAstika ziromaNi kaThora hRdayI evaM kUra prakRti vAle rAjA pradezI ko kisa hetu yukti evaM apane jJAna dvArA pratibodha de kara kaTTara Astika evaM jainI banAyA thA jisako maiM saMkSipta se yahAM batalA detA huuN| ____eka samaya bhagavAna mahAvIra prabhu AmalakampA nagarI ke udyAna meM padhAre vahAM ke rAjA prajA ne 3-tappabhii ca NaM se gaMgeyeaNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM paJcabhijANai savvanu savvadarisI, tae NaM se gaMgeyeaNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei karettA baMdai namaMsai vaMdittA namaMsittA evaM cayAsI-icchAmi NaM bhaMte ! tubbhe aMtiyaM cAujAmAo dhammAo paMcamahavvaiyaM evaM jahA kAlAsavesiyaputto taheva bhANiyavvaM jAva savvadukkhappahINe // ___ "bhagavatIsUtra zattaka 6 uddezA 32" | 8 teNaM kAleNaM 2 pAsAvacijA therA bhagavaMto jAtisaMpannA kulasaMpannA balasaMpannA rUvasaMpannA viNayasaMpannA NANasaMpannA daMsaNasaMpannA carittasaMpannA lajAsaMpannA lAghavasaMpannA oyaMsI teyaMsI vaccaMsI jasaMsI jiyakohA jiyamANA jiyamAyA jiyalomA jiyanidA jitiMdiyA jiyaparIsahA jIviyAsamaraNabhaya vippamukkA jAva kuttiyAvaNabhUtA bahussuyA bahuparivArA paMcahiM aNagArasaehiM saddhiM saMparivuDA ahANupudhi caramANA gAmANugAma duijamANA suhaMsuheNaM viharamANA jeNeva tuMgiyA nagarI jeNeva puSphavatIe ceie teNeva uvAgacchaMti 2 ahApaDirUva uggahaM ugiNhittA NaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharaMti // xxtaeNate therA bhagavaMto tesiM samaNovAsayANaM tIse ya mahati mahAliyAe parisANaM cAujAmaM dhamma parikehati / bhagavatIsUtra zataka 2 uddezA 5 pRSTa 136-38 -evaM khalu devA. tuMgiyAe nagarIe bahiyA puSphabaIe ceie pAsAvaccijA therA bhagavaMto samaNovAsaeGgi imAha eyArUvAi vAgaraNAI pucchiyA-saMjameNaM bhaMte ! kiM phale ? tave kiMphale ? bhagavatI sUtra zataka 2 uddezA 5 pRSTa 140 +-te] kAleNaM teNa samaeNa pAsAvacijjhe kezINAma kumAra samaNe jAisaMpaNNe x x tateNa kesIkumAra samaNe cittassa sArahissatIsemahati mahAliyAe mahavva parisAte cAujjhAmaM dhammaeNkahei rAjapraznI satra pRSTha 215-221 Jain Edue International
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ) [vi0 pU0 554 varSa bhagavAna kA abhivaMdana kiyA aura bhagavAna ne unako dharmadezanA sunAI usa samaya pahile devaloka meM rahane vAlA sUrayAma nAma ke deva ne apane Rddhi evaM parivAra ke sAtha Akara bhagavAna kA vaMdana kiyaa| bhagavAna ne usako bhI dharma upadeza diyA jisako zravaNa kara ke sUrayAbha ne kahA ki he prabho! Apa sarvajJa haiM, ataH merI bhakti ko jAnate ho parantu yaha gotamAdika muni haiM jinako maiM bhaktipUrvaka 32 prakAra kA nATaka kara ke batalAUMgA aise do tIna bAra kahA usa para bhI bhagavAna ne mauna hI rakkhA 'maunaM sammati lakSaNaM' basa, sUrayAbha ne 32 prakAra kA nATaka kiyA, bAda bhagavAna ko bandana kara ke svarga calA gyaa| __ gotamane sUrayAma deva kA pUrvabhava pUchA jisake uttarameM bhagavAnane pharamAyA ki isa bhAratake vakSasthala para kekayI jinapada dezakI zvetAmbikA nAma kI nagarI meM rAjA pradezI rAja karatA thA parantu vaha thA nAstika, jIva aura zarIra ko eka hI mAnatA thA ataH vaha parabhava aura punya pApa ke phala ko bhI nahIM mAnatA thA / phira vaha pApa karane meM uThA hI kyoM rakkhe ? ataH vaha rAjA adharma kI dhvajA hI kahalAtA thaa| rAjA pradezI ke sUrikAntA paramavallabha evaM priyakAriNI rAnI thI aura sUrikAnta nAma kA kuvara thA vaha rAjakAya calAne meM par3A hI kuzala thA / rAjA pradezI ke citta nAma kA pradhAna thA vaha bhIcAra buddhi nipuNa evaM bar3A hI vicA. rajJa, pratyeka rAjakArya meM salAha dene vAlA mutsaddI thaa| rAjA ke adharma kArya ko vaha sahana nahIM kara sakatA thA aura usako acche rAste para lAne kI koziza kiyA karatA thaa| eka samaya rAjA pradezI ko sAvatthI nagarI ke rAjA jasatu ke sAtha aisA kArya upasthita huA ki usane apane pradhAna citta ko sAvatthI bhejA / pradhAna citta sAvatthI jAkara apane rAjA kI bheMTa vahAM ke rAjA kI sevA meM rakha jisa kAma ke liye AyA thA usako rAjA se kaha kara usa kArya meM laga gyaa| . citta pradhAna ne sunA ki yahAM zahara ke bAhara koSThaka nAma ke udyAna meM pArzvanAtha ke santAniye kezIzramaNa Aye hue haiM ataH vahA~ se cala kara kezIzramaNa ke pAsa AyA aura kezIzramaNa ne usa cita pradhAnAdi ko dharma upadeza sunAyA jisako zravaNa kara ke cita pradhAna bahuta khuza huA aura vaha gRhastha dharma pAlana karane yogya zrAvaka ke bAraha brata prahaNa kara AcArya zrI kA parama bhakta bana gyaa| idhara rAjA jaya. zatru ne pradhAna kA kArya kara diyA aura rAjA pradezI se prema kI vRddhi ke lie bahumUlya bheMTa taiyAra kara pradhAna ko de dI / jaba pradhAna ne apane nagara ko jAne kI tayArI karI to vaha apane guru mahArAja ko vaMdana karane ke liye udyAna meM AyA aura vaMdana kara ke prArthanA kI ki he prabho ! Apa zvetAmbikA nagarI padhAreM Apako bahuta lAbha hogaa| eka bAra nahIM parantu dUsarI tIsarI bAra kahA isa para prAcArya ne pharamAyA ki citta tU buda nItijJa hai aura samajha sakatA hai ki bagIcA kitanA hI sundara yA phalaphUla vAlA ho, parantu usameM eka zakArI pAridhi baiThA ho to kyA vanacara pazu yA khecara jAnavara A sakatA hai ? ataH terI zvetAmbikA ketanI hI acchI ho parantu pradezI jaisA jahA~ pAridhi hai vahA~ kaise AyA jAya / isa para citta pradhAna ne mhA he prabho ! zvetAmbikA nagarI meM bahuta udAra cita vAle evaM bhadrika loga haiM / Apake padhArane para vaha loga mApakI sevA bhakti upAsanA kareMge aura vividha prakAra kA asAna pAna khAdima sAdima pratilAbha kreNge| phira Apako pradezI rAjA se kyA prayojana hai ? yadi ApakA vahAM padhAranA ho jAya aura pradezI rAjA ko upadeza dene para vaha saMbhala gayA to bahuta dvipada caupada prANiyoM ko ArAma pahu~cegA ityaadi| isa para pAcArya mahArAja ne pharamAyA ThIka hai citta, vartamAna yoga arthAt avasara dekhA jaavegaa| basa, citta sAdhuoM www.www.wwww ww.wom wwwwwwwwwwwwwwwwamrememwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww www.ibrary.org
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI paribhASA se samajha gayA ki prAcArya zrI avazya hamAre nagara meM pdhaareNge| citta pradhAna guru mahArAja ko vaMdanA kara ke vahA~ se ravAnA ho gayA / kramazaH vaha zvetAmbikA nagarI meM pahu~cA to sabase pahile muniyoM ko Thaharane ke liye banapAlaka ko kara diyA ki yadi koI jainazramaNa yahA~ A jAveM to tuma unakI acchI khAtira kara ke isa bagIce meM ThaharA denA tathA pATa pATalA va saMthArA ke liye ghAsa vagairaha kI AmaMtraNa karanA / valpapazcAta Akara hamako khabara denA / bAda pradhAna apane makAna para gayA aura rAjA ko saba hAla sunA diyA jo ki sAvatthI nagarI meM kara ke AyA thaa| pradhAna citta ne nagarI ke acche 2 manuSya the unako bhI yaha zubha samAcAra sunA diye ki yahA~ kezIzramaNAcArya padhArane vAle haiM / idhara kezIzramaNa apane ziSya samudAya ke sAtha kramazaH vihAra karate huye zve. tAmbikA padhAra gaye / banapAlaka ko khabara milate hI bar3e hI satkAra ke sAtha unheM udyAna meM ThaharAyA tathA pATa pATale va ghAsa vagairaha kI AmaMtraNAkarI / bAda meM nagarI meM jA kara citta pradhAna ko zubha saMdeza de diyaa| citta ne bahuta khuza ho kara banapAlaka ko khUba inAma diyA / yaha khabara saba zahara meM pahu~ca gaI aura cittAdi bahuta se loga muniyoM ko vaMdana karane ke lie Aye jinhoM ko kezIzramaNa ne dharmalAbhapUrvaka dharma upadeza sunAyA jisako suna kara logoM ne jainadharma para zraddhA kara ke prAcArya kI bhUri 2 prazaMsA kii| ____ cittapradhAna ne eka samaya kezIzramaNa se prArthanA kI ki guru mahArAja Apa pradezI rAjA ko dharmopadeza dilAveM / yadi yaha rAjA sudhara jAyagA to bahuta jIvoM kA bhalA hogA, ityAdi / isa para prAcArya zrI ne kahA he citta ! dharma sunane ke ayogya jIvoM ke cAra lakSaNa haiM 1- sAdhu ko AtA suna kara do cAra mIla sAmane na jAve 2-muni udyAna meM A gaye hoM phira bhI darzana karane ko na jAve 3-muni makAna para A gaye hoM taba bhI vandana na kre| 4-aura rAstA meM muni mila jAveM phira bhI vandana na kare / bhalA aise manuSyoM ko kaise dharma sunAyA jAve ? citta ne kahA ki ApakA kahanA satya hai parantu maiM eka upAya se rAjA pradezI ko Apake pAsa le zrAUM, phira Apa manamAnA dharma sunAiye 1 jahA sukhaM __ rAjA pradezI ke kamboja deza se cAra acche ghor3e bheMTa meM pAye the / eka dina citta ne rAjA pradezI ko kahA aura rAjA ne svIkRti de dI ataH pradhAna ne bheMTa Aye huye cAra ghor3oM ke ratha ko taiyAra karavA kara rAjA pradezo ko usa ratha meM baiThA kara Apa svayaM sArathI bana kara ratha ko jaMgala meM legayA aura idhara udhara khUba ghumAyA jisase rAjA pradezI kA jI ghabarAne lgaa| citta ne kahA ki ye mRgavana udyAna najIka hai, yadi ApakI AjJA ho to vahA~ cale caleM vahA~ saba taraha kA ArAma hai / basa, ratha ko lekara udyAna meM cale gaye aura eka kamare meM Thahara gaye / pAsa meM hI kezIzramaNa kA vyAkhyAna ho rahA thA aura hajAroM bhaktagaNa suna rahe the jisako dekha kara rAjA pradezI ne citta ko kahA re citta ! yaha jar3a mUr3ha kauna hai aura itane jar3a mUr3ha isakA vyAkhyAna sunane vAle kauna haiM ? isa para citta ne kahA ki yaha jaina zramaNa haiM apane dharma kA upadeza kara rahe haiM inakI mAnyatA jIva aura zarIra ko alaga alaga mAnane kI hai / ye zAstroM ke acche jJAtA haiM / pRcchaka ke praznoM kA uttara acchI yukti se dete haiN| yadi ApakI marajI ho to Apa bhI padhAriye / isa para rAjA pradezI pradhAna ko sAtha lekara kezIzramaNa ke pAsa gaye parantu pradezI ne muni ko vaMdana nahIM kiyA; phira bhI pUMchA ki Apa jIva aura zarIra ko alaga 2 mAnate ho kyA ? Jain Educacinternational
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa www he pradezI ! jaise koI hasala ke curAne vAlA vyApArI mArga ko chor3akara unmArga jAtA hai isI prakAra rAjan ! tuma bhI hamArA hasala ( vaMdanA ) curA kara prazna karate ho / he narezvara ! kyA yahA~ Ane ke pahile tumhAre ye vicAra huye the ki yaha jar3a mUr3ha kauna baiThA hai, aura inakI sevA karane vAle jar3amUda kauna haiM, kyA yaha satya hai ? rAjA pradezI ko kezIzramaNa kA vacana zravaNa kara bar3A Azcarya huA / usane socA ki yaha koI jJAnI mahAtmA hai phira bhI usane pUMchA he prabho ! Apane mere mana kI bAta ko kaise jAna lI ? kezIzramaNa-he bhUpati ! hamAre jaina zAsana meM pAMca prakAra ke jJAna batalAye haiM yathAH 1-matijJAna-magaja se zaktiyoM dvArA jJAna honaa| 2-zrutijJAna-zravaNa karane se jJAna honaa| 3-avadhijJAna-maryAdAyukta kSetra padArthoM kA dekhanA / 4-manaH paryavajJAna-aDhAI dvIpa ke saMjJI jIvoM ke mana kA bhAva jAnanA / 5- kevala jJAna-prAtma kA sarva vikAsa hone se sarva padArthoM ko hastAmalaka kI bhA~ti dekhanA aura jaannaa| ina pAMca jJAnoM se eka kevala jJAna chor3a kara zeSa cAra jJAna mujhe haiM jisake jariye se maiMne tere mana kI bAta kahI hai| isa para rAjA pradezI ko itanA jJAna to sahaja hI meM ho gayA ki yaha mahAtmA koI alaukika puruSa hai, zAyada mere saMzaya ko miTA deveM to bhI tAjjuba kI bAta nahIM / ataH rAjA ne muni se pUchA ki kyA maiM yahAM baiTha sakatA hU~? kezIzramaNa ne uttara diyA he rAjan ! yaha ApakA hI makAna hai| rAjA baiTha gayA aura prazna kiyA ki kyA Apa jIva aura kAyA ko alaga alaga mAnate ho ? muni ne kahA hA~, jIva aura kAyA alaga alaga haiM aura isako maiM pramANoM dvArA sAbita bhI kara sakatA huuN| ____1--prazna rAjA- yadi ApakI yahI mAnyatA hai to maiM pUMchatAhU~ ki merI dAdI jo bar3I dharmAtmA thIM unakI umra hI prAyaH dharma meM gaI thI / ApakI mAnyatAnusAra vaha avazya svarga meM gaI hoNgii| yadi vaha Ake mujhe kaha deM ki beTA maiM dharma karake svarga meM gaI hU~ aura vahA~ sukha kA anubhava karatI hU~ tuma bhI pApa ko chor3a dharma karo tAki tumako bhI svarga mile / to maiM mAna lU~ ki jIva aura zarIra alaga haiM / jo mere dAdIjI kA zarIra yahA~ mere hAtha se jalAyA gayA aura unakA jIva svarga meM hai / yadi aisA na ho to merI mAnyatA ThIka hai ki vahI jIva vahI zarIra / zarIra ke sAtha jIva utpanna hotA hai aura zarIra naSTa ke sAtha jIva bhI naSTa ho jAtA hai| jaise pAMca tatvoM ke saMyoga se jIva utpanna hotA hai aura pA~ca tatva naSTa hone se jIva bhI naSTa ho jAtA hai| u0-he rAjan ! yaha saba ApakA bhrama hai / dekhiye eka manuSya snAna majjana kara sugaMdhita padArtha le devapUjana ko jA rahA hai / rAste meM eka TaTTI AI jo ki mahAdurgadhita thI / vahA~ kisI manuSya ne devapUjana karane vAle ko bulAyA ki jarA isa TaTTI meM Aiye tumhAre se kucha bAta karanA hai / bhalA vaha devabhakta zrA www.animireonipornrAnnivainineupauravurvaraurariumurt.niwamine www. library.org
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sakatA hai ? nahIM / isI prakAra manuSyaloka ke dugaMdhita pudganoM kI gandha bhUmi se 400 yA 500 yojana UMcI jAtI hai / ataH usa durgadha ke mAre devatA martyaloka meM nahIM Ate haiN| jaise devapUjana ko jAne vAle ke lie TaTTI kA udAharaNa / aura bhI zAstroM meM kahA hai ki 1-tatkAla ke utpanna hue devatAoM ke manuSyoM kA sambandha chUTa jAtA hai ( vismRta ) aura vahA~ deva deviyoM se nayA sambandha ho jAtA hai isIse devatA A nahIM sakate haiM / 2-tatkAla kA utpanna huA devatA devatA sambandhI divya manohara kAma-bhogoM meM mUrchita ho jAte haiM ataH yahA~ ke sar3ana par3ana vidhvaMsana kAma bhogoM kA tiraskAra karate haiM isalie A nahIM sakate 3-tatkAla kA utpanna huA devatAoM ke AjJAkArI devadeviyA~ eka nATaka karate haiM unhIM ko dekhane meM laga jAte haiM vaha sukhapUrvaka dekhane vAloM ko jJAta hotA hai ki muhUrta mAtra kA nATaka hai parantu yahA~ 2000 varSa kSINa ho jAte haiM ataH devatA pA nahIM sakate haiM 4-tatkAla ke utpanna huye devatA manuSya loka meM AnA cAheM parantu mRtyu loka kI durgandha 4 . 0-500 yojana Urdhva jAtI hai| ataH durgadha ke mAre devatA yahAM para zrA nahIM sakate haiM / ataH rAjan ! tU isa bAta ko svIkAra karale ki jIva aura zarIra alaga 2 hai aura jIva ko kiye huye zubhAzubha karma avazya bhogane par3ate haiM jo sukhI, dukhI, mUrkha, vidvAna, brahmacArI, vyabhicArI zraputrI, bahuputrI, rogI, nirogI, durbhAgI, subhAgI, Adi Adi vicitra prakAra kA saMsAra ApakI najaroM ke sAmane maujUda hai / yadi tajjIva tadzarIra mAnA jAya to jIva ke punya pApa kA phala hI nahIM / punya pApa ka phala nahIM to paraloka nahIM; parantu yaha Upara batalAI saMsAra kI vicitratA se yaha pratyakSa khilApha hai ataH Apa ko mAnanA cAhiye ki jIva alaga hai aura zarIra alaga hai| (2) prazna-he prabho Apako yuktiyA~ bahuta AtI haiM parantu maiM Apako pUchatA hU~ ki mere pitAmaha (dAdA) bar3e hI adharmI the| prANiyoM ke rakta se hamezA hAtha raMge rahate the, jIvoM ko mArane meM unako ghRNA nahIM thI ataH Apake matAnusAra vaha narka meM gaye hoMge / yadi vaha Akara mujhe naraka ke samAcAra kaheM ki he pautra ! maiM pApa karake naka meM gayA hU~ yadi tU bhI pApa karegA to tere ko bhI narka meM duHkha sahana karanA par3egA to maiM ApakA kahanA svIkAra kara sakatA hU~ ki zarIra aura jIva alaga 2 haiM varanA merA mAnA huA acchA hai ki jIva zarIra eka hI hai| 10-he rAjan ! maiM Apase pUchatA hU~ ki yadi ApakI pyArI paTarAnI sUrikAntA ke sAtha koI vyabhicArI balAtkAra kare to kyA Apa usako daMDa deMge ? hA~ prabho usa duSTa ko mArUMgA pITUgA kaida kara dUMgA / muni ne kahA yadi vaha vyabhicArI Apase kahe ki thor3I dera ke liye mujhe jAne dIjiye ki maiM apanI strI putrAdi kuTumbiyoM se mila kara vApisa A jAUMgA to kyA Apa usako chor3a deMge ? nahIM prabho aise kukRtya karane vAle ko kSaNa bhara bhI nahIM choDUM / he rAjan ! isI bhAMti nArakI ke nairiye apane duSkRtyoM ko bhogate huye yahAM nahIM pA sakate haiM aura usake kaI kAraNa bhI haiM jaise 1-tatkAla utpanna huA nairiyA nArakI kI mahAvedanA ko kSaya nahIM kara sakA ataH vaha pAnA cAhatA hai to bhI nahIM A sakatA arthAt jitanI muddata kArAgAra kI hai usako pUrNa na bhugata lI ho vahA~ taka A nahIM sakatA hai 2-nairiye paramAdhAnI devatAoM ke AdhIna rahate haiM ataH devatA usako kSaNa bhara bhI nahIM chor3atA hai 3-nArakI meM bhogane yogya karma nahIM bhoga sake ataH vaha pA nahIM sakatA hai4-nArakI sambandhI prAyudhya jahAM taka sampUrNa kSaya nahIM karatA hai vahAM taka vahAM se nikala nahIM sakatA hai / ina kAraNoM se nairiye cAhate huye bhI nahIM A sake to Jain Educo International
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSe phira tumhArA dAdA narka se Akara tumako kaise kaha sake ? parantu pApa karane vAloM ko avazya narka meM jAnA par3atA hai| ataH tuma mAna lo ki jIva aura zarIra alaga 2 hai aura punya pApa kA phala bhavAntara meM avazya bhugatanA par3atA hai| 3-prazna-he svAmin ! eka samaya maiM rAja siMhAsana para baiThA thA usa samaya kotavAla eka cora ko pakar3a kara mere pAsa lAyA / maiMne usa jIte hue cora ko eka lohe kI koThI meM DAla diyA aura Upara se aisA DhAkana lagA diyA ki jisameM vAyu taka bhI praveza na kara pAve phira kitaneka samaya bAda usa koThI ko kholI vo vaha cora marA huA paayaa| maiMne usa koThI ko bArIka dRSTi se dekhA to kahIM para chindrana najara nahIM AyA jisase ki cora ke zarIra se jIva alaga hokara bAhara nikala sakA ho / basa, maiMne nizcaya kara jiyA ki zarIra aura jIva koI bhinna 2 vastu nahIM hai ataH eka hI hai| u0-rAjan ! yaha tumhArI kalpanA ThIka nahIM kyoMki Apako vicAranA cAhiye ki zarIra to sthUla pudagaloM se banA hai aura jIva arUpI padArtha hai| tathA usakI gati bhI apratihata hai vaha kisI padArtha kI rukAvaTa se ruka nahIM sakatA hai / yadi koThI ke chidra na hone se hI Apako bhrAMti huI ho to merA eka udAharaNa suna lIjiye / bhUmi ke andara eka gupta ghara bar3A hI sundara hai| jisake andara eka puruSa ko Dhola aura bAkA de ke baiThA diyA, bAda usakA daravAjA va saba chidra banda kara diye jaise Apane koThI ke chidra banda kiye the, taba andara baiThe huye AdamI ne Dhola ko khUba jora se bajAyA / kyoM rAjan ! kyA usa Dhola kI AvAja bAhara A sakatI hai evaM bAhara rahe hue manuSya suna sakate haiM ? hA~ prabho AvAja AtI hai aura manuSya suna bhI sakate haiN| he rAjana ! jaba ATha sparza vAle sthUla pudagaloM ke gupta ghara se bAhara Ane meM na to chidra hotA hai aura na rukAvaTa hotI hai taba jIva arUpI ati sUkSma koThI se nikala jAveM aura usake chidra na par3e isameM Azcarya kI bAta hI kaunasI hai / koThI to kyA parantu bar3e 2 pahAr3a aura pRthvI ke andara se bhI nikala jAtA hai, ataH Apa ko mAna lenA cAhiye ki jIva aura zarIra pRthaka 2 haiN| 4-prazna- he prabho ! eka samaya kotavAla ne cora lAkara mere sAmane khar3A kiyA, maiMne usa cora ko mAra kara koThI meM DAla diyA / Upara se aisA banda kiyA ki koI chidra rahane nahIM pAve / phira thor3e dinoM meM khola ke dekhA to usa cora ke mRta zarIra meM bahuta se jantu dIkha par3e / jaba koThI ke chidra na huA to yaha jIva kahAM se Aye ? ataH maiMne nizcaya kiyA ki tajjIva tatzarIra / ___u0-he rAjan ! yaha ApakI eka bhrAnti hai dekhiye eka lohe kA golA agni meM tapAne se agnimaya bana jAtA hai parantu agni zAnta hone para usa gole meM koI chidra hotA hai ki jisake dvArA agni ne praveza kiyA ? nahIM bhagavAna / basa samajha lo ki jaise lohe ke gole meM sthUla zarIra vAlI agni praveza karane meM chidra nahIM hotA hai to koThI meM adRzya jIva ke praveza karane meM chidra kaise ho sakatA hai| ataH jIva aura zarIra alaga 2 haiM isako mAnanA hI Apa jaise buddhimAnoM kA kAma hai / 5-prazna-he gvAmin / zrApakA mAnanA aisA hai kipratyeka jIva meM ananta zakti rahI huI hai parantu maiM dekhatA hU~ ki jitanA vajana yuvaka uThA sakatA hai utanA vRddha nahIM uThA sktaa| batalAiye isakA kyA kAraNa hai ? yadi saba jIvoM meM zakti samAna hai to vajana uThAne meM vRddha aura javAna kA antara kyoM ? ataH merA mAnanA ThIka hai ki zarIra aura jIva alaga 2 nahIM para eka hI haiN| www.janelibrary.org
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa u.-he nareza ! pratyeka jIvoM meM ananta zakti hai parantu unake AtmA para karmarUpI AvaraNa lage hue haiM jisameM jinake jitane AvaraNa dUra haTa jAte haiM utanI 2 zakti vikAsa meM A jAtI hai isake lie suniye, do samAna balavAna manuSya haiM eka ke pAsa naI kAbara dUsare ke pAsa purAnI kAbara hai / kyA ve donoM barAbara vajana uThA sakate haiM ? nhiiN| isakA kyA kAraNa hai ? manuSya to donoM balavAna haiM parantu kAbara naI aura purAnI kA antara hai| basa jIva sarIkhe haiM paraMtu naye purAne karmoM kA hI aMtara hai| ataH mAna lo ki jIva aura zarIra alaga 2 haiN| 6-prazna-he prabho ! yadi saba jIva barAbara haiM to maiM pUchatA hU~ ki eka manuSya bANa calAtA hai vaha bahuta dUra jAtA hai taba dUsare kA calAyA bANa najadIka gira jAtA hai isa kAraNa maiMne to yaha nizcaya kiyA hai ki jIva aura zarIra eka hI haiN| u0-he rAjan ! eka puruSa ke pAsa bANa yA usakI saba sAmragrI naI hai taba dUsare ke pAsa purAnI hai taba kyA ve donoM barAbara bANa ko dUra pheMka sakeMge ? nahIM / basa, yahI kAraNa hai ki jIva purAne hone para bhI usake zarIra indriye Adi sAmraprI naI purAnI kA aMtara hai / ataH isa udAharaNa se samajha lIjiye ki jIva aura zarIra bhinna haiN| 7-prazna-prabho! Apako yuktiye to bahuta yAda haiM paraMtu maiM bhI pakkA khojI huuN| dekhiye eka dina kotavAla ne eka cora ko lAkara mere sAmane peza kiyaa| maiMne apanI mAnyatA kI jA~ca ke liye usa cora ke do tIna cAra evaM aneka khaMDa karake dekhA aura khUba dekhA paraMtu kahIM bhI jIva nahIM pAyA / bhalA isa hAlata meM maiM kaise mAna laki jIva aura zarIra alaga 2 haiM ? u-vAha rAjan ! tuma bhI eka mUr3ha kaThiyAre ke samAna dIkha par3ate ho / jaise eka samaya bahuta se kaThiyAre ekatra ho kASTa lene kI garaja se jaMgala meM gaye, vahA~ jAkara snAna majjana devapUjana karake rasoI banAI |sb ne bhojana kiyaa| bAda eka kaThiyAre ko kahA ki tU yahAM Thahara jA isa agni kA saMrakSaNa krnaa| zAyada ani bujha jAye to yaha AraNa kI lakar3iye haiM isase agni nikAla kara sasaya para rasoI banA ke taiyAra rakhanA hama kASTa le kara zrAveMge usake aMdara se thor3A 2 kASTa tumako de kara barAbarI kA banA leMge / basa, kaThiyAre kASTa lene ko cale gaye pIche usa pramAdI ne agni bujha jAne kI paravAha na kii| jaba agni bujha gaI to usane AraNa kI lakar3iyoM ke do tIna cAra evaM aneka khaMDa karake dekhA to kahIM bhI ani nahIM pAI / basa, nirAza ho kara baiTha gyaa| itane meM jaMgala se kaThiyAre kASTa lekara Aye to na thI rasoI na thI agni jaba usako pUchA to javAba diyA ki agni to bujha gaI thI lakar3iyoM ke Tukar3e 2 karake saba TaTolA paraMtu kahIM bhI ami na pAI ataH merA kyA kasUra hai, isa para kaThiyAroM ne kahA he mUr3ha ! he tuccha !! tujhe itanA mAlUma nahIM hai ki lakar3iyoM ke Tukar3e 2 karake agni kI talAza karate haiM ityAdi usakA khUba tiraskAra kiyaa| bAda meM unhoMne AraNa kI lakar3iyoM ko ghisa kara agni nikAlI aura bhojana banA kara khA pI kara sukhI huye / he pradezI ! tU bhI kaThiyAre kI bhAMti mUr3ha, tuccha evaM mUrkha hai / . pradesI-he bhagavAna ! Apane isa vistRta pariSadA meM merA apamAna kiyA, kyA Apake liye aisA karanA yogya hai ? kezIzramaNa-he rAjan ! Apa jAnate ho pariSadA kitane prakAra kI hotI hai ? amanamamare Jain Educati # ternational
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi. pU0 554 varSa pradezI-he bhagavAna ! maiM jAnatA hU~ ki pariSadA cAra prakAra kI hotI hai (1) kSatriyoM kI pariSadA (2) gAthApatiyoM kI pariSadA (3) brAhmaNoM kI pariSadA (4) RSiyoM kI pariSadI kezIzramaNa-pradezI tU yaha bhI jAnatA hai ki ina pariSadoM kA apamAna karane se kyA sajA milatI hai ? pradezI-he prabho maiM jAnatA hU~ ki (1) kSatriyoM kI pariSadA kA apamAna karane se sUlI yA phAMsI kI sajA (2) gAthApatiyoM kI pari0 kA apamAna karane se DaMDA yA hAtha capeTA kI mAra (3) brAhmaNoM kI pari0 kA apamAna karane se akroSa vacana aura (4) RSi pari0 kA apamAna karane se mUda, tuccha, mUrkha Adi zabdoM kI sajA dI jAtI hai| kezIzramaNa-he pradezI ! tU jAnatA huA RSiyoM kA apamAna karatA hai jaba sajA milatI hai taba ijjata aura apamAna kA bahAnA letA hai| kyoMki tuma jAnate hue mere se dedA Ter3hA bartAva karate ho, kyA yaha apamAna nahIM hai ? - pradezI-he prabho ! Apa kA kahanA satya hai / Ae mere mana kI bAta ko jAnate ho he bhagavAna ! maiM ApakI pahalI vyAkhyA se hI ThIka samajha gayA thA paraMtu apanI jaisI zraddhA vAle apane sAthiyoM ko samajhAne ke lie maiMne Apase pratikUla prazna kiye the / phezIzramaNa-he rAjan ! Apa jAnate ho loka meM vyavahAriyA (vyApArI) kitane prakAra ke hote haiM ? pradezI- he svAmin ! maiM jAnatA hU~ / vyavahAriyA cAra prakAra ke hote haiM jaise (1)--yadisAhUkAra rupaye magane ko AyA hai usako rupayA bhI deve aura satkAra bhI kare (2) rupayA deve para satkAra na kare (3) rupayA na deve aura satkAra kare (4) na rupayA de na satkAra kare / kezIzramaNa-he pradezI ! tU ina vyavahAriyoM meM se dUsare nambara kA vyavahAriyA hai kyoMki tU apane mana meM to ThIka samama gayA hai paraMtu bAhara dikhAva meM Adara satkAra nahIM karatA hai| bhalA tumhArA mana gavAhI detA hai phira lajjA kI kyA bAta hai, khullamakhullA sat dharma ko kyoM nahIM svIkAra kara lete ho ? ... 8-prazna-bhagavAn zrApa zarIra aura jIva ko pratyakSa hastAmalaka kI mAphika batalA deveM to maiM ApakA kahanA mAnane ko taiyAra huuN| kezIzramaNa-pAsa meM rahe huye vRkSa ke pAna calate hue dekha kara pUchA ki he pradezI ! yaha pAna kyoM calate haiM ? pradezI-vAyukAya calane se patte cala rahe haiN| kezIzramaNa-pradezI yadi tU vAyukAya se pattA calanA mAnatA hai to usa vAyukAya ko hastAmalaka kI taraha batA sakatA hai ? pradezI-nahIM prabho ! vAyukAya bahuta sUkSma hai use kaise batAI jaay| kezIzramaNa-jaba vAyukAya ATha karma tIna lezyA aura cAra zarIravAlA hone para mI tU nahIM batalA sakatA hai to arUpI azarIrI jIva ko kaise batalAyA jAya ? he pradezI ! eka jIva hI kyoM parantu chadamastha manuSya isa bAtoM ko nahIM dekhatA aura nahIM batalA sakatA hai| 1-dharmAstikAya 2-adharmAstikAya 3-zrAkAzastikAya 4-zarIrarahita jIva 5-paramANu wwwg3ibrary.org
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa wwwwwwwww pudgala 6-zabda ke pudgala 7-gaMdha ke pudgala 8-bhavyAbhavya 9-yaha jIva isa bhava meM mokSa jAvegA yA nahIM aura 10-yaha jIva tIrthakara hogA yA nahIM ? ina dasa bAtoM ko sarvajJa hI batA sakate haiN| 9-prazna-he bhagavan ! Apake zAsana meM saba jIvoM ko barAbara mAnA gayA hai to hasti itanA bar3A aura kuthavA itanA choTA kyoM ? u0-eka dIpaka hai, usa para choTA sA DhAkana rakha dene se dIpaka kA prakAza usa DhAkana ke nIce samAveza ho jAtA hai agara usase kucha bar3A DhAkana rakkheM to dIpaka kA prakAza bar3A DhAkana jitanA pdd'egaa| isa nyAya se dIpaka ke mutAbika jIva pradeza hai aura DhAkana ke mAphika nAma karma kI aughanA (zarIramAna ) hai / jo pUrva bhava meM jitanA lambA caur3A zarIramAna-aughanA karma bAMdhA hai utane meM jIva kA pradeza samAveza ho sakatA hai jaise hAthI aura kaMthavA / 10-prazna-he prabho ! ApakI yuktiye prabala evaM pramANika haiM, parantu Apa soca sakate ho ki mere bApa dAdA se calA AyA dharma cAhe vaha khoTA bhI kyoM na ho parantu maiM use ekAkI kaise chor3a sakatA hU~? u0-pradezI tU bhI lohAvANiyA kA bhAI hai, parantu yAda rakhanA jaise lohAvANiyA ko pazcAtApa karanA par3A usI taraha tumako bhI pachatAnA pdd'egaa| pradezI-bhagavAn ! lohAvANiyA kauna thA aura usako kyoM pazcAtApa karanA par3A thA ? kRpA kara isako bhI sunA diijiye| kezIzramaNa-nareza ! dhyAnapUrvaka sunanA yaha tumhAre liye bar3e lAbha kA dRSTAnta hai / eka nagara se bahuta se vyApArI lAbhArtha gAr3oM meM kirayANA Adi mAla bhara kara usako becane ke liye videza meM jA rahe the, calate 2 gaste meM kaI lohe kI khAne AI jo kirayANA se bahumUlya vAlI thI ataH vyApAriyoM ne apane mAla ko chor3a kara gAr3oM meM lohA bhara liyA, phira Age calane para tAMbe kI khAneM AI jo lohe se kaI gunA adhika mUlya vAlI thIM ataH vyApAriyoM ne lohe ko chor3a tAMbA se gAr3iyAM bhrlii| usameM eka vyApArI aisA bhI thA ki usane tAMbA na lekara lohA hI rakkhA taba dUsare vyApAriyoM ne usakA hita cAha kara kahA ki yaha tAMbA bahumUlya hai hama saba logoM ne lohA chor3a kara tAMbA se gAr3iyAM bhara lI haiM ataH tuma bhI tAMbA le lo parantu usane javAba diyA ki maiM jAnatA hU~ ki lohA kI bajAya tAMbA bahumUlya hai paraMtu maiM tumhAre jaisA caMcala cittavAlA nahIM hU~ ki eka ko chor3a dUsare ko grahaNa kara lU cAhe lAbha ho cAhe hAni maiMne to jo le liyA so le liyA / khaira vahAM se Age cale to cAMdI kI khAne AI saba logoM ne tAMbA chor3a kara cAMdI le lI para lohA vAle lohAvANiyA ne to lohA hI rakkhA / Age cala kara sone kI khAneM AI saba logoM ne cAMdI chor3a sonA le liyA phira bhI lohAvANiyA ne to lohe ko hI mahAtmya diyA, Age cala kara ratnoM kI khAne AI / vyApAriyoM ne sonA chor3a kara gAr3oM meM ratna bhara liye aura apane sAtha vAle lohAvANiyA kA hitacintana karate hue usako bAra 2 samajhAyA,bhAI tumako tAMbA cAMdI aura sone kI khAnoM para samajhAyA thA parantu tumane eka kI bhI bAta na sunI phira bhI tuma hamAre sAtha meM Aye ho isaliye hama tumhAre bhale kI kahate haiM ki aba bhI kucha nahIM bigar3A hai tuma aba bhI isa lohe ko chor3a kara ratnoM ko le lo ki apana saba barAbara ho jAveM paraMtu lohAvANiyA ne uttara diyA ki apane bApa dAdoM se calI AI rIti rivAja ko hama kaise chor3a sakate haiM hamane eka vAra le liyA so le liyA aba badalA badalI nahIM karate haiM / bhalA aise Jain Educa temational
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezI zramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa mUrkha apane hitAhita ko nahIM jAnane vAle manuSya ko manuSya to kyA para sAkSAt avatArI puruSa bhI kaise samajhA sakatA hai ? Akhira lohAvANiyA ne apanA haTha nahIM chodd'aa| phira ve saba ke saba apane nivAsasthAna para Aye aura ve loga bahumUlya ratroM meM se eka eka ratna beca kara jevara vastra makAna savAriyAM vagairaha sukha ke tamAma sAdhana banAkara devatAoM ke samAna sukha bhogane lage jisako lohAvANiyA ne dekhA to usakI AMkheM khulIM aura apanI mUrkhatA yA haTAmahatA ke liye sira Thoka 2 kara pachatAne lagA / he pradezI ! tU buddhimAna hai aisA na ho ki rana milane para bhI usakA anAdara kara kula paramparA ke bahAne lohe ko hI pakar3e rakha kara lohe |NiyA ke udAharaNa ko caritArtha kara baiThe / pradezI - he prabho ! maiM lohAvANiyA kA sAthI nahIM huuN| maiM hitAhita ko acchI taraha se samajha gayA hU~ / mere dila meM kula paramparA kA vRthA bhrama thA vaha Apake caraNoM kI kRpA se coroM kI bhAMti bhAga gayA hai| he prabho ! Apa jaise jagata-uddhAraka puruSoM kA suyoga hone para isa bhava meM to kyA paraMtu kisI bhava-bhavAntara meM bhI pazcAtApa karane kI AvazyakatA nahIM rahatI hai| he dayAnidhe ! maiM pahile hI kaha cukA hU~ ki ApakI pahilI vyAkhyA se merI antarAtmA meM satya kA sUrya udaya ho cukA thA aura aba maiM jIva zarIra ko bhinna 2 mAna kara kaTTara Astika bana gayA hU' / aba to Apa kRpA kara mujhe aisA dharma sunAveM evaM rAstA batalAveM ki jo nAstikapane meM karma saMcaya kiyA hai vaha zIghra hI TUTa jAya / kezIzramaNa ne rAjApradezI kI abhyarthanA svIkAra kara kevalI prarUpita vicitra prakAra kA dharma sunAnA zurU kiyA aura usako vistAra se sunaayaa| anta meM kahA ki Atma-kalyANa ke lie mukhya 2 mArga haiM 1 - sAdhudharma 2 - gRhasthadharma, jisameM sAdhudharma ke lie sarvathA saMsAra ko tyAga kara paMcamahAvrata pAMca samati tIna gupti, dasa yatI dharma, 12 prakAra tapa aura 17 prakAra saMyama kI ArAdhanA karanA aura gRhastha dharma ke liye samakita mUla 12 vrata haiM / pradezI - sUrIjI kA vyAkhyAna zravaNa kara parama Ananda ko prApta huA aura bolA ki he prabho ! dIkSA lene kI yogyatA abhI mere andara nahIM, parantu gRhastha dharma ke 12 vrata pAlane kI merI icchA hai ataH isa viSaya kA jo vidhi vidhAna ho vaha karavA dIjiye / kezI zramaNa - jahA sukhaM kaha kara usako samakita mUla 12 vrata uccarAya diye / rAjA pradezI vrata dhAraNa kara apane Apako ahobhAgya samajha kara apane sthAna jAne ko taiyAra hogayA, isa para kezIzramaNa ne pUchA ki he rAjan ! Apa jAnate ho ki AcArya kitane prakAra ke hote haiM / pradezI - hAM prabho maiM jAnatA hU~ ki kalAcArya, zilpAcArya aura dharmAcArya evaM tIna prakAra ke AcArya hote haiN| kezIzramaNa - he pradezI ! Apako ye bhI mAlUma hogA ki ina zrAcAryoM kA bahumAna kaise kiyA jAtA hai ? pradezI -- kalAcAryyaM aura zilpAcAryyaM kA bahumAna vastrAbhUSaNa bhojanAdika se hotA hai taba dharmAcAkA satkAra vandana, namaskAra, sevA aura bhakti se hotA hai / kezIzramaNa--he rAjan ! jaba Apa isa prakAra ke jAnakAra haiM taba phira tumane apane zrAcArya kA binA bahumAna kiye kaise jAne kI taiyArI kara lI ? pradezI --he svAmin ! maiMne jo binA bahumAna kie jAne kI taiyArI karI hai isameM bhI kucha mahatvapUrNa www.library.org
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rahasya rahA huA hai aura vaha yaha hai ki yaha pahilA hI pahila mAmalA hai / yadi maiM yahAM akelA kucha kara bhI yU~ to ise kauna jAnegA ataH merA irAdA hai ki kala maiM apane antevara putra kuTumba aura apanI prajA ke sAtha bar3e hI samAroha aura bhakti sahita Akara ApakA vandana namaskAra kruuNgaa| kezIzramaNa-isako suna kara mauna sAdhana kara liyA kyoMki sAdhuoM kA aisA vyavahAra hai ki jainadharma kI vidhi vidhAna ke lie upadeza to kara sakate haiM parantu Adeza ke samaya mauna vrata rakhate haiN| pradezI-usa roja to vahAM se calA gayA, bAda dUsare dina apane putra, rAniyAM, mantrI aura nAgarika loMgoM ke sAtha cAra prakAra kI senA sahita bar3e hI samAroha ke sAtha AcAryazrI ko vandana karane ke lie AyA jisako dekha kara aura logoM kI bhI jainadharma para zraddhA hogaI arthAt una logoM ko bhI AtmakalyANa karane kI ruci ho gii| __AcArya kezIzramaNa ne rAjA pradezI Adi ko bar3e hI vistAra se dharma upadeza sunAyA jisameM mukhya viSaya thA AtmakalyANa kA jisake lie tyAga vairAgya aura tapazcaryA Adi kA karanA Avazyaka batalAyA thA aura dAnAdi ke liye vizeSa jora diyA thA / isa upadeza kA asara rAjA pradezI vagairaha para bahuta hI acchA huA / tadanaMtara ve loga AcArya bhagavAna ko vandana namaskAra karake jAne ke lie taiyAra hue, usa samaya kezIzramaNa ne madhura vacanoM se kahA ki he nareza ! Apa ramaNIka ke sthAna aramaNIka na bana jaanaa| pradezI-he prabho ! maiM ApakI paribhASA meM samajha nahIM sakA hU~ ki ramaNIka aura aramaNIka kise kahate haiM ? kezIzramaNa--jaise eka kisAna kA kheta jisameM phasala pakatI hai taba vaha ramaNIka kahalAtA hai kyoMki vahAM kisAna, sAhUkAra, mehamAna, brAhmaNa, bhikSu, pazu, pakSI AyA jAyA karate haiM / tatpazcAt dhAna vagairaha apane gharoM para le jAte haiM / bAda vahAM koI bhI nahIM AtA hai, jisako aramaNIka kahA jAtA hai isI prakAra ikSu kA kheta vagairaha bhI samajha lIjie, jo ki pahale ramaNIka hotA hai bAda meM aramaNIka ho jAtA hai aura isI bhAMti nATakazAlA jo prArambha meM ramaNIka dIkhatI hai jaba nATaka karake loga cale jAte haiM vahI nATakazAlA aramaNIka dIkha par3atI hai evaM phalAphUlA udyAna ramaNIka dIkhatA hai jaba vaha udyAna sUkha jAtA hai taba arama. NIka hojAtA hai,isa prakAra aneka udAharaNa haiN| ataH maiM Apase yahI kahatA hU~ ki merI maujUdagI meM to Apa ramaNIka dIkhate ho jo ki ApakI dharma para zraddhA, evaM vrata dhAraNa karanA tathA vandana bhakti Adi 2 dharmakArya meM abhiruci hai,parantu mere jAne para aramaNIka na ho jAnA ki kahIM bhAva-bhakti dharma-sAdhana meM zItala hojAo arthAt dharma-bhAvanA ko bar3hAte huye svapara kalyANa karane meM tatpara rahanA / pradezI---he prabho ! isa bAta kI Apa pakkI khAtirI rakkheM ki maiM kadApi ramaNIka kA aramaNIka nahIM hoUMgA / maiM Apako vizvAsa dilAtA huzrA pratijJA karatA huuN| mere rAja meM zvetAmbikA nagarI Adi 7000 grAma haiM jisakI Amada AvegI usake cAra bhAga kara duuNgaa| 1-antevara, 2-senA, 3-khajAnA aura 4-dAnazAlA ke liye vyaya karUMgA, jisameM yAcakoM ko prati dina anna, jala, vastra vagairaha dAna detA rahU~gA rAjA pradezI apanI Amada ko antevara, senA aura khajAne meM to pahile hI vyaya karatA thA parantu kezIzramaNa kI udAratA ke vyAkhyAna se usane dAnazAlA kholane kA nizcaya kiyA jisako kezIzramaNa ne upAdeya samajha kara ke hI inkAra nahIM kiyA thaa| ahAhA ! bhikSuoM kI bhikSA ke andara se bhAga lene vAle rAjA ke vicAroM meM kitanA parivartana huaa| yaha saba bhagavAna kezIzramaNa kI mahatI kRpA kA sundara phala hai| Jain Educatnternational
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kezIzramaNa kA jIvana ] [vi0 pU0 554 varSa aura mere karane yogya poSadha, upavAsa, vrata, pacarakhAna tathA AcAra vicAra kA pAlana karatA rahUMgA / ataH maiM ramaNIka kA aramaNIka na hoUMgA / rAjA ke kahane para sUrIjI ko vizvAsa ho gayA ki rAjA pradezI bar3A dharmajJa hai ataH usako aura bhI jo kucha dene kAbila zikSA thI vaha dI jisako rAjA ne bar3e harSa ke sAtha grahaNa kii| bAda sUrijI ko vandana namaskAra kara apane sthAna ko calA gayA aura AtmakalyANa meM laga gyaa| idhara AcArya kezI zramaNa bhI vahAM se vihAra kara anya pradeza meM cale gaye / AhA ! saMsAra kI svArtha vRtti, jaba se rAjA pradezI saMsAra ke kAryyaM se virakta ho AtmakalyANa meM laga gayA aura chaTa chaTa pAra karane lagA to usakI rAnI sUrikAntA jo eka dina rAjA ko vallabha thI usane socA ki rAjA ne rAja kI sAra-sambhAla karanA chor3a diyA aura kevala dharma kArya meM hI laga gayA to aise rAjA se merA kyA svArtha hai ataH kisI viSa, zastra yA agni ke prayoga se mAra DAlU~ aura apane putra sUrikAnta ko rAja de duuN| isa vicAra meM rAnI ne kaI dina nikAla diye, paraMtu aisA samaya hAtha nahIM lagA ki vaha rAjA ke jIvana kA aMta kara de / taba usane apane putra sUrikAMta ko bulA kara saba hAla kahA, paraMtu kuMvara apane pitA ko isa prakAra mArane meM rAnI se sahamata nahIM huA / ataH vahAM se uTha kara calA gyaa| isa para rAnI ne socA ki kahIM kuMvara jAkara rAjA ko na kaha de ataH isa kArya meM vilamba na karanA cAhiye / rAjA to chaTa chaTa pAraNA karatA thA usake bAraha chaTa ho cuke the aura terahavAM chaTa kA pAraNA thA usa samaya rAnI ne bar3I namratA ke sAtha Agraha kiyA ki he dharmAtmA patideva ! Aja kA pAraNA ( bhojana ) hamAre yahAM karake mujhe anugRhIta kareM / rAjA ne svIkAra kara liyA aura rAnI ne viSamizrita bhojana se rAjA ko pAraNA karA diyA / jaba rAjA ke zarIra meM viSa phailane lagA to usane jAna liyaa| phira bhI rAnI para kiMcita bhI dveSa nahIM kiyA aura apane saMcita karma samajha kara apanA citca samAdhi meM rakkhA / itanA hI kyoM para usane samAdhi maraNa kI taiyArI kara lI arthAt ghAsa kA saMthArA bichA kara usa para Apa baiTha gayA / pahalA namaskAra siddha bhagavAna ko kiyA dUsarA namaskAra apane dharmAcAryyaM kezIzramaNa ko kiyA / tatpazcAt apane bhavasambandhI pApoM kI AlocanA kI aura 18 pApa tathA 4 prakAra ke hAra kA sarvathA tyAga kara diyA aura samAdhi pUrvaka kAla karake prathama devaloka meM sUriyAbha nAma ke vimAna meM cAra palyopama ke AyuSya vAlA deva huA jisakA nAma sUriyAbha hai jo abhI tumhAre sAmane nATaka karake gayA hai / isase tumhAre prazna kA samAdhAna ho gayA ki sUriyAbha deva pUrva bhava meM zvetAmbikA nagarI kA pradezI rAjA thA / gautama -- he prabho ! yaha sUriyAbhadeva devatA kA bhava samApta kara kahA~ jAyagA ? meM rAjaku~vara hogA mahAvIra - gautama ! yaha sUriyAbha devatA kA jIva yahAM se cala kara mahAvideha kSetra jisakA nAma dRr3hapainA rakkhA jAvegA aura vaha vahAM para saba prakAra ke sAMsArika sukhoM Akhira dIkSA lekara kevala jJAna prApta kara mokSa meM calA jAyagA / kA anubhava karake "rAjapraznI sUtra" prazna - uttarAdhyayana sUtra ke 23 veM adhyayana meM gautama aura kezIzramaNa kI Apasa meM carcA huI aura kezI zramaNa ne cAra mahAvrata ke pA~ca mahAvrata svIkAra kara liye the to kezIzramaNa ko pArzvanAtha kI saMtAna kaise kahI jA sakatI hai ? uttara - usa samaya kezIzramaNa nAma ke do muni huye haiM 1 - gautama ke sAtha carcA karane vAle tIna www.gelibrary.org
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 554 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jJAna saMyukta the / 2 - rAjA pradezI ko pratibodha karane vAle cAra jJAna vAle the inake liye kalpasUtra meM ullekha milatA hai ki pArzvanAtha prabhu kI yugAntagar3ha bhUmi meM pArzvanAtha ke cAra paTTadhara mokSa jAveMge 1 - gaNa - dhara zubhadatta 2 - AcArya haridatta 3 - AcArya samudrasUri aura 4 - kezI zramaNacArya / isa lekha se pArzvanAtha ke caturtha paTTadhara kezI zramaNAcArya gautama ke sAtha carcA karane vAle kezIzramaNa se alaga the aura ve pArzvanAtha kI paramparA meM mokSa gaye haiN| isase yaha bhI siddha hotA hai ki mahAvIra ke nirvANa samaya bhI pArzvanAtha ke santAniye pArzvanAtha ke zAsana kI kriyA samAcArI karane vAle vidyamAna the / bhagavAna mahAvIra ne yaha bhI ArDara nahIM nikAlA thA ki aba merA zAsana pravRtamAna ho gayA hai to tuma pArzvanAtha ke saMtAniye kahalA kara alaga kyoM rahate ho arthAta tuma saba hamAre zAsana meM cale Ao ityAdi aura na pArzvanAtha saMtAniyoM kA bhI zrAgraha thA ki hama pArzvanAtha ke saMtAniye alaga raha kara pArzvanAtha kA zAsana claaveNge| ina saba kA matalaba yaha hai ki jahAM jahAM pArzvanAtha ke saMtAniyoM ko bhagavAna mahAvIra kI bheMTa hotI gaI vahAM vahAM unhoMne magavAn mahAvIra ke zAsana ko arthAta cAra mahAtrata ke pAMca mahAvrata svIkAra karate gaye / zeSa rahe hue bhagavAn pArzvanAtha ke saMtAniye kriyA pravRti saba bhagavAn mahAvIra zAsana kI hI kiyA karate the, evaM Aja bhI karate haiM aura ve pArzvanAtha kI paramparA meM hone se mahAvIra saMtAniye unako pArzvanAtha saMtAniye hI kahate the / aura bhagavAn pArzvanAtha ke saMtAniye bhI apanI paTTa paramparA prabhu pArzvanAtha se milAne kI garaja se ve apane ko pArzvanAtha saMtAniye kahalAte the / dUsare bhagavAna mahAvIra ke pUrva jainadharma ke astitva kA yaha eka sabala pramANa bhI hai| tIsare jahAM Atma-kalyANa hai vahAM paramparA kI khIMcatAna ko thor3A bhI sthAna nahIM milatA hai / paramparA kevala upacarita naya se hI kahI jAtI hai / vAstava meM jainadharma anAdikAla se pracalita hai / yahI kAraNa hai ki Aja paryaMta vIra zAsana kisI AcArya ne pArzvanAtha saMtAniyoM ke liye eka zabda bhI uccAraNa nahIM kiyA hai ki bhagavAn mahAvIra zAsana meM zrApa pArzvanAtha saMtAniye kyoM kahalAte ho ? itanA hI kyoM balki inako zreSTha samajha kara bahumAnapUrvaka Adara satkAra kiyA hai| prasaMgopAt kezI zramaNAcArya ke viSaya ke praznottara likhakara aba bhagavAna mahAvIra kA viSaya jo apUrNa raha gayA thA pUrNa karate haiM / bhagavAn mahAvIra ke chadamasthAvasthA kA vihAra kSetra 1 asthigrAma 2 rAjagRha 3 campA 4 pRSTa campa 5 bhadrikA 6 zrabhiyA 7 rAjagRha 8 bhadrikA 9 anArya bhUmi 10 sAvasthi 11 vizAlA 12 campAnagarI evaM bAraha cartumAsa huye aura kaivalyajJAna hone ke bAda vesAlika aura vAniyA gA~va meM 12 rAjagRha meM 12 mithilA meM 6 aura aMtima cartumAsa pAvAnagarI meM huA, isase pAyA jAtA hai ki bhagavAn mahAvIra kA vihAra prAyaH aMga vaMga magadha kaliMga aura sindhu sovIra vagairaha pUrva meM hI huA thA tathA mahArASTrIya prAnta meM lohi-tyAcA kI saMtAna vihAra kara dharma pracAra kiyA karatI thI / I0 sa0 pUrva 526 varSe bhagavAna mahAvIra kA nirvANa huA / aura Apake pIche gaNadhara saudharmAcArya * - pAsassaNaM arahao purisAdANIyassa duvihAaMtagar3ha bhUmi hutthA / taM jahA - jugaMtagar3ha bhUmiya pariAyaaMtagar3ha bhUmiya, jAva cautthAo purisajugAo jugaMtagar3ha bhUmi - ityAdi Jain Educa International kalpasUtra
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAya kazAzramaNa kA jIvana | 10 50 470 varSa paTTadhara huye, kyoMki bhagavAn mahAvIra ke nau gaNadhara to bhagavAn kI maujUdagI meM hI mokSa padhAra gaye the, zeSa indrabhUti aura saudharma do gaNadhara rahe jisameM indrabhUti ko to usI dina kevala jJAna ho gayA thA. ataH bhagavAn mahAvIra ke paTTadhara gaNadhara saudharma ko hI banAyA gayA thaa| Apa bar3e hI pratibhAzAlI evaM dharmapracAraka the, ApakA pavitra jIvana vIra vaMzAvalI meM vistAra se likhA milatA hai / bauddha pranthoM meM isa bAta kA ullekha kiyA hai ki jJAtaputra mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt unake ziSyoM meM kucha kalaha ho gayA thA para jainazAstroM meM isa bAta kA jikra taka bhI nahIM hai ki mahAvIra ke nirvANa ke bAda unake ziSyoM meM kucha bhI kleza huA ho / hAM, bhagavAn mahAvIra kI maujUdagI meM jamAlI aura gosAlA kA utpAta jarUra huA thA jo bhagavatyAdisUtra meM ullekha kiyA gayA hai| zAyada bauddhoM ne usa jamAlI gosAlA kAza jo mahAvIra kI maujUdagI meM huA usako bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke bAda likha diyA ho to usako bauddhoM kI bhUla hI samajhanA cAhiye / prasaMgopAta bhagavAn mahAvIra kA saMkSipta meM jIvana kaha kara aba maiM apane mUla viSaya para AtA hU~ ki zrAcArya kezIzramaNa bar3e hI prabhAvika evaM dharma-pracAra karane vAle sUrIzvara huye jinhoMne mRtyu ke mu~ha meM jAne vAle jainadharma ko jIvita rakkhA / itanA hI kyoM para bhagavAn mahAvIra ke zAsana samaya meM bhI ve cAroM aura dhUma 2 kara dharma kA pracAra kiyA karate the / anta meM zrAcArya kezI zramaNa apanI antima avasthA meM kevala jJAna prApta karake muni svayaMprabhasUri ko AcArya padase vibhUSita banA kara apanI saba samudAya kA bhAra svayaMprabhasUri ke adhikAra meM karake Apa janmajarAmaraNAdi ke duHkha ko naSTa kara anazana evaM samAdhipUrvaka mokSa padhAra gaye krAnti ke avatAra the AcArya samudra sunAma thA / unase prabhAvita the sabhI unakA svarUpa lalAma thA // Avanti nRpa jayasena nija paTadevI anaMga senA sahita / jainadharma meM dIkSita huye ho vItarAga hiMsA rahita // nijaputra kezIkumAra ko bhI dharma meM pravRta banA / jainadharma ko varddhana kiyA kara divyatama parabhAvanA || ye tu paTadhara kezi hI vikhyAta zramaNAcArya the / the brahmacArI tApasI unake anokhe kAryya the // seviyA kA rAjA pradezI nAstikoM meM agra thA / AcArya ke upadeza se hI vaha banA jainAgra thA // pAkhaMDiyoM ke cakra meM aneka bhUpati grasta the / unakA kiyA uddhAra thA ve ajJatA se trasta the || // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha kecaturtha paTTadhara AcArya kezIzramaNa bar3e hI pratibhAzAlI hue // 49
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 470 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 5-prAcArya svayaMmasUri AcAryo'tha ca paMcamaH suvidito nAmnA tu svAyaMprabhaH, sUriH so'trasutIrNavAn saridimA~ vidyAM suvidyAdharaH / zrImAletipure cakAra navatiM jainAn sahasraM tataH, tribhiH khairatha vANa veda sahitAn padmAvatI nAmni ca // cArya svayaMprabhasUri-Apa vidyAdharakula ke nAyaka the| ataH aneka vidyAoM se vibhUSita honA svabhAvika hI thaa| ApakI dIkSA prAcArya kezIzramaNa ke kara kamaloM se huI thii| dIkSA ke pazcAt Apane jainAgamoM kA adhyayana kiyA to svalpa samaya meM zAboMke pAraMgata bana gaye / Apa ahiMsA dharma ke kaTTara pracAraka the| yajJavAdiyoM - se zAstrArtha meM aneka sthAnoM para vijayI ho, Apane vAdiyoM ko nata-mastaka kara diyA thaa| ApakA vihArakSetra pUrva baMgAla kaliMga vagairaha vistRta thaa| Apake AjJAvRtti sAdhuoM kI saMkhyA bhI adhika thI ki ve vistRta pradeza meM vihAra kara dharma kA joroM se pracAra bhI kiyA karate the| ___ bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt Apake paTTadhara gaNadhara saudharma aura Apake AjJAvRti hajAroM munirAja aMga baMga magadhAdi pradeza meM bihAra kara jainadharma kA pracAra kara rahe the / idhara AcArya svayaMprabhasUri bhI apane muniyoM ke parivAra ke sAtha usI pradeza meM bhramaNa kiyA karate the evaM donoM samudAyoM meM acchA prema sneha aura mela milApa thaa| eka dUsare ke dharmakArya meM sahAyatA evaM anumodana kara jainadharma kA sitArA camakA rahe the| ____eka samaya kA jikra hai ki prAcArya svayaMprabhasUri ne socA ki idhara pUrva meM to bahuta sAdhu haiM yadi kisI prAnta meM sAdhuoM kA vihAra na ho usa pradeza meM cala kara jainadharma kA pracAra kiyA jAya to adhika lAbha ho sakatA hai ityAdi / hA~, usa samaya ke sAdhutroM kA kevala vicAra meM hI samaya nahIM jAtA thA para ve acche kAryoM ko zIghra hI kAryarUpa meM kara batalAte the, ataH AcAryazrI ne 500 sAdhuoM ko apane sAtha rakhane kA nizcaya kara liyA aura zeSa sAdhuoM ke liye vahA~ hI vicarane kI sundara vyavasthA kara dii| sUrijI ne pUrva se 500 muniyoM ke sAtha vihAra kara diyA aura kramazaH dharmapracAra karate huye padhAra rahe the, para una dharmazUnya kSetroM meM vihAra karanA eka Ter3hI khIra thii| kAraNa, kaI pradeza to aise bhI the ki ve jainazramaNoM ke prAcAra vyavahAra se bilakula anabhijJa hI the itanA hI kyoM para kaI loga una tapasvI sAdhuoM ko aneka prakAra ke kaSTa dene meM bhI kucha uThA nahIM rakhate the, para jina mahAtmAoM ne svAtmA ke sAtha jagata ke kalyANa kI bhAvanA se rAjapATa dhana sampatti evaM kuTumba ko tyAga kara sAdhu pada dhAraNa kiyA thA unake liye ve bhISaNa kaThinAiye Atma-kalyANa meM bAdhaka nahIM para sAdhaka bana kara unake utsAha ko aura bhI bar3hAtI thIM ataH ve mahAtmA una parisaha dene vAloM ko dharma upadeza dekara unako sanmArga para lAne kI koziza kiyA Jain Education international
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya svayaprabhasUra kA jIvana | | vi0 pU0 470 varSa karate the jaise zrAmravRkSa para loga patthara pheMkate haiM para ve to badale meM Ana jaisA madhura phala hI dete haiM / basa isa prakAra bihAra karate hue sUrIzvarajI apane ziSyamaMDala ke sAtha tIrthAdhirAja zrI siddhagiri padhAre aura vahAM kI yAtrA bar3e hI zrAnanda ke sAtha kii| kucha arsA vahAM para sthiratA kara vahAM se lauTa kara AbudAcala padhAre vahAM ke tIrtha kI yAtrA kara kucha roja nirvRti ke nimitta vahAM Thahara gaye / kabhI 2 vahAM para ApakA vyAkhyAna bhI huA karatA thA / eka dina ApakA vyAkhyAna ahiMsA para huaa| jisameM mukhyatathA yajJa kI hiMsA ke liye vistAra se AlocanA kI thI jisake pramANa itane akATya the ki sunane vAloM ke hRdaya meM dayA ke aMkura paidA huye binA nahIM rahate the / usa dina ke vyAkhyAna meM anya logoM ke sAtha zrImAla nagara se zrAye huye kucha loga bhI the / ve loga sUrijI kA dayAmaya vyAkhyAna suna kara Azcarya meM DUba gaye aura mana hI mana meM vicAra karane lage ki aho ! kahAM to ina dayA ke avatAra kA zrahiMsA para vyAkhyAna aura kahAM apane yahAM hone vAle niSThura yajJa, ki jisake andara asaMkhya mUka prANiyoM kA nirAparAdha hote huye balidAna diyA jAtA hai / zrataH unakA hRdaya dayA se labAlaba bhara gayA ! unhoMne sUrijI ko namana karake prArthanA kI ki he dayAlu ! hama logoM ne to isa prakAra kA vyAkhyAna apanI jindagI meM Aja pahile hI sunA hai yadi Apa jaise mahAtmA hamAre yahAM padhAreM to bar3A bhArI lAbha hogaa| kAraNa, ki hamAre yahAM nAstikoM kA sAmrAjya barata rahA haiM / hAla tatkAla hI meM eka vRhad yajJa honA prArambha huA hai jisake liye aneka jAti ke kaI savAlakSa nirAparA pazu ekatra kiye gaye haiM jinakA balidAna diyA jAyagA / tadoparAnta nagara ke pratyeka ghara se bhaiMsA aura bakare home jAyaMge aura usameM dharma, svarga, mokSa tathA duniyA kI zAMti evaM unnati kA kAraNa batalAyA jAtA hai aura hama loga bhI una logoM ke andara ke haiN| itanA hone para bhI hamAre yahAM ke rAjA bhI bar3e hI sarala svabhAva evaM bhadrika pariNAmI haiM / hameM ummeda hI nahIM para pUrNa vizvAsa hai ki ApakA vahA~ padhAranA ho jAya to Apake upadeza kA prabhAva vahA~ kI janatA para kAphI par3a sakegA aura lAkhoM mUka prANiyoM ko abhayadAna bhI mila jAyagA / zrataH zrApa kRpA kara hamAre zrImAlanagara kI ora avazya pdhaareN| sUrijI ne una gRhasthoM kA kahanA suna kara apane dila meM vizvAsa kara liyA aura kaha diyA ki kSetra sparzana hogA to hama udhara hI bihAra kreNge| para yadi hamArA udhara nA hojAya to Apa apanI vinatI ko yAda rakhanA | gRhasthoM ne kahA ki bhagavAn ! yadi hamArA bhAgya ho aura ApakA padhAranA hamAre yahAM hojAya to hama to kyA para bahuta se loga ApakI sevA bhakti karane vAle mila jAyage / Apa isa bAta kA tanika bhI vicAra na kareM / sUrijI ne kahA ki ThIka mahAnubhAvo ! hamAre kyA cAhiye, hamArA to jIvana hI paropakAra ke liye hai| basa sUrijI ke vacana para una gRhasthoM ko vizvAsa ho gayA ki sUrijI mahArAja kA padhAranA hamAre yahAM avazya hogA / ataH ve loga sUrijI ko vandana kara apane nagara kI ora cale gaye aura nagara meM pahu~ca kara kaI logoM ko yaha zubha samAcAra sunA bhI diye / idhara sUrijI mahArAja rAtri samaya vicAra kara rahe the ki maiMne gRhasthoM ko kaha to diyA hai, para kSetra paricita hai, pAkhaNDiyoM kA sAmrAjya hai, ityAdi / itane meM to arbudAcala kI adhiSThAtrI devI cakrezvarI 51
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 470 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ne prArthanA kI ki he prabho ! Apa kyA vicAra karate ho ? vahA~ padhArane se zrApako mahAna lAbha hogA, merI bhI prArthanA hai ki Apa vahA~ avazya pdhaareN| ve peTArthI apanI viSaya vAsanA poSaNArtha hama devI devoM ko badanAma karate haiM aura kahate haiM ki yaha bali devI devoM ko dI jAtI hai ityAdi / Apake padhArane se hama logoM kA kalaMka bhI dhula jaaygaa| basa phira to dera hI kyA thI ? subaha hote hI kriyA kANDa se nivRta ho sUrijI ne apane ziSyoM ke sAtha zrImAla nagara kI ora bihAra kara diyA, para una pAkhagiyoM ke sAmrAjya meM isa prakAra bihAra karanA koI sAdhAraNa kArya nahIM thA para eka Ter3hI khIra thii| rAste ke saMkaTa ke liye to mukta bhogI hI jAna sakate haiM / para jina mahAbhAgyazAliyoM ne jana kalyANArtha apane Apa ko arpaNa kara diyA hai| unako sukha dukha evaM kaThinAiyoM kI kyA paravAha hai| ve bhUkhe pyAse kramazaH calate hue zrImAla nagara ke udyAna meM pahu~ca gaye para vahA~ pahu~ca jAne para bhI ApakA kauna svAgata karane vAlA thaa| jo avaMdAcala para gRhastha mile the ve bhI bhAgyavazAt usa samaya bAhara prAma gaye huye the| khaira, muniyoM ne dhyAna lagA kara tapovRddhi kii| jaba muniyoM ko kSudhA pipAsA prabala satAne lagI to ve sUrijI kI AjJA le nagara meM bhikSA ke liye gaye aura eka gRhastha ke ghara meM praveza kiyA to vahA~ eka nirdaya daitya kaI pazuoM kA badha karate najara aayaa| basa, ve sAdhu to voM se hI vApisa lauTa kara sUrijI ke pAsa A gaye aura nagara kA saba hAla sunA kara prArthanA kI ki he pUjyavara ! yaha nagara sAdhunoM ke Thaharane kAbila nahIM hai, ataH yahA~ se zIghra hI vihAra karanA caahiye| sUrijI ne sAdhuoM ko dhairyya diyA aura apane vidvAna ziSyoM ko sAtha lekara sIdhe hI rAjasabhA meM Aye jahAM ki aneka jaTAdhArI yajJAdhyakSa ekatra ho yajJa viSaya kI saba taiyAriyAM kara rahe the| kucha loga eka tarapha baiTha kara jaina sAdhuoM ke viSaya meM bAteM kara rahe the ki yaha jaina sevar3A apane kArya meM vighna to na DAla deM ityaadi| rAjA jayasaina rAjasabhA meM baiThA thA ki sAmane se eka tejasvI mahAtmA zrAte hue naz2ara par3e jinake mukhamaNDala para apUrva teja thA / lambe kAna, dIrgha bAhu evaM vizAla hRdaya thA aura bhUmi dekha kara cala rahe the| rAjA isa prakAra sUrijI kA atizaya prabhAva dekha kara apane siMhAsana se caTa se uThA aura sUrijI ke sAmane jAkara unako namana bhAva kiyA pratyuttara meM sUrijI ne dharmalAbha diyA jisako suna kara ve upasthita loga musakarA kara haMsane lage ki yahI jaina sAdhuoM kI mUdatA hai ki abhI taka inako azIrvAda denA bhI nahIM pAtA hai| rAjA jayasaina ne una logoM kI ceSTA dekha kara sUrijI se kahA ki mahAtmAjI ! Apa vandana ke uttara meM AzIrvAda nahIM dete jaise ki anya sAdhu diyA karate haiM ? sUrijI ne kahA ki rAjan ! yadi maiM Apako ciraMjIvI kA AzIrvAda dU vo naraka meM bhI dIrgha AyuSya hai / bahuputra kA dUto zvAnAdi ke kisI zivopAsaka ne jainoM se kahA ki no vApi naiva kUpaM na ca varaM tulasI naiva gaGgA na kAzI / no brahmA naiva viSNunaca divasapati va zaMbhU na durgA // viprebhyo naiva dAnaM na ca tIrthagamanaM naiva homo hutAsI / re re pAkhaNDa mUr3ha ! kathaya bhavatAM kIdRzo dharmalAbha // 7
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcAryasvayaMprabhasUri ke ziSyoM meM do muni mAsopavAsI tapasvI bhikSArtha zrImAla nagara ke, eka ghara meM praveza kiyA to vahAM mA~sa madirA evaM jIva kA vadha hotA dekha vApisa lauTa aaye| pRSTha 52 AcArya svayaMprabhasUri zrImAla nagara kI rAjasamA meM jAkara rAjA pranA ko dharmopadeza diyA aura yajJa meM balidAna hone vAle savAlakSa jIvoM ko abhayadAna dilAkara 90000 gharavAloM ko jaina banAye / pRSTa 52amy.org
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa' 20008038272 P.SMALI AcArya svayaprabhasUri padmAvatI nagarI meM hone vAlA vRhad, yajJa meM jAkara vahA~ ke rAjA prajA ko upadeza dekara 45000 ghara vAloM ko jaina banA kara jainadharma kA pracAra kiyA / pRSTha 54 Jain Education Internation AcArthaM svayaMprabhasUri jaMgala meM deviyoM ko upadeza de rahe haiM Upara se jAtA huA vimAna ruka gayA usa vimAna ke vidyAdharoMse ratnacUr3Adi 500 vidyAdharoM ne sUrijI ke hAthoM se dIkSA lI / pRSTha 63
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya svayaMprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 470 varSa bhI bahuputra hAte haiM / yadi dhana dhAnya kA dUto vaizyA ke bhI hotA hai| ataH yaha AzIrvAda nahIM para durAzISa hI haiN| para jo maiMne Apako dharmalAbha sahI AzIrvAda diyA hai vaha trivarga sAdhana rUpa AzIrvAda hai kyoMki jo kucha mana icchita sukha zAMti milatI hai vaha saba dharma se hI milatI hai / itanA hI kyoM para dharma sAdhana saMsAra meM janma mRtyu miTA kara mokSa meM pahu~cA detA hai / ataH hamArA dharmalAbharUpa AzIrvAda isa bhava aura parabhava meM kalyANakArI hai, ityAdi / sUrijI ke mArmika vacana suna kara rAjA kI antarAtmA meM bar3A hI camatkAra paidA huA aura rAjA ko vizvAsa ho gayA ki yaha alaukika mahAtmA hai ataH rAjA ko dharma kA svarUpa sunane kI jijJAsA jAgRta ho gaI / aura prArthanA karane lagA ki mahAtman ! Apa kRpA kara yahAM padhAre haiM to kucha dharma kA svarUpa to pharamAyeM ki jisa dharma se janatA kA kalyANa ho ske| - nagara meM yaha khabara bijalI kI bhAMti sarvatra phaila gaI ki Aja eka jaina sevar3A rAjasabhA meM gayA hai aura vahAM kucha dharmacarcA kregaa| caliye apana loga bhI suneMge vaha kyA kahegA ? ataH ve loga bhI zIghratA se rAjasabhA meM Aye aura dekhate dekhate rAjasabhA khacAkhaca bhrgii| udhara ve yajJAdhyakSa bhI saba sunane ko upasthita ho gye| sUrijI ne apanI ojasvI vANI dvArA dharma kA svarUpa kahanA prArambha kiyA jisameM adhika vivecana hiMsA aura ahiMsA kI tulanA para hI kiyA ki saMsAra meM hiMsA sadRza koI pApa nahIM aura ahiMsA se bar3ha kara koI dharma nahIM hai ityAdi apanI mAnyatA ko isa prakAra siddha kara batalAyA ki upasthita zrotAoM ke hRdaya kamala meM ahiMsA ne cirasthAI sthAna kara liyaa| isa viSaya meM jyoM jyoM vAda vivAda hotA gayA tyoMtyoM sUrijI ke pramANa janatA ko apanI ora AkarSita karate gaye / Akhira usa niSThara yajJa kI ora janatA kI ghRNA aura ahiMsA kI ora sadbhAva bar3hatA gyaa| phalasvarUpa rAjA jayasena unake maMtrI aura nAgarika logoM ke 90000 ghara vAloM ko sUrijI ne jainadharma kI dIkSA-zikSA dekara unheM jainadharma kA anuyAyI bnaayaa| jisa yajJa ke liye lAkhoM mUka prANiyoM ko ekatra kiyA gayA thA una saba ko abhaya dAna dilA kara chur3avA diyA aura yajJa karanA bhI baMda karavA diyA / phira to thA hI kyA ? zrImAla nagara meM jainadharma aura sUrijI kI ghara 2 meM mukta-kaNTha se bhUri bhUri prazaMsA hone lgii| jaba ki zrImAla nagara ke rAjA prajA jaina bana gaye to aba sUrijI ke prati unako bhakti kA pAra nahIM rahA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA rahA aura jainadharma kA satya svarUpa suna kara logoM kI zraddhA jainadharma prati khUba majabUta ho gii| sUrijI ne socA ki yahA~ para eka jaina mandira bana jAnA acchA jainoM kI ora se uttarano jJAnaM naiva satyaM na ca suguNa dharo naiva tattvAdi ciMtA / nAhiMsA prANI varge na tu vimala manaM kevalaM tuMda bharti / / rAtri bhojI ca nitya payasI jalacarA jIva ghAte kRtAMtA / re re pAkhaNDa vipra kathayata bhavatA~ kIdRze yajJadharmAH / / www.jaingsary.org
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 470 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hai kyoMki sAdhuoM kA sadaiva pAnA aura rahanA muzkila hai / ataH sUrijI ne eka dina vyAkhyAna meM jaina mandira ke liye upadeza diyA aura kahA ki mahAnubhAva ! AtmakalyANa ke anya 2 sAdhanoM meM apane iSTa deva kA mandira eka mukhya sAdhana hai kyoMki isake hone se deva kI upAsanA sevA bhakti ho sakatI hai, dharma para rada zraddhA aura hameza ke liye cittavRti nirmala rahatI hai, pApa karane meM ghRNA hotI hai anyAya evaM atyAcAra unake hAthoM se prAyaH nahIM hotA hai yadi kucha arsA ke liye sAdhuoM kA Agamana na bhI ho to mandiroM ke dvArA apanA AtmakalyANa kara sakate haiM ityAdi, basa, phira to derI hI kyA thI ? una bhAvukoM ne bar3I khuzI ke sAtha svIkAra kara usI samaya mandira kI nIMva DAla dii| AcAryazrI ne vahA~ para kitane hI samaya Thahara kara una nUtana zrAvakoM ko jainadharma ke tAtvika viSaya evaM sAmAyikAdi pUjA vidhi aura kriyA vidhAna kA abhyAsa krvaayaa| eka samaya sUrijI ne yaha saMvAda sunA ki padmAvatI nagarI meM eka vRhad yajJa kA Ayojana ho rahA hai aura vahA~ bhI vicAre mUka prANiyoM kI bali dI jAyagI, phira to thA hI kyA ? Apane zrImAla nagara ke mukhya zrAvakoM ko sUcita kiyA ki maiMne padmAvatI nagarI kI ora jAne kA nizcaya kiyA hai / isa hAlata meM ve zrAvaka loga isa mahAna lAbha ko hAthoM se kaba jAne dene vAle the| unhoMne kahA ki yadi Apa padhAreM to hama bhI isa kArya ke liye padmAvatI caleMge? ___idhara to sUrijI padmAvatI pahu~ce udhara bhImAla nagara ke zrAvaka bhI upasthita ho gaye / sUrijI isa kArya meM pahale saphalatA pA cuke the ve bar3e utsAha se rAjasabhA meM pahu~ce / para ve yajJAdhyakSa bar3e hI ghamaMDa ke sAtha kahane lage ki mahAtman ! yaha zrImAla nagara nahIM hai ki Apane rAjA prajA ko bhrama meM DAla zAstravihita yajJa karanA manA karA diyA / para yahA~ to hai padmAvatI nagarI aura vedAnuyAyI kaTTara dharmajJa rAjA padmasaina / zrApa jarA saMbhala ke rahanA ityaadi| - sUrijI ne kahA vipro ! na to maiM zrImAla nagara se kucha le AyA aura na yahA~ se kucha le jAnA hai| merA kartavya duniyA ko sanmArga batalAne kA hai vahI batalAyA jAyagA phira mAnane na mAnane ke liye janatA svataMtra hai ityAdi savAla javAba huye / itane meM to bahuta se loga ekatra ho gye| sUrijI ne apanA vyAkhyAna zurU kara diyA |yh to Apa pahile hI par3ha cuke ho ki isa prakAra kezi nAmA tadvinayo, yaH pradezi narezvaram / prabodhya nAstikAddharmA, jaina dharme'dhyaropayat // 1 // tacchiSyAH samajAyanta, zrI svayaMprabha sUrayaH / viharantaH krameNeyuH zrI zrImAlaM kadApi te // tatra yajJe yajJiyAnAM, jIvAnAM hiMsakaM nRpam / pratyaSedhIttadA sUriH, sarva jIva dayA rataH // navAmuttagRhasthAnana sAdhaM kSamApati natadA / jaina tattvaM saMpradazya, jainadharma nyavezayata // padmAvatyAM nagaryazca, yajJasyA yojanaM zrutam / pratyarautsIttadA sUri, gatvA tatra mahAmatiH // rAjAnaM gRhiNazcaiva catvAriMzat sahasra kAn / bANa sahasra saMkhyAtha, cakre'hiMsAvatAnnarAn // ataH sUrezva ziSyANAM saMkhyA vai vRddhitAM gatA / surANAM poSaNa yaiva, edhitendoH kalAiva // na sehire pare tatra unnatiM dhArmikIM tadA / yathA cAndramasI kAnti taskarAdhvAna kAminaH // tasthuste tatpurodhAne mAsa kalpaM munIzvarAH / upAsyamAnAH satataM bhavyairbhava tarucchide // Jain Educa 8 ternational
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya svayaMprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 470 varSa kAyoM meM sarijI pakke anubhavI aura siddha hasta the / Apake kahane kI zailI itanI uttama prakAra kI thI ki kaThora se kaThora hRdaya vAle nirdayI bhI ApakA upadeza sunane se rahamadila bana jAte the / kucha honahAra bhI bAha kA unmUla thA / sUrijI to mAtra eka nimitta kAraNa hI the, ataH zrApake upadeza kA prabhAva upasthita logoM para isa kadara huA ki rAjA prajA karIba 45000 ghara vAloM ne usa niSThura karma kA tyAga kara sUri zrI ke caraNa kamaloM meM jainadharma ko svIkAra kara liyA aura ahiMsA bhagavatI ke upAsaka bana yye| , ___sUrijI ne yahA~ para mAsakalpAdi Thahara kara unako jainadharma ke AcAra vyavahArAdi kA jJAna karavAnA aura vahA~ para eka zAntinAtha ke mandira banAne kA nizcaya karavAyA / isa prakAra sUrijI ne AbudAcala se bhImAla nagara taka ghUma ghUma kara lAkhoM manuSyoM ko mAMsa madirAdi durvyasana chur3avA kara jainadharma kA upAsaka manAyA aura unake zrAtma-kalyANa ke liye medanI jinamandiroM se maNDita karavA dI / sUrijI kI adhyaSatA meM tIrtha yAtrArtha kaI saMgha nikAla kara bhAvukoM ne yAtrA kara apane ahobhAgya samajhe ityAdi jaina dharma kA khUba pracAra kiyA tathA aneka jainetaroM ko jainadharma kI dIkSA dekara zAsana kI apUrva sevA kii| AcArya zrI svayaMprabhasUri ne apane pavitra kara-kamaloM se aneka nara nAriyoM ko dIkSA dekara jaina zramaNa saMgha kI AzAtIta vRddhi kI thI para eka mahattvapUrNa dIkSA Apake kara kamaloM se aisI huI ki vaha cirasthAI bana gaI thI / jinakA nAma thA muni ratnacUr3a / muniratnacUr3a kA pavitra evaM camatkArapUrNa jIvana hama Age cala kara AcArya ratnaprabhasUri ke mAma se likheMge jisako par3ha kara pAThaka maMtramugdha bana jAyaMge ki AtmakalyANa evaM jainadharma ke pracAraka mahAtmAoM ne kisa prakAra saMsAra kI Rddhi ko asAra samajha kara tyAga kiyA hai aura aise tyAgI mahAtmAoM kA jIvana jagata ke jIvoM ke lie kaise upakArI bana jAtA hai ityaadi| AcArya svayaMprabhasUri ne apane upakArI jIvana meM jainazAsana kI bar3I bhArI kImatI sevA bjaaii| jina pradezoM meM jainadharma kA nAma taka bhI loga nahIM jAnate the vahA~ hajAroM kaThinAiyoM ko sahana kara jainadharma kA bIja bo kara apanI hI jindagI meM phalA phUlA dekhanA yaha koI sAdhAraNa bAta nahIM hai / jina mA~sAhAriyoM ko sUrIzvarajI ne jainadharma ke paramopAsaka banAye the ve Age cala kara nagara ke nAma se zrImAlI evaM prAgvaTa kahalAye aura una logoM ne tathA unakI santAna paramparA ke aneka dAnI mAnI udAra nararatnoM ne zAsana kI bar3hiyA se bar3hiyA sevA kI hai jisako maiM agale pRSTha para likhuugaa| Aja jo zrImAla aura poravAla loga sukhapUrvaka jainadharma ko ArAdhana kara Atma-kalyANa kara rahe haiM yaha saba una mahAn upakArI AcArya svayaMprabhasUrIzvarajI ke anugraha kA hI sundara phala hai| ___ para dukha isa bAta kA hai ki jinake pUrvajoM ko mAMsa madirA chur3avA kara jainadharma meM dIkSita kiye the ve zrImAla evaM poravAla Aja una paramopakArI kA nAma taka bhUla kara kRtaghnI bana gaye haiM zAyada una logoM ke patana kA kAraNa hI yaha kRtaghnIpana to na ho ? AcArya svayaMprabhasUri ke samaya bhagavAna mahAvIra ke paTTadhara gaNadhara saudharmAcArya tathA saudharma gaNabhara ke paTTadhara AcArya jambu hue the / 'janake jIvana kA vistAra se varNana jainazAstroM meM kiyA hai para maiM apane uddezAnusAra yahAM saMkSipta se likha detA huuN| gaNadhara saudharmAcArya-isa bhArata bhUmi para eka kollaga nAma kA sundara evaM ramya saniveza thA jisake www.jandibrary.org
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 470 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa andara dhammila nAma kA brAhmaNa apanI bhahilA nAma kI patnI ke sAtha rahatA thaa| ve dhana dhAnya se pUrNa aura sukha zAnti meM apanA jIvana vyatIta kara rahe the / usa brAhmaNa ke prabala punyodaya eka putra ratna kA janma huA jisakA nAma sudharma rakkhA gayA thA jo ki yathA nAmastathAguNa thA / mAtA pitA ne kaI mahotsavoM ke sAtha usakA lAlana pAlana kiyA aura bAla bhAva vyatIta hone para usako vidyAdhyayana ke liye adhyApaka guru kI sevA meM bheja diyaa| yoM to brAhmaNoM ke lie vidyA hamezA ke lie varadAyI huA hI karatI hai para Apa para vizeSa kRpA thI pahile jamAne meM vidyAdhyayana meM vizeSa samaya kharca kara diyA jAtA thA aura prAya: kara ke brAhmaNa loga cAra veda chaH zAstra aThAraha purANa aura itihAsa Adi graMthoM kA paThana pAThana kara liyA karate the tadanusAra dharma nAma kA vidyArthI bhI tamAma zAstroM kA adhyayana evaM caudaha vidyA ke pAraMgata ho gaye / inake alAvA Apane yajJAdhyakSa pada ko bhI prApta kara liyA thA aura isa kArya meM karIbana 50 varSa bhI vyatIta kara diye the / eka samaya madyapApA nagarI ke andara saumala nAma ke brAhmaNa ne eka vRhad yajJa karanA prArambha kiyA jisameM anya anya paMDitoM ke sAtha sudharma nAma ke paMDita bhI zAmila the| idhara jaba bhagavAna mahAvIra ko kevala jJAna utpanna huA taba devaracita samavasaraNa meM virAjamAna ho kara dharmadezanA denA prArambha kiyA to usa samaya bhinna 2 vicAra vAle indrabhUti Adi paMDita bhagavAna ke samIpa Akara apanI zaMkAoM ko dUra kara bhagavAna ke ziSya bana gaye jisakA varNana Avazyaka sUtra evaM kalpasUtra meM vistAra se kiyA hai jisameM sudharma paMDita bhI eka thA / usake dila meM yaha zaMkA thI ki manuSyAdi sarva jIva jaise isa bhava meM haiM vaise hI agale janma meM hote haiM ? yA manuSya mara kara pazu Adi yoni ko prApta hote haiM, jaise veda kI zrutiyoM meM likhA hai ki:puruSo vai puruSatvamaznute pazava: pazutvaMityAdini / bhAvArtha yaha hai ki jaise isa janma meM puruSa strI Adi haiM vaise hI punarjanma meM hoMge yA inase viruddha / zRgAlo vai eSa jAyate yaH sapurISo dahyata ityAdi ina saba zrutiyoM kA bhagavAna ne yathArtha artha samajhA kara unake bhrama ko dUra haTA diyA, ataH sudharma paMDita ne sacce tatvoM kI ThIka parIkSA kara ke Atma-kalyANa kI utkRSTa bhAvanA se apane 500 ziSyoM ke sAtha bhagavAna mahAvIra prabhu ke caraNa kamaloM meM dIkSA dhAraNa kara lI aura 30 varSa taka bhagavAna ke caraNoM kI sevA kI, tatpazcAt bhagavAna ke paTTadhara bana 12 varSa chadamastha avasthA meM dvAdazAMgI ke pAraMgasapane meM zAsana ko sucAru rUpa se calA kara jainadharma kA pracAra evaM unnati kii| jaba Apa ko kevalajJAna kevala darzana utpanna huA, phira bhI ATha varSa taka bhUmaMDala para vihAra kara aneka bhavya prANiyoM kA uddhAra kiyA / anta meM Apa apane paTTadhara jambUsvAmI ko sthApana kara mokSa padhAra gaye / ye mahAvIra ke prathama pATa dharma gaNadhara huye / aba Age jambU svAmI ke liye bhI saMkSipta se likha diyA jAtA hai / bhagavAna mahAvIra svAmI ke dUsare paTTadhara zrAcArya jambU svAmI bar3e prabhAvazAlI AcArya hue| ApakA janma magadhadeza ke antargata rAjagRhanagara ke nivAsI kazyapa gotrIya ( uttama kSatriya) chanarvai karor3a suvarNa mudrikApati zreSTa RSabhadatta kI haritana gotrIya bhAryo dhAraNI ke kukSi se huA thaa| jaba ye garbha meM the to inakI mAga ko jambU sudarzana vRkSa kA svapna AyA thaa| ye paMcama brahmadevaloka se cala ke avatIrNa | jaba ye garbha meM the to inakI mAtA ko kaI-kaI padArthoM ko prApta karane kI icchA utpanna huI thI / hue the RSabhadatta ne bahuta harSotsAha se dhAraNI ke iSTa vastuoM dvArA manoratha pUrNa kie / zubha ghar3I meM ApakA janma Jain EducaInternational
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya svayaMprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 470 varSe huA thA / janmotsava bar3e dhUma-dhAma se kiyA gayA / svapna ke anukUla ApakA nAma jambukumAra rakkhA gayA / Apane apanI bAlyAvasthA khelate-kUdate bahuta prasannatA pUrvaka bitAI / Apane zikSA grahaNa karane meM kisI bhI prakAra kI kamI nahIM rakkhI / Apa bahotara kalA vijJa the / jaba Apa vidyA par3ha kara dhurandhara koTi ke vidvAna hue to mAtA pitA ne inhIM ke sadRzya guNoM vAlI viduSI rUpavatI devakanyA sadRzya pATha kulIna lar3akiyoM se zrApakA vivAha karAnA ucita samajhA aura vAkdAna ( sagAI ) kA bhI nizcaya ho gyaa| idhara bhagavAna saudharmAcArya vicarate hue rAjagRha nagarI kI ora pdhaare| Apa apane ziSyoM ke sAtha guNa zilodyAna nAmaka ramaNIka sthAna meM padhAra gye| nagara ke sAre loga sUrirAja kA darzana karane ko AturatA se udyAna meM Akara apane jIvana ko saphala banAne lge| RSabhadatta bhI dhAraNI aura jambukumAra sahita sUrIzvarajI kI sevA meM darzanArtha zrA upasthita huaa| AcAryazrI ne dharmopadeza karate hue bar3I khUbI se pramANita kiyA ki saMsAra asAra evaM kaSTaprada hai tathA isa dvandva ko harane kA upAya dIkSA lenA hai| isI se mukti kA mArga mila sakatA hai / sacce upadeza kA prabhAva bhI khUba pdd'aa| jambukumAra ke komala hRdaya para saMsAra kI asAratA aMkita hogaI / jambukuMvara ne vicAra kiyA ki pUrva punyodaya se hI isa mAnava jIvana kA Ananda mujhe prApta huA hai| bar3e zoka kI bAta hogI yadi maiM isa apUrva avasara se lAbha na uThAU~ ! bAra-bAra mAnava-jIvana milanA durlabha hai / aba dera karake cupa rahanA mere lie ThIka nahIM, aisA soca kara unhoMne nizcaya kiyA ki AcAryazrI ke pAsa hI dIkSA le lenI caahie| isase bar3ha kara kalyANa kI bAta mere lie kyA ho sakatI hai ? jambukumAra ne AcAryazrI ke pAsa jAkara apane manogata vicAra prakaTa kara die / jambukumAra inhIM vicAra taraMgoM meM gotA lagAtA huA nagara ko lauTa rahA thA ki eka bandUka kI AvAja sunAI dI / dekhatA kyA hai ki eka golI pAsa hokara sarararararara nikala gaI / ku~vara bAlabAla baca gyaa| jambuku~vara ne vicAra kiyA ki yadi maiM isa ghaTanA se paMcatva ko prApta hotA to mere manoratha TUTa jAte / aba dera karanA bhArI bhUla hai kauna kaha sakatAhai ki mRtyu kA prAve ? unhoMne socA kSaNa bhara bhI vyartha bitAnA ThIka nahIM / isa samaya maiM kyA kara sakatA hU~ ? yaha socane kI dera thI ki tatkAla Atmanizcaya huA ki maiM Ajanma brahmacArI rahU~gA / mana hI mana meM pUrNa pratijJA kara lI ki maiM samyak prakAra se jIvanaparyanta zIlavrata rakkhUgA / dhanya ! dhanya ! jambukumAra AturatA se apane mAtA-pitA ke pAsa pahu~cA aura usane apane nizcaya kI bAta kaha sunAI aura bhikSA mAMgI ki mujhe AjJA dIjiye tAki maiM dIkSA lekara apane jIvana ke uddezya ko prApta karane meM zIghra samartha houuN| - RSabhadatta aura dhAraNI kaba cAhatI thI ki advitIya putra hamase dUra ho / putra ne prArthanA karane meM kisI prakAra kI bhI kamI na rakkhI / vairAgya ke raMga meM raMgA huA kumAra saMsAra meM rahane ke samaya ko bhAra samajhane lgaa| pitA ne uttara diyA nAdAna kumAra ! itane adhIra kyoM hote ho ? abhI tumhArI Ayu hI kyA hai ? hamane tumhArA vivAha rUpavatI zIlaguNa sampanna ATha kanyAoM se karAnA nizcaya kara liyA hai| aba na karane se sAMsArika vyavahAra meM ThIka nahIM lagegA / yadi tujhe hamArI mAna maryAdA kA tanika bhI vicAra hai to apanA haTha chor3a kara hamArI bAta mAna le / vivAha karane se AnAkAnI mata kara, kyA tUM hamArI isanI bAta taka na mAnegA ? tUM eka Adarza putra hai / hamArI bAta mAna kara vivAha to kara le| jambukumAra duvidhA meM par3a gyaa| AjJAkArI putra ne pitA kI bAta TAlanI nahIM cAhI / vivAha karane kI hAmI bhara lii| 57 www.janelibrary.org
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 470 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa . putra ke aise vinaya vyavahAra se pitA-mAtA bahuta ullAsapUrvaka vivAha ke liye taiyArI karane lage / sArI sAmagrI bAta kI bAta meM ekatrita huI / kanyAoM ke mAtA pitA ne vivAha kI taiyArI karAne ke prathama apanI AThoM bAlikAoM ko bulA kara pUchA ki jisa ku~vara ke sAtha tumhArA vivAha hone vAlA hai vaha saMsAra se udAsIna hai / vaha eka na eka dina saMsAra ke bandhanoM ko tor3a, rAjya sadRzya lakSmI aura kAminI ko tilAjali de dIkSA avazya grahaNa karegA hii| tathApi usakA pitA vivAha karane para utArU hai| vaha barajorI apane putra ko bAdhya kara vivAha ke lie taiyAra karatA hai / tumhArI anumati isa viSaya meM kyA hai ? nissaMkocapUrvaka kaho, maiM nahIM cAhatA ki tumhArI icchAoM ke viruddha maiM kucha karUM / putriyoM ne pratyuttara diyA ki pitAjI ! nissaMdeha hama apanA jIvana usa kuMvara para samarpita kara cukI haiM / usane hamAre hRdaya meM ghara karaliyA hai ataeva dUsare pati ke lie hamAre mana meM sthAna pAnA asambhava hai| Apa nissaMkoca hamArA pANi-grahaNa usake sAtha karavA dIjie / pitA ne putriyoM kI bAta hI mAnanA ucita samajha kara vivAha kI khUba taiyAriyoM kI / nirvighnatayA vivAha samApta huA / pitA ne apanI putriyoM ko daheja meM itanA dhana diyA ki sAre loga usakI bhUri bhUri prazaMsA karane lage / vaha dhana 99 veM karor3a sunaiyA thaa| vivAha ke pazcAt jambukumAra rAtri ko mahala meM padhAre to AThoM striyA~ sundara veza bhUSaNa pahina kara vacana caturAI se apanI ora AkarSita karatI huI jambukumAra ke pAsa Akara hAvabhAva dikhA kara apane vaza meM karane kA prayatna karane lagI / para bhalA udAsIna kuMvara para ina bAtoM kA kyA prabhAva par3ane kA thaa| udhara prabhava nAma kA coroM kA saradAra apane sAtha 500 coroM ko lekara usa nagara meM aayaa| usane vicAra kiyA ki jambukumAra ko 99 karor3a sunaiye daheja meM mile haiM to unhIM ko jAkara kisI prakAra curA kara lAnA cAhie / isI hetu se vaha jambukumAra ke mahaloM meM usI dina caturAI se gupta rUpa se pahu~ca gayA / jAkara kyA dekhatA hai ki dhana kI ora kisI kA bhI dhyAna nahIM hai / jambukuMvara apanI navavivAhita striyoM ko samajhAne meM tanmaya haiM / aura vaha surasundariyAM apane pati ko saMsAra meM rakhane ke lie aneka udAharaNa sunA rahIM thiiN| coroM ne unakI bAteM sunI / kuMvara apanI striyoM ko kaha rahA thA ki jisa sukha ke lie tuma mujhe lubhAne kA prayatna kara rahI ho vaha sukha vAstava meM to duHkha hai / yadi tumheM sacce sukha ko prApta karane kI icchA hai to merA anukaraNa karo / striyoM ne samajhAe jAne para kuMvara kI bAta mAna lI aura isa bAta kI sammati prakaTa kI ki hama bhI AThoM Apa ke sAtha hI sAtha dIkSA grahaNa kareMgI / cora vismita hue| unakI samajha meM nahIM AyA ki yaha ku~vara isa dhana kI ora, jisake lie ki hama dina-rAta hAya-hAya karate hue apane prANa taka saMkaTa meM DAlate haiM, ina striyoM kI ora, jinake ki vazIbhUta hokara hama anekoM nirlajja kAma kara DAlate haiM, dRSTi taka nahIM DAlatA / sacamuca yaha ku~vara kadAcita pAgala hI hogaa| coroM ne cAhA ki apana to aba inakA samvAda suna cuke haiM / yahAM se raphphUcakkara honA cAhiye / para dekhiye zAsana deva ne kyA racanA racI / jyoMhI cora sunaiyoM kI gaThariyA sara para dhara kara Tarakane lage ki unake paira ruka gae / ve patthara mUrti kI taraha pharza para acala ho gaye / coroM ke hoza snatA ho gae / ve prathama to khUba Dare para anta meM aura koI upAya na dekha kara gir3agir3A kara kAtara svara se ku~vara ko sambodhana kara bole ki Apa ko dhanya hai| Jain Educa contemnational
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya svayaMprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 470 varSa kahA~ to hama adhama ki dhana ko hI jIvana kA dhyeya samajha kara rAta dina isakI hI prApti ke lobha meM apanI jindagI ko pazuoM se bhI badatara bitAte hue mAre mAre phirate haiM; jisake kAraNa ki hama phaTakAre jAte haiM aura kahA~ Apa se bhAgyazAlI nara ki isa dhana ko tRNa samAna tathA ina rUpavatI striyoM ko narka prada samajha kara chor3ane kA sAhasa kara rahe ho / vAstava meM hama ati pAmara haiM hama aMdhere kue meM haiN| hama apane liye apane hAtha se khaDDA khoda rahe haiN| Apa ahobhAgI haiN| saba kucha karane meM Apa pUre samartha haiM, maiM Aja Apa se eka bAta kI yAcanA karatA hU~ / Apa hama para anugraha kara vaha zIghra dIjiegA / maiM Apako usake badale do cIjeM dUMgA / zravasarpiNI nidrA aura tAlA tor3ane kI vidyA to Apa lIjiye aura stambhana vidyA dIjiye / jambuku vara ne samajhAyA ki jisa cIja ko tuma prApta karane kI icchA karate ho vAstava meM vaha niHsAra hai / tumhAre bhAgIratha prayatna kA phala kucha bhI nahIM hogA / yadi sacamuca tumhArI icchA ho ki hama aisI vidyA sIkheM ki jisa se sadA sarvadA sukha ho to calo saudharmAcArya ke pAsa aura dIkSA lekara apane jIvana kA kalyANa kro| isa prakAra se jambuku vara ne 500 coroM ko bhI pratibodha dekara isa bAta para tatpara kara diyA ki ve bhI dIkSA lenA cAhane lage / isa prakAra kuvara apane mAtA pitA aura 8 striyoM ke 8 mAtA 8 pitA Adi ko bhI pratibodha de . kara saba milA kara 527 strI puruSoM ke sAtha bar3e samAroha ke sAtha saudharmAcArya se dIkSA grahaNa kii| jambu muni apane adhyayana meM dakSa hone ke liye AcAryazrI hI kI sevA meM rahe / caudahapUrva aura sakala zAstroM pAraMgata ho bIsa varSa paryanta chadamastha avasthA meM dIkSA pAlI / vIrAt saM0 20 varSa meM AcArya saudharmasvAmI ne apane pada para suyogya jambumuti ko AcArya pada de mukti kA mArga grahaNa kiyaa| inake pIche bAlabrahmacArI jambu AcArya ko kaivalyajJAna aura kaivalyadarzana utpanna huA / Apane 44 varSa paryanta bhArata bhUmi para vihAra "kara jainadharma kA vijayI jhaMDA yatra tatra phaharAyA / apane amRtamaya upadeza se kaI bhavyAtmAoM kA uddhAra kiyA / iti jambU sambandha / AcArya svayaMprabhari ne marudhara deza meM vihAra kara vAmamArgiyoM ke sAmrAjya meM isa prakAra jainadharma kI nIMva DAla kara usakA pracAra kiyA yaha koI sAdhAraNa bAta nahIM thI phira bhI unhoMne aneka kaThinAiyoM ko sahana kara apane kArya kI siddhi kara hI lI / Aja jo marudhara prAnta meM jainadharma kA astitva vidyamAna hai vaha una sUrIzvara jI mahArAja kI kRpA kA hI madhura phala hai / AcAryazrI 52 varSa taka dharma kA pracAra karake vIra saMvat 52 kI caitrazuklA pratipadA ke zubhadina tIrthAdhirAja zrIzatru jaya kI zItala chAyA meM caturvidha zrIsaMgha kI upasthiti meM muni ratnacUr3a ko apanA paTTa adhikAra dekara anazana aura samAdhipUrvaka svarga sidhAye / prazna- kaI loga kahate haiM ki poravAla sabase pahile haribhadrasUri ne hI banAye the to phira Apa kyoM pharamAte ho ki prAgvaTa (poravAla) vaMza kI sthApanA svayaMprabhasUri ne kI thI ? uttara - - haribhadrasUri ne poravAla banAye hoM to isameM koI Azcarya kI bAta nahIM hai; kyoMki ye to jainAcAyoM kA mukhya kAma hI thA / jaise osavAla jAti AcArya ratnaprabhasUri ne banAI thI / bAda bhI pichale zrAcArya jainetaroM ko pratibodha karake savAloM meM milAte gaye; isI prakAra haribhadrasUri ne bhI poravAla banAke pUrva poravAloM ke zAmila kara diye hoM; parantu poravAla vaMza ke Adi saMsthApaka to svayaMprabhasUri hI the / 80 www.jalnaturary.org
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 470 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ArAM AcArya haribhadrasUri kA samaya paTTAvalIkAroM ke matAnusAra vi0 kI chaTThI zatAbdI kA hai parantu itihAsa kI zodha se unakA samaya 9 vIM zatAbdI ke zurUAta kA sthira hotA hai taba vikrama kI dUsarI zatAbdI meM prAgvaTa ( poravAla ) jAti ke vIroM ke astitva kA pramANa milatA hai / dekhiye paM0 vIra vijayajI racita 99 prakAra kI pUjA meM zrApa likhate haiM: saMvata eka aThalaMtare re jAvar3a sA no udAra, uddharajo mujha sAhibA re na Ave phira saMsAra ho nijI bhakti hRdaya mAM dhArajo re pAMcavI pUjA gAthA / kavivara samayasundarajI zatrujaya rAsa meM pharamAte haiM ki:aTThotaraso barasa gayo vikrama nRpathI jI vArojI, poravAr3a jAvar3a karAvayo ye teramo uddhArojI DhAla cauthI gathA 16 inake alAvA vimala maMtrI kI vaMzAvalI meM aisA ullekha milatA hai ki vi0 saM0 802 meM vanarAja cAvar3A ne pATaNa nagara zrAbAda kiyA thaa| usa samaya vimala maMtrI ke pUrvaja laharInAma kA poravAla unake maMtrI pada para niyukta kiyA gayA thA aura usa laharI ke pitA kA nAma nAnagga batalAyA jAtA hai jaba vikrama kI AThavIM zatAbdI meM nAnagga aura laharI poravAla vaMza ke vIra vidyamAna the tathA uparokta vi0 saM0 108 meM jAvar3a poravAla kA astitva milatA hai to phira vi0 kI chaTThI evaM navIM zatAbdI meM haribhadrasUri ne poravAla vaMza kI sthApanA kI kaise mAna liyA jAya ? .. jaba hama vaMzAvaliyoM kI ora dekhate haiM to inake viSaya meM pracuratA se pramANa milate haiM jo Age cala kara isI grantha meM batalAye jAyaMge jisase yaha spaSTa siddha ho jAyagA ki prAgvaTavaMza ( poravAla) ke Adi saMsthApaka AcArya svayaMprabhasUri ho the| prazna-kaI loga yaha bhI kahate haiM ki zrImAla jAti ke sthApaka prAcArya udayaprabhasUri hI the to phira Apa svayaMprabhasUri ko kaise batAte ho aura isake liye Apake pAsa kyA pramANa hai ? uttara-jaise haribhadrasUri ne jainetaroM ko jaina banA kara poravAloM meM milAyA aura ve poravAla kahalAye isI prakAra udayaprabhasUri ne bhI jainetaroM ko jaina banA kara zrImAloM meM milAyA aura ve zrImAla kahalAye parantu isase udayaprabhasUri ko zrImAla vaMza kA saMsthApaka nahIM kahA jA sakatA saMsthApaka to svayaMprabhasUri hI haiN| zrImAla nagara kI prAcInatA ke liye kucha sandeha hai hI nahIM; kyoMki isa viSaya ke puSkala pramANa milate haiN| aba rahA zrImAla jAti kA viSaya isake liye yaha kahanA anucita nahIM hai ki zrImAla nagara ke logoM se hI zrImAla vaMza kahalAyA hai| jaba hama samaya kI ora dekhate haiM to udayaprabhasUri kA samaya vi0 kI AThavIM zatAbdI kA hai aura svayaMprabhasUri kA samaya vi. pU. 400 varSa kA ina 1200 varSa ke antara meM saiMkar3oM nahIM balki hajAroM zrImAla vaMza ke nararatnoM ne dharma kArya kiye haiM jisake ullekha paTTAvaliyoM, vaMzAvaliyoM Adi pranthoM meM pracuratA se mila te haiM jo hama Age cala kara isI prantha meM pramANa ke sAtha prakaTa kreNge| Jain Ede n International
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 418 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa upasaMhAra prAcArya svayaMprabhasUri 1-ApakA janma vidyAdhara kula meM huaa| 2-ApakI dIkSA kezIzramaNAcArya ke kara kamaloM se huii| 3- Apa caudahapUrvajJAna ke dhuraMdhara vidvAna evaM ahiMsA dharma ke kaTTara pracAraka the| 4-Apake suripada kA samaya mahAvIra nirvANa varSa kA hai|| 5-Apane marudhara bhUmi meM padhAra kara jainadharma rUpI kalpavRkSa lgaayaa| 6-Apane zrImAla nagara meM padhAra kara 90000 gharoM ko dIkSA dii| vahI loga Age cala kara zrImAla khlaaye| 7-Apane padmAvatI nagarI meM jAkara yajJahiMsA banda karAI aura 45000 ghara kSatriyoM ko ___ jainadharma meM dIkSita kiyA / vahI loga samayAntara meM prAgvaTa ( poravAla ) nAma se prasiddha huye / 8-Apane AbU se koraMTapura taka jainadharma kA kAphI pracAra kiyA / 9-Apake zAsana samaya rAjA jayasaina ke putra candrasaina ne candrAvatI nagarI aura zivasaina ne zivapurI kI sthApanA kara jaina nagara basAye / jo ki vahA~ ke rAjA prajA jaina dharmopAsaka the| Apane aneka mumukSu nara nAriyoM ko jaina dIkSA dekara zramaNasaMgha meM khUba vRddhi kI jisameM ratnacUr3a vidyAdhara ko bhI dIkSA dI thii| 10-ApakA svargavAsa vIra nirvANa saM0 52 caitra zukla pratipadA ke zubha dina siddhigiri kI zItala chAyA meM huA thaa| 11-ApakA jIvana tyAga vairAgya evaM paropakAra ke liye hI huA thA jisako par3hane sunane anu. karaNa karane se jIvoM kA kalyANa ho sakatA hai| AcArya svayaMprabhasUri vara saMsAra meM vikhyAta the / vidvAna the bahubhASI the ve paMca paTTadhara jJAta the| zrI mAla nagarI madhya meM navve sahasra kuTumbajana / / inase Adhe padmAvatI meM jainI bane the dhAra prana // isa taraha AcArya ne varddhana kiyA jina dharma kA / ve sama hRdaya para ho sadaya vandhana miTAyA karma kA / // iti bhagavAna pArzvanAtha ke paMcama paTTa para AcArya zrI svayaMprabhasUri huye // 89
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 418 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 6-prAcArya zrI ratnaprabhasUrIzvarajI sUriH SaSThatamo babhUva guNavAn ratnaprabho nAmakaH, sopyAsIdadhikaH priyo jinamate vidyAdharANAM prbhuH| gatvAutpaladeva nAma nRpati khyAtopakeze pure, vaMzI mantrivaraM tayohaDamapi kSatrAMzca lakSAAdhakAn // dattvA zrAddhapaTTa mahAjanagaNaM saMsthApayAmAsa ca, ye naivAtra ta osavAla pada vAcyA osavaMzodbhavAH / zrI sUrerupadeza vAri jaladainityaM tathA varSitam , yenAdyApi hi kItyate guNagaNaH prAtaH mahaddhirjanaiH / .......wweenase .0000.0saneaoness' Are+ AURA pa zrImAn vidyAdharakulabhUSaNa aura aneka vidyAoM ke vAridhi the| rathanupura nagara ke rAjA mahendracUDa kI mahAdevIlakSmI kI ratnakukSa se ApakA janma huA thaa| ApakA nAma ratnacUr3a rakkhA gayA thaa| ApakI bAlakrIr3A bar3I hI anukaraNIya thii| vidyAbhyAsa __ ke liye to kahanA hI kyA; kyoMki, vidyAdharoM meM vidyA pracAra kA to janma-siddha adhikAra thA / ataH Apa aneka vidyAoM ke pAragAmI hI the / jaba Apane yuvakavaya meM padArpaNa kiyA to Apake pitAzrI ne yogya rAjakanyA ke sAtha ApakA lagna kara diyaa| ApakA kA dAmpatya jIvana bar3e hI sukha zAnti meM vyatIta ho rahA thA / Apake kaI saMtAneM bhI huI thiiN| rAjA mahendracUr3a apanI antimAvasthA meM apane pyAre putra ratnacUr3a ko rAjayogya sarvaguNasampanna jAna kara apanA uttarAdhikArI banA kara Apa Atma-kalyANa meM juTa gye| vidyAdharoM kA nAyaka rAjA ratnacUr3a bar3I zAnti aura nyAya pUrvaka rAjya sampAdana kara rahA thaa| apanI kula paramparA se hI Apa jainadharma ke paramopAsaka the / itanA hI kyoM para tIrthaGkara devoM kI bhakti aura mUrtipUjA kA to Apake aTala niyama thA ki binA pUjana kiye zrApa anna jala bhI grahaNa nahIM karate the jisameM eka mUrti to aisI thI ki jisakI mahattvapUrNa ghaTanA isa prakAra hai| ___ jisa samaya rAvaNa ne mahAsatI sItA kA haraNa kiyA thA aura isa kAraNa bhagavAna rAmacandrajI aura vIra lakSmaNa zrAdi ne laMkA para car3hAI kI thI usa samaya ratnacUr3a ke pUrvaja candracUr3a nAma ke vidyAdhara bhI bhagavAna rAmacandra ke pakSa meM laMkA gaye the aura laMkA kI lUTa meM anya anya padArthoM ke sAtha candracar3a vidyAdhara rAvaNa ke caityAlaya se eka nIlama pannAmaya cintAmaNi pArzvanAtha kI mUrti le Aye the| usakI sevA pUjA evaM upAsanA kramazaH paramparA se bhUpati karate Aye the usa niyamAnusAra hamAre caritra nAyaka rAjA ratna car3a bhI bar3I bhakti ke sAtha usa mUrti kI trikAla pUjA kara rahe the| kahA bhI hai ki 'yathA rAjA tathA prajA' jaba rAjA dharmiSTa hotA hai taba prajA bhI usakA anukaraNa avazya kiyA karatI hai| Jain Educatnternational
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratraprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 418 varSa . eka samaya kA jikra hai ki rathanupura ke udyAna meM eka cAraNamuni kA zubhAgamana huA / rAjA prajA saba loga muni ko vandana karane ke liye gaye aura munizrI ne una Aye hue zrAvakoM ko saMsAra asAra evaM bhava tAraNa rUpa dezanA dI / Atma-kalyANa ke sAdhana kArya meM tIrtha yAtrA bhI eka hai, isa para munirAja ne khAsa apanA anubhava kiyA huA aSTama nandIzvara dvIpa ke bAvana jinAlayoM kA isa kadara varNana kiyA ki upasthita logoM kA dila naMdIzvara dvIpa ke bAvana jinAlayoM kI yAtrA karane ko ho aayaa| vyAkhyAna khatma hone ke bAda munirAja ne to AkAzagAminI labdhi dvArA vihAra kara diyaa| rAjA prajA ke dila meM yAtrA kI lagana lagI thI vaha vRddhi hI pAtI hI gaI / ataH rAjA prajA ne nizcaya kara apane AkAzagAmI vimAnoM ko taiyAra kara yAtrA ke lie prasthAna kara diyA / paTTAvalIkAra ne vimAnoM kI saMkhyA kA ullekha nahIM kiyA hai| para nAbhinandana jinoddhAra granthakartA ne yAtrArtha jAne vAle vidyAdharoM ke vimAnoM kI saMkhyA eka lakSara kI batalAI hai aura yaha sambhava bhI ho sakatA hai| kAraNa, Age cala kara ina vidyAdharoM meM se 500 ne dIkSA lI thii| ___ jaba ve vimAna meM baiThe hue vidyAdhara AkAza mArga se gamana kara rahe the to Age cala kara unake vimAna AkAza meM ruka gaye / isakA kAraNa jAnane ko nIce dekhA to aneka muniyoM ke sAtha eka mahAtmA kaI deva devAMganAoM ko dharma dezanA de rahe the / vidyAdharoM ke nAyaka ne socA ki hama loga sthAvara tIrtha kI yAtrArtha jA rahe haiM aura jaMgama tIrtha kI AzAtanA kara DAlI yaha acchA nahIM kiyA / ataH ve vidyAdhara vimAna se utara kara sUrijI ke caraNa kamaloM meM Aye aura apane aparAdha kI mAphI mA~gate huye kahA ki he prabho ! hama logoM ne ajJAna ke vaza ApakI AzAtanA kI hai ataH Apa kSamA pradAna kreN| 1 anyadA svayaMprabhasUri dezanAM dadatAM upari ratnacUr3a vidyAdharo nandIzvare gacchan tatra vimAna staMbhitaH / tenaciMtitaH madIyo vimAnaH kena staMbhitaH / yAvat pazyati tAvadadho guru dezanAM dadataM pazyati / sa ciMtaya te mayA'vinayaH kRtaH yataH jaMgama tIrthasya ullaMghanaM kRtaM! sa AgataH guru vandati dharma zrutvA pratiyoddhaH sa guru vijJApayati / mama paraMparAgata zrI pArzva jinasya pratimAsti tasya vandane mama niyamosti / sA rAvaNa laMkezvarasya caityAlaye abhavat / yAvat rAmeNa laMkA vidhvaMsitA tAvad madIya pUrvajena candracUr3a naranAthena vaitADya AnItA sA pratimA mama pAsti tayA saha ahaM cAritraM grahISyAmi guruNA lAbhaM jJAtvA tasmai dIkSA dttaa| . 'upakeza gaccha paTTAvalI' pRSTha 184 : . 2 tadA ca vaitADya nage, maNiratna iti prabhuH vidyAdharANAmaizvarya, pAlayannasti vizrutaH // sa ca anyadA'STama dvIpe, dakSiNasyAM dizi sthite nityodyatAJjana girau, zAzvattAnjinanAyakAn // vivandi purvimAnAnAM, lakSeNa sahito'mbare gacchan dadarzatAna, sUrIn muni paMcazatI yutAna // nollaMghyaM jaMgama tIrthaM, matvA'to'vata tAra ca praNamya bhaktayA nyaSadad, dezanAkarNanecchayA / parayo'pihi saMsArAsAratA paribhAvikAm tAdRzI dezanA cakruH sa yathA'bhUd virakta dhI // nivezyatha sutaM rAjye'nujJApya ca nija janam, vidyAdhara paJca zatI yuto vratamupAdade // "nAbhinandana jinodArapRSTa 31" www.jamelibrary.org
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 418 varSa ] AcArya ratnaprabhasUrikA jIvana ] zrAcArya zrI ne una mumukSutroM ko kSamA pradAna se saMtuSTa kara yogya samajha kara aisI dezanA dI ki jisase ve saMsAra ko AsAra jAnakara sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene ko upasthiti ho gaye / para rAjA ratnacUr3a ne jarUrI jAna kara sUrijI se nivedana kiyA ki he pUjya vara ! Apake kahane se itanA to avazya jAna gaye ki binA dIkSA ke Atma kalyANa ho nahIM sakatA / itanA hI kyoM; para hama dIkSA lene ko bhI taiyAra haiM para mere eka aisA aTala niyama hai ki maiM cintAmaNi pArzvanAtha kI mUrti, jo mere pUrvajoM dvArA laMkA se lAI gaI thI, kI pUjA kiye binA muMha meM anna jala nahIM letA huuN| ataH mUrti sAtha meM rakha kara dIkSA grahaNa karU jisase ki merA niyama bhI bhaMga na ho aura dIkSA pAla kara kalyANa bhI kara skuu| sUrijI ne lAbhAlAbha ko jAna kara AjJA phrmaadii| basa phira to derI hI kyA thI rAjA ratnacUr3a ne apane putra ko rAjagaddI sauMpa kara 500 vidyAdharoM ke sAtha prAcArya svayaMprabhasUri ke caraNa kamaloM meM dIkSA dhAraNa kara lii| AcArya svayaMprabhasUri ne una mokSArthiyoM ko dIkSA dekara rAjA ratnacUr3a kA nAma ratnaprabha rakha zeSa pAMca sau muniyoM ko ratnaprabha kA ziSya banA diyA / tadantara muni ratnaprabha guru caraNoM kI sevA upAsanA karate huye kramazaH bAraha varSa nirantara jJAnAbhyAsa kara dvAdazAMga, arthAt sakalAgamoM ke pUrNatayA jJAtA bana gaye / itanA hI kyoM; para Apane to AcArya pada yogya sarvaguNa bhI prApta kara liye, ataH ApakA bhAgya ravi madhyAnha ke sadRza camakane laga gyaa| zrAcArya svayaMprabhasUri ne apanI antimAvasthA aura muniratnaprabha kI suyogyatA dekha kara vIrAt 52 veM varSa muniratnaprabha ko AcAryapada se vibhUSita * kara caturvidha saMgha kA nAyaka panA kara apanA sarvAdhikAra unako sauMpa diyA / tadanantara prAcArya ratnaprabhasUri zAsana taMtra sucAru rUpa se calAte huye pA~ca sau muniyoM ko sAtha lekara bhUtala para dharma pracAra karate huye vihAra karane lge| __ AcArya ratnaprabhasUrIzvara bar3e hI pratibhAzAlI the| ApakA upadeza madhura, rocaka evaM prabhAvotpAdaka hotA thA / zrApa aneka vidyAoM se vibhUSita evaM ahiMsA paramodharma ke kaTTara pracAraka the| Apake tapa saMyama kA tapa teja sUrya kI bhAMti sarvatra phailA huA thaa| tAMtrika, nAstika evaM vAmamAgiyoM para ApakI jabaradasta dhAka jamI huI thii| ataH Apa apane kArya meM sadaivasa phalatA pAyA karate the| __eka samaya sUrijI apane ziSya maMDala ke sAtha tIrthAdhirAja zrIza@jaya kI yAtrA kara arbudAcala padhAre aura vahA~ kI yAtrA kara rAtri meM vihAra kA vicAra kara rahe the / usa samaya vahA~ kI adhiSThAtrI cakrazvarIdevI ne prArthanA kI ki he pUjyavara ! ApakA zubha bihAra yadi marudhara kI ora ho to bahuta hI lAbha hogA / kAraNa Apake guruvarya ne zrImAla nagara taka vihAra kara lAkhoM mUka prANiyoM ko jIvana pradAna kara yajJa jaisI niSThura pravRti kA unmUlana kara lAkhoM bhakta banAye the, para ve bhavitavyatA ke kAraNa vahA~ se Age * 1 sagItArtha krameNa'tha, sUribhiH svapada kRtaH muni paMcazatI yukto, vijAhAra dharAtale / __'nAbhinandana ji. pR0 40' 2 "krameNa dvAdazAMgI caturdazapUrvI babhUva guruNAsvapade sthApitaH zrImadvIrajinezvarAt dvipaMcAzata varSe AcArya pade sthApitaH paMcAzata sAdhubhi sahadharAM vicarati" 'upakezagaccha paTThAvalI'pRSTa 104 Jain Educa.94 termational
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa nahIM bar3ha sake / zAyada unhoMne vaha pradeza Apake liye hI chor3a diyA ho, ataH merI prArthanA hai ki Apa maru bhUmi kI ora vihAra karAveM / kAraNa, Apa isa prakAra kArya ke liye sarva prakAra se samartha haiM ityAdi / devI ke vacana suna kara sUrijI ne apane zrutajJAna se upayoga lagA kara dekhA to devI kA kathana satya jAna par3A / basa phira to dera hI kyA thI ? subaha hote hI vihAra kara diyA aura kramazaH marudhara bhUmi kI ora cala diye| jisa samaya prAcArya ratnaprabhasUri ne marubhUmi kI ora vihAra kiyA thA usa samaya marudhara ajJAna se chAyA huA thA / nAstikoM kA sAmrAjya barata rahA thA / mAMsa madirA evaM vyabhicAra ko dharma kA sthAna dekara ina bAtoM kA joroM se pracAra ho rahA thA / itanA hI kyoM para isa viSaya ke kaI pranthA bhI nirmANa kara unako IzvarIya vAkya kaha kara janatA ko vizvAsa dilAyA jAtA thaa| phira to janatA ke liye aisI kaunasI kAmanA zeSa raha jAtI thI ki ve dharma ke nAma para apanI indriyoM evaM viSaya kaSAya kA poSaNa karane meM thor3I sI bhI kamI rakkheM ? una nAstika pAkhaNDiyoM ne janatA ko isa kadara vaza meM kara lI thI ki jaise maMtravAdI bhUta pizAca ko vaza meM kara lete haiM / itanA hI kyoM para una pAkhaMDiyoM ke sAmrAjya meM kisI satyavaktA kA praveza karanA to mAnoM eka caurapallI ke samAna hI thaa| phira bhI AcArya zrI kisI bAta kI paravAha nahIM karate huye yUthapati kI bhAMti apane ziSyoM ke sAtha Age bar3hate hI gaye / hA~, una pAkhaMDiyoM kI ora se sUrijI kA kA svAgata (?) hone meM bhI kisI prakAra kI kamI nahIM thii| na milatA thA ahAra pAnI na milatA thA Thaharane ko makAna / itanA hI kyoM para sthAna sthAna para jaina sAdhuoM kI tAr3anA, va tarjana aura asabhya zabdoM se apamAna hotA thA / para jina mahAtmAoM ne jana kalyANArtha apanA jIvana arpaNa karane kA nizcaya kara liyA ho unako mAna apamAna evaM jIvana maraNa kI paravAha hI kyA thI ? ve anekAneka kaThinAiyoM kA sAmanA karate huye evaM bhUkhe pyAse kramazaH upakezapura nagara taka pahu~ca gaye jo nAstikoM kA eka kendra nagara kahalAtA thA prasaMgopAta upakezapura ( vartamAna jise osiyA~ kahate haiM ) nagara kA thor3A sA hAla likha diyA jAtA hai ki isa nagara ko kaba aura kisane AbAda* kiyA thA ? 8 zrI mahAvIra nirvANAt dvipaMcAzata vatsare guroH sUripada prApya tato aSThAdaza haaynaiH||217|| nAbhinandana jinoddhAra pRSTa +maya mAMsaM ca mInaM ca, mudrA maithuna meva ca / ete paMcamakArazva, mokSadA hi yuge yuge / pItvA pItvA punaH pItvA, yAvat patati bhuutle| utthitaH san punaH pItvA, punarjanmo na vidyate / rajasvalA puSkaraM tIrtha, cANDAlI tu svayaM kAzI / carmakArI prayAga syAdrajakI mathurA matAx mAtRyoni parityajya viharet sarva yoniSu x x sahasra bhaga darzanAt muktiH x x x OM kadAcidupakezapure, sUrayaH samavAsaran / yAdRk tamagaraM yena, sthApitaM zrUyatAM tathA / 'upakeza gaccha caritra Jain Education Interfonal www.library.org
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrAcArya svayaMprabhasUri ke jIvana meM Apa par3ha cuke ho ki sUrijI ne sabase pahile zrImAla ke rAjA, jayasainAdi 90000 gharoM ke kSatriyoM ko mAMsa madirA chur3avA kara jaina banAyA thaa| rAjA jayasaina ko do rAniyeM thiiN| bar3I kA putra bhImasaina aura choTI kA putra candrasaina thaa| jisameM candrasaina to apane pitA kA anukaraNa kara jainadharma kI upAsanA evaM pracAra karatA thA para bhImasaina kI mAtA zivadharmopAsikA hone se bhImasaina zivadharmopAsaka hI rahA / yahI kAraNa thA ki donoM bandhuoM meM dharma viSaya sambandhI dvaMdvatA calatI thii| para svayaM rAjA jayasaina ke jainadharmopAsaka hone ke kAraNa bhImasaina kI itanI nahIM calatI thii| phira bhI rAjA jayasaina ina bAtoM ko sunatA thA taba usako bar3A bhArI duHkha huA karatA thA aura yaha bhI vicAra AyA karatA thA ki yadi bhImasaina ko rAjasattA de dI gaI to yaha dharmAndhatA ke kAraNa jainadharmopAsakoM ko sukha se zvAsa nahIM lene degA ityAdi / rAjA jayasaina ne apanI antimAvasthA meM apane manogata bhAva candrasaina ko kahe jisake uttara meM candrasaina ne kahA pUjya pitAjI Apa isa bAta kA kucha bhI vicAra na kreN| yaha to jaise jJAniyoM ne bhAva dekhA hai vaise hI bnegaa| Apa to antima samaya citta meM samAdhi rkkheN| jainadharma kA yahI sAra hai ki samAdhi maraNa se ArAdhika ho apanA kalyANa karale ityAdi / . phira bhI rAjA jayasaina ke dila meM jainadharma kI itanI lagna thI ki unhoMne umarAva mutsaddI Adi agresaroM ko bulA kara kahA ki merA to aba antima samaya hai aura maiM Apa logoM ko yaha kahe jAtA hU~ ki mere bAda merA padAdhikAra candrasaina ko denA / kAraNa, yaha rAjataMtra calAne meM sarva prakAra se yogya hai ityAdi kaha kara rAjA jayasaina ne to alpa samaya meM ArAdhanA pUrvaka samAdhi ke sAtha svarga kI ora prasthAna kara diyaa| bAda rAjapada ke liye tatkAla hI do pArTiyeM bana gaI eka pArTI kA kahanA thA ki rAjA jayasaina kI antimAjJAnusAra rAjapada candrasaina ko diyA jAya / taba dUsarI pArTI kA kahanA thA ki rAjA cAhe dharmAndhatA ke kAraNa candrasaina ko rAja denA kaha bhI gaye hoM para yaha nItiviruddha kArya kaise kiyA jAya ? kAraNa, bhImasaina rAjA kA bar3A putra hone se rAjya kA adhikArI vahI hai| yaha matabheda kevala rAjapada kA hI nahIM thA para isameM adhika pakSapAta dharma kA hI thA aura isa pakSAndhatA ne itanA jora pakar3A ki jisakA antima nirNaya karanA talavAra kI dhArA para A pdd'aa| candrasaina jaisA dharmajJa thA vaisA jJAnI bhI thaa| usane socA ki yaha jIva anaMta vAra rAjA huA hai isase zrAmika kalyANa nahIM hai / kevala eka nAzavAna rAja ke kAraNa hajAroM lAkhoM manuSyoM kA svAhA ho jAyagA / ataH usane apanI pArTI vAloM ko samajhA bujhAkara zAnta kiyaa| basa phira to thA hI kyA ? zivopAsakoM kA pAnI nau gaja car3ha gayA aura bhImasaina ko rAjatilaka kara rAjA banA hI diyaa| ___ bhImasaina ne rAjapada para Ate hI jainoM para julma gujAranA zurU kara diyA mAno ki jainoM se cira. kAla kA badalA hI lenA ho 1 isa hAlata meM candrasaina kI adhyakSatA meM jaino kI eka sabhA huI aura usameM nagara tyAga kA nizcaya kara liyA / rAjA cadrasaina ne zrImAlase AbUko ora eka nayA nagara pasAnekI garaja se prasthAna kiyA to eka acchA unnata sthAna Apako mila gayA basa vahA~ hI usane nIva DAla kara nagara Jain Educatie sterational
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa basAyA aura usakA nAma caMdrAvatI nagarI rakha diyaa| basa zrImAla nagara ke jitane jaina the ve sabake saba nUtana sthApita kI huI candrAvatI nagarI meM Akara apane sthAna banAkara vahAM rahane lage aura vahA~ kA rAjA candrasaina ko banA diyaa| thor3e hI samaya meM yaha nagarI alakApurI ke sadRza hogaI aura Asa pAsa ke bahuta se loga Akara basa gaye vahAM ke logoM ke kalyANArtha rAjA candrasaina ne bhagavAna pArzvanAtha kA vizAla mandira bhI panAyA, kahA jAtA hai ki eka samaya candrAvatI meM jainoM ke 360 mandira the ataH vaha jainapurI hI kahalAtI thii| candrasaina kA eka laghubhrAtA zivasaina thA usane pAsa hI meM eka zivapurI nagarI basA kara apanA gajya vahA~ jamA diyaa| jaba zrImAla se jaina sabake saba cale gaye to pIche thA hI kyA ? phira bhI rahe hue logoM kI vyavasthA ke liye kAryakartAoM ne tIna prakoTa banA diye prathama prakoTa meM koTidhvaja dvitIya prakoTa meM lakSAdhipati aura dRvIya prakoTa meM zeSa loga / isa prakAra vyavasthA karane para phira nagara kI thor3I bahuta sundaratA dIkhane lgii| kaI pranthoM meM isa nagara kI prAcInatA batalAte hue yuga yuga meM nAmoM kI rUpAntaratA bhI batalAI hai jaise kRtayuga meM ratnamAla, tretAyuga meM puSpamAla dvApara meM vIranagara aura kaliyuga meM zrImAla bhinnamAla btlaayaahai| rAjA bhImasaina ke do putra the 1-zrI puMja 2-surasundara aura zrIpuMja ke putra utpala deva (zrIkumAra) OM candrAvatI nagarI AbU ke pAsa thI vikrama kI terahavI caudahavI zatAbdI taka to isa nagarI kI bar3I bhArI jAhu jalAlI thI parantu Aja to usake bhagna khaNDahara najara Ate haiN| + zivapurI kA rupAntara vartamAna sirohI zahara hai jo purAnI sirohI ke nAma se prasiddha hai| yaha donoM nagara usa samaya jainoM ke kendrasthala kahalAye jAte the| 1 zrImAla mitiyannAma, ratnamAla miti sphuTam, puSpamAlaM punarbhinnamAlaM yuga catuSTaye / catvAri yasya nAmAni, vitanvanti pratiSThitam, aho ! nagara saundarya prahArya trijagatmapi // 'indra haMsagaNi kRta upadeza kalpa ballI 1 kRta yuge rayaNa mAlA, tretAyuge puSpamAlA, dvApare vIra nagarI kaliyuge bhInnamAla / 2 zrIzrImAlapure pUrva zrIpuMjo'bhUnnarezvaraH / surasundaranAmAsya, kumAraH satvazevadhi / / sa kadApyabhimAnena, purAntirgatya nirbhayaH / ekAnteniMjane bhUdezaM navasthAna cikIrSayA // 'upakeza gaccha caritra' * tatrazrI rAjA bhImasaina tat putra zrIpuMja tatputra utpalakumAra aparanAma zrIkumAra tasya bAndhava zrIsurasundara yuvarAja rAjyabhAra dhuraMdhara tayoramAtya candravaMzIya dvaubhrAtA tatra-nivAsI sA0 Uhar3a1 uddharaNa 2 laghubhrAtA gRhe suvarNa saMkhyA, aSTAdaza koTyaH saMti vRddhabhrAtugRhe navanavati lakSa saMti / ye koTIzvarAste durgamadhye vasatiye lakSezvarAste bAhya vasati / tata UheDena eka lakSa bhrAtuH pAyeM ucchINaM yAcitaM tato bAndhavena evaM kathitaM bhavate ! vinA nagaraM udhva samasti bhavatA samAgame vAso bhaviSyati / evaM jJAtvA rAjakumAra UhaDena AlocitavAn nUtanaM nagaraM baseyaM tato mama bacanaM agre aayaatH| upakeza gaccha paTAvallI pRSTha 184 + kaI paTAvaliyoM meM utpala deva ko zrI pU~ja kA choTA bhAI honA bhI likhA hai| www.67brary.org
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pR0 400 varSa ] bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa eka samaya kA jikra hai ki utpaladevakumAra ApasI tAnA ke kAraNa apamAnita ho nagara se nikala gayA usakI icchA eka nayA nagara basA kara svayaM rAja karane kI thii| jaba kArya banane ko hotA hai taba nimitta kAraNa saba anukUla mila hI jAtA hai / idhara to rAjakumAra apamAnita hokara nagara se nikala rahA thA udhara pradhAna kA putra uhar3a kumAra bhI saMyoga vaza apamAnita hokara rAjaputra ke sAtha ho gyaa| nayA nagara basAnA yaha koI baccoM kA khela evaM sAdhAraNa kArya nahIM thA para eka bar3A hI jabaradasta kArya thA / ataH na akelA rAjakumAra kara sakatA thA aura na maMtrIputra hI, para kArya nikaTa bhaviSya meM hI banane ko thA ki kudarata ne donoM kA saMyoga banA diyaa| - jaba donoM navayuvakoM ne nagara ko tyAga kara eka bar3I AzA para prasthAna kara diyA taba unako prabala punyodaya ke kAraNa zukana vagairaha acche se acche hote gaye / ataH kramazaH ve rAstA calate calate eka jaMgala meM hokara jA rahe the vo rAste meM eka saradAra milA / usane unheM tejapuMja aura cehare para vIratA kI jhalaka dekha kara pUchA ki ku~varajI kahA~ se padhAre aura kahA~ jA rahe ho ? kumAra ne javAba diyA ki hama zrImAla nagara se Aye aura eka nayA nagara zrAbAda karane ko jA rahe haiN| saradAra ne suna kara Azcarya kiyA aura kahA ku~varajI nayAnagara ASAda karanA baccoM kA khela to hai hI nahIM, Apake pAsa aisI kauna sI sAmagrI hai ki jisake AdhAra para Apa nayA nagara basAne kI bAteM kara rahe ho ? kumAra ne javAba diyA ki sAmagrI hamArI bhujAoM meM bharI huI hai jisase hama nayAnagara zrAbAda kreNge| saradAra ne socA yaha koI rAjavaMzI hai / ataH usane prArthanA kI ki kudarajI dina thor3A hI raha gayA hai, Aja to yahA~hI vizrAma kIjiye / kumAra ne maMtrI kI ora dekhA aura donoM ne eka mata hokara saradAra kI prArthanA svIkAra kara lI aura usake sAtha ho liye| saradAra thA virATa nagara kA saMgrAmasiMha nAma kA eka sAdhAraNa rAjapUta / saradAra ne donoM mehamAnoM ko apane ghara lAkara bhojana pAnI kA svAgata kiyA aura apane kuTumbiyoM se salAha kI ki apane jAlaNadevI kanyA Sar3I ho gaI hai, ina mehamAnoM ke sAtha byAhI jAya to bhaviSya meM eka rAjarAnI pada ko prApta kara legii| ataH saradAra ne kuvarajI se prArthanA kI ki Apane hamArA makAna pAvana kiyA hai to isako cirasthAyI banAne ke liye hamArI kanyA ke sAtha zAdI kara liijiye| ku~varasAhaba ne javAba diyA ki maiM eka musAphira hU~ Apa soca samajha kara kArya kreN| saradAra-maiMne ThIka soca samajha karake hI prArthanA kI hai jisako zrApa svIkAra kIjiyegA / jaba saradAra kA ati Agraha huA to maMtrIkumAra Uhar3a ne isako zubha zakuna evaM acchA nimitta samajha kara saradAra saMgrAmasiMha kI prArthanA ko isa zarta para svIkAra kara lI ki jaba hama rAja sthApana kara pAyeMge taba Akara lagna kreNge| saradAra ne maMjUra karake sagAI kI saba rasma kara DAlI / basa prabhAta hote hI donoM kumAra vahA~ se ravAnA ho gaye / usa samaya zakuna bahuta hI acche huye ataH donoM kA utsAha bar3hatA hI gyaa| eka saudAgara kaI ghor3e lekara jA rahA thaa| maMtrI Uhar3a ne jAkara 180 azva isa zarta para kharIda kara liye ki jaba hama nagara zrAbAda kareMge taba tumhAre ina prazvoM kA mUlya cukA deNge| kevala unake pacana para vizvAsa karake saudAgara ne azva de diye| donoM vIra azva lekara kramazaH DhelIpura ( dehalI ) nagara meM phuNce| usa samaya vahA~ para zrI sAdhu nAmaka rAjA rAja kara rahA thA para usake aisA niyama thA ki 6 mAsa rAja kArya dekhatA aura 6 mAsa ante ..wwwwwwpmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmAAAAAAAY Jain Educenternational
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa varagRha meM rahatA / bhAgyavazAt jisa dina donoM kumAra dehalI pahu~ce usI dina rAjA ne antevaragRha meM praveza kiyA / ataH rAjakumAra pratidina darabAra meM mujaro karane ko jAkara eka azva bheMTa kara diyA karatA thaa| aise karate 180 dinoM meM 180 azva! bheMTa kara diye / para usakI kucha bhI sunavAI nahIM huI / idhara to utpala deva hatAza ho rahA thA udhara rAjA rAjasabhA meM AyA / jaba utpaladeva ke azvabheMTa kA samAcAra rAjA ne sunA to turaMta hI kumAra ko bulA kara pUMchA ki tuma kyA cAhate ho ? rAjakumAra ne kahA ki maiM eka nagara AbAda karane ke liye bhUmi cAhatA hU~ / rAjA ne kaha diyA ki jahA~ Ujar3a bhUmi dekho vahA~ nayAnagara basA lo merI ijAjata hai| basa phira to thA hI kyA ? donoM vIra vahA~ se calate calate maMDora taka Aye para unako koI aisI bhUmi na milI ki nagara AbAda kara skeN| vahA~ se Age cala kara eka samudra taTa para Akara dekhA to vahA~ unhoMne bhUmi pasaMda kara lI kyoMki jahA~ pAnI kI pracuratA hotI hai vahA~ saba bAtoM kI suvidhA rahatI hai| khAdya padArtha bhI paidA hotA hai jisase vyApAra khula uThatA hai ina phAyadoM ko soca kara unhoMne vahIM char3I ropa dI arthAt nagara basAne kA nizcaya kara liyaa| isa bAta kI ittalA bhinnamAla meM pahu~cI ki vahA~ se hajAroM loga cala kara nUtana nagara meM A base / bhUmi usavAlI hone se nUtana nagara kA nAma uesa rakha diyaa| svalpa samaya meM nagara nau yojana caur3A aura 12 yojana lambA basa gyaa| minnamAla meM 18000 vyApArI 9000 brAhmaNaM aura dUsare loga to itane the ki jinakI ginatI lagAnI bhI muzkila thii| isakA kAraNa rAjA bhImasaina kA janatA ke prati sadbhAva nahIM para krUra bhAva hI thA / ataH rAjA ke atyAcAra se dukhita huI janatA una duHkhoM se mukta ho nUtanavAsa uesa nagara meM A basI / jaba vyApArI loga A gaye to dUsare vahAM raha kara kareM bhI kyA ? vyApAriyoM ke sAtha brAhmaNa bhI A gaye aura do 2 vyApArI + eka eka brAhmaNa kA nirvAha bhI kara dete the / aura usa nUtana nagara kI adhiSThAtrI cAmuDA devI kI sthApanA kara dii| 1 DhelIpure rAjAzrIsAdhu tasya UhaDena 180 (55) turaMgamA bheTikRtA uesA saMtuSTo dadau / tato bhinnamAlAt aSTAdaza sahasra kuTumba AgatAdvAdaza yojanA nagarI jaataa| 'upakeza gaccha paTTAvalI' 2 aSTAdaza sahasrANi, kulAnAM vaNijAM tathA; tada'ni dvijAtInAmasaMkhyAH prakRtirapi, sahAdAya yayau tatra yatratanagaraM kRtam , nava yojana vistIrNa daidhya dvAdaza yojanam / 'upakeza gaccha caritra' 2 kaI prAcIna vaMzAvaliyoM meM isa viSaya ke kavitta bhI milate haiM jaise - gAr3I sahasa guNa tIsa, bhalA ratha sahastragyAre, aTThAraha sahasra asavAra pAlA pAyaka nahIM koI pAre uTThI sahasa aTThAra, tIsa hastI mada jaratA; daza sahasra dukAna vaNika vyApAra krtaa| nava sahasra vipra bhinnamAla se maNidhara sAthe mA~DiyA;rAva upalade maMtrI Uhar3a,gharabAra sAthe chaaNdd'iyaa|| dvAbhyAM vaNigbhyAM taka vipravRttiH prakalpitA pAdra devI ca cAmuDA tatstha loka kuleshvriiH| pitA putrazca yatrobhau vANijau vyavahAriNau SaNmAsI tasthuSo jAtu militau na mitha kvacita 'upakezagaccha caritra' mmmmmmmmmmmmmmmmmmmm www.gerary.org
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa usa nUtana base huye nagara meM vyApAra to itanA hone lagA ki yadi pitA putra alaga 2 vyApAra karate to vaha kabhI 2 chaH chaH mAsa taka bhI na mila pAte the / zrImAla nagara ke alAvA aura bhI bahuta nagaroM ke bar3e 2 vyApArI loga bhI vyApArArtha A rahe the, jaise Aja bambaI kalakattA vyApAra ke kendra haiM aura dUra 2 ke logoM ne vyApArArtha vahAM zrAkara apanA nivAsa sthAna banA liyA hai / isI prakAra usa samaya nUtana base huye upakezapura meM vyApArArtha dUra 2 ke loga Akara basa gaye hoM to yaha sambhava ho sakatA hai| jahA~ pAnI kI pracuratA hotI hai vahAM vyApAra svayaM khula uThatA hai isameM Azcarya kI koI bAta nahIM / prasaMgopAta upakezapura kI sthApanA kaha kara aba mUla viSaya para Ate haiN| ____AcArya ratnaprabhasUri upakezapura padhAra to gaye para kisI eka zrAdamI ne bhI unakA svAgata satkAra nahIM kiyA, itanA hI kyoM para kisI ne Thaharane ke liye sthAna taka bhI nahIM batalAyA / isa hAlata meM AcArya zrI ne apane sAdhuoM ke sAtha eka luNAdrI pahAr3I para jAkara dhyAna lagA diyaa| yaha vo Apa pahale hI par3ha cuke ho ki una mAMsa AhAriyoM ke pradeza meM jaina muniyoM ke lAne yogya sAtvika padArtha ke AhAra kA kahIM para yoga nahIM milatA thA ataH kaI arsA se munI tapasyA kiyA karate the aura isa prakAra nirantara tapasyA karanA koI sAdhAraNa kAma bhI nahIM thA / taba kaI sAdhuoM ko zarIra kA nirvAha na hotA dekha pAraNA karane kI icchA huI to ve guru mahArAja kI AjJA lekara nagara meM bhikSA ke liye gaye para nagara meM aisA * 1 Aja bhI upakezapura (osiyA~ ) ke Asa pAsa jo ikSurasa nikAlane kI aneka patthara kI carakhiye yatra tatra milatI haiM isase sAbita hotA hai ki pUrva jamAne meM yahAM pAnI kI pracuratA thI aura bahuta gur3a paidA hotA thaa| - 2 vartamAna jaisalamera, phalaudI aura bIkAnera nagara haiM; vahA~ pahile pAnI thA / Aja vahA~ bhUmi khudAI kA kAma hotA hai to dIrghakAya vAle macchoM ke kalevara hAr3a piMjara milate haiM, ve isa bAta ko pramANita karate haiM ki pUrva jamAne meM yahA~ pAnI kI pracuratA thii| . 3 prAcIna vaMzAvaliyoM meM yaha bhI likhA milatA hai ki yahA~ bAladiyoM kA bahuta vyApAra thA / lAkhoM poToM dvArA mAla AtA jAtA thaa| isa pAnI ke kAraNa bAladiyoM ko bahuta cakkara kATanA par3atA thA / ataH aneka bAladiyoM ne isa pAnI ko haTAne kA prayatna kiyA thA jisameM eka hemAnAmaka binajArA ne hI saphalatA pAI thI jisakI eka kahAvata bhI hai ki"lAkhA sarIkhA lakha gayA, oThA sarIkhA aatth| hema har3Auna AvasI, phirane iNahI ja bhtttt|| ityAdi pramANoM se sAbita hotA hai ki uezapura ke pAsa mIThe pAnI kI jhIla thii| *"gocaryA munIzvarA brajaMti paraM bhikSA na labhate / lokA mithyAtvavAsitAH yAdRzA gatA tAdRzA AgatA / munIzvarAH pAtrANi pratileSya mAsaM yAvat saMtoSeNa sthita : pazcAt vihAraH kRtaH punaH kadAcit tatrAAtaH zAsanadevyAkathitaM bho AcArya atra cAturmAsakaM kuru / tatra mahAlAbho bhaviSyati / guruH paMcatriMzat munibhiH sahasthitaH mAsI dvimAsI tRmAsI caturmAsI upyosita kArikA" upakezagaccha paTAvalI--185 Jain Educak ganternational
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pAzrvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya ratnaprabha sUri 500 muniyoM ke sAtha aneka kaThinAiyoM ko sahana karate hue upakezapura padhAre aura luNAdri pahADI para dhyAna lagA diyaa| pRSTha 70 and AcArya ratnaprabha sUri ke do tapasvI sAdhu upakezapura meM bhikSArtha gaye eka ghara meM praveza kiyA vahA~ nirdaya loga jIvoM ko kATa rahe the aura mAMsa madirA ko pracuratA dekha muni vApisa lauTa Aye / pRSTha 70 wwal netbrary.org
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa D.G.MALI, sUrijI ne muniyoM ko vihAra kA Adeza diyA usa samaya cAmuMDA devo Akara sUrijI se prArthanA kI ki he prabho ! Apa yahA~ caturmAsa karAve Apako bahuta lAbha hogA ataH 35 sAdhuoM ke sAtha sUri zrIne caturmAsa kiyA zeSa 465 muni vihAra kara diyaa| pRSTha 71 COORa4 dan edical rAjasutA apane pati deva ke sAtha sukha zarayA meM so rahI zrI rAni samaya rAjA ke jamAI ko pItA khA~Na he).org
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa ska bhI ghara nahIM pAyA ki jisake ghara kI jaina sAdhu bhikSA le sake / kyoMki nagara ke tamAma loga mAMsA hArI the / aura madirA pIte the ghara 2 meM mAMsa madirA kA khUba gaharA pracAra thaa| rakta evaM haDiDayA~ ghAsa kusa kI bhAMti dRSTigocara hotI thI evaM madirA pAnI kI bhA~ti pIyI jAtI thii| ataH sAdhu jaise rikta hAthoM gaye the vaise hI vApisa lauTa Aye aura tapovRddhi kara dhyAna meM sthita ho 'jJAnAmRta bhojanam' isa yukti ko caritArtha kara rahe the para audArika zarIra vAle isa prakAra AhAra binA kahA~ taka raha sakate haiM ? upAdhyAya vIradhavala ne samaya pAkara sUrijI se nivedana kiyA ki he pUjyavara ! sAdhuoM ko tapa karate ko bahuta samaya ho gayA / saba sAdhu eka se bhI nahIM hote haiM / ataH isa prakAra kaise kAma calegA ? isa para sUrijI ne AjJA pharamA dI ki yadi aisA hI hai to yahAM se vihAra kro| isa bAta ko suna kara upAdhyAyajI ne bhI saba sAdhuoM ko vihAra kI AjJA de dI aura sAdhuoM ne vihAra kI taiyArI kara lii| vahAM kI adhiSTAtrI devIcAmuMDA ne apane jJAna dvArA isa saba hAla ko jAna vicAra kiyA ki zrAbudAcala se devI cakra zvarI ke bheje huye mahAtmA mere nagara meM Akara isa prakAra bhUkhe pyAse cale jaoNya isameM merI kyA zobhA rhegii| ataH devIcAmuNDA ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM Akara prArthanA kI ki he prabho ! zrApa chapA kara yaho caturmAsa karAve Apako bahuta lAbha hogA ityAdi / isa para sUrijI ne apane jJAna meM upa. yoga lagA kara dekhA to vAstava meM lAbha hone vAlA hI thA, devI kI vinatI svIkAra kara lI aura sAdhuoM ko ArDara de diyA ki jo vikaTa tapazcaryA ke karane vAle haiM mere pAsa tthhreN| zeSa vihAra kara suvidhA ke kSetra meM caturmAsa kreN| isa para kanakaprabhAdi 465 sAdhu vihAra kara koraMTapura kI ora cale gaye aura zeSa 35 sAdhu sUrijI kI sevA meM rahe, jo mAsa do mAsa tIna mAsa aura cAra mAsa kI tapazcaryA karane meM kaTibaddha the| idhara to sUrizvarajI apane ziSyoM ke sAtha bhUkhe pyAse jaMgala kI pahAr3I para dhyAna lagA rahe the| udhara devI aise suavasara kI pratIkSA kara rahI thI ki maiMne sUrijI ko vacana dekara caturmAsa karavAyA hai to inake liye koI bhI lAbha kA kAraNa ho / ThIka hai ki kArya banane ko hotA hai taba koI na koI nimitta bhI mila jAtA hai| ___yaha bAta to Apa pIche par3ha Aye haiM ki rAjaputra utpalakumAra ne apanI musAphirI ke samaya vairATapura ke kSatriya vIra saMgrAmasiMha ke yahAM eka rAtri mehamAna raha kara unakI putrI jalaNadevI ke sAtha sambandha kiyA thaa| bAda Apa upakezapura AbAda karane ke pazcAt unake sAtha zAdI kara lI thii| usI jAlana devI ke eka putrI huI thI jisakA nAma saubhAgyasundarI rakkhA thaa| tasminnamakezipure paryantodyAnasImani / sUrINA~ tasthuSA~ ko'pi nAkArSIda vandanAdikam / tamAnAdaramAlokya sUrINaM zAsanAmarI / gauravArtha zAsanasyotsarpaNA yai mano vyadhAt // vato devyArthitaH sUri zcAturmAsyaMtu sthIyatAm / evaMkRte mahAnalAbhaH prApsyate hitvayA prbho| Adi deza muniH ziSyA, natra tiSThantu sAdhavaH / ugra tapaH kartu kAmA gacchantvanyeyadacchayA // paMcatriMzatu munayaH sthitAstatra mhojsH| anye vijaha koraMTapuraM cAturmAsyacikIrSayA / upakezagaccha caritra 71 www. library.org
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0400 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vramanannonw idhara maMtrI uhar3a ke eka putra huA jisakA nAma trilokyasiMha rakhA thA / bhAgyavazAt rAjA utpaladeva ne nagara AbAda karavAne meM maMtrI Uhar3a kA upakAra samama apanI putrI saubhAgasuMdarIkA vivAha maMtrI putra trilokyasiMha ke sAtha kara apane para jo RNa thA use halakA kara diyA thaa| ve dampati Ananda meM apanA saMsAra nirgamana kara rahe the| thalI prAnta meM eka pInA jAti ke sarpa hote haiM / laghu zarIra hone para bhI usakA viSa guru hotA hai / jisa kisI ko kATA ho to phira usake jIvana kI zrAzA kama hI rahatI hai| bhAgyavazAta eka samaya rAjakanyA apane patideva kI zayyA para so rahI thii|raatri meM akasmAt pInA sarpa ne maMtrIputra trilokyasiMha ko kATa khaayaa| jisakA viSa usake saba zarIra meM vyApta ho gayA / jaba rAjaputrI ne jAgRta ho apane patideva ke zarIra ko viSa vyApta pASANavata dekhA to eka dama duHkha ke sAtha rudana karane lgii| jisako suna kara saba kuTumba ekatrita huA aura kumAra kI dazA para karuNakrandana karane lgaa| idhara bahuta se maMtra taMtravAdiyoM ko bulAyA gyaa| unhoMne apanA-apanA upacAra kiyA para una sabake sabane nirAza hokara kaha diyA ki rAjajamAI mRtyu ko prApta ho gayA / aba isako zIghra agni-saMskAra kara denA caahiye| basa ! phira to duHkha kA pAra hI kyA thA ? kAraNa isa prakAra kI mRtyu usa samaya bahuta kama hotI thii| jisameM bhI maMtrIputra evaM rAjajamAI kI yuvakavaya meM yakAyaka mRtyu ho jAnA bar3e hI duHkha kI bAta thii| nagara bhara meM hAhAkAra maca gyaa| para isakA upAya bhI to kyA thA ? usa mRta kumAra ke liye eka jhApana (maMDI) banA kara usameM baiThA kara zmazAna kI ora jAne lge| idhara rAjakanyA apane patideva ke sAtha jala kara satitva dharma rakhane ke liye azvArUr3ha ho mA~pana ke sAtha ho gii| kaI ajJa loga nAsamajhI ke kAraNa yaha bhI kaha dete haiM ki ratnaprabhasUri eka ziSya ko sAtha lekara osiyoM meM Aye the aura vahA~ gaucarI nahIM milane se vaha ziSya jaMgala se kASTa bhAra lAkara usako beca kara anna lAkara roTI banA kara sUrijI ko khilAtA thA / vaha kArya itanA arsA kiyA ki usake zira ke bAla ur3a kara TATa par3a gaI / eka dina sUrijI ne usa ziSya ke zira para hAtha diyA to zira para koI bAla nahIM pAyA |ataH sUrijI ne kAraNa pUchA ziSya ne saba hAla sunAyA / ataH sUrijI ne kucha ruI maeNgA kara usake sAMpa se rAjaputra ko kaTavAyA / bAda rAjA vagairaha sUrijI ke pAsa Akara putra jilAne kI prArthanA kI taba sUrijI ne usa sA~pa se rAjaputra kA viSa vApisa khiNcvaayaa| isa prakAra camatkAra batalA kara rAjA prajA ke * patiM vai rAjaputryAstu, putraM rAjamantriNaH / daivAttatrA'dazat sarpaH, niSphalaH sakalo vidhiH // adyamAnaH zmazAnaMtu, mRto jJAtvA janezvasaH bhavitu bhasma sAddevI, azvArUr3ha tu taM gatA // upakezagakcha caritra atha maMtrezvara Uhar3a sutaM bhujagena dRSTaH / aneka maMtra vAdinaH AhUtAH paraM na kopi samarthastaiH kathitaM ayaM mRta dAgho dIyatAM / tasya strI kASThabhakSaNe smazAne AyAtA, zreSThasya mahAna duHkho jAtaH / upakezagaccha paTTAvalI pR0 185 / maranwwwwwwwani
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSe savAlakSa manuSyoM ko prosavAla banA kara jainadharma dhAraNa karavAyA ityAdi / para yaha bAta bilakula galata ho nahIM balki eka binA zira paira kI gappa hai / sUrijI eka sAdhu ke sAtha nahIM para 500 sAdhuoM ke sAtha padhAre the aura bhikSA ke abhAva meM ve tapazcaryA karate the| na ruI kA sA~pa banAyA aura na rAjaputra ko kaTavAyA / ve caudahapUrvadhara mahAtmA aisA kautUhala karate hI kyoM ? unhoMne jo kucha kiyA thA; vaha apane Atmabala aura upadeza dvArA hI kiyA thaa| vaha prAcIna paTTAvaliyoM, caritra pranthoM meM vidyamAna hai jisako ki maiM Aja likha rahA huuN| jisako par3hane se Apa svayaM samajha skeNge| . nagara meM zoka ke kAle bAdala sarvatra chA gaye the / rAjA, maMtrI aura nagara ke loga rudana karate huye rAjajAmAtA kI smazAna yAtrA ke liye jA rahe the| bhAgyavazAt rAstA meM eka laghu sAdhu ne Akara una logoM se kahA are mUrkha logo! isa jIte huye maMtrIputra ko jalAne ke liye smazAna kyoM le jA rahe ho ? basa, phira to thA hI kyA ? una logoM ne jAkara rAjA evaM maMtrI se saba hAla nivedana kiyaa| ataH unake antarAtmA meM kucha caitanyatA jAgRta huI / zIghra hI kahA ki usa sAdhu ko yahA~ lAo / jaba sAdhuko DhUMDhane ko gaye to vaha nahIM milA / isa hAlata meM saba kI sammati huI ki bahuta arse se zahara ke bAhara luNAdrI pahAr3I para kaI sAdhu Aye huye haiM aura vaha laghu sAdhu bhI unake andara se eka hogA, ataH mRtakumAra ko lekara vahA~ hI calanA cAhiye / basa g2arajavAna kyA nahIM karate haiM ? saba loga cala kara sUrijI ke pAsa Aye aura rAjA tathA maMtrI hAtha jor3a kara dInasvara se karane lage prArthanA / ki he dayAsindho ! aAja hamAre para durdaiva kA kopa hone se hamArA rAjya zUnya ho gayA hai / hamAre putra rUpI dhana ko mRtyu rUpI cora ne haraNa kara liyA hai| he karuNAvatAra ! Aja hamAre duHkha kA pAra nahIM hai, ataH Apa kRpA kara hamAre saMkaTa ko dUra kara putra rUpI bhikSA pradAna kreN| Apa mahAtmA haiM rekha meM mekha mArane ko samartha haiM ityAdi namratA pUrvaka prArthanA kii| isa para vIradhavalopAdhyAya ne samaya evaM lAbhAlAbha kA kAraNa jAna una logoM se kahA ki thor3A garma jala honA cAhiye / basa pAsa meM hI nagara thA aura Aja to ghara 2 meM garama jala thA / eka AdamI jAkara garma jala lAyA / usa garmajala se sUrijI ke caraNAMguSTha kA prakSAlana kara isa jala ko maMtrI putra para DAlA / basa, phira to thA hI kyA, maMtrIputra ke zarIra se viSa coroM kI taraha bhAga gayA aura maMtrIputra khar3A ho kara idhara udhara dekhane lgaa| vAditrAn AkarNya laghuziSyaH tatrAgataH jhaMpANo dRSTravA evaM kathApayati bho ! jIvitaM kathaM jvAlayataH te zreSThine kathitaM eSaH munivaraH evaM kathayati / zreSThinA jhaMpANo vAlitaH kSullakaH praraSTaH guru pRSThe sthitaH-mRtakAmAnIya guru agre mucati zreSTigurucaraNo ziraM nivezya evaM kathayati bhodayAlu ! mama devo ruSThaH mama gRho zUnyo bhavati tena kAraNena mama putra bhikSAM dehi ? guruNA prAsuka jalamAnIya caraNau prakSAlya tasya chaMTitaM / sahasAtkAreNa sajjo babhUva harSa vAditrANi vabhUva / lokaiH kathitaM zreSTi putra nUtana janmo aagtH| upakezagaccha paTTAvalI pR0 155 wwwwww.v.inwww. .... --0- - wwwww.. Jain Education Internal 73 www.jainelinary.org
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rammmmmmm. saba loga Azcaryacakita ho gaye / cAroM ora harSa ke nAda evaM bAje bajane lage / aura sabake muMha se yahI zabda nikalane lage ki Aja ina mahAtmA kI kRpA se maMtrIputra ne nayA janma liyA hai / arthAt kAla ke gAla meM gayA huA rAjajamAI jIvita ho gayA hai ityAdi / aba to nagara meM sarvatra AcArya zrI ratnaprabhasUri aura jainadharma kI bhUri-bhUri prazaMsA hone lgii| . rAjA aura maMtrI ne socA ki mahAtmA kA apane para mahAna upakAra huA hai to pratyupakAra ke liye apane ko bhI mahAtmA kA ucita satkAra karanA cAhiye / ataH unhoMne apane khajAnaciyoM ko hukma kara diyA ki tumhAre pAsa koSa meM jitane bar3hiyA se bar3hiyA ratna maNiyAM ho vaha sUrijI kI bheMTa kara do / tatpazcAt mahAtmAjI kI jayadhvani aura harSa vAjitroM ke sAtha maMtrIputra ko lekara nagara kI ora cale gaye aura sarva nagara meM mahAna harSa ke sAtha sUrijI kI bhUri bhUri prazaMsA karane lge| ve hI loga kyA; para camatkAra ko namaskAra sarvatra huA hI karatA hai| ___ jaba rAjakhajAnaciyoM ne bahumUlya ratnamaNi Adi lekara sUrijI kI sevA meM bheMTa kI to sUrijI socane lage ki aho saMsAra-lubdha jIvoM kI ajJAnatA ki jisa parigraha ko jJAniyoM ne anartha kA mUla basalAyA hai saMsAra meM jitane paudgalika sukha dukha aura tRSNA hai unakA mUla kAraNa parigraha hI hai tathA maiM anartha kA mUla aura saMsAra kI vRddhi samajha kara parigraha kA tyAga kara AyA huuN| usako hI saMsArI loga eka mahatva kI vastu samama yahAM lAkara mujhe khuza karanA cAhate haiM ityAdi, vicAra karate hue Apa vizeSa udAsInatA ke sAtha kevala dhyAna meM hI masta rhe| isa para khajAnaciyoM ne socA ki zAyad mahAtmA itane thor3A dravya se saMtuSTa nahIM huye hoM, unhoMne jAkara rAjA evaM mantrI se kahA ki hamArI bheMTa mahAtmAjI ne svIkAra nahIM kI hai / ataH Apa jo kucha hukma pharamAyeM vaisA hI kiyA jAya / mantrI ne rAjA se kahA ki apanI bar3I bhArI galatI huI hai ki jina mahAtmA kA apane para itanA bar3A upakAra huA unake liye apane naukaroM se bheMTa krvaaii| ataH khuda apane ko calanA cAhiye / basa, phira to derI hI kyA thI 1 cAra prakAra kI senA taiyAra karavAI aura sarva nagara meM ittalA karavA dii| ataH bar3e hI samAroha se rAjA maMtrI evaM nAgarika logoM ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM Akara vandana kara namratA mArgekazcinmunistatra, provAca tA~stu vAhakAn kathaM dhakSyanti jIvantamityuktvA'nda dhauhisa / / anveSito 'pisAdhuH sa na teSAM dRSTigocaraH yayuH sarve tadAsUre zaraNaM zoka vihvalA // mRtakaM tu samAsthApya vavanduste yathA vidhi pocuzca namra ziraso rudanto ste ca vAhakAH / / asmAkaM mRtyu caureNa, muSita putrau mahAnidhi / jIvayatvaM maMtri putra rAjajAmAtathaM ca naH bhavanto hi mahAtmAna zaraNAgata vatsalaH sAdhnuvanti ca kAryANi sAdhava sAdhu drnnnaa|| evaM bruvANe loketu teSAmanyatamomuni / provAca dayayA tA~stu uSNa mAnIyatA~ jalam // mune kSAlita caraNena jalena pariSecanam / kRtaM mRto paritadA sahasA jIbitotthita // uvAca janatA tatra harSa vAditra nisvanai / adya tvayA maMtriputra ! labdhaM janma dvitIyakam // 'upakeza gaccha caritra Jain Edu 19 international
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pAzvanAtha ko paramparA kA itihAsa SOCMAR maMtra yaMtra vAdiyoM ne kaha diyA ki aba yaha maragayA hai isakA agnisaMskAra karavAdo ataH vimAna meM baiThAkara smazAna meM lejA rahe the usakI patnI satI hone ke liye azvArUDha ho Age cala rahI thii| sAmane eka laghu sAdhu Akara kahatA hai ki isa jIte huye ko kyoM jalAte ho ? pRSTha 72 logoM ke kahane se vimAna sUrijI ke pAsa lAyA aura rAjA evaM maMtrI ne prArthanA kI ki he pUjya ! Aja hamArA rAja zUnya ho gayA ataH Apa hasako punna rUpI bhikSA dirAveM / pRSTha 73 wwwjainelibrary.org
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA hatihAsa MALI sUrijI ke caraNAMguSTa kA prakSAla kiyA jisapara sUrijI ne vAsakSepa DAlA / vaha jala mata prAya: maMtrIputra para chAMTA jisase hI vaha nirviSa ho kara baiThA ho gayA jisase harSanAda hone lagA- pRSTa 73 ... . SASY D.CMALI rAjA maMtrI ne sUrijI ko ratnamaNi Adi bheTa kI jisako sUrijI ne svIkAra nahIM kiyA parantu dharmopadeza Halfbrary.org dekA manA RA laviyoM ko jaina banAyA aura unna sabakA mahAjana maMtra 10 miyA-m..
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa ke sAtha prArthanA kI ki he prabho ! ApakA to hama logoM para mahAna upakAra hai; para hama kRtaghnI loga usako bhUla kara ApakA kucha bhI svAgata nahIM kara sake / ataH usa aparAdha ko to kSamA kareM aura yaha hamArA rAjya ko svIkAra kara hama logoM ko kucha kRtArtha banAveM ityAdi / ___sUrIzvarajI ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAna kara evaM dhyAna se nirvRti pAkara Aye huye una rAjAdi ko kahA ki he rAjan ! Apa bhale merA upakAra samajhe; para maiMne apane kartavya ke alAvA kucha bhI adhikatA nahIM kI hai / kyoMki hama logoM ne svAtmA ke sAtha janatA ke kalyANa ke liye hI yoga dhAraNa kiyA hai| dUsare Apa jo ratnAdi dravya aura rAja kA AmaMtraNa karate haiM vaha ThIka nahIM kyoMki abhI Apako yaha jJAna nahIM hai ki yaha padArtha Atma kalyANa meM sAdhaka haiM yA bAdhaka ? yadi hamako ina pudrgAlaka padArthoM kA hI moha hotA to hama svayaM puraantevara evaM rAjabhaMDAra kA tyAga kara sAdhu nahIM banate / ataH isa dhana daulata evaM rAja se hama nispRhI yogiyoM ko kisI prakAra se prayojana nahIM hai ityAdi / rAjA mantrI aura nAgarika loga sUrijI mahArAja ke nispRhatA ke zabda suna kara maMtra mugdha evaM ekadama cakita ho gaye aura mana hI mana meM vicAra karane lage ki aho ! Azcarya ki kahAM to apane lobhAnandI guru ki jisa dravya ke liye aneka prayatna evaM prapaMca kara janatA ko trAsa dekara dravya ekatra karate haiM taba kahAM ina mahAtmA kI nirlobhatA ki binA kisI koziza ke Aye hue amUlya dravya ko ThukarA rahe haiM / vAstava meM sacce sAdhuoM kA to yahI lakSaNa hai hameM to apanI jindagI meM aise nispRhI sAdhuoM ke pahile hI pahala darzana huye haiM / phira bhI dukha isa bAta kA hai ki aise parama yogIzvara apane nagara meM kaI aseM se virAjamAna hone para bhI hama hatabhAgyoM ne aura to kyA para darzana mAtra bhI nahIM kiyaa| inake khAna pAna kA kyA hAla hotA hogA ? isa varSA Rtu meM binA makAna yaha kaise kAla nirgamana karate hoMge ityAdi, vicAra karate hue rAjA ne punaH prArthanA kI ki he dayAnidhi ! yadi isa dravya evaM rAja ko zrApa svIkAra nahIM karate haiM to hameM aisA rAstA batalAiye ki hama Apake upakAra kA kucha to badalA de sakeM ? kyoMki hama loga Apake AcAra vyavahAra se bilkula anabhijJa haiN| sUrijI ne kahA rAjendra ! hama loga apane liye kucha bhI nahIM cAhate haiM hama kevala janakalyANArtha bhramaNa karate haiN| hamArA kArya yaha hai ki unmArga se bhavAntara meM duHkhI banate jIvoM ko sanmArga para lAkara sukhI banAnA / yadi Apa logoM kI icchA ho to dharma kA svarUpa suna kara jaina dharma ko svIkAra kara lo tAki isa loka aura paraloka meM ApakA kalyANa ho / zreSTinA guruNAM agre aneka maNimuktAphalasuvarNavastrAdi AnIya bhagavAna gRhyatA~ ? gurunnaaN| kathitaM mama na kArya paraM bhavadbhi jaina dharmo gRhyatA~ / "ukerA gaccha paTTAvalI" tatasturAjasaciva sUraye sUrya varcase / arpayAmAsa samaktyA bahuratna ca hATakam // 'upakeza gaccha caritra' 1tato'varat sa sacivaM, zrutvAvai dharmarUpakam / gRhyatAm jaina dharmazca, kalyANaM labhyatA~ tvayA // arpitaM taddhanaM tena, nAGgIkRtamalobhinA / pUjyante munayazcaiva, tyakta sarva parigrahA // 'upakeza gaccha caritra' www.jai hory.org
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAjAdi saba logoM kA sUrijI ke zrAtmajJAna vizuddhacaritra, nispRha aura janakalyANakArI vacanoM para pahile se hI zraddhA vizvAsa ho AyA thaa| phira sUrijI ne svataH dharma sunane ko pharamA diyA phira to thA hI kA? una logoM ne zira jhukA kara kaha diyA ki prabho ! Apa kRpA kara hama logoM ko jarUra dharma ke svarUpa sunAveM / isa para AcAryazrI ne una dharma jijJAsuoM para dayA bhAva lAkara ucca svara aura madhura bhASA se dharma dezanA denA prArambha kiyA, he rAjendra ! isa apAra saMsAra ke andara jIva ko paribhramaNa karate huye anaMtakAla ho gayA kAraNa ki sUkSmabAdara nigoda meM anaMtakAla, pRthvI pANi te vAyu meM asaMkhyAtAkAla, aura vanaspati meM anaMtAnaMta kAla paribhramaNa kiyA / bAda kucha punya bar3ha jAne se bendriya evaM tendriya cAriMdraya va tIrthaMca pAMcendriya va naraka aura anArya manuSya va akAma nirjarAdi devayoni meM paribhramaNa kiyA para uttama sAmagrI ke abhAva se zuddha dharma na milA, he rAjan / zAstrakAroM ne pharamAyA hai ki sukRtoM kA suphala aura duSkRtyoM kA duSphala bhavAntara meM avazya milatA hai| isa kAraNa zubhAzubha karma karatA huA jIva caturgati meM paribhramana karatA hai jisako anaMtAnaMtakAla vyatIta ho gyaa| jisameM avvala to jIva ko manuSyabhava hI milanA muzkila hai | kadAca manuSya bhava mila bhI gayA to AryyakSetra, uttamakula, zarIraArogya, indriyaparipUrNatA aura dIrghAyuSya kramazaH milanA durlabha hai, kAraNa pUrvokta sAdhanoM ke abhAva meM dharmma kAryya bana nahIM sakatA hai| agara kisI puNya ke prabhAva se pUrvokta sAmagrI mila bhI jAve parantu sadguru kA samAgama milanA to ati kaThina hai aura sadguru binA sajJAna kI prApti honA sarvathA asaMbhava hai / he nareza ! Apa jAnate ho ki binA guru ke jJAna ho nahIM sakatA hai aura saMsAra meM jitanA ajJAna phailAyA hai vaha svArthI kuguruzroM ne hI phailAyA hai / zrApa svayaM soca sakate ho ki kyA jIvahiMsA se bhI kabhI dharma ho sakatA hai ? para pAkhaNDiyoM ne to kevala mAMsa kI lolupatA ke kAraNa mAMsa khAne meM, madirA ra pIne meM aura vyabhicAra sevana karane meM bhI dharma batalA diyA hai, itanA hI kyoM ? jisa RtuvaMtI evaM zUdraniyoM kA acche manuSya sparza taka bhI nahIM karate ve unake sAtha gamana karane meM bhI tIrthoM kI yAtrA jitanA punya batalAte haiM / are unhoMne to apanI bahina beTI se bhI paraheja nahIM rakkhA hai / ataH eka janma ke dene vAlI mAtA ke alAvA saMsAra bhara kI striyoM ke sAtha maithuna karma kI chUTa de dI hai| bhalA thor3AsA viveka 1 yA kriyate karma, tAdRzaM bhujyate phalam / yAdRzaM mucyate bIjaM tAdRzaM prApyate phalam / / sucinakammA sucinA pallA duccinA kammA ducinA phallA bhavati / * cavAri paramaMgANi, dullahANIha jaMtuNo / mANusattaM mujhasaddhA saMjamaMmiya vIriyaM / sabhAvanANa saMsAre, nANA gottAsu jAisu / kammAnAraNA vihAkaDa puDho vissaM bhayApayA // egayA deva losu, naraesa viegyaa| egayA AsuraM kArya, ahA kammehiMgacchai / egayA khatio hoI, tao caMDAla bukkuso / tao kIr3apayaMgoya tao kuMthu pipIliyA || mANussaM vigga laghu, sui dhammassa dullahA / jaM socA paMDivaja' ti, tavaM khaMti mahiMsayaM / Ahacca savaNaM laDDu, saddhA parama dullahA / succAne yA uyaM maggaM, bahaveparibhassai // khetaM vatthu hiraNaMca pasavodAsa porusaM / cattAri kAma khaMdhANi tatthase uvavajjaI / / mittavaM nAyacaM hoI, uccagoeya vaNNavaM / appAyaMke mahApanne abhijAe jaso bale / / " zrI uttarAdhyayana sUtra a0 3" Jain Edon International
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana [ vi0 pU0 400 varSa buddhi se soco ki aisA dharma naraka meM le jAne vAlA hai yA svarga meM ? arthAta isa prakAra ke durAcAra sevana se sivAya naraka ke aura sthAna hI kahAM hai| yaha bAta samajhAI kisako jAya 1 ina pAkhaNDiyoM ne to bhadrika janatA ke zurU se hI aise bure saMskAra DAla diye haiM aura sAtha meM yaha bhI pratibandha lagA diyA hai ki hamAre sivAya kisI kA upadeza taka bhI nahIM sunanA aura janatA una dharmanAzakoM ke vacana para vizvAsa kara letI hai| aise prajJAhinoM ke liye manuSya to kyA para brahmAjI bhI kyA kara sakate haiM ? ataH manuSya mAtra kA kartavya hai ki saba se pahile prAtmakalyANArtha dharma kI parIkSAra karanI jarUrI hai jaise sone kI parIkSA cAra prakAra se hotI hai kamoTI, sUlAka, tApa aura piittn| isI prakAra dharma kI parIkSA bhI zIla, satya, dayA, dAna aura tapa se hotI hai, vahI dharma pavitra kahA jA sakatA hai ki jisameM pUre cAroM guNa hoM / aura Atma-kalyANa bhI usI dharmArAdhana se ho sakatA hai| ___ mahAnubhAvo! kevala tilakA aura mudrA dhAraNa karane se tathA mantroccAraNamAtra se hI jIvoM kA kalyANa nahIM hotA hai / yadi jisakA hRdaya Atma-jJAna zUnya hai to ve cAhe brAhmaNa hI kyoM na ho para apanA janma jyartha hI gaMvA dete haiM ataH kevala bAhya ADambara para hI dhokhA na khA jAnA caahiye| itanA hI kyoM para samyagjJAna rahita pAkhaNDiyoM kI sahAyatA karanA evaM poSaNa karanA bhI naraka kA kAraNa hotA hai; kyoMki pAkhaNDI saMsAra meM pAkhaNDa phailAte haiM ve saba sahAyakoM kI sahAyatA se hI phailAte haiM, ataH unako bhI usakA phala to laganA hI cAhiye aura isa kAraNa ve naraka ke dvAra dekhate haiN| he rAjezvara ! aba ina pAkhaNDiyoM ke yajJa kA bhI thor3A sA hAla suna lIjiye ki ina nirdaya daityoM ne saMsAra meM mAMsa kA pracAra karane ke liye janatA ko kisa taraha se dhokhA diyA hai / pahile to maiM zuddha yajJa kA svarUpa batalA detA hU~ ki jaise satyarUpI stUpa, taparUpI agni, karmarUpI samidhA ahiMsA rUpI Ahuti se AtmA ke sAtha anAdi kAla se lage huye karmo ko homa kara usakA nAza karanA ityAdi / isa yajJa se jIva svarga evaM mokSa kA adhikArI banatA hai aura isa viSaya kA yaha eka hI udAharaNa nahIM hai para pUrva maharSiyoM ne apanI antaradhvani aneka3 prakAra se udghoSita kI hai| 1 yasya nAsti svayaMprajJA, zAstra tasya karoti kiN| locanAbhyAM vihInasya, darpaNaM kiM kriissyti|| 2 yathA caturmi kanakaM parIkSate, nighaNacchedana tApatAr3anaiH / tathaiva dhammaiH viduSA parIkSate, zrutena zIlena tapo dayA guNaiH // + tilakaimudrayAmaMtra, kSAmatAdarzanena ca / anta zUnyA vahisArA vaMcayanti dvija janam // * yatine kA~canaM datvA, tAmbUlaM brahmacAriNe / caurebhyo'pyamaya datvA, sa dAtA narakaM vrajet // 3 satya yUpaM tapomagni, karmaNA samAdhImam / ahiMsAmAhutidadyA, devaM yajJa satA~mataH // 1 // indriyANi pazun kRtvA, vedI kRtvA tapo myiiN| ahiMsA mAhuti kRtvA, Atma yajJa yajAmyaham // 2 // dhyAnAgrau jIva kuNDastha, damamArUta dIyite / asatkarma samitakSepe, agnihotraM kurUtamam // 3 // 4 na zoNita kRtaM vastraM, zoNite naiva zuddhate / zoNitA yadvastraM, zuddhaM bhavati vAriNA // 77 www.jainellorary.org
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [ bhagavAn pAzrvanAtha kI paramparA kA itihAsa he pRtheza ! Apa jAnate ho ki khUna se lipta huzrA vastra khUna se kabhI sApha ho sakatA hai ? nahIM kadApi nahIM / isI prakAra ra karma karane vAle jIva aisI nirdaya pravRti karate haiM jisake jariye unako avazya naraka meM jAnA par3atA hai kyoMki mAMsa bhakSaNa karane vAle ko eka hI nahIM para 18 doSa lagate haiM, itanA hI kyoM, para yajJa kA nAma lekara niraparAdha prANiyoM kA vadha karatA hai vaha ghora narakara meM jAtA hai aura jisa pazu ko mAratA hai usake jitane bAla haiM utane hajAra varSa usako naraka meM dukha bhoganA par3atA hai| he kSatradhIrA ! jaba bar3e se bar3A aparAdhI jIva muMha meM tRNa lekara khar3A ho jAtA hai to vaha abadhya samajhA jAtA hai to sadaiva tRNa bhakSaNa karane vAle niraparAdha jIvoM ke prANa lUTa lenA kauna bahAdurI kI bAta hai| yadi kisI dharma vAle isa prakAra prANiyoM kI hiMsA kA upadeza ka te hoM to vaha nAstika se bhI nAstika haiN| itanA hI kyoM para aise nAstikoM para vizvAsa rakhane vAle bhI ghora naraka meM jAkara asaMkhyakAla taka ghora duHkhoM ko bhogate haiM aura bhI dekhiye maharSiyoM ne kyA pharamAyA hai: he pRthvIpati ! jo loga yajJa kA nAma lekara nirAdhAra mUka prANiyoM ke prANa harana karate haiM ve sIdhe hI ghora naraka meM jAveMge / aura apane sAthiyoM ko bhI ve naraka meM sAtha le jAte haiM kyoMki hiMsA se na to kabhI huA hai aura na kabhI dharma hone vAlA hI hai / "jala para patthara kabhI nahIM taratA hai, sUrya pazcima meM nahIM ugatA hai, agni kabhI zItalatA nahIM detI hai, pRthvI kabhI pAtAla meM nahIM jAtI hai ityAdi para uparokta kArya daivayoga se kabhI apane asalI bhAvoM ko chor3A huA bhI dikhAI dene laga jAya tathApi hiMsA se dharma to kabhI bhI nahIM hotA hai| he narendra ! kitaneka nirdaya daitya bhadrika logoM ko ulTe samajhAte haiM ki brahmA5 ne yajJa ke lie hI pazu Adi jIvoM ko paidA kiyA hai ataH yajJa meM jina 2 prANiyoM kI bali dI jAtI hai vaha sIdhe hI svarga meM pahu~ca jAte haiM ityAdi / para una nirdaya daityoM se kahAjAya ki yadi yajJa meM balidAna hone vAle jIva svarga meM pahu~ca jAte haiM to kyA Apa svayaM evaM apane mAtA pitA putra Adi ko svarga nahIM cAhate ho ? pahile unako bali dekara svarga: pahu~cA dIjiye kyoMki mUka prANI Apase kabhI yaha yAcanA nahIM karate haiM ki hamako Apa svarga 1 yastu mAtsyAni, mAMsAni bhakSayitvA prpdyte| aSTAdazAparAdhaM ca, kalpayAmi vsundhraa||1|| 2 devApahAra vyAjena, yajJavyAjena ye'thavA / ghnanti jantUna gataghRNA, ghoraM te yAnti durgatima // 1 // 3 andhe tamasi majjAmaDa, pazubhiryajAmahe / hiMsA nAma bhaved dharmo, na bhUto na bhaviSyati // + yadi grAvA toye tarati taraNiyadyudayate, praticyAnsaptArciyadi, bhajati zailya kathamapi / yadikSmApIDaM syAdupari, sakalasyapijagataH / prasUtesatvAnI tadapina badhaH kApisukRtam // 4 vairiNo'pi vimucyante, prANAnte tRNabhakSaNAt / tRNAharAH sadaivaite, hanyate pazavaH katham // 1 // 5 yajJArthaM pazavaH sRSTAH, svayameva svymbhuvaa| yajJasya bhUtyai sarvasya, tasmAt yjnyevdho'vdhH|| oSadhyaH pazavovRkSAstiyaM caH pakSiNAstathA / yajJArtha nidhAnaMprAptAH prApnuvantyutsRtIH punaH // Harmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwimmmmmmmmmwwwwwwmarwariorrnmnnwwwmonirmirmirmirmirmirmirmnnnnnnnrmmammmmmmmmmmmmmunnnnnnnnnnnwommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm 78
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ranaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa pahu~cAveM / ve to vicAre dIna svara se yahI prArthanA karate haiM ki hama svarga ko nahIM cAhate haiM hama to jaMgala ke jala ghAsa para hI santuSTa haiN| are pAkhaNDiyo ! yadi jIva hiMsA karake hI svarga calA jAyagA to narka ke dvAra to bandara hI ho jAyaMge / yadi koI mAMsabhakSI yaha kahate hoM ki hama yajJa meM bali dekara duniyA kI zAnti3 karate haiM aura isa se kula vRddhi bhI hotI hai tathA dazahare Adi meM bhaiMse bakare mAranA hamArI kula paramparA haiM to yaha unakI bhUla hai kyoMki na to hiMsA se kabhI zAnti huI hai aura na kula vRddhi hI hotI hai, varan hiMsA se to ulTI azAnti aura kula kA nAza hI hotA hai / ___ rAjan ! Apa svayaM soca sakate ho ki isa prakAra hiMsA se dharma kI icchA rakhane vAlA ajJAnI AramA mAno jAjvalyamAna agni se kamala kI, aMdhakAra mayI rAtri meM sUrya kI, sarpa ke muMha se amRta kI, vitaMDAvAda meM sAdhuvAda kI ajIrNa se nirogatA kI, kAlakUTa jahara se jIne kI AzA rakhatA hai arthAt uparokta AzAyeM jaise nirarthaka haiM vaise hiMsA se dharma kI AzA rakhanA vyartha hai / he narendra ! jo manuSya saMsAra meM rahatA hai vaha bhI jhUTha bolane meM mahApApa samajhatA haiM jaba eka dharma ke upadezaka jhUThA upadeza deM tathA mithyApranthoM kI racanA kara bicAre bhadrika jIvoM ko tathA unakI vaMza paramparA ke liye naraka ke dvAra khullA rakha deMve to pahale naraka meM jAkara una bhaktoM ke liye unheM hI naraka meM sthAna karanA hogA isameM zaMkA kI koI bAta nahIM hai arthAt jo hiMsAmaya zAstroM kI racanA karatA hai vaha to binA kisI rukAvaTa ke sIdhA naraka meM hI jAtA hai / he dharAdhipa ! saMsAra meM jitane prAcIna dharma haiM una saba kA eka hI siddhAnta hai ki 'ahiMsAparamodharma:' kyoMki dharma kI mAtA ahiMsA hai| binA ahiMsA na to dharma kA janma hotA hai aura na dharma kI vRddhi hI 1 nihatasya pazoryajJe, svargaprAptivadIyate / svapitA yajamAnena, kintu tasmAnahanyate // + nAhaM svarga phalopabhoga tRSito naabhyrthitstvmyaa| saMtuSTastRNa bhakSaNena,satataM sAdho na yuktaM tvN|| svarge yAnti yAditvayA vinihatA yajJedhruvaM prANino |yjnyN kiM na karoSi mAtRpitRbhiH putraistathAvAndhavaiH // 2 yUpaMcchitvApazUnahatvA, kRtvA-rudhira kardamam / yadyave gamyate svarge, narake kena gamyate // 3 hiMsAvighnAya jAyate, vighna zAntyai kRtApihi / kulAcAra dhiyA'pyeSA, kRtA kula vinAzinI // 4 sa kamala vanamagrervAsaraM bhAsvadastA, damRta muragaktrAt sAdhuvAda vivAdAt // rUgapama mama jIrNAj jIvitaM kAlakUTA, dabhilapativadhAna yaH prANinA~ dharmamicchet // 1-ye cakraHkara karmANaH zAstrahiMsopadezakamakte, yAsyatinarake nAstikebhyo'pinAstikAH 2-vizvasto mugdhadhIrlokaH, pAtyate narakAvanau / aho nRzaMsairlobhAndha, hiMsAzAstropadeza kaiH // savve jIvA vi icchaMti, jIviuna mrijj| tamhA pANAvaha ghoraM, niggaMthA vajjayaMte NaM // kapilAnAM sahasrANi, yo viprabhyaH prycchti| ekasya jIvitaM dadyAd, na ca tulyaM yudhiSThira ! // na to bhUyastapo dharmaH kazcidanyo'sti bhUtale / prANinA bhayabhItAnAmabhayaMyatpadIyate / / womenwwwwwwwwwwwwwwwwmarwmwwwrammmmmmmmmmmmmmmwwwwwwwwwwwwwwwwwwww 79
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hotI hai ataH Apa nizcaya samajha leM ki dharma kA lakSaNa hI ahiMsA hai; itanA hI kyoM para sarva dharmoM meM pAMcavrata 2 mUla mAne haiM usameM bhI ahiMsA ko sabase pahilA sthAna diyA gayA 3 hai| maharSiyoM ne to yahA~ taka kahA hai ki yadi koI dAnezvarI kAMcana kA meru aura vasuMdharA dAna detA hai aura dUsarA eka marate huye jIva ko prANoM kA dAna detA hai to prANadAna ke sAmane kAMcana kA meru aura pRthvI kucha bhI ginatI meM nahIM hai| he rAjan !eka tarapha to saba vedoM 5 kA adhyayana, sarva yajJa tathA sarva tIrthoM kI yAtrA aura dUsarI ora eka prANI ke prANoM ko bacAnA, ina donoM meM eka prANI ke prANoM ko bacAnA hI zreSTha rahegA, kAraNa jitane dharma kRtya haiM; unameM jIva dayA hI pradhAna hai aura dayA sahita dharmakRtya hai vahI AtmakalyANa meM sAdhaka bana sakatA hai| jaise apane prANa apane ko vallabha haiM vaise hI saba jIvoM ko apane 2 prANa vallabha haiM; ataH kisI jIva ko takalIpha pahu~cAnI yaha manuSyadharma ke bAhara kI bAta hai isameM bhI jo manuSyoM meM rAjA kahalAtA hai usakA to khAsa pharja hI hai ki ve nIti ke nAte sabhI carAcara prANiyoM ko apane prANoM ke tulya samajhe / he narendra ! saMsAra meM saba dharmoM meM dAna dharma ko hI zreSTha mAnA hai jisameM bhI abhayadAna ko to yahA~ taka uttama mAnA hai ki usako varAbarI na gaudAna 1 kara sakatA hai na pRthvIdAna kara sakatA hai aura na annadAna hI kara sakatA hai| he rAjan ! ahiMsA saba jIvoM kA hita karane vAlI mAtAre ke samAna hai / ahiMsA hI marupradeza jaise nirjala sthAna meM amRta kI nAlikA 3 samAna hai ahiMsA hI duHkharUpI dAvAnala ke zAnta karane meM mahAmegha kI dhArA samAna hai ityAdi / he narendra ! Apa kisI bhI dharma ke sAhitya ko uThA kara dekhiye vaha ahiMsA se ota prota hI milegA , hA~ koI loga unako kAma meM letA ho yA na letA ho yaha bAta dUsarI hai; para pUrva maharSiyoM kA to yaha aTala siddhAnta hai ki binA ahiMsA na to dharma hotA hai aura na jIvoM kA kalyANa hI hotA hai, ataH Apa apanA kalyANa karanA cAhate ho to Apako paramezvarI ahiMsA kA upAsaka bana jAnA cAhiye / 1-ahiMsA lakSaNo dharmo hyadharmaH prANinA~ vadhaH / tasmAd dhrmaarthibhilokaiH karttavyA prANinA~ dyaa||1|| 2-ahiMsA sarva jIveSu, tatvajJaiH paribhASitam / idaMhi mUla dharmasya, zeSastasyaivavistaram // 2 // 3-paMcaitAni pavitrANi, sarveSAM dharmacAriNAm / ahiMsAsatyamasteyaM, tyAgo maithuna varjanam // 3 // 4-yo dadyAt kAMcanaM meruH , kRtsnA caiva vasundharA / ekasya jIvitaM dadyAt, na ca tulya yudhiSThira // 4 // 5-sarve vedA na tat kuyu, sarve yajJAzca bhArata / sarvetIrthAbhiSekAca, yat kuryAt prANinI dayA // 5 // 6-dIyate mriya mANasya, koTirjIvita eva yA, dhanakoTiM parityajya, jIvo jIvitu micchati // 6 // 1-na gopradAnaM na mahi pradAnaM, nA'nnapradAnaM hi tathA pradAnam / ___ yathA vadantIhabudhA pradAnaM, save pradAneSvabhayapradAnam // 2-mAteva sarva bhUtAnAmahiMsAhitakAriNi / ahiMsaiva hi saMsAramaravamRtasAriNiH // 3-ahiMsA duHkha davAgni pravRSeNadhanA''vali, bhava bhramirujAtA mahiMsA paramauSadhI // wrememmmmmmmmmmmmmmmmmmm .
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa he sajjano! maiMne Apako hiMsA aura ahiMsA kI samAlocanA karake batalAI hai| isameM merA kucha bhI svArtha nahIM haiM kyoMki sAdhu kA jIvana to sadA paropakAra ke liye hI hotA hai| agara kisI jIva ko unmArgajAtA huA dekheM to hamArA dharma hai ki hama unako sanmArga batalAveM, phira mAnanA na mAnanA unakI marajI kI bAta hai| sUrijI ke sAragarbhita vyAkhyAna kA janatA para bar3A bhArI prabhAva par3A ki ve mana hI mana meM hiMsA se ghRNA karane laga gaye tathA ahiMsA kI ora unakI zraddhA jhukane laga gaI / jainazAstroM ke anusAra idhara to una logoM ke karmoM kI sthiti paripakka hone se upAdAna kAraNa sudharA huA thA, udhara AcAryazrI kA nimitta kAraNa mila gayA phira to kahanA hI kyA thA ? __ AcAryazrI ne apane sanmukha baiThe huye maThapatiyoM evaM brAhmaNoM se kahA ki kyoM, bhaTTajI mahArAja! Apake hRdaya meM bhI ahiMsA bhagavatI kA kucha saMcAra huA hai yA nahIM ? kAraNa maiMne prAyaH Apake maharSiyoM ke vAkya hI Apake sanmukha rakhe haiM / he bhUrSiyo ! Apake Upara janatA ThIka vizvAsa rakhatI hai aura Apa apane svarUpa svArtha ke liye vizvAsa rakhane vAloM ko adhogati ke pAtra banA rahe ho yaha eka vizvAsaghAta aura kRtaghnIpanA kI bAta hai| isase Apa khuda DUbate ho aura Apake vizvAsa para rahane vAloM ko bhI gaharI khAI meM DubAte ho / agara Apa apanA kalyANa cAhate ho to vItarAga-Izvara sarvajJa praNIta zuddha pavitra ahiMsAmaya dharma ko svIkAra karo tAki pUrva kiye huye duSkarmoM se chuTa kara aura bhaviSya ke liye Apa kI sadgati ho ataH yaha hamArI hArdika bhAvanA hai| isa para brAhmaNoM ne kahA ki Apake sarvajJa puruSoM ne kaunasA dharma batalAyA hai ki jisase bhApa hamArA bhalA kara sako ? tathA Apake dharma kA kyA tattva hai ? isako bhI sunA dIjiye / / sUrIzvarajI mahArAja ne kahA ki he mahAnubhAvo ! dharma kA mUla-tatva samyaktva (zraddhA ) hai ! vaha samakita do prakAra kA hai (1) nizcayasamyaktva (2) vyavahArasamyaktva / jisameM yahA~ para maiM vyavahAra samyaktva ke liye hI saMkSipta se kahU~gA / jaise: deva-arihanta-vItarAga1 Izvara sarvajJa sakaladoSavarjita kaivalyajJAna, kevalyadarzana arthAt sarva carAcara padArthoMko hastAmalaka kI taraha jAne dekheM aura jinakA AtmajJAna tatvajJAna bar3e hI uccakoTi kA ho aura sarva jIvoM ke kalyANa ke liye jinakA suprayatna ho sarvajIvoM ke prati jinakI samadRSTi ho; "ahiMsA paramodharmaH" jinakA khAsa sidvAnta ho; krIDA-kutUhala aura aSTAdaza doSavarjiti punaH punaH avatAra dhAraNa karane se sarvathA mukta ho unheM deva samajhanA cAhiye / 4-tuSyanti bhojanairviprA,mayUra ghana grjitaiH| sAdhavAparakalyANe, khala paravipattibhiH devatva zrIjineSvavA, mumukSapugurutvadhI / dharmadhIrArhatAdharmaH, tatsyAt samyaktva darzanam // 1 na rAga roSAdika doSa lezo, yatrAsti buddhaH sakala prakAzaH / zuddha svarUpaH paramezvara'sau, satAM mato deva padAbhidheyaH / / tasmAt sa devaH khaluvItarAgaH piya'priya vA nahitasya kazcit / rAgAdisattA''varaNAninAma, tadvA~zca sarvajJa tayAkutaH syAt 1 // awwwwwwwwwwinnnnnnnnnnwarmar nrnawrreneurmarmanane. nuaruna.inARAAAAPunnynonvayrinawwwwwwwwwwwwwwwwimara Jain Educak International www.jaictary.org
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa guru - ahiMsA, satya, caurya, brahmacarya aura nispRhatA evaM paMcamahAvrata pAMca samiti, tInagupti, daza prakAra kA yatidharma, sataraha prakAra saMyama, bAraha prakAra tapa, ityAdi zama dama guNayukta bhavya prANiyoM ke kalyANa ke liye jinhoMne apanA jIvana hI arpaNa kara diyA ho unako guru samajhanA cAhiye / dharma-'ahiMsAparamodharmaH' ahiMsAhI dharma kA mukhya lakSaNa hai| isake sAtha kSamA, tapa, dAna, brahmacarya, devagurusaMgha kI pUjA, svadharmiyoM kI sevA, upAsanA, bhakti, Adi karanA jisa dharma se kisI prANiyoM ko takalIpha na pahu~ce aura bhaviSya meM svarga tathA mokSa kI prApti ho usako dharma samajhanA / jainadharma kI liye yaha zraddhA ke mUla tIna tatva haiM / inake alAvA Atma kalyANa ke liye zraddhA ke sAdhana do prakAra ke batalAye haiM 1 - AcAra jJAna, 2 - tAtvikajJAna, jisameM AcAra meM ahiMsA; jisakI pratyeka dharma kArya meM mukhyatA hai / hiMsA dharma pAlana karane vAloM ko sabase pahile to jutrA, mAMsa, madirA, vaizyA, corI, zikAra, aura parastrIgamana evam sAta kuvyasanoM kA tyAga karanA hotA hai / Age cala kara vratadhArI zrAvaka hotA hai vaha eka vrata se lekara bAraha vrata svIkAra kara usakA pAlana karatA hai / vrata nimna likhita haiM: ( 1 ) pahilAvata - hilate calate trasa jIvoM ko binA aparAdha mArane kI buddhi se mArane kA tyAga krnaa| agara koI aparAdha kare va mArane ko Ave, athavA AjJA bhaMga kare ityAdi una vyaktiyoM ke sAmanA karanA gRhasthoM ke liye pratabhaMga nahIM hai / ( 2 ) dUsarAta - aisA jhUTha na bolanA cAhiye ki vaha rAja kAnUna se khilApha ho arthAt rAjadaMDa le aura logoM meM bhaMDAcAra ho / apanI kIrti va pratiSThA meM hAni phuNce| isI prakAra jhUThIgavAhI denA, vizvAsaghAta va dhokhevAjI rAjadroha dezadroha mitradroha ityAdi na karanA ityAdi asatya kAryoM kI manA hai / ( 3 ) tIsarAta - binA dI huI vastu nahIM lenA arthAt corI karane kA tyAga hai / jisa corI se rAjadaMDa le - logoM meM bhaMDAcAra arthAt vratadhArI kI kIrti va vizvAsa meM zaMkA ho / parabhava meM una krUra karma kA badalA denA pdd'e| aise kAyyoM kI sakhta manA hai / ( 4 ) cauthetrata meM - svadArAsaMtoSa arthAt saMskArapUrvaka zAdI kI huI ho unake sivAya parastrI, vezyAdi se gamana karanA manA hai / (5) pAMcavAMta meM - dhana mAla dvipada catuSpada rAja sTeTa jamIna vagairaha svecchA se parimANa kiyA ho unase adhika mamatva bar3hAnA manA hai / (6) chaThAtra meM - pUrvAdi chaH dizAoM meM jAne kI maryAdA karane para adhika jAnA manA hai / (7) sAtavAMta - - upabhoga paribhoga kI maryAdA hai jaiseM khAne pIne ke padArtha eka hI vakta kAma meM Ate haiM use upabhoga kahate haiM aura vastra bhUSaNa strI makAnAdi padArtha bArambAra kAma meM Ate haiM use paribhoga kahate haiN| inakA parimANa kara lene ke bAda adhika nahIM bhoga sakate haiM / aura mAMsa, madirA, madhu, makkhana, anaMtakAya, pakAyA huA vAsI annAdi rasacalitabhojana, dvidalAdi ki jisameM pracuratA se jIvotpatti hotI haiM vaha sarvathA tyAjya hai| dUsarA vyApArApekSA jo 15 karmAdAna arthAt adhikAdhika karmabandha ke kAraNa hoM jaise (1) zrama kA AraMbha kara kolasAdi kA vyApAra karanA (2) vana kaTA kara vyApAra (3) zakaTAdi banAkara kirAye se phirAnA ( 4 ) kirAye kI niyata se makAnAta bandhAnA va gAr3I U~Ta vagairaha bhAr3e denA yA phirAnA (5) patthara kI khAne nikalavAnA (6) dAnta (7) lAkha ( 8 ) rasataila ghRta madhu vagairaha ( 9 ) viSa somalAdi kA vyApAra (10) kezavAle jAna 82 Jain Education international
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa varoM kA vyApAra tathA Una jaTa kA vyApAra, ( 11 ) yaMtra pIlana Adi ( 12 ) puruSa ko napuMsaka banAnA (13) agni vagairaha lagavAnA (14) talAva ke jala ko zoSana karavAnA ( 15 ) asatijana kA poSana isa prakAra 15 karmAdAna yAni apanI AjIvikA ke nimitta aise tuccha kArya karanA vratadhArI zrAvakoM ke liye zakta manA hai / yaha 15 karma vyApAra ke liye manA kiye haiM / (8) anartha daMDavata - nirarthaka zrAta dhyAna karanA, apanA svArtha na hone para bhI pApakArI upadeza denA / dUsaroM kI unnati dekha IrSA karanA - AvazyakatA se adhika hiMsAkArI upakaraNa ekatra karanA / pramAda ke vaza ho ghRta tela dUdha dahI chAcha pANI ke baratana khule rakha denA inako narthA daNDa kahate hai ataH pUrvokta cAroM bAtoM kA vratadhArI zrAvaka ko tyAga karanA par3atA hai / ( 9 ) nauvAtratameM - hamezA samatAbhAva raha kara sAmAyika kara ne kA niyama rakhanA par3atA hai| (10) dazavAMta meM - dizAdi meM rahe huye dravyAdi padArthoM ke liye 14 niyama yAda karanA (11) gvArahavA~ta - meM tithi parva ke dina athavA anya divasa jaba kabhI avakAza mile zravazya karane yogya pauSadhatrata jo jJAnadhyAna se AtmA ko puSTa banAne rUpa pauSadhatrata karanA / (12) bArahavAMta meM - atithi saMvibhAga - mahAtmAoM ko supAtra dAna denA / inake alAvA zrAvakoM ko hamezA paramAtmA kI pUjA karanA, naye 2 tIrthoM kI yAtrA karanA, svadharmI bhAiyoM ke sAtha vAtsalyatA aura prabhAvanA karanA, jIvadayA ke liye bane vahAM taka amAri paDhaha phirAnA, jainamadira jainamUrti jJAna, sAdhu, sAdhviyAM, zrAvaka, zrAvakAoM evaM sAta kSetra meM samartha hone para dravya ko kharcanA aura jinazAsanonnati meM tana mana aura dhana lagAnA gRhasthoM kA AcAra hai ityAdi yaha gRhasthadharma samrAT se lekara sAdhAraNa insAna bhI dhAraNa kara sukhapUrvaka pAlate hue Atma-kalyANa kara sakate hai / jo gRhasthI saMsAra se virakta hokara sAdhu bananA cAhatA hai unake liye pAMca mahAvrata hai jIvahiMsA, jhUTha, corI, maithuna aura parigraha ina pAMcoM atratoM ko mana vacana kAyA se karanA, karAvaMna aura anumodana isa prakAra sarvathA tyAga karane se paMca mahAvrata kA adhikArI banatA hai usako sAdhu evaM sanyAsI bhI kaha sakate haiM / cA, cAya, amAyI nyAyI aura veparavAyI ye pA~ca sAdhu ke khAsa lakSaNa hote haiM / kanakakAminI ke sadaiva tyAgI hote haiM aura sva-para kalyANa ke lie ve hamezA prayatna kiyA karate haiM yaha to vrata dhAriyoM kA AcAra tattva hai / thor3A sA tAtvika viSaya ko bhI samajhA dete haiN| jainadharma kI nIMva karma siddhAnta para avalambita hai jIva zubha yA azubha jaise jaise karma karatA haiM bhava bhavAntara meM vaise2 hI phala bhogatA haiM, ve karma ATha prakAra ke haiM / 1 - pahilA jJAnAvarNiya karma -- jisake udaya se jIva kA jJAnaguNa zrAcchAdita ho jAtA hai, jaise ghI ke baila kI A~khoM para pATe bA~dha dene para usako kucha bhI jJAna nahIM rahatA hai aura vaha ghANI ke cAroM ora phiratA hI rahatA hai| aise hI jIva jJAnAvargIya karmodaya se saMsAra meM paribhramana karatA hai / 2 - dUsarA darzanAvarNiya karma- jIva ke darzana guNa ko roka detA hai| jaise rAjA ke pahiredAra yadi koI vyakti rAjA se milanA cAhe para pahiredAra milane nahIM detA / 3- tIsarA vedanIkarma - jIva ke abyAbAdhaguNa ko roka detA hai jaise - madhulipta churI jo madhura bhI lagatI hai aura tIkSaNatA se jabAna ko bhI kATa DAlatI hai| isI prakAra sAtA sAta vedanI karma hai / 4 - cauthA mohanIyakarma - jo jIva ke kSAyika guNa ko zrAcchAdita kara detA hai / jaise madirA pizrA huA manuSya ko hitAhita kA bhAna taka nahIM rahatA hai| vaise hI mohanIya karmodraya jIva ko hitAhita kA bhAna nahIM rahatA hai| 1 83 www.janevbrary.org
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa wwwwwwwwwwwwwwwwwramme 5-pA~cavA AyuSya karma-jIva ke aTala avagAhanA guNa ko roka detA hai; jaise kArAgAra meM par3A humA kaidI / jitanI kaida huI hai utanI kaida bhogane se hI chuTakArA hotA hai / vaise hI AyuH karma samajha lenaa| 6-chaTThA nAmakarma-jIva ke amUrtiguNa ko roka detA hai jaise citrakAra zubhAzubha donoM prakAra ke citra banA sakatA hai / vaise hI zubha azubha do prakAra nAma karma hotA hai| 7-sAtavAM gautrakarma-jIva ke agurulaghu guNa ko rokadetA hai jaise kumbhakAra kA ghar3A jisameM ucca padArtha tathA nIca padArtha bhare jAte haiM / vaise hI nIca U~ca gautra karma hai / 8-AThavAM antarAyakarma-jIva ke vIrya guNa ko AcchAdita kara detA hai jaise rAjA ne kisI ko inAma dene ko kahA hai para khajAnacI bIca meM antarAya DAla sakatA hai vaise hI antarAya karma samajhanA ityAdi / jaina siddhAnta meM karmoM ke viSaya ko khUba vistAra se kahA hai. karmo kI mUlaprakRti, uttaraprakRti, bandha, udaya, udIraNA, sattA, tathA karmabandha ke kAraNa jaise ki--mithyAtva, avrata, kaSAya aura yoga evaM cAra kAraNa haiM / ina kAraNoM se jIva ke karmabandha hotA hai, usa bandha ke bhI prakRti, sthiti, anubhAga, aura pradeza evaM cAra prakAra haiN| jaise 2 adhyavasAya se pApa karma karate haiM vaise 2 karmoM kI sthiti aura rasaanubhAga se karmabandha ho jAte haiM aura usakI muddatapUrNa hone para ve karma udaya hote haiM taba unako bhoganA par3atA hai, ataH samajhadAra manuSyoM kA kartavya hai ki ina karmabandha ke kAraNoM se sadaiva bacatA rahe tathA pUrva saMcita karma haiM unako tor3ane ke kAraNa jJAna, darzana, cAritra evaM vIrya haiM inakI ArAdhanA kara karma ko haTA deM to vaha jIva AtmA se paramAtmA bana sakatA hai jinako Izvara bhI kahate haiN| 2-he dharAdhIza ! Izvara do prakAra se mAne jAte haiM eka jIvanamukta dUsare videhamukta / jIvanamukta kA artha yaha hai ki Upara jo ATha karma batalAye haiM unameM jJAnAvarNiya, darzanAvarNiya, mohanIya aura antarAya karma evaM cAra ghanaghAtI karma arthAta AtmaghAtI karma haiN| ve zrAtmA ke khAsa 2 guNoM ko AcchAdita kara dete haiM ataH inake dUra karane se kaivalyajJAna kaivalyadarzana prApta kara lete haiN| jisase ve eka samaya mAtra meM laukAloka ke sarva bhAvoM ko hastAmalaka kI taraha dekha sakate haiM unako jIvana mokSa kahate haiM tathA zeSa rahe hue vedanI AyuSya nAma aura gautra evaM cAra aghAtI karmoM kA kSaya karane se isa nAzavAna deha ko chor3a jIva mokSa meM calA jAtA hai, vahA~ akSaya sukhoM meM sthita ho jAte haiN| he rAjan ! Izvara saccidAnanda, niraMjananirAkAra, sakalaupAdhirahita, svaguNabhuktA AtmaguNoM meM ramaNatA meM hI lIna rahate haiM aura lokAloka ke dravya guNa paryAya ko jAnate dekhate haiN| kaI anabhijJa loga jo Izvaratattva ke sacce svarUpa ko nahIM jAnate haiM vaha kahate haiM ki Izvara jagata kA kartA-hartA hai, Izvara ne sRSTi kI racanA kI hai, Izvara jIvoM ko karmoM ke phala bhuktAte haiM, Izvara punaH punaH avatAra dhAraNa karate haiM ityAdi / __ para yaha saba kahanA baccoM ke khela sadRzya hai kyoMki Izvara na to jagata kA kartA hartA hai na Izvara ne sRSTi kI racanA hI kI hai na Izvara jIvoM ko zubhAzubha kamoM kA phala hI bhuktAte haiM, aura na ve punaH avatAra hI lete haiM / isakA kAraNa yaha hai ki pUrvokta saba kAma kamauMpAghI vAlA jIva hI kara sakatA hai, parantu Izvara ne to sakala karmoM se mukta hokara niraMjana nirAkAra pada ko prApta kara liyA hai taba ve sakarmika kArya kaise kara sakate haiM ? arthAt Izvara pUrvokta kAryoM se eka kA bhI kartA hartA nahIM hai /
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana 1 [vi0 pU0 400 varSa he rAjan ! jainadharma Izvara ko anAdi mAnate haiM aura yaha aneka pramANoM se siddha bhI hai / ataH na Izvara karttA harttA hai, na sRSTi kA racayitA siddha ho sakatA hai| dUsare na Izvara jIvoM ko punya pApa ke tAne vAlA hI siddha hotA hai kAraNa jIva svayaM karma karatA haiM aura svayaM bhogatA haiN| bhalA ! eka manuSya bhaMga pI lI to kyA usakA nazA Izvara detA hai yA svayaM zrA jAtA hai ? bhAMga kA nazA to svayaM A jAtA hai / phira nirAkAra Izvara ko jagata ke jAla meM kyoM phaMsAyA jAtA hai ? tIsare Izvara ke karmoM kA aMzamAtra bhI nahIM rahane se ve punaH avatAra bhI nahIM lete haiM ityAdi vistAra se samajhAyA / he rAjan ! jaina dharma meM mukhya SaTdravyoM ko mAnA hai jaise dharmadravya; adharmadravya, zrAkAzadravya, jIva dravya, pudgaladravya aura kAladravya / dharmadravya arthAt dharmAstikAya -jo arupI hai sampUrNa loka vyApI hai| jIva aura pudgaloM ko gamanasamaya dharmAstikAya sahAyatA detA hai arthAt jIva aura pudgala gamanAgamana karate haiM isameM dharmAstikAya kI hI sahAyatA hai / isI prakAra adharmAstikAya jIva pudgaloM ko sthira rahane meM sahAyaka hai, AkAzAstikAya jIva aura pudagaloM ko sthAna dene meM sahAyaka hai aura kAladravya jIva aura pudgaloM kI sthiti ko pUrNa karatA hai| jIva dravya ananta hai aura upayoga yAnI jJAna-darzana isakA guNa hai aura pudgala rUpI hai sampUrNa loka vyApaka hai / milanA aura bichur3anA isakA lakSaNa hai| ina chaH dravya meM pAMca jar3a haiM aura eka jIva dravya cetana hai tathA ina chaH dravyoM meM pAMca rUpI aura eka pudgala dravya rUpI hai| ina chaH dravyoM meM eka jIva dravya upAdaya hai eka pudgala dravya haya hai aura zeSa cAra dravya jJaya haiM ityAdi / he narendra ! jainadharma meM nau tattva mAne gaye haiM jaise jIva, ajIva, puNya, pApa, Azrava, saMbara nirjarA, baMdha aura mokSatattva | jIva ajIva ke chaH dravya haiM vaha pahale kaha diye haiM tathA punya kisI bhI duHkhI prANI ko sukhI banAnA arthAt mana, vacana aura kAyA se ArAma pahu~cAnA isameM zubha bhAvanA se puNya hotA hai jisase bhavAntara meM saba anukUla sAmagrI milatI hai evaM sukhoM kA anubhava karate haiM aura kisI jIva ko duHkha dene se pApakarmabandhatA hai aura bhavAntara meM isake kaDue phala se jIvana bhara meM duHkhoM kA anubhava karanA par3atA hai / Azrava punya pApa rUpI karma Ane kA kAraNa hai taba saMvara ( tatvaramaNatA ) karma zrAne ko rokatA hai / vandha zubhAzubhaadhyavasAyoM se karma kA bandha hotA hai| nirjjarA Atma pradeza para karmoM ke dalaka lage hue haiM unako tapa-saMyama dayA dAna pUjanAdi satkarmoM se haTA denA usako nirjarA kahate haiM jaba saba karma haTa jAtA hai taba usa jIva kI mokSa ho jAtI hai ina nau tattvoM kA zAstroM meM bahuta vistAra hai / he nareza ! tAttvika padArthoM ko jAnane ke lie sAta naya aura cAra nikSetra bhI batalAye haiM jaise( 1 ) naigama naya-vastu ke eka aMza ko vastu mAnanA / 2) saMgraha naya-vastu kI sattA ko vastu mAnanA / ( 3 ) vyavahAra naya- - vartatI vastu ko vastu mAnanA / ( 4 ) RjusUtra naya-vastu ke pariNAma rUpa ko vastu mAnanA / ( 5 ) zabda naya - vastu ke asalI guNa ko vastu mAnanA hai / ( 6 ) saMbhIrUdanaya-vastu kA eka aMza nyUna hone para bhI vastu ko vastu mAnanA hai / (7) evaMbhUtanaya - sampUrNa vastu ko vastu mAnanA hai /
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa . vastu ke aMza ko vastumAnane kA kAraNa yaha hai ki usa zubha bhAvanA meM yadi kAla prApta ho jAyato usakI acchI gati hotI hai| udAharaNa ke taura para dekhiye / jaise Apa isa samaya vyAkhyAna suna rahe haiM isako sAta nayoM dvArA isa prakAra samajhanA cAhiye / 0 pU0 400 varSa ] 1 - vyAkhyAna sunane kI icchA kI-- naigamanaya ke mata se vyAkhyAna sunA hI kahA jA sakatA hai / 2 -- vyAkhyAna sunane ko jAne ke lie saba sAmagrI ekatra kI-- dUsarI saMgrahanaya vAle kA mata hai| ki eka apekSA se usako vyAkhyAna sunA hI kahA jAtA hai| pUrva udAharaNA pekSA / 3 - vyAkhyAna prArambha ho gayA aura zrotAjana vyAkhyAna suna bhI rahA hai - tIsarI naya kA mata hai ki usako vyAkhyAna sunA hI kahA jAtA hai ! pUrvavat 4- dhyAkhyAna ke sthUla viSaya jaise kisI kA caritra evaM kriyA-- AcAra viSayaka vyAkhyAna suna liyA para tAtvika viSaya ko nahIM samajhA phira bhI cauthI naya ke mata se vyAkhyAna sunA hI kahA jAtA hai / 5 - vyAkhyAna ke tAtvika viSaya ko suna kara ThIka samajha liyA arthAt tattvabodha ho gayA usako pAMcavI naya vAlA vyAkhyAna sunA mAnatA hai / 6 -- vyAkhyAna kA jitanA viSaya sunA haiM usameM aMzamAtra na samajhane para bhI chaTA naya vAlA vyAkhyAna sunA hI mAna letA hai / 7--vyAkhyAna kA saba viSaya suna kara sabako dhAraNa kara lene para sAtavIM naya vAlA vyAkhyAna sunA mAnatA hai / isane sampUrNa vyAkhyAna sunanA aura usa para amala karane koM byA0 sunA mAnA / he rAjan ! isameM yathAsthAna naya ko sthApana kara saba sAtoM naya ko yathAkrama mAnane vAle ko samyag dRSTi kahA jAtA hai aura eka eka naya ko kheMca kara apekSArahita ekAnta Agraha karake mAnane vAlA mithyAdRSTi kahalAyA jAtA hai, ataH jinabhASita sAtoM nayoM ko mAnanA cAhiye / aba cAra nikSepa bhI suna lIjiye / 1-- nAmanikSepa - kisI bhI padArtha kA nAma rakha diyA jaise kisI padArtha kA nAma RSabhadeva rakha diyA aura usa nAmase batalAnA yaha nAma nikSepa hai / 2 - sthApanAnikSepa - kisI bhI padArtha kI sthApanA kara dI usa sthApanA ko satya mAnanA yaha sthApana nikSepa hai jaise RSabhadeva kI mUrti yA RSabhadeva aisa akSara likha denA / 3 -- davya nikSepa - jisa padArtha meM bhUtakAla meM guNa thA tathA bhaviSya meM guNa pragaTa hovegA usako dravya nikSepa kahA jAtA hai / jaise-dhanAsArathavahA kA bhava meM RSabhadeva ne tIrthaMkara nAmopArjana kiyA vaha dravya RSabhadeva hai tathA RSabhadeva kA siddha hone ke bAda bhI dravya RSabhadeva kahA jAtA hai / 4 - bhAva nikSepa - vartamAna meM vastu ke guNa ko bhAva nikSepa kahate haiN| jaise samavasarana meM baiThe hue RSabhadeva he rAjana! inake alAvA dravya, guNa, paryAya, kAraNa, kArya, nizcaya, vyavahAra vag2airaha vag2airaha jaina siddhAnta meM tatvajJAna viSaya kI vistAra se carcA hai tathA Asana, samAdhi, 1 yoga aura adhyAtma viSaya kA to maharSiyoM ne bar3e 2 ganthoM kA nirmANa kiyA hai ki vaha unakI hamezAM kI kriyA hI thI / 1 icchA ca zAstraM ca samarthatA cetyeSo'pi yogo mata Adimo'tra pramAdato jJAnavato'pyanuSThA 'bhilASiNo 'sundaradharmayogaH zraddhAna- boddhaudadhataprakRSTau hatapramAdasya yathA''tmazakti yo dharmayogo vacanAnusArI sa zAstrayoga pariveditavya //
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratprabhavari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSe ... yoga tIna prakAra ke haiM, manayoga vacanayoga kAyAyoga / inakA nirodha karane ko hI vAstavika yoga kahate haiN| isakA hI nAma manogupti vacanagupti kAyagupti haiM / inake alAvA kriyAyoga, icchAyoga zAstrayoga, samarthya yoga, rAjayoga, sahajasamAdhiyoga, ityAdi inake bheda haiN| ina saba meM adhyAtmayoga jo jar3a caitanya ko yathArtha bhAvoM meM samajha kara cintavana karanA usa yoga kohI karma nirjarA kA hetu kahA jAtA hai / adhyAtmayoga kArya hai aura zeSayoga inake kAraNa haiM ityAdi khUba vivecana karake smjhaaye| maiM to Apako bhI salAha evaM khAsa taura para upadeza detA hU~ ki Apako kinhIM bhAvoM ke prabala punyodaya se manuSya janmAdi uttama sAmagrI mila gaI hai isako saphala banAne ke liye dharma ArAdhana karane meM laga jAnA cAhie / kyoMki saMsAra meM paribhramana karate hue jIvoM ko eka dharma kA hI zaraNa hai / yadi jisa prANI ne dharma kA ArAdhana nahIM kiyA vaha sadaiva duHkhI hI rahA hai / saMsArarUpI dAvAnala meM jalate hue jIvoM ke liye dharmarUpI udyAna hI eka vizrAma kA sthAna hai / jisa mAtA pitAdi kuTumba ke liye anartha kiyA jAtA hai ve duHkha bhuktane ke samaya kAma nahI deMgA para eka dharma hI mAtA pitA hai ki duHkha ke samaya rakSA kara sakatA hai 3 / saMsAra meM dhana dhAnya rAja sampatti evaM yazaH dharma se hI milatA hai / yadi manuSya isa bhava aura para zAstrAdupAyAn viduSo maharSeH zAstrA'prasAdhyAnubhavAdhirohaH / utkRSTa sAmarthya tayA bhaved yaH sAmarthya yogaM tamudAharanti // na siddhisampAdanahetubhedA sarve'pi shaastraacchkniiybodhH| sarvajJatA tacchRtito'nyathA syAt tatmAtibhajJAnagataH sa yogaH tat prAtibhaM kevalabodhabhAnoH prAgvRttikaM syAdaruNodayAbham / 'RtambharA' 'tAraka' evamAdinAmAni tasminnavadan pare'pi / zuddhA''tmatattvaM pravidhAya lakSyamamUr3ha dRSTayA kriyate yadeva / adhyAtmametat pravadanti tajjhA nacA'nyadasmAdapavargabIjam // The enlightened define Adhyatma as everything that is done clearly keeping in view (realisiog) the unsullied nature of soul. Nothing besides leads to salvation. "devatApurato vA'pi jale vA'kaluSAtmani / viziSTa dramakuMje vA karttavyo'yaM satAM mataH" 'pavApalakSito yadvA putrNjiivkmaalyaa| nAsAgrasthitayA dRSTayA prazAntenAntarAtmanA" // 383 // dekho yaha tapasvI sAdhu cAra cAra mAsa se bhUkhe pyAse yogAbhyAsa kara rahe haiN| 1 asti trilokyAmapi kaH zaraNyo jIvasya nAnAvidhaduHkhabhAjaH / dharmaH zaraNyo'pi na sevyate ced duHkhaprahANaM labhatAM kutastyam 1 // 57 // 2 saMsAradAvAnaladAhatapta AtmaiSa dharmopavanaM zrayeccet / kva tarhi duHkhAnubhavAvakAzaH 1 kIdRk tamo bhAsvati bhAsamAne ? // 58 // 3 mAteva puSNAti pitevapAti bhrAteva ca snihyati mitravaJca / pINAti dharmaH pariSevitastad anAdaraH sAmpatamasya naiva // 59 // 4 sausthyaM dhanitvaM pratibhA yazazca labdhvA sukhasyAnubhavaM karoSi / yasya prabhAveNa tameva dharmamupekSamANo nahi lajase kim ? // 60 // wwe orary.org
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhavameM sukha kI icchA karatA hai to usako dharmArAdhana karanA cAhiye, varan adharma se duHkha hI sahana karanA par3egA 5 / kyoMki AmrakA bIja bone se hI Amra ke phala milatA hai 7 parantu baMbula ke bIja bone se Amrake phala kabhI nahIM milatA hai 6 / ataeva sukha kA mUla dharma hI hai ina saba bAtoM meM viveka kI jarUrata hai / yadi vivekavAna puruSa hai to isa saMsAra se pAra hokara mokSa kI prApti kara letA hai aura vivekazUnya manuSya ulTA saMsAra ko bar3hA detA hai 8 / jIva anAdi kAla se viSaya kaSAya zrAlasya pramAda meM hI khuzI evaM magna rahA yadi moja zoka yA maMtroM se goSTI Adi kAryoM meM to khAsa kAmoM se bhI samaya nikAla detA hai para dharma ke liye kaI bahAnA karake kahatA hai ki mujhe samaya nahIM milatA hai / yaha viveka-hInatA bhavAntara meM kaise duHkhadAI hogI aise vicAra kara dharma ke liye khAsa taura se samaya nikAla kara dharma kI ArAdhanA avazya karanI cAhiye / ityAdi sUrIzvarajI ne bar3I ojasvI bhASA se dharma dezanA dI ki jisako zravaNa kara upasthita zrotAgaNa mantramugdha bana gye| kAraNa ki isa prakAra kA dharma unhoMne apanI jindagI bhara meM kabhI nahIM sunA thA, ataH loga mana hI mana meM socane lage ki duniyA meM taraNatAraNa kahA jAya to eka yahI mahAtmA aura inaka kathana kiyA dharma hI hai kyoMki isameM svArtha kA to aMzamAtra bhI nahIM hai, jo hai vaha paramArtha ke lie hI hai kheda aura mahAkheda hai ki aise mahAtmA kaI asoM se yahAM para virAjamAna haiM para apana hatabhAgyoM jAkara kabhI darzana taka bhI nahIM kiyA hAya ! hAya !! eka amUlya ratna ko kAMca kA Tukar3A samajha kara unase dUra rahanA sivAya mUrkhatA ke aura kyA ho sakatA hai, para aba gaI bAta ke socane se kyA hotA hai ! aba to ina mahAtmA se prArthanA karanI cAhie ki zrApa yahAM virAjakara hama ajJAniyoM kA uddhAra karAveM ityAdi saba loga eka sammata hokara sUrIzvarajI se prArthanA kii| he prabho ! Aja Apane vyAkhyAna dekara hamAre ajJAnarUpI parde ko cIra DAlA hai / hamArI AtmA ajJAnarUpI andhakAra meM gotA khA rahI thI Apane sUryya sA prakAza kara sadmArga batalAyA hai / 0 pU0 400 varSa | 5 icchanti dharmasya phalaM tu sarve kurvanti nAmuM punarAdareNa / necchanti pApasya phalaM tu ke'pi kurvanti pApaM tu mahAdareNa // 61 // 6 iSyanta Amrasya phalAni cet tat tadrakSaNAdi pravidheyameva / evaM ca lakSmyAdiphalAya kAryoM kurvantyabodhA nahi dharmarakSAm // 62 // 7 sukhasya mUlaM khaludharma evacchinna ca mUle kva phalopalambhaH / ArUr3ha zAkhA vinikRntanaM tad yad dharma munmucya sukhAnuSaGgaH / / 8 yenaiva dehena viveka hInA, saMsAra bIjaM paripoSayanti / tenaiva dehena vivekabhAjaH saMsAra bIjaM parizoSayanti // "vayasyagoSTIM vividhAM vidhAtuM milet kathaJcit samayaH sadApi / alpo'vakAzo'pi na zakya lAbho devasya pUjA karaNAya hanta // Atmonnatti vAstavikIM yadIyaM samIhate'ntakaraNa sa martyaH upAsanArtha paramezvarasya kathaMcidAnotyavakAzameva //
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa he karuNAsindho ! Apane kevala hamAre putra ko hI jIvana dAna nahIM diyA hai, para hama saba loga mithyAtva samudra meM DUba rahe the, Aja Apa ne hAtha pakar3a kara hamArA uddhAra kiyA hai| jisa dharma ko hama nAstika evaM anIzvaravAdI dharma samajhate the usakA Apane satyasvarUpa samajhA kara hamAre cirakAla ke prama ko jar3amUla se ukhAr3a diyA hai| Aja hamako eka amUlya ratna kI bhAMti apUrva dharma kI prApti huI hai jisase hama apanI AtmA ko kRtArtha honA samajhate haiM / he dayAsAgara ! hamAre zabdakoSa meM aisA zabda hI nahIM hai ki hama Apake isa upakAra ko zabdoM dvArA dhyakta kara sakeM, tathApi hamArI yahI prArthanA hai ki Apa yahAM virAjamAna raheM aura hama ajJAta logoM para dayAbhAva lAkara jainadharma kI zikSA-dIkSA dekara hamArA uddhAra karAve ityAdi / ___ isa para sUrIzvarajI mahArAja ne rAjA mantrI aura upasthita logoM ko sambodhana karate hue kahA ki mahAnubhAvo! isameM tArIpha aura prazaMsA kI kyA bAta hai ? kyoMki maiMne jo dharma dezanA dI hai isameM apane kartavya pAlana ke alAvA kucha bhI adhikatA nahIM kI hai / yadi Apane satyadharma ko satya samajha liyA hai to isa pavitra jainadharma ko svIkAra karane meM aba Apako kSaNa mAtra bhI vilamba nahIM karanA cAhiye / kAraNa; dharma kA kArya zIghrAtizIghra hI karanA cAhiye / basa, phira to derI hI kisa bAta kI thii| rAjA prajA ne apane gale ke janeU aura kaMThiyeM tor3a tor3akara sUrIzvarajI ke caraNoM kI ora DAla diye / bAda una dharmajijJAsu mumukSutroM kI utkaMThA evaM utsAha ko dekha kara sUrIzvarajI ne sabase pahile isa bhava yA pUrvabhavoM meM mithvAtvAdi pApa karma ke AcaraNa kiye the una sabakI pAlocanA karavAI, bAda samyaktva dhAraNa karane meM jo kriyA vidhAna karavAnA jarUrI thA vaha vidhi vidhAna karavAne meM pravRttamAna hue| jaba jIvoM ke kalyANa kA samaya najadIka AtA hai taba nimitta kAraNa bhI sadA acche se acche bana jAte haiM / idhara to bar3e hI utsAha ke sAtha vidhi vidhAna ho rahA thaa| udhara jayadhvani ke nAda se gagana gUMja uThA / janatA AkAza kI ora Urdhva dRSTi kA prasAra kara dekhane lagI to AkAza se kaI vimAna Ate hue dIkha pdd'e| una vimAnoM ke andara kaI to vidyAdharoM ke vimAna the jo sUrIzvarajI ke darzanArtha A rahe the aura kaI devadevAMganAyeM bhI sUrIzvarajI kI bhakti se prerita hokara sUrijI ke caraNa kamaloM kA sarrA evaM vandana karane ko bhA rahe the| jaba una AgantukoM ne dekhA ki rAjA prajA jo mahAmithyAtva meM phaMse huye the, sUrIzvarajI ke ziSya banane kI taiyArI kara rahe haiM to unako bar3A bhArI harSa huA aura unheM anyavAda diyA kyoMki samyagdRSTi jIvoM ko isase adhika kyA khuzI ho sakatI hai ki Aja ve mithyAtvI loga sUrIzvarajI ke upadeza se apane svadharmI bana rahe haiM / samayajJa devI cakrezvarI ne vAsakSepa kA thAla lAkara sUrijI mahArAja ke sAmane rakha diyA, sUrijI ne samAna vidyAdi se unako abhimaMtrita kara sabase pahile rAjA utpaladeva ke zira para ddaalaa| usa samaya maMtrI kA sira kI pAga hAthoM meM lekara sUrijI se vAsakSepa kI prArthanA kara rahA thaa| ataH sUrIzvarajI Jain Education Intern al
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mahArAja ne yathAkrama una rAjA prajA para Rddhi siddhi vRddhi saMyukta vAsakSepa DAlakara karIbana savA lakSa kSatriyoM ko jaina dharma meM dIkSita kiye| tatpazcAta una nUtana jainoM evaM vidyAdhara aura devadevAMganAoM ko thor3I para sAragarbhita dharmadezanA dI jisakA upasthita zrotAoM para acchA prabhAva par3A / tatpazcAta sabhA visarjana huii| ahA ! hA !! Aja ukezapuranagara meM sarvatra harSa chA gayA hai aura ghara 2 meM khuziyAM manAI jA rahI haiN| jainadharma aura AcArya ratnaprabhasUrijI mahAjAja kI jayadhvani se gagana gUMja uThA hai| ghara ghara meM dhavala maMgala ke gIta gAye jA rahe haiM / yaha zubha dina thA zrAvaNa vada 14 kaa| ____ jaba ki isa vitIkAra ko vahAM ke maThadhArI pAkhaMDiyoM ne dekhA evaM sunA to una logoM ko bar3A hI duHkha huaa| kyoM na hoM ? unake hAtha kI sabakI saba bAjI hI calI gaI / ataH una logoM ne khUba hullar3a macAyA / phira bhI unakA prayatna sarvathA niSphala bhI nahIM huA / mAMsa madirA evaM vyabhicAra ke lolupa zUdrAdi kaI loga una pAkhaMDiyoM ke pakSakAra bana unake upAsaka raha bhI gaye / ataH ve apane paira Age bar3hAne lge| / eka dina una maThAdhIzoM ke agresara saba loga mila kara rAjA utpaladeva kI rAjasabhA meM Aye aura rAjA ko kahane lage ki narendra ! Apa jAnate ho ki kula paramparA se cale Aye dharma ko binA soce samajhe ekadama chor3a dene se jIvoM kI naraka gati hotI hai| yadi Apako aisA hI karanA thA to pahije una sebar3oM kA hamAre sAtha zAstrArtha to karAnA thA ki vizva meM saccA dharma kauna hai aura kaunase dharma ke pAlana karane se jIvoM kA kalyANa hotA hai ityAdi / rAjA ne kahA ki kula paramparA aura dharma kA koI sambandha nahIM hai / kyA kisI paramparA ne anyAya akRtya kiyA ho to unakI saMtAna bhI vahI kArya karatI rahe ? kevala maiMne hI kyoM para mere pitAmaha rAjA jayasaina ne bhI mithyA dharma kA tyAga kara jainadharma ko svIkAra kiyA thA to maiMne kyA anyAya kiyA ? maiMne to apane pUrvajoM kA hI anukaraNa kiyA hai| itanA hI kyoM para Apake aura ina mahAtmAoM ke dharma ko tulanAtmaka 1AcArya zrIratnaprabhasari vaizAkhamAsa meM upakezapura nagara meM padhAre the vahAM mAsakalpa karake AsapAsa ke pradeza meM bhramaNa kiyA tathA vApisa upakezapura pdhaare| aura caturmAsa bhI vahIM kiyA isa arse meM muniyoM ko kahIM para bhI zuddhaAhAra pAnI kA joga nahIM milA thA, ataH ve tapasyA karate hI rahe / usa kaThora tapazcaryA aura paropakAra ke liye hajAroM kaThinAiyA~ sahana kI thIM, usakA prabhAva janatA para par3ane ko hI thA, paraMtu isameM kucha nimitta kAraNa kI bhI AvazyakatA avazya thii| basa, zrAvaNa kRSNA 13 ke dina maMtrIputra ko sAMpa kA kATanA aura isa kAryA meM devI kI preraNA kA honA / basa, sUrijI ne samaya ko anulakSa meM rakha kara evaM janatA ko vizvAsa dilAne ko idhara to thor3A garama pAnI maMgavAkara apane aMguSTha prakSAlana kA jala usa mRtaprAya maMtrIputra para chir3akAyA to vaha nirviSa ho gayA, udhara dUsare dina rAjAprajA ko dharma-dezanA dekara una sabako zrAvaNakRSNA 14 ko jaina-dharma kI dIkSA zikSA dii| una rAjA, maMtrI aura kSatriyoM kI saMkhyA paTTAvalIkAroM ne savAlakSa kI likhI hai / ataH isa upakAra ke badale meM osavAloM ko cAhiye ki zrAvaNakRSNA 14 ko apanI samAja kA janma-dina samajha kara sarvatra mahotsava mnoveN|
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 480 varSa dRSTi se khUba vivecanA evaM parIkSA karake hI satyadharma ko svIkAra kiyA hai| dUsare Apa zAstrArtha kA vyartha hI ghamaMDa kyoM karate ho ? mere khyAla se to jaise zera ke sAmane gIdar3a aura sUrya ke sAmane dIpaka kucha ginatI meM nahIM vaise hI jainadharma ke sAmane Apa haiN| yadi Apake dila meM isa bAta kA ghamaMDa hai vo aba bhI kyA huA hai, taiyAra ho jAiye para isa bAta ko pahile soca lIjiye ki kahIM ina rahe sahe zUdra logoM ko bhI na kho baiThe ? phira bhI una pAkhaNDI vAmamAgiyoM kA atyAgraha hone se satya ke upAsaka mahArajA utpaladeva evaM maMtrIUhar3adeva ne unakI prArthanA ko svIkAra kara zAstrArtha karavAne kA nizcaya kara liyA aura sUrIzvarajI mahArAja se prArthanA kI, para sUrijI kA to yaha kAma hI thA ki upadeza evaM zAstrArtha kara unmAge jAte hue jIvoM ko sanmArga para lAnA / rAjA ke AdezAnusAra ThIka samaya para sabhA huI aura idhara se to sUrIzvarajI apane ziSya-maMDala ke sAtha sabhA meM padhAre evaM bhUmiparmAjjana kara apanI kaMvalI kA Asana lagA kara virAja gaye tathA udhara se ve pAkhaNDI loga bhI khUba sajadhaja kara bar3e hI ghamaMDa evaM ADambara ke sAtha Aye ! jaba pahale se hI sUrijI mahArAja bhUmi para virAje the to unako bhI bhUmi para Asana lagAkara beThanA pdd'aa| sabhA-sthAna rAjA prajA se khacAkhaca bhara gayA thA zAstrArtha sunane kI sabake dila meM utkANThA thii| prazna-vAmamArgiyoM ne kahA ki jainadharma nAstika dharma hai ? uttara-sUrijI ne kahA ki nAstika use kahA jAtA hai jo svarga, naraka, puNya, pApa AtmA, karma, mokSa aura IzvarAdi tatvoM ko na mAne, para jainadharma to ina saba bAtoM ko yathArtha mAnatA hai ataH janadharma nAstika nahIM para kaTTara zrAstika: dharma hai| pra0-jainadharma prAcIna nahIM para arvAcIna dharma hai| 30-zAyad isa pradeza meM Apane apanI jindagI meM jainadharma ko abhI hI dekhA hogA, phira bhI jainadharma arvAcIna nahIM para prAcIna dharma hai jisake pramANa vedoM evaM purANoM meM milate haiM jina vedoM ko vyAsakRta evaM IzvarakRta kahA jAtA hai, una vedoM ke pUrva mI jainadharma vidyamAna thA tabhI to vedoM aura purANoM meM jainadharma ke viSaya ullekha kiyA gayA hai| pra0-jainadharma Izvara, aura Izvara ko jagata kA kartA nahIM mAnatA hai| u0-Izvara ko jisa Adarza rUpa meM jainadharma mAnatA hai / isa prakAra zAyada hI koI dUsarA matta mAnatA ho, kyoMki jainadharma Izvara ko saccidAnanda, Anandaghana, niraMjana, nirAkAra, sakalopAdhimuktaH kaivalyajJAna, kaivalya darzanAdi, anaMtaguNasaMyukta aura svaguNabhuktA, anaMtaguNa aizvarya sahita ko hI Izvara mAnatA hai| hA~, jainadharma kA siddhAnta Izvara ko jagata kA kartA nahIM mAnate haiM aura yaha hai bhI yathArtha kAraNa, Izvara sakalakarmopAdhI rahita hone se jagata ke sAtha unakA kucha bhI sambandha nahIM hai ki ve jagat kA kartA hartA 1-AtmAsti karmA'sti parabhavo'sti mokSo'sti tatsAdhakaheturasti / ityevamantaHkaraNe vidheyA dRr3hapratItiH suvicAraNAbhiH / / paramaizvarya yuktAtvAda matta Atmaivavezvara sa ca karteti nirdoSaHkata vivAdo vyavasthita / wwerelibrary.org
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bana ske| Apane yaha bhI kabhI socA hogA ki Izvara ko jagata kA kartA mAnane se Izvara kI IzvaratA rahatI hai yA kumbhakAra ke sadRzya una para kaI prakAra kI ApateM A jAtI haiN| bhalA ! Apa hI batalAiye ki yadi Izvara jagata kA kartA hartA hai to sRSTi racane meM Izvara upAdAna kAraNa hai yA nimitta kAraNa ? * jainadharma kI prAcInatA ke viSaya isa samaya bhI aneka pramANa mila sakate haiM jaise kiOM namo'rhanto RSabho "yajurveda OM rakSa rakSa ariSTanemi svAhA "yajurveda" OM trailAkyapratiSThitAnA,caturviMzati tIrthakarANA | RSabhAdivarddhamAnAntAnA,siddhAnA zaraNaM prapadye "Rgve" OM pavitraM nagna mupavi ( I ) prasAmahe yeSA nanA ( nagneya ) jAtiryeSA viiraa| Rgveda" OM nagnaMsudhIraMdigvAsasaMbrahmagabhaMsanAtanaMupaimivIraM puruSamarhatamAdityavarNa tamasaH purustAt svAhA / "Rgveda" nAbhistujanayetputramarudevyA manoharam / RSabhaM kSatriyazreSThaM, sarvakSatrasyapUrvakam / / RSabhAdbhAratojajJe,vIraputrazatAgraja / rAjye abhiSicyabharataM, mahApravrajyA mAzritaH "brahmANDa purANa" yuge yuge mahApuNyaM dRzya te dvArikApurI / avatIrNo hariyaMtra prabhAsazazibhUSaNaH revatAdraujinonemiyugAdirSimalAcale / RSINAmAzramAdeva muktimArgasyakarANam "mahAbhArata" darzayanvartmavIrANaM, surAsuranamaskRtaH / nIti trayasya kartA yo, yuggAdauprathamojinaH // sarvajJa sarvadarzI ca sarvadevanamaskRtaH / chatratrayIbhirApUjyo mukti mArgam sau badan // Aditya pramukhAH sarvebaddhAMjalibhirizituH / dhyAyA~ti bhavato nityaM, yadaMdhiyuganIrajam / kailAsa vimale ramye, RSabhoyaM jinezvaraH / cakArasvAvatAraM yo sarvaH sarvagataH zivaH // "zivapurANa" aSTaSaSTiSutIrtheSu,yAtrAyAM yatphalaM bhavet / AdinAthasyadevasya,smaraNenApitadbhavet // "nAgapurANa" nAhaM rAmo name vAMcchA, bhAveSu ca na me manaH / zAntimAsthAtu micchAmi, cAtmanyeva jinoythaa|| yoga kAsiSTha prathama vairAgya prakaraNa jainamArgarato jaino, jitakrodho, jitAmayaH dakSiNA mUrti sahasra nAma grantha tatradarzanemukhazakti ri ti ca tvaM brahmakarmezvarI kartA'rhan puruSo harizca savitA buddhaH zivastvaMguruH / / durvAsA RSikRta mahimna stotra kuNDasanAjadaddhAtrI,buddhagAtAjinezvarI / jinamAtAjinendrA ca,zAradAhaMsavAhinI bhavAnI sahasranAma grantha kulAdibIjaMsarveSAM, prathamovimalavAhanaH / cakSuSmAMzcayazasvI,vAbhicandrotha prasaMnejit // marudevi ca nAbhizva, bharateH kula sttmH| aSTamo marudevyAM tu, nAme jatiurukramaH // darzayanvAtmavIrANaM, surAsuranamaskRtaH / nIti trayakartA yo yugAdau prathamojinaH // mamusmRti 92
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya ratnaprabhasUri aura vAmamAgiyoM ke Apasa meM rAjasabhA ke andara zAstrArtha huA jisameM vAmamAgiyo kA burI taraha se parAjaya huaa| pRTa 91 sUrijI ne apane bhaktoM ko hiMsaka devI ke mandira meM jAne se roka diye ataH devI ne AcArya zrI ke netroM meM vedanA krdii| jaba cAra deviyoM ne Akara cAmuMDA ko khUba phaTakArI taba usane mAphI maaNgii| pRSTa 97
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa - SEAN IOCMOGIN maurAtriI ke samaya sUrijI ke sAtha bhakta loga pUjA ke liye devI ke maMdira meM gye| devI ne kar3ada-mar3ada (mAMsa madirA) na dekha kara kopa kiyA para sUrijI ne hita vacanoM se devI ko pratibodha dekara samyaktva dhAraNI banAI / aura bhI bahuta logoM ne jaina dharma svIkAra kiyA / pRSTha 98 D.C/MALI Jain Eduraineraits
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa jaise miTTI ke varatana ko banAne meM miTTI upAdAna kAraNa aura kumbhakAra nimitta kAraNa hai| yadi Apa kahoge ki Izvara upAdAna kAraNa hai kyoMki sRSTi Izvaramaya hai to sRSTi meM bhale bure, suzIla, vyabhicArI, igavAna, nirdaya, sAhUkAra aura cora bhI Izvara hI hai aisA mAnanA par3egA yadi kaho ki Izvara nimitta Arohasva rathe pArtha gAMDIvaMca kade karu / nirjitAmedinImanye, nirgranthA yadi sanmukhe / / ___mahAbhArata (tattva nirNayaprasAda) spaSTvAzatrujayaMtIrtha, natvAraivatakAcalam / snAtvA gajapade kuNDe, punarjanma na vidyate // paramAtmAnamAtmAnaM, lasatkevala nirmalam / niraMjana nirAkAraM RSabhantu mahARSim / / skandha purANa akArAdi hakArAtaM, mUrdAghorephasaMyutam // nAda bindu kalAkrAntaM, candramaNDala sannibham // etadda viparaMtattvaM, yo vijAnAti tattvataH / saMsAra bandhanaM chitvA, sa gacchetparamAMgatim // dazabhibhoMjitairvipraH, yatphalaM jAyate kRte / munararhatsubhaktasya tatphalaM jAyate phalo // nAgapurANa padmAsanasamAsInaH, zyAmamUrti digmbrH| neminAthaHsivothaivaM nAmacakresya vAmanaH / kalikAle mahAghore, sarvapApa paNAzakaH / darzanAtsparzanA deva, koTiyajJa phalapradaH / / prabhAsapurANa vAmanena raivate, zrIneminAthAye, balibandhana sAmArtha,tapastepe vAmanAvatAra Aditya tvamasi AdityAsada AsIt / astabhrAdayA~ vRSabhotarikSaM jamimIte varImANaM / pRthivyAH AsIt vizvA, bhuvanAni samravizve tAnivaruNasyavratAni // Rgveda yati dhAmAni haviSA, yajantitA teM vizvApari / bhUrastuyajJagayasphAnaM praraNaH suvIro vIrahA pracAra somAduryAt // samiddhasya paramahasoya, vandetavazriyaMvRSabhogambhavA nasimamadhvareSvidhyasa Rgveda ahaMtA ye sudAnavo, naroaso misA sa prayajJa / yajJiyebhyo divo arcA marudbhayaH Rgveda arhanvibharSi sAyakAni, dhanvArhanniSkaMyajataM / vizvarUpam arhanidaMdayasevizvaMbhavabhuvaM / Rgveda dIrghAyuktvA yuvalAyurvA zubha jAtAyu OM rakSa rakSa ariSTanemi svAhA / vAmadeva zAntyartha manuvidhIyate sAsmAkaM ariSTanemi svAhA // RSabhaMpavitraMpuruhUtadhvaraMyajJeSuyajJaparamapavitraM, zrutadharaMyajJapratipradhAnaMRtuyajanapazumiMdra mAhaveti svaahaa|| x x jJAtAramindraMRSabhaMvadanti, aticAramindratamariSTanemi, bhavebhave subhavaM supArzvamindra havetuzakraM ajitaMjinendraM tavarddhamAnaM puruhUtamiMdra svAhA // dadhAtu dIrghAyustatvAya balAyavarcase, sumajAstvAya rakSa rakSa riSTanami svAhA / / hadAraebake) aSama eva bhagavAn brahmA, bhgvtaabrhmnnaasvymevaa| cIrNAni brAhmANitapAsica prAptaH paraM padam ||(maarnnyke) OM namo arhato RSabho OM RSabhaH pavitraM puruhUta madhvaraM yajJeSu nagna paramaM mAha saMstutaM vara zatrujayataM pazuriMdra mAhuriti svAhA / / OM jJAtAramiMdraM vRSabhaM vadaMti amRtAramiMdra have sugataM supArzva. miMdra mAhuritisvA // OM nagna suvIraM digyAsasaM brahma garbha sanAtanaM uvemi vIraM puruSaM mahAtamAditya Rgveda
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ bi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kAraNa hai to sRSTi kA upAdAna kAraNa jo jar3acaitanya vaha kahA~ se Aye ? aura isake pUrva yaha kira svarUpa meM the ki jisa upAdAna ko lekara Izvara ne sRSTi kI racanA kI ityAdi sUrIzvarajI ke vacana suna kara pADiyoM kI bolatI baMda ho gaI ve vicAre isakA uttara hI kyA de sakate ? kAraNa unhoMne tattvajJAna ko to kabhI sparza hIM nahIM kiyA thA / R varNaM tamasaH purastAt svAhA || yAjasyanu prasava AvabhUvemA ca vizvabhuvanAni sarvataH / sa nemirAjA pariyati vidvAn prajAM puSTi vardhaya mAno asmai svAhA || AtithyarUpaMmAsaraM mahAvIrasyanana hu / rupAmupAsa dAmeta tithau rAtroH surAsutAH / / Rzveda kRkubhaH rupaM RSabhasya rocate, bRhachukaH zukrasya purogA, somasAmasyapurogAH patte somAdAbhyaM nAma jAgRSi tasmai tvAgRhNAmi tasmai taM sAma somAya svAhA / svAsti na iMdro vRddhazravAH svastinaH pUSA vizvavedAH / svastinastArkSyo ariSTanemiH svAstino bRhaspatirda dhAtu | Rzveda Rgveda appAdadimeyavAmana, rodasIimAca vizvA bhuvanAni manmanA yUthena niSTA vRSabho virAjAsa // satrAhaNaMdAghaSitumramidhdhaM, mahAmapAraM vRSabhaM suvajrahaM tApavatrAhA sanito taM vAjaM / nayediSaH pRthivyAaMtamAyurnamAyAbhirdhanadAparyabhuvana yujavajavRSabhazcakre / Rgveda RRgveda Rgveda imastomaarhaMtejAtavedase rathaMivasaMmaheyamamanISayA, bhadrAhi na pramaMtiasyasaMsadi / taraNiritsaSAsatibIjaMpuraM dhyAH yujA Avaindra puruhUtaM namoMgarA nemi taSTeva zuddha / Rgveda uparokta pramANoM se kitaneka pramANa to Aja bhI upalabdha haiM parantu kaI pramANa syAt isa samaya vedoM meM nahIM milate haiM isakA kAraNa yaha ho sakatA hai ki vedoM kI aneka zAkhAoM tathA una zAkhAoM kI maMtrasaMhitAoM meM bhI paraspara aMtara hai jaise zuklayajurveda kRSNayajurveda Adi vedoM kI zAkhAoM meM bhI kaI aMtara hai ata: jaba taka ki samasta zAkhAoM kI maMtrasahitAoM ko na dekha lI jAya taba taka prAcIna jainazAstroM meM likhe huye uparokta mantroM ko asatya nahIM kahA jA sakatA hai / pustakoM meM nyUnAdhika karane kI paddhati to una logoM meM pahile se hI calI A rahI hai| manusmRti meM graMtha zlokasaMkhyA AryasamAjI bahuta thor3I batalAte haiN| zeSa zlokoM ko jAlI evaM prakSipta kahate haiM aura sanAtana dharmI sampUrNa manusmRti ko manukRta mAnate haiM / isI prakAra gItA ke mUla 7 zloka kahate haiM jisako bAda meM bar3hA kara 70 zloka kara diye aura Aja unake 700 zloka kahe jAte haiM tathA satyArthaprakAza kitAva meM AryasamAjI jo cAhate haiM vaha svecchAanukUla kATachAMTa kara dete haiM ityAdi isa viSaya meM adhika jAnane vAle jijJApuoM ko zaMkAkoSa, purANoMkI pola, purANa parikSA aura purANalIlA Adi graMthoM ko dekhanA cAhiye / inake alAvA ajJAnatimirabhAskara nAmaka graMtha bhI isa viSaya para kAphI prakAza DAla sakatA hai unako bhI dekhanA khAsa jarUrI hai / 1 94
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa bAda yajJa ke viSaya ke prazna huye jisako bhI sUrijI ne isa kadara se samajhAye ki rAjA prajAdi upasthita logoM kI usa niSThura hiMsA prati ghRNA aura ahiMsA kI tarapha vizeSa ruci hone laga gaI / isa zAstrArtha meM bhI sUrIzvarajI kA hI pakSa vijayI rahA aura jainadharma kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huI / basa ! upakezapura meM jahAM dekho vahAM jainadharma aura zrAcArya ratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja kI prazaMsA evaM guNAnuvAda ho rahA thA / AcAryazrI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA / una nUtana jainoM ke liye jisa jisa viSaya kI AvazyakatA thI usI viSaya kA vyAkhyAna sUrijI mahArAja diyA karate the / zrAcArya zrI isa bAta ko soca rahe the ki ina logoM ko jainI to banA diyA para yaha kisa prakAra se sadaiva ke liye sacce jaina bane raheM ityAdi / Akhira sUrijI ne yaha nizcaya kiyA ki ina logoM ke liye eka aisI sudRr3ha saMsthA kAyama karavA dI jAya ki jisake jariye yaha loga tathA inakI vaMza paramparA jainadharma kI upAsanA karate rheN| sUrijI mahArAja ne apane vicAroM ko kAryarUpa meM pariNita karane ke lie rAjA utpaladeva ke adhyakSatva meM eka sabhA kI aura sUrijI ne apane vicAra sabhA ke sAmane upasthita kiye jisako saba logoM ne prasannatApUrvaka zirodhArya kiyA aura AcAryazrI ne una nUtana jaina samUha ' ke liye "mahAjana saMgha " nAma se saMsthA sthApana karavAdI / jaba se upakezapura ke jaina - mahAjanoM ke nAma se kahalAne lge| isa saMsthA ke kAyama karane meM sUrijI mahArAja ke nimnalikhita uddezya hI mukhya the / ( 1 ) jisa samaya prastuta saMsthA sthApita kI thI usake pUrva usa prAnta meM kyA rAjanaitika; kyA sAmAjika, aura kyA dhArmika sabhI kAryoM kI zrRMkhalAyeM TUTa kara unakA zratyAdhika patana ho cukA thA / zrataH ina sabakA sudhAra karane ke liye aisI eka saMgaThita saMsthA kI paramAvazyakatA thI, aura usI kI pUrti ke liye AcAryazrI kA yaha saphala prayAsa thA / ( 2 ) saMsthA kAyama karane ke pUrva una logoM meM mAMsa madirA kA pracuratA se pracAra thA / yadyapi AcAryazrI ne bahuta logoM ko jainadharma kI zikSA dIkSA dene ke samaya ina durvyasanoM se mukta kara diye the / tathApi sadA ke liye isa niyama ko dRr3hatApUrvaka pAlana karavAne tathA anyAnya samAjopayogI naye niyamoM ko banavA kara unakA pAlana karavAne ke liye bhI eka aisI saMsthA kI AvazyakatA thI jisako sUrijI ne pUrNa karane kA prayatna kiyA thA / (3) naye jaina banAne para bhI jainoM ke sAtha unakA vyavahAra baMda nahIM karavAyA thA kyoMki kisI bhI kSetra ko saMkucita banAnA zrApa patana kA prAraMbha samajhate the / para kisI saMgaThita saMsthA ke abhAva meM ve naye jaina, zeSa rahe hue AcAra -pakSita jainoM kI saMgati kara bhaviSya meM punaH patita na bana jAyaM, isa kAraNa se bhI eka aisI saMsthA kI AvazkatA thI jisakI sUrijI ne pUrti kI / ( 4 ) aisI saMsthA ke hone para anya sthAnoM meM ajainoM ko jaina banAkara saMsthA meM sAmila kara liyA jAya to naye jaina banAne vAloM ko aura banane vAloM ko acchI suvidhA rahe, isalie bhI aisI eka sudRr3ha saMsthA kI jarUrata thii| jisake liye hI sUrIzvarajI kA yaha saphala prayatna thA / www.netbrary.org
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa (5) aisI saMsthA hone se hI saMgaThana bala uttarottara bar3hatA gayA aura saMgaThana bala se hI dharma yA samAjonnati ke kSetra meM ve loga Age bar3hate gaye / ataH aisI saMsthA hone kI jarUrata thii| (6) saMsthA kA hI prabhAva thA ki jo mahAjana saMgha lAkhoM kI tAdAda meM thA vaha karor3oM kI saMkhyA taka pahuMca gyaa| (7) aisI sudRr3ha saMsthA ke abhAva se hI pUrva Adi prAntoM meM jo lAkhoM karor3oM loga jainadharma ko chor3a kara mAMsAhArI bana gae the / yadi usa samaya vahAM bhI aisI saMsthA hotI aura usakA kArya ThIka taura para calatA to Aja "sarAka" jaisI jainadharma pAlana karane vAlI jAtiyoM ko hama apane se bichur3I huI kabhI nahIM dekhate, ataeva aisI saMsthA kA honA atyanta Avazyaka thaa| (8) saMsthA kA hI prabhAva hai ki Aja "mahAjana saMgha" bhale hI alpa saMkhyaka ho, para vaha jaina dharma ko apane kaMdhe para lie samapra saMsAra ke sAmane Takkara khA rahA hai arthAt use jIvita rakha sakA hai| yaha "mahAjana saMgha" banAne kA hI zubha phala hai ityAdi-- sUrijI mahArAja ne jisa lAbhako lakSya meM rakha 'mahAjana saMgha' nAmaka saMsthA ko janma diyA thA ve sabake saba siddha hue Aja bhI hamArI dRSTigocara ho rahe hai dhanya hai jainadharma ko jIvita rakhane vAle ripuMgava ke sUrijI mahArAja jisa uddezya se aneka ApattiyoM ko sahana kara marudhara meM padhAre the unhoMne apane kArya meM khUba saphalatA hAsila karalI / Aja to upakezapura meM jainadharma kA jhaMDA phaharA rahA hai| AcAryazrI una nUtana zrAvakoM ko jainadharma kA syAdvAda-tAtvika jJAna evaM AcAra vyavahAra kriyA kANDa vagairaha jJAnAbhyAsa karavA rahe the| vizeSatayA ahiMsA paramodharmaH ke viSaya meM unake saMskAra isa kadara jamA rahe the ki jIvoM ko mAranA to kyA para kisI jIva ko duHkha pahu~cAnA bhI eka jabaradasta pApa hai ityAdi samyak jJAna evaM dharma kA pracAra kara rahe the| isI prakAra zrAvaka ke bAraha vratoM kA bhI upadeza kara rahe the| rAjA utpaladeva aura maMtrI Uhar3Adi samajhadAra loga jyoM-jyoM sUrijI kA upadeza evaM jainadharma kI vizeSatAe~ sunate the tyo-tyoM unako bar3A bhArI Ananda AtA thaa| - isa prakAra Ananda meM samaya jA rahA thA / payUSaNoM kA samaya najadIka AyA to janatA meM aura bhI utsAha bar3ha gayA / sUrijI kI AjJAnusAra parva kA khUba ArAdhana kiyA / kAraNa, jainoM meM AtmArAdhana meM saba se bar3A parva pardUSaNa hI hai| idhara to sUrijI mahArAja kA upadeza udhara ve utsAhI zrAvaka gaNa, phira to kahanA hI kyA thA ? AnandapUrvaka pArAdhana kiyaa| ___ jaba Azvina mAsa AyA to idhara to sUrijI ne AMvala kI oliyoM aura siddhacakra aArAdhana kA upadeza diyA, udhara pUrvasaMskAroM kI preraNA se logoM ko devIpUjana yAda A gyaa| ve loga vicAra karane lage ki idhara to sUrijI kaha rahe haiM ki jIva hiMsA nahIM karanA aura udhara hai devI cAmuNDA / yadi isako bali na dI jAya to apane ko sukha se rahane nahIM degii| isa bAta kA vicAra kara saba loga ekatra ho pUjya AcArya mahArAja kI sevA meM Aye aura hAtha jor3a arja karane lage ki he pUjyavara ! yahAM kI devI nirdaya hone ke kAraNa bhaiMse ora bakare kA balidAna letI hai aura unheM mArane ke samaya Apa kautUhala se prasanna hotI hai / raktAMkita bhUmi para AI carma dekha Jain Education in rational
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa khuza hotI hai aura niSThura hRdaya vAle usake bhakta use prasanna karane ke liye aise jaghanya kArya karate haiN| isa para AcAryazrI ne kahA ki yaha kArya dharma ke pratikUla evaM mahAvIbhatsatApUrNa haiM, ataH Apa jaise dharmAsmAoM ko usa devI ke maMdira meM nahIM jAnA cAhiye / isa para bhakta logoM ne kahA ki he prabho ! yadi hama usa devI kI isa prakAra pUjA na kareM to vaha devI hamAre saba kuTumboM kA nAza kara ddaalegii| isa para sUrijI ne kahA ki tuma kyoM ghabarAte ho / maiM svayaM tumhArI rakSA karUMgA / basa!una bhakta logoM ne sUrijI para vizvAsa kara devI ke maMdira jAnA evaM pUjA karanA baMda kara diyaa| jaba devI ne isa bAta ko apane jJAna se jAnA to vaha pratyakSa rUpa se AcAryazrI ke pAsa jAkara kahane lagI ki he prabho ! mere sevakoM ko mere maMdira meM Ane va pUjana karane se roka diyA yaha Apane ThIka nahIM kiyA hai ? sUrijI dhyAna meM the ataH kucha bhI uttara nahIM diyA isaliye devI kA krodha itanA bar3ha gayA ki vaha AcAryazrI ko kisI prakAra se kaSTa pahu~cAnA cAhane lagI / ahA ! krodha kaisA pizAca hai ki jisake vaza manuSya to kyA para deva devI bhI apanA karttavya bhUla kara be mAna bana jAte haiM khaira devI ne eka paropakArI AcArya ko kaSTa dene kA nizcaya kara liyaa| kintu AcArya deva sadaiva apramattAvasthA meM rahate the evaM Apa zrImAna itane prabhAvazAlI the ki unake atizaya prabhAva ke sAmane devI kA kucha bhI vaza nahIM calA / phira bhI eka samaya kA jikra hai ki AcAryazrI akAla ke samaya svAdhyAya-dhyAna rahita kucha pramAda yoni nidrAdhIna the / usa samaya devI ne unakI AMkhoM meM vedanA utpanna krdii| sAvadhAna hone para AcAryazrI ne jAna liyA ki yaha takalIpha devI ne hI paidA kI hai| khaira aisA samajha lene para bhIve dhyAnastha ho gye| bAda cakrezvarI Adi kaI deviyeM sUrijI ke darzanArtha AI aura sUrijI ke netroM meM vedanA dekha apane jJAna se saba hAla jAna liyA aura devI cAmuMDA ko bulAyI evaM zakta upAlamba diyA / ataH devI pratyakSa rUpa hokara sUrijI se kahane lagI ki yaha vedanA maiMne hI kI hai aura usako maiM hI miTA sakatI hU~ / parantu zrApa merI priya vastu jo karar3a-marar3a hai vaha mujhe dilA diijiyegaa| maiM zIghra hI isa vedanA ko dUra kara dUMgI aura yAvaJcaMdradivAkara ApakI kiMkarI hokara rahU~gI / yaha suna kara AcAryazrI ne svIkAra kara liyA ki maiM tujhe karar3a marar3a dilA duuNgaa| isa para devI saMtuSTa hokara sUrijI kI vedanA kA apaharaNa kara tathA cakrezvarI devI kA sarakAra sanmAna kara apane sthAna para calI gaI / bAda cakrezvarI Adi deviyA~ bhI sarijI ko bandana kara Adarya ho gii| ' jaba sUrijI ke bhakta-gaNa zrAvakoM ne sunA ki sUrijI ke netroM meM bImArI huI hai aura isakA kAraNa zAyada devI cAmuMDA kI pUjA banda karavAnA hI to na ho ? ataH subaha hote hI bhakta-logoM ne sUrijI ke pAsa Akara namratA pUrvaka prArthanA kI ki he prabho ! yaha cAmuMDA Apa jaise samartha mahAtmA se hI isa prakAra peza AI hai to hamAre jaise alpa satva vAloM ke lie to kahanA hI kyA hai ? jaba taka Apa yahAM virAjamAna haiM taba taka to phira bhI janatA ko vizvAsa hai para Apake padhAra jAne ke bAda na jAne yahAM kA kyA hAla hogA ! ataH hama logoM kI arja hai ki Apa devI-pUjana kA Adeza de dIjiye jaisA ki Apa munAsiba samajhe / kyoMki nAgarika logoM kI yaha hI icchA hai| sUrijI ne una bhAvakoM ko kahA ki yadi tumhArI yahI icchA hai to tuma pakvAnna khAjA gularAva Adi tathA karpUra kuMkumAdi se devI pUjana kara sakate ho yadi tuma logoM ko devI kA bhaya hai to maiM Apake sAtha calane ko bhI taiyAra huuN| basa phira to thA hI kyA ? zrAvakoM ne aisA hI kiyA aura rAjA prajA wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwne 27 Jain Education Inte 3onal www.jainmhorary.org
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa evaM sUrijI ne devI ke mandira meM jA kara una pakvAnnAdi sAtvika padArthoM ko devI ke sAmane rakha diyaa| aura AcAryazrI ne kahA ki lo devI maiM Apako karar3a-marar3a ( laDU khAjA gularAva) dilAtA huuN| usa samaya devI eka kumArikA ke zarIra meM avatIrNa hokara bolI ki he prabho ! maiMne anya prakAra ke karar3a-marar3a kI yAcanA kI thI aura Apane mujhe anya prakAra ke karar3a-marar3a dilavAyA / isa para sUrijI ekadA proktaM bho yUyaM zrAddhA teSAM devInoM nirdaya cittAyA mahiSa bAlkaTAdi jIva vadhAsthi bhaMga zabda zravaNa kutuhala priyayA aviratAyA raktAMkita bhUmitale Adricarmabaddha vaMdatamAle niSThura jana sevitaM dharmadhyAna vidyApake mahAbIbhatsa raudre zrIcAmuNDAdevIgRhe gaMtuM na budhyane / iti AcArya vacaH zrutvA te procuH prabho yukta metat paraM raudra devI yadi chalisyAmatadA sA kuTumbAna mArayati / punarAcAryaiH proktaM ahaM rakSAM karisyAmi / ityAcArya vAkyaM zrutvA te devI gRha gamanAt sthitAH / AcAryANAm pratyakSI bhUya devyA sakopa bhityuktaM AcArya mama sevakAn mama deva gRha agaccha mAnAn nivAraNAya tvaM na bhaviSyati / ityuktatvA gatA devI paraM sAtizaya kAla bhAvAt mahA prabhAvAt aneka surakRta prAtihorye AcArya devI na prabhAvati / ekadA chalaM labdhvA devyA AcAryasya kAla velAyAM kiMcit svAdhyAyAdi rahitasya vAmanetra bhUradhiSTitA vedanA jaataa| AcArya yAvat sAvadhAnI bhUya pIr3AyAH kAraNaM ciMtataM tAvat devI pratyakSI bhUya / iti proktaM mayA pIr3A kRtA / ahaM svazaktatyA tvaM spheTayiSyAmi / iti sA vaSTaMbha / AcAryoktaM zrutvA sabhayAkUtaM savinaya proktaM bhavAdRzAnAM RSINAM vigrahaM vivodA na yuktaH yaditvaM karar3a-marar3a dadAsi tadAhaM vedanA apaharAmi / AcandrArka tvAt kiMkarI bhavAmi / iti zrutvA AcAryaH proktaM karar3a-marar3a doyayiSyomi / ityuktA gatA devii| prabhAte zrAvakA nAmAkArya taiH pakvanna khajakAdi suMDaka dvayaM karpUra kuMkumAdi bhogazca AnIya zrI cAmuNDAdevI deva gRhe zrIratnaprabhAcAryaH zrAvakaiH saardhgtH| tataH zrAvakaiH pArthAt pUjA kArApya vAma dakSiNAM hastAbhyAM pakvanna suMDakAdi cUrNa yAdbhaH AcAryaiH proktaM devI karar3amaraI dattamAsti / ataH paraM mamopAsikAtvaM iti vacanAnaMtaraM eva samIpasya kumArikA zarIre AvezaH kRta tataH prokta prabho anya karar3a-maraDaM yAciMtaM anya dattaM / AcAryaH prokta tvayAvadho yAcitaH satu lAtuM dAtuM na budhyate ityAdi siddhAMta vAkyaM kumArI zarIrasthA zrIsacikAdevI sarva loka pratyakSaM zrIratnaprabhAcArya pratibodhitA / zrIupakezapurasthA zrImahAvIra bhaktA kRtA samyaktvadhAriNI saMjAtA / astA mAMsaM kusumamapi rakta necchiti / kumArikA zarIre avatIrNa satI iti vakti bho mama sevakA yatra upakezapurasthaM svayaMbhUmahAvIra viva pUjayati zrIratnaprabhAcArya upasevati bhagavan ziSyaM praziSyaM vA sevati tasyAhaM toSaM gacchAmi / tasya duritaM dalayAmi yasya pUjA citta dhArayAmi / etAni zarIre avatIrNA sA kumArI kthytaaN| zrIsacikA devyA vacanAt krameNa zrutvA pracurA janAH zrAvakatvaM prtipnnaaH| upakezagaccha padAvali pRSTa wwwwwwwwwwwwwwwwwwww imanna Jain Education Ternational
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] kahA ki jisa prakAra tumane mAMgA thA vaha na to mujhe dilAnA yogya hai aura na zrapako grahaNa karanA hI yogya hai| isake alAvA sUrijI ne aura bhI kahA ki he devI tumane pUrva janma meM kucha acche kArya kiye the usakI vajaha se to tumheM devayoni prApta huI hai aura aba aise jaghanna kArya meM rata ho kara na jAne kisa yoni meM janma logI ityAdi, hita vacanoM se mahAtmA ne aisA pratibodha diyA ki kumArikA ke zarIra meM rahI huI devI ko sarvajanoM ke samakSa upakezapura ke mahAvIra mandira kI pUrNa bhakta banA dii| devI samyakatva dhAriNI ho gaI, itanA hI kyoM ? devI ne yahAM taka pratikSA kara lI ki mAMsa madirA to kyA ? para maiM kisI lAlapuSpa va lAlavastra ko bhI grahaNa na kruuNgii| bAda meM devI ne upasthita logoM ke samakSa kahA ki upakezapura sthita zrIsvayaMbhU mahAvIra bhagavAna kI mUrti ko pUjegA yA ratnaprabhasUri aura inake ziSya praziSyoM kI sevA bhakti karate rahegA usake lie maiM sadaiva unake duHkhoM ko dalita karane ke liye taiyAra rahU~gI / [vi0 isa camatkArapUrNa ghaTanA ko dekha kara pahile jo jaina bane the unakI zraddhA dRr3ha majabUta ho gaI tathA aura bhI bahuta se logoM ne jaina dharma kI bahuta kucha prazaMsA kI aura unhoMne sUrijI ke upadeza se midhyA mata ko tyAga kara jaina dharma ko svIkAra kara liyA / arthAta jaina dharma kA bar3A bhArI udyota huA / 0 pU0 400 varSa diyA ki tuma caMDikA kA pUjana mAre jAte haiM ataH devI pApinI hai| logoM ne kahA to nissandeha yaha sakuTumba hamArA saMhAra kara degI / sUrijI ke isa kathana para zrAvakagaNa devI kI pUjA se kupita huI / vaha rAta dina guru ke chala chidra dekhane isI prakAra upake gaccha caritra meM bhI ullekha milatA hai yathA :eka dina pUjya AcAryazrI ne devI ke upAsaka bhaktoM ko upadeza mata karo / kyoMki isake mandira meM hamezA prANiyoM ko ki he prabho ! yadi hama loga isa devI kI pUjA na kareM sUrIzvarajI ne uttara diyA ki maiM tumhArI rakSA karUMgA / vimukha ho gaye / isa para devI sUrIzvarajI para bahuta lgii| eka dina jaba gurujI sAyaMkAla ke samaya binA dhyAna ke baiThe evaM soe huethe to devI ne unake netroM meM pIr3A utpanna kara dii| pUjyasUrijI ne yogabaladvArA netra pIr3A kA kAraNa jAna gaye aura usa devI ke apane para aisA upadeza diyA ki devI svayaM lajjita ho gii| vaha sUrijI se isa taraha prArthanA karane lagI ki he svAmin ! maiMne jJAna bhAva se prerita ho ApakA yaha aparAdha kiyA hai, Apa mujhe kSamA kreN| maiM aba phira kabhI aisA aparAdha nahIM karUMgI, he vibho ! zrApa mujha para prasanna hoN| sUrijI bole devI itanA roSa kyoM ? devI ne kahA Apane mere bhaktoM ko merI pUjA se manA kiyA hai| yadi Apa merA abhISTa jo ( kar3ada mar3ar3a ) mujhe dilAdo 1 anyadopAsakAH pUjyaiH proktAH mAcaNDikA'rcanam / kurudhvaM yadiyA~ satva ghAta pAtakinI sadA // sa prabhAvA prabho! devI, nArcchate yadi tad dhruvama / hanti naH sa kuTumbena, pyevaM prAhurupAsakAH / / ahaM rakSA~ kariSyAmi, tyukte sUribhirarcanAt / nivRttAH zrAvakA: sarve, kupyatismAtha sA gurau // chalaM vilokayantyasthAtsA gurUNAmaharnizam / sAyaM dhyAna vihInAnAM, netra pIr3Amakalpayat / vijJAya jJAna to hetuM, pUjyAH devImakIlayan / tathA tathA sa kaSTA sA, sUrinevaM vyajijJapat // ajJAna bhAva vihito 'parAdhaH kSamyatAM mama / na vidhAsye punaH svAmi, nevaM jAtu prasIda naH // vari rUce kathaM roSaH ? sa''hamatsevakAn bhavAn / arakSayanmadabhISTaM, madukta cetkariSyasi // labdhe'bhISTe prabho'vazyaM, vazyAte 'nvayinAmapi / bhavitrIti vadantIM tA~, jagurAcArya puGgavAH // 1 99 www.jain library.org
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa to he prabho ! Apake aura Apake vaMzajoM ke maiM avazya zrAdhIna ho jaauuNgii| aisA kahatI huI devI ko AcAryavara ne uttara diyA ki he devi ! Apa apanI pratijJA para sthira rheN| maiM Apako abhISTa 'kaDhar3A 'mar3ar3A' dilAdUMgA Apa unameM hI ratI krnaa| guru ke ukta kathana para devI saMtoSa ke sAtha antardhyAna ho gaI aura prAtaHkAla gurujI ke pAsa saba zraddhAlu zrAvaka ekatrita hue usako kahA ki he zrAvakoM ! tuma saba suhAlI zrAdi pakkAnna tathA pratyeka ghara se caMdana, agara, kastUrI zrAdi bhavya bhoga ekatrita karo aura isa prakAra saba sAmagrI sajA kara jaldI hI pauSadhAgAra ( pozAlA ) meM ekatra milo bAda saMgha ko sAtha lekara cAmu MDA devI ke maMdira cleNge| yaha suna kara zrAvaka gaNa saba sAmagrI ekatrita kara pauzAlA ekatrita huye aura sUrijI unheM sAtha le cAmuMDA ke mandira meM gaye / vahAM pahu~ca kara zrAvakoM ne devI kA pUjana kiyA aura sUrijI ne kahA ki he devI! tuma apanA abhISTa le lo| aisA kaha kara donoM tarapha ke pakkAnna pUrNa suNDakoM (Topale ) ko donoM hAthoM se cUrNa kara punaH bole ki he devI apanA abhISTa prahaNa karo / yaha suna devI pratyakSa rUpa ho sUrijI ke sAmane khar3I rahI aura bolI ki he prabho ! merI abhISTa vastu 'kaDar3A maDar3A' hai / guru bole he devI ! yaha vastu tujhe lenA aura mujhe denA yogya nahIM kyoMki mAMsAhArI to kevala rAkSasa hI hote haiN| devatA to amRta pAna karane vAle hote haiN| he devI! tU devatAoM ke AcaraNa ko chor3akara rAkSasoM ke AcaraNa ko karatI huI kyoM nahIM jAtI hai ? he devI! tere bhakta loga terI bheMTa meM lAye huye pazuoM ko tere sAmane mArakara tumako isa ghora pApa meM zAmila kara usa mAMsa ko ve svayaM khAte haiM, tU to kucha nahIM khAtI ataH tU vyartha hiMsAtmaka kArya ko aMgIkAra karatI huI kyA pApa se nahIM DaratI hai ? yaha to nirvivAda hai ki cAhe devatA ho cAhe manuSya ho pApa karma karane vAle ko bhAvAntara meM naraka avazya milatA hai / isa jIva hiMsA ke samAna bhayaMkara aura koI pApa nahIM hai / yaha bAta saba darzanoM ( dharma zAstro ) meM prasiddha hai / ataH tU jagata kI mAtA hai to terA kartavya hai ki 9 nija pratijJA vacane, sthirI bhAvyoM tvayA sadA / kar3ar3A~ mar3ar3A devi dAsye tatra ratiM kRthAH // pratijJAya gurUktaMtad, devI sadyastirodadhe / prAtaH sarvAnapi zrAddhAn, guravaH paryamIlayan // militAnA~ zrAvakANA~, purataH sUrayo'vadan / pakvAnnAni vidhApyantA~, suhAlI prabhRtIni bhoH / pratigehaM ghanasArA'guru kastUrikAdikaH / bhogaH saMmIlyatA~ bhavyo gRhyatA~ kusumAni ca // kRtvaivaM pauSadhAgAre, zIghra mAMgamyatA~ yathA / cAmuMDA''yatanaM yAmaH saMghena sahitA vayam // pUjopaskara mAdAya zrAvakAH pauSadhokasi / abhyayuH sUrayaH sArdhaM, tairdevI sadena yayuH // ayU pUjana surIM zrAddha, sUrayo dvAra saMsthitAH / avadaMzca nijAbhISTaM, lAhi devi ! dadAmyaham || ityuktobhaya pArzvasthe, pakvAnnabhRta suNDake / pANibhyA~ cUrNayitvocuH, svAbhISTaM devi gRhyatAm // atha pratyakSa rUpeNa, sUrINA~ purataH sthitA / prAha prabho mada bhISTa, kar3ar3A mar3ar3A 'parA // guru rUce na sA yuktA, lAtuM dAtuM ca te mama / pAladA rAkSasA eva, devA devi ! sudhA 'zanAH // pUrva darzana vikhyAtaM svanAmArthaM vidantyapi / palAdAnA~ samAcAraM carantI kiM na lajjase // loka copAyana pazUna, vinihatya purastava / tAnatti nItvA svagRhe, tvamaznAsi na kiMcana / svIkurvANa mudhA hiMsA, pAtakAnna viSabhekim / devAnA~ mAnavAnA~ca, narakaH pApa krarmaNA // , 00
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya rakhaprabhasari kA jIvana [vi0 pU0 400 varSa saSa 'jIvoM para dayA bhAva rakhanA' aura tU isI 'ahiMsAparamodharma' kA Azraya le ityAdi / isa prakAra sUrijI kathita upadeza se pratibuddha huI devI sUrijI ko kahane lagI, he prabho ! Apane mujhe saMsAra kUpa meM par3atI huI ko bacAyI hai / he prabho ! Aja se maiM ApakI AdhInatA svIkAra karUMgI aura Apake gaNa meM bhI vratadhAriyoM kA sAMnidhya karUMgI tathA yAvaccandradivAkara ApakA dAsatva grahaNa kruuNgii| kintu he prAtaHsmaraNIya sUripuMgava ! Apa yathA samaya mujhe smaraNa meM rakkhanA aura devatAvasara karane para mujhe bhI dharmalAbha denA / apane zrAvakoM se kukuma, naivedya, puSpa Adi sAmagrI se sAdhArmika kI taraha merI pUjA karavAnA ityaadi| dIghadarzI zrIratnaprabha sUri ne bhaviSya kA vicAra karake devI ke kathana ko svIkAra kara liyaa| kyoMki satpuruSa guNagrAhI hote haiN| pApoM ko khaMDita karane vAlI vaha caMDikA satya pratijJA vAlI huii| yaha jAna usa dinase jagata meM devI kA nAma 'satyakA' prasiddha huA / isa prakAra zrIratnaprabhasUrIzvara ne devI ko pratibodha dekara sarvatra vihAra karate huye savAlAkha se bhI adhika zrAvakoM ko prativodha diyA / -Uhar3amaMtrI kA banAyA mahAvIra mandira upakezapuranagara meM maMtrI uhar3a apanI punyavRddhi ke liye eka nayA maMdira banA rahA thA / para dina ko jitanA mandira banAve vaha rAtri meM gira jAtA thaa| ataH vismaya ko prApta huye maMtrI ne tamAma darzanakAro ko mandira gira jAne kA kAraNa puuchaa| para unameM se kisI eka ne bhI samucita uttara dekara maMtrI ke bhramita mana ko pApaM nAtaH paraM kiMcit , sarva darzana vizrutama / tasmAjjIva dayAdharma, sAramekaM samAzraya // ityAdibhirupadezaiH prabuddhA prAha he prabho ! / bhava kUpe patayAlo, hastAlamba madA mama // itaH prabhRti dAsatvaM, kariSye'smi tava prabho ! / A candrAkaM tvadgaNe'pi saMnidhyaM vatinAmapi // paramasmi smaraNIyAH ! smartavyA samaye sadA / dharmalAbhaH pradAtavyo, devatA'vasare kRte // tathA kuMkuma naivaidya-, kusumAdibhirudyate / zrAvakaiH pUjayadhvaM mA~, yUyaM sAdhamikImiva // dIrgha darzibhirAlocya, zrIratnaprabhasUribhiH / tadvAkya murarI cakre, yatsanto guNa kaMkSiNaH // satya pratijJA jAteti, caNDikA pApa khNddikaa| satyaketi tato nAma, viditaM bhuvane'bhavat // evaM prabodhyatA~ devIM, sarvatra viharan prbhuH| sapAdalakSa zrAddhAnA, madhikaM pratyabodhayat // itazca zreSThI tatrA''ste, Uhar3a kRSNa mandiram / kArayannatulaMnavyaM, puNyavAn puNya hetave / divA viracitaM deva, maMdiraM rAja mantriNA / bhinnatvaM prApnuyAdrAtrau, tato vismayatA gataH // amAkSIddArzikAn maMtrI, kathyatAmasya kAraNam / na kazcidvace tatvajJaH, satyaM satyaM vacastadA // tato'pRcchanmuni mantrI, kAraNaM ca kRtAJjaliH / pratyuvAca tataH sUri, maMndiraM kasya nirmitam // nArAyaNasya mantrIti, provAcAcAryamakSaram / tacchrutvA muni zArdUlaH, provAca gira muttamAm // upadravaM necchasicen, mahAvIrasya mandiram / kArayatvaM he mantrin / madAjJA~ ca gRhANatvam / mantriNevaM kRte caiva, nAbhUt punarupadravaH / eva mAlokya lokAsca, sarve vitmayatAM gatAH // tanmUla nAyaka kute, zrI vIra pratimA~ navAm / tasyaiva zreSTino dhenoH, payasA kattu mAdRNAt / / upakeza gaccha carItra AAAAAAAAAAAAAAMAnnumerammmmmmmmmmmmunimamsin wife afbrary.org
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa saMtuSTa nahIM kiyaa| isa hAlata meM maMtrI ne AcArya ratnaprabhasUri ke pAsa Akara vahI savAla pUchA ki guru mahArAja ! dina ko banAyA huA merA mandira rAtri meM kyoM gira jAtA hai ? isa para sUrijI ne kahA ki maMtrezvara ! Apa mandira kisakA banAte ho ? maMtrI ne kahA ki maMdira nArAyaNa kA banAtA hU~ (jo pahile se prArambha kiyA huA hai)| isa para sUrijI ne apane jJAnabala se dekha kara kahA ki yadi Apa mahAvIra ke nAma se mandira banAveM to aisA upadrava nahIM hogaa| maMtrI ne sUrijI kI AjJA zirodhArya kara lii| aura mahAvIra ke nAma se mandira banAnA zurU kiyA phira to eka bhI upadrava nahIM huA aura mandira kramazaH taiyAra hone laga gyaa| jisako dekha saba loga Azcaryayukta ho gye| idhara pahale se hI devI ne usa mandira ke yogya mahAvIradeva kI mUrti banAnI zurU kara dI thii| jisakA hAla yaha hai ki-maMtrI kI gAya 'jo ghar3AsarazavADAvAlI-dhanaghaTIgAya ke nAma se mazahUra thI' vaha gAya gopAla se pRthak ho luNAdripahAr3I ke najadIka eka kaira kA mAr3a ke pAsa jAtI thI to svayaM dUdha-srAva ho jAtA thA jaba gAya kA dUdha kama hone lagA to maMtrI ne gopAla ko dhamakA kara usakA kAraNa pUMchA ? gopAla dina bhara gAya ke sAtha rahA aura zAma ko prastuta sthAna dUdha-srAva hotA dekha kara maMtrI ke pAsa AyA aura saba hAla kahA evaM sAtha calakara maMtrI ko vaha sthAna bhI batalAyA ki jahAM gAya kA dUdha svayaM mara jAtA thaa| bAda maMtrI ke dila meM saMdeha huA ki yahAM kyA camatkAra hogA ki gAya kA dUdha svayaM srAva ho jAtA hai / isa saMdeha ke nivAraNArtha saba darzanikoM ko ekatra kara apanI gAya kA dUdha marane kA kAraNa pUchA to kisI ne kahA yahAM dhana kA khajAnA hai / kisI ne kahA yahA~ brahmA kI mUrti hai, kisI ne viSNu, kisA ne ziva, kisI ne buddha aura kisI ne gaNeza kI mUrti batalAI / isa prakAra bhinna 2 kAraNa batalAnese maMtri kA sandeha nahIM miTA aura isa saMdeha 2 maiM usane kaI mAsa vyatIta kara diye| AcArya ratnaprabhasUri upakezapura meM caturmAsa kalpa karake Asa pAsa ke grAmoM meM vihAra kara punaH upakezapura meM padhAre the aura kisI udyAna ke eka vibhAga meM Apa Thahare huye the / ataH maMtrI ne jAkara vinaya ke sAtha sUrijI se apanI gAya kA dUdha ke viSaya prazna pUMchA jisako acchA lAbha vAlA jAna sUrijI ne maMtrI se kahA ki maMtrI tuma kala prabhAta hote hI AnA maiM tumhAre prazna kA samucita uttara dUMgA / vizvAsa kA bhAjana maMtrI sUrijI ko vaMdana kara apane makAna para calA gyaa| bAda sUrijI dhyAna meM sthita ho gaye / rAtri meM devI cAmuMDA ne sUrijI ke pAsa Akara arja kI ki he pUjyavara / kaI mahInoM se maiM bhagavAna mahAvIra kI mUrti ghaTodhnI zreoSThino dhenuH, sAya nirgatya gokulAt / lAvaNyahRdanAmAdrau, kSIraM kSarati nityazaH // gopAlaH zroSThinApracchi, dugdhAbhAvasye kAraNam / tena samyaga vinizcitya, kathitaM dRrzitaM ca tt|| so'pi viprAnathA'pRcchat , tathA darzanino'khilAn / svargArdugdha srAva hetuM, te'pyAkhyan naika bhaassyaa|| ke pyAhuH zevadhi riha, kepi kRSNaH zivo'pare / tvaddeva gRha yogyo'ya, buddho lambodaro 'thavA // mitho vibhinna vAcyebhya, stebhyaH sandigdha maansH| mAsAn paMca vyatIyAya, sAdhikAn ktibhirdinaiH|| sUrayo'pi mAsa kalpaM, tatra kRtvA'nyato gataH / caturmAsa kalpAnte, punastat puramAgaman // tAna purodyAna bhUbhAge, 'vasthitA navagatya sH| sUrInu petya papraccha, zreSThI sandeha mAtmanaH // tadvijJAya zubhodakaM, sUri mAha vicintya bhoH| prAtaste saMzaya poSThi, apane SyAmya saMzayam // 9 . . Jain Education temnational
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa wwwwwww jo bAlUretI aura maMtrI kI gAya ke dUdha se taiyAra kara rahI hU~ / jaba chaH mAsa pUrNa hogA taba mUrti sarvAMgasundara bana jaaygii| jisakoM purA cha mAsa hone para hI nikAlI jaaygii| - sUrijI ne kahA devI Apa svayaM maMtrIzvara ke pAsa pragaTa ho saba hAla usako sunAdo to acchA hogA / devI ne aisA hI kiyA ki rAtri meM usane maMtrI ke pAsa jAkara kahA ki maiM yahAM kI cAmuDA devI huuN| guru mahArAja kI AjJA se yahAM AI huuN| tuma bar3e ho bhAgyazAlI ho ki tumhArI gAya ke dUdha se maiM tumhAre maMdira ke yogya mUrti banA rahI hU~ / ityAdi saba hAla sunA diyA aura aMta meM kahA ki tuma pApa ke ghararUpa-sandeha ko zIghra tyAga kara denA / basa itanA kaha kara devI adRzya ho gaI / subaha hote hI maMtrI ne sUrijI ke pAsa Akara caraNa kamaloM meM namaskAra kiyA aura apane prazna ke uttara ki prArthanA kI / sUrijI ne kahA ki rAtri meM devI ne tumase kaha diyA hai na ? ___ maMtrI ne kahA hAM devI ne to kahA para maiM punaH Apase sunanA cAhatA huuN| isa para sUrijI ne maMtrI ko saba hAla kaha sunAyA / sUrijI se saba hAla suna kara maMtrI ko bhagavAna mahAvIra prabhu kI mUrti ke darzana kI itanI utkaMThA lagI ki usI samaya sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! padhAriye prabhurviva nikalavA kara usake darzana karavAkara hamArejanma ko kRtArtha bnaaveN| isa para sUrijI ne kahA maMtrIzvara jarA dhairya rakkho, abhI sAta dina kI derI hai / jaba yaha mUrti sarvAMga sundara bana jAyagI taba acche muhUrta meM khUba samAroha ke sAtha laaveNge| zraddadhAnaH satadvAkyaM, svamandira mayAd rayAt / sUrayo'pi vyadhuAnaM, nizyA gAcchA sanAmarI / / vyajikSayadidaM devI, prabhovIra jinezituH / kurvANA'smi navaM vimgaM, SaNmAsAcad bhaviSyati // prabhavaH prociredevi ! pratyakSI bhUya tatparaH / sarva metatsamAkhyAhi, svamukhena yathA tatham // sA'pi gurvAjJayA gatvA, tatra pratyakSarUpiNI / zroSThinaM gata nidraMdrAka prAha vismita mAnasam // bhoH zroSThin / gurvanujJAtA, 'yAtA haM zAsanAmarI / gosrAva hetuM gadituM, zRNu tat prayatAzayaH // svadogakSIreNa vIrasya, kurvANA pratimAM zubhAm / bace haiM mAsma tatkArSIH, sandehaM geha menasaH / / ityuktvA sA tirodhata, so'pi moha vazaM vdH| prAtargatvA ca natvA ca, gurU pAdAnupAvizat / / saMyojyapANI so'pRcchat , praznaM sviiymthprnuH| proce zAsana devo te, Aca cakSe svayaM nizi // yadyapyevaMparaM pUjya,ttathApi pratipAdyatAm / tataH sarva yathA vRttaM, gururAkhyAta vAnapi / vyAjijJa padatha zreSThI, zIghraM sa~calata prbho| yathA vIra jinezasya, bimba niSkAsyate'dhunA // sUrayo'pi vilambasva, sAdaraH sptvaasriim| Ane SyAmaH zubhe lagne, pUrNIbhUta midaM jaguH / / zreSThayapi prAha tallagnaM, zubhaM yatra surI vacaH / pUjyAdezazca tattarNama, pUrNa kuru mtNmmH|| atyAgrahattasya pUjyA, zceluzcaJcalattojjhitAH / zreSThinA sahitAstatra, yatra vIra jineshvrH|| tatra svarNamaya yava, svastikaM kusumAni ca / vIkSya svayam khanitvorvI, zreSThI pAkAzayajinam / / hRdaye nimbuka phala sama granthi yugaanvitH| niHsasAra mahAvIro, nyUna sapta dinatvattaH // divi dundubhayonedurbhuvi mAnava vAditaH / nAndI ninAdaH prasaran, vyAnaze vyoma maNDalam / / vvxxxxwww. in orrenita.wammanna Jain Eoucation International www.o rary.org
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa maMtrI ne kahA pUjyavara ! devI kI banAI mUrti aura Apa jaise samartha puruSoM kA Adeza, hamAre liye to yaha acche se acchA avasara evaM zubha muhUrta hai / kRpA kara hamArI prArthanA ko svIkAra kara zrApa to zIghra padhAreM ki hama saba loga bhagavAna vIra prabhu ke darzana kara bhAgyazAlI baneM / itanI utkaMThA kA yahI kAraNa thA ki una logoM ne pahile kabhI jaina tIrthaMkaro kI mUrti ke darzana nahIM kiye the| ataH utkaMThA honA svabhAvika hI thii| gambhIra Azaya evaM dhairtha cittavAle sUrijI una bhAvukoM kI umaMga evaM utsAha ko nahIM roka sake aura bhavitavyatA kA vicAra kara Apane calane kI svIkRti de dii| basa phira to thA hI kyA ? maMtrI ne sabaka khabara de dii| hastI vagairaha saba lavAjamA aura saba sAmagrI sAtha meM lekara sUrijI ke pAsa Aye aura sUrirja bhI una zrAvaka varga ke sAtha ho jahAM bhagavAna vIra prabhu kI pratimA thI vahAM pdhaare|| jahAM gAya kA dUdha strAva hotA thA usa saMketa se bhUmi khodakara andara se mUrti nikAlI aura hIra pannA mANaka muktAphala tathA suvarNa puSpoM se evaM zubha bhAvanA se prabhuko vadhAye / hA~ sAta dina kI jaldI kara ke kAraNa mUrti ke vakSasthala para niMbU ke phala jaisI do pranthiye raha gii| usako bhI sajjana puruSoM ne zubha nimita hI mAnA / prabhu pratimA bhUmi se nikalate hI AkAza meM duMdubhI ke madhura nAda hone lge| idhara manuSyoM ke bajAye hue bAraha prakAra ke bAjoM se gagana gUMja uThA arthAt vaha zabda AkAza ke cAroM ora phaila gyaa| paMca prakAra ke puSpoM kI vRSTi huI, dizA sarvatra nirmala bana kara mAno nAcane hI nahIM lagI ho aura dakSiNadiza kA zubha sugandha evaM maMda maMda vAyu calane lgaa| vAjA gAjA ke gaMbhIra nAda evaM sarva lavAjamA ke sAtha bhagavAna kI mUrti ko gajArUr3ha kara rAjA prajAdi bar3e ho harSotsAha se prabhu ko nagara pradeza karavAyA / maMtrezvara ne prabhupratimA ko apane mandira meM le jAkara Arati Adi bhakti se yogyAsana para sthApana kI tatpazcAt AcArya zrI kI jayadhvanI se AcAryadeva ko pAsa hI kI pauSadhazAlA meM ThaharA diye / tadanaMtara zreSThi buddhi vAle dharmajJa maMtrIzvara ne usa maMdira kI pratiSThA ke liye sUrijI se muhUrta kI prArthanA kI jisa para sUrijI ne mAghazuklA paMcamI guruvAra brAhmamuhUrta aura dhanurlagna kA sarva-doSa vivarjita muhUrta diyA, jisako maMtrI ne bar3e hI harSa ke sAtha muktAphalAdi se badhAya ke le liyaa| usI dina se dharmavIra maMtrIzvara pratiSThA kI sAmagrI ekatra karane meM laga gayA ! paMca varNA puSpa vRSTi, babhUva gaganAGgaNAt / dizaH prasedurvAyuzca, nIrajA dakSiNo vavau // atha maGgala tUryeSu, vAdyamAneSu sarvataH / varddhamAna jinaM zreSThI, hRSTo deva gRhe'nayat / / bhakti yuktastataH zreSThI, nija maMdira sannidhau / gurUnupAzraye'naiSI, duparUdhya sagauravam // tataH pratiSThA lanAni, zodhayitvA vizuddha dhoH| lagnamekaM vinizcikye, sarva doSa vivarjitam // mAghamAse zuddhapakSe, pUrNAyA~ paMcamI tithau / brAhme muhUrte vAreca, gurau lagna' punardhanuH // tadupaskara kAryANA, mIlane yAvadAdRtaH / zreSThI pravartate vyagraH, sUri vAkyAdyathA vidhi // tAvat koraMTaka purAt ,saGgha vijJapti pANayaH / zrAvakAH samupetyAzu, sUripAdAna va vandire // vyajijJapannidaM pUjyAH , koraMTaka pure vare / zrI vIra mandiraM sadyo, bimbaM cAkArayanavam // Annow Jain Educatiogenational
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhUmi se mahAvIra mUrti nikAla kara evaM hIrA pannA puSpAdi se pUjA kara bar3e hI jUlUsa ke sAtha hastI para ArUr3ha kara nagara praveza karavAyA para kuccha jaldI nikAlane se mUrti ke vakSasthala para niMbuphala sadRza do graMthiyoM raha gaI / vaha isa samaya bhI vidyamAna hai / pRSTha 104
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa---- For Privale & Personal use only upakezapara meM mahAvIra mandira kI tathA koraMTapura meM bhI mahAvIra mandira kI eka hI sAtha meM AcArya ratnaprabhasUri ne vIrAt 70 varSa mAghazukla paMcamI guruvAra dhanurlagna meM pratiSThA karavAI / AcAryazrI ne vaikrayalabdhi se do rUpa banAye the / pRSTa 105
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa AcArya ratnaprabhari upakezapura meM 500 muniyoM ke sAtha padhAre the, jisameM 35 muniyoM ne to sUrIjI ke pAsa meM caturmAsa kiyA thA, zeSa kanakaprabhAdi 465 ne sUrijI kI AjJA se vihAra kara diyA thaa| unhoMne cala kara koraMTapura meM caturmAsa kiyA thA auraApake upadeza se koraMTapura ke zrIsaMgha ne apane yahA~ eka mahAvIra kA mandira banAyA jisakI pratiSThA kA zubhamuhUrta mAgha zuklA paMcamI guruvAra brAhmamuhUrta aura dhanurlana meM nikalA / zrataH koraMTapura ke zrIsaMgha ne muni kanakaprabha se pratiSThA ke liye kahA to munivara ne sApha kaha diyA ki pratiSThA to hamAre guruvarya ratnaprabhasUri hI karAveMge / zrataH koraMTapura zrIsaMgha cala kara upakezapura AyA aura sUrIjI se sAgraha vijJapti kI ki pratiSThA ke samaya Apa koraMTapura padhAra kara pratiSThA karAveM / sUrijI ne kahA ki vaha muhUrta yahA~ ke mandira kI pratiSThA kA hai jo zrApake yahA~ hai / phira hamAre se kaise AAyA jA sakegA ? 1 isa para koraMTa saMgha nirAza ho gyaa| itanA hI kyoM para unake ceharA bhI udAsa ho gayA jisako dekha kara sUrijI ne dIrgha dRSTi se vicAra kara kahA ki mahAnubhAvo ! Apa udAsa kyoM hote ho ? Apa logoM kAhI zrAha hai to Apa pratiSThA kI saba sAmagrI taiyAra rakkho; pratiSThA ke ThIka samaya para maiM vahAM Akara Apake yahAM bhI pratiSThA karavA dUMgA, ityAdi / isa para koraMTasaMgha khuza ho sUrijI ko vaMdanakara nija sthAna ko calA gayA aura vahAM jAkara pratiSThA kI saba sAmagrI juTAne meM dattacitta se laga gayA / " idhara sUrijI mahArAja ThIka lagna ke samaya zrIsampanna upakerApura meM vIra bimbakI pratiSThA karavA rahe the tatpratiSThA vidhAnAya, saMghA'bhyarthanayA'nayA / prasIda bhagavannehi, pUrayA'smanmanorathAn / / tadeva lagna vijJapta, ra vadhArya dhiyA~ nidhiH / sUriH proce kathaM bhavyAH ! ghaTate'smAkamAgamaH // yattatrApyatra caivaikaM, lagna N zuddhaM tathA'param / tadatratyaM kathaM tyaktA, mantra te // tacchrutvA saviSAdA~stAn brIr3ApannAn vilokyaca / prabhurAha mAsma sUrya, viSIdatta sudhA budhAH // deha kyAdeka lagnatvA, samaM lama sAdhanam / paramatra sAdhayitvA vyomnA''yAsyAmi tatrahi // kAryA pratiSThA sAmagrI, bhavadbhiH kRta nizcayaiH / yathA tatraiva lagna e'haM kurvve saMgha samIhitama | tataH prollasitA''nandAH, zrAvakAH sUripuGgavam / vanditvA svapuraM jagmuH, saGghAyA''caravyurAzute / / tataH sarvA pi sAmagrI, pratiSThAyA upAsakaiH / militvA mIlayAmAse; mAghe mAse yathA vidhi || tataH zrImatyupakeze, pure vIra jinezatuH / pratiSThA~ vidhinA''dhAya, zrI ratnaprabha sUrayaH // koraMTakapure gatvA, vyoma mArgeNa vidyayA / tasminneva dhanurlana e, pratiSThA~ vidadhurvam || zrI mahAvIra nirvANAt, saptatyA vatsarairgataiH / Ukezapura vIrasya, susthirA sthApanA'jani // bhUyo'pi vyoma yAnena vyAvRtyA''gatya suuryH| zraSThinaM bodhayAmAsu, rjinasnAnArcanakriyAma || sakramAdUhar3a zreSThI jina dharmadharo'bhavata / zuddha samyaktva bhRttasya parivAro'pi cAbhavat // zrIratnaprabhasUrINA mAgatyA ''gatya tasthuSAma / mAsakalpAstadAna ke vyatIyuH kalpasevinAma || upakezapura evaM sUreH saMyaminastadA / vistareNa prabhAvasya kAlo 'pyanalpatA~ gataH // bhavyAbja bodhaMkurvantaM; tatrasthaM sUribhAskaram / vIkSva dvijAtamodyUka iva nodvIkSituM kSamAH / / Jain Educati? Unternational moorary.org www
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa usI samaya AkAza mArga arthAt vaikraya labdhi se dUsarA rUpa banA kara usI lagna meM koraMTapura jAkara vahAM bhI mahAvIramandira ko pratiSThA karavA dI aura kArya hone ke pazcAt punaH upakezapura padhAra gaye / ina donoM maMdiroM kI pratiSThA kA samaya vIra nirvANa ke bAda 70 veM varSa kA thA arthAta vIra nirvANa ke bAda 70 varSa mAgha zukla paMcama ke dina donoM nagaroM meM bhagavAna mahAvIra kI mUrtiyAM sthira sthApana kI / dhanya hai aise jagatauddhAraka mahAtmAoM ko ki jinhoM kA nAma vizva meM Aja bhI amara hai / isake alAvA upakezagaccha paTTAvalIkAroM ne bhI maMtrI Uhar3a ke banAye hue mahAvIra maMdira tathA koraMTapura ke mahAvIra maMdira kA saMkSepa meM varNana kiyA hai jo cAritrakAra ke kathana se ThIka milatA julatA hai| pUrva zreSTinA nArAyaNa prAsAdaM kArayi tumArabdhaM sadivaso karoti rAtrau patati sarve darzaninaH pRSTA na kopi upAyo karthitaM tena ratnaprabhAcAryo pRSTAH bhagavAn mama prAsAdo rAtrau patati ! guruNAM prokta kasya nAmena kArayataH ? nArAyaNA nAmena / evaM nahIM mahAvIra nAmena kuru maMgalaM bhaviSyati prAsAdasya vighna na bhaviSyati zreSTinA tathaiva pratipanna / atha zAsana devyAM guruNAM kathitaM he bhagavana ! asya prAsAda yogyaM mayAdeva gRhAt utarasyAM dizI lUNAdrahAbhidhAnaM DugarikAyAM zrImahAvIra vimbaM kArayitumArabdhaM / tatra teva zroSTinA gopAla vacanAt godugdha-srAva kAraNaM jJAtvA sarvepi darzaninaH pRSThAH taiH pRthak pRthak bhASayA anyadAnvaMdukta tataH zroSTinA sa AcAryo'bhivaMdya pRSTaH tataH zAsana devyA vAkyAt AcAryoM jJAtvA evaM kathayati tatra tvAtprAsAda yogya vimbo bhaviSyati para SaT mAsaiH sA sapta dinaiH niSkAsa nIya zreSTi ucchuka saMjAtaH kiMcidUnaidinaiH niSkAsitaH niMbu phala pramANa hRdayasya granthI dvaya sahitaM / AcArya prokta adyApi kiMcit asampUrNa vimvaM vilamba sva zreSTinA prokta guruNA kara prAsAdAt sampUrNa bhaviSyati / tenAvasare koraMTakasya zraddhAnA AvhAnaM AgataM bhagavan pratiSThArthamAgaccha ? guruNA kathitaM muhUrta belAyA AgacchAmi / nijarUpeNa upakeze pratiSThAkRtA vaikraya rUpeNa koraMTa ke pratiSThA kRtA zrAdai dravya vyaya kRtAH tatastena zreSTinA zrI aupakezapurasya zrImahAvIra vimva pUjA ArAtrika snAtra karaNa devavandanAdi vidhiH zrI ratnaprabhAcAryAt zikSitA tadanaMtara mithyAtvA bhavAn zrAvakatvaM keSAMcit zreSTi sambandhinAM saMjAtaM tataH AcAryeNa te samyaktvadhArI kRtaaH| saptatya vatsarANA carama jinapatemukta jAtasya varSe / paMcamyA zukla pakSe suraguru divase brahmaNaH sanmuhUrte // ratnAcArya sakala guNa yuktaH sarva saMghAnujJAtaiH / zrImadvirasya bimbe bhava zata mathane nirmiteyaM pratiSThAH // upakeze ca koraMTe, tulya zrIvIravimvayoH / pratiSThA nirmitA zaktyA zrI ratnaprabha suuribhiH|| Jain Education Softional
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSe vaMzAvalIkAroM ne isa pratiSThA kA vistAra se varNana karate hue pharamAyA hai ki isa pratiSTA kA janatA para bar3A bhArI prabhAva par3A thA / kyoM na par3e ! pahile to isa prAnta meM yaha jaina maMdira aura pratiSThA pahile hI pahila thA, dUsare nUtana bane hue rAjA prajA jainoM kA utsAha bhI apUrva thA, tIsare dravya kI khule hAthoM chUTa thI, caturtha una logoM ko jainopAsakoM kI vRddhi bhI karanI thI, paMcama devI cAmuMDA kI banAI huI atizaya camatkArI mUrti chaTe pratiSThA karavAne vAle mahAprabhAvika AcArya ratnaprabhasUri aura sAtavAM vaha samaya jaina dharma ke udaya kA thA evaM sAta zubha nimitta kAraNa mila gyaa| phira to kahanA hI kyA thaa| isa pratiSThA kA ThATha dekha rAjA ulpaladeva kA utsAha aura bhI vizeSa bar3ha gayA aura usane bhI nagara kI pahAr3I para eka pArzvanAtha prabhu kA maMdira banAne kA nizcaya kara DAlA aura vaha kevala vicAramAtra hI nahIM para tatkAla hI kArya prArambha bhI kara diyaa| brAhmaNa putra kI ghaTanA aura sUrijI kA camatkAra eka samaya daivavazAt brAhmaNoM meM mukhya eka koTyAdhIza brAhmaNa ke putra ko kAle nAga ne Dasa liyA to vaha mRtaprAya ho gayA / usake pitA ne viSa vaidyoM se aneka jar3I bUTiyA~ zrAdi yaMtra maMtra taMtra se prema pUrvaka upacAra karAyA aura bhI aneka upAya kiye parantu ve saba duSTa ke sAtha kiye hue upakAra ke samAna vyartha hue / ata: usa mRtaprAya brAhmaNa putra ko pAlakI meM baiThA kara zoka se vihvala tathA vilApa karate hue usake pitA Adi brAhmaNa zmazAna para cale ! sUrijI ne dharma kI unnati ke liye, usa brAhmaNa kumAra ko jindA jAna kara zoka vihvala usake pitA ko apane pAsa jaldI hI bulavAyA aura kahA he brAhmaNa ! yadi terA putra punarjIvana prApta kara le to tuma logakyA karoge ? brAhmaNa ne uttara diyA maiM Ajanma aApakA dAsa bana kara rahU~gA aura mAno pUjyavara ! Apane mujhe sakuTumba ko jIvana dAna diyA ho aisA maanuuNgaa| vizeSa kyA ? Apa hI mere pitA, mAtA, svAmI aura devatA svarUpa haiN| ___ brAhmaNa ke aisA kahane para sUrijI ne apane paira dhoye aura jala ko use dekara bhejA / brAhmaNa ne putrako zavArohI pAlakI se utAra cAroM tarapha se usakA abhisiMcana kiyaa| amRta tulya usa jala se abhisiMcana huA brAhmaNa kumAra viSa rahita ho nidrA se jage prANI ke tamAna baiThA ho gayA aura pitA se pUchA ki yaha kyA * tadA mukhya brAhmaNasya dhana koTI zituH sutaH / duSTa kRSNA'hinAdaMS TomRta kalpaibA'bhavat // pitA'gadai rjAGgalikai rupacAratsamAdarAt / dhanairupAyaistad vyartha mAsI diva khale kRtam // zivikAyA~ tamAropya krandantaH zoka vihvalAH / pitR prabhRtayo vipAzceluH preta vanopari / dharmonnatyai sUrayo'pi, tta viditvA sajIvitam / zIghramAkArayA mAsu, stattAtaM zoka sNkulm|| pUjyai rukta tvatsutazce, dujjIvati tato bhavAn / kiMkaroti sa Ahatvat , kiMkaro jiivitaavdhi| sakuTumbasya me pUjya, dattasyAjjIvitaM tthaa| kimanyattvaM pitAmAtA, tvaM svAmI tvaM ca devtaa|| svapAdakSAlana jalaM, datvA preSIttatodvijaH / zivikAyAH samuttAyo'bhyaSiJcat sarvataH sutama // pIyUSeNeva tenA'tha, saMsiktaH pAdavAriNA / viSa muktaH samuttasthau, gatanidra ivAGgavAn // kimetaditi pRcchantaM, tAtastatsutam bravIt / vatsa! svacchAzaya ! bhavAn, yamamukha gto'bhvt|| paraM kRpA vAridhibhiH, sUribhirguNa bhUribhiH / vitIrNaM sakuTumbasya, tavame'pi ca jIvitama // 107
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa brAhmaNa aura hai ? brAhmaNa apane putra ke vacana ko sunakara bolA ki he zuddhAntaHkaraNa vAle mere vatsa ! Aja tU mRtyu ke mukha meM pahu~ca gayA thA / parantu kRpA ke sAgara mahAguNo ke Agara pUjyacaraNasUrijI ne sakuTumba merA aura terA punaH jIvanadAna kiyA hai / brAhmaNa putra aisI sarasa vANI ko sunate hI praNAma karane kI icchA se vahAM se uTha kara saba brAhmaNoM sahita guNoM meM zreSTha gurujI ke pAsa gyaa| vahAM jA kara aura sUrijI ko Adara sahita dekha kara mastaka ke kezoM ko unake pairoM meM luTAtA huA bhaktipUrvaka svayaM pRthvItala para loTatA huA unake pairoM kI bandanA karane lagA aura bolA he bhagavana ! mujhe jIvana dAna deke Aja Apane zramaNa ( jainI sanyAsI ) ke ApasI cirakAla ke vaira ko bhulA diyA / he guro ! Aja se Apa vaizyoM ke tulya hamAre bhI pUjya ho / isa vacana ko tatrAsthita anya brAhmaNa samudAya ne bhI aMgIkAra kiyaa| usa dina se le kara sAre brAhmaNa zrAvaka vaizyoM ke samAna hI pUjya sUrijI kA gaurava karane lage aura unakI zrAjJA kA zrAdara karane lage / isa prakAra aThAraha hajAra brAhmaNoM Adi ko pratibodha kara jaina banAye / jisase jaina saMkhyA meM vRddhi aura dharma kI khUba prabhAvanA huI isa prakAra AcArya zrI ne aneka sthAnoM para jaina banA kara mAravAr3a jaisA vAmamArgiyoM ke pradeza ko jainamaya banA diyA paTTAvalIkAroM ne ina saba ko milA kara 384000 gharoM kI saMkhyA batalAI hai vaha ThIka hI hai Rtu / AcArya ratnaprabhasUri kI sarvatra bhUri bhUri prazaMsA ho rahI thI / cArya ratnaprabhasUra ke liye yaha dUsarI bAra kA maukA thA kyoMki pahale maMtrIputra kI ghaTanA aisI hI banI thI usake bAda devI ko pratibodha diyA tatpazcAta maMtrI Uhar3a ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSTA karavAI bAda yaha brAhmaNa ke putra kI ghaTanA ghttii| yahI kAraNa hai ki brAhmaNa loga kaha rahe haiM ki he pUjyavara hama brAhmaNa bhI vaizyoM kI bhA~ti Apake upAsaka haiM isase yaha siddha hotA hai ki brAhmaNaputra kI ghaTanA ke pUrva zrAcArya zrI ne upakezapura meM rAjA maMtrI kSatrI evaM vaizya (vyApArI) logoM ko jaina dharma meM dIkSita kara pAye the ataH kisI ko yaha bhrAnti na ho jAya ki AcArya ratnaprabhasUri ne kevala brAhmaNa putra ko jilA kara 18000 logoM ko hI jaina banAye the ? para yaha ghaTanA to bAda meM dUsarI bAra ghaTI thI aura isa prakAra sUrijI ne apane jIvana meM 1400000 naye jaina banAye the jo isa grantha ke par3hane se vidita ho jAyagA / itizrutvA (sarasaT) samutthAya vivindipuH / gurUn guNa gurUna vimaH, sarva vipra samanvitaH / / bhUpIThe viluThana bhaktayA, sUrIna vIkSya sasAdaram | pAdau vavande maulistha, keza procchana pUrvakama / / abAdI dadya bhagavana, jIvitaM dadatA mama / vima zramaNayovaraM, miti mithyA kRtaM vacaH || itaH prabhRtinaH pUjyA, gukho vaNijAmiva / anyairapi tadA viprai, staduktaM bahvamanyata // tadA prabhRti sarvepi brAhmaNaH zrAvakA iva / tadgauravaM vidadhire tadAjJA~ nAvamenire // evaM prabhAvayantaste, surayo jaina zAsanam / aSTAdaza sahastrANi: jaGghAnA~ pratyabodhayat // Jain Education national
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa upakezapura meM eka koTIdhiza brAhmaNa ke putra ko sAMpa kATa khAyA thA isake bahuta upAya kiye para kuccha ilAja nahIM lgaa| Akhira smazAna le jA rahe / pRSTha 107 AcArya ratnaprabhasUri ke pAsa Akara arja kI ki yadi Apa hamAre puna ko jIlAdeM to hama aura hamArI vaMzaparamparA Apake zrAvakoM ke sadRkA zrAvaka banakara bhakti kareMge / ataH sUrijI ne apane yoga se use nirviSa banA diyA aura 18000 logoM ko jaina banAye pRSTha 108 www.ainelibrary.org
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ Hotailsinelibrary.org AcArya ratnaprabhasUri apane jIvana meM caudaha lakSa gharoM vAloM ko naye jaina banA kara vIrAt 84 varSa mAghazuklapUrNimA ko zrI zatrujayatIrtha para svargavAsa kiyA / pRSTha 120 For Private & Personallisen bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2.C MALI upakezapura kI pahAr3I para rAjA utpaladeva ke banAyA huA pArzvanAtha ke mandira kI sUrijI ne pratiSTA krvaaii| usa mUrti ko haTAkara jainettaroM ne usake sthAna para devI kI mUrti rakhadI hai aura pAzvamUrti ko deharI ke pichale bhAga meM eka tAka para rakhadI hai / pRSTha 111
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa koranTa gaccha kI utpatti bhArata meM paMcamArA ( kalikAla ) kA padArpaNa ho cukA thaa| bhale hI vaha zaizavAvasthA kA hI kyoM na ho ? para usakI maujUdagI meM itanA vRhad kArya bilkula nirvighnatA se sampAdana ho jAnA to eka usake lie kalaMka rUpa hI thA / ataH vaha apanI karane meM uThA kyoM rakkhe ? jaba usako kahIM bhI avakAza na milA taba usane koraMTapura ke saMgha ko uttejita kiyaa| bAta yaha banI ki prAcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura aura koraMTapura ke zrI mahAvIramandira kI eka lagna meM pratiSThA karavAI thii| isameM mUlage rUpa se to upakezapura meM aura vaikraya rUpa se koraMTapura meM pratiSThA karavAI thii| koraMTapura meM pratiSThA karavA kara ve tatkAla hI upakezapura padhAra gaye the| bAda meM jaba koraMTa saMgha ko isa bAta kI khabara huI ki AcArya ratnaprabhasUri mUlage rUpa se to upadezapura meM rahe aura apane yahAM to vaikraya (mAyAvI ) rUpa se Aye the, bhalA isa mAyAvI rUpa se karAI pratiSThA kA kyA prabhAva par3egA ? ataH unhoMne yaha nizcaya kara liyA ki muni kanakaprabha ko apane AcArya banA kara punaH pratiSThA karavAnI caahiye| parantu vAstava meM unake isa nizcaya meM koI aucitya na thA aura na unake antaHkaraNa meM ratnaprabhasUri ke prati azraddhA thI, kevala kalikAla ke prabhAva se matibhrama ke kAraNa aisA nizcaya kara DAlA; parantu jaba muni kanakaprabha se saMgha ne prArthanA kI to pahile to unhoMne inkAra kiyA / itanA hI kyoM para unhoMne saMgha ko ThIka samajhAyA ki ratnaprabhasUri jaise pratibhAzAlI AcArya hote hue dUsarA zrAcArya bananA evaM banAnA anucita hai / isase samuzaya meM bheda par3a jAyagA aura bhaviSya meM saMgaThana zakti kA hrAsa hone se bar3A bhArI nukasAna hogaa| dUsare yaha so Apa jAnate ho ki eka zarIra se itane phAsale para eka lagna meM donoM pratiSThA kaise ho sakatI haiM ? Apake yahAM vaikraya se nahIM Ate to upakezapura meM vaikraya se rahate bAta to eka hI thI / ataH merI salAha hai ki isa viSaya meM Apa zAnti rakheM ityAdi / para saMgha ke dila ko saMtoSa nahIM huaa| unhoMne to zrImAla padmAvatI vagairaha AmantraNa bheja saMgha ko bulA liyA aura Agraha pUrvaka muni zrI kanakaprabha ko AcArya pada se vibhUSita kara hI diyaa| muni kanakaprabha ne bhI una saMgha ke vigraha citta ko zAnta karane ke lie dravya kSetra kAla bhAva dekha kara saMgha kA kahanA svIkAra kara liyaa| ___ jaba idhara AcArya ratnaprabhasUri ne koraMTapura kA hAla sunA to Apane vicAra kiyA ki kudarata ne jo kiyA hai vaha acchA hI kiyA hai kAraNa isa samaya dharma pracAra ke lie aise samartha pada kI AvazyakatA bhI hai| kyoMki AcAryapada eka aisA mahattva kA evaM jummedArI kA pada hai ki jisako dhAraNa karane para usakA kartavya ko adA karanA par3atA hai aura koraMTapura saMgha ne kanakaprabha ko AcArya banA kara mere kandhe kA kucha bhAra bhI halakA kara diyA hai ataH koranTasaMgha kA mujhe upakAra hI mAnanA cAhiye / ___ AcArya ratnaprabhasUri itane dIrghadarzI aura zAsana hitaiSI the ki nUtanAcArya aura koraMTapura zrIsaMgha kA utsAha bar3hAne ke lie apane kucha sAdhuoM ko sAtha lekara koraMTapura kI ora vihAra kara diyaa| kahA bhI hai ki 'saMdese khetI nahIM pakatI hai aura kAma sudhAro to DIle padhAroM' ahA ! hA !! pUrva jamAne ke prAcAryoM kI kaisI vAtsalyatA ? kaisI zAsana calAne kI paddhati aura kitanI nirabhimAnatA ki svayaM sUrijI ne bhaviSya ko lakSya meM rakha kara koraMTapura kI ora vihAra krdiyaa| 1 wwwsammelorary.org
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ___ AcArya ratnaprabhasUri kramazaH koraMTapura ke najadIka padhAra rahe the| yaha zubha samAcAra koraMTapurameM pahu~ce to bar3e hI harSa ke sAtha AcArya kanaka prabhasUrI ne apane ziSya-maMDala ke sAtha sUrIjI ke svAgata ke lie prasthAna kara diyA / bhalA isa hAlata meM koraMTasaMgha kaba pIche rahane vAlA thA / eka koraMTa saMgha hI kyoM, para usa prAnta meM khAsI cahala pahala maca gaI thI aura unhoMne bar3e hI samAroha se sUrijI kA svAgata kiyaa| __ AcArya ratnaprabhasUri evaM kanakaprabhasUri jisa samaya koraMTapura sthita mahAvIra mandira kA darzana kara vyAkhyAna pITha para virAjamAna hue to sUrya aura candra kI bhAMti hI zobhane lge| AcArya ratnaprabhasUri ne maMgalAcaraNa ke pazcAta pharamAyA ki koraMTa zrIsaMgha ne hamAre gurubhrAta kanakaprabha ko prAcArya banA kara yogya satkAra kiyA hai isake lie maiM ApakI prazaMsA karatA hU~, kyoMki jaba dukAneM bar3hatI haiM to unake saMcAlaka bhI bar3hane hI cAhie / isa samaya hameM dharma kA kSetra vizAla banAne kI paramAvazyakatA hai / yadi kanakaprabhasUri isa pada kI jummevArI samajha kara apanA kartavya adA karegA to zrI saMgha kA kiyA huA prastuta kArya adhika lAbhakArI hogA aura maiM zrIsaMgha ke kie hue zubha kArya meM zAmila hone kI svIkRti bhI detA huuN| jisa kAraNa ko lekara Apane kanakaprabha ko AcArya banAyA hai thor3A usakA bhI khulAsA kara denA anucita na hogA / bAta yaha thI ki Apa loga to guru mahArAja ke banAye hue zraddhAsampanna zrAvaka the / ApakI zraddhA majabUta hai, para upakezapura ke zrAvaka abhI naye haiM, isaliye merI upasthiti vahA~ khAsa jarUrI thI / ataH maiM mUlage rUpa vahA~ raha kara vaikraya rUpa se Apake yahA~ AyA thaa| basa, isake alAvA dUsarA koI bhI kAraNa nahIM thA / yadi isake alAvA Apa logoM ke dila meM koI dUsarA bhAva ho to zIghra hI nikAla deN| sUrijI ke ina vacanoM ko suna kara koraMTasaMgha bar3A hI saMtuSTa huA aura namratApUrvaka kahane lage ki he prabho! Apa jaise zAsana stambha evaM dhuraMdharoM ke dvitIya bhAva ho ho kaise sake ? para hama alpa buddhi vAloM ne ajJAna ke vaza evaM kalikAla ke prabhAva se vyartha hI durvicAra kara yaha kArya kara DAlA hai;ataH ApakSamA pradAna karAveM |idhr kanakaprabhasUri ne arja kI ki he vibho ! isa saMgha kI AturatA se yahA~ kA vAtAvaraNa dekha maiMne saMgha kA kahanA svIkAra kara liyA thaa| phira bhI maiM ApakA zrAjJApAlaka eka ziSya hU~ aura Apa to mere pUjya hI haiM maiM yaha AcArya pada Apake caraNa kamaloM meM arpaNa kara detA huuN| kyoMki Apa jaise pUjya puruSoM kI maujUdagI meM yaha pada mujhe zobhA nahIM detA hai, ityAdi / sUrijI ne saMgha evaM kanakaprabhasUri ko sambodhana kara kahA ki zrIsaMgha ne zrApakI yogyatA para jo kArya kiyA hai vaha acchA hI kiyA hai aura Aja maiM bhI apanI ora se Apako AcArya pada de detA huuN| ataH ava Apa ina caturvidha zrIsaMgha kA sundara rIti se saMcAlana kara jaina dharma kI vRddhi kro| ahAhA ! jainAcAryoM kA dharma prema sneha aura vAtsalyatA ki jisako dekha saMgha cakita ho gayA aura mana hI mana pazcAtApa karane lagA ki hama logoM kI bhrAMti mithyA hI thI / khaira samaya bahuta ho jAne se sabhA zAnti ke sAtha visarjita huii| bAda donoM AcAryoM ne prema ke sAtha dharma pracAra ke hita kaI prakAra kI yojanA taiyAra kI aura usako zIghra hI kAma meM lene kA nizcaya kiyaa| idhara koraMTazrIsaMgha ne sRrijI se caturmAsa kI vinatI kI aura Jain Educa r national
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa ------------- AcArya zrI ne use svIkAra bhI kara liyA / udhara upakezapura ke saMgha agresara koraMTapura Aye the| aura caturmAsa ke liye sAgraha prArthanA kI / isa para AcArya ratnaprabhasUri ne kanakaprabhasUri ko upake zapura caturmAsa karane kA Adeza de diyA / vasa donoM nagaroM ke saMgha meM Aja Ananda evaM harSa kA pAra nahIM thA / aura donoM sUrIzvara ne kaI arsA taka koraMTapura meM virAja kara janatA ko dharmopadeza diyaa| tatpazcAta idhara to kanakaprabhasUri ne upakezapura kI ora vihAra kara diyA aura udhara ratnaprabhasUri zrImAla padmAvatI candAvatI Adi arbudAcala ke Asa-pAsa ke pradeza meM vihAra kara dharma kI prabhA bar3hAI vAda koraMTapura meM cArtumAsa kara diyaa| usa jamAne meM ajainoM ko jaina banAne kI to eka mazIna hI cala par3I thii| jahAM padhArate vahA~ thor3I bahuta saMkhyA meM naye jaina banA hI DAlate aura unake Atma-kalyANa sAdhana ke nimitta jainamandiroM kI pratiSThA bhI karavAyA karate the ki jisase Atma-kalyANa ke sAtha dharma para zraddhA bhakti bhI bar3hatI rahe dUsarA dharma para apaNAyata aura gaurava bhI rahatA hai| donoM sUriyoM kA donoM nagaroM meM carturmAsa ho jAne se zrIsaMgha meM dhArmikaprema sneha bhakti evaM zraddhA aura dharma kA utsAha khUba hI bar3hA / jo donoM saMgha meM kalikAla ne apanI prabhA kA bIja boyA thA use satyayuga meM janme huye sUrijI ne mUla se naSTa kara DAlA arthAt donoM sUrijI evaM donoM nagaroM ke zrIsaMgha meM zAnti aura dharma-sneha bar3hatA hI gayA / cartumAsa samApta ho jAne ke bAda donoM sUriyoM kA vihAra huaa| ve bhUbhramaNa kara dharma pracAra karane meM laga gye| ___ isa prakAra upakezapura ke Asa pAsa vicarane vAle munigaNa AcArya ratnaprabhasUri kI AjJA meM rahe una samUha kA Age cala kara upakezagaccha nAma saMskaraNa huA tathA koraMTapura ke Asa pAsa meM bihAra karane vAle zramaNagaNa jo AcArya kanakaprabhasUri kI AjJA meM rahe Age cala kara unake gaccha kA nAma koraMTagaccha kahalAyA isa taraha se bhagavAna pArzvanAtha kI paramparAvRti zramaNasaMgha kI do zAkhAe ho gaI aura veAdyavadhi vidyamAna hai / -rAjA utpaladeva ke banAye pArzvanAtha ke maMdira kI pratiSThA___ rAjA utpaladeva jo eka pahAr3I para mandira banA rahAthA evaM khUba raphtAra se taiyAra horahA thaa| usa maMdira ke liye catura zilpakAroM se mUrtiyA~ bhI taiyAra karavAI / jaba kramazaH saba kAma taiyAra hogayA to rAjA maMtrI aura nAgarika logoM kI pratiSThA ke liye itanI utkaMThA ho AI ki unhoMne donoM sUrIzvaroM ko AmantraNa ke liye apane nija manuSyoM ko AmantraNa patrikAyeM dekara bheje aura vizeSatayA kahalAyA ki pUjyavara ! zrApa kI AjJAnusAra saba kArya nirvighnatA se vaiyAra ho gayA hai| aba Apa zIghra padhAra kara isa madara kI pratiSThA karavA kara hama logoM ko kRtArtha banAveM ityAdi ) donoM' sUrijI gajA kA AmantraNa pAkara vihAra kara upakezapura padhAre / ataH janatA meM khUba hI 1-eka paTTAvalI meM yaha pratiSThA kanakaprabhasUri ke karakamaloM se honA likhA hai, para paTTAvalI naMbara 4 meM AcArya ratnaprabhasUri aura kanakaprabhasUri evaM donoM AcAryoM kA nAma likhA huA hai, saMbhava hai ki donoM sU rivara padhAre hoM / kAraNa, rAjA utpaladeva ko jainadharma kA bodha karAne vAle AcAryaratnaprabhasUri hI the to aise samaya para ve nahIM padhAreM yaha kama jacatA hai / ataH yaha adhika vizvasanIya hai ki pratiSThA ke samaya donoM sUrivara padhAre hoM /
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa utsAha phaila gayA / mahAvIra maMdira ko Aja sAta varSa ho gujare the| Aja upakezapura meM vahI ThATha laga rahA hai| harSa ke vAjiMtra cAroM ora bAja rahe haiN| nUtana mUrtiyoM kI aMjjana silAkA aura pahAr3I pAra pAzvanAtha maMdira kI pratiSThA bar3e hI utsAha ke sAtha ho gii| isakA samaya vaMzAvaliyoM meM vIra nirvANa saM0 77 mApa zuklApaMcamI kA batalAyA hai| ThIka hai itane bar3e maMdira ke banane meM zAyada sAta varSa to laga hI gaye hoNge| usa mandira ke kampAuNDa meM devI saccAyakA kA bhI eka mandira banA diyA thA jisakI pratiSThA bhI pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA ke sAtha ho sUrijI ke kara-kamaloM se karavA dI thI / devI saccAyakA upakezapura ke jainoM kI gautra devI kahalAtI thii| jisakA prabhAva janatA para khUba hI huA thA, tathA isake anukaraNa meM aura bhI kaI naye mandiroM kI vahA~ tathA AsapAsa ke pradeza meM sUrijI ne pratiSThAyeM karavAI thiiN| ____ mahArAja utpaladeva kA banAyA pArzvanAtha kA mandira vikrama kI terahavIM zatAbdI taka to ThIka hAlata meM pUjita rahA / para isa samaya upakezapura para yavanoM kA eka bar3A AkramaNa huA thA aura unhoMne kaI mandira mUrtiyoM ko tor3a phor3a kara naSTa bhI kara diyA / usa samaya upakezapura meM eka vIrabhadra' nAma kA sAdhu mahAvIra ke maMdira meM ThaharA huA thA aura vaha thA bhI vidyAbhUSita, para jaba yavanoM kA AkramaNa hone vAlA thA to saMgha apresaroM ne mahAvIramandira kI mUrti ke rakSaNa nimita, mUla gaMbhIra kI vedI para eka patthara kI dIvAra banAdI aura vahA~ se bahuta se loga cale bhI gaye / yavanoM ne pahAr3I ke Upara ke pArzvanAtha mandira para bhI dhAvA bola diyaa| kucha mUrtiyAM khaMDita kara DAlI / devI saccAyakA kA mandira bhI tor3a DAlA / isa burI hAlata meM vahA~ ke jaina loga apanA jAna mAla lekara raphUcakkara huye / jaba jainettara logoM ne pArzvanAtha ke mUla mandira se pArzvanAtha kI mUrti uThA kara TUTe huye devI ke mandira se devI kI mUrti le jA kara pArzvanAtha ke mUla mandira meM rakha dii| isa bAta ko usa jamAne ke saba loga jAnate the, para samaya vyatIta hone para pichale loga usa mandira ko devI kA mandira hI mAnane laga gaye / para vAstava meM yaha devI kA nahIM pAzvanAtha kA hI mandira thA aura yaha bAta nimnalikhita pramANoM se sAbita bhI hotI hai, jaise ki: 1-devI kA mandira ho to eka hI gambhArA yAnI eka hI deharI honI cAhiye, para isa mandira meM tIna deharI sAmane aura pAsa pAsa meM bhI dehariyA~ banI huI hai jo jaina mandira ko sAbita kara rahI haiN| 1 siddhasa rigurubhrAtA, vIradevaHsadApure / okezenivasannAsIt, pAThayanzrAvakArmakAn // 1 na bhogamanavidyAdya, kalAsu sakalAsu yaH / siddhaHprasiddhaHsarvatra, sababhUva tato guNaiH / / zrutvA prasiddhaM garviSThaH, ko'pI yogotadAzraye / etyovAca mune! vAri, pAyyatAM tRSito'smyaham // vIradeva munau tatra, tiSThatyevaM prabhAvake / dvipaJcAzadadhikeSu, zateSu dvAdazasvatha / / vikramAdviyatIteSUpakeza nagare balam / turuSkANAmA jagAma, pauralokaH palAyitaH // vIradevo nabhogAmi, vidyAbala vazAt sthiraH / abhUd yAvatsurAsanna, mleccha sainyamupAgamam / / tataH zrIvIra vimbasya, puraH pASANa bIDakam / datvAdvAri nissAra, tAvanmlecchAupAgatAH // Jain Educ e rational
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa 2-pArzvanAtha kI mUrti jo mUla mandira meM thI vaha sAmane kI dehariyoM ke pIche eka tAka meM virAjamAna kara dI,vaha Aja bhI usI sthAna meM virAjamAna hai jisakA yaha phoTU sAmane diyA gayA hai| yadi pArzvanAtha kA mandira nahIM hotA to vahA~ pArzvanAtha kI mUrti kyoM hotI ? 3-isa mandira ke pIche eka upAzraya ke khaNDahara haiM. TUTe huye sthabhA para eka zilAlekha khudA huA hai ki kisI zrAvaka ne mahAvIra kI rathayAtrArtha yaha upAzraya karavAyA thaa| isase bhI pAyA jAtA hai ki usa upAsare meM jaina zramaNa rahate hoMge aura mahAvIra ke mandira kI rathayAtrA nikalatI thI vaha isa pArzvanAtha ke mandira taka Akara rAtri yahA~ Thahara bhajana bhakti aura svAmivAtsalya karake dUsare dina vApisa jAtI thii| 4-mandira aura prakoTa ke bIca devI ke mandira ke cinha bhI isa samaya najara A rahe haiN| 5-isa mandira kI zilpakalA bhI jaina mandiroM se milatI julatI hai| 6-mAravAr3a meM isa mandira ke sadRza devI kA kahIM bhI mandira nahIM hai para jaina mandira bahuta se najara Ate haiM / ataH yaha mandira pArzvanAtha kA hI thA jisako Aja devI kA maMndira kahA jAtA hai| upakezapura se zrI zatrujaya tIrtha kA virAT saMgha___eka dina sUrIzvarajI mahArAja ne apanI ojasvI vANI dvAga jainatIrthakI yAtrAkA upadeza diyA aura pUrva jamAne meM bharata, sAgara,rAma, pAMDavAdi evaM nayasena narezoM ke yAtrArtha nikAle saMghoM kA bar3I khUbI se vyAkhyAna diyA jisakA prabhAva isa kadara huA ki vahAM kI janatA ko yAtrA karane kI ekadama utkaMThA ho AI / bhalA rAjA utpaladeva apanI vRddhAvasthA meM aisA suavasara kaba jAne dene vAle the| Apane sUrijI kI sammati lekara tIrthoM ke saMgha kI taiyAriyAM kara lI aura sakala zrIsaMgha ko AmantraNa bhI bheja diyA / jinake pAsa rAjasattA ho unake sAmagrI kA kahanA hI kyA hai ? vaMzAvaliyoM meM isa saMgha kA varNana karate hue likhA hai ki karIba eka lakSa bhAvuka to saMgha ke prasthAna samayahI the| kaI 5000 sAdhu sAdhdhiyA~ aura kaI derAsara saMghameM sAtha the jisake nAyaka the AcArya zrI ratnaprabhasUri evaM zrI kanakaprabhasUri / saMghapati pada mahArAjA utpaladeva ko diyA gayA thA / zubha muhUrta meM saMgha ne prasthAna kara diyA saMgha ke lie saba intajAma rAjA utpala deva kI ora se hA thaa| jaise jaise saMgha Age bar3hatA gayA vaisa 2 nara nAriyoM kI saMkhyA bhI bar3hatI gaI / mAno tIrtha yAtrA ke lie mAnava medanI ulaTa gaI ho / kAraNa, isa pradeza meM pahale aisA saMgha kabhI nahIM nikalA thaa| dUsare logoM ko mahAna pavitra siddhagirI ke darzana kI bhI utkaMThA thii| ataH siddhakSetra meM saMgha pahu~cA to vahA~ karIba pAMca lakSa janatA saMgha meM ekatra ho gaI thI / rAstA meM aneka sthAnoM meM saMgha kA zAnadAra svAgata bhI huA thA hIrA pannA mANaka motiyoM se tIrtha ko badhAyA kaI dina yAtrA kA Ananda luTA kai svAmivAtsalya hue tIrtha para saMghamAlAdi mahotsava hue tatpazcAt saMgha Ananda se yAtrA kara vApisa lauTakara upakezapura aayaa| nAzakanmaNDape channe, namasyutpatituMmuniH / taravAri karairlecchaH, saAhatya nipAtitaH / / tatodevaprabhAveNa, supratiSThAvizeSataH / madhyepraveSTuMjavanA, nazekurgarbhavezmanaH // u0 ca0 * saM0 1245 phAlgunasudi 5 adyehazrImahAvIra rathazAlA nimittaM ................ pAlhiyAdhati devacaMda baMdhU yazadhara bhAryA sampUrNa zrAvikayA Atma zreyAtha samasta goSThi pratyakSaM ca AtmIyA svajana varga samatena AtmIya gRhaM dt| zilAlekha vA0 pU0 khaM0 1 pRSTha 196 lekhAMka 807 15 113
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bAda rAjA utpaladeva ne AcArya ratnaprabhasUri se abhyarthanA kI ki he prabho ! aba merI vRddhAvasthA hai yaha cartumAsa to Apa kRpA kara yahA~ hI karAveM tAki maiM yathAzakti dharma zrArAdhana kara sakU ityAdi / sUrijI ne apane parama bhakta rAjA utpaladevAdi kI vinatI svIkAra kara vaha cartumAsa upadezapura meM hI karane kA nizcaya kara liyaa| isa para upakezapura nagara ke bhaktagaNa kA utsAha khUba bar3ha gayA aura ve loga apanA Atma-kalyANa karane meM tatpara ho gaye / vAstava meM sUrijI kA cartumAsa mahArAjA utpaladeva ke dharmArAdhana ke lie bar3A hI lAbhakArI huA aura dUsare logoM ne bhI yathAzakti dharma kA ArAdhana kiyA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya aura AtmakalyANa ke viSaya para hotA thA / ataH kaI naranAriyoM ne sUrijI ke pAsa bhagavatI jainadIkSA ko bhI svIkAra kara svakalyANa ke sAtha para kalyANa karane meM tatpara ho gaye / aura kaI bhAvukoM ke banAye hue mandiroMkI pratiSThA karavA kara jainadharma kI khUba prabhAvanA kI / eka samaya avasara pAkara rAjA utpaladeva aura maMtrI uhar3a ne sUrIzvarajI se prArthanA kI ki he prabho ! yoM to ApakI kRpA se hama logoMne yathAzakti thor3A bahuta dharmakArya kiyA hI hai para eka khAsa bAta hamAre dila meM yaha hai ki hamAre yahAM zrapazrI ke kara kamaloM se kisI yogya munirAja ko AcArya pada diyA jAya to usakA hama loga mahotsava karake apane jIvana ko kRtArtha banAyeM / kAraNa, isa prAnta meM yaha kArya abhI nahIM huA hai| ataH saba logoM kI sAgraha utkaMThA hai| dUsare ApazrIjI kI avasthA bhI vRddha hogaI hai| ataH hamArI isa prArthanA ko svIkAra kara hamAre utsAha ko bddh'aayeN| sUrijI ne kahA ki ApakI bhAvanA bahuta acchI hai, phirabhI maiM isakA vicAra kruuNgaa| isa para rAjAne kahA isa bAta ke lie Apako kyA vicAra karanA hai? upAdhyAya vIradhavala Apake pada pratiSThita hone meM sarva guNa sampanna haiM / ataH Apa inako AcArya banA deM ityaadi| rAjA maMtrI aura zrIsaMgha kA ati Agraha hone se sUrijI ne devIsatyakA kI sammati lI para devI bhI aise sucavasara ko hAthoM se kaba jAne dene vAlI thI / usane sammati de dI / ataH sUrijI ne vIradhavala ko sUripada dene kA nizcaya pragaTa kara diyaa| phira to thA hI kyA ? rAjA ne bar3e utsAha se paTTa mahotsava kI taiyAriyA~ karanI zurU kara diiN| kevala upakezapura meM hI nahIM para usa prAnta meM khUba cahala pahala maca gii| jinamaMdiroM meM ThAI mahotsava zuru ho gye| kahA jAtA hai ki isa mahotsava meM rAjA utpaladeva ne savA karor3a dravya vyaya kara surlabha bodhitva upArjana kiyA thA zubha muhUrta meM aura sthira lagna meM AcArya zrI ratnaprabhasUrine upAdhyAya vIradhavala ko AcArya pada se vibhUSita banAye, aura ApakA nAna devI satyakA kI sammati se yakSa devasUri rakha diyA sAtha meM 11 muniyoM ko upAdhyAya, 15 muniyoM ko vAcanAcArya aura 15 muniyoM ko paMDita par3a bhI diyA thA / upakezapura meM sUripada kA yaha mahotsava pahile pahala hI huA thA / ataH isakA janatA para khUba prabhAva huA itanA hI kyoM para kaI 37 puruSa aura 60 mahilAoM ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kI thii| sUrIzvarajI ke upakezapura meM caturmAsa karane se jainadharma kI khUba unnati evaM prabhAvanA huI / sadgurupada nita baMdore bhavikA / carcita hota AnaMdore || bhavikA0 sa0 // rAjagRhi sarva saMgha milakara | vinati patra paThAve / bahuta se zrIsaMgha sAmA Ave / gurupada zIza jhukAvere || bhavikA0 sa0 // 1 // karajorI puna vinati karate hai| saMgha upadrava TAlo |yakSa mAnabhadra nitya satAve | tAko vighana nivArore // 'zrI ralaprabhasUri kI bar3I pUjA " Jain Educnternational
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSe magadhadeza ke antargata rAjagRha nagara meM eka yakSa ne aisA utpAta macA rakhA thA ki jisake upadrava se sampUrNa nagara nivAsI loga mahAna duHkhI ho gaye, arthAt nagara meM trAhi trAhi maca gaI / isa saMkaTa ke lie nagara nivAliyoM ne bahuta upacAra kiye para ve saba ke saba niSphala hI rahe / / marudhara ke kaI manuSya vyApArArtha magadha meM gaye the, vahAM ke logoM ne marudhara nivAsiyoM ke muha se zrAcArya ratnaprabhasUri kI dhvala kIrti evaM atizaya prabhAva sunA aura unakI icchA ratnaprabhasUri ko magadha meM lAne kI huI, ataH kaI bhaktajana magadha se cala kara marudhara meM Aye aura prAcArya ratnaprabhasUrIzvarajI ke darzana kara prasanna hue tadanantara una magadhoM ne apanI duHkha gAthA sunAI aura zrIsaMgha kA AmantraNa patra sUrIzvara jI ko diyA aura sAtha meM pUrva meM padhArane kI bhI sAgraha prArthanA kI / isa para sUrIzvarajI ne bahuta kucha vicAra kiyA para ApazrI to usa samaya eka aise dhyAna ke kArya meM lage hue the ki una vizeSa kAraNoM se padhAra nahIM sake, parantu Apake hRdaya meM saMgha saMkaTa dUra karane kI bhAvanA avazya thii| ataH ApazrI ne apane yogya ziSya yakSadevasUri ko Adeza de diyA ki rAjagRha zrIsaMgha kI itanI Agraha hai to tuma jAo aura zrI saMgha ke saMkaTa ko dUra karo ityaadi| yadyapi yakSadevasUri kI icchA sUrIzvarajI kI sevA chor3ane kI nahIM thI, tathApi sUrIzvarajI kI AjJA zirodhArya bhI karanA jarUrI bAta thii| ataH guru Adeza ko zirodhArya kara liyA para usa samaya koraMTapura kA saMgha bhI sUrijI se vinatI karane AyA huA thA aura unakI atyAgraha dekhakara sUrIzvarajI ne yakSadevasUriko AjJA de dI ki tuma yahA~ se koraMTapura hokara hI pUrva meM jAnA / ataH sUrijI kI AjJAnusAra upakezapura se 100 sAdhuoM ko sAtha lekara yakSadevasUri vihAra kara pahile koraMTapura pdhaare| ataH koraMTasaMgha meM khUba harSa evaM utsAha phaila gayA / sUri jI mahArAja ne jisa kArya ke uddezya se pUrva kI ora padhArane kA irAdA kiyA thA vaha ApakI parIkSA to pahale hI hone vAlI thI ki koraMTapura meM Apake kisI laghu ziSya ne pAtra prakSAlana kA jala binA upayoga se eka yakSa kI mUrti para DAla diyA / basa, yakSa krodhita ho usa sAdhu ko pAgala sA banA diyA / yaha ghaTanA sUrijA ne sunI to sAdhu ko upAlamba diyA aura usa yajJa ko pratyakSa meM bulAkara aisA samajhAyA ki vaha sUrijI mahArAja kA parama bhakta banagayA / khaira sUrijI mahArAja ne kucha arsA taka koraMTapura meM sthiratA kara vahAM se vihAra kiyA to zaurIpura mathurA kI yAtrA karate hue pUrva prAnta meM padArpaNa kiyaa| kramazaH ve vihAra karate hue magadha prAnta evaM rAjagRha nagara meM padhAra gaye samaya ke abhAva usa roja zrApa nagara ke bAhara smazAnoM meM hI Thahara gaye / nagara meM savatra yaha bAta phaila gaI thI ki marudhara kAnta se eka jabardasta jaina sAdhu AyA hai ataH aba apanA saba duHkha saMkaTa dUra ho jaaygaa| 1-mUriH koraMTakapUre, kadA'piviharan yyau| maNibhadrAkhyayakSasya, samanisthitimAdadhe // tacchiSyolaghukAko'pi, yakSamUni mokhytH| bAlabhAvAcaMcalatvAt pAtrakSAlanavAryadhAt // tataH prakupitoyakSaH, ziSyaM taM pahilaMvyadhAt / sarayojJAnatojJAtvA, nigrahaM sAgrahaM vyadhuH / / nigRhItaH sa AcAyaH, sevakatvaM prapannavAn / yakSA''rAddha padasyAsya, sAnvayaM nAmacAbhavat // 2-zauripuyyAM ca mathurAyAM. viharanto munIzvarAH / aMga baMga kaligeSu, magadheSu tathaiva ca // __patAkotsarpitAtaistu jainadharmasya zAzvatI / dharmAtmAnohi kurvanti, dharmakRtaMnirantaram / / 118 www.jandibrary.org
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa _rAtri samaya sUrijI ne smazAna meM dhyAna lagA diyA thaa| usI samaya yakSarAja ne mAre gusse ke smazAna meM Akara itanA upadrava karanA zuru kiyA ki kAyara manuSya kA kalejA phaTa jAya yA vaha jAna lekara vahAM se bhAga jAya / para sUrijI ko to isa bAta kI paravAha hI nahIM thI aura vaha yakSa bhI sUrijI kA eka bAla bhI bA~kA nahIM kara skaa| tatpazcAt sUrijI ne 'namIuNaM' mahA maMtra kA jApa kiyA jisase yakSa kA kopa zAnta huzrA aura usane sUrijI ke pAsa Akara zira jhukA diyA aura sUrijI usa yakSa ko upadeza dene lage ki he yakSarAja ! pUrva janma meM to tumane kucha acche punyoM kA saMcaya kiyA thA ki isa bhava meM tumako devayoni milI hai para isa deva yoni meM isa prakAra kA ghora pAtaka kara rahA hai isakA phala sivAya naraka ke kyA ho sakegA ityaadi| sUrijI ke upadeza se yakSa ko thor3A bahuta bodha to huA para vaha thA gusse meM ataH bolA ki he mahAmuni ! isa nagara ke loga bar3e hI nAlAyaka evaM duSTa haiN| ina logoM ne merI bahuta AzAtanA kI hai| itanA hI nahIM para merI mUrti ko tor3aphor3akara Tukar3e 2 kara diye haiM to kyA maiM apanA badalA nahIM lUMgA ? sUrijI ne kahA, he yakSarAja ! agara ApakA kisI ne aparAdha bhI kiyA ho to usakA badalA lene meM ApakI bar3AI yA mahattva nahIM hai para udAratA ke sAtha usa aparAdha ko kSamA karane meM hI bar3appana hai yaha to nIca puruSoM kA kAma hai ki aparAdha kA badalA lenA, dUsare AzAtanA to eka do jIvoM ne kI hogI aura usakA daMDa saba nagara ko diyA jAya yaha vivekI puruSoM kA kAma nahIM hai ataH Apa zAnti rakkheM / sUrijI ke ina vacanoM se yakSa zAnta hokara kahane lagA ki guru mahArAja Apake upadeza ne mere para bahuta prabhAva DAlA hai aura Aja se maiM Apako apanA guru hI samajhatA hU~ ! maiM aba ApakI AjJAnusAra isa nagara ke logoM ko kisI prakAra kA kaSTa nahIM dUMgA para merI mUti vApisa bananI cAhiye / sUrijI ne yakSa kI bAta svIkAra karalI aura kahA ThIka hai yakSarAja ! ApakI mUrti bana jAyagI / ataH yakSa sUrijI kA bhakta bana gayA aura vandana namaskAra kara kahA ki pUjyavara ! Apa jaba mujhe yAda kareMge maiM sevA meM hAjira hoUMgA / itanA kaha kara calA gyaa| subaha sahasrakiraNavAlA sUrya prakAzamAna hote hI sUrijI mahArAja nagara ke najadIka udyAna meM padhAra gaye udhara nagara ke saba loga sUrijI ko vaMdana karane ko aaye| sUrijI ne madhura dhvani se bhavatAraka dezanA dI / vyAkhyAna ke anta meM jaina jainetara logoM ne apanI duHkha kathA kaha sunAI aura usako miTAne kI prArthanA kI / sUrijI ne kahA ki kisI bhI devasthAna kI AzAtanA karanA isa loka aura paraloka meM ahita kA hI kAraNa hai ataH tumhAre nagara se yakSadeva kI AzAtanA huI hai| yadyapi deva mithyAtvI thA para aba vaha samadRSTi bana gayA hai| ataH Apa loga usa yajJa kI mUrti pUrvavata sthApita karo tumhArA saba saMkaTa miTa jaaygaa| bhakta logoM ne svIkAra kara liyA / sUrijI mahArAja ke isa camatkAra ko dekhakara nagara ke loga jainadharma kI bhUribhUri prazaMsA karane lge| sAtha meM sUrijI kA bhI mahAna upakAra samajhakara kaI jainetara logoM ne jainadharma ko bhI svIkAra kara liyA / ataH sUrijI ke padhArane se jainadharma kI bar3I bhArI prabhAvanA huii| nagara meM jahA~ dekho vahA~ jainadharma kA hI yazogAna ho rahA thaa| sUrijI ne kaI dina to gajagRha nagara meM Thaharakara janatA ko dhArmika upadeza sunAyA, bAda Asa pAsa ke pradeza meM vihAra kiyA tathA vahA~ ke tIrthoM kI yAtrA kara apanI AtmA ko pavitra bnaaii| zrIsaMgha ke atyAgraha se vaha cartumAsa to rAjagRha nagara meM hI vyatIta kiyaa| Jain Edigenternational
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [vi0 pU0 400 varSa paTTAvalI naM 5 meM likhA hai ki yakSadevasUri ne pUrva deza meM bihAra kara kaI savA lakSa ajainoM ko jaina banAye aura 300 mumukSutroM ko jainadharma kI dIkSA dI phira bhI ApakI icchA usa prAnta meM vicarane kI thI parantu Apako punaH AcAryazrI kI sevA meM padhArane kI bahuta jaldI thI / ataH vahA~ se vihAra kara jaldI hI gurU sevA meM upakezapura pahu~ca gaye aura apane vihAra kA saba hAla sUrIzvarajI kI sevA meM nivedana kara diyA jisako sunakara zrAcAryyazrI bahuta prasanna huye, kahA bhI hai ki 'kamAU beTokisako pyAro nahIM laage'| AcArya ratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja idhara apanA yogakArya saphala hone ke bAda rAjapUtAnA evaM marudhara prAnta meM naye naye zrajainoM ko jaina banA banA kara jainadharma kA khUba joroM se pracAra kara rahe the aura aneka naye 2 mandiroM kI pratiSThA karAke jainadharma kI nIMva ko majabUta banA rahe the| udhara pUrva baMgAla aura magadhadeza meM zrAcArya jambUsvAmI kI adhyakSatA meM hajAroM sAdhu jainadharma kA pracAra kara rahe the / AcArya jambUsvAmI ko bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke bAda 20 varSoM meM kevala jJAna huA aura 44 varSa taka Apane kevala jJAna meM dharmopadeza diyA aura vIra nirvANa saMvat 64 meM ApakI mokSa huii| Apake pazcAt zrapake paTTadhara prabhavasvAmI huye / ApakA caritra bhI mahAprabhAvazAlI thA, jisako maiM yahAM saMkSepa meM likhe detA hU~ / bhagavAna mahAvIra prabhu ke - pahale paTTadhara gaNadhara saudharma, dUsare paTTadhara Aryajambu hue jinakA jIvana pahale par3ha cuke haiM aba tIsare paTTa para zrAcArya zrIprabhavasvAmI bar3e hI pratibhAzAlI huye / inakI jIvanI mahatvapUrNa - rahasyamayI hai / zrApakA janma vindhyAcala parvata ke samIpavartI jayapura nagara ke kAtyAyaNa gotriya nareza jayasena ke ghara huA thA | ApakA laghu bhAI vinayadhara thaa| jisakA svabhAva rAjasI thaa| choTe bhAI para pitA vizeSa prasanna rahatA thA / vinayadhara bhI catura aura rAjanIti vizArada thA ataeva jaya sena ne apanA uttarAdhikArI vinayadhara ko hI banAyA / yaha bAta prabhava ko anucita pratIta huii| prabhava isa bAta ko sahana na kara sakA / ataH vaha apane bhAI se asahayoga kara nagara ke bAhara calA gyaa| jAtA jAtA eka aTavI meM pahu~ca gayA / vahAM kyA dekhatA hai ki usa sthAna para bahuta se lazkara ekatrita haiN| vaha unake pAsa gayA aura unheM apanA paricaya isa DhaMga se diyA ki sAre dasyugaNa cAhane lage ki yadi yaha rUThA rAjakumAra hamArA nAyaka ho jAya to hama nirbhaya hokara coriyAM kreNge| banA bhI aisA hI ki prabhava usa pallI ke 499 coroM kA nAyaka bana kara usane janatA ko hara prakAra se lUTanA prArambha kiyaa| deza bhara meM trAhi trAhi maca gii| usa deza rAjA ne ina coroM ko pakar3ane kA pUrNa prayatna kiyA para eka bhI cora hAtha nahIM lagA / prabhava ne coroM ko aisI yuktiyAM batA dIM ki koI unakA bAla bhI bAMkA nahIM kara sakatA thA / prabhava kI prakRti bar3I umra thii| jisa kArya meM vaha hAtha DAlatA use samyak prakAra se sampAdita kara hI letA thA / eka bAra vaha zreSTi mahala meM gayA aura vahAM jambukumAra kA upadeza sunA / isa vRtti ko tilAMjali de usane apane 49 coroM sahita saudharmAcArya ke pAsa dIkSA grahaNa kii| usane umra prakRtti ke kAraNa zAstroM kA jJAna bahuta zIghra prApta kara liyaa| usakA kArya itanA zreSTha huA ki vaha anta meM vIrAt 64 saMvat meM jambumuni ke pIche AcArya pada para ArUr3ha huA / jisa prakAra prabhava saMsAra meM lUTane khasoTane meM zUravIra the usI bhAMti dIkSita hone para karma kATane meM pUrNa yoddhA the / kisI ne ThIka hI to kahA hai "karmezUrA te dharmezUrA" / prabhava muni cauraha pUrvadharajJAnI aura sakala zAstra pAraMgata / Apane jainadharma kA khUba abhyudaya kiyA / zrApane apane jJAvartI sahasroM 11ry.org. www.ji
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sAdhuoM kA saMgaThana evaM saMcAlana bhI bar3I khUbI se kiyaa| hajAroM naranAriyoM ko dIkSita kara Apane jainazAsana ke utthAna meM pUrA hAtha ba~TAyA / Apane antima avasthAmeM zrutajJAna dvArA upayoga lagA kara jAnanA cAhA ki maiM apane pIche AcAryapada se kisako vibhUSita karU ? para koI sAdhu dRSTigocara nahIM huA taba Apane zrAvakavarga kI ora nirIkSaNa kiyA to koI honahAra puruSa nahIM ja~cA / Apane Azcarya kiyA ki mere sammukha Aja karor3oM jainI haiM kyA koI bhI AcAryapada ke yogya nahIM hai ? to aba kyA kiyA jAya ? taba Apane jainetara logoM kI ora dRSTipAta kiyA to Apane samasyA hala hone kI sambhAvanA anubhava kI / Apako jJAna huA ki rAjagRha nagara kA rahane vAlA yakSagautriya yajurvedIya yajJAraMbha karate hue aprezvaroM meM zayyaMbhava bhaTTa isa pada ke yogya ho sakatA hai / isake atirikta aura koI nahIM hai / taba Apane apane sAdhuoM ko usa sthAna kI ora bheja kara yaha saMdeza kahalAyA ki vahAM yajJa karane vAloM ko jAkara bAra 2 kaho ki "aho kaSTaM mahokaSTaM tavaM na jJAyate param" / isa sUtra ko bAra bAra uccAraNa karo tathA vApisa lauTa zrazra / zrAcAryazrI kI AjJAnusAra munigaraNa usa zAnta sthAna kI ora gaye aura zayyaMbhavabhaTTa ke samakSa jAkara uparokta vAkya kI kaI bAra punarAvRti kI / bhavabhaTTa ne vicAra kiyA ki yaha nirApekSI jainamuni asatya nahIM bolte| kyA merA zrama saba vyartha hai ? kyA sacamuca maiM pratikUla mArga kA pathika hU~ ? satyAsatya kA nirNaya karane ke hita vaha apane guru ke pAsa khama lekara gayA aura pUchA ki Apa satya satya sapramANa kahiye ki isa kriyAkANDa kA kyA phala hai ? yadi tumane saMtoSaprada uttara nahIM diyA to isI talavAra se tumhArI khabara lUMgA / gurU ne dekhA ki aba zrasatya kahane se jAna jokhoM meM hai to satya hAla kaha diyA ki vatsa ! isa yajJa ke stambha ke nIce jainatIrthakara zAntinAtha svAmI kI mUrti hai aura isI mUrti ke atizaya se hI apanA yajJa kA kArya cala rahA hai / anyathA apanA itanA prabhAva kabhI nahIM par3a sakatA thaa| yaha samAcAra sunate hI zayyaMbhavabhaTTa ne yajJa stambha ko haTA kara zAMntinAtha bhagavAna kI mUrti nikAla kara darzana kiye| darzana karate hI use pratibodha huA / mithyA gurU ko tyAga kara Apane samyak darzana kA avalambana liyA, yajJa yAgAdi kI niSThura kriyAoM se dUra hokara ApakA mana zuddha jainadharma ke caritra kI ora jhuka gayA / Apane prabhava AcArya ke pAsa jAkara dIkSA grahaNa kii| dIkSA lekara Apane gurukula meM raha caudahapUrva kA adhyayana evaM manana kiyA / zrAcArya prabhavasUri AcAryapada kA bhAra zayyaMbhavamuni ko de nivRtti mArga para calate huye vyavahAragiri parvata para anazana lekara vIrAt 75 saMvat ko svayaM svargadhAma pdhaare| Apake paTTa para AcArya zayyaMbhavAcArya hue, ataH ApakA sakSipta paricaya bhI yahAM karavA diyA jAtA hai| bhagavAna mahAvIra ke cauthe paTTa para zayyaMbhavasUri bar3e ojasvI evaM nispRha hue| jisa samaya Apane yajJa Adi ko tyAga kara prabhavazrAcArya ke pAsa dIkSA grahaNa kI thI usa samaya ApakI dharmapatnI garbhavatI thI | isa garbha se mataka nAmaka putra utpanna huA / jaba yaha bAlaka ATha varSa kA huA to sahapAThiyoM dvArA prazna pUche jAne para apanI mAtA ko Akara pUchane lagA ki mere pitAjI kahA~ haiM ? mAtA ne apane putra manako uttara diyA ki beTA "terA pitA to jaina sAdhu hai, jaba tU mere garbha meM thA taba unhoMne eka jainAcArya ke pAsa dIkSA lI thii| Aja ve muni rAjA mahArAjAoM se pUje jAte haiM / tere pitA apanI yogyatA se vahA~ bhI Aja AcArya pada para suzobhita haiM " / Jain Edia Prnternational
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ vi0 pU0 400 varSa ___ jaba mAtA se putra ne yaha bAteM sunI to usakI bhI icchA huI ki eka bAra calakara dekha to AUM ki ve AcArya kaise haiM ? vicAra karate 2 upane milane ke lie prasthAna karanA nizcaya kiyaa| usane socA ki kadAcit mAtAjI mere prastAva se sahamata na hoM ataeva binA pUche cupacApa vahAM se bhAga jAnA hI ThIka hai| 'manaka' anta meM ghara se bAhara nikala gayA aura zayyaMbhava AcArya kA samAcAra pUchatA pUchatA campAnagara meM pahu~ca gayA / nagara ke dvAra para yaha baiThA thA ki usane AcArya zrI ko praveza karate huye dekhA / usane unheM jainamuni samajha kara pUchA ki kyA Apako jJAta hai ki mere pitA zayyaMbhava, jo Aja kala Apake AcArya kahalAte haiM isa nagara meM haiM ? AcAryazrI ne uttara diyA ki "so to ThIka, para tumheM unase aba kyA sarokAra hai / kyA tumheM pitA ke pAsa dIkSA lenA hai ?" manaka ne uttara diyA, "jI hA~, merI icchA hai ki maiM bhI dIkSA luuN"| AcArya zrI ne kahA ki yadi tumhArI aisI hI icchA hai to calo mere sAtha / maiM vahI huuN| tumheM dIkSA duuNgaa| manaka kI dIkSA samAroha ke sAtha huI / AcArya zrI ne vicAra kiyA ki isa manaka muni ko kucha adhyayana karAnA cAhiye kyoMki zrutajJAna ke yoga se jJAta huA ki isakI zrAyu svalpa hai| AcArya zrI jo zikSA praNAlI se pUrNa paricita the isa muni ke pAThyakrama kI naI yojanA karane lge| pAThyakrama banAne ke hetu se pUrvAga uddhRta kara baikAla ke andara dazAdhyayana saGkalita kara usakA nAma dazavakAlika sUtra rakha diyA aura manaka muni ne isa sUtra kA adhyayana kara kevala arddha varSa meM hI ArAvipada prApta kara svarga kI ora sthAna kiyA / jisa samaya manaka muni kA dehAnta huA usa samaya AcArya zrI kI AMkhoM se AMsuoM kI jhar3I laga gaI / ina premAzruoM se anya muniyoM ne udAsInatA samajha kara AcAryazrI se prazna kiyA ki ApakI isa dazA kA kyA kAraNa hai ? AcArya zrI ne uttara diyA ki manaka merA sAMsArika nAte se putra aura dhArmika nAte se laghu ziSya thA / aisI choTI umra meM kAla kara jAne ke kAraNa mujhe kheda hai para sAtha meM mere hI hAthoM se isane cAritra ArAdhana kara ucca pada ko prApta kiyA hai isI kA mujhe harSa hai| yazobhadra Adi muniyoM ne pUchA, "bhagavan ! Apane yaha bAta hameM prathama kyoM nahIM prakAzita kI ? anyathA hama isakI vayyAvacca kA pUrNa lAbha utthaate|" zrAcArya zrI ne uttara diyA ki yadi yaha nAtA maiM pahile batA detA to kadAcita isake adhyayana meM va dhyAna meM kucha khAmI raha jAtI ! isI kAraNa se maiMne tumheM yaha bAta nahIM kaho / phira AcArya zrI ne vicAra kiyA ki usa nUtana sUtra dazavakAlika ko punaH pUrvAga taka saMhAraNa kruuN| isa para caturvidha saMgha ne anurodha kiyA ki bhagavan ! isa paMcamakAla meM aise sUtra kI nitAnta AvazyakatA hai ataeva Apa isa sUtra ko aisA hI rahane dIjiye tAki alpa buddhi vAle bhI isakA ArAdhana kara apanA kalyANa karane meM samartha hoveM / AcArya zrI ne unakA prastAva svIkAra kara vaha sUtra usI rUpa meM rahane diyaa| isI sUtra ke pratApa se Aja sAdhu sAdhviyAM apanA kalyANa kara rahI haiM aura isa bAre ke anta taka kaI prANI apanA uddhAra kreNge| AcAryazrI zayyaMbhavasUri bar3e hI upakArI huye / dharma kA pracAra apane prabala prayatna se karate rahe / AcArya ratnaprabhasUri ne isa bhUmi para janma lekara apane kalyANa ke sAtha aneka bhavyoM kA kalyANa kiyaa| itanA hI kyoM para mahAjana saMgha rUpI eka kalpa vRkSa lagAkara unakI vaMza paramparA hajAroM varSoM taka cirasthAyI banA dI / Apane apane jIvana meM 1500 sAdhu 3000 sAdhviyAM aura 14:0000 ghara vAle www.119ary.org
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSe / [ bhagavAn pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa AcAra patita kSatriyoM ko jaina banA kara jainazAsana ko khUba unnati kI / aura mAravAr3a jaise prAnta meM aneka jaina maMdira mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara jaina dharma kI nIMva sudRr3ha banAkara dharma ko cirasthAyI banA diyaa| zrAcArya ratnaprabhasUri evaM Apake sAdhuoM kA vizeSa vihAra upakezapura evaM usake Asa pAsa ke pradeza meM hone se Age calakara unake samUha evaM sampradAya kA nAma upakezagaccha huA aura AcArya kanakaprabhasUri ke zramaNoM kA vihAra prAyaH koraMTapura evaM usake Asa pAsa ke pradeza meM hone se vaha samUha koraMTagaccha ke nAma se prasiddha huaa| ___ kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki jaina samAja para ina AcAryoM kA kitanA jabardasta upakAra hai ki jinhoMne mAMsa madiga Adi durvyasana sevana se naraka ke abhimukha hue jIvoM kA duvryasana chur3A kara jainI banA svarga mokSa ke adhikArI banAye / yadi isa upakAra ko hama loga kSaNa bhara bhI bhUla jAya to hamAre jaisA kRtaghnI pApI jagata meM kauna hogA ? ataH una pUjyavara AcAryoM kA prati samaya upakAra samajha smaraNa karanA hamArA sabase prathama kartavya hai / loka yukti hai kiguru govinda donoM khar3e, kisa ke lAgU pAya / balihArI guru deva kI so, mArga diyA batAya // ___ maiM ina paropakArI sUrIzvara ke sampUrNa jIvana se na to itanA vAkipha hU~ aura na isa lohe kI tuccha lekhanI se likha hI sakatA hU~,tathApi jitanA masAlA mujhe milA hai vaha eka bAlakIr3A kI taura likhA hai / phira bhI maiM ummeda rakhatA hU~ ki merA yaha likhA huA saMkSipta jIvana bhI jainasamAja ke lie paropakArI hogaa| AcArya ratnaprabhasUri kA janma mahAvIra nirvANa kA varSa thA Apane 40 varSa kI umra meM rAjapATa sukha sampati evaM kuTumba parivAra ko tyAgana karake AcArya svayaMprabhasUri ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jainadIkSA ko grahaNa kiyA tatpazcAt 12 varSa paryaMta jJAna dhyAna evaM prAcArya pada yogya sarva guNa saMpanna hokara vIrAt 5. veM varSa AcArya pada para ArUr3ha hue aura aThAraha varSoM ke bAda upakezapura nagara meM padhAra kara AcAra patita kSatriyoM ko jaina dharma kI dIkSA zikSA dekara 'mahAjana saMgha' kI sthApanA karI tathA 14 varSa taka usakI khUba vRddhi karI / anta meM 1500 sAdhu 3000 sAdhviyAM aura asaMkhya bhakta gaNoM ke sAtha bhavatAraka parama punIta tIrthAdhirAjazrI zatrujaya tIrtha kI yAtrA kara vahAM caturvidha zrI saMgha kI vidyamAnatA meM anasana evaM samAdhi ke sAtha jainadharma kI ArAdhanA pUrvaka isa nAzavAna zarIra kA tyAga kara vIrAt 84 varSa mAghazukla pUrNimA ke dina bArahavA~ acyuta svarga kI ora prasthAna kiyaa| ataH osavAla samAja kA yaha saba se pahilA karttavya hai ki ve prati varSa zrAvaNa kRSNa caturdazI ke dina zrosavAla jAti kA janma dina kA mahotsava aura mAgha zukla pUrNimA ke dina baDI 2 sabhAyeM karake AcAryaratnaprabha sUri kI jayanti manAkara yaha zubha sadeza pratyeka prANI ke hRdaya taka pahu~cAkara kRtArtha bane / SaSTama paTTadhara jo hue AcArya ratna sunAma thaa| vidyAdharoM ke agra the uddhAra unakA kAma thaa|| upakezapura meM pahuMca nRpati ravivaMzI upaladeva ko / dIkSita kiyA maMtrI Uhar3a saha lakSa kSatrI vIra ko|| upakezavaMzI osavaMzI hI Aja osavAla hai / AcArya guNa kaise kare unakA bahuta upakAra hai| // iti bhagavAna pArzvanAtha ke chaTe paTTadhara AcArya zrI ratnaprabhasUri kA saMkSipta jIvana // Jain Eduronternational
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhari kA jIvana ] siMhAvalokana 1 - vIra nirvANa saMvat eka meM AcArya ratnaprabhasUri kA vidyAdhara vaMza meM janma | 2 - vI0 ni0 saM0 40 meM AcArya svayaMprabhasUri ke hAthoM se ratnaprabhasUri kI dIkSA / 3 - vI0 ni0 saM0 52 meM AcAryazrI svayaMprabhasUri ke karakamaloM se AcArya ratnaprabhasUri kA zrAcArya pada pratiSThata honA / 4 - vI0 ni0 saM. 70 ke vaizAkha mAsa meM zrAcArya ratnaprabhasUri kA 500 muniyoM ke sAtha meM upazapura padhAranA | 5 - vI0 ni0 saM070 zrAvaNa kRSNa caturdazI ke zubhadina meM ratnaprabhasUri ne upakezapura ke sUryavaMzI rAjAutpaladeva cAndravaMzI maMtrI Uhar3a aura nAgarika kSatriyoM ko kuvyasana chur3Akara jainadharma meM dIkSita karanA / [vi0 pU0 pU0 400 varSa 6 -- vI0 ni0 saM0 70 zrAvaNa zuddha pratipadA ke zubhadina meM una nUtana jainoM kI 'mahAjana saMgha' rUpI eka sudRr3ha saMsthA kAyama karanA / 7 - vI. ni. saM. : 70 mAghazukla paMcamI ke dina AcArya ratnaprabhasUri ke kara kamaloM se upakezapura aura karaMTapura nagara meM mahAvIra mandira kI pratiSThA kA honA / 8 - vI. ni. saM. 70 meM koraMTapura ke zrIsaMgha dvArA kanakaprabha ko zrAcArya pada honA / 9 - vI. ni. saM. 77 meM upakezapura ke mahArAjA utpaladeva ke banavAye pahAr3I para ke prabhu pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA AcArya ratnaprabhasUri evaM kanakaprabhasUri ke kara kamaloM se honA / 10 - vI. ni. saM. 82 meM AcArya ratnaprabhasUri ke kara kamaloM se vIradhavalopAdhyAya ko zrAcArya pada se vibhUSita kara ApakA nAma yakSadeva sUri rakhanA aura zrAcArya ratnaprabhasUrijI antima zalekhanAyoga evaM dhyAna meM laga jAnA / yaha pahale jamAnA kI paddhati thI ki AcArya zrI apane gaccha kA bhAra kisI yogya muni ko dekara, Apa vizeSa nirvRti meM laga jAte the tadAnusAra AcArya ratnaprabhasUri ne bhI kiyA thA / 11 - vI. ni. saM. 83 meM AcArya yakSadevasUri ne rAjagRha nagara meM upadrava karate huye yakSa ko pratibodha karake vahA~ caturmAsa kiyA tathA pUrva deza kI yAtrA kara savA lakSa naye jaina tathA 300 sAdhu sAdhviyoM ko dIkSA dekara punaH upakezapura padhAranA / 12-- zrAcArya ratnaprabhasUri kA apane zeSa jIvana meM 1400000 naye jaina zrAvaka zrAvikAoM tathA 1500 sAdhu 3000 sAdhviyoM ko jainadharma kI dIkSA denA / 13- vI. ni saM. 84 mAghazulka pUrNimA ke dina zrI siddhagiri para zrAcArya yakSadevasUri ko gaccha nAtraka padArpaNa kara catuvidha zrIsaMgha kI mojudagI meM anazanapUrvaka AcArya ratnaprabhasUrikA svargavAsa honA / 14 - zrIsiddhagirI para zrIsaMgha kI ora se AcArya ratnaprabhasUri ke smRti ke liye eka vizAla stUpa karavAnA / dis Jain Education Intational www.jatthe brary.org 121
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa varSa ] ANA rahA hU~ / zAnticaMdra -Ajakala Apa kyA likha rahe haiM ? kAnticaMdra -- maiM prAcIna itihAsa likha rahA hU~ / zAnti- - vaha kisa viSaya kA hai ? zAnti- ApakA kahanA thor3I dera ke liye mAna bhI liyA jAya to bhI itihAsa ke anusaMdhAna ve bar3I mahattvapUrNa haiM / ataH vaha AdaraNIya haiM / kAnti - kyA pUchate ho, viSaya bahuta jaTila hai / zAnti - Akhira vaha hai kyA ? kAnti - itihAsa kI sAmagrI zilAlekha, tAmrapatra, dAnapatra, sikkA aura usa samaya ke likhe huye kAnti- maiM apane pUrvajoM kA itihAsa likha pramANika puruSoM ke prantha hI ho sakatI haiM aura inako hama aitihAsika evaM pratyakSa pramANa mAnate haiM / zAnti - - ApakA kahanA ThIka hai parantu vizAla bhArata ke liye pUrvokta sAdhana aparyApta hI samajhe jAte hai / ataH ina pratyakSa pramANoM ke sAtha parokSa pramANa ( zrAgama upamAna aura anumAna ) mAna liye jAMya to itihAsa sarvAga-zuddha bana sakatA hai / kAnti- maiM isa bAta ko mAnane ke liye taiyAra nahIM huuN| merA siddhAnta to eka hI hai / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pramANavAda zAnti - kitanAka likha liyA hai ? kAnti - likheM kyA, bhAI sAhaba kucha sAdhana hI nahIM milatA hai / zAnti - phira bhI kucha to milA hI hogA na ? kAnti - bahuta kama milA hai / zAnti - Apane prAcIna grantha paTTAvaliyAM yA kulaguruoM kI likhI huI vaMzAvaliyoM kA avalo kana kiyA hai yA nahIM ? zAnti - ye ApakA ekAntavAda kevala haThavAda kAnti-mujhe usa sAhitya para vizvAsa nahIM hai| hI hai / lIjiye eka udAharaNa Apake sAmane upasthita zAnti - kisa kAraNa se ? kAnti- ta usa sAhitya meM kevala idhara udhara kI sunI huI bAteM hI haiN| karatA huuN| kisI govindarAjA kA zilAlekha vi. saM. 980 kA milA, usI vaMza ke nandarAjA kA dUsarA zilAlekha vi. saM. 1071 kA milaa| ina donoM zAnti - paTTAva liyeM vaMzAvaliye sarvathA nirA dhAra nahIM haiM, unameM bhI aitihAsika dRSTi se bahuta sA tathya rahA huA hai, ataH itihAsa likhane meM ve upAdeya haiN| dekhiye khAsa itihAsa ke likhane vAle paM. gaurIzaMkarajIzromA kyA kahate haiM : ke bIca meM 91 varSa kA antara hai jisake liye koI bhI sAdhana nahIM milA, parantu vaMzAvaliyoM meM govinda kA putra caMdra aura candra kA putra indra likhA milatA hai aba Apa goviMda kA 91 varSa rAja samajheMge yA vaMzA valiyoM meM likhA huA govinda kA putra caMdra tathA candra kA putra indra aura indra kA putra nanda samajheMge ? kAnti -- govinda aura nanda ke bIca 91 varSa kA antara hai jisake liye cAhe itihAsa meM mile yA na mile, para anumAna se do rAjA honA mAnanA hI par3atA hai isameM koI sandeha nahIM hai / zAnti - basa, maiM bhI yahI kahatA hU~ aura isI kA nAma hI parokSa pramANa arthAt anumAna pramANa "itihAsa va kAvyoM ke atirikta vaMzAvaliyoM kI kaI pustakeM milatI haiM X X tathA jainoM kI kaI eka paTTAvaliyAM Adi milatI haiM / ye bhI itihAsa ke sAdhana haiM / " rAjapUtAnA kA itihAsa pRSTha 10" kAnti - koI kucha bhI kaho, jahA~ taka aitihAsika pramANa na mileM vahA~ taka maiM unheM upAdeya nahIM samajhatA hU~ / 122
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] 0 pU0 400 varSa hai / itanA hI kyoM para ina anumAna prAmANAdi ekadama unase muMha mor3a lenA / itihe pramANoM se hI itihAsa kI bhIMta khar3I kI jAtI hai| jitanA paTaTAvalyAdi granthoM meM hai utanA anya sthAna kAnti-maiMne vaMzAvaliyA~ aura prAcIna grantha meM nahIM milegaa| para zAyada ApakI zikSA meM isakA bahuta se dekhe haiM unameM sAla, saMvata, ghaTanA, sthAna sthAna na ho ? aura vyakti ke viSaya meM itanI gar3abar3a hai ki sthAna kAnti-zrApa parokSa pramANa kisako kahate haiM ? mile to samaya nahIM milatA hai aura samaya milatA hai zAnti-Agama, upamAna aura anumAna ye to vyakti nahIM milatA hai to phira usa para kaise parokSa pramANa haiN| vizvAsa kiyA jAya ? kAnti-Agama kA artha kyA hai ? zAnti-yadi kisI sthAna para aisA huA ho zAnti-prAcIna samaya ke likhe huye sUtra, to kyA saba paTTAvaliye tyAjya ho sakatI haiN| prantha, rAsa, paTTAvaliyAM vaMzAvaliyAM ye saba Agama dUsare isa prakAra kI gar3abar3aitihAsa meM bhI kama nahIM pramANa, tathA eka vastu kA sambandha dUsarI vastu se hai aura una logoM ko bhI samaya samaya para anya sAdhanoM jor3a denA aura Age cala kara ve satya siddha ho jAya dvAga saMzodhana karanA par3atA hai / dekhiye pRthvIrAja use anumAna pramANa kahate haiN| rAso, muNoyata naiNasI kI khyAta aura TaoNDa sAhaba kAnti-zrApa jI cAhe vaha mAne parantu maiM to kA rAjasthAna vagairaha kaI prantha haiM jo idhara udhara kI aitihAsika pramANa evaM pratyakSa pramANa ko hI mAnatA hU~ sunI huI bAtoM ke AdhAra para nirmANa kiye gaye haiM zAMti-Apane eka vidvAna kA kahanA sunA hai ? aura ve paramopayogI hone se unakI ginatI aitihA- kAMti-nahIM, kRpA kara sunAiye / sika sAdhanoM meM hai / to phira hamArI paTTAvalyAdi zAMti-vastu kI mUlasthiti ko jAnane ke liye kA tiraskAra kyoM kiyA jAtA hai ? do pramANoM kI AvazyakatA hai 1-pratyakSapramANa kAnti-zrApakA kahanA ThIka hai parantu pRthvI- 2-parokSa pramANa / yadyapi parokSa pramANa pratyakSa rAja rAso, naiNasI kI khyAta aura TaoNDa gajasthAna pramANa ke sAmane gauNa hai tathApi parokSa pramANa ke Adi pranthoM ko itihAsa meM sthAna bhale hI de diyA binA pratyakSa pramANa kA kAma bhI to nahIM calatA hai| hai, parantu unameM bahuta se sthAnoM para zruTiye hai| saca pUcho to parokSa pramANa pratyakSa pramANa kA ThIka zAnti-hA~, una pranthoM meM zruTiye jarUra rahI huI mArgadarzaka hai| parokSa pramANakI sahAyatAse hI pratyakSa haiM para una truTiyoM ke kAraNa unakA anAdara kara diyA pramANa Age calatA hai / itanA hI kyoM para pratyakSa jAya to jna pranthoM meM jo itihAsa kA masAlA hai pramANa vAle paga 2 para anumAna pramANa kI zaraNa vaha Apako khojane para bhI anyatra nahIM mila sakatA lete haiM / samajhA nahIM kAnti ! hai / ata: saMzodhakoM kA kartavya hai ki unakA saMzo- kAnti-meharabAna ! maiM khaMDana maMDana ke jhagar3e meM dhana karake unako kAma meM leM,jaise naie sI kI khyAta utaranA nahIM cAhatA hU~ / khaira, batalAiye ! zrApa isa kAzInAgarIpracAriNI sabhA ne mudrita karavAI hai| samaya kyA likha rahe haiM ? jahA~ zruTiye thIM vahAM unhoMne saMzodhana kara phuTanoTa zAnti-maiM osavAla jAti kI utpatti ke meM TippaNiya kara dI hai| isI prakAra prAcIna paTTA viSaya kA itihAsa likha rahA huuN| valyAdi pranthoM kA bhI saMzodhana karanA cAhiye na ki kAnti-zrApa kisa nirNaya para Aye haiM ? 123
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vi0 pU0 400 varSa / nAsavAloM kI utpatti vi. pU0 400 kyoM ? dUsare bhI kaI pramANa ho sakate haiN| AnAma huii| esA merA khayAla hai| kAnti -- maiM to kevala anumAna se hI kahatA huuN| ___ kAnti-kyA bAta karate ho ? kyA osavAla zAnti-- anumAna Apa apane kAma kI rukAvaTa jAti kI utpatti vikrama pUrva 400 varSa meM huI hai ? meM hI mAnate ho yA saba bAtoM ke liye ? maiMne to Aja hI yaha bAta Apake muMha se sunI hai ? kAnti-kucha vicAra kara kahA ki saba ke liye / zAnti -hA~, maiM ThIka kahatA huuN| zAnti-bhalA ApakA kAma ruka jAtA hai jaba kAnti ---isake liye Apake pAsa kyA pramANa haiM? to Apa anumAna se mAna lete ho, taba hamAre mahAna zAnti-yaha lIjiye paTAvaliyAM vaMzAvaliyAM saMyamI puruSoM ke likhe huye prantha paTTAvalyAdi ko vagairaha vagairaha bahuta pramANa haiN| mAnane meM Apa hicakicAte ho / isako pakSapAta kahate ___ kAnti - maiM Apase pahile hI kaha cukA hU~ ki haiM yA haThadharmIpanA ? mujhe isa sAhitya para vizvAsa nahIM haiN| ____ kAnti-para ve saiMkar3oM varSoM kI purAMNI bAteM bAda zAnti-bhAI sAhaba ! Apa apanI zikSA se meM kisa AdhAra para likhI hoMgI ? lAcAra haiM varanA yaha kabhI nahIM kahate / kAraNa, maiM zAnti-pahale ke loga saba jJAna ko kaNThastha Apako abhI samamA cukA hU~ ki paTTAvaliyAM aura rakhate the aura guru paramparA se vaha jJAna saiMkar3oM varSoM vaMzAvaliyAM itihAsa ke khAsa sAdhana haiM aura yahI taka usI rUpa meM calA AtA thA / jaba buddhi kI maMdatA hamako batalA rahe haiM ki osavAla jJAti kI utpatti huI to pustakoM meM likhA gayA, jaise hamAre dharma ke mUla upakezapura meM prAcArya ratnaprabhasUri dvArA vi0pU0 400 Agama bhagavAna mahAvIra ke kahe huye haiM aura usa varSa meM huii| phira Apa nahIM mAnate ho isakA kyA jJAna ko karIba 1000 varSa taka sAdhu kaMThastha hI yAda kAraNa hai ? rakhate rhe| jaba smaraNa-zakti maMda par3ane lagI to unhone __kAnti-osavAla jJAti kI utpatti upakezapura pustakoM para likha liye| isI taraha paTTAvalyAdi pranthoM meM prAcArya ratnaprabhasUri ke dvArA huI, isameM to kisI ko bhI samajha liijiye| prakAra kI zaMkA nahIM hai, para isakA samaya vi0 pU0 kAnti-Apake dabAva aura Agama ke nAma 400 varSa kA mAnane meM jarA dila hicakicAtA hai| para maiM mAna to letA hU~, para merI antarAtmA isa bAta hAM, isa jAti kI utpatti vikrama kI dazavIM zatAbdI ko maMjUra nahIM karatI hai / ke Asa-pAsa huI hogI aisA vidvAnoM kA khayAla hai zAnti--khaira, isa viSaya ko to maiM Apako jisako maiM bhI ThIka samajhatA huuN| phira Age cala kara samajhAUMgA para pahile Apa se zAnti-isake liye Apake pAsa kyA pramANa hai? yaha pUcha letA hU~ ki Apake pitA kA kyA nAma hai ? kAnti-pramANa to mere pAsa kucha bhI nahIM hai kAnti-mere pitA kA nAma hai kezarIsiMha / para isa samaya ke pUrva isa jAti ke astitva kA zAnti -kyA sabUta ? zilAlekhAdi koI bhI pramANa nahIM milatA hai| kAnti -dukAna para maujUda baiThe haiM Apa dekha leN| __ zAnti-jaba Apake pAsa pramANa hI nahIM haiM, zAnti-kezarIsiMhajI ke pitA kA kyA nAma hai ? to phira Apa dazavIM zatAbdI kaise kaha sakate ho ? kAnti-umarAvasiMha ? aura pramANa ke liye kevala zilAlekha kA hI Agraha zAnti-kyA pramANa hai ? wwwmarriwwwwwww Jain Educa88ernational
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [20 pU0 400 varSa kAnti-hamAre pitAmaha ke samaya kA unakA kAnti-isameM zaMkA kA kyA phoTU mere pAsa maujUda hai / dekha liijiye| khurzInAma maujUda hai| ukeza, zAnti-- umarAvasiMha ke pitA kA kyA nAma hai ? zAnti-zAyada koI tumhAre pitAmaha ne :kaanti-raamsiNh| se vaise hI likha diyA ho| kAnti-vAha bhaI tuma bhI kamAla karate hai zAnti-kyA sabUta ? kahIM ye bAteM kalpanA se likhI jAtI haiM ? hamAre kAnti -- unhoMne eka sunAra sa sAna kA kaThA pitAmaha ne apane pitAmaha ke kathanAnusAra ThIka ThIka kharIda kI thI usake rupaye sunAra kI bahI meM nAma likhA hai| maMDe huye the, jisake rupaye byAja sahita maiMne hAla hI zAnti-Apake pitAmaha ke pitAmaha ko kaise meM cukAye haiN| mAlUma huA haMgA? zAnti-rAmasiMha ke pitA kA kyA nAma ? ___kAnti-vAha ! yaha bhI koI pUchane kI bAta hai ? kaanti-chtrsiNh| unheM apane pitA se mAlUma huA hogaa| zAnti-kyA pramANa hai ? zAnti--to tumhAre kahane kA abhiprAya yaha hai kAnti-unhoMne eka tAlAba para chatrI banAI ki vaMzaparamparA se khuzInAme kA jJAna calA pAyA hai| thI jisakA zilAlekha Aja bhI maujUda hai| kAnti-hA~, basa aba tuma samajha gaye / zAnti- chatrasiMha ke pitA kA kyA nAma thA ? zAnti-maiM to samajha gayA meharavAna! para Apa abhI nahIM samajhe haiN| kaanti-lkssmnnsiNh| kAnti-kyoM ? zAnti - kyA sabUta ? zAnti-kyoMki vaMzaparamparA ke jJAna se likhI kAnti-Apa tIrthoM kI yAtrA padhAre the usa samaya huI apanI vaMzAvalI meM to Apako sandeha nahIM hai, paMDoM ko kucha dAna diyA thA, vaha paMDoM kI bahI meM parantu guru paramparA ke jJAna se likhI huI paTTAusI samaya kA likhA huA milatA hai| valiyoM aura vaMzAvaliyoM meM Apako sandeha hai| ___ zAnti-lakSmaNasiMha ke pitA kA kyA nAma kAnti-satya hai bhAI sAhaba ! yaha merA mithyA thA ? bhrama thA / vAstava meM paTTAvaliyA~ aura vaMzAvaliya kaanti-sundrsiNh| mAnanIya grantha haiN| yaha merI bhUla thI ki maiM isa zAnti-kyA sabata ? sAhitya para sandeha karatA thaa| kAnti-isake liye aitihAsika pramANa to zAnti-kAnti ! eka tuma hI nahIM para aise koI nahIM haiM parantu hamAre pitAmaha ne apanI yAda. vartamAna zikSA pAye huye arddhadagdha bahuta se loga bhrama dAzta se jaisA ki unhoMne apane pitAmaha se sunA thA meM par3e huye haiN| phira bhI unameM vizeSatA yaha hai ki eka khurzInAmA banAyA thaa| usameM lakSmaNasiMha ke dUsare ke pramANoM ko mAnate nahIM aura Apake pAsa pitA kA nAma sundarasiMha likhA hai| pramANa nahIM / aura kaha dete haiM ki phalAM grantha paTTA___ zAnti-isa khurzInAmA meM Apako kisI prakAra valiyoM ko hama mahIM mAnate haiN| aise arddha dagdha kI zaMkA to nahIM hai na ? manuSyoM ko kaise samajhAyA jAya ? 125 www.jantipary.org
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa N ] AcAra pati hai sAhaba ApakA kahanA satya hai / haoNlaye kyA para merI khuda kI hI yahI yI / Apa to kyA para brahmAjI bhI kara jAti dete ki osavAloM kI utpatti vikrama se maiMne varSa pUrva huI to maiM kadApi nahIM maantaa| para zrApa ke sAtha vArtAlApa hone se yaha nizaMka ho cukA hai ki paTTAvaliyoM ke anusAra osavAloM kI utpatti bi0 pU0 400 varSoM meM huI hai aura isake viSaya meM padAvaliyoM aura vaMzAvaliyoM meM jo likhA hai usameM zaMkA karane kI jarUrata bhI nahIM hai, kyoMki una tyAgI saMyamI mahAtmAoM ko asatya likhane kA koI bhI kAraNa nahIM thA ataH vaha satya hI hai| dUsarI bAta yaha bhI hai ki yadi paTTAvalI aura vaMzAvaliyoM ko na mAnA jAya to isa viSaya ke liye hamAre pAsa dUsarA sAdhana hI kyA hai ? Aja hama dekhate haiM to kisI savAla ke pAsa 4 puzta, kisI ke pAsa 8 puzta aura kisI ke pAsa 10 puzta se Age ke nAma taka bhI nahIM milate haiM to unake pUrvajoM ne dezasamAna aura dharma kI kyA kyA sevAyeM kI unakA to patA hI kyA calatA hai / yahI kAraNa hai ki osavAla samAja ke nararatnoM ne deza kI bar3I bar3I sevAyeM kIM aura apanA tana, mana ra dhana arpaNa kiyA, para Aja saMsAra meM unakA kahIM para mAna yA sthAna nahIM hai| isakA mUla kAraNa paTTAvaliyoM kA anAdara karanA hI haiN| unake binA hama janatA ko kyA batA sakate haiM ? eka vidvAna ne ThIka kahA hai ki jisa kisI jAti ko naSTa karanA hai to pahile usakA itihAsa naSTa kara do, vaha svayaM naSTa ho jAyagI, isa yukti ke anusAra osavAla jAti ke naSTa hone meM mukhya kAraNa apanA itihAsa na jAnanA hI hai| khaira, eka bAta aura pUchanI hai aura vaha yaha hai ki osavAla jaisI buddhizAlI aura samajhadAra jAti ne isa patha Jain Educaternational [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kA avalambana kyoM kiyA hogA ki vaha apane itihAsa ke liye isa prakAra udAsIna rahe / zAnti - isameM mukhya kAraNa naye naye gaccha evaM samudAya tathA ApasI bheda kA hI hai| kAnti- - para unhoMne aisA kyoM kiyA aura isameM unakA kyA svArtha thA / zAnti - naye naye gacchavAloM ko apane upA saka banAne the| jaba taka unakA prAcIna itihAsa na bhulA diyA jAya taba taka ve una nUtana gacchadhAriyoM ke bhakta bana hI nahIM sakate the / ataH unhoMne kaI zrosavAloM ke itihAsa ko hI naSTa kara diyA / jaise AdityanAga ( coraDiyAdi ) vAppanAga ( bApanAdi ) saMceti Adi 18 gotra aura unakI saiMkar3oM zAkhA upazAkhAoM kA itihAsa 2400 varSa jitanA prAcIna hai jisako 800-1000 varSa meM batalA diyA jisameM bhI 800-1000 varSa meM unake pUrvajoM ne jo kArya kiye usakA nAma nizAna bhI nahIM, kevala eka utpatti ke liye kalpanA kA kalevara batalA kara bicAre bhadrika logoM ke prAcIna itihAsa kA khUna kara diyA aura bhaviSya ke liye unako kadAgraha kI zakala meM aisA jakar3a diyA ki ve zodha-khoja evaM nirNaya taka bhI nahIM kara ske| dUsare eka samudAya bheda bhI aisA par3a gayA ki unake upAsaka apane pUrvajoM kA nAma lene meM bhI pApa samajhate haiM / kAraNa, unhoMne aneka maMdira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI, aneka bAra tIrthayAtrA ke saMgha nikAla yAtrA kI ityAdi / yaha vartamAna maMdira mUrti nahIM mAnane vAloM ke liye unakI mAnyatA se khilApha hai ityAdi kAraNoM se savAla jAti kA itihAsa naSTa-bhraSTa ho gayA / kAnti-bhAI sAhaba yaha to bar3A bhArI kRtaghnIpanA hai / kAraNa, eka sAdhAraNa upakAra ko bhI bhUla jAya use kRtaghnI kahate haiM to jina mahApuruSoM ne
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] I: pU0 400 varSa mAMsa madirA aura vyabhicAra-sevI naraka ke abhi- kI itanI Agraha hai to maiM isa ma. mukha ho rahe the unako durvyasanoM se chuTavA kara karavA kara sarva-sAdhAraNa kI sevA meM rakhA sanmArga para lAye aura svarga mokSa ke adhikArI kAnti-acchA isa sambAda ko ' banAye aura kevala una para hI nahIM parantu unakI vaMza- kharcA kA kyA intajAma haiM ? paramparA Aja taka ke logoM para bar3A bhArI upakAra zAnti - kharcA kA Apa kucha bhI vicAra na hai, unako bhUla jAnA to eka jabardasta kRtaghnIpanA kreN| kArya karane vAle hoM to samAja meM dravya kI hai| ApakA kahanA ThIka hai ki isa samAja kA patana kucha bhI kamI nahIM hai / vyartha to hajAroM lAkhoM kA prAyaH isa kRtaghnIpanA se huA aura ho rahA hai| pAnI ho rahA hai, to isa choTe se kAma ke liye aisI ___ zAnti --are bhAI ! tumhAre jaise likhe-par3he kauna sI bAta hai| AdamI kA eka ghaMTA pahile yaha hAla thA to apa- kAnti-jeba meM hAtha DAla kara 20) noTa Thita logoM kA to kahanA hI kyaa| nikAla kara de diye aura kahA ki adhika kharcA kAnti--meharabAna ! ApakA kahanA satya hai lagegA to maiM dUsare mAsa kI tanakhvAha Ane para de para aba isa vArtAlApa ko jyoM kA tyoM chapavA kara dUMgA / Apa isako avazya mudrita karavA kara hAthoMjanatA ke hAthoM meM rakha denA acchA, hai kyoMki Aja- hAtha bheMTa deN| kala ke likhe-par3he logoM ke isa prakAra bAta samajha zAnti-para Apa takalIpha kyoM uThAte ho ? meM AjAyagI to sA~pa kI bhAMti nirmAla kAMcalI utAra itanA sA kharcA to maiM bhI kara skuuNgaa| ke dara pheMkane meM usake thor3I bhI dera nahIM lagegI / hA, kAnti--Apane to mujhe samajhAne meM kitanA hamArI zikSA kitanI bhI burI ho, para hama ko ThIka lAbha kamAyA hai itanA lAbha to mujhe bhI lene dIjiye samajhAne vAle hoM aura hama samajha jAyaM, to asatya tyAga aura satya grahaNa karane meM haTha-dharmI kabhI nahIM zAnti-acchA bhAI jai jinendra kI. aba maiM karate haiN| kAraNa, hama na to rUr3hi ke gulAma haiM aura jAtA huuN| ApakA samaya liyA isake liye kSamA krnaa| na kalpita paramparA ke dAsa hI haiN| hama haiM satya ke kAnti-jai jinendra bhAI sAhaba! Apa ne to Aja zodhaka aura satya ke upAsaka / / mere para bahuta upakAra kiyA hai ki maiM kRtaghnItva ke zAnti--acchA bhAI kAnticandra, Apa se samudra meM DUba rahA thA Apane bAha pakar3a kara merA vArtAlApa karane meM mujhe bar3A hI Ananda AyA aura uddhAra kiyA hai jisako maiM kabhI bhUla nahIM sakatA huuN| Apake dila ne bar3A bhArI palaTA khAyA jisase maiM khaira phira kabhI kRpA kara isa prakAra vArtAlApa kA apane parizrama ko bhI saphala samajhatA hU~ aura Apa lAbha denA / 1-vi0 10 vIM zatAbdI kA itihAsa itanA a~dhere meM nahIM hai| yadi osavAla jAti 10 vIM zatA meM banI hotI to tatkAlIna sAhitya meM usakA varNana avazya hotA, kyoMki usa samaya ghaTita sAdhAraNa ghaTanAoM kA ullekha hone para bhI eka jabaradasta ghaTanA ( lAkhoM manuSyoM kA dharma parivartana ) kA sAhitya meM nAma nizAna taka na honA, yaha sUcita karatA hai ki osavAla jAni vahuta samaya pUrva bana cukI thii| 2- jaina zilAlekha kA samaya prAyaH vi0 10 vIM zatAbdI se prArambha hotA hai parantu yaha jAti isase vahuta pUrva bana cukI thI phira usakA zilAlekha kaise mila sakatA hai / ataH yaha jAti bahuta pracIna hai| 127 www.janerbrary.org
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 vA / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcAra patita osavAla jAti kI aitahAsikatA savAla ye mahAjana saMgha kA rUpAntara nAma hai| isa mahAjana saMgha kI saMsthA ko AcArya ratnaprabhasUri jAti ta kI thii| mahAjana saMgha meM kevala osavAla hI nahIM para zrImAla poravAla Adi jAtiyoM kA bhI samAvaza ho jAtA hai / ataH pahile mahAjana saMgha ke liye hI likha diyA jAtA hai| 1-mahAjana yaha zabda sarvatra prasiddha hai / 2-isa mahAjanasaMgha saMsthA ke nirvAha ke liye jahA~ 2 mahAjana loga basate hai evaM vyApAra karate haiM, vahAM vahAM vyApAra para prAcIna samaya se 'mahAjanAu' lAgana lagAI gaI hai ye mahAjana saMsthA ko sAbita kara rahI hai ki yaha saMsthA bahuta prAcIna hai| 3-mahAjanasaMgha rUpI saMsthA ke aAya vyaya ke hisAba ke liye prAmogrAma bahiyA~ caupar3A rahate haiM aura unakA hisAba sAloM-sAla hotA hai / 4-mahAjanoM ke vahAM lagana zAdI hotI hai usameM bhI saMgha pUjA vagairaha dI jAtI hai usa samaya bhI 'mahAjanAu' ko yAda kiyA karate hai| kahIM 2 putra janma vagairaha zubha avasara para bhI mahAjana saMsthA ko kucha na kucha bheMTa karate haiN| 5-mahAjana saMgha ke mahatva batalAne vAle prAcIna arvAcIna kaI kavitta bhI milate haiN| ityAdi pramANoM se mahAjanasaMgha kI prAcInatA pramANikatA aura mahattA svayaM-siddha ho jAtI hai ki mahAjanasaMgha rUpI eka sudRr3ha saMsthA prAcIna kAlase calI ArahI hai jisa kA janma samaya vi. pU. 400varSa kA hai| mahAjana na bhayo maMtrI, rAja gayo rAvaNa ko, mahAjana kI salAha bina zizupAla nAsyo hai| bhayo tho bhikhArI nala, haracaMda meM vikho par3ayo, mahAjana bAsiTI bina kaurava kula nAsyo hai| mahAjana mutsaddI bina kete rAjya badala gaye, mahAjana kI buddhi bina yAdavakula ghAsyo hai / mahAjana divAna rANA mahArANA jyAke hRdaya, bhayo bhAna jANa kamala jyU prakAzo hai // 1 // mahAjana jahA~ hota tahA~ haTTI bajAra sAra, mahAjana jahA~ hota tahA~ nAja byAja gallA hai / mahAjana jahA~ tahA~ lena dena vidhi vyavahAra, mahAjana jahA~ hota tahA~ saba hI kA bhalA hai / mahAjana jahA~ hota tahA~ lAkhana ko pheraphAra, mahAjana jahA~ hota tahA~ hallana pai hallA hai / mahAjana jahA~ hota tahA~ lakSmI prakAza kare, mahAjana nahIM hota tahA~ rahavo bina sallA hai // 2 // bhUkhe naMge aru dukhIjana ke sadA mAM bApa haiN| akAla ke bhI kAla haiM aura harana dukha saMtApa haiN| dekha nahiM sakate dukhI pazu ko bhI inakI bAna hai / saba jIva ina ko prANasama haiM ratnaprabha kI zAna hai // haiM mahAjana hI mahA jana saba guNoM kI khAna haiN| jagataseTha nagaraseTha paMcAdi pada jo mahAna haiN| pAye anekoM bAra bahu phira bhI na kucha abhimAna hai / ye vIra haiM gaMbhIra hai basa ratnasama ratnaprabha saMtAna hai / / Jain Edua ternational
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA] [vi0 pU0 400 varSa upakeza vaMza upakeza varA-yaha mahAjana saMgha kI eka zAkhA hai| prAcIna sAhitya meM upakezavaMza ke uaiza, ukeza, ukezI, ukezIya, ukosiya, aura upakeza evaM nAma milate haiM aura unake utpanna hone ke kAraNa isa mujaba haiM : 1-usa-zrosavAlI bhUmi para jisa nagara ko AbAda kiyA use Usa-ona-uaiza kahA, yaha usa osavAlI bhUmi kA hI dyotaka hai / tatpazcAta upakezapura nivAsI loga upakezapura chor3a kara anya nagarameM jA vasane ke kAraNa vahA~ ke loga usa upakezapura se Aye huye samUha ko upakezavaMzI kahane laga gaye aura yaha bAta hai bhI svabhAvika, jaise : ___koraMTanagara se koraMTavAla, pAlInagara se palilavAla, khaMDavA se khaMDelavAla,zrImAla nagara se zrImAlI, agraha se agravAla, mahezvarI se mahesarI, rAmapura se rAmapuriyA, sAcora se sAMcoMrA, mer3atA se mer3atavAla, prAgvaTa se prAgvaTavaMza, isa prakAra upakezapuravAsiyoM kA nAma upakezavaMza ho gayA / 2-ukeza- yaha uaiza kA rUpAntara prAkRta bhASA vAloM ne ukesa likhA hai| 3-upakeza-uaiza aura ukesa ko saMskRta bhASA vAloM ne apanI sahUliyata ke liye upakeza likhA hai| yaha tInoM zabda nagara ke nAma ke sAtha vyavahRta kiye haiM jaise : 1-upakezapura ke liye ue rApure samAyatI "upakezagaccha paTTAvalI" ukezapure vAstavya "upakezagaccha caritra" zrImatyupakezapure "nAbhinandana jinoddhAra" 2-upakezavaMza ke liye uezavaMze caMDAliyA gotre- "bA0 pUrNacandajI sampAdita zilA0 naM 1285 ukezavaMze jAMghar3A gotre-- "bA0 pU0 nA0 sa0 zi0 naM. 480 upakezavaMze zreSTigotre "ba0 pU0 ca. sa. zi.naM. 1256 3-upakezagaccha ke liye ueza gacche zrI siddhisUribhiH buddhisAgara sUri saM0 lekhA~ka 558" ukezagacche zrI kakkasUri santAne , , , 1044" upakezagacche zrI kukundAcArya santAne , , , 195" isa mahAjana saMgha ke kaI loga vyApAra karane lage to gurjarAdi prAntoM meM unako vANiyA kahane lage, para isase una logoM kA mahatva kama nahIM huA thaa| kahA hai ki "liye diye lekhe karI, lAkha koTa dhana dhAra, vaNika samoM ko nahIM, bharaNa bhUpa bhaMDAra" bIsa vasA nahiM vaNika jIme jo jhUTa bole, vIsa vasA nahiM vaNika peTa no parado khole| bIsa vasA nahiM vaNika utAvaliyo je thAye, vIsavasA nahiM vaNika banatA sUvihi pAye // valI vIsa vasA te vaNika nahiM car3hayo rAvale jANiye,je satya taje sAmala kahe vIsa vasA nahiM vaanniyo| 17 129 www.gainelibrary.org
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa isa prakAra ueza ukeza aura upakezavaMza ke nAma kI utpatti huI aura jaise upakezapura ke sAtha upakezavaMza kA sambandha hai vaise hI upakezapura aura upakezavaMza ke sAtha upakezagaccha kA bhI ghaniSTa sambandha hai| isakA samaya mahAjana saMgha kI utpatti se do tIna zatAbdiyoM kA samajhA jA sakatA hai| kAraNa, mahAjanasaMgha ke nAma ke bAda 303 varSoM meM to 18 gautra hone kA pramANa milatA hai| ataH mahAjanasaMgha evaM upakezavaMza ko isa samaya se pUrva banA honA mAnanA nyAyasaMgata aura yuktiyukta hai / upakeza gaccha upakezavaMza kI mUla utpatti khAsa taura to Tapakezapura se hI huI hai aura isake pratibodhaka AcArya ratnaprabhasUri hI the| ye bAta svAbhAvika hai ki jahA~ lAkhoM manuSyoM ko mAMsa madirA zrAdi kuvyasana chur3A kara jainadharma meM dIkSita karane para una ko bAra 2 upadeza karane ke liye jAnA AnA par3atA hI hai| basa, ratnaprabhasUri yA unakI saMtAna upakezapura yA usake Asa pAsa adhika vihAra karane se isa samUha kA nAma ueza ukeza aura upakezagaccha ho gayA jaise koraMTapura se kora~Tagaccha saMkhezvarapura se sa~khezvaragaccha, vallabhI se vallabhIgaccha, vAyaTagA~va se vAyaTagaccha, aura sa~DerA se sa~DerAgaccha ityAdi, isI mAphika upakezapura se upakezagaccha huaa| prosavAla __ osavAla-yaha upakezavaeNza kA apabhraMza hai kyoMki vikrama kI gyArahavIM zatAbdI ke Asa pAsa upakezapura kA apabhraMza osiyAM huA, taba se hI upakezavaeNza kA nAma osavAla ho gayA aura aisA honA asaMbhava bhI nahIM hai jaise jAvalIpura kA jAlaura, nAgapura kA nAgaura, maoNDavyapura kA maeNDora, harSapura kA haravAlA, karcarapUra kA kucerA, kirATakUpa kA karADU, Adi apabhraMza huA hai vaise hI upakezapura kA osiyAM huA hai| zrosavAloM ke liye zilAlekha dekhA jAya to vikrama kI terahavIM zatAbdI pUrva kA koI bhI nahIM milatA hai / yadi milate bhI haiM to vikrama kI terahavIM zatAbdI ke, ve bhI bahuta kama sa~khyA meN| isakA yahI kAraNa ho sakatA hai ki isa jAti kA mUlanAma upakezava~za thA bAda usakA apabhraMza osavAla hone para bhI pichale logoM ne pranthoM meM evaM zilAlekhoM meM bIsavIM zatAbdI taka jahA~ tahA~ upakezava~za kA hI prayoga kiyA hai, jaise poravAla jAti kA pracalita nAma poravAla hone para bhI zilAlekhoM meM Aja bhI unako prAgvaTa hI likhe jAte haiM / isI prakAra osavAloM ko samajha lenA caahiye| yoM to ye grantha hI isa jAti kI prAcInatA sAbita kara rahA hai, parantu una padAvaliyoM vaMzAvaliyoM ke alAvA vartamAna aitihAsika sAdhanoM ke AdhAra para acche acche vidvAna logoM ne isa jAti kI prAcInatA ke liye jo abhiprAya diyA hai usako maiM yahA~ uddhRta kara detA huuN| wwwvvvvvv
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] vi0 pU0 400 varSa ] zrIupakezavaMza kI vyutpatti aura upakezagaccha kA vAstavika artha mUlakarttA - kharataragacchIya paM0 vallabhagaNi ( vi0 saM0 1655 ) tha - keza zabdasyArthaH likhyate 1 mUla - izika aizvarye okeSu gRheSu iSTe pUjyamAnA satI yA sA okezA, satyakA nAmnI gotra devatA / atra oka zabdaH akArAntaH tasyAM bhavastasyA ayamiti vA okezaH / bhave itya pratyayaH, tasyedamityanena vA aN pratyayaH / satyakA devIhi navarAtrAdiSu parvasu asmin gaNe pUjyate sA cAsyagaNasya adhiSThAtrI ataevA'sya gacchasya okeza iti yathArthaM nAma prodyate sadbhiriti prathamo'rthaH // 1 // hindI anuvAda - mUla zabda okeza meM do bhinna pada haiM jaise- " oka-Iza" inameM Iza zabda kI vyutpatti izika aizvaryyavAcI isa dhAtu se hotI hai aura zroka kA artha hai ghara / jo zrAvaka zrAdikoM ke gharoM meM pUjyamAna ho karake aizvarya ko prApta ho use okezA kahate haiM / yaha zrokezA satyakA ke nAma se prasiddha eka gotra devI hai / "isa jagaha sakArAnta okasa zabda kA prahaNa na kara artha saMgati kI suvidhA ke lie akArAnta zabda kA grahaNa kiyA hai jo dhyAna meM rahe" aura jo gaccha okezA devI ke nAma para prasiddha ho yA usakA upAsaka ho usa gaccha ko "okezaH " aisA kaha sakate haiM / yahA~ vyAkaraNa niyama se "bhave" isa artha meM yA 'tasyedam" vaha usakA hai isa artha meM sUtrAdeza se aNa pratyaya hotA hai| isa okeza ga meM navarAtrAdi parvoM ke prasaMga para satyakAdevI kI ghara ghara pUjA hotI hai kyoMki vaha devI isa gaNa kI adhi SThAtrI devI hai aura isI se isa gaccha kA nAma yathArtharUpa se "keza" yaha sajjanoM dvArA kahA jAtA hai| yaha keza zabda kA pahilA artha huA ? || 2 mUla - IzanamIzaH aizvaryaM okairmaharddhika zrAddhamamukhalokAnA~gRhairIzo yasyAM sA okezA osikAnagarI / tatra bhavaH okezaH / osikA nagaryA hi asya gaNasya okeza iti nAma zrI ratnaprabhasUrIzvara to vikhyAtaM jAtam / iti dvitIyo'rthaH // 2 // 1 hindI anuvAda - IzanaM yAne Iza = aizvaryya / tathA okai - zrarthAt mahAdhanika zrAvaka Adi manuSyoM ke gharoM se yukta hai aizvarya jisameM aisI zrozA "osikA" nAma kI nagarI, aura usa nagarI meM paidA hue gaccha kA nAma okeza | kyoMki isI nagarI se hI isa gaNa kA nAma "okeza" aisA zrI ratnaprabhasUrIzvara se vizva meM vikhyAta huA hai / yaha zrIkeza zabda kA dUsarA artha hai || 131 www.alebrary.org
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mUla-aH kRSNaH, uH zaMkaraH, ko brahmA / eSAM dvandvasamAse okAste Izate pUjyamAnAH saMto devatvena manyamAnA santazca yebhyaste okezAH / okai :- kRSNa, zaMbhu brahmabhirdevairIzate ye te vA okezAH / para zAsana janAH kSatriya rAjaputrAdayaH / pratibodha vidhAnAtteSAmayaM okezaH / tasyedamityaN pratyayaH / zrIratnaprabhasUribhisteSa pAratIrthikadharma, niSThatA siddhAntoktavizuddhajainadharma niSThAyAM pratibodha dAnena pravarttanA kRtA / tathA ca zrUyate pUrvehi zrIratnaprabhasUrINAM guravaH zrIpArzvApatyIya kezIkumArA'nagAra santAnIyatvena vikhyAtimanto jagati jajJire / tataH prAptaH sUrimaMtrAH sasataMtrAH ramaNIyA'tizaya nicayAH svakIya nistuSa zemuSI prAgabhAra saMbhArAt jJAtatridaza sUrayaH zrImacchrIratnaprabhasUrayaH kiti gate kAle viharaMta: saMtaH zrIosikA nagaryA samavasRtAH / tasyA~ ca sarve lokAH pAratIrthika dharmadhAriNosaMti / na ko'pi jainadharmadhArI / tataH sAdhvAcAraM pratipAlayadbhiH siddhAntokta tIrthaGkara dharma zubhakarma prarUpaNA~ kurvadbhiH sadbhiH zrIralaprabhasUribhiH pAratIrthikAH naikaccheka vivekilokAH ! pratibodhitAstataH eteokezA iti virudo vikhyAto jAtaH / iti tRtIyo'rthaH // 11 vi0 0 pU0 400 varSa ] 1 hindI anuvAda - a: = kRSNa, uH = zaMkara, kaH = brahmA, ye ekAkSarI koSa se prasiddha nAma haiM ? inakA dvanda samAsa karane para "ok" aisA zabda banA / aba ye tInoM deva jina manuSyoM dvArA Izate = yAne deva svarUpa se pUjyamAna hote huye aizvarya ko prApta hoM una manuSyoM ko zrIkeza kahate haiM / athavA zrokaiH = kRSNaH, zaMbhu aura brahmA nAmaka devatAoM se jo khuda aizvaryya "dhana daulata" prApta kareM unheM prokeza kahate haiM / ye saba para zAsana ko dhAraNa karane vAle kSatriya rAjaputra Adi haiM aura unakA pratibodha karane se yaha gaccha zrakeza nAma se prasiddha huA / yahAM "tasyedam" isa sUtra se aNa pratyaya hotA hai ye kSatrayAdi zrI ratnaprabhasUri dvArA unake pAratIrthika dharma kI niSThA se siddhAntoM se kahe hue vizuddha jainadharma kI niSThA meM pratibodha dene se pradhatita hue | jaise sunA jAtA hai ki : 1 "prAcIna kAla meM zrI ratnaprabhasUri ke guru zrI pArzvanAtha santAnIya kezIkumAra anagAra ke santAnIya paNe se jagat meM prasiddhi ko prApta hue / unase sUri maMtra ko prApta kara, sarva tantra svataMtra, ramaNIya atizaya samUha vAle, svakIya nirmala buddhi se bRhaspati taka ko nIcA dikhAne vAle sUrIzvara zrIratnaprabhasUri kucha samaya bIta jAne para vihAra karate hue zrIosikAnagarI ko Ae / vahA~ saba manuSya pAratIrthika dharma ko dhAraNa karane vAle the, jaina dharmI koI nahIM thA / tatra sAdhu ke sadAcAra ko pAlane vAle, siddhAnta kathita tIrthakaroM ke dharma kI zubha-zuddha prarUpaNA ko karane vAle mahAtmA zrIratnaprabhasUrijI ne pAratIrthika dharmI aneka vicArazIla kSatriya logoM ko pratibodha diyaa| usI dina se ye zrokeza gaccha hai" aisA viruda vizva meM vikhyAta huA / yaha isakA tIsarA artha hai / khulAsA - oka - kA artha ekAkSarI koSa dvArA kRSNa, zaMbhu aura brahmA hotA hai, unase aizvarya prApti karane vAle kSatriya Adi anya dharmAvalambI okeza kahAe aura unake pratibodha dene se zrIratnaprabhasUri kA gaccha bhI okeza nAma se prasiddha hogayA / Jain Educat?mational
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] vi0 pU0 400 varSa ] 4-mUla-aH kRSNaH, A brahmA, uH zaMkaraH, eSA~ dvandve AvastataH obhiH kRSNa brahmA zaMkara devaiH kAyate stUyate devAdhidevatvAditi okaH prastAvAt zrIvardhamAnasvAmI / "kvaciditi r3a pratyayaH okazcAsau Izazca okezastasyA'yaM okezaH / vartamAna tIrthAdhipati zrIvardhamAnajina pati tIrthAzrayaNAditi caturtho'rthaH // 4 // hindI anuvAda-zraH = kRSNa, A= brahmA, uH = zaMkara, inakA dvandva samAsa karane para 'o" aisA zabda banA phira obhiH = kRSNa brahmA aura zaMkara se jo kAyate = stuti kiyA jAya devAdhidevapaNe se vaha zroka huA yAne kRSNAdi se stuta devAdhideva ! yahA~ para prastAvakrama se zroka - isakA artha zrIvardhamAna svAmI prahaNa karanA cAhiye / oka isameM "kacit0"-. isase Da pratyaya hotA hai / antara okazca asauIzaH = jo oka vahI Izvara aisA karma dhAraya samAsa karane se okeza zabda siddha hotA hai / phira "tasya ayaM = usakA vaha" isa saddhita niyama se zrokeza kA upAsaka gaccha bhI zrokeza hI rahA / kyoMki yaha gaccha vartamAna tIrthAdhipati zrI vardhamAna jinapati tIrthaGkara kA zrAzrita hai / yaha okeza zabda kA cauthA artha huaa| 5 mUla-aH arhan "aH syAdarhati siddhe cetyukteH" prastAvAdiha a iti zabdena zrI varddhamAnasvAmI procyate / tataH asya okA gRhaM caityamiti yAvat / okaH zrIvarddhamAnasvAmi caitya mityarthaH / tasmAdIzaH aizvayaM yasya sa okeshH| yato'yaM gaNaH zrImahAvIratIthaMkarasAnnidhyataH sphAti mavApoti paJcamo'rthaH // evamasya padasyA'nekeDavyarthAH saMbobhuvati paraM kiM bahu zrameNeti ||shm // hindI anuvAda-zra= arhan "zraH syAdarhati siddhe ca" = a: nAma arhana aura siddha kA hai isa vacana se / prakaraNa krama se isa sthala para a isa zabda se vardhamAnasvAmI ko jAnanA caahiye| phira asya = mahAvIrasvAmI kA okaH = gRha arthAt mandira isa tatpuruSa samAsa se oka isakA artha vardhamAna svAmI kA caitya huaa| bAda meM tasmAt = usa vardhamAna svAmI ke caitya se hai IzaH = aizvarya jisakA "isa bahubrAhi samAsa se" vaha prokeza huA / kAraNa yaha okeza gaNa zrI mahAvIra tIrthaGkara ke sAnnidhya se hI sphAti = vRddhi ko prApta huA hai / isa prakAra okeza zabda kA yaha pA~cavA~ artha huA // 5 // zeSa meM isa okeza pada ke isa prakAra aneka artha ho sakate haiM parantu maiMne adhika zrama karanA ThIka nahIM samajhA hai| atha upakeza zabdasya kiyanto'rthAH likhyante-tadyathAH 1 upa, samIpe kezAH ziroruhAH santyasyeti upakezaH zrIpArthApatyIya kezIkumArA'nagAraH / etadutpatti vRttAntastu zrIsthAnAMgavRttyAdausamapaJcaH pratIta e'sti / tata evA'vagantavyaH / tataH upakezaH zrIkezakumArA'nagAra pUrvajogururvidyateyasmin gaNe sa upakeza "abhrAditvAda pratyayaH" asmin gacche hi zrIkezIkumArAnagAra prAcInogururAsIt / tatoyathArthamupakeza iti nAma jAta miti prathamo'rthaH // 1 // - kezIstramaNAcArya ke paTTadharasvayaMprabhasUri aura svayaMprabhasUri ke paTTadhararatnaprabhasari huye / 133 RE www.timehorary.org
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hindI anuvAda-aba hama prastAvakrama se upakeza zabda ke bhI kucha artha likhate haiN| jaise up|| samIpa meM haiM keza jisake vaha upakeza arthAt zrIpArzvanAtha santAnIya kezIkumArA'nagAra, "isakA utpatti vRtAnta zrI sthAnAyAMga sUtra kI vRtti meM saprapaJca ( vistAra se ) varNita hai ataH jinheM dekhane kI icchA ho ukta pustaka se dekha lenA cAhiye / " bAda meM upakezaH = zrI kezIkumArA'nagAra hai pUrvaja guru jisa gaNa meM usa gaNa kA nAma bhI upakeza huA yahA~ bahuvrIhi samAsa karake "abhrAditvAta" isase a pratyaya hotA hai / spaSTArtha-isa gaccha meM hI zrI kezIkumArA'nagAra prAcIna guru the aura unhIM ke apara nAma upakeza se isa gaccha kA nAma bhI upakeza zabda kA prathama artha huA // 1 // 2 mUla-upavarjitAtsyaktAH kezAH yatra sa upakezaH "osikAnagarI" tasyA~ hi satyakA devyAzcaityamasti / tadagrecaghanairjanaH prathamajAtabAlakAnA~sudinedine muNDana kAryate / tata upakeza iti yathArtha nAma osikAnagaryApakhyAtaM jAtam / tatra bhavo yogacchaH sa upakezaH prodyate sadbhirvidvadbhiH / atra hi "bhave" ityanena sUtreNa aNi pratyaye "saMjJA pUrvakasya vidheranityatvAvRddharabhAvaH" / zrIratnaprabhasUritaH aneka zrAvaka pratibodha vidhAnA'nantaraMloke gacchasya upakeza iti nAma prasiddhaM jAta miti dvitIyo'rthaH // 2 // hindI anuvAda-upavarjitAH = chor3e haiM keza jahA~ usa sthAna kA nAma upakeza arthAt zrosikA nagarI meM eka satyakA devI kA mandira hai aura usake Age dhanika loga acchA dina dekha vahA~ para apane paidA hue baccoM kA prathama muNDana saMmkAra "jhaDUlA bar3A" karAte haiN| isase upakeza yaha zrosikA nagarI se hI yathArtha nAma prasiddha huA hai / kyoMki vidvAn loga vyAkaraNa niyamA'nusAra vahA~ hone vAle padArtha ko bhI usI nAma se saMbodhita karate haiM / ataH upakeza "zrosikA" se vahA~ para prasiddha hone vAle gaccha kA bhI upakeza nAma honA zAstra saMmata hai / yahA~ para "bhAve" isa sUtra se aNa pratyaya hotA hai aura "saMjJA pUrvasya vidheranityatvAt" isa niyama se vRddhi kA abhAva ho jAtA hai anyathA "aupakeza' aisA zabda bana jAtA / niSkarSa-zrI ratnaprabhasUri se upakeza "zrosikA" nagarI meM aneka kSatriyoM kA pratibodha kiye jAne para loka meM usa gaccha kA bhI upakeza nAma prasiddha ho gayA / yaha upakeza zabda kA dUsarA artha hai // 2 // 3 mUla-ko-brahmA, aH kRSNaH, aH zaMkaraH tato dvandve kaaH| tairISTeaizvaryamanubhavati yaH saH kezaH / kAnAM IzaH aizvazrayasmAdvA kezaH pAratIrthikaH dharmaH saH upavarjitastyakto yasmAt sa upakezastIrtha kRdukta vizuddha dharmaH saH vidyate yasmin gacche sa upakezaH / atrA'pi "abhrAditvAda pratvayaH" iti tRtIyo'rthaH // 3 // hindI anuvAda-kaH = brahmA zraH = kRSNa punaH aH= zaMkara inakA dvandva samAsa karane para 'kA' banA ! phira taiH = una brahmA kRSNa aura zaMbhu artha vAle "kA" se jo aizvarya ko anubhava kare vaha huA keza athavA kAnAM = IzaH kezaH brahmA, kRSNa aura zaMbhu kA hai aizvarya jisase aisA jo keza yAne pAratIthaka dharma aura vaha pAratIrthika dharma jisane upavarjitaH = yAne chor3a diyA hai vaha huA upakeza yAne tIrthaGkaroM se kahA huA vizuddha dharma tathA aisA tIrthakRdukta vizuddha dharma jisa gaccha meM vidyamAna ho, usa gaccha kA nAma bhI huA upakeza / yahA~ para bhI "abhrAditvAt" isa gaNa sUtra se apratyaya hotA hai| isa prakAra upakeza zabda kA yaha tIsarA artha hai // 3 // 930 Jain Ed International
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa 4 mUla-kaM ca sukhaM I ca lakSmIH kayau te Ize svAyatta yatra yasmAdvA saH kezaH arthAt jainodharmaH / saH upasamIpe adhiko vA'smAdgacchAt sa upakeza iti caturthorthaH // 4 // hindI anuvAda-ka= sukha, I = lakSmI ye donoM jisa dharma meM yA jisa dharma meM taddharmI manuSyoM ke svAdhIna haiM usa dharma kA nAma huA keza arthAt svAdhIna sukha saMpatti vAlA jainadharma / aura vaha dharma ( jaina dharma ) jisa gaccha se upa = samIpa meM ho yA jisase adhika prApta ho usa gaccha kA nAma bhI upakeza gaccha hai / isa prakAra yaha isakA cauthA artha hai| 5 mUla-kazca, azva, Izazca = kezAH brahmA viSNu mahezAH / taddharma nirAkaraNAtte upahatAH yena saupakezaH / prakaraNAdatra zrI ratnaprabhasUri guruH tasyA'ya' upakezaH / atrA'pi "tasyeda mityaNi pratyaye pUrvavavRddherabhAvo na doSa poSaNAyeti paMcamo'rthaH // 5 // hindI anuvAda-ka, a, aura Iza ina tInoM se banA keza jisakA artha hotA hai brahmA viSNu aura maheza / tathA unake "brahmA viSNu maheza ke" dharma kA nirAkaraNa karane ke kAraNa te = ve ( brahmA viSNu maheza) upahatAH= dUra kiye gae haiM yena = jisase saH = vaha huA upakeza / prakaraNa vaza yahA~ upakeza nAma se zrI ratnaprabhasUri kA grahaNa karanA cAhiye / bAda meM tasya = usa "upakeza" vibhUSita zrI ratnaprabhasUri kA ayaM = yaha gaccha hai isase isa gaccha kA nAma bhI upakeza prasiddha hai| yahA~ para bhI "tasyedam" isa sUtra se aNa pratyaya hone para pUrvavat vRddhi kA abhAva ho jAtA hai / yaha upakeza zabda kA pA~cavA~ artha hai| itthamanye'pyanekAH granthA'nusAreNa vidhIyate / paramalaM bahu zrameNeti / eva mukta vyakta yukti vyatizaktyA okezopalakSaNe-- ubhe api nAmnI yathArthe ghaTAM prAcata iti okezopakeza pada dvayadazArthI samAptA / / hindI anuvAda-isa prakAra graMthoM ke anusAra ina donoM padoM ke aura bhI aneka artha kie jA sakate haiM para yahA~ para maiMne saMkSepa se pUrvokta daza artha kiye haiM, vidvAnoM ke liye yehI paryApta haiM / tathA isa taraha kI kathita prakaTa yukti vyatizakti se okeza zabda ke upalakSaNa rUpa donoM zabda apane yathArtha svarUpa ko prakaTa karate haiN| isa taraha okeza zropakeza ina donoM padoM ke daza artha yahA~ samApta hote haiN| OM zAntiH 3 // iti saMvat 1655 varSe zrImadvikramapuranagare sakalavAdI vRnda kaMda kuddAla zrIkakudAcArya santAnIya zrImacchrIsiddhasUrINAM AgrahataH zrImabRhatkharatara-gacchIyavAcanAcArya zrIjJAnavimala gaNi ziSya paNDita zrIvallabhagaNiviracitAceyam / / zrIrastu / AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura ke prAcAra patita kSatriyoM ko mAMsa madirA aura vyabhicArAdi kuvyasana chur3A kara jaina dharma kI zikSA dIkSA dekara jainI banA kara isa janasamUha kA nAma 'mahAjana-saMgha rakkhA / isa saMsthA ne Age cala kara itanA jabaradasta kAma kiyA ki pichale AcAryoM ne jaba jaba jainetaroM ko upadeza dekara jainadharma meM dIkSita kiyA to ve pUrva sthApita mahAjana saMgha meM hI milAte gye| kyoMki ve dUradarzI prAcArya isa bAta ko acchI taraha se jAnate the ki apane banAye nUtana jainoM ko alaga rakheMge to ...135brary.org
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSe] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vaha zakti inameM nahIM AvegI ki jo saGgaThana meM hai / ataH upakezapura meM pratibodha pAne vAle to upakezavaMzI kahalAte hI haiM / para bAda meM upakezapura ke atirikta sthAnoM meM pratibodha pAkara jaina banane vAle saMghI, bhaMDArI, munoyata, varaDiyA, vAThiyA, mAvaka, Arya surANA, sAMDa, sA~khalA, saMkhalecA, bottharA, dhAr3IvAla Adi jAtiyAM bhI upakezavaMza ke nAma se hI olakhAI jAne lgii| itanA hI kyoM para pUrvokta jAtiyoM ke dAnavIra udAra nararatnoM ne hajAroM, lAkhoM karor3oM dravya vyaya karake jainamandira mUrtiyAM nirmANa karavA kara unakI pratiSThA karavAI thI aura usa udAra dila vAle eka gaccha ke AcAryoM ke pAsa nahIM,para pRthaka-pRthaka gaccha vAle zrAcAryoM ke pAsa pratiSThA karavAI thI aura una udAra dila vAle zrAcAryoM ne una zrAvakoM kI jAtiyoM le ke nAmoM ke sAtha ueza ukeza aura upakezavaMza jor3a diyA thA ki ve isa vaMza kI prAcInatA evaM vizAlatA aura saMgaThana batA rahe haiM / pAThakoM kI jAnakArI ke lie namUne ke taura para kucha zilAlekhoM kA vaha vibhAga yahAM uddhata kara diyA jAtA hai ki jina jAtiyoM ke Adi meM upakeza vaMza kA ullekha huzrA hai| munizrI jinavijayajI sampAdita prA. jaina lekha saMgraha bhAga dUsarA lekhAMka vaMza-gotra-jAti lekhAMka vaMza-gotra-jAti lekhAMka vaMza-gotra-jAti 385 upakezavaMze gaNadhara gotre / 413 upakezajJAti lor3hA gotre | 389 u0 cundAliyA gotre 385 upakezajJAti kAkareca gotre 293 upakezavaMze vRddha zAkhA | 391 u0 bhogara gotre 399 upakezavaMze kahAr3a gotre / 259 upakezavaMze daraDA gotre | 366 u0 rAyabhaMDArI gotre 398 upakezajJAti zrImAla 260 upakezavaMze prAmecA gotre | 295 upakezavaMzIya vRddha sajjaniya caMDAliyA gotre | 289 u0 gulecchA gotre _ 415 upakezajJAti gadaiyA gotre zrImAn bAbU pUrNacandajI nAhara saM0 jainalekha saMgraha khaMDa 1-2-3 4 upakezavaMze jANecA gotre 50 upakezajJAtau zrAdityanAna gotre 509 upakeza jJAti copar3A gotre 5 upakezavaMze nAhAra gotre 51 upakezajJAtau baMba gotre 596 upakeza jJAti bhaMDArI gotre 6 upakezajJAti bhAdar3A gotre 74 u0 balahA gotre rAMkA sAkhAyAM 598 DheDhiyA prAme zrI uesa vaze 8 upakezavaMze luNiyA gotre 75 ukezavaMze gandhI gotre 610 ukezavaMze kurkaTa gotre 10 upakezavaMze vAraDA gotre 93 ukezavaMze gokharU gotre 619 upakeza jJAti prAveca gotre 29 upakezavaMze seThiyA gotre 99 upakezavaMze kAMkariyA gotre 659 upakezavaMze miThaDiyA gotre 41 upakezavaMze saMkhavAla gotre 497 upakezajJAti Aditya nAga 664 zrI zrI vaMze zrI devA + 47 upakezavaMze DhokA gotre gotre coravaDiyayA sAkhAyAM 1022 u0 jJAti vidyAdhara gotre 108 upakezavaMze bhore gotre 1292 upakeza jJAti AryA gotre 1276 u. jJA0zreSTigotrevaidyasAkhA 129 ukezavaMze baraDA gotre luNAvata sAkhAyAM 1384 u. vaMze bhUrigotre( bhaTevarA) 130 upakezajJAtau vRddhasajaniyA 1303 upakezavaMze surANA gotre 1353 upakeza jJAtau boDiyA gotre 400 upakezagacchetAtehar3a gotre 1334 upakezavaMze mAlU gotre 1386 u0 jJA0 phulapagara gotre 473 upakezavaMze nAhaTA gotre 1335 upakezavaMze dosI gotre 1389 upakeza jJAti-bApaNA gotre 136 136
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSe 480 ukezavaMze jAMgar3A gotre 1025 ue jJA0 koThArI gotre 1413 ukezavaMze bhaNazalI gotre 488 ukezavaMze zreSTi gotre 1093 u0 jJA0 gudecA gotre 1435 uesavaMze sucintI gotre 1278 ukezajJA0 gahalAr3Agotre 1107 upakeza jJAti DAMgarecA gotre 1494 upakeza sucaMti 1280 upakeza jJAtau dUgar3agotre 1210 u0 sIsodiyA gotre 1531 u0 jJAtI balahAgotra rAMkA 1285 uezavaMze caMDAliyA gotre 1255 upakeza jJAti sAdhu sAkhAyAM 1516 upakeza jJAtI sonI gotre 1287 upakezavaMze kaTAriyA gotre 1256 upakeza jJAtau zreSTi gotre 1581 upakeza vaMze zreSTigotre isI prakAra AcArya buddhisAgarasUri evaM vijayendrasUri ke sampAdita kiye zilAlekha saMgraha kI mudrita pustakoM meM upakezavaMza ke pramANa tathA aura bhI aneka zilAlekhoM meM osavAla jAtiyoM ke Adi meM upakezavaMza kA prayoga huA hai para yahAM para to kevala namUne ke taura thor3e se zilAlekhoM ko nambara ke sAtha uddhRta kiye haiM / * jisa prakAra osavAloM kI jAtiyoM ke sAtha upakezavaMza kA prayoga huA hai isI prakAra poravAloM ke sAtha prAgvaTavaMza tathA zrImAliyoM ke sAtha zrImAla vaMza evaM zrImAlI jAti kA prayoga huA hai| ina zilAlekhoM ke andara osavAloM kI pratyeka jAtiyoM ke Adi meM upakezavaMza kA prayoga dekha kara Apako itanA to sahaja hI meM jJAta ho jAyagA ki pUrvAcAryoM kA hRdaya kitanA vizAla thA ki unhoMne apane yA dUsaroM ke banAye huye jainoM kI tamAma jAtiyoM ko upakezavaMza meM zAmila kara dI thiiN| kAraNa, ve acchI taraha se samajhate the ki osavAla jAti kI zuruAta upakezapura se hI huI thI aura zurU se isa jAti kA nAma upakezavaMza hI thaa| itanA hI kyoM para una dUradarzI AcAryoM ne zurU se mahAjanasaMgha kI sthApanA karane vAle prAcAryazrIratnaprabhasarIzvarajI mahArAja kA sanmAna evaM satkAra bhI kiyA hai| mahAjana saMgha, upakezavaMza aura osavAla jAti kI mUla vyAkhyA ke pazcAt aba isa jAti kI utpatti ke samaya ke viSaya meM jitane pramANa mujhe mile haiM unako tIna vibhAgoM meM vibhakta kara diyA hai 1-vibhAga meM paTTAvaliyoM ke pramANa 2- vaMzavaliyoM ke pramANa 3-aitihAsika prmaann| inake alAvA kaI vidvAnoM kI sammatiaiM aura janAcArya evaM munivaroM ke lekhoM ko yathAkrama Age ke pRSToM meM likhane kA prayatna kiyA jaaygaa| yahA~ hamArA abhiprAya kevala isa bAta ko hI siddha karane kA thA ki ueza-ukeza-upakeza zabda jainajAtiyoM ke sAtha sarvatra vyavahRta huA hai| ataH uparokta zilAlekhoM ke kevala unhIM zabdoM ko nambaroM ke sAtha de diyA hai kyoMki samaya kA nirNaya to hama Age cala kara kreNge| Jain EduCon International www137ary.org
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 0 pU0 400 varSa | [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa "mahAjana saMgha upakezava~za aura savAla jAti kI utpatti viSaya pAvalyAdi granthoM ke pramANa O 1 - himavanta paTTAvalI -- jainapaTTAvaliyoM meM yaha himavanta paTTAvalI sabase prAcIna paTTAvalI hai| isake raciyatA AcArya himavantari haiM / ApazrI kA nAmollekha zrInandI sUtra kI sthavirAvalI meM milatA hai"jesimo aNuogo payarai ajavi aDDabharahammi, bahunayara niggayajase te vande khaMdilAyarie / tato himavanta mahanta vikame thii parakamaNaMte, sajhAyaNaMtadhare himavanta vaMdimosirasA || kaliyasuya aNuogassa dhArae dhAraeva puvvaNaM, himavanta khamAsamaNe vande gAgajjuNAparie || AcArya himavantari Arya khandila ke paTTadhara the / ataH itihAsa ke lie prastuta paTTAvalI bar3I upayogI hai / isameM varNita ghaTanAoM meM kisI prakAra kI zaMkA nahIM hai phira bhI samaya ke lie saMzodhana kI AvazyakatA hai| "jasamaddo muNi pavaro, tappayasohaMkaro paro jAzro / ahamaNaMdomagahe, rajjaMkuNai tayAailohI || suTThiya supaDibuddhe, ajje dunne vi te nama'sAmi / bhikkhurAya - kaliMgA - hiveNa sammANie jiTThe || hamavanta paTTAvalI vIra nirvANa saMvat aura jenakAla gaNanA pRSTa 162 yazobhadrasUri nandarAjA, zrArya susthIsUri, mahArAjAbhikSurAja ( khAravela) vag2airaha jo paTTAvalI kI uparokta gAthA meM varNana hai vaha saba ur3IsA kI khaMDagiripahAr3I kI hastI guphA se prApta mahAmeghabAhana cakravartI mahArAjA khAravela ke zilAlekha se ThIka milatA hai / ataH isa paTTAvalI kI satyatA meM thor3I bhI zaMkA ko sthAna nahIM milatA hai / " vI0 ni0 jai0 kA0 pRSTha 180" prastuta hemavaMta paTTAvalI ko prakhara itihAsavettA paM0 munizrI kalyANavijayajI mahArAja ne svaracita "vIra nirvANa saMvat aura jainakAlagaNanA" nAmaka prabandha meM sthAna diyA hai aura usa paTTAvalI ke AdhAra para likhA hai ki: " mathurA nivAsI ozavaMzaziromaNi zrAvaka polAka ne gaMdhahastI vivaraNa sahita una sarva sUtroM ko tAr3apatraAdi meM likhavA kara paThana-pAThana ke liye nigranthoM ko arpaNa kiyA / isa prakAra jainazAsana kI unnati karake sthavira AryaskaMdila vikrama saMvat 202 meM mathurA meM hI anazana karake svargavAsI hue " vI0 ni0 kAlA0 pRSTha 180 prastuta lekha meM gandhahastI vivaraNa ke liye likhA hai vaha vivaraNa yadyapi vartamAna meM upalabdha nahIM hai, para yatra-tatra kaI zAstroM meM isake astitva ke pramANa zravazya milate haiM yathA: vi0 [saM0 933 meM AcAryazIlAMgasUri huye haiM zrApane zrIAcArAMgasUtra para TIkA banAI hai jisake prArambha meM Apa likhate haiM ki : zastra parikSA vivaraNa mati, bahu gahanaM ca gaMdhahastikRtam / tasmAt sukhabodhArtha, gRhamyahabaJjasA sAram // Jain Educareinternational "zrIzrAcAraMgasUtraTIkA"
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA] [vi0 pU0 400 varSa inake alAvA gaMdhahastIkRta tattvArtha bhASya ke sambandha meM madhyakAlIna sAhitya meM kahIM 2 ullekha milatA hai jaise "dharmasaMgrahaNITIkA" Adi meM "yadAha gaMdhahastI-prANapAnau ucchvAsa nizvAsau" ityAdi gaMdhahastI ke granthoM ke bhI avataraNa diye huye milate haiN| isase spaSTa pAyA jAtA hai ki pUrva jamAne meM gandhahastI AcArya ne jainAgamoM para vivaraNa jarUra likhA thA jisako prosavaMzaziromaNizrAvakapolaka ne likhavA kara jainazramaNoM ko svAdhyAya karane ke liye samarpaNa kiyA thA polAka ke sAtha osavaMza ziromaNi vizeSaNa spaSTa batalA rahA hai ki usa samaya mathurA meM isa vaMza kI saMkhyA vizeSa thI taba hI to polAka ko osavaMza ziromaNi kahA hai| jaba hama osavaMza kI vaMzAlaliyoM ko dekhate haiM to patA milatA hai ki usa samaya mathurA meM jainamaMdira banAne evaM jainAcAryoM kI AgrahapUrvaka vinatI karake caturmAsa karavAne vAle bahuta zrAvaka basate the jo hama Age cala kara vtlaaveNge| tathA Ayya skandila ne vAcanA jaisA vRhad kArya usI mathurA meM prAraMbhakiyA thA ataH yahAM jainoM kI ghana vasati ho isameM zaMkA hI kyA ho sakatI hai| prastuta paTTAvalI meM upakezavaMza kI utpatti ke viSaya meM bhI likhA hai ki: "bhagavAna mahAvIra ke nirvANa se 70 varSa bAda pArzvanAtha kI paramparA ke cha? paTTadhara AcArya rataprabha ne upakezanagara meM 180000 kSatriya putroM ko upadeza dekara jainadharmI banAyA, vahA~ se upakeza nAmaka vaMza claa| 'jainakAla gaNanA0 pRSTa 165' isa lekha se bhI pAyA jAtA hai ki vIranirvANAt 70 veM varSa meM AcArya ratnaprabhasUri dvArA upakezapura meM upakezavaMza kI utpatti huI thI isI prakAra paM0 hIrAlAla haMsarAja jAmanagaravAloM ne hemavaMta paTTAvalI kA AdhAra lekara likhA hai:__"mathurA nivAsI ane zrAvakoM mAM uttama ane UsavaMsa mAM ziromaNi evA polAka nAmanA AdityanAgagautra-coraDiyA zAkhA meM bhaiMsAzAha nAma ke cAra puruSa hue aura cAroM hI nAmI hue jaise 1-vi0 saM0 209 meM zrIzatruJjayatIrtha kA virATsaMghanikAlA jisakAvarNana nAgorIjI ne evaM DAMgIjI ne apane lekha meM kiyA hai 2-vi0 saM0 508 meM aTArU grAma meM bhaisAzAha ne jainamandira banAyA jisakA zilAlekha munzI devIprasAdajI kI zodhakhoja se prApta huA aura munzIjI ne "rAjapUtAnA kI zodhakhoja" nAmaka pustaka meM vistAra se mudrita bhI kiyA hai| 3-vi0 saM0 1108 meM bhaiMsAzAha huaa| Apake apAra lakSmI thI aura gadiyANA nAma kA sikA calAne se ApakI santAna 'gadaiyA' nAma se prasiddha huI, ve adyAvadhi vidyamAna haiN| 4-vikrama kI terahavIM zatAbdI meM nAgorazahara meM bhaiMsAzAha huA jisake vRddha bhrAtA 'bAlAzoha' ne nAgaura meM bhagavAna RSabhadeva kA mandira banAyA vaha isa samaya bar3A mandira ke nAma se vidyamAna hai| 930 www.aantihary.org
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrAvake gaMdhahastIjIe karelA vivaraNo sahita te sagalA sUtro tAr3apatra Adika para likhAvI ne svAdhyAya karavA mATe nigranthoM ne samarapana kariyA e rIte zrI jinazAsana nI prabhAvanA karIne zrIAryaskaMdila sthavira vikramaarkanA ve so ve mAM varSa mAM mathurA nagarI mAM anazana karIne svarge gyaa"| ___ AMcalaccha paTAvalI pRSTa 16 zrImAn candanamalajI nAgorI ne tA0 20-11-1925 ke jainapatra jo bhAvanagara se prakAzita hotA hai usa meM vi0 saM0 209 meM AdityanAga gotrIya zrImAn sAzAha ke zrIza@jaya tIrtha kI yAtrA nimitta nikAle huye saMgha ke viSaya meM eka vistRta lekha likhA hai, isase hamArI uparokta hemavaMtapaTTAvalI kI bAta aura bhI puSTa ho jAtI hai| ____ zrImAn manoharasiMhajI DAMgI ne 'zrosavAla sudhAraka' nAmaka akhabAra ke tA0 20-6-36 ke aMka meM prastuta 'bhaiMsAzAha ke saMgha kA varNana' vAlA lekha nikAlA hai| DAMgIjI ne bhaiMsAzAha kA AdityanAga gotra aura isakI coraDiyA zAkhA tathA vi0 saM0 1108 meM cauraDiyoM se gadaiyA zAkhA nikalI likhI hai para isakI utpatti ke viSaya meM bhUla bhI kI hai| vi0 saM0 202 meM zrAdityanAga gotra se coraDiyA jAti kA nAma-saMskaraNa huA, yaha ullekha vaMzAvaliyoM meM milatA hai, ataH vi0 saM0 209 meM bhaiMsAzAha ne tIrthAdhirAja zrIzadhuMjaya kA virATasaMgha nikAlA ho to yaha saMbhava ho sakatA hai| __ osavAloM kI utpatti kA samaya vi0 saM0 222 kA janapravAda sarvatra prasiddha hai| Apa kisI bhI osavAla ko pUchege to vaha phaurana javAba degA ki osavAloM kI utpatti bIyebAvIsa meM huI, kaI kulaguruoM kI vaMzAvaliyoM meM bhI bIyebAvIsa tathA bhAToM kI virudAvaliyoM meM bhI osavAlotpati kA samaya bIyebAvIsa kA hI likhA milatA hai aura isa viSaya ke kaI kavitta bhI milate haiN| AbhA nagarI thI Avyo, jaggo jaga meM bhANa / sAcala paraco jaba dIyo, jaba zIza car3AI aann|| juga jImADyo jugata su, dIdho dAna pramANa / dezala suta jaga dIpatA, jyArI duniyA mAne kaoNNa // cUpa dharI cita bhUpa, senA laI Agala cAle / arabapati apAra, khaDabapati milIyA mAle // derAsara bahu sAtha, kharaca sAmo kauNa bhaale| ghana garaje barase nahIM, jago juga varase akAle // yati satI sAthe ghaNA, rAjA rANA bar3a bhUpa / bole bhATa virudAvalI, cAraNa kavitA cUpa // milIyA sevaga sAMmaTA, pUre saMkha anUpa / jaga jasa lIno dAna de yo jaggo saMghapati bhUpa // dAna diyI lakha gAya, lakhavali turaMga tejAlA / sono sau maNa sAta, sahasa motiyana kI maalaa|| rUpA to nahIM pAra, sahasa karahA kara mAlA / bIyebAvIsa bhala jAgiyo, yo osavAla bhUpAlA // isa kavitta ko itanA prAcIna to nahIM samajhA jAtA hai ki ghaTanA samaya meM banA huA ho, phira bhI isako bilkula nirAdhAra bhI nahIM kahA jA sakatA hai / kAraNa, yaha kavitta bhI kisI hakIkata para se hI banA hogaa| isa kavitta meM bhATa bhojakoM ko dAna dene meM saMghapati ne dAna meM karor3oM kA dravya vyaya kiyA hai jisako dekha kara kisI ko zrAzcarya evaM zaMkA karane kI AvazyakatA nahIM hai| kAraNa, isa upakeza vaMza ko varadAna thA ki "upakeze SahulaMdravyaM" upakeza vaMza vAle jyoM 2 zubha kAryoM meM dravya vyaya karate raheMge Jain Educ e rnational
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa tyoM 2 unake dravya kI puSkala vRddhi hotI rhegii| kevala eka jagAzAha ne hI nahIM para aise to saiMkar3oM hajAroM udAra dAnezvarI huye haiM ki eka dharma kArya meM lAkhoM nahIM para karor3oM dravya vyaya kiyA thaa| vaha jamAnA to jainoM ke utkRSTa abhyudaya kA thA, para Aja gaye gujare jamAne meM bhI jainI loga dharma ke nAma para lAkhoM rupaye vyaya kara rahe haiN| seTha karmacanda nagInacaMda pATaNa vAloM ke saMgha meM chaH lakSa, seTha mANakalAla bhAI ahamadAbAdavAloM ke saMgha meM daza lakSa, seTha ghArasI popaTalAla jAmanagara vAloM ke saMgha meM pAMca lakSa aura saMghapati pA~cUlAlajI vaidya mehatA phalodI vAloM ke saMgha meM savA lakSa rupaye svarca hue the| jaba hama pAzcAtya udAra gRhasthoM kI ora dekhate haiM to eka eka vyaki vidyA pracAra evaM dharma pracAra ke liye karor3a karor3a pauMTa bAta kI bAta meM de DAlate haiM to usa jamAne meM itanA vyaya kara denA koI Azcarya kI bAta nahIM hai| vi0 saM0 115 meM upakezagaccha meM eka yakSadevasUri nAma ke mahAprabhAvika evaM dazapUrvadhara AcArya huye haiM jo Arya bajUsvAmI ke samakAlIna the| zrApa sopArapaTTana meM virAjate the usa samaya Arya vajUsena apane navadIkSita candra, nAgendra, nivRti aura vidyAdhara nAmaka cAra ziSyoM ko par3hAne ke liye sopArapaTTaNa meM Aye candrAdi cAramuni kisa vaMza jati ke the, isa viSaya kA eka lekha upAdhyAya chaganalAla zAntilAla ne AtmAnanda zatAbdI prantha ke gujarAtI vibhAga pRSTha 100 para prakAzita karavAyA hai jisameM likhA hai ki: "Arya vajrasena ne ( ukkosiyA gotranA) cAra sthaviroM ziSyoM tarIke hatA" ___ upAdhyAyajI yaha 'ukkosiyA' zabda kahAM se lAye hoMge ? yaha khAsa kalpasUtra se hI liyA gayA hai / kAraNa, ukkesa, ukkezI, ukkeziya vaMza ko hI zAyada ukkosiyA kahA ho to asaMbhava bhI nahIM hai| ukke ziya aura ukkosiyA eka hI vaza evaM gotra kA nAma ho to niHzaMka hokara kahanA cAhiye ki vikrama kI dUsarI zatAbdI meM upakezavaMza ke udAra vIroM kA mathurA meM vistRta parimANa meM astitva thaa| ___ jaba hama vaMzAvaliyoM kI ora dekhate haiM to upakeziyavaMza ke balAhagotra bApanA gotra, cIMcaTagotra zreSTi gotra aura AdityanAgAdigotra ke kaI udAra vIroM ne vikrama kI dUsarI tIsarI cauthI zatAbdI meM mathurA, AbhApurI, caMderI Adi nagariyoM meM jaina mandira banAne ke pramANa milate haiM aura yaha bAta asaMbhava bhI nahIM hai kyoMki vi. pU. 97 varSa arthAta vIrAt 373 varSe upakezapura meM bhagavAna mahAvIra kI mUrti ke vakSasthala para pratiSThA ke samaya jo do pranthiye raha gaI thI jisako chedana karavAne ke liye TAMkI lagAte hI rakta kI dhArA bahane laga gaI thI arthAt bar3A bhArI utpAta maca gayA, usakI zAMti ke liye AcArya kakkasUri kI adhyakSatA meM vRhad zAnti snAtra pUjA par3hAI gaI thI, usa samaya 18 gotra vAle dharmajJa loga snAtriye bane the, jisakA ullekha prAcIna graMthoM meM isa prakAra milatA hai / "taptabhaTTobappanAgara, stataHkarNATa3 gotrajaH / turyo balAbhyo nAmA'pi. shriishriimaalH5pNcmstthaa| kulabhadro meriSazca , virihiyA hyo'ssttmH| zreSTi gotrANya mRnyAsan pakSe dakSiNa saMjJa ke // sucintatA'''dityanAgaura, bhUri bhodr'thciNctti:5| kuMbhaTa : kAnyakubjau'tha ddiddubhaakhyo'ssttmo'pic|| tathA'nyaH zreSTi 9 gotroyo, mahAvIrasya vAmataH / nava tiSThanti gotrANi, paMcAmRta mahotsave // ___ "upakeza gaccha caritra" isameM 9 gotra vAle prabhu pratimA ke DAyeM aura 9 snAtriye jImaNI ora pUjApA lekara khar3A honA likhA hai www. g ary.org
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 vaSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jaba ki vi0pU0 eka zatAbdI meM 18 gotra kevala pUjA meM snAtriye huye the to saMbhava hai ki inake alAvA bhI upakezapura meM tathA anya nagaroM meM aura bhI kaI gotra hoMge parantu unheM jAnane ke liye hamAre pAsa isa samaya koI sAdhana nahIM hai phira bhI hama yaha to dAve ke sAtha kaha sakate haiM ki vikrama kI dUsarI tIsarI cauthI zatAbdI meM upakezavaMza ke vIroM ne aneka dharma kArya kiye the jo vaMzAvaliyoM meM Aja bhI upalabdha hote haiN| ityAdi pramANoM se hemavanta paTTAvalI vikrama kI dUsarI zatAbdI meM likhI gaI ho to usa samaya osavAla vaMza ziromaNi polAka zrAvaka ke hone meM sandeha karane kI koI bAta nahIM hai / aba hama Age cala kara aura paTTAvaliye uddhRta kara dete haiM ki jisase hemavanta paTTAvalI para aura bhI prakAza pdd'e| - 2-upakezagacchIya paTTAvaliyAdi grantha anyadA svayaMprabhasUri dezanA~ dadAtA~ upari ratnacUr3a vidyAdharo naMdIzvare gacchan tatra vimAnaH stNbhitH| x guruNA lAbhaMjJAtvA tasmaidIkSAdattA / krameNadvAdazAGga caturdaza pUrvI babhUva,guruNA svapade sthApitaH zrImad vIrajinezvarAt dvapaMcAzatavarSaAcAryapade sthApitaH paMcazatasAdhubhiH saha dharA~vicarati x tatra zrImadratnaprabhasUri paMcasayAziSya sameta luNadrahI samAyati x mAsakalpa araNyesthitA x sapAdalakSazrAvakAnA~ pratibodhakAraka x pracurAjanAH zrAvakatvaH prtipnnaa| krameNa zrIratnaprabhAcArya vIrAt 84 varSe svargagata : upakezagaccha paTTAvalI 184 evaM prabodhyatAM devIM sarvatra viharan prabhuH / sapAdalakSa zrAddhAnAmadhikaMpratyabodhayat // umakezagaccha caritra zrImahAvIranirvANAda dvipaMcAzati vatsare / guroH sUripadaM prApya tato'STAdazahAyanaiH / / Ukeza-koraNTakayoH purayostrizalA bhuvH| jinasya vimve saMsthApya cAmuNDA~ pratibodhya ca // sapAdalakSamadhikazraddhAnA~ pratibodhya ca / cAritraM niratIcAraM pAlayitvA yathoditam // nAbhinandana jinoddhAra pRSTa 45 rayaNappabhasva rihiM uezapure thappio uesavaMsaM, saMThavio mahAvIraM vIranivvANagao cullAsI varisehi sattujje sagga saMpatto tassa paTTavara jakkhadevoM jakkha paDibuddho gayo sindha bhUmio jattha rAva ruddATa putta kakkAijiNadhamme thirikao // bhagavAna mahAvIra ke maMdira kI pratiSThA ke samaya ke viSaya meM dekhiyeyatrAste vIranirvANatsaptatyAvatsarairgataiH / zrI madratnaprabhAcAyaH, sthApitaM vIra maMdiram // "nAbhinandana jinodvAra" upakeze ca koraMTe, tulyaM vIra bimbayoH / pratiSThA nirmitA zaktayA, zrI ratnaprabhasUribhiH // "upakerAgaccha paTTAvalI" upakezagaccha prabandha hasta likhita 152
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ CIRicorn 12. 4 -0-- - -- - osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSe saptatyAvatsarANA~ caramajinapate(kta jAtasya varSe / paMcamyA~ zuklapakSe sura gurU divase brahmaNaH sanmuhUrte // ratnAcAryaiH sakala guNa yutaiH sarva saMghAnujJAtaiH / zrImadvIrasya biMbe bhava zatamathane nirmiteyaM pratiSThA // "upakezagaccha caritra" "upakezagacche zrIratnaprabhasUriyena uezanagare koraMTanagare ca samakAlaM pratiSThAkRtA rUpadvaya kAraNena camatkArazca drshitaaH|" ___ "kalpasatra kI kalpadru ma kalikA TIkA sthavirAvali" tataH zrImatyupakezapure, vIra jinozetuH / pratiSThA~ vidhinA''dhAya zrIratnaprabhasUrayaH // koraMTakapuraMgatvA vyoma mArgeNa vidyayA / tasminneva dhanurlagne, pratiSThA~ vidadhurvarAm / zrI mhaaviirnirvaannaatspttyaavtsrairgtH| upakezapure vIrasya susthirA sthApanA'jani // nAbhinandana jinoddhAra" ___ ina paTTAvalyAdi pranthoM se nizcaya hotA hai ki AcArya ratnaprabhasUri ne vIrAt 70varSe zrAvaNa kRSNA caturdazI ke zubha dina upakezapura meM 'mahAjanasaMgha' kI sthApanA karI aura usI varSa ke mAgha zukla paMcamI ke dina zubha muhUrta meM zAsalAdhIza carama tIrthakara bhagavAna mahAvIra ke mandira kI pratiSThA krvaaii| ve mandira Aja bhI osiyAM evaM koraMTapura meM vidyamAna haiN| vikrama kI dUsarI zatAbdI meM upakezagacchAcArya zrIyakSadevasUri jo pahale batalAe jA cuke haiN| zrApa eka samaya sopArapaTTana meM virAjate the| usa samaya baja svAmI ke paTTadhara vanasainAcArya ne cAra ziSyoM ko dIkSA dI aura ve saparivAra sopArapaTTaNa yakSadevasUri ke pAsa jJAnAbhyAsa ke lie Aye / aura ve ziSyoM ko jJAnAbhyAsa karavAne lage / bIca meM hI akasmAt zrAcArya vanasainasUri kA svargavAsa ho gayA / bAda una cAroM ziSyoM ko AcAryazrI ne svaziSyoM se bhI vizeSa samajha kara khUba jJAnAbhyAsa karavAyA, itanA hI kyoM para una cAroM muniyoM ke bahuta se ziSya karavA kara zubha muhutta meM Agama vidhi anusAra kriyA kalpa karavA kara vAsakSepa dekara sUripada se vibhUSita kiyA, tatpazcAt una cAroM sUriyoM ne prAcArya yakSadevasUri kA paramopakAra mAnate hue bhUmaMDala para vihAra kiyA / ahA ! hA! pUrva jamAne meM jainAcAryoM kI kaisI vAtsalyatA ! kaisI udAratA !! aura zAsanaprati kaisI zubhabhAvanA !!! ki samudAya yA gaccha kA kisI prakAra kA bhedabhAva na rakhate huye eka dUsare ko kisa prakAra sahAyatA karate the jisakA yaha eka jvalanta udAharaNa hai| yahI kAraNa hai ki jainadharma kI sarva prakAra se unnati ho rahI thii| astu / ve candrAdi cAroM sUrIzvara mahAna prabhAvika huye ki una cAroM ke nAma para cAra kula athavA cAra zAkhA prasiddha ho gaI aura una cAra kula evaM zAkhAoM meM bar3e-bar3e dhurandhara AcArya hue, jinhoMne jainadharma kA khUba hI udyota kiyA / jaise ki : 1-- candrasUri se candrazAkhA-jisameM sarvadevasUri, hemacandrasUri, vijayahIrasUri, zrAdi tathA bar3agaccha tapAgaccha pUrNatAlagaccha Adi ye saba candrakula meM huye /
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa paTTAvalI samucaya pRSTa 189 2-nAgendrasUri se nAgendrakula-jisameM udayaprabhasUri mallisainasUri Adi kaI mahAprabhAvika AcArya hue jinhoMne lAkhoM ajainoM ko jaina banA kara jaina saMkhyA kI vRddhi kI! 3-nivRttisUri se nirvRtti kula-jisameM zelAMgAcArya; droNAcArya, sUrAcArya gargAcArya Adi dhurandhara AcArya hue ninake caraNakamaloM meM aneka bhUpati sira jhukAte the| 4-vidyAdharasUri se vidyAdharakula-jisameM 1444 pranthoM ke racayitA AcArya haribhadrasUriAdi mahAprabhAvika AcArya hue / jo jaina jainettara logoM meM khUba mazahUra haiN| isa viSaya kA ullekha upakezagacchapaTTAvalI meM isa prakAra milatA hai / ___"evaM anukrameNa zrIvIrAta 585 varSe zrIyakSadevasarirbabhUva mahAprabhAvakartA, dvAdazavarSIya durbhikSamadhye vanasvAmI ziSya vajrasenasya gurau paraloka prApte yakSadevasariNA catasraH zAkhAH sthApitA "ityaadi|" bhAvArtha-zrIvIra ke nirvANakAla se 585 varSa bItane para mahAprabhAvika zrIyakSadevasUri prAcArya huye| isa samaya durdaivavaza 12 varSa kA akAla par3ane para vajUsvAmI ke ziSya zrI vajrasenasUri ke paraloka prayANa karane para zrIyakSadevasuri ne cAra zAkhAyeM sthApita kI jisakA varNana Upara likhA jA cukA hai| inake alAvA upakezagaccha caritra meM bhI isa viSaya kA ullekha milatA hai| tadanvaye yakSadevasarirAsIddhiyAM nidhiH / dazapUrvadharovajrasvAmIbhuvyabhavadyadA // durbhikSe dvAdazAbdIye, janasaMhArakAriNI / vartamAne'nAzakena, svarge'gubahusAdhavaH // tato vyatIte durbhikSe'vaziSTAn militAn munIn / amelayanyakSadevA, cAryAcandragaNe tthaa|| tadAdi candragacchasya, ziSya pravrAjanAvidhau / zrAddhAnA~ vAsa nikSepe, candragacchaH prakIya'te / / gaNaH koTika nAmApi, vajrazAkhA'pisaMmatA / cAndraM kulaM ca gacche'smina, sAmprataM kathyate ttH|| zatAni paMca sAdhUnA, punagacche'pimilaniha / zatAni sapta sAdhvInA,tathopAdhyAya saptakam // dazadvauvAcanAcAryA, zcatvAro guravastathA / pravartakau dvAvabhUtA~, tathaivobhe mahattare // dvAdazasyuH pravarttinyaH; sumIti dvau mahattarau / militau candragacchAntaH saGkhayeyaM kathyate gnne|| ___ "upakezagaccha caritra artha-dazapUrvadhara zrAcArya vajrasUri ke sadRza aneka guNanidhi AcArya yakSadevasUri bhUmaNDala para vihAra karate the, usa samaya bAraha varSIya janasaMhAra karane vAlA bhISaNa duSkAla par3A thA / jaba dhanika logoM ke lie motiyoM ke barAbara jvAra ke dAne milane muzkila ho gaye the to sAdhuoM ke lie bhikSA kA kahanA hI kyA thA ? yadi kahIM mila bhI jAya to sukha se khAne kauna detA ? usa bhayaMkara dukAla meM yadi koI vyakti apane ghara se bhojana kara tatkAla hI bAhara nikala jAve to bhikSaka usakA udara cIra kara andara se bhojana nikAla kara khA jAte the / isa hAlata meM kitane hI jainamuni anazanapUrvaka svarga ko cale gaye / zeSa rahe hue muniyoM ne jyoM-tyoM kara usa duSkAla rUpI aTavI kA ullaMghana kiyaa| jaba vajrasUri ke paTTadhara vanasaina ke nimitta jJAna se akAla ke bAda sukAla huA to AcArya yakSadevasUri (candrAdi cAra muniyoM ko par3hAne vAle ) ne rahe hue sAdhuoM ko ekatra kiye to 500 sAdhu, 70. sAdhviyAM, 7 upAdhyAya, 12 wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww Jain E ng International
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSe vAcanAcArya 4 guru ( AcArya ), pravartaka, 2 mahattara ( padavizeSa ) 12 pravartanI, mahattarikA ityAdi sabako zAmila milA kara gaccha maryAdA bAMdha dI ki isa caMdrakula meM Aja se yadi kisI ko dIkSA dI jAya athavA zrAvaka ko samakita yA vrata uccArAyA jAya usa samaya vAsakSepa diyA jAtA hai usa samaya koTika gaNa vajIzAkhA aura caMdrakula ke nAma liye jAyaMge ityAdi / yaha maryAdA caMdrakula kI paramparA meM adyAvadhi vidyamAna hai| isa pramANa se yaha bAta spaSTa siddha ho jAtI hai ki vikrama kI dUsarI zatAbdI meM upakezagaccha ke andara bar3e 2 vidvAn muni aura yakSadevasUri sarIkhe pUrvadhara zrAcArya vidyamAna the, isase adhika pramANa kyA ho sakatA hai| isa viSaya meM AcArya vijayAnanda sUrIzvarajI apane jainadharma viSayaka praznottara nAmaka graMtha ke pRSTha 77 para prAcArya yakSadevasUri dvArA caMdrAdika cAra kuloM kI thApanA honA batalAyA hai jo isI nibandha meM Apa zrI ke kiye huye praznottaroM ko jyoM ke tyoM uddhRta kara diyA jAyagA / 3 koraMTagacchIya paTTAvalI Adi grantha vIra nirvANAt 70 veM varSe prAcAryaratnaprabhasUri upakezapura nagara meM zrAvyA ! uThe AhAra pANI roM joga nahIM milyo tare kanakaprabhAdi 465 sAdhu vihAra karane koraMTapura meM caumAso kidho / jyAre munivara nA upadeza suM koraMTapura meM mahAvIrajI ro eka mandira baNAyo / uThIne ratnaprabhasUri ne upakezapura kA rAjA upaladeva tathA maMtrIUhar3a aura savAlakSa rAjapatoM ne jainadharma ke zrAvaka banAyA aura maMtrIUhar3a ne mahAvArasvAmI ro mandira banAyo uNa vakhta koraMTapura kA saMgha ratnaprabhasUri rI vinatI karaNane upakezapura gayo tare ratnaprabhasUri kahyo ke aThe paNa mahAvIrajI rA mandira rI pratiSThA karavANI hai jiNaro muhurta mAgha zuddha 5 ro hai ne thAroM uThArA mandira ko muhuta paNa mAgha zuddha 5 ko hai / paNa saMgharA Ane se ratnaprabhasUri hAmala bharI / pache muhUrta para doya rUpa banA kara eka suM upakezapura dUsarA se koraMTapura meM pratiSThA karAI tike donoMI mandira Aja sudhI UbhA che ityAdi / koraMTapura kI hastalikhita paTTAvalI pannA 3 AcArya vijayAnandasUrijI mahArAja pharmAte haiM ki : tathA ayaraNapura kI chAvanI se 6 kosa ke lagabhaga koraMTa nAma nagara ujjar3a par3A hai jisa jagA koraMTAnAmeM Aja ke kAla meM gA~va basatA hai tahAM bhI zrI mahAvIrajI kI pratimA mandira kI zrI ratnaprabhasUrijI kI pratiSThA karI huI aba vidyamAna kAla meM so mandira khaDA hai / jainadharma viSayaka praznottara nAmaka grantha pRSTha81' koraMTagaccha ke viSaya to pAThaka prAcAryaratnaprabhasUri ke jIvana meM par3ha Aye haiM ki koraMTagancha kI utpatti koraMTapura meM AcAryakanakaprabhasUri se hI huI hai jisakI pramANikatA ke lie 'prabhAdhika caritra' meM eka devacandropAdhyAya kA udAharaNa milatA hai ki vikrama kI dUsarI zatAbdI meM koraMTapura ke mahAvIra mandira meM devacandropAdhyAya rahatA thA jisako sarvadevasUri ne caityavAsa chur3A kara upa vihArI banAyA ityAdi / jaise kiH tatra koraMTakaM nAma pura mastyunnatA zrayam / dvijihva vimukhAyatra vinatA nandanA janAH // tatrA'sti zrI mahAvIra caityaM caityaM dadhad dRr3hama / kailAza zailabadbhAti sarvAzraya tyaa'nyaa|| upAdhyAyo'sti tatra zrIdevacandra iti zrataH / vidvavRnda ziroratna tamastatihAro janaiH // Jain Education Internal www.984 pary.org
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 1 AraNyaka tapasyayA~, namasyayA~ jagatyapi / saktaH zaktAntaraM gA'ri vijaye bhavatIra bhUH // sarvadevaprabhu sarva deva saddhyAna siddhibhRt / siddhikSetre pipAsuH zrI vAraNasyAH samAgamat / / bahuzrata parivAro vizrAntastatra vAsarAn / kA~zcita prabodhyataM caityavyavahAra mamocayat / / sa pAramArthikaM tIvraM dhatte dvAdazadhA tapaH / upAdhyAya stataH sUri pade pUjyeH pratiSThitaH // "prabhAvika cAritra mAnadeva prabandha pRSTha 161 ' upAdhyAya devacandra kA samaya vikrama kI pahilI yA dUsarI zatAbdI kA mAnA jAtA hai, zrataH koraMTapura kA mahAvIra maMdira usa samaya ke pUrva kA banA huA thA aura usakI pratiSThA unhIM ratnaprabhasUri dvArA huI thI ki jinhoMne upakezapura meM pratiSThA karAI thI / koraMTapura kI prAcInatA kA eka aura bhI ullekha milatA hai jaise ki : --- "upake gacche zrIratraprabhasUriH yena usiyAnagare koraMTakanagare ca samakAlaM pratiSThAkRtA rUpadvayakaraNena camatkArazca darzitaH " "kalpasUtra kI kalpadra makalikA TIkA ke sthavirAvalI adhikAra meM " inake alAvA 'gacchamataprabandha' nAmaka grantha ke pRSTha 25 para zrI zrAcArya buddhisAgarasUri likhate haiM x x x "vi0 saM0 125 mA~ koraMTanagaranA nAhar3a maMtrI satyapura mAM jinamandira baMdhAvyaM temAM mahAvIraprabhu jI pratimAnI pratiSThA zrIjajjakasUri karI 'jaya uvIra saccaurImaMDaNa' a caityavandana mAM teno pATha che vi0 saM0 125 mAM koraMTagaccha jenA thI prasiddha thayo te koraMTanagaranI jAhojalAlI pravartatI hatI" koraMTagaccha kI utpatti to Upara batalAte huye kanakaprabhasUri se hI ho gaI thii| zAyada yaha jjajagasUri koraM gaccha ke koI zrAcArya hoMge aura mantrI ke banAye huye kisI mahAvIra mandira kI pratiSThA karavAI hogii| munirAja zrI yatIndravijayajI ( varttamAna meM zrAcArya) likhate haiM ki : yaha mandira andAjana 2400 varSa kA purAnA hai / isakI pratiSThA pArzvanAtha santAniye zrIratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja ne zrIvIra nirvANa se 70 varSa vAda prosiyoMjI ke karake eka hI lagna meM kI thii| 4 zrI tapAgacchIya paTaTAvalyAdi have zrI pArzvanAtha nA prathamagaNadhara zrIzubheya nAme taSyaziSyA ziSyAcAyrya cArya haridatta zrIsamudrasvAmI / tasya ziSyAcAryya zrI kezI / zrI vIravAre kezI svAmi / tasya tassa ziSya zrI svayaM prabhasUri / tasya ziSyAcAryyaM zrI ratnamabhasUri pragaTa huA / tehane zrIvIra mukti pacho varSa bAvana AcArya pada huau / zrIvIramukti gayA pachI varSa pacestare ( 70 ) oIsA nagarI cAmuNDA pratibodhI ghaNA jIvane abhayadAna deI sAcilla nAma dIdhu / punaH tehIja nagara no svAmI paramAra (sUryavaMzI) zrIupaladeva prati dharmopadeza deI eka lApaneM navANu hajAra gotrI (5-2 ) syU pratibodhyA ti zrIpAva' nAthamAsAda thApyo / erija sUriye pratiSThayo / tihA~ thI upakezajJAti kahANI | zrI ratnaprabhasUri ne upakezagaccha loke ko iti cautho paTa || jaina sAhitya saMzodhaka khaMDa 1 aMka 3 pRSTha 3 meM mudrita vIravaMzAvali 146ernational Jain Educ mahAvIra - mandira ke sAtha do rUpa - koraM TAjI tIrtha kA itihAsa pRSTha 2
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa isI prakAra jaina zve0 kAnphreMsa heralDa akhabAra pRSTha 330 meM mudrita tapAgaccha kI paTTAvalI meM bhI prAcArya ratnaprabhasUri dvArA zrosavaMza kI utpatti likhI hai| 5--AMcalagaccha paTTAvalI pArzvanAthajInI pATe chaTThA zrAcArya zrIratnaprabhasUrijI ke upakezapaTTana mAM mahAvIra svAmi nI pratimA nI pratiSThA karI tathA ozayAM nagarI mAM ozavAloM nI tathA zrImAla nagaramA zrImAlI nI sthApanA krii| hIrAlAla haMsarAja kRta jainadharma kA itihosa pRSTha 140 zrI mahAvIra prabhu thI sItra varSoM gayA bAda zrI pArzvanAtha prabhunI chaTThI pATe sthavira zrIratnaprabhanAmanA AcArya thayA / temaNe upakeza nagara mAM aka lAkha asI hajAra kSatriya putroM ne pratibodhyA, ane tezrAo jaina dharma svIkAravA thI teone temaNe upakeza (osavAla) nAmanA vaMzamA sthaapyaa| AMcalagaccha mahoTI paTTAvalI pRSTha 5 paM0 hIrAlAla haMsarAja jAmanagara vAloM ne zrAMcalagaccha bar3I paTTAvalI kA gujarAtI bhASAntara kitAba ke pRSTa 78 para kucha aitihAsika ghaTanAyeM likhI haiM jisake andara se kucha sAra hindI meM yahAM uddhRta kara diyA jAtA hai| 1-bhinnamAla nagara ke rAjA bhANa ne jaba zatrujaya kA saMgha nikAlane kI taiyAra kI to prasthAna ke samaya saMghapati ke tilaka karane ke viSaya eka aisA matabheda khar3A huA ki rAjA bhANa ke pratibodhaka guru to udayaprabhasUri the aura inake saMsAra pakSa ke kAkA ne dIkSA lI unakA nAma somaprabhasUri thA / somaprabhasUri ne apane bhatIjapane kA haka lagA kara tilaka karanA cAhA para anya bahuta prAcAryoM kI sammati se yaha nirNaya huA ki saMgha prasthAna kA tilaka evaM vAsakSepa udayaprabhasUri hI de sakeMge kyoMki rAjA bhANa ko dharmabodha udayaprabhasUri ne hI diyA thaa| isa nirNaya ke pazcAta bhI saba AcAryoM kI sammati se eka likhiti kara liyA ki jisa AcAya ke pratibodhaka zrAvakasaMgha nikAleM yA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karAveM to usa kArya meM una AcArya tathA unakI saMtAna kA hI pradhAnatva rahegA jinhoMne unake tathA unake pUrvajoM ko pratibodha dekara zrAvaka banAyA ityAdi / isa likhita meM hastAkSara karane vAle zrAcAryo ke nAma isa prakAra likhe haiN| 1-nAgeMndragacchIya somaprabhAcArya 2-brAhmaNagacchIya jijjagasUri 3-upake zagacchIyAMsa dvasUri 4-nirvRttigacchoya mahendrasari 5 vidyAdharagacchIyahariyANAMdasUri 6-sAMDoragacchIyaIzvarasUri 7 vRhadgacchIya udayaprabhasUri 8-Aha sUri 9-AdrasUri 10-jinarAjasUri 11- somarAjasUri 12-rAjahaM sasUri 13-guNarAja sUri 14-pUrNabhadrasUri 15 - hasati nakasUra 16-prabhAratnasUri 17-raMgarAjasUri 18-devaraGgasUri 11devANaM dasUri 20 -- mahezvarasUri 21 --brahmasUri 22-vinodasUri 23 --karmarAjasUri 24-tilakasUri 25 - jayasiMhasUri 26-vijayasiMhasUri 27 -nAMmigasUri 28-bhImarAjasUri 29-jayatilakasUri 30-caMdrahasasUri 31--vIrasiMhasUri 32-rAmaprabhasUri 33-zrIkarNasUri 34 - vijayacaMdrasUri tathA35 - amRtasUri / inake alAvA gajA bhANa tathA zrImAlI jogA, rAjapUrNa aura zrIkarNAdi saMgha agrezvaroM ke bhI hastAkSara karavAye gaye the, ataH yaha maryAdA cirakAla taka pAlana kI gaI thI aura saMgha meM acchI zAnti bhI banI rahI thii| taka-usa samaya ke prAcAryoM ko zrAvakoM ke liye itanA mamatva thA ki jisake liye likhita banAnA pdd'aa| www.ja147
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa LAranMINine. undarma nand samA0-yaha mamatva nahIM para saMgha kA vyavasthita rakhane kI sundara vyavasthA thI aura jaba taka una dUradarzI zrAcAryoM kI vyavasthA ThIka taraha se calatI rahI taba taka samAja meM acchI zAnti rhii| bAda meM naye naye mata paMtha evaM gaccha paidA huye aura unhoMne una zAsana zubhaciMtakoM kI vyavasthA ko tor3a-phor3a dara dara meM vibhAjita kara dii| basa usa dina se hI jaina samAja ke dina badala gaye aura gaccha meda kA kalaha paidA hogyaa| ataH una dUradarzI zrAvAryoM kI vyavasthA mamatva bhAva kI nahIM para zAsana ko vyavasthita rakhane kI hI thii| 2-dUsarI eka ghaTanA aisI bhI likhI hai ki bhinnamAla ke rAjA bhANa ke bahuta rANiyeM hone para bhI usake koI saMtAna nahIM thI jaba eka nimitta zAstra ke vettA se pUchA to usane apane nimitta bala se kahA ki upakezapura meM osavAla jAti kA jagamAla zreSTi hai usako kanyA ratnAbAI jo ki bahuta guNAMlaMkRta hai usake sAtha rAjA kA vivAha ho to rAjA ke santAna ho sakatI hai| rAjA bhAMNa ne zreSTivarya se ratnA bAI kI yAcanA kI, para seTha sAhaba ne inkAra kara diyA / taba rAjA ne eka vaizyA ko dhana kA lobha dekara upakezapura bhejii| usane ratnAbAI se gupta bAta kI para ratnAbAI ne kahA ki yadi rAjA ke sAtha merI zAdI ho jAya aura zAyada mere putra bhI ho jAya parantu dUsarI rANiyoM ke putra hogA to rAja kA mAlika vaha hogA to phira mere putra kI aura mero kyA dazA hogI, ataH rAjA isa bAta ko svIkAra kareM ki mere putra ho to rAjyAdhikAra usohI diya jAya dUsare ko nahIM to maiM zAdI karane ko taiyAra hU~ / vaizyA ne rAjA ke pAsa jAkara saba hAla nivedana kiyA jisako rAjA ne svIkAra kara liyA kyoMki garajavAna kyA nahIM karatA hai / basa gajA rUpa badala kara vaizyA ke sAtha upakezapura gayA aura ratnAbAI ko guptarUpa se lekara bhinnamAla AyA aura bar3e hI samAroha se usake sAtha zAdI krnii| prastuta paTTAvalI pRTa isa ghaTanA se pAyA jAtA hai ki vikrama kI AThavIM zatAbdI meM upakezapura upakezavaMziyoM se phalA phUlA AbAda thaa| 6-jaina dharma kA prAcIna itihAsa zrImahAvIra svAmInA nirvANa pachI sIcera varSa bAda zrI pArzvanAtha saMtAno mAM chaTTI pATe zrIratnaprabhasUri nAme AcArya thayA / temaNe upakezapaTTaNa nAmanA nagaramA~ zrImahAvIrasvAmInI pratimAnI pratiSThA karI / tathA ozyA nagarImA kSatriyanI jAtione pratibodhIne ozavAlonI sthApanA karI, ane zrImAla nagara mA~ zrImAlionI sthApanA krii| jaina itihAsa pRSTa 17 bhAvanagara se prakAzita 7--bhAratavarSa kA prAcIna itihAsa DAkTara tribhuvanadAsa leharacanda bar3odA vAloM kA mata hai ki: 23 mA~ tIrthaMkara zrI pArzvanAtha saMtAnIyAmA~ chaThI per3hI thayelA ratnaprabhasUri nAmanA AcArya hatA temaNe lAkhonI saMkhyAmA~ jaino banAvyA htaa|" prAcIna bhAratavarSa bhAga bIjo pRSTha 176 zrosavAloM kI utpatti poravAloM ke samakAlIna huI hai / jaba poravAloM ke astitva kA pramANa maMtrI vimala ke pUrvaja leharI nAnaga kA samaya vikrama kI AThavIM zatAbdI aura jAvar3a kA samaya vikrama kI pahilI zatAbdI kA lilatA hai taba osavAla jJAti ko hI arvAcIna kyoM mAnI jAya arthAt osavAla jJAti kA samaya va0pU0 400 varSa kA mAnanA nyAyasaMgata hI hai isI prakAra zrImAlI jAti ke astitva kA pramANa milatA hai ki vi0 saM0 795 meM prAcArya udayaprabhasUri ne zrImAla ke 60 koTidhIzoM ko jaina banA Jain 14Cn international wwwwwwwwww
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ ausavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa kara pUrva sthApita zrImAla jJAti meM milA diyA / isase spaSTa siddha hotA hai ki zrImAlajJAti ke samakAlIna zro savAla jAti hI utanI hI prAcIna hai ki jitanI zrImAla jAti prAcIna hai / 8 - kharataragacchIya yativarya zrIpAlajI ne apanI 'jainasampradAya zikSA' nAmaka kitAba ke pRSTa 607 para osavAlotpatti ke viSaya meM likhA hai ki: catudarza (caudaha) pUrvadhArI, zrutakevalI, labdhisaMyukta, sakalaguNoM ke Agara, vidyA aura maMtrAdi ke camatkAra ke bhaMDAra, zAnta, dAnta aura jitendriya, evaM samasta zrAcAryaguNoM se paripUrNa, upakezagacchIya jainAcArya zrI ratnaprabhasUrijI mahArAja pA~ca sau sAdhuoM ke sAtha vihAra karate huye zrI AbUjI acalagar3ha padhAre the, unakA yaha niyama thA ki ve (ukta sUrijI mahArAja) mAsakSamaNa se pAraNA kiyA karate the, unakI aisI kaThina tapasyA ko dekha kara acalagar3ha kI adhiSThAtrI ambAdevI prasanna hokara zrI guru mahArAja kI bhakta ho gaI, ataH jaba ukta mahArAja ne vahA~ se gujarAta kI tarapha vihAra karane kA vicAra kiyA taba ambAdevI ne hAtha jor3a kara unase prArthanA kI ki - "he paramaguro ! Apa marudhara (mAravAr3a) deza kI tarapha vihAra kIjiye, kyoMki Apake udhara padhArane se dayAmUla dharma (jinadharma) kA udyota hogA" devI kI isa prArthanA ko suna kara ukta AcArya mahArAja ne upayoga dekara dekhA to unako devI kA ukta vacana ThIka mAlUma huA / Age yatijI likhate haiM ki ratnaprabhasUri eka ziSya ke sAtha upakezapura meM padhAre / devI se rUI maMgA kara sAMpa banAyA aura rAjA ke ku~vara ko kaTAyA bAda usakA viSa utAra kA rAjAprajAdi nagara nivAsiyoM ko dharmopadeza diyA isako yatIjI ne bahuta vistAra se likhA hai sAtha meM do chappaya bhI die haiM, jisa meM eka to kisI bhAToM kA arvAcIna kalpita hai aura prAcIna paTTAvaliyoM se milatA julatA hai jo ki : varddhamAna ta pachai baraSa bAvana pada lIdho / zrIratnaprabhasUri nAma tAsu sata guru vrata dIdho // bhInamAla suM UThiyA jAya osiyA~ basAyA / kSatri huA zAkha aThArA uThe osavAa kahANa || ika lAkha caurAsI sahasa ghara rAjakulI pratibodhiyA / ratnaprabhasUri osyA~ nagara osavAla jiNa dina kiyA + // 1 // usa samaya zrI ratnaprabhasUri mahArAja ne Upara kahe hue rAjapUtoM kI zAkhAoM kA mahAjana vaMza aura aThAraha gotra sthApita kiye the jo ki nimnalikhita haiM : - 1 tAtahar3agotra, 2 bAphaNAgotra, karaNATa 3 balahArAgotra, 5 morAkSagotra, 6 kUlahaTagotra 7 virahaTA gotra, 8 zrI zrImAlagotra 9 zreSThI gotra, 10 suciMtIgotra, 11 AIcanAMgagotra, 12 bhUri ( bhaTevarA ) gotra, 13 bhAdragotra, 14 cIMcaTagotra, 15 kumaMTagotra, 16 DiMDagotra, 17 kanaujagotra 18 laghuzreSTha gotra / isa prakAra osiyAM nagarI meM mahAjanavaMza aura ukta 18 gotroM kI sthApanA kara zrI sUrijI mahArAja vihAra kara gaye aura isake pazcAt 10 varSa ke pIche punaH lakkhIjaMgala nAmaka nagara meM sUrijI mahArAja vihAra karate hue padhAre aura unhoMne rAjapUtoM ke dazahajAra gharoM ko pratibodha dekara unakA mahAjanavaMza aura sughar3Ada bahuta se gotra sthApita kiye / priya vAcakavRnda ! isa prakAra Upara likhe anusAra sabase prathama mahAjanavaMza kI sthApanA jainAcArya zrI ratnaprabhasUrijI mahArAja ne kI, usake pIche vi0 saM0 saulahasau taka bahuta se jainAcAyyoM ne rAjapUta + dUsarA kavitta kI samAlocanA Age ke pRSToM meM kI gaI hai / ataH yahAM nahIM likhI hai / www.jal 14y.org
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mAhezvarI, vaizya aura brAhmaNa jAti vAloM ko pratibodha dekara ( arthAt Upara kahe hue mahAjanavaMza kA vistAra kara ) unake mahAjanavaMza aura aneka gotroM ko sthApana kiyA hai|" isI prakAra kharataragacchIya yati rAmalAlajI ne apanI 'mahAjanavaMzIya muktAvalI' nAmaka kitAba meM likhA hai ki vIra nirvANa se 70 veM varSa meM AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura meM mahArAja upaladeva Adi kSatriyoM ko pratibodha kara jaina zrAvaka banAye jinake 18 gotroM kA nAma Upara yati zrIpAjI ke lekhAnusAra hI likhA hai tathA kharataragacchIya muni cidAnandajI ne apane syAdvAdAnubhava ratnAkara nAma kI pustaka meM bhI isI Azaya kA lekha likhA hai| ___ kharataragacchIya vIraputra AnandasAgarajI ne apane kalpasUtra kA hindI anuvAda pRSTha 467 para likhA hai ki "isI taraha upakezagaccha meM zrosavaMza sthApaka zrIratnaprabhasUrIzvara hue jinane apanI labdhi se do rUpa karake zrosiyAM aura koraMTanagara meM samakAla pratiSThA kraaii"| 9-sthAnakavAsI samudAya ke muni zrI maNilAla ne "jainadharmanoprAcInasa kSipta itihAsa ane prabhu vIra paTThAvalI" nAmaka eka gurjara bhASA kI pustaka likhI hai jisake pRSTa 73 para likhA hai kiH _ "mahAvIra svAmInA nirvANa pachI sittare varSa bAda zrIpArzvanAthabhagavAna nA zAsana mAM chaTThI pATe "zrIratnaprabha" nAme AcArya thayA temaNe "osIyA" nAmanI nagarI mAM kSatriya jAti ne pratibodha zrApI zrAvako banAdhyA tyAre zrosavAloM nI sthApanA thaI, ane "zrImAla" nagara mAM zrImAlI onI sthApanA thaI, ama zrI jainadharma vidyA prasAraka varga taraka thI, bahAra paDela "jaina itihAsa' nAmaka graMtha mAMthI ullekha malI Ave che, mahAvIra svAmI nA samaya mAM paNa zrI pArzvanAtha bhagavAnanA "saMtAniyA" saMto vicaratA hatA, te zrI uttarAdhyayana sUtramA prAvelA zrI pArzvanAtha zAsananA zrIkezIsvAmI ane prabhu vIranA zAsana nA zrI gautama svAmI o bane bacce vRta, vastro Adi bAbatamAM cAlelA saMvAda para thI siddha thAya che| zrA utpatti bAbatano badhu ullekha dRSTigocara thayo nathI; paNa samaya nu anusaMdhAna vicAratAM A hakIkata keTaleka aMze satya hovAna mAnI zakAya / isa prakAra aura gacchoM kI haddAvalyAdi granthoM meM osavAla utpatti viSayaka ullekha honA saMbhava hotA hai kyoM ki yaha eka prasiddha bAta hai ki jahA~ osavAla poravAja aura zrImAloM kA prasaMga AtA hai vahAM isa bAta ko dyavazya likhate haiN| Aja hama sAmayika patra patrikAoM aura rAjatavArIkhoM ko par3hate haiM to isa viSaya ke aneka lekha milate haiN| ataH isa viSaya meM phira jyoM 2 paTTAvalyA di grantha milate jAyage tyoM 2 viSaya para prakAza par3atA jaaygaa| uparokta paTTAvalyAdi grantha sAdhAraNa vyaktiyoM ke likhe huye nahIM haiM parantu hamAre paramapUjya mahAna prAcAryoM ke likhe huye haiM ki jinapara hamArA aTala vizvAsa hai| ataH koI kAraNa nahIM ki hama ina pramANoM meM kisI prakAra kI zaMkA kareM kyoM ki una mahAvratadhArI satyavaktA, nispRhau AcAryoM ko galata likhane meM koI bhI svArtha nahIM thA / ataH ina paTTAvalyAdi ke pramANoM se osavAla jAti kI utpatti kA samaya vi0 pU0 400 varSa mAnanA nyAya saMgata aura yuktiyukta hai / 90. Jain Eden International
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa mahAjanasaMgha upakezavaza aura prosavAla jAti kI prAcInatA ke viSaya vaMzAvaliyoM ke katipaya pramANA 1-vikramapUrva 97 varSa ke samaya meM jina 18 gotroM kA ullekha milatA hai usI 18 gotroM kI vaMzAvaliyoM meM pratyeka gotroM ke sthApaka vIrAt 70 varSe prAcArya ratnaprabhasUri kA hI nAma batalAyA jAtA hai / zAyada isakA yaha kAraNa ho ki mahAjana saGgha ke Adi saMsthApaka AcArya ratnaprabhasUri the ataH una paramopakArI prAcAryazrI kI smRti ke liye sarvatra arthAt kyA upakezavaMza ke aThAraha gotroM ke aura kyA osavAla jAti ke Adi puruSa ratnaprabhasUri hI ko batalAyA gayA ho to yaha yathArtha hI hai kyoMki upakezavaMza aThAraha gotra aura osavAla jAti yaha koI alaga alaga nahIM hai para ye sabake saba usa mahAjanasa ke rUpAMtara nAma evaM usakI zAkhA pratizAkhA rUpa haiM ataH unake Adi meM ratnaprabhasUri kA nAma lenA yA likhanA yaha unakA kRtajJapanA hI hai| aba thor3e se pramANa vaMzAvaliyoM ke batalA dete haiM ki zrosavAla jAti kitanI prAcIna hai ? 1-upakezapura meM zreSThigotrIya rAva jagadeva ne vi0 saM0 119 meM caMdraprabha kA maMdira banAyA jisakI pratiSThA prAcArya yakSadevasUri ne kii| 2-khatarIpura meM taptabhaTTa gotrIya zAha nor3hA jaitala ne vi0 saM0 122 meM zrI zatrujaya kA virAT saGgha nikAlA jisameM AcArya yakSadeva Adi bahuta se sAdhu sAdhvI the|| 3-vajayapaTTana meM vAppanAga gotrIya maMtrI sajjana ne vi0 saM0 119 meM bhagavAna mahAvIra kA maMdira banAyA jisakI pra0 yakSadevasUri ne kI / jisameM maMtrIzvara ne savAlAkha rupape kharca kiye / 4-dhenapura meM bhAdragotrIya maMtrI mehakaraNa ne vi0 saM0 309 meM AcArya ratnaprabhasUri kI adhyakSatA meM tIrthoM kI yAtrA ke liye eka bar3A bhArI saGgha nikAlA jisameM eka lAkha yAtriyoM kI saMkhyA thii| 5-upavezapura meM zrISTigotrIya rAva jalhaNadeva ne vi0 saM0 208 meM AcArya ratnaprabhasUri ke upadeza se mahAvIra maMdira meM aThAI mahotsava kiyaa| jisameM saMgha ko AmaMtraNa kara ekatra kiyA, sAta dina taka svAmI vAtsalya aura eka dina nagara saharanI kI aura Aye huye svadharmI bhAiyoM ko paharAmaNi meM vastra vagairaha ke sAtha eka eka sonA mohara bhI dI, isa suavasara para prAcArya apane vidvAna ziSyoM meM se pAMcoM ko paMDita pada, 12 ko vAcanAcArya pada 4 ko upAdhyAya pada pradAna kiyaa| 6-bhinnamAja nagara meM sucaMti gotrIya zAha pethar3a hararAja ne vi0 saM0 358 meM prAcArya zrI devaguptasUri ke upadeza se bhagavAna RSabhadeva kA mandira banAyA jisakI pratiSThA devaguptasUri ne kii| 7-mAMDavyapura meM kulabhadrA gotrIya zAha nAthA khemA ne AcArya siddhasUri ke upadeza se devAdhideva RSabhanAtha ke maMdira kA jIrNoddhAra karavAyA jisakI pratiSThA vi0 saM0 377 meM prAcArya siddhasUri dvArA krvaaii| 8-sAlaNapura meM zraSTi gotrIya maMtrI uhar3a ne mahAvIra kA maMdira banAyA jisakI pratiSThA 393 meM AcArya siddhasUri ne krvaaii| 151 www.janelibrary.org
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 9-dUghar3oM kI vaMzAvalI meM likhA hai ki dUdhar3a samaratha kAMnA ne ratnapura meM zrImahAvIrakA vizAla maMdira banAyA thA jaise vi0 saM0 247 mAghazuddhi 5 ukezavaMze dUghar3agotra zA0 samaratha kAnA kena nija mAta kumAradevI zreyArtha zrImahAvIra biMba karApitaM pra0 zrI upakezagacche kakka sUribhiH / vi0 saM0 219 jeSThazuklA 7 upakezavaMze dUghar3a gotra zAha dedA bhAramala ne rohalIgrAma meM zrI ciMtAmaNi pArzvanAtha kA maMdira banAyA jisakI pratiSThA upakezagacchIya zrAcArya yakSadevasUri se kraaii| 10-gaTiyA gautra kA zA0 devarAja ne caMderI nagarI meM saM0 521 meM zrIAdinAtha kA maMdira banAyA jisakI pratiSThA siddhasUri ne kI tathA apane zatrujayAdi tIrthoM kA saGgha nikAla kara yAtrA kI aura sAdharmI bhAiyoM ko lena-pahirAmaNI dii| zrApakA putra nagarAja aura nagarAja kA putra naradeva bar3e hI nAmI huye / / 11-kumaTa gautre zA durjanazAla ne vi0 saM0 539 meM AcArya siddhasUri kA paTTa mahotsava kiyA aura Apake adhyakSatva meM sammetazikhara tIrtha kA saGgha nikAla sAdharmI bhAiyoM ko pahirAmaNI dI jisameM eka lakSa dravya sukRta kAryoM meM vyaya kiyaa| Apake putra banavIra aura banavIra ke putra vastupAla tathA vastupAla kA putra candakaraNa huA, isane vi0 saM0 604 meM bhinnamAla nagara meM bhagavAna pArzvanAtha kA maMdira karAyA jisakI pratiSThA upagacchIya siddhasUri ne krvaaii| 12--zrAdityanAgagotre corar3iyA zAkhA meM vi0 saM0513 meM zA0 dharamaNa mAdhu salakhaNAdi ne nAgapura meM zrIpArzvanAtha kA maMdira banAyA jisakI pratiSThA prAcArya devaguptasUri ne karavAI aura zrApake adhyakSatva meM zrIzatrujayAdi tIrthoM kA saGgha nikAlA, ina zubha kAryoM meM ina vIroM ne pAMca lakSa dravya vyaya kiyaa| 13--vAppanAgagotre vi0 saM0 589 meM zA0 hApu vIramadeva tolA jAgarUpAdi ne zatrujayAdi tIrthoM kA saGgha nikAlA svAmivAtsalya kara sAdharmI bhAiyoM ko modaka meM eka eka suvarNamudrikA aura vastrAdi kI pahirAmaNi dI isa saGgha meM mukhya nAyaka AcArya kakkasUri the| 14-coraDiyA jAti se DIDavAnA meM eka lAlAzAha se lAloDiyA zAkhA nikalI / una lAlAzAha ne vi0 saM0 679 meM bar3e bhayaMkara duSkAla meM manuSyoM ko anna aura pazuoM ko ghAsa dene meM apanI lAkhoM rupayoM kI sampatti pradAna kara dii| usa dina se zAha lAlA kI saMtAna 'lAloDiyA' nAmaka zAkhA se prasiddha huI / lAlAzAha ke tIsarI pusta meM jaghaDUzAha bar3A hI nAmI udAra puruSa huaa| 15--taptabhaTa ( tAter3a )-vi0 saM0 511 nAgapura meM zAha raghuvIra haracaMda ne AcAryadevaguptasUri ke upadeza se zatrujayAdi tIthoM kA saGgha nikAlA jisameM savAlakSa dravya vyaya kiyaa| sAdharmI bhAiyoM ko sone moharoM kI pahirAmaNI dI aura tIna bar3e yajJa bhI kiye tathA prAcAryazrI ko nAgapura meM caturmAsa karavA kara apanI ora se mahA mahotsava pUrvaka zrI bhagavatI sUtra baMcA kara zrI saGgha ko mahAprabhAvika Agama sunaayaa| jisameM Apane kaI lakSa dravya vyaya kiyaa| wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww. Jain Ed i nternational
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa 16-vIrahaTagotre vi0 saM0 578 zA0 sAraMga ke putra sAyara ne mAghazuklA 5 ko candrAvatI nagarI meM AcArya kakkasUri ke paTTamahotsava meM savAlakSadravya vyaya kiyA / isakI paramparA meM vi0 saM0 1037 meM zA0 sonapAla ne haNAvA grAma se zrIzatrujaya kA saMgha nikAlA tathA zrIvimalanAtha svAmI kA maMdira banAyA jisakIpratiSTA upakezagacchIya AcArya siddhasUri ne kI / sonapAla kA putra dahela huA vaha haNavA ko chor3a dhArA nagarI gayA isakA eka kavitta bhI milA hai| "dhArAdhIpa dehalane pada maMtrI sira thApai / zAha moTo sAmaMta jagata sagalo duHkha kApai // dharmakarma sahusAcave dAna ar3akala samara pai / navakhaMDa nAma dehala kiyo sonapAla suta sahu jaMpai // 17-bhAdragotre samadar3iyA zAha haracaMda ne vi0 saM0 799 nAgapura meM prAcArya kakkasUri ko 45 Agama likhA kara bheMTa kiyaa| __18-zreSTigotriya zA0 rUpacanda ke putra malayasI ne AbhAnagarI meM prAcArya devagupta sUri kA pada mahotsaba kiyA, sammetazikhara kA saMgha nikAla yAtrA kI / isa zubha kArya meM puSkala dravya vyaya kiyA jisa kA samaya vi0 saM0 839 kA thaa| 19-laghuzreSTi gotriya zA0 depAla dhanadeva ne vi0 saM0 595 meM AcArya kakkasUri ke upadeza se bhInamAlanagara se zrIzatrujaya kA saMgha nikAlA jisameM sAta lakSa dravya vyaya kiyA / dhanadeva kI paramparA ke caturtha paTTadhara mahAnaMda ne candrAvatI nagarI meM vi0 saM0 669 meM AcArya siddhasUri kI adhyakSatA meM zatrujaya kA bar3A bhArI saMgha nikaalaa| jisameM tIna lakSa dravya vyaya kara punyopArjana kiyaa| 20-ciMcaTa gotre zAha vIradeva ne vi0 saM0 599 meM zatrujaya kA saMgha nikAlA jisameM Apane 7 lakSa dravya kharca kiyA isa saMgha meM AcArya kakkasUri nAyaka the| ___ isa gotra meM vi0 saM0 703 meM jalhana kA putra desala bar3A hI nAmI evaM udAra puruSa huA usane dukAla meM eka karor3a mana dhAna garIboM ko diyA, ApakI saMtAna desar3A kahalAI zA0 desala ne kIrATakumpa meM maMdira banA kara pArzvanAtha kI sone kI mUrti banA kara vi0 saM0 703 meM AcArya kakkasUri ke kara kamaloM se pratiSThA karavAI / Aha-hA dharma para kaisI zraddhA aura bhAvanA thii| 21-kanojiyA gotre vi0 saM0 885 kanakAvatI nagarI meM zA0 rAjadhara ne zrIzAntinAtha kA mandira banA kara prAcArya devagupta sUri se pratiSThA karavAI tathA zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA tatpazcAt rAjadhara ne karor3oM kI sampati chor3akara AcAryazrI ke pAsa dIkSA lii| isI gotra meM AjjA kA putra kukuma ko saccAyikA devI tuSTamAna huI jisase apAra lakSmIvAna huA bAda usane karor3oM rupayA zubhakArya meM vyaya kiyA sAtabAra saMgha nikAlA, sAdharmIbhAiyoM ko sone moharoM kI prabhAvanA dI aura 21 naye maMdira banA kara pratiSTA karavAI, ujamaNAdi meM puSkala dravya vyaya kiyA isake vaMza meM bhojarAja huA, osiyoM jAkara mahAvIra deva kA snAtra aura saJcAyikA devI kA mahotsava kara yAcakoM ko athAha dAna diyA inakA samaya vi0 kI nauvIM zatAbdI kA thaa| 22-ina kanojiyA gotra se dUdhAzAha se vi0 saM0 908 meM dhUpiyA zAkhA nikalI jisakA kAraNa batalAyA hai ki yaha jina bhakti meM sadaiva lIna rahatA thA inake yahAM banajArA bahuta sI kastUrI lAyA thA jisako lekara saba kI saba maMdirajI meM dhUpa hotA thA usa para DAla dI aura vanajAre ko muha mAMge dAma de diye /
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 0 pU0 400 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 23 - morakha gotra vi0 saM0 658 meM zA0 ratno jogIdAsAdi bar3e hI udAra dAnezvarI huye| dukAla meM garIboM aura pazuoM ko anna ghAsa dekara nAma kamAyA / zrApakI vaMza paramparA meM eka nAthAzAha nAmakA puruSa puSkara meM rahatA thA ! usa para guru mahArAja kI pUrNa kRpA thI yA pUrvabhava ke punya se usake ghara meM lakSmI sUTa ho gaI thI / vi0 saM0 722 meM eka dukAla par3A thA / vaha mahAbhayaMkara janasaMhAraka thA usameM zA0 nAthA ne viNajAroM dvArA jahAM jisa bhAva meM milA dhAna aura ghAsa maMgavA kara dukAla ko sukAla banA diyA isakI kIrti ke kaI vaMzAvaliyoM meM kavitta bhI milate haiM jaise ki 1 varSa 1 kAMte AyA re dukAla tU nAthA ke darabAra meM milegA na mAna tokU jA jA deza pAra meM || kuta korA dorA lagata huna picchorA taura meM / anAtha sanAtha bhayo nAtho ugata hI bhaura meM // 24 - vi0 saM0 1019 meM AcArya siddhasUri ne rASTrakUTa vaMzIya rAva sukhA ko pratibodha kara jaina zrAvaka banAyA / jisakI chuTTI pustaka meM gosala dhanarAja nAma ke do nAmI puruSa hue / sukho suprasiddha nayara mokhINo avacala | kesIpura pokaraNI sAkha sukhA sunizcala || tasa suta gosala kalpavRkSa avacala jaga chAjai / khImaDIyogar3ha kaurasiMha juDIla vala gAjai // pIthar3a sikharoM pragaTa nara sukavi galha samucare / puvilA sayaNa khIvasa jaso dhanarAja sahu udare || 25 - bhUrigotra - bhaTevarA zAkhA ke zAha nAnaga vIramadeva ne vi0 saM 497 achUpattAnagarI meM pArzvanAtha kA deharA karAyA pra0 upakezagacchIya zrAcArya devagupta sUri ne karavAI / 26 - - padmAvatI nagarI meM prAgvaTa narasiMha caturbhuja ne vi0saM0 335 meM AcArya yakSadevasUri ke upadeza se nava lakSa dravya sAta kSetra meM vyaya kara bApa beTe ne zrAcArya zrI ke pAsa dIkSA lInI / 27 - vi0 saM00 409 meM candrAvatI nagarI meM prAgvaTa lAlana pAtAjI ne bhagavAna mahAvIra kA maMdira banA kara zrAcArya ratnaprabhasUri se pratiSThA krvaaii| isa zubha kArya meM eka lakSa rupaye kharca kiye / bhAiyoM ko hirAmaNI dI sAta bar3e yajJa (jImaNavAra) kiye / 28--vi0 sa N0 279 meM koraMTapura meM zrImAla sAvaMtasI khetasI ne AcArya devagupta sUri ke upadeza se sammetazikharajI Adi tIrthoM kA bar3A bhArI saMgha nikAlA / saba tIrthoM kI yAtrA kI, tIna bar3e yajJa (jImaNavAra) kiye, sAdharmI bhAiyoM ko pahirAmaNI dI / isa zubha kArya meM Apane nau lakSa dravya vyaya kiyA / 29- pilANI grAma meM zrImAla candrabhAga kalyANajI ne vi0 saM0 235 meM AcArya kakkasUri kA paTTa mahotsava karake Apake upadeza se bIsa sthAnaka tapa kA ujamA kiyA jisameM 52 grAmoM ke saGgha ko AmaMtraNa pUrvaka bulAyA / sAta yajJa (jImaNavAra ) kiye / isa zubha kArya meM tIna lakSa dravya vyaya kiyA / * upakezagaccha meM kramasaH 6 ratnaprabhasUri 6 yakSadevasUri 23 kakasUri 22 devaguptasUri 22 siddhasUri nAma ke AcArya hue haiM inake alAvA bhinnamAla zAkhA candrAvatIzAkhA, kIrATkUpa zAkhA, khajUrapurIzAkhA vagairaha meM bhI AcAryoM ke yahI nAma the ataH samaya nirNaya karane vAle cakra meM na par3a jAya / isaliye pahale paTTAvaliyoM se jA~ca kara lenI cAhie / 154
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 400 varSe 30-vi0 sa0 302 rUNI grAma meM AcArya ratnaprabhasUri ke upadeza se prAgvaTa vaMzIya zA0 dedA karamaNa ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA, yajJa karake sAdhI bhAiyoM ko sonA mohara aura vastrAdi kI pahirAmaNI dii| isa dAnavIra ne zubha kAryoM meM tIna lakSa dravya vyaya kiyaa| 31-vi0 sa0 466 meM AcArya kakkasUri ke upadeza se koTiyAlA grAma meM zrImAlavaMzIya surajaNa punar3a ne apanI lAkhoM rupayoM kI mila kiyata sAta kSetra meM kharca kara sakuTumba pacAsa nara nAriyoM ke sAtha sUrijI mahArAja ke pAsa dIkSA lI jisase jainadharma kI khUba prabhAvanA huii| 32-vi0 saM0 592 meM prAcArya kakkasUri ke upadeza se hathiyANa grAma meM prAgvaTavaMzIya kalhaNa karamaNa ne bhagavAna pArzvanAtha kA maMdira banA kara suvarNamaya mUrti kI pratiSThA prAcArya kakkasUri se karavAI / 33-vi0 sa0 511 meM AcArya devaguptasUri ke upadeza se caMdrAvatI ke maMtrI sAraMgadeva ne zrI zatrujayAdi tIrtho kA bar3A bhArI saMgha nikAlA tathA caMdrAvatI meM bhagavAna mahAvIra kA maMdira banAyA jisakI pratiSThA kakkasUri ne karAI / maMtrezvara ne nyAyopArjana dravya ko zubha kAma meM lagAyA / 34-vi0 saM0 216 meM AcArya ratnaprabhasUri ke upadeza se zivapurI ke maMtrI banavIra ke putra salakhaNa ne 47 nara nAriyoM ke sAtha surijI ke pAsa dIkSA lI jisake mahotsava meM maMtrIzvara ne savAlakSa dravya kharca karake jainadharma kA udyota kiyaa| ityAdi yaha to kevala namUne ke taura para thor3e se pramANa likhe haiM para isa prakAra ke pramANoM se vaMzAvaliyAM bharI par3I haiM aura yaha grantha hI ina bhaMDAroM meM par3I bAtoM ko prasiddha karane kI garaja se nirmANa kiyA jA rahA hai / ataH yathAsthAna ena vIroM ke dharma kA prakAzita kiye jaayNge| pAThakoM ko uparokta kAryya par3ha kara Azcarya hogA ki eka eka kArya meM ve dharmajJa loga lAkhoM rupaye kharca kara dete the to unake pAsa kitanA dravya hogA yA ve itanA dravya kahAM se lAte hoMge ? hA~, Ajakala ke pacIsa pacAsa evaM sau rupaye mAhavArI para naukarI karane vAle yA bhUTha kapaTa se vyApAra karane vAloM ko yaha Azcarya honA svAbhAvika hI hai / para una logoM ne na to kabhI naukarI kI thI aura na vyApAra meM kabhI jhUTha hI bolA thA / unakA saba kArya evaM vyApAra hamezA nyAyapUrvaka au satyatA se hI hotA thA / dUsaroM kA binA haqa eka chadAma lenA bhI ve harAma samajhate the ataH nyAya aura satya se ve loga dravyo pArjana karate the aura usako isa prakAra zubha kAryoM meM lagAte the| vaha jamAnA to bahuta dUra kA hai para Apa Aja amerikAdi pAzcAtya dezoM ko dekhiye unake pAsa kitanI lakSmI hai aura apane dharmapracAra ke liye kisa prakAra karor3oM dravya vyaya karate haiM, to phira usa jamAne ke liye kaunasI Azcarya kI bAta hai| jisa jamAne ke maiMne Upara pramANa diye haiM usa jamAne meM dharma kAryo meM mukhya kArya maMdira mUrtiyoM kI pratiSTA karavAnA, tIrthoM kI yAtrArtha bar3e bar3e saMgha nikAla kara hajAroM lAkhoM sAdharmI bhAiyoM ko yAtrA karavAnA aura una sAdharmI bhAiyoM ko vastrAbhUSaNa evaM sone moharAdi kI pahirAmaNI denA, sAdharmIbhAiyoM kI sahAyatA karanA, AcAryoM kA paTTamahotsava karanA, apane ghara se mahotsava kara bhagavatyAdi bar3e sUtra baMcAnA ujamanA vagairaha karanA aura dukAlAdi meM anna ghAsa dekara prANa bacAnA ityAdi / basa, ina zubha kAryoM se hI unakA punya bar3hatA thA aura jahA~ punya hai vahA~ lakSmI binA bulAye hI Akara DerA DAla detI hai / roman.xmuvwarnimirmiriwn in Education International
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ___Upara kA meTara likhane ke pazcAt purANI vaMzAvaliyoM ke panne ulTate samaya eka aisI ghaTanA kA bhI ullekha najara AyA hai ki vi0 saM0 113 meM upakezavaMzIya balAhagotra ke zAha vIramadeva ne eka mahezvarI rAmapAla kI putrI ke sAtha zAdI karalI thI usa samaya upakezavaMziyoM kA beTI vyavahAra rAjapUtoM ke sAtha hotA thA tathApi kaI logoMne vIramadevake liye mahezvarIkI kanyA ke sAtha lagna kara lene kA virodha kiyA jisase eka matabheda khar3A ho gayA para usa samaya samAja ke zubhaciMtaka jainAcArya ApasI matabheda nahIM par3ane dene ke liye khar3e kadama rahate the aura una AcAryoM kA samAja para bar3A bhArI aMkuza bhI thA ataH AcArya ratna prabhasUri ko khabara hote hI unhoMne mahezvarI kanyA ko vidhi vidhAna se vAsakSepa dekara jaina banAlI jaise anya rAjapUtAdi ko banAte the / basa, vaha matabheda vahAM hI zAMta ho gyaa| isa ghaTanA se itanA to sahaja hI meM jAnA jA sakatA hai ki vikrama kI dUsarI zatAbdI meM osavaMza evaM upakezavaMza acchI AbAdI para thA / ataH isakA janma cAra pAMca zatAbdI pUrva huA ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai| ___ina vaMzAvaliyoM meM kevala zrAvakoM ke karAe hue mandiroM kI pratiSThA evaM tIrthayAtrA nimitta nikAle saGghAdi kA hI varNana nahIM hai para usa samayavartI rAjakIya prakaraNa kA bhI bahuta masAlA milatA hai| sUryavaMzI mahArAjA utpaladeva ne jainadharma svIkAra karane ke bAda kitane puzta taka upakezapura meM rAja kiyA tathA ApakI saMtAna meM kina-kina vIroM ne kauna se naye nagara evaM grAma basA kara vahAM para kitane 2 samaya taka rAja kiyA tathA samIpavartI mANDavyapura meM kauna 2 rAjA hue tathA candrasena kI santAna ne candrAvatI nagarI meM kaba taka rAja kiyaa| kisa jainAcAryoM ne kisa kisa samaya jainetara kSatriyoM ko pratibodha dekara jaina banAye aura kina kina kAraNoM se unakI jAtiyoM ke nAma saMskaraNa huye ina saba bAtoM kA patA vaeNzAvaliyoM se mila sakatA hai| ataH jainadharma aura jaina jAtiyoM ke hAla jAnane ke liye vaiMzAvaliye bar3e hI kAma kI vastuyeM haiN| una vaiMzAvaliyoM Adi sAdhanoM ko na jAnane se hI Aja hamArI yaha dazA ho rahI hai ki na to hamArA kahIM sthAna mAna hai aura na hama apane pUrvoM ke kiye hue sundara kAryoM ko janatA ke sAmane rakha hI sakate haiM / yahI kAraNa hai ki hamArI nasoM meM apane pUrvajoM ke gaurava kA khUna bahanA baMda hogayA hai phira bhI hama samAja kA dravya vyaya kara unnati 2 cillA rahe haiM para isa kore cillAne kI kyA kImata hai ? hamArI vaMzAvaliyAM Aja vyavasthita rUpa meM nahIM haiN| jo jinake pAsa hai unhoMne unako apanI AjIvakA kA mugvya sAdhana samajha rakkhA hai / yadi koI jijJAsu dekhanA cAhe to ve itanA saMkucita bhAva rakhate haiM ki eka akSara dikhAne ko apanI AjIvikA kA banda honA samajhate haiN| yahI kAraNa hai ki hamArA aitihAsika jJAna prAyaH lupta huA aura hotA jArahA hai aura isakI ora kisI kA lakSya taka bhI nahIM pahu~catA hai isase jyAdA kyA aphasosa ho sakatA hai ! ___ prastuta vaMzAvaliye jo mujhe milI haiM prAcInatA kI dRSTi se isanI prAcIna to nahIM haiM ki jisa samaya kI ghaTanAyeM inameM ullikhita haiM phira bhI yaha vilkula nirAdhAra bhI nahIM haiM / ve bhI kisI na kisI AdhAra evaM vaMzaparamparA se cale Aye jJAna ke AdhAra para hI likhI hoNgii|
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA] [ vi0 pU0 400 varSa eka jUnA pannA meM nimnalikhita mandiroM kI pratiSThA ke lekha haiN| 1-vi0 saM0 208 mAgha zuddha 7 bAppanAga gautre zA0 mahIpAla bhA0 mAyAde pu0 arajUnakena zrImahAvIra vimba karapita pra0 ratnaprabha sUribhiH / 2-vi0 saM0 243 phAlguna zuddha 11 sucaMti gautre zA0 AnA mAnAkena zrI pArzvanAtha biba karApitaM pra. kakka saribhiH 3-vi0 saM0 297 jeSTha kRSNa 5 zrISTi gautrIya maMtrIzvara harapAla jasadevakena zrI AdinAtha pratimA karApitaM pra0 A0 siddhasUribhiH / 4-vi0 saM0 342 mArgazIrSa zuddha 13 aSTigotrIya zA0 ThAkura dharmasIkena caubIsI paTTaka karApitA pra0 kkksribhiH| 5-vi0 saM0 683 vaizAkha zu0 3 gurau zreSTi bhopAlakena zrI pArzvabimba karApitaM pra0 zrI upakeza gacche kakkasUribhiH / 6-vi0 saM0 712 mAgha zuddha 13 bAppanAga gautre sA0 depAla bhA0 devalade pu0 dhanA mahakaraNenazrI zAntinAtha bimba karApitaM pra0 upakezagacche kakkasUribhiH / 7-vi0 saM0 743 phAlguna zu07 bhauma AdityanAgagautre coraDiyAzAkhAyA~ zA0 maMgalA bhA0 mAMgI pu0 jaso bhA0 jasAdai pu0 nAtha rUpA jodhAkena zrImahAvIra bimba karApitaM pra0 upakeza gacche devaguptasUribhiH 8-saM0 803 mArgazIrSa zukla paMcamI sucintI gautre sA0 bhImA karaNadeva dhAMdhalakena mAtu pitA zreyArtha zrIpArzvanAtha bimba karApitaM pratiSThA zrI upakezagacche kakasUribhiH / 9-saM0 842 phAlguna zukla 3 bhAdragautre sA0 lallu bhAryA lalatAdai putra sAraMgekena zrIpArzvabimba karApitaM pratiSThA zrI upakeza gacche devaguptasUribhiH / 10-saM0 872 jyeSTha kRSNA 7 ukezavaMze zreSTigautre sA0 jaitA bhA0 jaitalade pu0 ratnAkAnAkena zrI AdinAtha bimba karApitaM pratiSThA zrI upakeza gacche devagupta sUribhiH / 11-saM0 911 jyeSTha kRSNA 11 ukezavaMze cIcaTagotre sA raghubIra bhA0 rAnAde pu0 devapAla harajIvana kena zrI pArzvabimba karApitaM pratiSThA zrI upakezagacche siddhasUribhiH / / 12-saM0 966 mAha zukla 15 upakezapura vAstavya ukezavaMze taptabhaTTa gautre sA nAnaga bhAryA nAnoda pu0 dharaNa pUraNa kezava khemA Adi kuTumbena zrI vAsapUjya vimba karApitaM pratiSThA zrI upakezagacche devaguptasUribhiH / 13-saM0 587 mAgha zuddha 5 upakezavaMze sacaMti gautre sA0 pomA nAgar3akena zrI zAMtinAtha bimba karApita pra0 zrIupakezagacche guptasUribhiH / 14-saM0 499 vaizAkha zuklA 10 zrI upakeza vaMze bhAdragotre zA0 puraMdara jagamalla kena zrIAdinAtha bimba karApitena pra0 upa0 zrI devaguptasaribhiH / 15-saM0 513 mAgha zuddha 3 upakezavaMze corar3iyA gotre sA0 chADa bhArya chADade pu0 noDhA bhA0 nAgaNade kena sva mAtA chAhar3I zreyArtha zrI mahAvIra deva bimba karApitaM pra0 upa0 zrIdevaguptasUribhiH / www157rary.org
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mahAjanasaMgha upakezaza aura prosavAla jAti ke utpati viSayaka aitihAsika pramANA 1-vikramakI bArahavIM zatAbdI se Aja paryantake pramANa dene kI AvazyakatA hI nahIM hai / kAraNa, isa samaya ke to saiMkar3oM pramANa upalabdha hI haiN| khAsa taura to isa samaya pUrva ke pramANa upasthita karane kI AvazyakatA hai jisake lie hI yaha merA prayatna hai| punIta tIrthazrIzatrujaya ke pandrahaveM uddhAraka svanAmadhanya zreSTivartha samarasiMha hue haiM Apake pUrvaja zreSTi vesaTa kA varNana 'nAbhinandana jinoddhAra' nAmaka grantha meM kiyA hai / yaha eka aitihAsika graMtha hai jisake par3hane se pAThaka svayaM jAna sakeMge ki vikrama kI gyArahavIM zatAbdI ke Asa-pAsa meM upakezapura upakezavaMza evaM upakezagaccha kisa paristhiti meM thA / jaisA kiasti svasticavva ( kava) d bhUmermarudezasya bhUSaNam / nisargasargasubhagamupakezapuraM varam // sAgA yatra sadArAmA adArA munisttmaaH| vidyante na punaH ko'pi tAdRk paureSu dRzyate // yatra rAmAgatiM haMsA rAmA vIkSya ca tadgatim / vinopadezamanyonyaM tA~ kurvanti suzikSitAm // sarasISu sarojAni vikacAni sadA'bhavan / yatra dIpamaNijyotirvastarAtritamastvataH // nizAsu gatabhata NA~ gRhajAleSu subhruvAm / prAptAzcandrakarAH kAmakSiptA rUpyA zarA iva / / yatrAste vIranirvANAtsaptatyA vatsarairgataiH / zrImadratnaprabhAcAyaH sthApitaM vIramandiram / / tadAdi nizcalAsIno yatrAkhyAti jinezvaraH / zrI ratnaprabhasUrINA~ pratiSThA'tizayaM jane // yatra kRSNAgara ddhatadhUmazyAmalitatviSA / sadaiva priyate tasmAnabhasA zyAmalaM vapu / mRdaGgadhvanimAkaNya meghagarjita vibhramAt / mayUrA kurvate nRtyaM yatra prekSaNakakSaNe // prativarSa purasyAntaryatra svarNamayo rathaH / paurANA~ pApa mucchettuM miva bhramati sarvataH // yatrAste vidagdhA nAma vApI vA (cA) piinvibhrmaa| nimnA'dho'dhogAminIbhiyo'sau sopAnapaMktibhiH / yasyA~ yaiH kautukI lokaH, kRta kuGkama hastakaH / sopAnaryAtyadhobhAgaM, na niyati sa taiH punaH // tatpuraHprabhAvo vaMza, UkezAbhidha unnataH / suparvA saralaH, kintu, nAntaH zUnyo'sti yaH kvacit // tatrA'STAdaza gotrANi, pAtrANIca samantataH / vibhAnti teSu vikhyAtaM, zreSTigotraM pRthusthiti / / tatra gotre'bhavad bhUri bhAgyasampanna vaibhavaH / zreSThI vesaTa ityAkhyAvikhyAtaH kSitimaMDale // ya ddala dhana saMtAna, nicitapyathivezmagu / tatrAmA (ttyaag|) diva dAridraya, tvaritaMdUrakhA bajat / / kIyAM yasya prasarpantyA, zubhrayA bhuvane vidhum / vinA'pi kaumudolAsaH samAjayata zAzvataH // yasmAH somo'pi somo'pi, na sAmyaM samapeyivAn / aizvayeNA'nutareNa, saumyatvena navena ca // RddhayA samRddhayA yena, dhanadevena (neva)va(zI) litam / lebhe natu kuberatvaM, na pizAcakitA:pi ca // ko'pyA'pUrvastagduNAnA~ svabhAvaH prabhavatyaMpam / mano'nya guNa sambaddhaM, mocayantyapi vikSivAH // 158
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 400 varSa tasya zasyatamasyApi krutazcidapi kAraNAt / virodhaH sahajAjjajJe nAgarAgresaraiH saha / / tatazca vesaTaH zreSThI yatra vairaM parasparam / tatra deze na vAstavyamiti nItimacintayat / / evaM vicArya so'thAmamatirNantumanA manAk / babhUva bhUmibhAjA~ kiM kvacidasti sthirA matiH / / tataH sarvasvamAyAya dAyAda iva gotrataH / abhimAnena sA zreSThI babhUva nagarAt pRthak / / socchA (tsA) haM rathamArUDhaH shubhaaytivisuuckaiH| zakunaH prerito'cAlIt muvAgbhiH svajanairiva / / avilambaiH prayANaiH sa gacchannacchAzayaH pathi / kirATakUpanagaraM prApa pApavivarjitaH / / surasamapatAkAbhizvalantIbhizcaturdizam / pathikAnAhvayatIva yatpuraM sarvadiggatAn / / yatra vApIpu kUjanto rAjahaMsAdipakSiNaH / kathayantIva pAnthAnA~ vAriNo ramaNIyatAm / / dahyamAnAgaruddha tadhUmormikalite'mbare / varAtra ivAbhAti yatra nitya ghanonnatiH / / nAnAdezAgatopAntavizrAntAnantasArthikam / sArtha tannagaraM vIkSya zreSThI sthitimati vyadhAt / / tatra vitrAsitAzeSazAtravo dezanAyakaH / paramAra kulotpanno jaitrasiMhAbhidhaH sudhIH / / nAbhinandana jinoddhAra prastAva 1 zloka 17 se 48 __marUbhUmi kA bhUSaNarUpa upakezapura nAma kA eka zreSTa nagara hai jo pRthvI para svastika kI taraha ati sundara aura SaT Rtu ke phala phUloM sahita bAga bagIce se zobhAyamAna hai| vahA~ rahanevAle munijana kanaka kAminI ke sambandha se bilkula mukta haiM parantu nAgarika logoM meM aisA koI dRSTigocara nahIM hotA hai ki jisake pAsa puSkala dravya aura vinIta sundara ramaNI na hoM / usa nagara meM haMsoM kI cAla ramaNiyAM aura ramaNiyoM kI cAla haMsa binA hI upadeza ke zikSA pA rahe haiN| makAnoM para lagI huI maNiyoM kI kAnti se andhakAra kA nAza hotA hai aura tAlAvoM ke andara kamala sadA praphullita rahate haiM / rAtri ke samaya makAnoM ko jAliyoM ke andara candra kI kiraNoM kA prakAza virahaNi auratoM ko kAmadeva ke bANa kI bhA~ti saMtapta karatA hai| vyApAra kA to eka aisA kendra hai ki pitA putra alaga 2 vyApAra karanevAle zAyada che che mAsa meM bhI mila nahIM skte| usa nagara meM vIra nirvANa se 70veM varSa AcArya ratnaprabhasUri ne bhagavAn mahAvIra ke mandira kI pratiSThA kI huI mUrti Aja paryaMta vidyamAna hai| usa mandira meM dhukatA huA dhUpa ke dhuyeM se zrAkAza zyAmAvarNa kA dIkhatA hai / jaba mandira meM pUjA bhakti nATaka hotA hai jira kI dhvani se mayUra megha kI bhrAnti kara nAca ne laga jAte haiN| usa nagara ke logoM ke pApa ko uccheda karanevAlA eka nardama nAmaka svarNamaya sundara ratha jo mahAvIra kI rathayAtrA ke nimitta sAlabhara meM eka bAra saba nagara meM ghUmatA hai| usa nagara ke bAhara eka vidagdhA nAmakI aisI bhUlabhulaiyA vApI hai ki jisa sopAna se kukuMma ke chApA lagA kara vApI ke andara jAtA hai phira koziza karane para bhI usa sopAna ke dvArA vApisa nahIM AyA jAtA hai| usa nagara meM vizAla evaM unnata dhana dhAnya sampanna eka saMgaThana meM saMgaThita huA upakeza nAma kA unnata vaMza hai aura jaise vaMza pattoM se evaM bar3a zAkhAoM se zobhAyamAna hai vaise yaha upakezavaMza 18 gotra se zobhAyamAna hai| usa nagara meM dhana dhAnya se samRddhizAlI aura bhUmaMDala meM vikhyAta zreSTi gotra avataMza vesaTa nAma kA seTha rahatA thA jisa ne yAcakoM ko bAra2 dAna dekara unakA ghara dravyale bhara diyA thA ki unake gharoM se daridra coroMko taraha bhAga gayA thaa| unakI 159
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ujjvala kIrti kA prakAza vizva meM cAroM ora itanA phaila gayA thA ki candra ke udaya na hone para bhI rAtri vikAsI kamala sadA ke lie vikasita rahane lge| svayaM candramA apane sampUrNa aizvarya aura saumyatA se bhI zreSTa kI barAbarI nahIM kara sakatA thA lakSmI meM to Apa kI varAbarI kubera bhI nahIM kara sakatA thA kyoMki kubera meM pizAcapanA thA vaha zreSTi meM nahIM thA / ataH zreSTi ke sarvaguNa alaukika the jisa kisI ne eka vAra Apake guNoM kA darzana mAtra kara liyA usakA hRdaya dUsaroM ke anurAga se sahaja hI mukta ho jAtA thA / meM aise alaukika puruSa kI kIrtti eka sthAna sthira hojAya yaha kudarata ko maMjUra nahIM thA, ataH usa nagara ke asaroM ke sAtha zreSTi kA matabheda ho gyaa| isa hAlata meM zreSTi ne vicAra kiyA ki jahA~ rahane para apane yA dUsaroM ke karmabaMdha kA kAraNa ho vahA~ rahane kyA phAyadA hai / ataH zraSTi vesaTa apanA dhanamAla sToka gAr3oM meM DAla kara tathA Apa sakuTamba eka ratha meM baiTha kara upakezapura se prasthAna kara gyaa| parantu bhAgyazAlI jahA~ jAtA hai vahA~ saba sAmagrI anukUla mila hI jAtI hai| calate samaya seThajI ko acche acche zakuna aura kaI prakAra ke zubhanimita svataH mila Aye kramazaH calate huye kirATakUpa nagara ke udyAna taka pahu~ca gaye / pranthakAra ne kirATakUpa nagara kA thor3A sA varNana isa prakAra kiyA hai| kITakUpanagara bar3A hI suMdara thA aura cAroM ora maMdiroM para dhvajAyeM isa kadara phaharA rahIthI ki mAno musAphiroM ke manako mandiroM kI ora AkarSita kara rahI haiN| svacchajala se bharI huI vApiyoM ke andara rAjahaMsAdika pakSiyoM ke madhura zabda mAnoM phirate ghUmate musAphiroM ko vApiyoM kI sundaratA aura jala kI svacchatA hI batalA rahe the jina mandiroM meM sugandhi dhUpa itanA ho rahA thA ki jisa ke dhuyeM se AkAza mAnoM varSA Rtu ke bAdaloM kI taraha zyAmavarNa kA mAlUma hotA thA / anya 2 dezoM ke aneka sArthavAha - vyApArI evaM banajAre nagara ke samIpa vizrAnti lete the ityAdi nagara kI AbAdI sundaratA aura Arogyavarddhaka jalavAyu dekhakara zreSTi vesaTa kA dila lalacA gayA ki maiM isI nagara meM nivAsa kara dUM / usa nagara meM pa~vAra vaMza vibhUSaNa mahAbuddhivAna prajApAlaka 'jaitrasiMha' nAma kA rAjA rAja karatA thA jisane apane parAkrama se tamAma zatruoM ko apane adhikAra meM kara liyA yahI kAraNa thA ki usakI dhavala kIrtti cAroM ora phailI huI thI / zraSTivarya besaTa bahumUlya ratnoM kI bheMTa lekara rAjA ke pAsa jAte haiM aura rAjA zreSTiko ne kA kAraNa pUchatA hai jaba zra eSTI ne apanA hAla sunAyA to rAjA khuza hokara seTha ko apane nagara me rahane kI ati Agraha se AmaMtraNa karatA hai / kahA bhI hai ki 'bhAgyazAlI jahA~ jAtA hai vahA~ saba Rddhi siddhiyeM taiyAra rahatI haiM' / rAjA aura zraSTi kA vArttAlApa ho rahA thA itane meM darabAna Akara arja kara raha hai ki daravAje para suhAjanasaMgha AyA hai aura Apa se milanA cAhatA hai / rAjA ne AjJA de dI aura mahAjanasaMgha rAjA ke pAsa Akara prArthanA kI ki hamAre mandiroM meM aThAI mahotsava zurU huA hai| jisakA Aja varaghor3A hai ataH jIvadayA ke liye udghoSanA hojAnI cAhiye ki rAjabhara meM koI jIva na mArane pave | isa para rAjA ne kahA ki yaha tumhArA kyA dharma hai ki haraeka kAma meM tuma loga isa prakAra kI prArthanA kiyA karate ho ? isa para pAsa meM baiThA huA zreSTivarya vesaTa ne rAjA ko isa prakAra kA upadeza diyA ki vaha dayA ahiMsA ke sacce svarUpa ko samajha kara hiMsA tyAga kara ahiMsA bhagavatI kA parama upAsaka bana gayA aura zraSTi ne kirATakUpa ko apanA nivAsa sthAna banA liyA / zraSTi vesaTa kA vaMza-vRkSa granthakAra ne isa prakAra likhA hai / 160
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] isameM zAha gozala ke putra desala kA hI yahA~ varNana kiyA jAtA hai / upakezavaMzIya vesaTa I varadeva jinadeva | nAgendra salakSaNa ( pAlanapura gayA) Ajar3a gosala desala ( pATA gayA) T samara siMha Jain Education Irnational [vi0 pU0 400 varSa zraSTi zAhadesala bar3A hI bhAgyazAlI dharmAtmA evaM udAra thA Apa apane jIvana meM 14 bAra tIrthoM kI yAtrA nimitta saMgha nikAle jisa meM Apane 14 karor3a rupaye kharcakiye tathA vi0 saM0 1369 meM alAuddIna khilajI ne dharmAndhatA ke kAraNa punIta tIrtha zrI zatruMjaya kA uccheda kara diyA thA jisakA uddhAra karAnA usa samaya eka Ter3hI khIra samajhI jAtI thI kyoM ki usa samaya musalamAnoM ke zrasya / cAra ne bhArata meM trAhi 2 macA dI thI, parantu upakezagacchAdhipati gurucakravartI AcArya siddhasUri ke upadeza se zraSTivarya desala evaM Apake putraratna tilaMga deza ke svAmI svanAmadhanya samarasiMha ne do varSoM ke andara andara zatruMjaya tIrtha ko punaH svarga sadRzya banA kara vi0 saM0 1371 mAghazukla 14 somavAra puSya nakSatra ke zubhamUhUrta meM upakeza gacchAdhipati gurucakravarti zrAcArya siddhasUri ke kara kamaloM se pratiSThA karAI isa viSaya ke liye usI samaya kaI prantha nirmANa huye the jaise vi0 saM0 1301 mAghazukla 14 ko pratiSThA huI saMvat 1371 caitabadI 7 ke dina nirvRtigaccha ke AcArya zrAmradevasUrI ne "samararA sunAmaka" rAsa kI racanA kI tathA vi0 saM0 1393 meM zrAcArya kakkasUri ne nAbhinaMdana jinoddhAra nAmaka graMtha nirmANa kiyA jinhoMne apane hAthoM se isa pratiSThA kA karane yogya saba kArya sampAdana kiyA thA / ataH donoM graMthoM ko aitihAsika graMtha kahA jA sakatA hai / lakSya nAbhinaMdana jinoddhAra graMtha zatruMjaya tIrtha kA paMdrahavAM uddhAra ko hI meM rakha kara likhA gayA hai aura samarasiMha ke pUrvajoM kA saMkSipta paricaya zAlhAzAda ke liye graMthakAra ne zraSTavarya vesaTa se hI paricaya karavAyA hai paraMtu vesaTa ke pUrvaja upakezapura meM kaba se basate hoMge ina ke liye yaha kahanA atizayayukti na hogA ki vi0 pU0 400 varSa sUryavaMzI mahArAjA upaladeva ko zrAcArya ratnaprabhasUri ne jainadharma meM dikSita kiyA usI upaladeva kI vaMza-paramparA veTa ke pUrvaja upakezapura meM rahate Aye hoNge| jaba hama vaMzAvaliyoM kI ora dekhate haiM to vikrama kI sAtavIM zatAbdI se zreSThavarya raghuvIra huA usakI paramparA meM hI vesaTa huA hai jisako hama isI graMtha meM yathAsthAna likheNge| yahAM to kevala aitihAsika pramANa ko lakSya meM rakha kara zreSTi vesaTakA udAharaNa diyA hai ki zra eSThivarya vesaTa ke samaya upakezapura aura kirATakUpa nagara upakezavaMziyoM se kisa prakAra AbAda evaM phalAphUlA thA aura na vizAla saMkhyaka logoM ke nagarAMtara hone ke kAraNa yaha vaMza kitanA prAcIna samajhA jAtA hai / *zrIdezalaH sukRta pesala vitta koTI | caMcaccaturddaza jagajjanitAvadAtaH zatruMjaya pramukha vizruta sapta tIrtha: / yAtrA caturdaza cakAra mahamahena // upagaccha paTTAvalI 1922 +zrIvikramAduDupavAji kRzAnusoma saMvatsare 1379 tapasi mAsi caturdaze'hni / sumedha pakSazazAGkavAre, lagne jhape ca balazAlini vartamAne || 'nAbhinnna jilodara pRSTa 168 www6 Porary.org.
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2 - vi0 saM0 1005 meM upakezagacchIya paM0 jambunAga ne 'munipati caritra' nAma kA prantha likhA hai| aura yaha grantha jaisalamera ke bhaNDAra meM vidyamAna hai| 3 - vi0 saM0 1011 kA eka zilAlekha osiyoM ke mandira kI eka mUrti para hai jisako zrImAn pUrNacandrajI nAhara ne prAcIna lekha saMgraha bhAga 1 pRSTha 31 para mudrita karavAyA hai / 4 - vi0 saM0 1013 kA zilAlekha bhI osiyAM ke mandira meM lagA huA hai isako bhI zrImAn pUrNacandajI nAhara ne prAcIna lekha saMgraha bhAga 1 pRSTha 192 para chapAyA hai / 5 - vi0 saM0 1025 upakezagacchIya paM0 jambunAga ne 'jinazataka' nAmaka kAvya kI racanA kI vaha saptama kAvya gucchaka nAmaka pustaka ke pRSTha 52 para mudrita ho cukA hai| 6 - vi0 saM0 1073 AcArya devaguptasUri ne 'navapada prakaraNa' nAmaka grantha nirmANa kiyA thA vaha seTha devacandra lAlabhAI sUrata vAloM kI ora se mudrita ho cukA hai tathA navatatvagAthA nAmaka grantha bhI isI AcArya ne likhA hai / 7 - vi0 saM0 915 meM upakezagacchavAcanAcArya kRSNarSi ke ziSya jayasiMha ne dharmopadezalaghuvRtti kI racanA kI thI / yaha pATaNa ke bhaNDAra meM vidyamAna hai jisakI noMdha jaina pranyAvalI pRSTha 182 para kI gaI hai| 8 - vikrama kI nauvIM zatAbdI meM vAyaTagacchIya AcArya bappabhaTTalUra eka mahAprabhAvika zrAcArya hue jo jainazAsana meM vizeSa vikhyAta haiM / unhoMne gvAliyara ke rAjA zrAma ko pratibodha dekara jaina banAyA jisane gvAliyara meM eka vizAla mandira banA kara usameM suvarNamaya mUrti sthApana karavAI thii| rAjA Ama ke eka rANI vaizyavaMza kI thI unakI santAna jainadharma pAlana karane se osavaMza meM zAmila huI tathA unameM se kisI ne rAjA ke koThAra kA kAma karane se unako jAti rAjakoThArI kahalAI, usI vaMza meM svanAmadhanya karmAzAha huA ki jinhoMne vikramakI solahavIM zatAbdI meM punIta tIrtha zrIzatruMjaya kA solahavAM uddhAra karavAyA jisakA zilAlekha Aja bhI zatruMjaya tIrtha para vidyamAna hai usameM likhA hai ki: etaca gaupAhagirau gariSTaH zrIbappabhaTTI pratibodhitazca / zrI AmarAjo'janitasyapatnI kAcit babhUva vyayahAri putrI // latkukSi jAtAH kila rAja koSTAgArAha gotre sukRtaika pAtre / zrI osavaMze vizade vizAle tasyAnvaye'mI puruSAH prasiddhAH // "prAcIna lekha saMgraha dvitIya bhAga pRSTa 2" isa lekha se itanA to spaSTa pAyA jAtA hai ki vi0 saM0 800 pUrva zrosavaMzIya loga bhArata ke cAroM ora phaila gaye the isa prakAra eka prAnta evaM eka nagara meM utpanna huA mahAjanasaMgha isa prakAra phaila jAne meM kitanI zatAbdiyoM kA samaya cAhiye pAThaka svayaM vicAra kara sakate haiM / 9 - muni zrI ratnavijayajI mahArAja kI zodha khoja se osiyoM ke eka bhagna mandira ke khaNDaharoM meM eka TUTI huI candraprabha kI mUrti ke nIce khaNDita patthara ke Tukar3e para zilAlekha milA thA jisameM saM0 602 XXX AdityanAga gotre x x likhA huA thA zAyad AdityanAga gotra vAloM ne usa mandira evaM mUrti kI pratiSThA karavAI ho| isase pAyA jAtA hai ki saM0 602 pUrva upakezapura upakezavaMziyoM se phalAphUlA evaM acchA AbAda thA / Jain Edu &nternational
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa 10 - vikrama kI chuTTI zatAbdI kA jikra hai ki zveta hUNa toramANa ne paMjAba kI tarapha se Akara mAra vAr3a ko vijaya kara bhinnamAla meM apanI rAjadhAnI kAyama kii| vahAM jainAcArya iriguptasUri Aye the unhoMne toramANa ko upadeza dekara jainadharma kA anurAgI banAyA aura usane bhinnamAla meM bhagavAn RSabhadeva kA maMdira bhI banAyA para toramANa ke bAda usakA putra mehirakula huaa| jaba se mehirakula ne rAjasattA hAtha meM lI taba se hI jainoM ke dina badala gaye / mehirakula ne jainoM para itanA sakhta julma gujArA ki kaI jainoM ko apane jAna mAla bacAne kI garaja se jananI janmabhUmi kA tyAga kara saurASTra, koMkana aura lATa pradeza (gujarAta) kI zrara jAnA par3A thA / zrAja ukta pradezoM meM osavAla, poravAla aura zrImAlAdi jAtiyAM nivAsa karatI dRSTigocara ho rahoM haiM ve saba mehirakula ke atyAcAroM se dukhita hokara mAravAr3a se hI gaI huI haiN| ataH vikrama kI chuTTI zatAbdI meM osavAla, poravAla aura zrImAla jAtiyoM kA mAravAr3a meM vizAla saMkhyA meM honA sAbita hotA hai / ataH isase upakezavaMza kI prAcInatA sAbita hotI hai / 11 - vi0 saM0 802 meM AcArya zIlaguNasUri kI sahAyatA se vanarAja cAvar3A ne zraNahallapura nAma kA nayA pATana zahara basAyA thaa| usa samaya bhI caMdrAvatI bhinnamAlAdi mAravAr3a ke nagara osavAlAdi jaina jAtiyoM se suzobhita the aura kaI mutsaddI evam vyApAriyoM ko AmantraNa - pUrvaka bar3e hI sanmAna satkAra se pATaNa le gaye the aura yaha bAta hai bhI ThIka ki pahile jamAne meM nagara kI AbAdI kA mukhya kAraNa mahAjana hI samajhA jAtA thA / jahAM mahAjana hote haiM vyApAra khula uThatA hai aura vyApAra kI unnati kA kAraNa bhI mahAjana hI haiM tathA rAjataMtra calAne meM bhI mahAjana mutsaddiyoM kI kAryakuzalatA se rAja kA prabandha vyavasthita aura janatA ko ArAma rahatA thA / ataH pahile jamAne meM jahAM tahAM mahAjanoM kI AvazyakatA rahA karatI thI / ina pramANoM se vikrama kI pAMcavIM chaTThI zatAbdI meM osavaMza ke loga bhArata ke anekoM vibhAgoM meM phaile hue the to yaha jAti kitanI prAcIna samajhI jA sakatI hai| 52-vallabhI kA bhaMga jo eka bAra hI nahIM kintu kaI bAra huA hai para sabase pahilI vAra vallabhI kA bhaMga vikrama kI cauthI zatAbdI meM huA thA aura usameM kAMgasI kA kAraNa kI kathA ko mukhya batalAI jAtI hai jisake lie prAcIna granthoM meM likhA huA milatA hai ki phephAvatI nagarI meM kAku aura pAtaka nAma ke do balAha gautrIya sAdhAraNa gRhastha rahate the| jaba vahAM se zrIzatruMjaya tIrtha kA eka bar3A bhArI saMgha nikalA to ve kAku aura pAtaka bhI usa saMgha meM yAtra siddhagirI gae the / pUrva janma ke saMskAroM ke kAraNa kisI vallabhInagarI ke sAdharmI bhAI ne una kAku pAtaka kI dharma-niSTA dekha kara apane yahAM rakha lie aura unako sahAyatA dekara vyApAra kraayaa| ina birAdaroM ke bar3e bhArI puNyodaya hue ki usa vyAyAra meM puSkala dravya paidA kara liyaa| bAda inakI saMtAna meM do puruSa paidA hue jinhoM kA nAma thA zaMkA aura baaNkaa| rAMkA ke eka putrI thI jisakA nAma thA campA / rAMkA ne kisI deza ke vyApAriyoM se apanI putrI campA ke lie eka bAla sa~vArane ke kAraNa 'kAMgasI' kharIda kI thI tathA vaha kAMgasI aisI thI ki vallabhInagarI meM usake sadRza dUsarI kA~gasI nahIM thI / eka samaya rAjA zalyAditya kI kanyA bagIcA meM gaI thI, bhAgyavazAt usI samaya campA bhI vahAM A gaI thI / usake pAsa kAMgasI dekhI to rAjakanyA ne kahA ki campA yaha kAMgasI mujhe de de aura jitanA kharcA lagA ho vaha mere se le le; para campA ne bAlabhAva ke kAraNa kAMgasI dene se inkAra kara diyA aura vahAM se cala kara apane makAna para zra 163 www.jamie brary.org
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa gaI / rAjakanyA ne apane sthAna jAkara mAtA se kahA ki campA ke pAsa kAMgasI hai vaha mujhe dilA nahIM to maiM anna jala nahIM lUMgI / rAnI ne rAjA ko kahA aura rAjA ne rAMkAzAha ko bulA kara kAMgasI maaNgii| zaMkAzAha ne campA ko kahA aura bahuta samajhAyA para usane bhI haTa pakar3a liyA ki mujhe maranA maMjUra hai para kAMgasI nahIM dU~gI / ataH rAMkA ne lAcAra hokara rAjA ko kahA Apa AjJA de to maiM dUsarI kAMgasI ma~gA kara yA naI banA kara sevA meM hAjira kara sakatA hU~, para vaha kAMgasI to campA dene ko inkAra hai / rAjA ne kahA kAMgasI kI koI bAta nahIM hai para merI kanyA ne haTha pakar3a liyA hai ataH kAMgasI tumako denI par3egI / zaMkAzAha ne kahA ki yahI hAla merA hai / campA ne haTa pakar3a liyA hai ki maiM kAMgasI nahIM dUMgI | Apa hI batalAiye isakA aba maiM kyA karUM ? Akhira meM rAjA ne jabaradastI se apanI sattA dvArA rAMkAzAha evaM campA se kAMgasI chIna lii| isa para rAMkAzAha ko bahuta gussA AyA aura usane kAbula vAloM ko bahuta dravya dekara usakI senA dvArA vallabhInagarI para dhAvA karavA ke vallabhI kA bhaMga karavA diyaa| basa usa kAzAha kI santAna kA kahalAI / isase yaha pramANita hotA hai ki vikrama kI cauthI zatAbdI pUrva upakezavaMzI bhArata ke kaI vibhAgoM meM phaile hue 1 13 - 1444 prantha ke karttA prasiddha AcArya haribhadrasUri kA samaya jaina paTTAvalyAdi granthoM ke AdhAra para vi0 saM0 585 kA hai para haribhadrasUri nAma ke bahuta AcArya ho gaye haiM, ataH Ajakala kI zodha se una 1444 granthoM ke kartA haribhadrasUri kA samaya vikrama kI AThavIM zatAbdI kA kahA jAtA hai | AcArya haribhadra ke samakAlIna AcArya devaguptasUri huye haiM / AcArya haribhadrasUri Adi ATha AcAryoM ne mahAnizItha sUtra kA uddhAra kiyA jisameM devaguptasUri bhI zAmila the, yaha bAta mahAnizIya sUtra ke dUsare adhyayana ke anta meM likhI hai jaise: "acitaciMtAmaNikalpabhUyassa mahAnisIhasuyaskaMdhassa puvvAI rAsa asitaha caiva khaMDie uhiyA ehiM uhi bahave pataMgA parisAr3iyA taha vi acca tasumacchAhasayati imaM mahAnisIhasUyaskaMdha kisi payaNassa paramAhAra bhUya, paraMtatamahacchati kaviuNaM pavayaNavacchateNaM bahubhavala saMtoviyAriya' ca kAutahAyaAyariya aThyAe AyariyaharibhadeNa 1 jaM tatthAyari se hitaM saccaM samatI esA hiUNaM lihiyaMti annehipi siddhaseNa 2, buDhavAI 3, jakhkhaseNa 4, devagute 5, jassabhaddeNaMkhamAsamaNasIsa ravigutta6, somacaMda 7, jiNadAsa-gaNi khamatha sabbe mUripamuhe hi jugappahANa 8" mahAnizItha putra a0 dUsarA hasta likhita prati pAne 72-1 14 - osiyoM mandira kI prazasti ke zilAlekha meM upakezapura ke par3ihAra rAjAoM meM vatsarAja kI bahuta prazaMsA likhI hai / jisakA samaya vi0 saM0 783 yA 84 kA hai| isase bhI yahI prakaTa hotA hai ki usa samaya upakezapura kI bhArI unnati thI / ataH AbU ke utpaladeva pa~vAra ne zrosiyoM basAI yaha bhrama bhI dUra ho jAtA hai| kAraNa bU ke pa~vAra utpaladeva kA samaya vikrama kI dazavIM zatAbdI kA hai taba AThavIM zatAbdI meM uparkazapura acchA AbAda thA aura vatsarAja par3ihAra vahA~ kA zAsana karttA thA phira samajha meM nahIM AtA hai ki utpaladeva pavAra ne kaunasI osiyAM basAI hogI ? 164
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa 15-vi0 saM0 508 kA eka zilAlekha koTA rAjyAntargata aTArU nAmaka grAma ke eka jainamandira ke bhagna khaNDaharoM meM prasiddha purAtatvajJa muMzI devIprasAdajI jodhapuravAloM kI zodha-khoja se milA thA ! muMzIjI ne usa zilAlekha kI ThIka samAlocanA karate hue svaracita "rAjapUtAnAkIzodha-khoja" nAmaka pustaka meM likhA hai ki prastuta zilAlekha meM bhaiMsAzAha ke nAma kA ullekha kiyA gayA hai / usa bhaiMsAzAha ke lie munzIjI ne likhA hai ki bhaiMsAzAha ke aura ror3A binajArA ke Apasa meM vyApArika sambandha itanA ghaniSTa thA ki jisako cirasthAyI banAne ke lie una donoM ne apane nAma se eka grAma AbAda kiyA jisakA nAma bhaiMsaror3A...bhaiMsaror3A arthAt bhaiMsAzAha kA nAma aura ror3A binajArA kA nAma / prastuta bhaiMsaror3A grAma mevAr3a ilAke meM Aja bhI vidyamAna hai / isa lekha se yaha pAyA jAtA hai ki vikrama kI pAMcavI zatAbdI pUrva upakezavaMza aneka nagaroM meM khUba hI phalA phUlA aura vRddhi pAyA huA thaa| jaba hemavanta paTTAvalIkAra dUsarI zatAbdI meM mathurA nivAsI osavaMza ziromaNi zrAvaka polAka kA ullekha karate haiM tathA vi0 saM0 222 meM zrAbhA nagarI meM dhanakubera jagAzAha seTha basatA thA usa para kyoM nahIM vizvAsa kiyA jAya ? tathA vikramapUrva 97 varSe upakezapura meM mahAvIra snAtra samaya 18 gotra ke bhAvukoM ne snAtrIya bana kara pUjA par3hAI thI isameM zaMkA hI kyoM ho sakatI hai| pUrvokta saba pramANa hamArI paTTAvaliyoM meM likhA huA osavaMza utpatti kA samaya vi0 saM0 pUrva 400 varSoM ko pramANita karatA hai / 16 - purAtatva kI zodhakhoja se aneka padArtha aisebhI milate haiM jo itihAsa kSetra para acchA prakAza DAlate haiN| kucha arsA pahale pUrva pradeza kI bhUmi khodane kA kAma karate samaya eka mUrti milI hai jisa para kucha bhAga khaMDita zilAlekha bhI hai usameM saM0 184 (84) aura zrIvaMza akSara spaSTa dikhAI dete haiM jisakI samAlocanA'zvetAmbara jaina ' akhabAra meM jo AAgare se prakAzita hotA hai kI gaI thii| jaba hama zrIvaMza jJAti kI ora vicAra karate haiM to jJAta hotA hai ki yaha jJAti upakezavaMza kI hI honI caahiye| kAraNa, isI jAti kA eka zilAlekha vikrama kI solahavIM zatAbdI kA milatA hai| inake alAvA vaMzAvaliyoM meM bhI zrIvaMza jJAti ke yatra tatra pramANa milate haiM / yadi hamArI dhAraNA ThIka hai aura zrIvaMza jJAti upakezavaMza kI hI jJAti ho to koI kAraNa nahIM ki hama upakeza vaMza ko vIrAt 70 varSe mAnane meM kisI prakAra kI zaMkA kareM, kyoMki vi0 saM0 pUrva 97 varSa meM to upakezavaMza ke 18 gotroM kA patA milatA hai aura ve gotra usa samaya ke pUrva bana cuke the / jaba vIrAt 70 varSoM meM isa vaMza kI utpatti huI ho to 184 varSoM meM gotroM kA nAma saMskaraNa ho jAnA koI Azcarya kI bAta nahIM hai / 17 - mahAvIra nirvANa se 84 varSa kA eka zilAlekha paM0 gaurIzaMkarajI zrophA kI zodha-khoja se varlI grAma se milA hai vaha lekha eka patthara khaNDa para khudA huA hai aura ajamera ke ajAyabaghara meM surakSita hai / zilAlekha khaMDita hai / ataH yaha nizcayAtmaka nahIM kahA jA sakatA hai ki yaha zilAlekha itanA hI thA yA isake pUrva uttara vibhAga meM aura bhI kucha likhA huA thA jo prastuta lekha ke sAtha sambandha rakhatA ho / * saMvat 1530 varSe mAghazuddhi 13 khau zrI zrIvaMze zre0 devA0 bhA0 pAcu pu0 0 hApA bhA0 puhatI pu0 zre mahirAja suzrAvakeNa bhA0 mAtarasahitenapitR zreyase zrIaMcalagaccheza jayakezarIsUriNAmupadezena zrI sumatinAtha biMbaM kAritaM pra0 zrI saMghena" / " bA0 pU0 nA0 lekhAMka 664" 165ary.org www.j
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya ratnaprabhasUri kA svargavAsa vIra nirvANa saM0 84 meM huA thA aura paTTAvaliyoM meM yaha bhI likhA milatA hai ki ApazrI ke zarIra kA siddhagiri para jahAM agnisaMskAra huA thA vahA~ zrIsaMgha ne eka vizAla stUpa bhI banAyA thA / zAyada prastuta lekha usa stUpa ke sAtha sambandha rakhane vAlA ho| aura yaha bAta asambhava bhI nahIM hai kyoMki vIra nirvANa ke bAda 84 varSa kA jaisA ratnaprabhasUri ke svargavAsa kA udAharaNa milatA hai vaisA dUsarA koI nahIM milatA hai / yaha kevala merA anumAna hI hai, para kabhI 2 aisA anumAna satya bhI ho sakatA hai| parantu yahAM eka prazna utpanna hotA hai ki ratnapabhasUri kA svargavAsa saurASTra ke zatrujaya tIrtha para huA hai taba barlI grAma zatrujaya se saiMkar3oM mIla dUra hai, phira bI se milane vAlA zilAlekha ratnaprabhasUri se kyA sambandha rakha sakatA hai ? ___ bhagavAna mahAvIra kA mokSa pAvApurI meM huA thA para Apake mandira stUpa anyAnya pradeza meM bhI milate haiN| isI prakAra ratnaprabhasUri bhI eka mahAna upakArI puruSa huye haiM aura Apake bhakta loga aneka sthAnoM meM rahate the| ApanI kA upakAra bhI bilakula nikaTa samaya kA hI thaa| yadi kisI bhakta jana ne bhakti se prerita ho usa samaya tathA bAda meM kucha smRti-cinha banAyA ho aura usameM likha diyA ho ki bhagavAna mahAvIra ke bAda 84 va varSa meM ApakA svargavAsa huA thA to kucha asaMbhava bhI nahIM hai / maiMne yaha nirNaya kI taura para nahIM para eka kalpanA kI taura para hI anumAna kiyA hai| __ityAdi upalabdha aitihAsika pramANoM se hama isa nizcaya para A sakate haiM ki bhagavAna pArzvanAtha ke chaThe paTTadhara prAcArya ratnaprabhasUri huye the aura unhoMne vIrAt 70 veM varSa upakezapura meM padhAra kara vahAM ke rAjA aura prajA ke lAkhoM manuSyoM ko mAMsa madirAdi durvyasana chur3A kara jaina dharma meM dIkSita kara usa samUha kA nAma 'mahAjana saMgha' rakhA thA / vahI mahAjana saMgha Age cala kara nagara ke nAma para upakezavaza kahalAyA aura zrosavaza zrosavAla usI upakezavaMza kA rUpAntara nAma huA thA ityaadi| hama uparokta pramANoM se jisa nizcaya para Aye haiM, jaba taka inake khilApha koI vizvAsanIya pramANa na mile vahA~ taka hamArA dRr3ha vizvAsa hai ki osavAloM kI utpatti vi0 pU0 400 varSa arthAt vIra nirvANa ke bAda 70 varSa meM huI thI aura isI prakAra saba vidvAnoM evaM osavAloM ko bhI mAnanA evaM isa mAnyatA para vizvAsa rakhanA cAhiye / Jain Ede international
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pR0 400 varSe MAN mahAjanasaMgha upakezavaMza aura prosavAla jAti kI utpattI viSaya vidvAnoM kI sammatiyeM 1-zrImAn pUrNacandrajI nAhara ne svasampAdita prAcIna lekha saMgraha khaNDa tIsare ke pRSTha 25 para likhA hai ki osavAloM kI utpatti vikrama saM0 500 se 1000 varSa meM huI hogI jaise ki Apa likhate haiM "itanA to nirvivAda kahA jA sakatA hai ki 'osavAla' meM 'zrosa' zabda hI pradhAna hai / osa' zabda bhI 'uesa' zabda kA rUpAntara hai aura 'uesa' 'upakeza' kA prAkRta hai| isI prakAra mAravAr3a ke antargata 'zrosiyA' nAmaka sthAna bhI 'upakezanagara' kA rUpAntara hai / jainAcArya ratnaprabhasUrijI vahAM ke rAjapUtoM kI jIvahiMsA chur3A kara una logoM ko dIkSita karane ke pazcAta ve rAjapUta loga upakeza arthAt osavAla nAma se prasiddha huye| xx x jahA~ taka maiM samajhatA hU~ ( merA vicAra bhramapUrNa honA bhI asambhava nahIM ) prathama rAjapUtoM se jainI banAne vAle pArzvanAtha santAniyA zrIratnaprabhasUri nAma ke AcArya the| uparokta ghaTanA ke prathama zrIpArzvanAtha svAmI ke paTTa paramparA kA nAma upake zagaccha bhI nahIM thA ityAdi jaina lekha saMgraha khaNDa tIsarA pRSTha 25 noTa-osavAloM kA utpatti sthAna osiyoM aura pratibodhaka AcAryaratnaprabhasUri the isa viSaya meM zrImAna nAharajI hamAre sammata haiM tathA ApakA yaha kahanA bhI ThIka hai ki osavAla banane kI ghaTanA ke pUrva pArzvanAtha kI paTTa-paramparA kA nAma upakezagaccha mI nahIM thA ? kyoMki pArzvanAtha kI paramparA kA upakezagaccha nAma upakezapura meM mahAjanasaMgha banAne ke bAda meM hI huA hai| zeSa zaMkAo ke liye dekho 'zaMkAoM kA samAdhAna' nAmaka lekha jo isI prantha meM prakAzita hai| 2-isI prakAra 'osavAla jAti kA itihAsa' ke lekhaka zrImAnabhaMDArIjI ne bhI nAharajI kA hI anukaraNa karate hue kahA hai ki osavAloM kI utpatti vi0 saM0500 se 900 ke bIca meM huI hogii| ___3-zrImAn agaracandajI nAhaTA bIkAneravAloM ne pallIvAla paTTAvalI nAmaka eka lekha AtmAnanda zatAbdI aMka ke pRSTha 187 para mudrita karavAyA hai jisameM Apa likhate haiM ki: "zvetAmbara samAja meM do tIrthakaroM kI paramparA adyAvadhi calI AtI hai / 1-pArzvanAtha 2-mahAvIra / bhagavAna mahAvIradeva kI vidyamAnatA meM prabhu pArzvanAthajI ke santAniye kezIgaNadhara kI vidyamAnatA ke pramANa zve0 mUla aAgamoM meM pAye jAte haiM yadyapi kezI ke atirikta aura bhI kaI munirAja pArzvanAtha santAniye usa samaya vidyamAna the aura usakA ullekha aMgasUtroM meM kaI jagaha prApta hai tathApi kezI mukhya aura prabhAvika the unakI paramparA Aja taka bhI calI A rahI hai isaliye ve yahA~ ullekhanIya haiN| isa paramparA ke chaThe paTadhara ratnaprabhasUrijI nAmaka prAcArya bahuta prabhAvika ho gaye haiM kahA jAtA hai ki zrosiyAM ( upakeza ) nagarI meM vIra nirvANa samvat 70 ke bAda 180000 kSatriyaputroM ko upadeza dekara jainadharmI Apane hI banAye aura vahA~ se upakezanAmAvaMza calA jo Aja bhI zrosavAla ke nAma se sarvatra suprasiddha hai| isa mahatvapUrNa kArya ke liye unakA nAma sadA cirasmaraNIya rhegaa|" 4-jainanyoti nAmaka sAptAhika akhabAra jo ahamadAbAda se prakAzita hotA hai jisake tA05-6-37 ke aMka meM eka pustaka kI samAlocanA karate hue likhate hai: www167ary.org
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 'osavAlotpatti viSayaka zaMkAoM kA samAdhAna' lekhaka-munirAja zrIjJAnasundarajI prakAzakazrIratnaprabhAkara jJAva puSpamAlA mu? phalaudI ( mAravAr3a) kImata-paThana pAThana, pRSTa 54 prathamAvRti zrI ratnaprabhAkara jJAnapuSpamAlanA 152 mAM pranthAMka tarIke pragaTa thayela ___"Aprantha osavAla jAtinA itihAsa ne lAgatI vigato thI bharapura che, upake zavaMza-osavAlavaMzanI vigato aneka rIte bodhadAyaka che A jAtinA prathamasthApaka zrIratnaprabhasUri jo vi0 saM0 pUrva 400 mA arthAt vIranirvANasasvat 72 mAM marudharaprAntamAM aAvyA hatA ne upakezapuramA ajainoM ne jainadharma mAM melavavAnu bhAgIratha kArya kryu hatuM / A pustaka osavAlavaMza nI utpatti thI laI Adhunika sthiti sudhI nI sundara rIte savAla javAba nI Dhaba thI carcA kare che / munirAja zrIjJAnasundarajInA aitihAsika jJAna thI jainajagata paricita ja che zrA grantha temanA uDa jJAna nI vizeSa khAtarI Ape cha / 5-UsavaMza-ukezavaMza-upakezajJAti - umezajJAti ke osavAlajJAtinA nAme olakhAto jatho mUla mA~ zrImAlanagara thI chuTo par3I ne judA judA sthAna mA~ jAi baselA lokono samUha che / utpaladeva nAmano rAjAku~vara ane uhar3anAmano zrImAlI vANiyo (mantrI) ave potapotAnA kuTumbiyo thI dubhAine zrImAlanagara chor3I cAlyA gayA / temaNe rAjapUtAnAnA madhya bhAga me retIlI-raNanI bIcce usa (uha) vAlI eka jagAne nabu nagara vasAvyu / navAnagara nuM nAma usa athavA osa nagara pAiyu / jyA~ vadhAre vastI hoya tyA~ keTalAka loko ne dhaMdhA rojagAra ne mATe mujhAvU paDatu hoya te svAbhAvika che AvA loko koI navU dvAra khojatAja hoya che / ekAda sthAna navu vase che ane tyAM potAno lagavaga lAge evaMche ane eva~ jANatAnA sAthe turataja tezro te tarapha payANa kare che / rAjaku~vara utpaladeva ane temanA sAthI uhar3a zreSTile zrImAlanagara mA~ thI potAnA kuTumbiyoM ne tor3AvI lIdhA te sAthe zrImAlanagara mA~ thI ghaNA loka navAnagara mA~ jAi vasyA x x x x mahAvIrasvAmI pachI 70 varSe aTale bikrama saMvat pahilA 400 varSe ratnaprabhasUri zre zrosa nagaranA nivAsiyo ne ane tyAMnA rAjA utpaladeva ne jainadharmI bnaayaa| "maNilAla bakorabhAI vyAsa kRta zrImAlI vANiyA nA zAtibheda grantha pRSTa 64" 6-itihAsa-pramI marudharakesarI pUjya munirAja zrI zrI 1008 zrI jJAnasundarajI mahArAja sAhiba kI pavitra sevA meM bambaI-6-8-37 sAdara vandanA ke pazcAt bar3e hI harSa ke sAtha sevA meM nivedana kiyA jAtA hai ki ApazrI kI bhejI huI 'zrosavAlotpatti viSayaka zaMkAoM kA samAdhAna' nAmaka pustaka milI,jisako AdyopAnta par3hane se hamAre cirakAlIna saMskAra jo osavAloM kI utpatti vi. saM. 222 meM hone ke the vaha Aja raphUcakkara ho gaye aura hamArA itihAsa 622 varSa pUrva pahu~ca gayA hai arthAt hamArI jAti kI utpatti vi. pU 400 meM huI thii| ApakI likhI pustaka ne acchA prabhAva DAlA hai| tadartha zrApako koTizaH dhanyavAda / sevA kArya likhAveM ApakA caraNa kiMkara "nathamala udayamala' 7-vikrama samvat prArambha se ThIka cAra sau varSa pUrva arthAta Aja se karIba caubIsa sau varSa pUrva jaina samAja ke saMgaThana aura vRddhi ke nimitta zvetAmbara AmnAya ke jainAcArya zrImad ratnaprabhasUrijI mahArAja ne 168
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa jo Andolana osiyoM nagara se ( jo mAravAr3a meM jodhapura ke nikaTa Ajakala to prAmamAtra hai ) prArambha kiyA thA aura sarva prathama usa nagara ke rAjA utpaladeva paMvAra (sUryavaMzI) ko jainadharma kA pratibodha dekara rAjA sahita 18 gotroM ke kSatriyoM ko jainadharma aMgIkAra karAyA thA, evaM unheM sakuTuMba jaina kSatriya banAyA thA / usake phalasvarUpa osavAla ( zrosiyA~ vAle ) jAti utpanna aura Arambha huI / eka jAti kI sthApanA sirpha camatkAra vaza nahIM ho sakatI thI / siddhi aura camatkAra to kaI jagaha najara Ate haiM lekina koI janasamUha andhazraddhA yA aMdha vizvAsa se eka sUtra meM baMdhanA svIkAra nahIM karatA hai| jaba taka manovRttiyA~ eka kauma meM nahIM AtI aura citta ko zAnti va zrAnanda kI AzA nahIM hotI taba taka koI bhI naye paMtha para AnA pasanda nahIM krtaa| bAda meM 18 gotra sthApita huye aura yaha Andolana kabhI tIvra to kabhI maMda gati se calatA rhaa| __ prosavAla samAja kI paristhiti pRSTha 2 lekhaka zrImAn mUlacandajI boharA-ajamera 8-osavAla jAti kI utpatti ke viSaya maiMne Aja paryanta jitane prantha dekhe haiM unake sArAMza rUpa isa nirNaya para AyA hU~ ki osavAloM kI utpatti vikrama pUrva 400 varSa meM prAcArya ratnaprabhasUri dvArA huI hai aura isakA zurU se mahAjana saMgha, bAda upakezavaMza nAma thA jisako Aja hama zrosavAla kahate haiM / eka samaya isa jAti kI bar3I bhArI jAhojalAlI thii| haMsarAja mUthA mahAjanoM ko mahatA zIrSaka lekha" 9-maiM osavAloM ko utpatti ke viSaya meM kataI anabhijJa thA parantu jaba mujhe zrosavAlotpatti viSayaka sAhitya par3hane kA muni zrIjJAnasuMdarajI kI kRpA se avasaraprApta huA aura upakezagaccha caritra,nAbhinandana jinoddhAra paTTAvaliyAM aura vaMzAvaliyAM Adi tathA zilAlekha saMgraha Adi kA avalokana kiyA to merI to yaha dhAraNA huI ki osavAla jAti jisake pahale do nAma upakezavaMza aura mahAjanavaMza haiM vaha ati prAcIna hai aura vikrama se 400 varSa pahile isakI utpatti hone meM koI zaMkA nahIM hai| jo loga dhArmika sAhitya ko bilkula gappa hI samajhate haiM aura usa para vizvAsa nahIM karate unakI bAta to jAne dIjiye parantu maiM una prAdamiyoM meM se nahIM hU~ / dhArmika sAhitya dhArmika puruSoM dvArA likhA jAtA hai aura ve hamase jyAdA sacce hote haiN| koI bAta kisa vizeSa kAraNa se kucha kI kucha likha gaI ho vaha bAta dUsarI hai parantu yaha nahIM ho sakatA ki sabakA saba sAhitya hI jhUTha kalpita athavA gappa ho / "zrIvallabha zarmA" isa prakAra aneka vidvAnoM kI sammatiyeM mere pAsa maujUda haiM para graMtha bar3ha jAne ke bhaya se kevala namUne ke taura para katipaya sajjanoM kI sammatiyAM darja kara zeSa ko mulatavI rakhadI haiN| uparokta sammatiyoM ko do vibhAgoM meM vibhAjita kara diyA jAya to eka vibhAga osavaMza kI utpatti kA samaya vikrama kI pAMcavIM zatAbdI se dazavIM zatAbdI kA aura dUsarA vikrama pUrva 400 varSa kA nirNaya karatA hai| vikrama kI pAMcavIM se dazavIM zatAbdI kahane vAloM ke pAsa kucha bhI pramANa nahIM hai ve kevala anumAna se hI apanA magaja lar3Ate haiM aura unakA mukhya aAghAra zodha khoja para hai / yadi zodha khoja se bhaviSya meM isa samaya se prAcIna pramANa mila jAyagA to ve usako saharSa mAnane ko taiyAra haiM / ataH unakA mata abhI nizcita nahIM haiN| taba dUsare pakSa kI sammatiyeM vi0 pU0 400 varSa kI haiN| inakA vizvAsa aitihAsika pramANoM ke sAtha jainadharma ke dhurandhara zrAcAryoM ke likhe paTTAvalyAdi graMthoM para hai / ina sabakA nirNaya karanA vidvAnoM kI vicAradhArA para hI chor3a diyA jAtA hai| Jain Education mational www169rary.org
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 4006 | [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jainAcArya aura munivaroM ke lekhoM meM savaMza kI utpatti ke viSaya pramANA 1 AcArya zrIvijayAnandasUrIzvarajI mahArAja pra. - kauna jAne kisI dhUrta ne apanI kalpanA se zrIpArzvanAtha aura unakIpaTUparamparA likha dI hoveMgI, isase hamako kyoM kara zrI pArzvanAtha huye nizcita hove ? 42 ---jina AcAryoM ke nAma zrIpArzvanAthajI se lekara Aja taka likhe hue haiM unameM se kitaneka zrAcArya ne jo jo kAma kiye haiM ve pratyakSa dekhane meM Ate haiM jaise zrIpAzvanAthajI se chaTTe paTTa Upara zrI prasUrijI ne vIrAt 70 varSa pIche upakeza paTTana ke zrImahAvIrasvAmI kI pratiSThA karI so maMdira aura pratimA Aja taka vidyamAna hai, tathA ayaraNapura kI chAvanI se 6 kosa ke lagabhama koraMTanAmAnagara Ujar3a par3A hai jisa jagaha koraMTA nAmaka Aja ke kAla meM gAma basatA hai vahA~ bhI zrImahAvIrajI kI pratimAmaMdira kI zrI sUrijI kI pratiSThA karI huI aba vidyamAna kAla meM so maMdira khar3A hai tathA usavAla aura zrImAla jo variye lokoM meM zrAvaka jJAti prasiddha haiM ve bhI prathama zrIratnaprabhasUrijI ne hI sthApanA karI hai tathA zrIpArzvanAthajI se 17 sattarahaveM paTTa Upara zrIyakSadevasUri huye haiM / vIrAt 585 varSe / jinhoMne bAraha varSIya kAla meM svAmI ke ziSya vajrasena ke paraloka huye pIche tinake cAra mukhya ziSya jinako baja senajI ne sopAraka paTTA meM dIkSA dInI thI tinake nAma se cAra zAkhA- kula sthApana kare, ve ye haiM nAgendra 1 dra 2 nivRtti 3 vidyAdhara 4 / yaha cAroM kula jaina mata meM prasiddha haiM, tinameM se nAgendra kula joo udayaprabha sUri malliSeNa sUri pramukha aura candrakula meM bar3agaccha, tapagaccha, kharataragaccha, pUrNatallIyagaccha, devacaMdrasUri ke ziSya kumArapAla ke pratibodhaka zrI hemacandrasUri pramukha zrAcArya hue haiM tathA nivRttakula meM zrIzIlAMkAcArya zrI sUri pramukha zrAcArya huye haiM tathA vidyAdhara kula meM 1444 graMtha ke karttA zrI haribhadrasUri pramukhAcArya ye haiM tathA maiM isa graMtha kA likhane vAlA candrakula meM huuN| tathA paiMtIsaveM paTTa Upara zrIdevaguha sUrijI huye haiM jinhoM ke samIpe zrIdevadvigaNi kSamAzramaNajI ne do pUrva par3he the tathA zrIpArzvanAthajI ke 43 paTTa Upara zrI sUri paMcapramANa pratha ke karttA huye haiM so graMtha vidyamAna hai tathA 44 veM paTTa Upara zrIdevaguptasUrijI vikramAt 1072 varSa navapada prakaraNa ke karttA huye haiM so bhI graMtha vidyamAna hai tathA zrImahAvIrajI kI paramparA vAle AcAryoM ne apane banAye kitaneka pranthoM meM pragaTa likhA hai ki upakezagaccha hai so paTTa paramparA se pArzvanAtha 23 veM tIrthaMkara se zravicchinna calA AtA hai| jaba jina zrAcAryoM kI pratimA maMdira kI pratiSThA karI huI aura graMtha race huye vidyamAna haiM to phira unake hone meM jo puruSa saMzaya karatA hai usako apane pitA pitAmaha prapitAmaha Adi kI vaMza paramparA meM bhI saMzaya karanA cAhiye / jaise kyA jAne merI sAtavIM per3hI kA puruSa zrAge huA hai ki nhiiN| isa taraha kA jo saMzaya koI viveka - vikala kare usako saba buddhimAna unmatta kheNge| isI taraha zrIpArzvanAtha kI paTTa paramparA ke vidyamAna hone para jo puruSa zrI pArzvanAtha 23 tIrthakara ke hone meM saMzaya kare tisako bhI prekSAvaMta puruSa unmatta kI hI paMkti meM samajhate haiM tathA puruSa jo kAma karatA hai so apane kisI saMsArika sukha ke vAste karatA hai parantu sarva saMsArika 170
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ ausavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 300 varSa indriyajanya sukha se rahita kevala mahAkaSTa rUpa paramparA nahIM calA sakatA hai / isa vAste jainadharma kA saMghadAya dhUrta kA calAyA huA nahIM kintu zraSTAdaza dUSaNa rahita at kA calAyA huA hai / jaina viSayaka praznIcara namaka anya pRSTha 77 2- zrAcarya zrIvijayane misUrizvarajI jaba pAlar3I ke saMgha ke sAtha jaisalamera padhAra rahe the osiyA~ tIrtha para Apake darzana hue aura ratnaprabhasUri ke viSaya meM vArtAlApa huA to Apane pharamAyA ki AcArya ranabhasUri jo bhagavAna pArzvanAtha ke chuTTe pATa para huye una kA jaina samAja para bar3A bhArI upakAra hai ki unhoMne isI osiyAM nagarI meM osavAlavaMza kI sthApanA kI thI ityAdi / 3- vavRddha munizrI siddhavijayajI mahArAja jo lohAra kI pola ke upAzraya virAjate the jaba eka maMdira meM pUjA par3hAI jA rahI thI vahA~ maiM bhI gayA aura karIba 75 sAdhu sAdhviyeM vahA~ padhAre the| kaI sAdhuoM ne mujhe pUchA ki tuma kisa gaccha ke ho ? maiM upakezagaccha kA hU~ / upakeza oTale zuM ? zrAcArya ratnaprabhasUri kA gaccha upakezagaccha hai / yaha nAma hI unhoMne nayA hI sunA arthAt unako bar3A hI Azcarya huaa| bAda maiMne una mahAtmAoM ko samajhAyA tathA munizrIsiddha vijayajImahArAja ne kahA ki are sAdhuzro ! tuma isa bAta ko bhale hI na samajhate ho para maiM jAnatA hU~ ki upakeza gaccha saba se purAnA aura jeSTha gaccha hai isake saMsthApaka haiM zrAcAryaratnaprabhasUrIzvarajI jo bhagavAn pArzvanAtha ke chaTe paTTadhara huye haiM jinhoMne mAravAr3a meM osiyAnagara meM kSatriyoM ko pratibodha karake zrosavAla banAye the ityAdi / 4 - panyAsa zrIgulAba vijayajImahArAja bhaTThI kI pola evaM paM0 vIravijayajI mahArAja ke upAzraya meM virAjate the| maiM jaba vi0 saM0 1974 meM ahamadAbAda gayA thA to Apa ke darzanArtha gayA / vahAM bhI zrIsavAloM ke saMbaMdha se bAteM huI to Arane pharamAyA ki zrosavAloM ko vIra sa 70 meM AcArya ratnaprabhasUri banAye the / maiMne pUchA ki isake jiye Apake pAsa koI prAcIna pramANa hai to zrApane eka hastalikhita prAcIna paTTAvalI ke panne nikAla kara mujhe batAyA ki dekho isa paTTAvalI meM spaSTa likhA hai ki vIrAt 70 varSe AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura nagara meM AcArapatita satrA lakSa kSatriyoM ko jainI bnaayaa| una jainoM kA nAma hI upakezavaMza tathA zrosavAla huA hai ityAdi / 5 - AcArya vijayadharmasUrIzvarajI mahArAja ne sUratanagara gopIpurA kI nemubhAI kI bAr3I meM vyAkhyAna meM pharamAyA ki osavAlo ! tumhArI janma bhUmi mAravAr3a meM osiyAM nagarI hai, vorAta 70 ve varSa AcArya ratnaprabhasUra ne vahAM ke rAjapUtoM ko jainI banAye, vahI loga osiyAM nagarI ke nAma se osavAla kahalAye / se osavAla idhara gujarAta kI vikrama kI baTTI zatAbdI meM hUNoM atyAcAra ke kAraNa mAravAr3a se bahuta ora gaye haiM para savAloM kA utpattisthAna to osiyAM nagarI hI haiN| AcArya svaprabhasUri kI karAI huI pratiSThA vAlA mahAvIra maMdira Aja bhI osiyAM meM vidyamAna hai / 6 -- zrAcArya buddhisAgarasUrijI mahArAja pharamAte haiM ki :--- upakezagaccha-tevIsamA tIrthaMkara zrIpArzvanAtha prabhunA zAsananI gaccha paraMparA haju cAlujahatI / atyAre temanI pATe chaTTA zrIrataprabhasUrijI thayA / teNe upakeza paTTanamA mahAvIra svAmInI pratimAnI pratiSThA karI / teNe osiyAnagarImAM rAjA ane kSatriyone pratibodha deonI ozavaMza 171
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sthApana karI auzavAla bnaavyaa| tathA temaNe zrImAlI vaMzano sthApanA karI / teaunau upakeza vaMzanI sthApanA karI tethI teaunA gacchanu upakeza nAma prasiddha thyu| upakezagacchamA~ dharma dhuraMdhara mahA prabhAvaka aneka AcAryo thayA cha / jaina gaccha mata prabaMdha pRSTha 7 7-"bheSTaluM to nirvivAda siddhathaI cUkyo che ke osavAla jAti no janmasthAta eja zrosiyAM che pahalA jamAnA meM jyore zrosiyoM no nAma upakezapura hato tyAre zrosavAlajAti no nAma paNa upakezavaMzaja hato ane A upakezavaMza no jeTalo sambandha upakezapura ne sAthe che teTaloja sambandha upakezagaccha ne sAtha chai kema ke jema upakezapura upara thI tyAnA rahevAsI logoM no nAma upakezavaMza thayA cha temaja upakezapura meM prAcArapatita kSatriya logoM ne jaina banAbyA tathA tyAre pacchi teo nA sAdhu gaNI bakhta upakezapura tathA tenA Asa pAsanA predeza meM vicaravA thI teonunAma upakezagaccha thayo chai jema ke vallabhI meM rahavA thI te sAdhu vallabhI gacchAnA zaMkhezvara ne AsapAsa vihAra karavAM thI zaMkhezvaragaccha vAyaTagrAma ne Asa pAsa rahavA thI vAyaTagaccha ane saMDerA grAma meM rahavA thI tathA tene Asa pAsa bhramaNa karavA thI sAMDerAgaccha nA kahavAyA thA pramANe upakezapura meM vadhAre samaya rahavA thI tema tene zrAsa pAsa vicaravA thI upakezagaccha kahela che hive osavAla banavAno samaya jovAno rahe che ane mATe paTTAvalyAdipranthoM mAM vIra nirvANa thI 70 mA varSano ullekha mile cha ane te vilkula nirAdhAra paNa nathI kemake osiyAMnA eka bhagna deharAnA khaNDahara meM candAprabhunI mUrti ne nIce eka khaNDita lekha ame amArI najaro thI jovyo ? ane tene andara vi0 saM0602 no saMvata che temaja AdityanAgagautra paNa likhela chai zeSabhAga khaNDita thai gayo che chatAM aTalu to nizcaya thaijAyacha ke vi0 saM0 602 pahalA zrA jAti no astitva bahu pramANa mAM thAvo joiye / jaino ne buddhivAda no devAlo kADhInAkyo hoya tema lAge che aTalA mATeja tezro akelA tarka vAda thI kahe cha ke jyA sudhI aitihAsika pramANa na mile tyAM sudhI amoe zrA bAta ne mAnavAmATe taiyAra nthii| bhale teo mAne ke na mAne AthI kAMi balavAno nathI kemake badho zAMsana teoneja Upara avalambita nathI agara bhA pramANe aitihAsika pramANa binA koI paNa vastu naja mAnI zakAya to vadhI paTTAvaliyo jhUThI Thaharaze / caramakevalI jambusvAmI ane prabhAvasvAmI ne mATe paNa koI aitihAsika zilAlekha vatAvaze kharU ke ? agara aitihAsika pramANa na mile to zu te bAtoM ne asatya mAnAze ? nahIM ! nahIM !! kadApi nahIM !!! bIjI bAta zrA che ke thor3I dera ne mATe ame zrema mAnilaie ke vIrAt 70 varSa zrosavAla na thayA hoya to pachI zrosavAla jAti kyAre thaI ? ane tene mATe paNa kAMi samaya to nizcita karoja par3ase ane zrema na hoya to ama kaho ke A osavAla jAti AkAza mAM thI utarI AvI che paNa zreTalu lo keu joiye ke te divasa kyA varSa kyA mAsa no hato buddhino devAlo ame aTalA mATeja kahIe chae ke je pramANa jaina paTTAvalyAdi pranthoM mA male che tene to teo mAnatA nathI ane potAne pAse kisu paNa pramANa jar3ato nathI pAcI kevala na kAmI tarka karavA thI zu. valavAno che ityaadi| "dharmaratna" 8-jainAcAryobelakhelI jUnI paTTAvaliyoM ane prazastiomA avAM saikar3oM pramANa malI Ave che ke jemAM jainAcAryonA siMdhamA vicaravAnA ullekho male che| jUnAmAM jUnu pramANa vi0 saM0 pUrve lagabhaga 400 varSa nA Jain Edmonternational
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA] [vi0 pU0 400 varSa mmmmmmmmmmm samayanu cha, ke je vakhate ratnaprabhasUrinA paTTadhara yakSadevasUri siMdhamAM AvyA hatA / ane siMdhamAM avatAM temane ghaNu kaSTa uThAvavu paDayu hatuM / A yakSadevasUrinA upadeza thI kakka nAmanA eka rAjaputre jaina maMdiro baMdhAvyoM hatAM, ane pachI dIkSAdhI htii| "munizrI vidyAvijayajI kRta mArI siMdhayAtrA peja 12" 9--"uesa yA osavaMza ke mUla saMsthApaka yahI ratnaprabhasUrijI the jinhoMne AsavaMza kI sthApanA mahAvIra ke nirvANa se 70 varSa bAda ukeza ( vartamAna zrosiyAM ) nagara meM kI thI / Adhunika katipaya kulaguru kahA karate haiM ki ratnaprabhAcArya jI ne bIye bAbIse ( 222 ) meM zrosavAla banAye yaha kathana kapola kalpita hai, isameM satyA~za bilkula nahIM hai / jaina padAvalI aura jaina granthoM meM osavaMza sthApanA kA samaya mahAvIra nirvANa se 70 varSa bAda hI likhA milatA hai jo vAstavika mAlUma hotA hai| AbU ke mandiroM kA nirmANa grantha pRSTa 2 10-muni zrI lalitavijayajI jo Apa sadaguNAnurAgI zAntamUrti muni zrIkapUravijayajI mahArAja ke ziSya haiM / Apane eka 'Agama sArasaMgraha' nAma: vRhadrantha kA nirmANa kiyA hai jisake sAtaveM bhAga ke pRSTa 143 para likhA hai kiH-"prathame aAnagara no nAma urakezapaTTaNa hatuxxzrIpArzvanAtha prabhunA saMtAniyA zrIratnaprabhasUri x rAjA upaladeva X Adikane pratibodhI 380000 abhiya rAjapUtoM ke jenu arakhakamala viruda che ityAdi" 11-uvaesagacchaha maMDaNau e guru rayaNappaharita, dhammu prakAsaI tahi nayare pAu paNAsai durita / / tasu paTalacchIsirimauDo gaNaharu jakhadevasUri ta, haMsavesi jasu jasu ramae surasarIyajalapUri ta // tasu payakamalamarAlulau e kakasUri munirAuta, dhyAnadhanuSi jiNi bhaMjiyau e mayaNamalla bhdd'ivaaut|| tasu sIMhAsaNi sohaI e devaguptasUri baIThu ta, udayAcali jima sahasakaro agamatau jiNa dIThu ta / / tiha pahupATaalaMkaraNu gacchabhAra dhorau ta, rAju karai saMjama taNau e siddhasari guru ehune / Amradevamuni kRta samarA samarasiMha pRSTa 234 // 12- saba saMsAra kI zrAryajAtiyoM ke kriyA kAMDa karAne vAle guru brahmaNa haiM jaba osavAla jAti ke sAtha brAhmaNoM kA koI bhI sambandha nahIM hai isakA kyA kAraNa hai ? uttara ke liye samarAditya kathA kA saMskRta sAra meM eka zloka uddhRta kiyA hai aura usake sAtha sambandha rakhane vAlI ghaTanA prAcIna granthoM meM upalabdha hotI hai jisame mahAjanasaMgha evaM upakezavaMza kI prAcInatA svayaM siddha ho jAtI hai| yaha to zrApa pahile par3ha hI cuke haiM ki zrImAlanagara se 18000 vyApAriyoM ke sAtha 9000 brAhmaNa bhI upakezapura meM Aye the aura yaha bAta hai bhI ThIka / kAraNa jahA~ yajamAna jAte haiM unake pIche yAcaka bhI jAyA karate haiM kyoM ki yAcakoM kA jIvanAdhAra yajamAna hI hote haiM dUsare yajamAnoM ke saMskArAdi kriyA kANDa karane vAle ve brAhmaNa hI the usa samaya ke brAhmaNoM ne isa sUtra kI bhI racanA kara DAlI thI ki 'brAhmaNAM ca jagata guru' basa phira to thA hI kyA brAhmaNoM ne apanI sattA aura jabardasta bAr3A bandI kara rakkhI thI ki apane yajamAna ke gharoM meM koI bhI kriyAkANDa karavAnA hotA to sivAya unake guru ke (brAhmaNa) koI dUsarA karA hI nahIM sakatA thA / yahI kAraNa hai ki una brAhmaNoM kA janatA para www. sary.org
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pAzvanAtha ko paramparA kA itihAH adhika se adhika Taiksa thA (paMcazatIza zoDaSAdhikam ) ki jisako sAdhAraNa loga sukha se de hI nahIM sakate the phira bhI brAhmaNoM ke sAmrAjya meM vaha vicAra kara bhI to kyA sakate the ? unako majabUra ho denA hI par3atA thA isa kAraNa una brAhmaNoM kI julmI sattA arthAt nAdirazAhI se janatA ke nAka meM dama A gayA thA aura vaha usa kaSTa se mukta honA cAhatI thI para isakA koI upAya hI nahIM thaa| jaba upakezapura ke rAjA mantrI aura nAgarika logoM ne jainadharma svIkAra kara liyA jA taba una brAhmaNoM kA Taiksa janatA para jyoM kA tyoM ho rahA : kAraNa jaina ho gara to dhayA huzrA ? saMskAra vidhAna evaM janma vivAha aura mRra svAdi kriyA to karAnI hI par3atI thI kyoMki vaha jamAnA hI kriyAkAMDa kA thaa| thor3I 2 bAtoM meM bhI una brAhmaNoM kI khuzAmada karanI par3atI thii| para kahA hai ki 'atisarvatra varjayeta' anyAya apanI carama sImA para pahuMca jAtA hai to usake paira ukhar3a hI jAte haiM / ina brAhmaNoM ke anyAya kA bhI yahI hAla huaa| eka samaya maMtrI Uhar3a kisI kAryyavazAt malecchoM ke deza meM gayA thA / vApisa lauTa ke zrAyA no brAhmaNoM ne udaghoSaNA kara dI kI uhar3a maMtrI maleccho ke deza meM jAkara patita bana AyA hai| ataH isake yahA~ koI bhI brAhmaNa kriyAkANDa nahIM karAve ityAdi ! isa para Uhar3a ne una vinoM ke sAmane bahuta namnanA pUrvaka lAvArI kI aura dravya kharca karane yA brAhmaNoM ko bhojana karane ke lie kahA para sattA ke ghamaMDa meM brAhmaNoM ne eka bhI nahIM sunI / ataH maMtrI kupita ho kara sadaiva ke lie janatA ko isa zaMkrAnta se mukta hone kA eka upAya soca kara apane AdamiyoM ko hukma de DAlA aura unhoMne brAhmaNoM ko khUba pITA parantu brAhANa hamezA avaya huzrA karate haiN| tatpazcAt eka aisI ghaTanA banI ki Uhar3a ne eka lakSa yavano ko bulAyA aura brAhmaNoM ke pIche kara diye| brAhmaNa vahAM se bhAga kara zrImAlanagara meM cale gaye yavano ne bhI unakA pIchA kiyA aura calakara zrImAlanagara para dhAvA bola diyA / zrImAla nagara ke mahAjanoM ne brAhmaNoM se pUchA aura unhoMne saba hAla kaha enaayaa| isa para mahAjanoM ne Ur3a ke pAsa jAkara prArthanA kI Uhar3a ne kahA ki yadi brAhmaNa upake zapura vAliyoM para apanA haka chor3a deM to maiM unako samajhA kara vApisa lauTA sakatA hU~ / basa, mahAjanoM ke kahane se zrImAlI brAhmaNoM ne svIkAra kara liyA aura eka ikarAranAmA likha diyA ki Aja se upakezapuravAsiyoM para hamArA koI hakka nahIM hai| usa dina se upakezavaMziyoM ke sAtha brAhmaNoM kA sambandha TUTa gyaa| aba upakezavaMza vAle svataMtra haiM ki apanA dila cAhe usa brAhmaNa se kriyAkANDa karavA sakate haiM aura yaha rivAja Aja paryanta calA bhI A rahA hai ki saMsAra bhara kI tamAma Arya jAti ke guru brAhmaNa haiM para upakezvaMza yAnI osavAloM ke sAtha brAhmaNoM kA koI bhI sambandha nahIM rahA hai / tasmAtukezajJAtinA~gurakhobrAhmaNAnahiM / uesanagaraM sarvakararINAsamuddhimat / / sarvathA sarva (vi ) nirmuktamuezanagaraMparam / tatprabhRtisaMjAtamililokapravINAm // 1 // ( samAijaca vayAnusAra ) "zrImAlI vaNiyA zAtimeda 55taka pRSTa 6." isa lekha meM maMtrI Uhar3a kA jikra AyA hai| yaha vahI uhar3a hai jisane upakezapura meM mahAvIra maMdira kI pratiSThA karavAI thI jisakA samaya vi0 pU0 400 varSa kA hI thA / 174
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 4006 prosavaMzotpatti viSayaka zaMkAoM kA samAdhAna aitihAsika sAdhanoM ke AdhAra para upakezavaMza arthAt osavAlavaMzotpatti kA samaya nizcita karanA jaTila samasyA hai / isa sambandha meM jitane sAdhanoM kI AvazyakatA hai; utane sAdhana upalabdha nahIM haiN| yahI bAdhA bhAratIya pratyeka viSaya ke itihAsa nirUpaNa meM upasthita hotI hai / aitihAsika sAdhanoM kI nyUnatA kA mukhya kAraNa gata zatAbdiyoM meM muslima zAsana kI atyAcAra pUrNa dharmAndhatA hI hai| unhoMne apane yuga meM bhAratIya itihAsa ke pradhAna sAdhanoM ko naSTa bhraSTa kara diyaa| kaI uttama 2 pustaka bhaMDAra jalA diye; bhAratIya mandira aura mUrtiyoM ko khaMDita kara diyA; aneka kIrtistaMbha evaM asaMkhya zilAlekha naSTa prAyaH kara diye / isa prakAra pArdA janatA ke dhArmika adhikAroM para saMghAtika coTa kara aitihAsika sAdhanoM ko bhaviSya ke liye lupta prAyaH kara diyaa| itastataH prApta huye jIrNAvaziSTa sAdhanoM kA bhI bahuta kucha aMza jIrNoddhAra karate samaya lakSya na dene se alabhya ho gyaa| aMtatogatvA jo kucha bhI aitihAsika masAlA vidvAnoM ke hAtha lagA hai. unhIM sAdhanoM kI sahAyatA se itihAsa kI dhAra-bhitti prastuta kI jAtI hai| idhara paurvAtya aura pAzcAtya purAtatvajJoM aura saMzodhakoM kI zodha khoja se itihAsa kI kucha sAmagrI prApta huI hai / vaha aparyApta hone para bhI itihAsa kSetra para acchA prakAza DAlatI hai / jaise ki :-- 1- bhagavAna mahAvIra ko aitihAsika puruSa mAnane meM eka samaya vidvatsamAja hicakicAtA thA, parantu purAtatvajJoM kI khoja ke pazcAt kevala mahAvIra ko hI nahIM apitu prabhu pArzvanAtha ko bhI aitihAsika mahApuruSa eka hI AvAja se svIkAra karatA hai / itanA hI nahIM kiMtu abhI nikaTa bhaviSya meM hI prApta kAThiyA bAr3a prAnta ke antargata prabhAsa pATaNa nagara ke eka tAmrapatra ne to bhagavAna neminAtha ko bhI aitihAsika mahApuruSa siddha kara diyA hai, jo ki zrIkRSNa aura arjuna ke samakAlIna jainoM ke bAIsaveM tIrthaGkara the / 2-- aitihAsika pramANoM se maurya samrATa candragupta bhI jaina siddha ho cuke haiM aura jisa samprati ko loga kAlanika vyakti samajha baiThe the; zrAja itihAsa kI kasauTI para eka jaina samrATa pramANita huye haiN| yahI kyoM ? kintu jo zilAlekha, staMbhalekha evaM AjJApatra ityAdi Aja taka samrATa azoka ke mAne jAte the; una saba lekhoM ko DAkTara tribhuvanadAsa leharacaMda ne itihAsa ke akATya pramANoM dvArA samrATa samprati ke siddha kiye haiM / isa sambandha meM nAgarI-pracAriNI patrikA ke varSa 16 ke prathama aMka meM ujjaina nivAsI zrImAn sUryanArAyaNajI vyAsa ne bhI lekha likha kara prakAza DAlA hai evaM zrI nAgendra vasu ne bhI yaha siddha kiyA hai ki jo zilAlekha, stambhalekha, AjJApatra ityAdi samrATa azoka ke mAne jA rahe haiM; vAstava meM prAyaH ve lekhAdi samrATa samprati ke haiN| 3- kaliMgapati mahAmeghavAhana cakravartI mahArAja khArabela, jinake Adarza kAryoM ke ullekha meM jaina aura jainetara sAhitya prAyaH mauna thA; kintu ur3IsA kI hastIguphA ke zilAlekha ne yaha spaSTa siddha kara diyA ki mahArAjA khAravela jaina dharma ke upAsaka hI nahIM apitu kaTTara pracAraka the| 4- isI prakAra kucha vyaktiyoM kA anumAna thA ki osavAlajAti kI utpatti dazavIM vi zatAbdI ke nikaTavartI samaya meM huI hogI parantu Adhunika aitihAsika sAdhanoM ke AdhAra para evaM koTArAjyAntargata 175
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aTArU prAma se prApta vi0 saM0 508 kA zilAlekha jo ki itihAsajJa munzI devIprasAdajI kI zodha khoja se prApta huA hai aura Apane jisakA ullekha "rAjapUtAnA kI zodha khoja" nAmaka pustaka meM bhI kiyA hai| ina saba sAdhanoM ke AdhAra para zrosavAlajAti kI utpatti kA samaya vikrama kI dUsarI tIsarI zatAbdI sthira hotA hai aura paTTAvaliyoM ke AdhAra se vi0 pU0 400 varSa / tathA jyoM 2 zodha kA kArya vizAla rUpa dhAraNa karegA; tyoM 2 aitihAsika viSayoM para adhikAdhika prakAza par3atA jAyagA / prAyaH 10 varSa pUrva maiMne "zrosavAlajAti samaya nirNaya" sambandhI eka pustika likhI thii| isa pustaka ke dvArA prastuta viSaya para bhacchA prakAza pdd'aa| tathApi kucha vyaktiyoM ne isI viSaya meM kaI lacara dalIleM upasthita kI haiM, unakA samucita samAdhAna karanA hI mere isa nibaMdha kA mukhya uddezya hai| upakeza (osavAla) vaMza ke saMsthApaka bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA ke chaTTe paTTadhara AcAryazrI ratnaprabhasUri the / isa viSaya kA prastuta prantha meM vistRta rUpa se ullekha kiyA hai / AcArya ratnaprabhasUri vi0 pU0 400 varSa arthAt vIra nirvANa saM0 70 meM marudhara prAnta ke upakezanagara meM pdhaare| ajainoM ko jainadharma kI zikSA dIkSA dekara jaina bnaaye| isa navadIkSita janasamUha kA nAma "mahAjana vaMza" rakha eka sudRr3ha saMsthA sthApita kii| kAlAntara meM ve upakezanagara se anya prAntoM meM jA jA kara basane lge| vahAM ve apane Adi sthAna ke nAmAnusAra "upakezavaMzI" kahalAne lge| saMbhavataH yaha nAmasaMskAra mUla samaya ke pazcAt hI cauthI zatAbdI meM huA ho isakA eka kAraNa yaha bhI hai ki mahAvIra mandira kI pratiSThA ke pazcAt 303 varSa meM upakezapura meM mahAvIra mUrti ke granthIcheda kA upadrava huA taba se kaI upakezapura ke nivAsI loga upakezapura kA tyAga kara anya nagaroM meM jA jA kara vasane lage aura vahA~ ke loga upakezapura se Ane vAle ko upakezI kahane lage hoM aura bAda meM usa upakeza zabda ne upakezavaMza kA rUpa dhAraNa kara liyA ho to yaha saMbhava ho sakatA hai| jaba hama vaMzAvaliyAM dekhate haiM to usameM bhI vikrama kI dUsarI zatAbdI meM upakezavaMza ke Amataura se ullekha milate haiM isase hamArA Upara kA kathana aura bhI puSTa ho jAtA hai| aba rahI zilAlekha kI bAta isa viSaya meM yaha samajhanA kaThina nahIM hai ki usa samaya zAyada sAdhAraNa bAtoM ke zilAlekha nahIM khudAye jAte hoMge jaise Aja bhI khudAI kAma hotA hai to bhUgarbha se bahuta sI jaina mUrtiyAM nikalatI haiM usa para zilAlekha nahIM haiM evaM samrATa samprati ke kaI mandira mUrtiyeM isa samaya maujUda haiM para unameM se kisI para zilAlekha nahIM hai tathA osiyAM aura koraMTA ke mahAvIra mUrtiyoM para bhI zilAlekha nahIM hai / dUsare zAyada kvacita zilAlekha hoMge bhI parantu muslima atyAcAroM se ve naSTa ho gaye hoNge| ataH usa samaya aura usake Asa pAsa ke samaya meM jaina samAja kI karor3oM kI tAdAda aura unake lAkhoM mUrtiyA~ banAne para bhI Aja usa samaya kA koI zilAlekha nahIM milAtA hai yahI kAraNa hai ki jaina zilAlekhoM kA samaya vikrama kI novIM dazavIM zatAbdI se AraMbha hotA hai| vikrama kI gyArahavIM zatAbdI meM upakezapura kA apabhraMza zrosiyoM nAma huaa| isa dazA meM upakeza-vaMza kA nAma bhI rUpAntarita ho kara "osavAla" honA yuktiyukta hI hai| vartamAna "osavAla" * mathurA kA kaMkAlI TIlA Adi kA khoda kAma karane se kaI mUrtiyAM Adi prAcIna smAraka mile haiM usameM thor3e para zilAlekha haiM zeSa para zilAlekha nahIM haiN| Jain Edu? 1998 ternational
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 400 varSa zabda kI utpatti ke sambandha meM zodha khoja karane para bhI dazavIM zatAbdI se prAcIna pramANa nahIM milatA hai / yaha svAbhAvika hI hai| jisa zabda kA prAcInatA kI dRSTi se abhAva hai, usakA astitva DhaDhUMnA mAno "pAnI ko matha kara dhRta nikAlanA hai"| ataeva yaha nirvivAda svIkAra karanA cAhiye ki "mahAjana-vaMza" ke rUpa meM "osavAla" jAti kI utpatti upakezapura meM AcAryazrI ratnaprabhasUri dvArA huI / isa ghaTanA ke samaya ke sambandha meM matabheda avazya hai| isa sambandha meM navIna vicAra vAle nizcayAtmaka siddhAnta para to nahIM Aye haiM, kintu kaI prakAra kI dalIle avazya kiyA karate haiM kisI padArtha ke nirNaya karane meM tarka aura zaMkAe utpanna honA lAbhaprada hI hai kiMtu isake pUrva satya ko svIkAra karane kI yogyatA prApta karanA kucha vizeSa lAbhaprada hai| padArtha vizeSa kI pUrNatayA jAMca aura nirNaya karane meM sarva prathama samaya, zakti, abhyAsa evaM sAdhana juTAnA Avazyaka hotA hai; kintu duHkha hai ki prastuta viSaya ke sambandha meM zAyada hI kisI saMzodhaka ne Aja taka yathA-sAdhya parizrama kiyA ho / isa mahatvapUrNa viSaya ke sampAdana ke lie sarva prathama kartavya to osavAloM kA hI hai / unheM cAhiye ki ve apanI jAti kI utpatti ke viSaya meM zodha khoja kArya ke lie satarka hoM / yaha likhate hue bhI hameM duHkha hotA hai ki akhila bhAratIya osavAla mahAsammelana ne apane 4-5 adhivezanoM meM isa viSaya ke itihAsa ke lie koI vizeSa prayatna nahIM kiyaa| yaha ucita nahIM ki jisa samAja ke uddhAra ke lie to hama hajAroM rupayoM ke sAtha apanI zakti aura samaya kA vyaya kara deM kintu usakI utpatti ke sambandha meM bilkula mauna raheM / kahA hai ki-"mUlaM nAsti kutaHzAkhA" arthAt jisa vRta ke mUla kA patA nahIM; usake anyAnya aGgoM kA uddhAra kaise saMbhava ho sakatA hai ? jaba sammelana ke vidvAnoM kI bhI yahI dazA hai to anya sAdhAraNa vyaktiyoM ke sambandha meM to kahA hI kyA jAya ? prAyaH osavAlavaMzIya zrAja kevala dhanopArjana karane meM hI apanA gaurava samajhate haiM; kintu isakI unheM cintA nahIM hai ki sabhya samAja unheM prAcIna samajhatA hai yA arvAcIna ! aAdhunika samaya kI isa viSama paristhiti ko dekhate huye yaha Avazyaka ho gayA hai ki hama sarva prathama apane itihAsa ko upalabdha kreN| __upakeza-vaMza ( osavAloM ) kI utpatti ke samaya ke sambandha meM hamAre sammukha jo zaMkAe~ upasthita hotI haiM, unakA samAdhAna karane ke pUrva hama do bAtoM kA ullekha karanA paramAvazyaka samajhate haiM 1-kucha logoM nehamAre pUrvaja sUryavaMzI mahArAjA utpaladeva ko bhrama se paramAra jAtI kA utpaladeva samajhate huye osavAla jAti ko dazavIM zatAbdI kA nikaTavartI samAja samajha liyA 2-dUsarI bAta mahAjanasaMgha yA upakezavaMza kI utpatti ke vAstavika samaya para bilkula lakSya na dete huye "osavAla" zabda kI utpatti ke samaya ko hI mahAjana saMgha kA mUla utpatti-samaya samajha liyA / ye donoM bhramAtmaka bAteM osavaMza utpatti-samaya ke samaya nirNaya meM bAdhaka haiM / ataeva prathama inakA samAdhAna karanA adhika Avazyaka hai| upakezapura nAmaka nagara basAne vAle utpaladeva ko kaI itihAsa se anabhijJa vyakti paramAra kahate haiM / vastutaH ve paramAra nahIM the| bhATa bhojakoM kI daMtakathAoM ke atirikta kinhIM prAcIna granthoM aura paTTAvaliyoM meM utpaladeva gajA ko paramAra likhA nahIM milatA hai| hamAre utpaladeva kA samaya to vikrama se 400 varSa pUrvakA hai; usa samaya paramAroM kA astitva hI nahIM thaa| paramAroM ke Adi puruSa dhUmrarAja the| unake bAda utpaladeva nAma ke eka rAjA avazya huye haiM jinakA ki samaya vi. kI dazavIM zatAbdIkA hai| Jain Education national 177ainelibrary.org
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa inhIM paramAra jAti ke utpaladeva ko aura hamAre zrImAlanagara ke rAjavaMza meM utpanna huA sUryavaMzI utpaladeva ko eka hI samajha lenA yaha eka akSamya bhUla hai dekhiye / vi 0 pU0 400 varSa ] tatra zrI rAjA bhImasenaH tatputra utpaladeva kumAra apara nAma zrI kumAraH tasya vAndhavaH zrI surasundaro yuvarAjo rAjya bhAre dhurandharaH " || " upakezagaccha paTTAvalI" isa ullekha se spaSTa ho jAtA hai ki zrImAla ke rAjavaMza ke sAtha paramAra vaMza kA koI sambaMdha nahIM hai / vaMzAvaliyoM meM zrImAlanagara ke rAjA bhImasaina ko sUryyavaMzI kahA hai / "tatra zrImAlanagaresUryavaMzI bhImasena rAjA rAjyaM karoti" / aba Age cala kara dekhiye zrImAlanagara kitanA purANA hai / zrImAlanagara kI prAcInatA ke saMbaMdha meM zrImAlapurANa meM likhA hai : [vimala prabandha zrImAle s haM nivatsyAmi, zrImAlaM dayitaM mama / zrImAle ye nivatsyanti, te bhaviSyanti me priyAH " || zrIkArasthApanApUrva, zrImAledvAparAntare / zrIzrImAle itijJAti, tatsthAne vihitA zriyA || zrImAlamitiyannAma, ratnamAlamitisphuTam / puSpamAlaMpunarbhinnamAlaM, yugacatuSTaye // catvAri yasyanAmAni, vitanvanti pratiSThitam / aho ! nagarasaundarya, prahAryaM trijagatyapi // I zrImAla pu0 'indra haMsa gaNi kRta upadeza kalpavallI" isa prakAra aneka pranthoM meM zrImAlapura ( bhinnamAla ) kI prAcInatA ke sambandha meM pramANa milate haiM / isa nagara kI aitihAsikatA ke sambandha meM yaha kathana ThIka hai ki vikrama kI gyArahavIM zatAbdI meM bhinnamAla ke zAsanakarttA paramAra the / paramAra kRSNarAja ke do zilAlekha vikrama saMvat 1913 aura 1123 ke mile haiM / isake pUrva bhinnamAla nagara para kisakA rAjya thA ? isa viSaya meM paM0 gaurIzaMkarajI ojhA ne apane rAjapUtAne ke itihAsa ke pRSTha 56 para likhA hai ki vi0 saMvat 400 aura isake pUrva bhinnamAla para gurjaroM kA rAjya thA / vikrama kI 6 ThIM zatAbdI meM hUNa toramANa paMjAba kI ora se mAravAr3a meM AyA, usa samaya bhI bhinnamAla para gurjaroM kA hI rAjya thA / toramANa ne gurjaroM ko parAjita kara diyA zrataeva ve gurjara lATa prAnta kI ora cale gye| una gurjara loga ke nAmAnusAra hI usa prAnta kA nAma gurjara par3a gayA / hUNa toramANa AyA thA usa samaya mAravAr3a meM nAgapura, upakezapura, jAvalIpura, mANDavyapura evaM bhinnamAlAdi aneka prasiddha nagara the / ina nagaroM meM se bhinnamAla nagara ko adhika pasaMda kara hUe toramANa ne vahIM para apanI rAjadhAnI kAyama kii| ina prakaraNoM se yaha spaSTa ho jAtA hai ki usa samaya bhinnamAla nagara acchA AbAda nagara hogA / jisa samaya toramANa ne bhinnamAla meM apanI rAjadhAnI sthApita kI, usa samaya vahAM para jainAcArya haridatta evaM devagupta virAjate the / unhoMne toramANa ko jainadharma kA upadeza dekara jainadharmAnurAgI banAyA thA / aura jainadharma kA anurAgI hokara toramANa ne bhinnamAlanagara meM bhagavAn RSabhadevajI kA mandira banAyA / zrataeva isa kathana se spaSTa ho jAtA hai ki usa samaya bhinnamAlanagara meM jaina-dharmAnuyAyiyoM kI khUba acchI AbAdI hogI ityAdi / ( kuvalayamAlA kathA se) mAjI ke uparokta lekha meM yaha bhI likhA milatA hai ki vi0 saM0 685 meM bhinnamAlanagara para Jain Edi? 9 International
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa cAvar3AvaMziyoM kA rAjya thaa| saMbhavataH hUNoM se hI cAvar3A vaMziyoM ne bhinnamAlanagara kA adhikAra chIna liyA hogaa| paM0 hIrAlAla haMsarAja ne apanI "jainagotrasaMgraha" nAmaka pustaka meM likhA hai ki vi0 saM0 202 meM bhinnamAla para ajItasiMha nAmaka rAjA kA rAja thaa| usa samaya bhinnamAlanagara acchI zrAbAdI para thA; parantu mleccha mIra mAmocI ne isa nagara para AkramaNa kara khUba luTA thaa| khaira isake pUrva bhinnamAla meM kisakA rAjya thA ? isa sambandha meM koI aitihAsika sAdhana upalabdha nahIM hai para paTTAvaliyoM ke anusAra vi0 saM0 ke 400 varSa pUrva bhinnamAla para sUryavaMzI rAjA bhImasena kA rAjya honA siddha hotA hai| isa prakAra bhinnamAla nagara kI prAcInatA siddha karane ke pazcAt isa bAta kA spaSTIkaraNa kara denA Avazyaka hai ki kucha vyaktiyoM ne AbU evaM kirADU ke utpaladeva paramAra ko aura upakezapura basAne vAle bhinnamAla ke rAjakumAra utpaladeva ko eka hI mAnane kI bhUla ko hai / paTTAvalyAdi pramANoM se bhinnamAla ke rAjakumAra utpaladeva kA samaya vi0 pU0 400 varSa siddha hotA hai| taba kisI kAraNavaza AbU ke utpalakumAra paramAra ko jisakA ki samaya vi0 kI dazavIM zatAbdI hai-upakezapura ( osiyA) ke pratihAroM kA Azraya lenA par3A ho aura-pazcAt vaha vApisa apane nagara lauTa gayA ho| aisI dazAmeM aisA bhrama karalenA ki utpaladeva paramAra ne hI dazavIM zatAbdI meM upakezapura (osiyA) basAyA hogA, akSamya bhUla hai kyoMki yaha bAta to sAdhAraNa manuSya kI samajha meM bhI A sakatI hai ki jaba utpaladeva paramAra zrosiyoM meM Akara pratihAroM kI zaraNa meM rahA thA taba zraosiyAM usa samaya se kitanA prAcIna hogA ki jisameM utpaladeva paramAra ne Akara zrAzraya liyA thaa| dUsare osiyoM ke mahAvIra mandira meM vi saM 1013 kA zilAlekha lagA huA hai usameM likhA hai ki: tasyA kApatkila premNAlakSmaNaH pratihAratAm tato'bhavat pratIhAra vaMzorAma samudbhavaH // 6 // tadvaMze sabazI vazIkRta ripuH zrIvatsarAjo'bhavatkIrtiryasya tuSAra hAra vimalA jyotsnAstiraskAriNI nasminmAni sukhena vizva vivare natveva tasmAdvahinirgantuM digibhendra danta musala vyAjAda kALeMnmanuH // 7 // samudA samudrAyena mahatA camUHpurA parAjitA yena.... 'samadA // 8 // ........ 'samadAraNa tenAvanIzena kRtA bhirakSaiH sad brAhmaNa kSatriya vaizya zUdraiH / sametametatprathitaM pRthivyAmRkezanAmAsti puraM garIyaH / / 9 // jainalekha saMgraha khaMDa pahilA pRSTa 163 isa zilAlekha meM upakezapura meM pratihAra vatsarAja kA rAja honA likhA hai / jaba vatsarAja pratihAra kA samaya vikrama kI AThavIM zatAbdI kA hai ataH AThavIM zatAbdI meM upakezapura acchA AbAda thA, phira bhI vaha AThavIM zatAbdI meM hI nahIM basA thA para usa samaya se bhI bahuta prAcIna thA jo hamArI paTTAvaliyoM meM vikramapUrva cArasau varSa se bhI pUrva basA likhA hai / ataH yaha zaMkA karanA vyartha hai ki bAbU ke paramAra utpaladeva ne vi0 kI dazavIM zatAbdI meM osiyAM basAI thii| yadi yaha bhUla upakezapura basAne vAle rAjakumAra utpaladeva ko paramAra samajha lene se hI huI ho to isa lekha meM saMzodhana kara lenA paramAvazyaka hai| dUsarI zaMkA upakezavaMza kA nAma rUpAntarita hokara "zrosavAla" zabda se vyavahAra meM Ane se utpanna huI hai| isa sambandha meM hameM yaha dekhanA cAhiye ki "osavAla" zabda kI utpatti kisa samaya meM 179 www.simary.org
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aura kaise huI ? aneka pramANoM ke AdhAra se yahI spaSTa hotA hai ki zrosavAla zabda kI utpatti zrosiyAM nagarI se hI huI / osiyA~ upakezapura kA apabhraMza zabda hai aura isa zabda kI utpatti kA samaya vikrama kI gyArahavIM zatAbdI ke Asa pAsa kA hai| isake pUrva isa nagara kA nAma upakezapura aura jAti kA nAma uesa-ukeza aura upakeza thA / jaise -- ka-"uesa" yaha mUla zabda hai aura usavAlI bhUmi kA dyotaka hai, arthAt jisa bhUmi para Usa (osa kA pAnI) par3atA ho use osa arthAt uesa kahate haiM / isa bhUmi para jo zahara AbAda huA vaha usapuraosapura uesapura kahalAyA / kha--prAkRta bhASA ke lekhakoM ne "uesa" zabda ko pranthabaddha karane meM "ukesapura" prayukta kiyA hai| ga-saMskRta ke racayitAoM ne apanI suvidhA ke liye "ukesapura" ko "upakezapura" zabda ke rUpa meM parivartita kara diyaa| prAcIna granthoM meM isakA nAma ueza, ukeza aura upakezapura hI milatA hai / yathAH-- "sameta metata prathitaM pRthivyAmukeza nAmAsti puraM" // zrosiyA madira kA zilAlekha vi0 saM0 1053 kA "kadAcidupakezapuresUrayaHsamavAsaran, vA yAdRga tannagaraMyena, sthApitaM zrayatAM tathA" upakezagaccha caritra "astiasticavvakrad bhUmemarudezasyabhUSaNam / nisargasargasubhagamukezapuraM varam" nA0 ji0 zloka 18 "asti upakezapuranagaraM, tatrotpaladevanarezorAjyaMkaroti / upakezagaccha paTTAvalI pUrvokta prAcIna zilAlekhoM va granthoM meM sarvatra uesa ukeza yA upakezapurake nAma kA hI ullekha milatA hai; parantu kisI bhI sthAna para osiyAM zabda kA prayoga dRSTigocara nahIM hotaa| isase yaha nizcaya hotA hai ki jisako Aja hama zrosiyAM kahate haiM; usakA mUla nAma ukesa yA upakezapura hI thA aura isI upakezapura ke nAmAnukUla yahAM ke nivAsiyoM kA nAma upakezavaMza huA hai / yadyapi kAlAMtara meM tatkAlIna kAraNoM se gotra evaM jAtiyoM ke pRthak pRthak nAma par3a gaye; kintu adyAvadhi ina jAtiyoM ke prArambha meM vahI mUla nAma uesa Ukesa, athavA upakezavaMza likhane kI paddhati vidyamAna hai| pramANasvarUpa anekoM zilAlekha isa samaya bhI vidyamAna haiM / dekhiye isI grantha ke pRSTha 136 pr| jaba upakezapura kA apabhraMza "oziyAM' huA, taba se kahIM 2 zrosavaMza ( osavAla ) zabda kA bhI ullekha huA hai para vaha bahuta thor3e pramANa meM aura vaha bhI vi0 13 vIM zatAbdI ke samIpavartI samaya meM dRSTigata hotA hai jaise 'saM0 1212 jyeSTha vadi 8 bhaume zrIkoraMTagacche zrInannAcArya saMtAne zrI osavaMze maMtri dhAdhakena zrIvimalamaMtrI hastIzAlAyA~ zrIAdinAtha samavasaraNaM kArayA~ cakre zrInannamaripaTTe zrIkakkasUribhiH pratiSThitaM velApahanI vAstavyena / "sa0 jinavijayajI saM0 zi0 dU0 lekhAMka 248 isase pUrva bhosavAla zabda kA prayoga kahIM bhI dRSTigocara nahIM hotA hai| uparokta aitihAsika pramANoM se yahI pramANita hotA hai ki osavAla zabda mUla zabda nahIM hai; apitu OM isa sthAna para hamane samaya kA nirNaya na karake kevala prAcInakAla se vyavahAra meM Ate huye "uesa" yA upakeza zabda kI vyavahArikatA ko hI siddha karane kA prayatna kiyA hai !
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 400 varSa upakeza zabda kA apabhraMza hai| prAcIna kAlameM jo jaina dharmAnuyAyI upakezavaMzIya the ve hI Aja osavAla nAma se vikhyAta haiN| zrosavAla zabda kI prasiddhi kA prArambha vi0 kI 11 vIM zatAbdI ke nikaTa hotA hai / zrImAna bAbU pUrNacandrajI nAhara apane jaina lekhasaMgraha tRtIyakhaMDa ke pRSTha 25 para "osavAla jJAti" nAmaka lekha meM likhate haiM ki :___ "itanA to nirvivAda kahA jA sakatA hai ki "zrosavAla" meM zrosa zabda hI pradhAna hai| 'zrosa' zabda bhI ueza zabda kA rUpAntara hai aura ueza zabda upakeza (saMskRta rUpa) kA prAkRta rUpa hai / isI prakAra mAravAr3a ke antargata "osiyAM" nAmaka sthAna bhI upakezanagara kA hI rUpAntara hai| jainAcArya ratnaprabhasUri ne vahAM ke rAjapUtoM se jIvahiMsA chur3A kara unheM dIkSita kiyA / pazcAta ve rAjapUta loga upakeza arthAt osavAla nAma se prasiddha huye / " zrImAn bAbUjI kA kathana bhI Upara ke pramANoM se sarvathA milatA hai / ataeba yaha siddha hotA hai ki "zrosiyA" zabda upakeza kA hI apabhraMza hai / aura isa nagara ko basAne vAle zrImAlanagara ke rAjakumAra utpaladeva ke sAtha paeNvAra (paramAra) zabda kisI sthAna para nahIM hai / ataeva jinheM Aja hama zrosiyAM kahate haiM prAcIna samaya meM upakezanagara thA aura jisako Aja hama osavAla kahate haiN| prAcIna kAla meM unhIM kA mUlanAma upakezavaMza thA / uparokta donoM bAtoM kA nirNaya karane para hameM isa sArAMza ko lakSya meM lenA cAhiye kiH 1-osavAla zabda kI prAcInatA ke sambandha meM vikrama kI 11 vIM zatAbdI se pUrva anveSaNa karane meM apane samaya ko vyartha vyaya na kareM aura na isa viSaya kI vyartha dalIloM dvArA dUsaroM kA samaya naSTa kareM / kAraNa, osavAla zabda mUla nahIM apitu upakeza zabda kA apabhraMza hai / zrataeva jinheM 11 vIM zatAbdI se pUrva isa jAti kI prAcInatA ke pramANa hU~Dhane hoM ve "upakezavaMza" ke nAma kA pramANa dRr3he; kyoMki gyArahavIM zatAbdI se pUrva isa osavAla jAti kA yahI nAma pracalita thA / aura eka yaha bhI bAta smaraNa rahe ki upakezavaMza kI prAcInatA sAbita ho jAyAgI taba osavAla jAti kI prAcInatA to svataH siddha ho jAyagI; kyoMki eka hI jAti ke samayAnusAra do nAma vyavahAra meM pAye haiN| 2-dUsarA niSkarSa-ki upakezapura basAne vAle zrImAla (bhinnamAla) nagara ke rAjakumAra utpaladeva aura haiM tathA AbU ke utpaladeva paramAra aura haiM / donoM ke samaya meM 1400 varSa kA aMtara hai / ataeva koI bhI vyakti upakezapura basAne vAle zrImAla nagara ke rAjakumAra utpaladeva ko paramAravaMzIya samajhane kI bhUla na kareM / kAraNa, ve vastutaH paramAravaMzI nahIM para sUryavaMzI the| kevala donoM ke nAma kI saumyatA hone se kaI itihAsAnabhijJa manuSyoM ne eka hI samajhane kI bhUla kI hai / isI kAraNa ye zaMkAe~ utpanna huI haiM; kintu bhaviSya ke liye ye zaMkAe~ nirmUla ho jAyeM, isI nimitta hI hamArA yaha prayAsa hai astu / / ___ aba hama yahA~ yaha batalAnA Avazyaka samajhate haiM ki Aja kala ke kaI loga vicAra-svAtaMtrya ke nAma para osavAla jAti kI utpatti ke viSaya kisa prakAra kI zaMkAeM karate haiM aura vAstava meM ve zaMkAeM ThIka haiM yA svapara kA samaya zakti kA vyartha vyaya karAne vAlI haiM, dekhiye| __ zaMkA naM0 1 -munIyata naiNasI kI khyAta meM likhA hai ki bAbU ke utpaladeva paramAra ne osiyAM basAI aura isa ulpaladeva kA samaya vi0 kI dazavIM zatAbdI hai / yadi osavAlajAti isI zrosiyAM se utpanna huI hai to yaha jAti vi0 kI dazavIM zatAbdI se prAcIna kisI dazA meM nahIM ho sakatI hai ?
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghi0 pR0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa samAdhAna-'munauyata naiNasI kI khyAta' meM kisI bhI sthAna para yaha nahIM likhA hai ki AbU ke utpaladeva paramAra ne zrosiya basAI; kintu naiNasI kI khyAta se to osiyAM kI ulTI prAcInatA hI siddha hoto hai / dekhiye "naiNasI kI khyAta" prakAzaka kAzInagarIpracAriNI sabhA pRSTha 233 para likhA hai kiH "dharaNI varAha kA bhAI utpalarAya kirADU chor3a kara osiyAM meM jA bsaa| saciyAya devI prasanna huI aura dhana-mAla diyaa| zrosiyA~ meM devala kraayaa|" isakI TippaNI meM likhA hai ki "vasaMtagar3ha se prApta huye saM0 1099 ke paramAroM ke zilAlekha se pAyA jAtA hai ki utpala rAjA dharaNIvarAha kA bhAI nahIM kintu paradAdA thA, jisakA samaya dazavIM zatAbdI ke prArambha meM honA caahiye|" __ isa pramANa se yahI pramANita hotA hai ki zrosiyAM nagara utpaladeva paramAra ke pUrva bhI samRddhi-sampanna nagara thaa| isI kAraNa utpaladeva paramAra ne kirADU chor3a kara osiyAM meM nivAsa kiyaa| yahAM kevala zaMkA kA hI samAdhAna hai| osiyAM kitanI prAcIna hai, yaha hama Age cala kara siddha kreNge| tAtparya yaha hai ki zaMkA karane vAloM ko pahale graMtha kA pUrvApara sambandha dekha lenA cAhiye tAki ubhaya pakSa ke samaya zakti kA apavyaya na ho| zaMkA naM0 2-bhagavAn zrIpArzvanAtha kI paramparA meM ratnaprabhasUri nAma ke 6 AcArya hue haiN| yadi osavAla vaMza ke saMsthApaka aMtima ratnaprabhasUri mAna liye jAyaM to kyA Apatti hai ? inakA samaya vi0 kI pAMcavIM zatAbdI kA hai| yaha samaya aitihAsika pramANoM se osavAla jAti kI utpatti ke samaya se milatA julatA hai / ataH anumAna kiyA jA sakatA hai ki osavaMza ke saMsthApaka antima ratnaprabhasUri haiM ? ___samAdhAna -bhagavAn zrIpArzvanAtha kI paramparA meM ratnaprabhasUri nAma ke 6 AcArya huye aura aMtima ratnaprabhasUri kA samaya 5 vIM zatAbdI kA hai, yaha satya hai / ataH kucha samaya ke liye mAna bhI liyA jAya ki zrosavAlajAti ke AdhasaMsthApaka aMtima ratnaprabhasUri haiM phira bhI isa samaya ke sambandha meM pramANa dene ke liye to prazna hamAre sAmane jyoM kA tyoM khar3A hI rahegA na ? AdyaratnaprabhasUri aura aMtima ratnaprabhasUri ke bIca 900 varSoM kA antara hai / aMtima ratnaprabhasUri ke samaya ke to anekoM grantha Aja bhI milate haiM; parantu kisI bhI grantha yA zilAlekha se yaha patA nahIM calatA ki vi0 kI 5 vIM zatAbdI meM antima ratnaprasUri ne osavAlavaMza kI sthApanA kI ho, kyoMki usa samaya kA itihAsa itane aMdhere meM nahIM hai| kAraNa, antima ratnaprabhasUri ke samakAlIna evaM Asa pAsa ke samaya meM hue anyAcAryoM ke viSaya paTTAvalyAdi granthoM meM bahuta ullekha milate haiM / jaba antima ratnaprabhasUrijI dvArA eka prAMta meM itanA bar3A parivartana ho jAnA aura isa parivartana ke sambandha meM usa samaya ke bane huye graMthoM meM gaMdha taka nahIM milanA, yahI pramANita karatA hai ki yaha ghaTanA tatkAlIna graMtha racanA ke pUrva saiMkar3oM varSoM kI honI cAhiye / anyathA itanA mahAna parivartana jo lAkhoM manuSya eka dharma ko chor3a dUsare dharma kI dIkSA le kadApi chipA huA nahIM raha sakatA / ataeva jinake sambandha meM pramANa kI gandha taka na mile unheM kevala kalpanA evaM anumAna mAtra se osavAla vaMza kA saMsthApaka mAna lenA aura Adya ratnaprabhasUri ke sambandha meM aneka pramANa milane para bhI unako na mAnanA yaha durAgraha ke sivAya kyA hai ? una pramANoM ko likhane kI AvazyakatA nahIM kyoMki yaha vRhad graMtha pramANa rUpa meM hI likhA gayA hai, evaM AdyopAnta paThana karane ke pazcAt pAThaka svayaM hI nirNaya kara skeNge| zaMkA naM0 3-osavAla banAne ke samaya osiyAM meM mahAvIra kA maMdira bnaa| usI maMdira meM eva Jain Ed S ternational
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA] [vi0 pU0 400 varSa prAcIna zilAlekha lagA huA hai| zilAlekha kA samaya vi0 saM0 1013 kA hai isase anumAna ho sakatA haiM ki osavAlotpatti kA samaya dazavIM, gyArahavIM zatAbdI kA hI ho / samAdhAna-yaha zaMkA kevala zilAlekha kA saMvat dekha kara hI kI gaI hai na ki lekha ko zrAdyopAnta par3ha kara / yadi sampUrNa lekha dRSTi meM nikAla liyA hotA to isa zaMkA ko sthAna nahIM miltaa| yahI zilAlekha zrImAn bAbU pUrNacandajI saMpAdita zilAlekha saMgraha prathamakhaMDa lekhaka 788 meM jyoM kA tyoM mudrita huA hai| zilAlekha khaMDita hai phira bhI zeSa bhAga ko bhI dhyAnapUrvaka par3hane para yaha svayaM spaSTa ho jAtA hai ki vaha lekha na to osavAloM kI utpatti kA hai, aura na mahAvIra ke maMdira kI mUla pratiSThA kA hI, na kisI maMdira banAne vAle kA, na pratiSThA karane vAle AcArya kA nAma hai| isa lekha se to osiyAM kA adhika prAcInatva siddha hotA hai / isa zilAlekha meM osiyoM meM pratihAroM kA rAjya honA likhA hai, jisameM vatsarAja pratihAra kI bahuta prazaMsA kI gaI hai, ( dekho pRSTha 179 ) tadanusAra vikrama kI 8 vIM zatAbdI meM osiyAM vatsarAja ke rAjatvakAla meM eka aizvaryazAlI nagara siddha hotA hai| ataeva yaha zilAlekha bhI isa nagara kI prAcInatA pramANita karatA hai yaha zilAlekha sthAna 2 para atyanta khaMDita ho gayA hai / ataeva usake kucha Avazyaka aMga pAThakoM kI jAnakArI ke liye hama yahAM uddhRta karate haiM: ___xxxprakaTa mahimA maNDapaH kArito'traxxbhUmaNDano maNDapaH pUrvasyAM kakubhi tribhArA vikalAsan goSThikAnuxxx tena jinadevadhAma tatkAritaM punaramuSya bhUSaNaMxx+ saMvatsara dazadatyAmaMdhikAyAM vatsaraistrayo dazabhiH phAlguna zukla tRtIyaxx jai0 kha0 pRSTha 163 ina khaMDita vAkyAMzoM se yaha vRtAMta jJAta hotA hai ki jinadeva nAmaka zrAvaka ne vi0 saM0 1013 phAlguna zuklA tRtIyA ko kisI maMdira ke raMgamaMDapa kA jIrNoddhAra karavAyA, para yaha jJAta nahIM hotA hai ki yaha zilAlekha kisa maMdira kA hai ? kyoMki prastuta zilAlekha dUsare maMdiroM ke khaNDaharoM meM prApta huA thA aura isakI rakSA ke nimitta mahAvIra maMdira meM lagA diyA gayA thaa| yadi isa maMdira ko 1013 meM banA huA mAna leM to eka Apatti hamAre sAmane aisI khar3I ho jAtI hai ki vaha hameM mahAvIra maMdira ko 1013 meM bananA mAnane meM bAdhya karatI hai aura vaha yaha hai kiH "AcArya kakkasUri ke samaya marakI kA upadrava huA thA usa samaya mahAvIra mandira meM zAMti pUjA par3hA kara bhagavAn zAntinAtha kI mUrti sthApana kI thI isa viSaya kA eka zilAlekha bhI milatA hai| "OM saMvat 1011 caitra sudI 6 zrI kakkAcArya ziSya devadattaguruNA upakezIya caityagRha asvayuja caitraSaSTayaM zAntipratimA sthApaniya gaMdodakAn divAlikAmAsulapratibhA iti" vAyu lekhAMka 134 bhalA mahAvIra kA maMdira vi0saM0 10 13 meM hI banA hotA to usameM 1011 meM zAMtinAtha kI mUrti kaise sthApana karavAI jAtI,ataH prastuta mahAvIra kA maMdira 1013 meM nahIM para vi0saM0pU0 400 meM maMtrI Uhar3a ne apane nija dravya se banAyA / devI cImuDA ne gAya ke dUdha aura bAlUreta se mahAvIra prabhu kI pratimA banAI; jisa pratimA ko 7 dina pUrva hI nikAlane se mUrti ke vakSasthala para niMbU phala jaisI do gAMThe raha gii| pratimAjI kI pratiSThA AcArya ratnaprabhasUri ke kara kamaloM dvArA huI / maMdira pratiSThA sambandhI ai pI mahatvapUrNa ghaTanA ko uddhRta zilAlekha meM sthA na na mile, yaha asambhava hai / ataeva zrosiyAMjI kA uparokta uddhRta 973
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zilAlekha mahAvIra maMdira kA nahIM apitu jinadeva nAmaka zrAvaka dvArA kisI maMdira ke TUTe huye raMgamaMDapa ke jIrNoddhAra se sambandha rakhatA hai / ataeva isa zilAlekha ke dvArA osavAla vaMzotpatti ke samaya kA anumAna karanA kevala kalpanA mAtra hI hai| zaMkA naM04-kalpasUtra meM bhagavAna mahAvIra se 1000 varSa taka ke prAcAryoM kI nAmAvalI milatI hai; isa nAmAvalI meM na to ratnaprabhasUri kA nAma hai aura na osavAla banAne kA ullekha hai / isase anumAna hotA hai ki isa samaya ke bAda kisI samaya meM osavAloM kI utpatti huI hogii| samAdhAna-zrIkalpasUtra bhadrabAhukRta hai aura isakI sthavirAvalI devaRddhigaNi kSamAzramaNa ke samaya kI hai; jinakA ki samaya 5 vIM zatAbdI kA hai| zrImAna devaRddhigaNi kSamAzramaNa ne mahAvIra se 1000 varSoM kA sabakA saba itihAsa nahIM likhA, parantu unhoMne kevala apanI gurUprAvalI likhI hai| bhagavAna mahAvIra ke samaya meM do paramparAyeM thIM 1-pArzvanAtha paramparA 2- mahAvIra paramparA / devaRddhi kSamAzramaNa mahAvIra kI paramparA meM the / AcArya vajrasainasUri ke 4 ziSyoM se cAra zAkhAyeM utpanna huii| unameM se eka zAkhA meM kSamAzramaNajI the ataH Apane kevala eka apanI zAkhA kI gurupAvalI kA ullekha kalpasUtra meM kiyA hai / jaba ki zrI kSamAzramaNajI kRta kalpasthavirAvalI meM mahAvIra paramparA aura candrakulAdi samayocita viSayoM kA hI itihAsa nahIM milatA hai to pArzvanAtha paramparA evaM upakezagancha ke liye to kalpasUtra meM sthAna kahA~ se mile ? isase yaha to nahIM kahA jA sakatA ki jisa ghaTanA kA ullekha kalpasUtra kI sthavirAvalI meM na ho vaha aitihAsika ghaTanA hI nhiiN| bhalA samrATa samprati evaM khAravela vagairaha kA mahatvapUrNa itihAsa hai aura kalpa sthavirAvalI meM unakI gandha taka bhI nahIM hai isako hama mAnate haiM yA nahIM ? yadi mAnate haiM to phira kevala zrosavaMza aura ratnaprabhasUri ke liye hI virodha kyoM ? khaira / yaha zaMkA to osavAla banAne kI hai; parantu kalpa sthavirAvalI meM to pArzvanAtha paramparA kA nAma bhI nahIM hai, tathApi yaha nirvivAda siddha hai ki mahAvIra ke samaya ke pahile se hI pArzvanAtha kI paramparA vidyamAna thii| ataeva yaha zaMkA nirmUla hai / isase osavAlotpatti kI prAcInatA meM zrAkSepa nahIM kiyA jA sakatA hai| zaMkA naM0 5- zrosavAloM meM prathama aThAraha gotroM kA nirmANa huA batAyA jAtA hai evaM ve aThAraha jAti ke rAjapUtoM se bane haiM / ina aThAraha jAti ke rAjapUtoM ke sambandha meM eka kavitta bhI kahA jAtAhai kiH"prathama sAtha paMvAra 1 zeSa zizodA 2 zRMgAlA, raNathaMbhA rAThaura 3 vasaMca 4 bAlacacAlA 5 daiyA 6 bhATI 7 sonIgarA 8 kacchAvA 9 dhanagaur3a 10 kahIje, jAdava 11 jAlA 12 jiMda 13 lAja marajAda lahIje // kharadarA pATa ope kharA leNA pATaja lAkharA, eka dina aite mahAjana bhaye, zUrAbar3I bar3I sAkharA / / isa kavitta meM kaI jAtiyoM ke nAma raha bhI gaye haiM, phira bhI ye jAtiyAM utanI prAcIna nahIM haiM jitanA ki paTTAvaliyoM meM osavAlotpatti kA samaya milatA hai| ataH isa kavitta ke AdhAra para hama osavAla jAti kI utpatti dazavI gyArahavIM zatAbdI ke Asa pAsa kI samajhate haiN| Jain EducP ternational
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa samAdhAna- yaha kavitta svayaM apane ko arvAcIna sAbita karatA hai tathA kisI bhI prAcIna grantha, pAvaliyoM evaM vaMzAvaliyoM meM yaha kavitta dRSTigocara nahIM hotA / isake atirikta zaMkAkartAoM ko jarA yaha bhI vicAranA cAhiye thA ki yadi zrosavAlotpatti dazavIM zatAbdI meM bhI mAnalI jAya to bhI yaha kavi to samaya aura bhASA kI dRSTi se arvAcIna hI ThaharatA hai| isI prakAra isa kavitta meM ullikhita rAjapUtoM kI jAtiyeM vi0 kI pAMcavI zatAbdI se satrahavIM zatAbdI meM paidA huI haiN| tatra to isa kavitta ke AdhAra para savAlotpatti kA samaya bhI vi0 kI 17 zatAbdI kA hI samajhanA cAhiye / 1 isa kavitta ke anusAra kyA ApakI antarAtmA isa bAta ko maMjUra karane ko taiyAra hai ki sa vAloM kI utpati vi0 kI 17 vIM zatAbdI meM huI hogI ? nahIM, kadApi nahIM / samaya na to ina rAjapUta jAtiyoM sUrijI kA uddezya to bhinna 2 jarA cazmA utAra kara dekhanA cAhiye ki AcArya ratnaprabhasUri ke kA astitva hI thA aura na unhoMne aThAraha gotra sthApita hI kiye the / jAtiyoM ke TUTe huye zakti taMtuoM ko saMgaThita karane kA thA aura vAstava meM unhoMne aisA hI kiyA thA / pazcAt bhinna 2 kAraNa pAkara gotroM kA nirmANa huA hai jaise ki vIraprabhu se 373 varSe upakezapura meM mahAvIra rAjapUtoM kI 18 jAtiyAM zrasavAloM ke 18 gotra | taptabhaTTa - tAter3a bAppanAga vApanA 1- paramAra 12- zizodA 3 - rAThaura - bAsaMcA 4 5- vAlecA 6 - daiyA~ 7- bhATI 8- sonIgarA 9- kacchAvA 10 - gor3a 11 - jAdava 12- mAlA 13 -- jinda isa kavitta meM rAjapUtoM kI kula 13 jAtiyAM batAI haiM parantu osavAloM ke gotra 18 haiM / isake liye zaMkAkartA upAya soceNge| kyA 24 samaya vikrama kI navI zatAbdI vi0 94vI zatAbdI vi0 6ThI zatAbdI prasiddha 35 vi0 kI 13vIM zatAbdI vi0 kI 4thI zatAbdI vi0 kI 13vIM zatAbdI vi0 kI 8vIM zatAbdI vi0 kI 12vIM zatAbdI prAcIna vi0 10vI zatAbdI vi0 [zraprasiddha karNATa-karaNAvaTa balahA - rA~kA bA~kA moraSa - pokaraNa kulaiTa vIrahaTa zrIzrImAla - zreSThi-vaidya mehatA sucaMtI - saMcetI zrAdityanAga - corar3iyA,, bhUri- bhaTevarA bhAdra - samadar3iyA cIMcaTa - desaraDA kummaTa kanaujiyA - DIDa - kocara mehatA laghuzreSTa -- siddha prasiddha "" " 32 37 " 29 "2 samaya kA samaya vi0 pU0 97 varSa kA hai| inako rAjapUtoM kI jAtiyoM se milAiye / kA samaya vi0 pU0 400 varSa kA hai tathA ina gotroM ke nAma kA patA milane mahAna saMgha ke saMsthApaka AcArya ratnaprabhasUri hone se ina 18 gotroM 185
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mUrti ke prantha cheda kA eka upadrava huA / usa samaya zAnti snAtra pUjA par3hAI giithii| usa pUjA meM 9jImaNI aura 9 DAi ora snAtriye banAye gaye the, unakA ullekha granthoM meM milatA hai ki ve 18 snAtriye 18 gotra ke the, para yaha nizcaya nahIM kahA jA sakatA ki usa samaya 18 gotra hI the ? khaira yahAM para dekhanA to yaha hai ki 18 gotroM aura gajapUtoM kI uparokta 18 jAtiyoM kA Apasa meM kyA sambandha hai| rAjapUtoM kI 13 jAti aura osavAloM ke 18 gotroM kI Upara dI huI isa tAlikA se pAThaka svayaM vicAra kara sakate haiM ki inameM na to samaya kI samAnatA hai aura na kisI zabda kI samAnatA hai| phira samajha meM nahIM AtA hai ki aisI arthazUnya niHsAra dalIleM karake janatA meM vyartha bhrama kyoM paidA kiyA jAtA hai ? yaha to kevala "parezvarya darzane asahiSNu" buddhi kAhI pradarzana karanA hai / astu aise nissAra kavittoM para vizvAsa karanA ajJatA kA hI dyotaka hai / zrosavAloM ke 18 gotroM kI sRSTi huI hai usameM nimna likhita kAraNa haiM jaise ki: 1- taptabhaTTa-yaha eka prasiddha puruSa ke nAma para gotra huA hai jisako Aja tAter3a kahate haiM / 2-bAppanAga-yaha nAgavaMzI rAva vAppA kI smRti meM gotra banA hai jisako Aja bAphaNA-bahuphaNA kahate haiM ora nAhaTA jAMghar3A baitAlA daphattarI bAliyA aura paTavA Adi inakI zAkhAyeM haiM / 3-karNATa-- yaha karNATa prAnta se AyA huA samUha kA nAma hai| 4-balAha-vaha eka balAhanagara se Aye huye jatthe kA nAma hai| rAMkA bAMkA seTha inakI zAkhA hai| 5- zrIzrImAla - yaha zrImAlanagara se Aye hue logoM kA gotra hai / 6-AdityanAga-yaha AdityanAga nAsaka nAgavaMzI udAra evaM vIra puruSa ke nAma para gotra huA hai| corar3iyA, gulecchA, pArakha, sAmasukhA zrIra gadaiyA Adi inakI zAkhAyeM haiM / 7-mAtA bhUri ke nAma para bhUri gotra khlaayaa| 8-kannoja se Aye huye kanaujiyA khlaaye| 9-kumaTa kA vyApAra karane se kumaTa kahalAye / 10-saMgha meM zreSTa kAma karane se zreSTi kahalAye / 11-saMcaya karane se saMcetI khlaaye| ityAdi kAraNoM se mahAjana saMgha ke gotra bana gaye aura ina gotroM meM jyoM 2 vRddhi hotI gaI tyoM 2 inakI zAkhAyeM phailatI gaI / inake alAvA bAda meM bhI jainetaroM ko jaina banAye gaye aura isI prakAra kAraNoM se unake bhI gotroM kA nAma saMskaraNa hotA gyaa| isa kathana se pAThaka svayaM soca sakate haiM ki pUrvokta kavitta meM batalAI huI rAjapUtoM kI 13 jAtiyoM ke sAtha osavAloM ke 18 gotroM kA kyA sambandha hai ? kucha bhI nahIM, kyoMki osavAloM ke 18 gotroM kA samaya vi0 pU0 400 varSoM kA hai / taba rAjapUtoM kI pUrvokta 13 jAtiyoM kA samaya vi0 kI cauthI se sattarahavIM zatAbdI kA hai tathA rAjapUtoM kI jAtiyoM ke kAraNa kucha aura hI haiN| samajha meM nahIM AtA hai ki zrosavAlajAti kA itihAsa likhane vAle mahAzayajI ne itanI bar3I bhUla kyoM kI hogI ki eka kalpita kavitta ko apanI aitihAsika kitAba meM uddhRta kara apanA khuda kA tathA dUsaroM kA samaya zakti aura dravya kA vyartha vyaya kyoM kiyA hogA / annowwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww..rani.maratramnawwarninrar 186 Jain Educenternational
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA / [vi0 pU0 400 varSa zaMkA naM06 - prosavAloM kI utpatti ke samaya ke sambandha meM kucha vyakti vikrama kI 8 vIM kucha dazavIM aura kucha gyArahavIM bArahavIM zatAbdI kA anumAna karate haiN| aura kahate haiM ki isa viSaya ke pramANa to hamAre pAsa kucha bhI nahIM haiM, parantu osavAla jAti ke zilAlekhAdi koI bhI aitihAsika pramANa nahIM milate haiM ataH anumAna kiyA jA sakatA hai ki mosavAla jAti kI utpatti vikrama kI 8 vI 10 vIM yA 11 vIM zatAbdI meM huI hogI? samAdhAna-pahile hI hama siddha kara cuke haiM ki 'osavAla' zabda isa jAti kI utpatti ke samaya kA nahIM hai balki 'mahAjanasaMgha' aura upakezavaMza zabdoM kA rUpAntarita nAma hai| isa rUpAntatarita nAmakaraNa kA samaya vi. kI 11 vIM zatAbdI hai / isalie isa osavAla zabda ke sambandha meM 11 vIM zatAbdI ke pUrva zilAlekha ityAdi aitihAsika sAdhana khojanA vyartha hai / kyoMki jisa nAma kA prAcIna kAla meM janma hI na huA ho usakA astitva mile hI kahAM se ? Aja-kala kaI logoM ko yaha eka prakAra kA cepI roga laga gayA hai ki ve svayaM to kucha parizrama karate nahIM haiN| kintu pratyeka vastu ke lie kaha uThate haiM ki amuka vastu ko hama nahIM mAnate kyoM ki isake pramANa ke lie zilAlekha nahIM milate haiM / to kyA jinakA zilAlekha nahIM mile, ve saba ghaTanAyeM asatya hI samajhI jAtI hai ? sAtha hI jo loga osavAloM kI utpatti vi0 kI 8 vI, 10 vIM evaM 11 vIM zatAbdI kI kahate haiM; kyA ve zilAlekhAdi aitihAsika sAdhanoM evaM pramANoM se pramANita kara sakate haiM ? nahIM unake pAsa tathyahIna eka managaDhanta kathanamAtra ke atirikta koI pramANa nahIM hai| vi0 kI 8 vIM se 10 vIM zatAbdI taka kA itihAsa itanA aMdhere meM nahIM hai ki janatA meM eka itanA bar3A jabaradasta parivartana arthAt lAkhoM manuSyoM kA dharma parivartana ho jAya aura isa parivartana ke sambandha meM usa samaya yA usake bAda ke sAhitya meM gandha taka na mile yaha kadApi sambhava nahIM hai| jaba ki usa samaya kI sAdhAraNa ghaTanAoM ke liye bar3e 2 grantha nirmANa ho cuke haiM / jaise ki: 1-prAcArya haribhadrasUri brAhmaNa dharma se jainadharma meM Aye / aisI tatkAlIna sAmAnya ghaTanAoM kA vistRta varNana jainasAhitya meM upalabdha hotA hai / Apaka samaya jainagranthoM ke AdhAra chaTI zatAbdI kA hai| 2-AcArya bappabhaTTasUri ne gvAliyara ke rAjA Ama ko pratibodha dekara jaina banAyA aura usakI eka rAnI kI saMtAna osavaMza meM mila gaI, jisakA gotra rAjakoSThAgara huA jo ki osavAla jAti kA eka aMga hai| isa ghaTanA kA ullekha bhI jaina sAhitya meM atyanta vistArapUrNa milatA hai| isa ghaTanA kA samaya vikrama kI 9 vIM zatAbdI kA prArambhika kAla hai| 3-AcArya zIlaguNasUri ne banarAja cAvar3A ko pratibodha dekara jaina banAyA usane vi0 saM0 802 meM pATaNa nagara basAyA / jisakA ullekha bhI usI samaya ke pranthoM meM milatA hai / 4-AcArya udayaprabhasUri ne vikrama kI AThavIM zatAbdI meM bhinnamAla nagara ke rAjA bhANa tathA 62 koTAdhIzoM ko jaina banAyA ityAdi / ghaTanAoM se sAhitya zobhAyamAna haiM / 5-vAdIvaitAla AcArya zAntisUrine rAjA bhoja kI sabhA meM jAkara vahAM ke paMDitoMse bar3AbhArI yaza kamAyA ityAdi / ina sabakA adhikAra jainasAhitya meM vidyamAna hai inakA samaya vikrama kI dazavIM gyArahavIM zatAbdI kA hai| viaN www. g ary.org
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi pU. 400 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 6-prakhara paMDita zrImAn droNAcArya ke ziSya sUrAcArya ne dhArA nagarI meM jA kara rAjA bhoja kI sabhA ke paMDitoM ko maMtramugdha kara diyA / isa vRtAnta ke sambandha meM pranthoM meM vistRta pramANa milate haiM / inakA samaya vikrama kI 11 vI 12 vI zatAbdI kA nikaTavartI hai| 7-AcArya udyotanasUri ne apane ziSyoM ko vaTa vRkSa ke nIce sUripada diyA; usI dina se Sar3agaccha kI sthApanA huI / isakA ullekha tatkAlIna pranthoM meM milatA hai| isa ghaTanA kA samaya 10vIM zatAbdI kA hai / ityAdi aneka pramANa usa samaya ke sAhitya meM vidyamAna haiM itanA hI kyoM para sAdhAraNa se sAdhAraNa ghaTanAoM ke sambandha meM bhI vistRta varNana kiyA gayA hai / aisI dazA meM AThavIM, dazavI, gyArahavIM zatAbdI meM anumAnataH mAne gaye lAkhoM manuSyoM kedharma parivartana ke saMbaMdha meM kisI bhI prantha meM kucha bhI ullekha na milanA Apake anumAna ko kalpita pramANita karatA hai aura sAtha meM yaha spaSTa rUpa se pramANita ho jAtA hai ki osavAla jAti ( upakezavaMza-mahAjanasaMgha ) kI utpatti na to vi0 ko 8 vIM zatAbdI meM huI aura na 10 vI 11 zatAbdI meM huii| para isa ghaTanA kA samaya itanA prAcIna hai ki jisa samaya jainoM kA koI bhI itihAsa va dUsarI ghaTanA pustakArUDha nahIM huI thI aura na usa samaya kA koI zilAlekha hI milatA hai| usa samaya ke AcArya evaM munivarga saba jJAna ko kaMThastha hI rakhate the aura apanI ziSya paramparA ko bhI yahI zikSA dI jAtI thI ki ve guru paramparA se jJAna muMhajabAnI hI rakhate the| dUsaroM ke lie to kyA para jo jaina dharma ke mukhya Agama the ve bhI muMhajabAnI hI rakhate the| yadi usa samaya kI tamAma ghaTanAoM ke lie kevala zilAlekhoM dvArA hI nirNaya kiyA jAtA ho to hamAre paramapUjya jambusvAmI, prabhavasvAmI, zayyaMbhava prAcArya saMbhUtivijaya aura yazobhadrAdi bahuta se aise AcArya hue haiM ki zilAlekhoM meM unakA nAma nizAna taka bhI nahIM hai to kyA hama unako bhI nahIM mAneMge ? yaha kadApi nahIM ho sktaa| osavAla jAti kA prAcIna zilAlekha nahIM milane se to yaha jAti ulTI prAcIna hI ThaharatI hai kyoMki jaina zilAlekhakAla vikrama kI dazavIM zatAbdI se prArambha hotA hai ataH isa samaya ke bahuta pUrva isa jAtikA janma huA thA ataH usa samaya kA zilalekha na milanA svAbhAvika hI hai / aba rahI paTTAvaliyoM kI bAta / hAM, paTTAvaliye ghaTanA samaya kI nahIM hai| isakA kAraNa usa samaya hamAre andara likhane kI paddhati nahIM thI jaba mUla Agama hI vIra nirvANa se 1000 varSa bAda likhe gaye the to paTTAvaliyAM isake pUrva likhI jAnA sarvathA asambhava hI hai, para isale paTTAvaliyoM kI mahattA evaM satyatA ko kSati nahIM pahu~catI hai / kAraNa, paTTAvaliyeM bhI guru paramparA se Aye hue jJAna ke AdhAra se hI banI haiM / yadi 2500 varSoM kA itihAsa likhate samaya hamArI paTTAvaliyoM ko dUra rakha dI jAya to hamArA itihAsa nahIM ke barAbara hai / hamArI paTTAvaliyoM meM kevala jainadharma sambandhI hI ullekha nahIM hai para anya bhI itane upayogI lekha haiM ki ve dUsarI jagaha khojane para bhI nahIM milate haiN| dekhiye vidvAna loga kyA kahate haiM: ___ "itihAsa va kAvyoM ke atirikta vaMzAvaliyoM kI kaI pustakeM milatI haiM + + tathA jainoM kI kaI eka paTAvaliyAM Adi milatI haiM / ye bhI itihAsa ke sAdhana haiM / paM0gau0o0 "rAjapUtAnA kA itihAsa pR0 1." ataH itihAsa likhane meM paTTAvaliye eka sAdhana hai / hA~, jaba se gacchoM evaM samudAya ke bheda huye aura kaI logoM te matAgraha ke kAraNa paTTAvaliyoM meM gar3abar3a kara dI hai usake liye hamArA karttavya hai ki hama unakA saMzodhana kareM na ki ekAdha paTTAvalI meM truTiyeM dekha saba paTTAvaliyoM kA anAdara kara baitthe| 188
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA] [ vi0 pU0 400 varSa ___pakSapAsa rahita jainetara vidvAnoM kA hamArI paTTAvaliyoM prati jitatA sadbhAva hai utanA kaI jaina nAma dharAne vAloM kA nahIM hai isakA kAraNa pUrva batalAyA gaccha evaM samudAya bheda hI hai; para una logoM ko matAgraha ke kAraNa abhI yaha bAta nahIM sUjhatI hai ki hama apane hI pairoM para kuThArAghAta kara rahe haiM jisakA bhaviSya meM kyA phala milegA ? isa satya vastu ko chipAne evaM miTAne se jainajAtiyoM evaM zrosavAla jAti kA gaurava bar3hatA hai yA miTTI meM mila jAtA hai / jisa jAti kA 2400 varSoM kA ujjavala itihAsa hai usako 880-900 varSa jitanA samamanA kitanI bhArI bhUla hai| isa bhUla kA pariNAma yaha hogA ki 150-1600 varSoM meM osavAla jAti ne tana dhana mana se lAkhoM nahIM para karor3oM rupayA deza sevA ke liye vyaya kiye haiM evaM deza para bar3A bhArI upakAra kiyA hai una saba para pAnI phira jaaygaa| are akala ke bAdazAho ! jarA vizAla dRSTi se vicAra karo ki zrosavAloM ko jagataseTha nagaraseTha, paMca caudharI Adi mahatvapUrNa pada mile haiM vaha kucha karane se hI mile hoMge, tathA bar3e bar3e rAjA mahArAjAoM ne paTTA, paravAne, sanada evaM patroM dvArA osavAloM kA bar3A bhArI upakAra mAnA hai aura rAja rakhane vAlA kahA hai, yaha kucha karane para kahA hogA yA yoM hI likha diyA hai| para isa ujjavala itihAsa ko chipA dene se ApakI kyA dazA huI hai ! kahA~ para ApakI pU~cha rahI hai !! kahA~ para ApakA Asana rahA hai !!! itanA hI kyoM para zrApa duniyA meM jIte gine jAte ho yA mudoM ? jo apane pUrvajoM ko bhUla kRtaghnI bana jAte haiM unakI isase adhika kyA dazA ho sakatI hai| ___are arddha zikSako ! Aja tumhAre pratipakSI tumhAre ujjavala itihAsa ko nesta nAbUda karanA cAhate haiM aura tuma usameM sahAyaka banate ho, yaha eka bar3I majA kI bAta hai| dekhiye Aja skUloM meM par3hAI jAne vAlI pustakeM jisameM sAdhAraNa vyaktiyoM ke viSaya meM kitane gauravazAlI itihAsa likhe gaye haiM taba tumhAre bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM to kaI loga mahAvIra ko jAnate hI nahIM haiM aura koI jAnate haiM to sAdhAraNa vyakti kI taraha do zabda likha diye / parantu vaha kisake putra the inakI mAtA kauna thI unakA kyA vyavasAya thA aura unhoMne kauna sA mahattvazAlI kAma kiyA thA Adi Adi bAtoM ke liye abhI janatA aMdhere meM ho hai / yaha hamAre arddhadagdha zikSitoM kI saMkucitatA kA hI pariNAma hai / jaba bhagavAna mahAvIra kA hI yaha hAla hai to jagadUzAha campAzAhAdi jaise dAnezvariyoM kA to nAma hI kahAM se ho ? kyoMki aise aneka dAnI mAnI udAra evaM vIra puruSoM kA punIta jIvana paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM meM hai aura unako mAnane se Apane inkAra kara diyA itanA hI kyoM balki Apane to unako jhUThA batalA kara avahelanA bhI kara ddaalii| ataH Apako saMtAna una vIroM ke nAma taka ko bhI bhUla jAyagI to kauna sI Azcarya kI bAta hai ? __osavAlo ! Apa apane una pUrvajoM ke udAra jIvana nahIM par3hoge vahA~ taka tumhAre hRdaya meM gaurava nasoM meM khUna kabhI nahIM ubalegA / jaba Apake hRdaya meM gaurava aura nasoM meM khUna hI nahIM rahegA to tuma duniyA ke sAmane kucha bhI karane evaM batalAne kAbila nahIM rhoge| isI kAraNa tuma dara dara ke bhikhArI bana kara paga 2 para ThukarAye jAte ho / khaira abhI to itanI hI hAlata huI hai para bhaviSya meM na jAne kudarata ne Apake liye kyA kyA tajavIja soca rakkhI hai| osavAlo! yadi tumhAre magaja ke sAmane gaccha yA samudAya kI dIvAra khar3I ho gaI ho to ____189 wwwmarnelibrary.org
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 480 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa usako phaurana haTA do| kAraNa, tuma Aja kisI bhI gaccha evaM dharma ke upAsaka ho para AcArya ratnaprabhasUri ne tumhAre pUrvajoM ko mAMsa madirAdi duryasana chur3A kara osavAla banAye haiN| usa maha na upakAra ko yadi tuma bhUla jAoge to duniyA~ tumako nugarA kahegI, guNa cora kahegI, kRtaghnI kahegI aura vizeSatayA kahegI ki osavAla jAti apanI jAti kA prAcIna itihAsa miTAne vAlI eka murdA jAti hai / ___eka aMgreja vidvAna ne ThIka kahA hai ki "jisa jAti ko naSTa karanA ho to usake itihAsa ko naSTa karado, vaha jAti svayaM naSTa ho jAyagI" basa, tumhArI bhI yahI dazA hone vAlI hai| Aja bhArata kI choTI bar3I saba jAtiyA~ apanI prAcInatA sAbita karane meM tana dhana arpaNa kara khUba parizrama kara rahI haiM / jaise nAI kahate haiM ki hama brAhmaNa haiM, sevaga kahate haiM ki hama brAhmaNa haiM, khAtI kahate haiM ki hama brAhmaNa haiM, Dher3a kahate haiM ki hama brahmA ke zarIra se utpanna huye haiM ityAdi apanI 2 prAcInatA aura apane 2 gaurava pragaTa kara rahI haiM taba osavAla jAti kA kucha patA hI nahIM hai| kAraNa,osavAloM kI prAcIna paTTAvaliyoM evaM vaMzAvaliyoM meM isa jAti ko mUla uccavarNa evaMkSatriya batalAI hai aura Aja 2396 varSa huye likhA hai / isa para to arddha zikSitoM kA vizvAsa nahIM hai aura khuda ke pAsa koI pramANa nahIM hai| ataH una vicAroM kI dazA dhobI ke kuttA jaisI huI hai ki 'na rahe ghara ke aura na rahe ghATa ke| bhalA, itihAsa zilAlekha kI DhAla Age rakhane vAle osavAla jAti kI utpatti vi0 saM0 500 se 900 ke bIca meM huI kA anumAna karate haiN| una mahAnubhAvoM se pUchA jAya ki yadi koI lar3akA yaha kahade ki mere bApa kA to mujhe patA nahIM hai para vi0 saM0 1800 se 1900 ke bIca meM hone kA anumAna kiyAjA sakatA hai,yaha uttara usa lar3ake ke liye ThIka hai na? yadi koI aisI bhI kutarka kara baiThe ki khaira saM0 1800 se 1900 taka tumhAre pitA kA honA hama mAna leM para vaha rahatA kahAM thA, usakI jAti kyA thI, usane apanI zAdI kaba aura kisa ke sAtha kI thI ityAdi ? kyA ina takoM kA bhI vaha lar3akA samAdhAna kara sakegA ? nhiiN| isI prakAra kaI osavAla sajana bhI vi saM0 5.0 se 900 ke bIca meM osavAla jAti kI utpatti honA kahane vAle yaha batA sakeMge ki amuka sthAna, amuka jAti varNa vAloM se amuka puruSa dvArA osavAla jAti kI utpatti huI hai ? nahIM kadApi nhiiN| unhoMne to eka hI nAma raTa rakhA hai ki osavAloM ke liye vi. kI 11 vIM zatAbdI pahale kA koI zilAlekha nahIM milatA hai| khaira, aba Age cala kara isakA bhI samAdhAna kara deMge ki yaha kahanA kitanA mahatva rakhatA hai| kiMcita samaya ke liye hama aisI bhI kalpanA kara leM ki osavAlajAti AThavIM athavAdazavIM gyArahavIM zatAbdI meM banI, kintu isa samaya ke pUrva bhI to koI na koI jAti jainadharma kA pAlana karatI hoMgI aura unakI saMkhyA lAkhoM kI nahIM para karor3oM kI thI aura kevala zilAlekhoM se hI satyatA siddha hotI ho to batAiye ki una karor3oM manuSyoM ke sambandha meM kitane zilAlekha milate haiM ? zilAlekhoM ke abhAva meM kyA hama mAna leM ki osavAla jAti kI utpatti ke pUrva jainadharma ke upAsaka koI bhI manuSya nahIM the 1 nahIM kadApi nahIM ! zilAlekha mileM yA na mileM kintu jainadharma pAlana karane vAle usa samaya karor3oM manuSya vidyamAna the| jisako hamArI paTThAvalyAdi pramtha DaMke kI coTa sAbita karate haiM / uparyukta zaMkA ke samAdhAna meM kevala eka bAta kahanI zeSa raha gaI hai aura vaha yaha hai ki zilAlekhoM Jain Eduga terational
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSe kA Agraha karane vAloM se hama prazna karate haiM ki apane jina pUrvajoM ko Apa mAnate haiM, kyA una saba ke zilAlekha hI kyoM para nAma ko bhI Apa jAnate haiM ? saMbhavataH 2-4 pIr3hI se pUrva ke koI aitihAsika sAdhana nahIM hoMge ? isa prazna ke uttara meM yA to Apako apane pUrvajoM ko mAnane se inkAra karanA hogA yA hamArI hIpaddhati kA anukaraNa karanA par3egA / ataeva durAgraha mAtra se vastutatva kI siddhi meM gati nahIM ho sktii| sujJa pAThaka ! uparokta samAdhAnoM se yaha spaSTa rUpeNa vidita ho gayA hogA ki jainasAhitya meM evaM anya pranthoM meM kahIM bhI prosavAla vaMzotpatti kA samaya AThavIM, navamI dazavI athavA gyArahavI zatAbdi nahIM batAyA gayA hai kintu isake viruddha vikrama pUrva 400 varSa meM mahAjanasaMgha; upakezavaMza,-posavAloM kI utpatti siddha karane vAle aneka pramANa milate haiM aura bhaviSya meM jyoM jyoM adhika zodha hogI tyoM 2 aneka pramANa upalabdha bhI hoNge| jitane pramANa hameM mile haiM ve isI graMtha meM mudrita karavA diye haiM jisase spaSTa siddha ho cukA hai ki vi0 saM0 pU0400 varSa meM prAcArya ratnaprabhasUri dvArA upakezapura meM kSatriya varNa se osavAla jAti banI hai ataH una paramopakArI AcAryadeva kA jitanA upakAra hama mAne utanA hI thor3A hai yadi una mahApuruSoM kA upakAra bhUla kara hama kRghnI bana jAya to hamAre jaisA pApI isa saMsAra meM kauna ho sakatA hai? dekhiye paM0 vIravijayajI mahArAja ne bArahavrata kI pUjA meM kyA pharamAyA hai ki " mAMsAhArI mAtagI bole / bhAnu prazna gharayore / mo0 / jUThAnara paga bhUmizodhana / jala chaTakAva karayore / mA0 / jisa cAMDAlanI ke zira para bhraSTA kI or3I aura hAtha meM mAMsa kI boMTI hai para vaha bhUmi ko jala chaTakAva se zuddha karatI jA rahI thI isako dekha kisI bhAnu ne usako prazna pUchA jisake uttara meM cAMDAlanI (bhaMgaNa) ne kahA ki yadi isa bhUmi para jhUThA bolA kRghnI loga nikalA ho to maiM bhUmi ko zuddha kara paira rakhatI huuN| kyoMki jhaThA bolA kRtaghnI bar3e bhArI pApI hote haiM usake paramANu itate kharAba hote haiM ki jisa bhUmi para paira rakhane se vaha bhUmi apavitra ho jAtI hai ki usa para koI dUsarA puruSa cale to ve paramANu usake lagane se usakI cittavRtti malIna ho jAtI hai / ataH maiM bhUmi ko zuddha karake paira rakhatI huuN| pAThakoM mUMTha bolanA aura kiyA huA upakAra ko bhUla kara kRtaghnI bana jAne kA kaisA jabara pApa hai ataH upakArI puruSoM kA upakAra mAna kara kRtajJa bano yahI merI hArdika bhAvanA hai| 000 www.herary.org
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aghaTita praznoM kA pramANika uttara aAjakala vicAra-svAtantrya kA sAmrAjya hai, ataH jisa ora dRSTipAna kiyA jAtA hai usI ora arthAt sarvatra samAja, jAtiyAM aura dharma ke nAma se AkSepoM tathA samAlocanAoM kI vRSTi dIkha par3atI hai / vAstava meM samAlocanA saMsAra meM burI balA nahIM hai| pratyuta samAna tathA jAti kI burAiyoM ko nikAlanevAlI, mArgopadezikA, evaM unnatidAyinI hai| jisa samAja meM jitane niHsvArtha tathA niSpakSapAta Alocaka haiM, utane hI usake lie adhika lAbhadAyI haiM / kintu anubhava ne isase pratikUla hI bhAna karAyA / vartamAna meM kutsita bhAvanAoM ko Age rakha kara Alocaka mahodaya AkSepapuMja se kuAlocanA kiyA karate haiN| jisase samAja ko lAbha ke badale adhikAdhika hAni pahu~catI jAtI hai aura kleza ke kAraNa samAja astavyasta ho gayA hai| Ajakala ke likhe-par3he navayuvakoM ke magaja meM jitanI tarkazakti hai utanA unake pAsa samaya nahIM hai ki jisa viSaya kA ve prazna, tarka evaM samAlocanA kareM usake lie ve usa samaya kA itihAsa dekha sake ki usa samaya ki kyA paristhiti thI, usa samaya kina 2 bAtoM kI AvazyakatA thI ityAdi / jaba taka ina bAtoM kA adhyayana na kara liyA jAya taba taka vyartha AkSepa tathA tarka karane meM apanA tathA dUsaroM kA samaya ko hI barbAda karanA hai| dUsare una logoM meM yaha bhI eka vizeSa guNa hai ki na to unako apane pUrvajoM para vizvAsa hai aura na prAcIna pranthoM para hI bharosA hai, phira unako samajhAyA jAya to bhI kisa prakAra ?kAraNa ve svayaM abhyAsa karate nahIM aura dUsare ki sunate nhiiN| khaira ! ve loga kyA kyA prazna karate haiM unakA thor3A sA namUnA pAThakoM kI jAnakArI ke lie yahAM darja kara diyA jAtA hai jarA dhyAna lagAkara pddh'eN| 1-AcArya zrI ratnaprabhasUri ne kSatriyoM ko jaina banA kara unako gautra evaM jAtiyoM ke bandhana meM bAMdha diye ataH bahuta hI burA kiyA / jo vizvavyApI jaina dharma thA vaha eka jAti mAtra meM hI raha gayA ? 2-AcArya zrI ratnaprabhasUri ne eka vIra bahAdura rAjapUta varga ko osavAla banA kara unakI vIratA ko miTTI meM milA dI aura unako kAyara kamajora Darapoka banA diyaa| 3-zrAcArya zrI ratnaprabhasUri kSatriyoM ko osavAla banAne ke kAraNa hI zeSa kSatriyoM ne jainadharma se kinArA le liyaa| 4-AcArya zrI ratnaprabhasUri ke zrosavAla banAne se hI jainadharma rAjasattA-vihIna bana gyaa| 5-prAcArya ratnaprabhasUri ne zrosavAla banA kara bahuta burA kiyA ki isameM aneka gautra jAtiyAM evaM mata pantha gaccha phirake aura samudAyeM bana gii| jisameM inakI samudAyika zakti ke Tukar3e 2 ho kara patana ke gahare gar3he meM gira gii| ityAdi aneka prazna karate haiM aura ina bAtoM ke liye bahuta se logoM ko zaMkA bhI rahA karatI hai, para jaba taka vastu ke asalI svarUpa ko manuSya nahIM samajha pAtA hai taba taka zaMkAe~ paidA honA svabhAvika hI hai| para maiM una praznakartAoM kA isa garaja se upakAra mAnatA hU~ ki unhoMne isa prakAra ke prazna karake unake samA dhAna ke lie hamAre magaja meM eka zakti paidA kI hai| tathA mana ke mana meM bhrama karanA aura usa bhrama ko hamezA ke
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 400 varSa liye dila meM dabA kara rakhane ke bajAya prazna karanA kaI guNA acchA hai ki jisase zaMkA kA samAdhAna bhI ho sake aura citta kA bhrama dUra hokara vizvAsa kI bhI vRddhi ho ske| mahAnubhAvo ! pahile to Apako usa samaya kI paristhiti ke itihAsa kA abhyAsa karanA cAhiye thA ki usa samaya isa mahAna kArya kI jarUrata thI yA nahIM ? dUsare yaha bhI socanA cAhiye thA ki bhAcAryaratnaprabhasUri ne osavAla evaM gautra jAtiyAM Adi alaga 2 jAtiyAM banAI thI yA alaga 2 jAtiyoM kA saMgaThana kara eka zakti evaM saMgaThanamaya sudRr3ha saMsthA sthApita karavAI thI ? tathA prAcAryazrI ne una vIra kSatriyoM ko kAyara kamajora banAye the yA unakI zakti aura bhI bar3hAI thI 1 AcArya ratnaprabhasUri ne una AcArapatita kSatriyoM ko jaina banA kara jainadharma ko rAjasattA vihIna banAyA thA yA jainadharma rAjAoM kA dharma bana gayA thaa| AcArya ratnaprabhasUri ke rAjapUto ko jaina banAne se jainadharma kA kSetra saMkucita bana gayA thA yA vizAla bana gayA thA ?ityAdi ina saba bAtoM ko khUba dIrghadRSTi se socanA cAhiye thaa| ina saba bAtoM kA abhyAsa karake hI prazna karanA thaa| khaira, aba bhApa bhapane praznoM kA uttara bhI suna liijiye| 10-zrAcArya zrIratnaprabhasUri ne kSatriyoM ko jaina banA kara unako gautra evaM jAtiyoM ke bandhana meM bAMdha kara bahuta hI burA kiyA ki jo vizvavyApI jainadharma thA vaha eka jAti mAtra meM hI raha gyaa| u0-AcAryaratnaprabhasUri jisa samaya marudhara meM padhAre the usa samaya marudhara ajJAna se chAyA huA thaa| ghara 2 meM mAMsa, madirA evaM vyabhicAra kI bhaTTiyeM dhadhaka rahI thiiN| varNa jAti upajAti evaM pRthaka 2 mata-paMthoM meM vibhakta huI janatA kI zakti kA durupayoga ho rahA thA / usa samaya meM aneka kaThinAiyAM aura parisahoM ko sahana karake kevala una jIvoM ke kalyANa ke liye hI sUrijI padhAre the| itanA hI kyoM para vasati ke abhAva meM jaMgala meM Thahara kara cAra-cAra mAsa taka bhakhe pyAse rahate huye bhI una pAkhaNDiyoM ke kaThora upasagoM ko sahana kiyA thaa| sUrijI ne apane Atmabala aura upadeza dvArA una AcArapatita kSatriyoM kI zuddhi kara saba ko samabhAvI banAke unakA saMgaThana cirasthAyI banAye rakhane kI garaja se 'mahAjanasaMgha' nAmaka saMsthA sthApita karavAI thI, para usa samaya unako svapna meM bhI yaha mAlUma nahIM thA ki hamAre pIche aise sapUta (!) janmeMge ki Aja hama jina pRthak 2 varNa jAti mata paMtha vAloM ko eka sUtra meM prathita kara rahe haiM, ve Age cala kara isa saMsthA ke Tukar3e-Tukar3e kara DAleMge; jaise ki pichale loMgoM ne kara diyA aura Aja bhI kara rahe haiN| isa para bhI turI yaha ki apanA doSa pUrvAcAryoM para mar3hanA isase adhika kRtaghnIpanA bhI kyA ho sakatA hai| dUsare gautra aura jAti kA honA, yaha bhI ratnaprabhasUri ne nahIM banAI hai / unhoMne to eka 'mahAjanasaMgha' sthApita karavAyA thA para bAda meM usa mahAjanasaMgha kI jyoM 2 vRddhi evaM unnati hotI gaI aura usake andara aise 2 nAmAMkita puruSa hote gaye ki jinake nAma se jAtiyAM banatI gaI, jo una jAtiyoM ke nAmoM se patA laga sakatA hai, jaise AdityanAga ke nAma para AdityanAga gautra, bApanAga se bApanAga gotra, taptamA me tAtabhaTa gautra, bhAdA se bhAdra gautra ityaadi| gautroM kA honA burA bhI nahIM hai kyoMki AcArya ratnaprabhasUri ke pUrva bhI gotra the aura gRhastha logoM ke vivAha zAdI meM ina gautroM kI jarUrata bhI rahatI hai ki ve kaI gautra chor3a ke hI anya gotrIyoM ke sAtha apanA vivAha karate haiN| Jain Education national www.j12ary.org
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aura jAtiyoM ke hone se dharma kI vizva-vyApakatA miTa bhI nahIM sakatI hai| bhalA ! gautra jAti ke hone se hI dharma kI vizva-vyApakatA miTa jAtI ho to bhagavAna mahAvIra ke samaya kazyapa gautra, jalaMdhara gautra, koTanya gautrAdi gautra vAle jainadharma pAlana karate the / usI samaya AnandAdi gAthApati arjunamAlI, sakaDAla kumbhAra RSabhadattAdi brAhmaNa aura harakezI evaM mettAriyAdi zUdra loga bhI jaina dharma pAlana karate the| jainadharma kI vizva-vyApakatA gautra jAtiyoM se nahIM miTI hai, para isakA asalI kAraNa kucha aura hI hai| aura vaha hai saMkucita vicAra vAloM kI saMkucitatA ki jinhoMne apane saMkucita vicAroM ke sAtha jainadharma ke kSetra ko bhI saMkucita banA diyA / yadi gotra evaM jAtiyAM banane se hI jainadharma kI vizva-vyApakatA miTa jAtI ho to AcArya ratnaprabhasUri ne zrAcArapatita kSatriyo ko jaina banAne ke bAda bhI saiMkar3oM varSa taka ajainoM kI zuddhi kara unako jaina banA kara pUrva jainoM meM zAmila milAye the aura unakI saMkhyA karor3oM taka pahu~ca gaI thii| yaha kaise bana sakatA ? . khaira, jainadharma ke liye to Apane apane paramopakArI mahApuruSoM para saba doSAropaNa kara diyA, para Apake sAtha hI bauddha evaM vedAnti dharma hai aura unameM aneka gautra jAtiyAM zAmila hone para bhI unakI vizvavyApakatA nahIM miTI hai to eka jainadharma kI vizva-vyApakatA kaise miTa sakatI hai| ataH AcArya ratnaprabhasUri para yaha AkSepa karanA bilkula mithyA aura anabhijJatA kA sUcaka hai ki unhoMne kSatriyoM ko jaina banA kara unake pRthaka 2 gautra evaM jAtiyAM banA dI tathA jAtiyAM banAne se jainadharma jo vizva-vyApaka thA vaha kevala eka jAti mAtra meM raha gayA, ityAdi / ___ una mahApuruSoM ne to jo kiyA thA vaha jIvoM ke kalyANa aura jainadharma kI unnati ke liye hI kiyA thA aura unake isa prakAra karane se hI jainadharma jIvita raha sakA hai| 2 pra0-prAcArya zrIratnaprabhasUri ne eka vIra bahAdura rAjapUtoM ko osavAla banA kara unakI vIratA ko miTTI meM milA kara unako kAyara kamajora Darapoka banA diyA / 10-AcArya ratnaprabhasUri ne na to osavAla banAye the aura na unako kAyara kamajora hI banAye the| kAraNa AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura meM prAcArapatita kSatriyoM ko vikrama pUrva 400 varSoM meM jaina kSatriya banAye the, taba upakezapura kA apabhraMza nAma osiyAM tathA osiyoM ke nAma se osavAla zabda kI utpatti huI hai| isakA samaya vikrama kI gyArahavIM zatAbdI kA hai| phira yaha AkSepa ratnaprabhasUri para kyoM ? aura isa prakAra grAmoM ke nAma se to aura bhI bahuta nAma huye haiM jaise mahezvarIpurI se mahezvarI, khaNDela se khaNDelavAla, pAlI se pallIvAla ityAdi, to kyA ina nAmoM se hI nukasAna ho gyaa| __ dUsare osavAla kahalAne se hI kAyara evaM kamajora kahanA bhI eka bhrama hI hai kyoMki AcAryaratnaprabhasUri ne jina kSatriyoM ko jaina banAye the na to ve kAyara kamajora huye the aura na unakI saMtAna hI kAyara kamajora kahalAI thI / jarA itihAsa ke pRSThoM ko ulaTa kara dekhiye, rAva utpaladeva kI saMtAna ne 28 puztoM taka rAjya kiyA thaa| mahArAja candragupta, bindusAra, azoka aura samrATa samprati ne jainadharma pAlana karate huye hI bar3I vIratA se rAja kA saMcAlana kiyA thaa| mahAmeghabAhana cakravartI khArabela kaTTara jaina hote huye bhI unhoMne bhArata para vijaya kara cakravartI pada ko prApta kiyA thaa| samrATa vikrama bhArata kA rAja bar3I vIratA se karatA huA bhI jaina dharma kA pAlana karatA thaa| vallabhI kA zilAditya rAjA, kAnyakubja kA citra Jain E194international
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 400 varSa geMda rAjA, gvalanera kA Ama rAjA, mahArASTra ke colavaMza, rASTrakUTavaMza, pAMDyavaMza, kalacUrIvaMza, vagairaha, vagairaha, aneka rAjAoM ne jainadharma pAlana karate huye bhI bar3I vIratA se rAja kiyA hai / itane dUra kyoM jAte ho, paramAhata mahArAjA kumArapAla ke jIvana ko par3hiye to Apako jainoM kI vIratA kA patA calegA ki kAyara kamajora the yA vIra the| kisI bhI dharma ke upAsakoM ko dekhiye, ve saba ke saba rAjA nahIM hote haiN| kaI rAja karate haiM to kaI dIvAna, pradhAna mantrI, mahAmantrI phaujI hAkima vagairaha pada vAle hote haiM, to kaI vyApAra evaM kRSI karmavAle bhI hote haiM / yahI hAla jainadharma kA thA aura isa prakAra kaI jainoM ne rAja karmacArI pada ko suzobhita karate huye bhI apanI vIratA kA paricaya diyA thA / kAyaratA to unake pAsa bhI nahIM phaTakatI thI jisake ujjavala yaza aura dhavala kIrti se itihAsa bharA par3A hai| vIra yazoditya, zAdUla, nArAyaNa, tribhuvanasiMha, jasakaraNa, samarthasiMha ThAkurasI, jetApAtA, vimala, vastupAla tejapAla, samarasiMha, tejasiMha, sulatAnasiMha vagairaha vagairaha hajAroM vIra huye / hAla thor3e samaya pUrva saMghavI indrarAjajI, phateharAjajI, baccharAjajI, munoyata, sundaradAsa naiNasI, mehatA nathamalajI, aura mehatAjI vijayasiMhajI / inhoMne osavAla kahalAte huye bhI kSatriyoM se bar3ha car3ha ke vIratA ke kAma kiye haiM / kyA koI itihAsa kA jAnakara osavAla jAti para kAyaratA aura kamajorI kA kalaMka lagA sakatA hai ? kadApi nahIM ! zrosavAla jAti meM kAyaratA aura kamajorI hone kA kAraNa kSatriyoM se jaina banAnA nahIM hai para zrosavAloM ke kharAba AcaraNa tathA dayA kA asalI svarUpa ko na jAnane vAle upadeza hI haiM / jaise dhanamAla kI kRpaNatA ke kAraNa, Atta dhyAna karanA, dUsare kA burA cAhanA, bAla vivAha, vRddha vivAha, kujor3a lagna Adi kaI kAraNa haiM ki ve apane bure AcaraNoM se svayaM kAyara kamajora bana baiThe haiM aura unakA doSa pUrvAcAryoM para para lagAte haiN| isase adhika anyAya hI kyA ho sakatA hai ? vAstava meM jainadharma vIroM kA hI dharma hai aura vIra hogA vahI jainadharma pAlana kara sakatA hai| Aja ke jainadharmopAsaka kevala nAma ke hI jaina kahalAte haiM / jainatva to ina logoM se hajAra hAtha dUra rahatA hai / yadi jainI kahalAnA ho to saba se pahale vIra bano jaise pUrva jamAne meM the| ___ 3 pra.-zrApArya zrIratnaprabhasUri ke kSatriyoM ko osavAla banAne ke kAraNa hI kSatriyoM ne jainadharma se kinArA le liyaa| ___ u-yaha pahile kahA jA cukA hai ki ratnaprabhasUri ne kSatriyoM ko osavAla nahIM banAye the, para 'mahAjana saMgha' banAyA thA aura usakI sthApanA upakezapura meM huI / bAda upakezapura ke logoM ne anya sthAnoM meM jAkara nivAsa kiyA, isa hAlata meM ve loga upakezapura ke hone ke kAraNa upakezI kahalAye aura bhAge cala kara unakA vaMza upakezavaMza kahalAne lgaa| vaha zilAlekhoM meM sarvatra prasiddha hai tathA vikrama kI gyArahavIM zatAbdI meM upakezapura kA nAma apabhraMza hokara osiyAM ho gayA; jaise jAvalIpura kA jAlaura, nAgapura kA nAgaura, mANDavyapura kA maeNDaura, nAradapura kA nADaula, vaise upakezapura kA zrosiyAM nAma par3a gyaa| ata: osiyoM meM basane vAle zrosavAla kahalAye para isa prakAra zrosavAla nAma hone se kSatriyoM ne jainadharma se kinArA le liyA kaha denA to eka anabhijJatA kI hI bAta hai; kyoMki mahAjanavaMza sthApana karane ke pazcAt 195 www.aimeldiary.org
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa karIba 2000 varSa taka kSatriya loga jaina bana kara zrosavAloM meM zAmila hote Aye haiN| phira yaha kyoM kahA jAya ki osavAla banAne se hI kSatriyoM ne jainadharma se kinArA le liyA ? kSatriyoM ke jainadharma se kinArA lene kA kAraNa zrosavAla honA nahIM hai para isakA kAraNa kucha rahI hai / vaha yaha hai ki eka jainadharma ke niyama sakhta haiM jo saMsAra-lubdha jIvoM se palanA muzkila hai, dUsare zrosavAloM meM jo naye jaina banane vAloM ke sAtha sahAnubhUti pahile thI vaha bAda meM nahIM rhii| tIsare savAloM kA khuda kA saMgaThana bhI chinna-bhinna ho gayA thA / kAraNa, eka tarapha to zAsana meM cheda-bheda bAla naye mata gaccha nikAla kara apanI 2 bAr3AbandI meM laga gaye the, jisase samAja meM rAga dveSa kleza kApraha kI bhaTTiyeM dhadhakane lagIM aura unakI jo zakti jainoM ko jaina banAne meM laga rahI thI vahI zakti jainadharma ko nukasAna pahu~cAne meM kAma karane lagI / jaba khAsa jana dharma kA pracAra bar3hAne vAle sAdhuoM kA hI yaha hAla thA to unake upAsakoM ke liye to kahanA hI kyA thA ? ve to una sAdhutroM ke hAtha ke kaThaputale hI bane hue the| jaise ve nacAte vaise hI nAcate the| dUsarI ora Age cala kara usa osavAla samAja meM bhI eka aisA utpAta maca gayA ki jisake do Tukar3e bana gaye jo lor3A sAjana aura bar3A sAjana ke nAma se Aja bhI jIvita hai; ityAdi kAraNoM se kSatriyoM ne jainadharma se kinArA le liyA hai na ki osavAla banane se - 4 pra0 - AcArya zrI ratnaprabhasUri ke osavAla banAne se hI jainadharma rAjasattA -vihIna bana gayA / u0----yaha kevala samajha kI bhrAMti hai ki zrosavAla banAne se jainadharma rAjasattA vihIna bana gayA, para rAjasattA vihIna hone kA kAraNa osavAla banAnA nahIM kintu isakA mukhya kAraNa una rAjA mahArAjAoM ko jainadharma kA satya upadeza nahIM milanA hI hai| rAjA mahArAjAoM ko sadupadeza kyoM nahIM milatA hai isakA kAraNa sAdhutroM meM aise jJAna kA abhAva hai, kyoM ki saba se pahile to sAdhu banate samaya yaha nahIM dekhA jAtA hai ki yaha vyakti sAdhupada ke yogya hai yA ayogya ? jaba ayogyoM ko sAdhupada de diyA jAtA hai to ve apanI udarapUti meM hI apane jIvana kI saphalatA samajha kara samAja kA bhalA karane ke bajAya samAja ke bhArabhUta bana jAte haiM / kaI sAdhu aise bhI hote haiM ki jinhoMne eka prAnta se dUsare prAnta kA muMha bhI nahIM dekhA hogA | rAjA mahArAjA to dUra rahe para pUrvAcAryoM ke banAye hue zrAvakoM ko bhI ve saMbhAla nahIM sakate haiN| udAharaNa ke taura para dekhiye eka gurjara prAnta meM Aja karIba 2000 sAdhu sAdhviyAM vidyamAna haiM, phira bhI eka do zatAbdI pUrva kaI 20-25 jAtiyoM ke hajAroM lAkhoM loga jainadharma pAlana karate the, prAyaH ve saba jaina dharma ko tyAga kara jainetara bana gaye haiN| isakA mukhya kAraNa yahI hai ki sAdhu apanI suvidhA ke lie bar3e bar3e zaharoM meM rahanA pasanda karate haiM jahA~ AvazyakatA nahIM, vahA~ 100-150 evaM 200 sAdhu sAdhviyAM ekatra Thahara jAte haiM / taba jahA~ grAma meM bhramaNa kara upadeza kI khAsa jarUrata hai vahA~ koI jAte taka bhI nahIM / yadi kabhI vihAra karate jA nikale to unake paNDita lekhaka naukara cAkara Adi kA ThATha evaM kharcA dekha ve prAmar3A ke loga dUra se hI ghabarA jAte haiN| taba dUsare dharma vAle loga ghUma ghUma kara unako upadeza kara tathA kaI prakAra kI suvidhAeM batA kara evaM ArAma pahu~cA kara apane dharma meM milA lete haiM / jaba pUrvAcAryoM ke banAye zrAvakoM kA hI yaha hAla hai to rAjA mahArAjAoM ko upadeza dene ke lie to hama AzA hI kyoM rakkheM ? phira bhI turrA yaha ki vartamAna meM apanA kasUra hai vaha pUrvAcAryo para DAla diyA jAtA hai / yaha eka prakAra se kRtaghnIpanA hI hai / 1 196 Jain Edsalon International
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa jaina sAdhuoM kI hI kyoM para Aja to jainAcAryoM kI saMkhyA bhI itanI bar3ha rahI hai ki kaI darjana prAcArya hone para bhI kisI prAcArya ne kisI rAja-sabhA meM jAkara vyAkhyAna diyA ho aisA kabhI sunane meM nahIM AtA hai / hA~, yadi kisI zrAvaka kI koziza se yadi kisI choTe bar3e rAjA ne eka dina kisI AcArya kA vyAkhyAna suna liyA ho to ve akhabAroM meM, pustakoM meM, choTI bar3I patrikAoM meM, apane nAma ke Age yaha TAiTila lagA dete haiM ki amuka rAjA pratibodhaka zrAcArya zrI...... basa itane meM Apa kRtakRtya bana jAte haiM / para aba jamAnA aisA nahIM hai| jamAnA pukAra pukAra kara kahatA hai ki kucha kAma karake dikhaao| samajha gaye na ? jainadharma rAjasattA vihIna hone kAkAraNa ratnaprabhasUri nahIM para unako jainadharma kA upadeza nahIM milanA hai / AcArya ratnaprabhasUri ne to kSatriyoM ko jainadharmI banA kara jainadharma ko rASTrIya dharma banA diyA thA yahI kAraNa hai ki ratnaprabhasUri ke bAda bhI aneka rAjAoM ne jainadharma ke paramopAsaka bana kara jainadharma kA pAlana evaM pracAra kiyA thaa| 5 pra0--AcArya zrI ratnaprabhasUri ne osavAla banA kara bahuta burA kiyA ki isameM aneka gautra jAtiyAM evaM phirake samudAya bana gaye, jisase inakI sAmudAyika zakti Tukar3e 2 ho kara patana ke gahare gar3he meM gira gii| u0--kyA Apako yaha vizvAsa hai ki prAcArya ratnaprabhasUri ne hI pRthak 2 gautra, jAtiyAM, gaccha samudAya aura phirake banAye the ? Apa pahile par3ha cuke ho ki prAcArya ratnaprabhasUri ne to kSatriya vaizya brAhmaNa loga jo pRthak 2 mata-paMtha meM vibhAjita ho apanI zakti kA durupayoga karate the, unako upadeza dekara evaM saMgaThana kA mahatva batalA kara unake hRdaya ke cirakAla ke nIca-UMca ke jaharIle bhAvoM ko miTA kara una saba ko samabhAvI banA kara 'mahAjana saMgha' rUpI eka sudRr3ha saMsthA sthApana kI thI aura unameM jaise roTI-vyavahAra thA vaise beTI-vyavahAra bhI cAlU ho gayA aura vaha cirakAla taka calatA bhI rahA thA / yadyapi usa mahAjanasaMgha meM nagara ke nAmoM se kaI zAkhAyeM cala par3I thoM jaise upakezavaMza, zrImAla vaMza, prAgvaTavaMzAdi, tathApi una saba kA roTI-beTI-vyavahAra eka hI thaa| zilAlekhoM se patA milatA hai ki vikrama kI bArahavIM zatAbdI taka to ina sabake prAyaHroTI beTI-vyavahAra zAmila thaa| bAda meM saMgha ke svArthI agresaroM ke magaja meM ahaMpada kA kIr3A ghusa gyaa| kisI ko dhanamada, kisI ko rAjasattA kA ahaMkAra, kisI ko aizvarya evaM saMkhyA bala kA grv| basa, eka ne kahA ki hama tumako beTI nahIM deNge| dUsare ne apanI calI vahAM kaha diyA ki hama tumako beTI nahIM deMge / para usa samaya saba kI saMkhyA adhika hone se kisI ko takalIpha nahIM huI, ataH na rakkhI paravAha aura na kiyA prayatna / basa, eka eka ke dila khiMcate hI gaye, bAda to dina nikalane para yaha bhAkhane lage ki hama kabhI zAmila the hI nahIM / phira bhI usa samaya ke AcAryoM ne dharma kAyeM, pUjA-prabhAvanA, svAmivAtsalya meM unakA lenA-denA khAnA-pInA alaga nahIM hone diyA! ataH roTI vyavahAra zAmila rahA aura beTI-vyavahAra TUTa gayA / roTI-vyavahAra zAmila hote hue bhI beTI-vyavahAra TUTa jAnA eka pArTIbandI kA kAraNa thA / yahI kAraNa thA ki apanI 2 pArTI bandha gaI aura apanI pArTI meM hI beTI kA lena dena hone lgaa| basa, una abhimAna ke putaloM ke ghara meM abhimAna ke paramANu cAroM ora ghUmane lge| kyA zrAhAra meM aura kyA pAnI meM jahA~ dekho vahA~ unakI hI prabalatA thI / bhalA isa hAlata meM unake gharoM se zrAhAra www.197ry.org
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pAnI le jAkara gaucarI karane vAle sAdhu kaise baca sakate ? unakA asara Aye binA kaise raha sakatA ? jaina sAdhu jinhoMne rAga-dveSa kA tyAga kara dIkSA lI thI, para saMsarga ke kAraNa unake magaja meM bhI aise kIr3e paidA huye ki unhoMne jainasamAja ko Tukar3e 2 kara apane 2 gaccha banA kara unako kaI bhAgoM meM vibhAjita kara DAlA / ataH eka hI vIra zAsana meM aneka gaccha mata-paMtha-samudAya bana kara pUrva saMgaThana ke Tukar3e 2 ho gaye / isakA doSa pUrvAcAyoM para mar3hanA, yaha kitanA anyAya hai / kyA prAcAryaratna prabhasUri ne mahAjanasaMgha sthApita kiyA thA usa samaya unako svapna meM bhI yaha khyAla thA ki Aja maiM bhinna 2 jAtiyoM ke zaktitantuoM ko ekatra kara saMgaThana kA kilA banA rahA hU~, usako mere pIche aise sapUta (!) janmeMge ki ve isa kile ko tor3a phor3a kara eka-eka patthara alaga 2 kara DAleMge aura usakA saba doSa mere para mar3ha deMge ? isa bAta ko itihAsa DaMke kI coTa batalA rahA hai ki mahAjanasaMgha ke liye prAcAryaratnaprabhasUri ne jo jo niyama nirmANa kiye the aura mahAjanasaMgha una niyamoM kA ThIka taura para pAlana karatA gayA vahA~ taka no isa mahAjanasaMgha kI khUba unnati hotI gaI / yahA~ taka ki saMsArabhara meM jagataseTha, nagaraseTha, TIkAyata paMca, caudharI vagairaha sanmAnapUrvaka pada the ve sabake saba mahAjanoM ko hI diye gaye the| mahAjanoM ne ina pada kI jummevArIko acchI taraha samajha kara apane nyAyapUrvaka upArjita dravya ko deza samAja aura dharma ke hita vyaya karane meM kucha bhI uThA nahIM rakkhA thA / isa bAta kisI se chipI nahIM hai| samaya kI balihArI hai ki eka samaya zrosavAla jAti unnati ke u~ce zikhara para pahu~ca gaI thI, vahI jAti zrAja avanati ke gahare gaDDhe meM jA par3I hai| basa, parivartanazIla saMsAra isI kA hI nAma hai| isa meM yoM to anekoM kAraNa hai para mukhya kAraNa usa kRtaghnIpane kA hI hai jo ina praznoM se zrApa ThIka taura para samajha gaye hoMge ki mAMsa, madirA vyabhicArAdi durvyasana se naraka ke mArga jAte huoM ko zrAcArya zrIratnaprabhasUri ne aneka kaThanAiyoM ko sahana kara unako upadeza dvArA jainadharma ke sanmArga para lAkara svarga mokSa ke adhikArI banAye; jisake badale meM ve AkSepa karate haiM aise manuSyoM kI kyA kabhI unnati ho sakatI hai ? khaira ! aba bhI samaya hai ki apane adharma vicAroM ko haTA kara una paramopakArI mahAtmAoM kA upakAra samajhe, ityAlam / ___pra0--kaI loga yaha bhI kahA karate haiM ki jainiyoM kI dayA ahiMsA ne bhArata ko gArata banA diyA hai ? u0-yaha una logoM ke adhUre abhyAsa kA hI pariNAma hai| kAraNa, yadi ThIka taura se abhyAsa kara liyA hotA to yaha kadApi nahIM kaha sakate ki jainiyoM kI ahiMsA ne bhArata ko gArata banA diyaa| yA yaha kahane vAle loga ahiMsA ke svarUpa ko hI nahIM samajhate hoMge ki ahiMsA kisako kahate haiM ? ahiMsA eka amogha zastra hai jisake sAmane bar3e bar3e hiMsakoM ne apanA sira mukAyA hai / ahiMsA meM divya zAnti hai, mahAna krAnti hai aura acintya zakti hai / eka samaya bhArata meM hiMsakoM kI prabalatA thI aura usa hiMsA ke jariye bhArata klezatama bana gayA thaa| usa samaya bhagavAn mahAvIra ne ahiMsA kA upadeza bhArata ke kone 2 meM pahu~cA diyA thA, taba jAkara janatA ne zAnti kA zvAsa liyA / yaha to bahuta dUra ke samaya kI bAta hai para zrApa vartamAna meM hI dekhiye ki eka ora to hiMsAvAdI haiM ki aneka prakAra kI hiMsA vRtti se kAma lete haiM taba dUsarI ora mahAtmA gA~dhI haiM ki jo ahiMsA ko eka Jain Ed i nternational
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA] [vi0 pU0 400 varSa apanA bar3e se bar3A astra banA kara kAma le rahe haiM jisake sAmane hiMsAvAdiyoM ko apanA sira jhukAnA hI par3A hai| isa viSaya meM aba adhika kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki saccI evaM zuddha mana se ahiMsA kA pAlana karane vAlA sadaiva vijayI hotA hai| ___saccI ahiMsA hai vahAM mAna, mada, krodha, lobha, vizvAsaghAta, dhokhebAjI zrAdi anucita kArya svapna meM bhI nahIM hote haiM / jaba ki para AtmA ko thor3A hI kaSTa pahu~cAnA hiMsA samajhI jAtI hai to pUrvokta kArya to hiMsApUrNa hote haiN| hAM kitaneka bhAI jaina kahalAte hue bhI ahiMsA ke svarUpa ko ThIka taura para nahIM samajha kara dayA kA ulTA durupayoga karate haiM ki ve kSudra prANiyoM kI dayA karate hue pAMcendriya jaise jIvoM tathA apane bhAiyoM kI ora durlakSa rakhate haiM / ve ahiMsaka kahalAte hue krodha, mAna, mAyA, lobha, vizvAsaghAta, dhokhebAjI, jhUTha bolanA Adi kukRtyoM se nahIM bacate / yaha to eka ahiMsA kA kevala vikRta DhAMcA hI hai aura isako ahiMsA nahIM para vastutaH hiMsA hI kahI jAtI hai| aura jo loga Aja jainiyoM kI dayA ke liye AkSepa karate haiM ve isI vikRta ahiMsA ke liye hI karate haiM na ki saccI ahiMsA ke liye| osavAla jAti ke aThAraha gotra praH-kaI loga yaha bhI kahate haiM ki jaina jAtiyoM meM saba se pahale tAter3I, bAphanAra, karNAvaTa 3, valahA, morakSa5, kulahaTa 6, vIrahaTa, saMcetI8, zreSTi, AdityanAga 10, bhUri11, bhAdro12, kumaTa 13, ciNctt|4, zrIzrImAla15, kanaujiyA16, DiDu7, va ladhuzreSTi18 yaha 18 gautra ratnaprabhasUri ne hI sthApana kiye the ? u0-AcArya ratnaprabhasUri kAya alaga 2 gautra sthApana karane kA nahIM thA, para alaga 2 jAtiyoM meM vibhakta prajA ko eka sUtra meM saMgaThita karane kA thA aura unhoMne aisA hI kiyA thA bAda meM jaise 2 samaya nikalatA gayA tathA usameM eka eka kAraNa pAkara gautra evaM jAtiyAM banatI gaI, jaise: 1-taptabhaTTa nAmaka eka nAmAMkita puruSa kI santAna taptabhaTTa gautra ke nAma se khlaaii| basa, Age cala kara usakA gautra hI taptabhaTTa kahalAne lagA aura usakA apabhraMza nAma tAter3a ho gyaa| - 2-AdityanAga nAmaka eka udAra puruSa ne zatrujaya kA saMgha nikAlA jisameM karor3a dravya vyaya kiyA jisakI santAna prAdityanAga gautra se mazahUra huI aura Age cala kara corar3iyA pArakha gulecchA vagairaha kaI nAmoM se jAtiyAM bana gii| 3- bApanAga nAmaka vIra puruSa kI santAna bApanAga gautra se kahalAne lagI, isakA apabhraMza bAphanA bahukUnAdi ho gayA aura jAMghar3A, nAhaTA, baitAlAdi kaI jAtiyeM bana gii| 4-zrImAla se Aye huye samUha kA nAma zrImAla aura rAja kI ora se unako eka zrI milane se ve zrIzrImAla khlaaye| 5.-bhAdra nAma ke prasiddha puruSa kI santAna bhAdragautra ke nAmase vikhyAta huii| Age cala kara samudrI vyApAra ke kAraNa inako samadariyA bhI kahane lge| isameM eka bhAMDAzAha nAmaka pratApI puruSa hone se unakI santAna bhANDAvatoM ke nAma se kahI jAne lgii| . .. .. 199 www.jainenorary.org
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 6-kanauja se Ane vAle samUha kA gautra kanaujiyA ho gyaa| 7-balahA nagara se Ane vAle loga balahA gautra se prasiddha huye tathA inake andara rAMkA aura bAMkA nAma ke do vIra puruSa huye jinakI sanmAna rAMkA bAMkA khlaaii| 8-zreSTigotra-rAjA utpaladeva kI santAna ne aneka aise zreSTha kArya kara batalAye ki unakI paramparA meM ve zreSTha kahalAye tathA inakI santAna meM eka lAlasiMha nAma ke prasiddha puruSa huye ki unhoM ko vaidya kI padavI milI taba se ve.zroSTi gautrI vaidya evaM vaidya mehatA kahalAye / 9- karaNATa deza se Aye huye samUha ke loga karNATa kahalAne lge| 10- kumaTAdi kA vyApAra karane vAloM kA kumaTa gautra bana gyaa| ityAdi kAraNoM se gautra evaM jAtiyeM bana gaI thIM jinakI saMkhyA ke liye nizcayAtmaka nahIM kahA jA sakatA hai ki unakI saMkhyA kitanI thii| aura inakI saMkhyA ho bhI to nahIM sakatI hai kyoMki jaba kabhI kAraNa bana gayA taba hI jAti bana jAtI hai / hA~, jisa dina mahAjana saMgha kI sthApanA huI thI usa dina se 303 varSoM ke bAda upakezapura meM pranthi-chedana kA upadrava huA aura usakI zAnti ke liye vRhad zAnti snAtra pUjA bhaNAI gii| usa pUjA meM 18 gautra vAle snAtriye the| unakA ullekha prAcIna granthoM meM kiyA hai| usake AdhAra para aThAraha gautroM ke nAma batalAye jAte haiM, para yaha kevala upakezapura aura usameMbhI pUjA snAtriye bane unake gautra haiM, para inake alAvA upake zapura meM tathA upake zapura ke alAvA anya sthAnoM meM ina mahAjanasaMgha rUpI samudra meM gautra rUpa kitane ratna hoMge unakA patA kauna lagA sakatA hai ? hA~, AcArya ratnaprabhasUri ke sthApita kiye mahAjana saMgha ke 18 gautra hone ke kAraNa yaha kaha diyA jAya ki ratnaprabhasUri ne 18 gautra sthApita kiye to isa upekSA se anucita bhI nahIM hai, kyoMki ve gautra usI mahAjanasaMgha ke the ki jisako ratnaprabhasUri ne sthApita kiyA thaa| / dUsare yaha 18 gautra aura inase bhI adhika gautra evaM jAtiyA~ bana jAnA una mahAjanasaMgha kI unnati evaM vRddhi kA hI dyotaka hai| kAraNa jaise jaise mahAjanasaMgha kI vRddhi hotI gaI aura usameM jaise jaise nAmA~kita puruSa paidA ho ho kara deza samAja evaM dharma kI sevA karate gaye vaise vaise unakI santAnoM ke sAtha una puruSoM ke nAma cirasthAyI banate gaye / basa ve hI nAma jAtiyoM evaM gautroM ke nAma dhAraNa karate gaye, jinakI sa~khyA yahAM taka bar3ha gaI thI ki unako manuSya gina bhI nahIM pAye the| jaba ulTA cakra calA aura mahAjanasaMgha kI avanati hone lagI to una gautra aura jAtiyoM kI saMkhyA ghaTane lagI ki vaha aMguliyoM para ginane jitanI raha gaI, arthAt gautra evaM jAtiyoM kA ghaTanA bar3hanA mahAjana saMgha kI unnati avanati para hI thaa| sArAMza yaha hai ki AcArya ratnaprabhasUri ne alaga 2 gautra sthApana nahIM kiye the| ve eka eka kAraNa pAkara gautra evaM jAtiya bana gaI thiiN| agara ratnaprabhasUri ke sthApita kiye mahAjana 'gha ke gautra hone se yadi inako ratnaprabhasUri ke sthApita kiye kaha diyA jAya to pUrvokta apekSA se yaha anucita bhI nahIM hai / Jain En international
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 400 varSa kyA zrosavAla jAti meM zUdra bhI zAmila haiM ? kaI itihAsa evaM zrosavAla jAti kI utpatti se anabhijJa loga yaha bhI kaha uThate haiM ki osavAla jAti meM bhaMgI Dher3Adi zUdra jAtiyAM bhI zAmila haiM aura ve apanI bAta kI puSTi ke liye do dalIleM peza karate haiN| 1-AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura meM Akara jaba osavAla banAye the usameM rAjA prajA saba nagara ke loga zAmila the| ataH yaha svayaM pramANita ho jAtA hai ki jaba saba nAgarika hI jaina bana gaye to usameM zudra bhI A gaye, ataH osavAloM meM zUdra varNa bhI zAmila hai| 2-osavAloM meM Dher3hiyA balAI caMDAliyA zrAdi jAtiye Aja bhI vidyamAna haiM, ve svayaM zUdratva kI sabUtI de rahI haiM / jo pUrva avasthA meM Dher3ha balAI caMDAla the osavAla banane ke pazcAt bhI unake ve hI nAma jyoM ke tyoM raha gaye, isase bhI pAyA jAtA hai ki osavAloM meM zUdra varNa bhI zAmila hai| ___u0-jamAnA bahuta sabhyatA kA hone para bhI hamAre bhAratIya suputo (1) ke ajJAna ke parde abhI sarvathA dUra nahIM huye jisakA yaha eka jvalaMta udAharaNa hai| saba se pahile to yaha dekhanA hai ki kisI paTTAvaliyoM athavA vaMzAvaliyAdi granthoM meM yaha likhA hai ki upakezapura nagara ke nivAsI saba ke saba loga jaina ho gaye the ? parantu paTTAvaliyAM vagairaha meM aise ullekha milate haiM ki usa samaya upakezapura meM karIba 500000 manuSyoM kI saMkhyA thI jisa meM savAlakSa kSatriyoM ne hI jainadharma svIkAra kiyA thA, itanA hI kyoM para vAmamArgiyoM kA zUdra logoM ko apane pakSakAra banA kara rAja-sabhA meM sUrijI ke sAtha zAstrArtha karane kA bhI ullekha milatA hai / isase bhI yahI siddha hotA hai ki jisa samaya AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura meM jaina banAye usameM eka bhI zUdra nahIM thA tathA saba nagara hI jaina bana gayA hotA to jana-saMkhyA likhane kA kyA kAraNa thA ? yahI likha dete ki nagara nivAsI saba ke saba jainI bana gaye the| dUsare usa samaya kI paristhiti ko dekhA jAya to usa samaya zudroM ke liye kisa prakAra kA paraheja rakkhA jAtA thA ki una bicAroM ko rAjapUtoM ke zAmila milAnA to kyA para yadi koI brAhmaNa apane dharmazAstra ko par3hatA vahAM zUdra kI chAyA bhI par3a jAya yA dRSTipAta ho jAya to vaha zUdra bar3A bhArI aparAdhI samajhA jAtA thaa| ata: isa hAlata meM kSatrI evaM brAhmaNa una zUdroM ke sAtha bhojana kara leM yA beTI kA lenadena kara leM yaha sarvathA asaMbhava hai / yadi osavAla jAti ke andara zUdra loga zAmila hote to jaina dharma ke kaTTara virodhI na jAne zrosavAloM ke liye kauna sI sRSTi kI racanA kara DAlate / rAjA vena, naunaMda evaM caMdragupta ucca kulIna kSatriya hone para bhI jainadharma svIkAra kara lene ke kAraNa unako halakI jAti ke patita karAra de diyA thA to osavAloM ke liye vaha kaba cupa rahane vAle the, para unhoMne aisA eka bhI zabda uccAraNa nahIM kiyA ki osavAloM meM zUdra jAti zAmila hai aura na pichale logoM ne apane purANAdi pranthoM meM eka akSara bhI isa viSaya kA likhA hai| ata: osavAla jAti pavitra kSatriyavarNaM se banI hai / isa jAti ke janma-dina se Aja taka koI bhI zUdra isameM zAmila nahIM hai| 26
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bar3e 2 rAjA mahArAjA aura nAgarika logoM ne osavAla jAti ko nagaraseTha, - jagata seTha - paMca, caudharI, TIkAyAdi pada arpaNa kara isa jAti kI mAna-pratiSThA, ijjata - AbarU bar3hAI, evaM sanmAna satkAra kiyA hai, aisA zAyada hI kisI dUsarI jAti kA bar3hAyA hai / ataH isameM zUdra zAmila nahIM haiM / yaha eka prasiddha bAta hai ki bhArata meM jitanA uccAsana osavAla jAti kA rahA hai zAyada hI kisI anya jAti kA rahA ho / yadi osavAla jAti meM zUdra zAmila hote to osavAloM ke liye jo pUrvokta sanmAna milA hai vaha zAyada hI milatA / isase bhI yahI siddha hotA hai ki osavAla jAti meM koI zUdra zAmila nahIM hai para yaha jAti ucca khAnadAna ke logoM se hI banI hai / savAla jAti meM yadi zUdravarNa zAmila hotA to brAhmaNa dharma ke aprezvara zayyaMbhava bhaTTa, yazobhadra, bhadrabAhu, suhastI, siddha sainadivAkara, aura haribhadra jaise dhuraMdhara vidvAn osavAla jAti ke guru bana una ke gharoM kI bhikSA lekara kadApi bhojana nahIM karate / kAraNa, unake saMskAra zurU se hI zudroM prati ghRNA ke the / Adya zaMkarAcArya ko yaha jJAta hotA ki jainiyoM meM evaM osavAloM meM zUdra varNa zAmila hai to ve kaI jJAna jainoM ko jaina dharma se patita banA kara apane upAsaka banA unake yahA~ kI bhikSA kadApi nahIM karate athavA zaMkarAcAryyaM ne zranyAnya kAraNoM ko lekara jainadharmopAsakoM kI nindA kI hai, usa samaya yaha kadApi nahIM bhUla jAte ki osavAloM meM zUdravarNa bhI zAmila hai / para isa viSaya meM unhoMne eka zabda bhI uccAraNa nahIM kiyA / ataH zrosavAla jAti meM koI bhI zUdra zAmila nahIM, para yaha jAti uccavarNa se hI banI hai / yadi osavAloM meM zUdra jAtiyeM zAmila hotIM to hamAre par3osa meM rahane vAle ziva, viSNu dharmopAsaka mahezvarI, zramavAlAdi jAtiyeM tathA rAjA mahArAjA jo bhojanAdi vyavahAra osavAloM ke sAtha rakhate the yA rakha rahe haiM, ve kadApi nahIM rakhate / itanA hI kyoM para ve loga osavAloM ko ghRNA kI dRSTi se jarUra dekhate, para aisA kahIM para na to sunA hai aura na dekhA hai / itanA hI kyoM para savAloM ko ve bar3e hI satkAra kI dRSTi se dekhate evaM bhojana vyavahAra karate the aura Aja bhI kara rahe haiM / isa hAlata meM yaha kaha denA ki osavAloM meM zUdra jAti zAmila hai yaha kevala ajJAnatA evaM dveSa buddhi kA dyotaka nahIM to aura kyA hai ? yadyapi zrAja aMgrejoM ke rAjatvakAla meM zUdroM ke sAtha itanI ghRNA nahIM rakhI jAtI hai ki jitanI brAhmaNa yuga meM rakhI jAtI thI; phira bhI zUdroM ko zAmila milAne se IsAiyoM kA evaM Arya samAjiyoM kA pracAra kArya zithila par3a gayA arthAt Age nahIM bar3ha sakA taba zrosavAla jAti vikrama pUrva 400 varSoM se vi0 kI pandrahavIM solahavIM zatAbdI taka bar3hatI hI gii| isakA kAraNa yahI thA ki osavAla jAti uttamavarNa se paidA huI thI aura inakA AcAra vyavahAra evaM vicAra jaisA ucca varNa kA honA cAhiye vaisA hI thA / zrataH hama nizaMka hokara DaMke kI coTa kaha sakate haiM ki osavAla jAti meM eka bhI zUdra zAmila nahIM hai, parantu yaha jAti zuru se ucca khAnadAna ke kSatriyoM se banI aura bAda meM brAhmaNa vaizya bhI isameM zAmila ho gaye the / savAloM meM Dher3hiyA balAI caMDAliyA cAmar3a jAtiyAM heM aura ve zUdratA kA 2 - dUsarI dalIla - paricaya de rahI haiM, ityAdi / pU0 400 varSa ] yaha dalIla apanI gaharI ajJAnatA ko hI jAhira kara rahI hai| kAraNa, dalIla karane vAle ko pahile to una jAtiyoM ke itihAsa ko dekhanA cAhiye ki vAstava meM ye nAma una jAtiyoM ke zurU se the yA bAda meM kisI kAraNa se huye haiM / yadi kevala nAma para hI kalpanA kI gaI ho to hamAre bhAI ziva viSNu upAsakoM meM jo
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSe mahezvarI jAti hai unameM kaI jAtiyoM ke aise bhI nAma haiM ki murdA, kAga, kabu, caMDaka. buba, bhUtar3A, kAbarA, sAraDAdi to kyA hama kalpanA kara sakate haiM ki mudoM se murdA, caMDAloM se caMDaka, bhUtoM se bhUtar3A, kAgoM se kAga aura kabuoM se zAmila kabu Adi jAtiyA~ banI haiM, kyA koI buddhimAna isa kalpanA ko satya mAna legA ? nahIM, kadApi nahIM / to phira prosavAla jAti ke liye hI yaha kyoM kahA jAtA hai ki isake andara nAmAnusAra Dher3hiyAdi zUdra jAtiyAM haiM ? yaha to hama Upara siddha kara Aye haiM ki osavAla jAti pavitra kSatriya varNa se banI hai / hA~, kSatriya varNa ke liye yaha kahAvata Aja bhI kahI jAtI hai ki "dArUr3A pINA aura mArUr3A gavANA" arthAt madirA pAna karanA aura DholA bharUvaNAdi ke gIta sunanA aura naze kI tAra meM manamAnI maskarI karanI / ataH rAjapUtoM meM hAMsI ThaTTA maskarI karane kA rivAja bahuta thA / AcArya ratnaprabhasUri Adi ne una kSatriyoM ko mAMsa madirA to chur3A diyA, para unake hAMsI ThaTTA maskarI karane kA rivAja thA vaha jyoM kA tyoM raha gayA, jisake lie Aja bhI osavAloM ke gIta suna lIjiye / vahI rAjapUtoM ke gIta gAye jAte haiN| ___ mAravAr3a meM kaI aise bhI grAma haiM ki jinhoM ke nAma caMDAvala grAma, cAmar3iyA grAma, Dher3hiyAgrAma, sAMDhiyA grAma, bhUta prAmAdi haiM / ina grAmoM ke nAmoM para vahAM ke rahane vAloM ke nAma bhI vaise hI par3a gaye / dekhiye udAharaNa ke taura paraH-- DheDhiyegrAma ke posavAla kahIM jA rahe the| rAste meM sAMDhiye grAma ke posavAla mila gye| unhoMne hA~sI hA~sI meM pUchA ki are Dher3hiyo ! Aja kahAM jA rahe ho ? to unhoMne uttara diyA ki sAMDhiyA meM sAMDha mare par3e haiM, hama una sAMDhoM ko ghIsane ko jAte haiM / basa, isa hA~sI se eka kA nAma TeDhiyA aura dUsare kA nAma sAMDha par3a gayA aura Age cala kara yaha nAma unakI vaMza paramparA ke liye jAti ke rUpa meM pariNita ho gaye ki adyAvadhi ina donoM jAtiyoM ke loga kaI grAmoM meM vidyamAna haiN| ____ caMDAliye isI prakAra caMDAvala ke osavAla caMDAvala ko choDa kara anya grAma meM jA basane se ve caMDAliye khlaaye| aura cAmaDiyA grAma se cAmar3a kahalAye jaise nAgapura se nAgaurI, jAlaura se jAlorI, phalodI se phalodiyA ityAdi / balAI- ratnapurA ke jAgIradAra aura vahAM ke rahane vAle boharAjI lIchamaNadAsajI ke Apasa meM manomAlinya ho gayA / usa samaya kAnUna to sattAdhAriyoM kI jabAna meM hI the, vaha cAite vaisA hI anyAya kara sakate the| ataH boharAjI apanA dhana-mAla gAr3oM meM DAlakara rAtri samaya gupta rIti se cala diye, para unhoM ko *OM saMvat 1565 varSe vaizASa vadi 13 ra vau DheDhIyA nAme zrI uesavaMze saM0 pIdA bhAryA dharaNU putra saM0 tolA suzrAvakeNa bhA0 nInU putra sA0 rANa sA lapamaNa bhrAtaH sA0 AsA pramukha kuTuba sahitena svayaurtha zrIaMcalagaccheza zrIbhAvasAgarasUrINAmupadezena zrIajitanAtha mUlanAyake caturviMzati jinapaTTakAritaH pratiSThitaH zrIsaMghena bA0 pU0 zilAlekha naM0 568 yaha DheDhIyA gAva saujata paragane meM thA aura sAMDiyA caMDAvala, cAmar3iyA nAmaka grAma Aja bhI sojata paragane meM vidyamAna haiN| inhIM gAMvoM ke nAma jaina kSatriyoM kI jAtiyAM bana gaI haiN| sAtapana 203
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa yaha bhI bhaya thA ki zAyada pIche se jAgIradAra ke zrAdamI na A jaaveN| ataH unhoMne apanI prosavAlI pozAka badala kara kisAna jaisI pozAka pahina lI aura mAla kI gADiyAM para kucha cAmar3e DAla diye / ve jA rahe the, pIche jAgIradAra ko khabara hote hI rAtri meM savAroM ko bhejaa| unhoMne boharAjI kI gAr3iyoM ko pakar3a liyA aura pUMchA, tuma kauna ho ? unhoMne apanA mAla bacAne kI nIyata se kahA bApajI dUra rahanA hama balAI haiM / basa, savAra vApisa lauTa gaye aura boharAjo apanA mAla bacA kara sakuzala icchita sthAna para pahu~ca gaye / bAda jAgIradAra ko mAlUma huA ki boharAjI bar3e hI buddhimAna evaM mutsaddI nikale ki balAI bana kara apanA mAla bacA liyaa| usa dina se loga boharAjI ko balAI-balAI kahane lage aura unakI saMtAna Aja bhI usI balAI nAma se kahalAtI huI sojata vagairaha meM vidyamAna hai| isI prakAra kaI hA~sI maskarI se, kaI vyApAra se, kaI apane nAmAMkita pitA ke nAma se jAtiyeM bana gaI thIM jinake thor3e se nAmoM kA yahA~ paricaya karavA denA aprAsaMgika na hogaa| 1-- sAMDha, sIyAla, nAhara, kAga; bugalA, garur3a, kukaTa, minnI, cIla, gadaiyA, haMsa, macchA, bokaDIyA, hIraNa, bAgamAra, bakarA, luMkar3a, gajA, ghor3Avat, dhAr3IvAla, dhokhA, murgIpAla, vAgacAra ityAdi pazuoM ke nAma para osavAloM kI jJAtiyoM ke nAma par3a gaye, para yaha to kadApi nahIM samajhA jAve ki yaha jJAtiyAM pazuoM se paidA huI haiM parantu yaha kevala-hAMsI ThaTThA kA hI phala hai| 2-hathuDiyA, sAcorA, jAlaurI, sirohIyA, rAmaseNA, nAgorI, rAmapuriyA, phalodiyA, mer3atiyA, maMDovarA, jIrAvalA, gudocA, naravarA, saMDerA, ratnapurA, rUNivAla, harasorA, bhopAlA, kuceriyA, borUdiyA, bhinnamAlA, cItor3A, bhaTanerA, saMbhariyA, pATaNI, khIvasarA, cAmar3a, DheDiyA, caMDAliyA, pUMgaliyA, zrImAla, ityAdi jJAtiyAM nivAsanagara ke nAma se olakhAI jAtI haiN| 3-bhaMDArI, koThArI, khajAnacI, kAmadAra, potadAra, caudharI paTavArI, seTha, mehatA kAnUnuMgA, zUravA, raNadhIrA, boharA, daphtarI ityAdi jAtiyAM rAjAoM ke kAma karane se kramazaH upanAma par3a gaye haiM / 4 -ghIyA, teliyA, kesariyA, kapUriyA, bajAja, gugaliyA, lUNiyA, paTavA, nAleriyA, sonI, cAmar3a, gAndhI, jar3iyA, boharA, gudiyA, maNiyAra, mInArA, sarApha, mavarI, pitaliyA, bhaMDoliyA, dhUpa yAdi jJAtiyoM ke nAma vyApAra se par3e haiN| 5 - koTecA, DAMgarecA, brahmacA, vAgarecA, kAMgarecA, sAlecA, prAmecA, pAvecA, pAlarecA, saMkhalecA, nAMdecA, mAdarecA, gugalecA, gudecA, keDecA. suMghecA ityAdi jJAtiyoM ke kaI-kaI kAraNoM se evaM upanAma dakSiNa kI tarapha gaye huye osavAloM ke haiN| 6-mAlAvat, campAvata, pAtAvat , siMhAvat zrAdi tathA sekhANi, lAlANi, dhamANi, tejANi, duddhANi, sIpANi, vaigANi, AsAMNi, janANi,nimANi ityAdi thalIprAnta va gor3avAr3a prAnta meMrahane vAloM ke pitA ke nAma para jJAtiyoM ke nAma par3a gaye haiN| ityAdi aneka kAraNoM se osavAloM kI zAkhA-pratizAkhArUpa saiMkar3oM nahIM para hajAroM jAtiyAM bana gaI, jo osavAloM meM 1444 gotra kahe jAte haiM, para antima "DosI aura ghaNAi hosI" isa purAnI kahAvata ke bAda bhI ekeka gautra se aneka jAtiyAM prasiddhi meM AI thIM / yahA~ para yaha kahanA bhI atizayokti Jain Education national
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pU0 400 varSe na hogA ki zrosavAla jJAti usa jamAne meM zAkhApratizAkhA phalaphUla se vaTavRkSa kI mAphika phalI phUlI thii| yaha usa samaya ke isa jAti ke abhyudaya ko batalA rahI hai, kyoMki usa samaya osavAla jAti meM sampa thA, saMgaThana thA, jAti bhAiyoM ke prati prema, sneha, vAtsalyatA aura sahAnubhUti ke bhAva the, evaM osavAloM ke dina car3hate the / yahI kAraNa thA ki eka eka gotra se aneka zAkhApratizAstrA nikala kara vaTavRkSa kI bhAMti bhArata ke saba prAntoM meM prasara gaI thiiN| ____saMsAra meM udaya aura asta kA cakra hamezA calatA hI rahatA hai / jaba udaya ke kAraNa asta ke kAraNoM kA rUpa dhAraNa kara lete haiM taba udaya kI rukAvaTa hokara asta kA cakra cala par3atA hai| zrosavAla jAti kA bhI yahI hAla huA ki isameM sampa ke sthAna kusampa, saMgaThana ke sthAna phUTa, prema ke sthAna dvaSa sneha ke sthAna vidroha, vAtsalyatA ke sthAna eka dUsare ko nIcA girAnA, sahAnubhUti ke sthAna apane bhAiyoM ko takalIpha pahu~cA kara jar3amUla se ukher3a pheMkane kI nIti ko svIkAra kii| basa, usa dina se hI osavAloM ke dina badala gaye / jahAM hajAroM ghara the vahAM nAma mAtra ko osavAla raha gaye aura kaI hajAroM kI bastI vAle grAma to Ujar3a se ho gaye / dekhiye namUnA 1-mer3atAroDa phalaudI meM kaI 5000 ghara osavAloM ke the, Aja eka pArzvanAtha kA maMdira rahA hai| 2-zrosiyoM meM lAkhoM osavAla basate the, zrAja eka mahAvIra maMdira khar3A hai| 3-rAnakapura meM 3500 ghara osavAla poravAloM ke the, Aja eka AdIzvara bAbA hI virAjamAna haiM 4-pucchAlA mahAvIra ke pAsa hajAroM gharoM kI basatI thI, Aja eka mahAvIra kA maMdira hai / 5-jaitArana ke pAsa eka ratnapurA grAma thA, jahAM ke osavAloM ke nAma vaMzAvaliyoM meM likha milate haiM, Aja vahAM kisAna loga kheta ravar3ate haiN| 6-maMDovara meM jainoM kI kAphI AbAdI thI, Aja jainoM ke tIna maMdira hI zeSa raha gaye haiN| 7- nAgaura meM eka samaya jainoM ke 8000 ghara kahe jAte haiN| kevala eka coraDiyA jAti ke 1000 ghara the, bAja mAtra osavAloM ke 400 ghara raha gaye haiN| 8---mer3atA meM 3500 ghara the, Aja karIba 100 pA rahe haiN| 9-ruNAvatI (rUNa) meM 750 ghara to kevala eka lor3hoM ke hI the, Aja 35 ghara A rahe haiN| yadi isa prakAra likhA jAya to eka bar3A grantha bana jAtA hai aura isameM Azcarya karane jaisI koI bAta bhI nahIM hai / kyoM ki jisake ghara meM pUrvokta phUTAdi ke kAraNa paidA hote hoM ve kaba jIne kAbila rahate haiN| prasaMgopAta zrosavAla jAti ke udaya asta kA thor3A sA digdarzana karavA kara aba caMDAliyAdi jAtiyoM kI utpatti ke viSaya meM thor3A sA hAla likha dUgA ki yaha jAtiyAM kisa vaMza vaNaM se utpanna huI haiM jaise ---- 1-caMDAliyA-ina kA mUla gautra luMga yA luMgiyA hai jo luMgoM ke bar3e bhArI vyApArI the| inake pratibodhaka zrAcArya ratnaprabhasUri hI the| luMgiyA gotra vAloM ko inakI kuladevI ne prasanna hokara akhUTa dravya diyA thA aura usa dravya ko unhoMne jaina dharma ke abhyudaya ke nimitta khule dila se vyaya bhI kiyA thaa| kaI vAra saMgha nikAla kara sAdharmI bhAiyoM ko vastrAbhUSaNa aura sonAmuharoM kI pahirAmaNi dI thii| kaI sthAnoM meM jaina mandira bhI banAye the aura duSkAloM meM manuSya aura pazuoM ko anna evaM ghAsa dekara unake prANa bhI bacAye the| caMDAliyA prAma ke kAraNa ina gotra vAloM kA nAma caMDAliyA huA hai / ___wwww.ja2050
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSe / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2- balAI- vi. saM. 913 meM AcArya pUrNacaMdrasUri AbU ke Asa-pAsa vihAra kara rahe the / sarasAI grAma meM sUrijI kA padhAranA huA / vahA~ ke adhipati paramAra rAva dalapatAdi sUrijI kA vyAkhyAna sunane ko Aye / sUrijI ne ahiMsA ke viSaya para khUba jora evaM yukti pramANa dvArA upadeza diyA aura sAtha meM hiMsA aura mAMsAhAriyoM ke liye sivAya naraka ke kauna gati ho sakatI hai aura naraka ke duHkhoM kA bhI isa prakAra varNana kiyA ki upasthita logoM kA hRdaya ekadama kampa uThA aura ve jainadharma svIkAra kara ahiMsA ke paramopAsaka bana gye| jainadharma svIkAra karane ke bAda unake pAsa bahuta dravya jamA ho gayA, jisase unhoMne boharagata kA kAma kiyaa| ata: ye boharAjI khlaaye| una logoM kI santAna kI bhI khUba vRddhi huii| unhIM ke andara se vikrama kI caudahavIM zatAbdI meM boharAjI licchamaNadAsajI ratnapurA meM basate the jisake viSaya hama Upara likha Aye haiM ki boharAjI se balAI khlaaye| __ 3-DheDiyA yaha mUla paramAra jAta ke rAjapUta the, vi.saM. 889 meM AcArya somaprabhasUri ne dharmApadeza dekara jaina banAye jisakA udAharaNa Upara likhA jA cukA hai ki kevala haMsI-maskarI se hI inakA nAma Dher3hiyA par3a gayA thaa| ityAdi osavAla samAja kI tamAma jAtiyA~ prAyaH kSatrIvarNa se hI banI haiM, jo isa grantha ke par3hane se Apa bhalI bhAMti jAna sakoge / isa hAlata meM binA soce samajhe eka pavitra jAti para kSudratA kA AkSepa kara denA yaha kitanA anyAya aura dvaSa-buddhi kA kAraNa hai| isa prakAra ke AkSepa yaha pahile pahala hI nahIM haiM para isake pUrva phuleganivAsI choTUlAla zarmA ne apanI 'jAti anveSaNa' nAmaka pustaka meM bhI managaDhanta kalpanA dvArA kaI prakAra ke AkSepa kiye the| para jaba pIpAr3a ke zrIsaMgha ne unheM noTisa dvArA sUcita kiyA ki Apane jo apanI pustaka meM AkSepa osavAla samAja para kiyA hai isake liye Apa kyA sAbUtI de sakate haiM ? varanA tumhAre para kAnUnI kAryavAhI kyoM na kI jAya ? isake uttara meM zarmAjI ne kSamAyAcanA karate huye likhA ki maiMne jaisA sunA, vaisA likha diyA hai| yadi mere likhane se ApakI jAti kA apamAna huA ho to maiM mAphI cAhatA hU~ aura Apa jo satya hisTrI bheja deMge to dvitIya AvRtti meM maiM apanI bhUla sudhAra la~gA ityAdi / ___ yaha to huI osavAla jAti ke viSaya kI bAta, aba rahI dharma viSaya kI bAta / dharma koI bhI jAti evaM varNavAlA pAlana kara sakatA hai kyoMki dharma kA sambandha jAti evaM varNa ke sAtha nahIM, para AtmA ke sAtha hai, jaise zaiva aura vaiSNava dharma kA pAlana karane vAle kSatriya, brAhmaNa, vaizya haiM vaise zUdra bhI haiM, para dharma pAlana karane vAloM kA nyAti-vyavahAra eka ho yaha niyama nahIM hai| isI prakAra jaina-dharma ko bhI samajha liijiye| yadi koI zudra jainadharma pAlana karanA cAhe to usake liye manAhI bhI nahIM hai| kyoMki kahA hai kiHzUdro'pi zIlasampanno, guNavAn brAhmaNe bhavet / brAhmaNo'pi kriyAhInaH zUdrApatya samAbhavet / / zAstrakAroM ne varNa kA AdhAra karma para rakha chor3A hai| kAraNa, jisakA karma acchA hai usakA pariNAma acchA hai / jisakA pariNAma acchA hai vaha dharma kA pAtra hai| ityAdi ina pramANoM dvArA samAdhAna se hamAre bhramavAdiyoM kI zaMkA nirmUla ho jAtI hai aura nizcaya ho jAyagA ki pavitra zrosavAla jJAti 2400 varSa pUrva pavitra kSatriya varNa se utpanna huii| Jain International
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [ vi0 pR0 400 varSa zrosavAla jAti kA Adarza zrosavAla jAti ke prAdurbhAva kA mUlasthAna upakezapura hai / tadanusAra isa jAti kA prAcIna pracalita nAma upakezavaMza hai / upakezapura kA apabhraMza hokara zrosiyAM ( nagara ) zabda banA / tadanusAra upakezavaMza zabda kA bhI rUpAntara hokara osiyAM nagara ke AdhAra para osavaMza zabda prasiddha huaa| anyAnya nagaroM meM jAkara basane se isI vaMza ke loga "osavAla" nAma se sammAnita hone lge| upakezavaMza ke prAdurbhAva kA samaya vi0 pUrva 400 varSa hai| AcArya zrIranaprabhasUri ne vIrAt 70 varSe upakezapura meM isa vaMza kI sthApanA kI thii| AcArya zrI ne hiMsAmaya zrAcAra vAle rAjapUtoM kI zuddhi kara ke mahAjanasaMgha rUpI sudRr3ha saMsthA kI sthApanA kii| yahI saMgha bhAratIya jAtiyoM ke itihAsa meM mAnamaryAdA, vaibhava, dAnazIlatA evaM udAratA ityAdi kI dRSTi se anupama sthAna rakhatA hai| hamAre isa mahAjanasaMgha athavA osavAla jAti ke rIti-rivAja ityAdi itane uttama haiM ki isa bhava aura para-bhava meM kalyANakArI haiM / pAThakoM kI jAnakArI ke nimitta yahAM saMkSipta paricaya denA hI isa lekha kA mukhya udezya hai / 1-osavAla jJAti-rAjapUtoM se banI hai / isameM prathama to sUryavaMzI-candravaMzI kSatriya sammilita hue - pazcAt paramAra, cauhAna pratihAra-solaMkI, rAThaur3a, zizodiyA, kacchavAha evaM khIcI ityAdi rAjapUtoM ko bhI pratibodha de evaM jainadharma meM dIkSita kara pUrva ke osavAloM meM sammilita kara die| isa viSaya meM agara Apa kisI zrosavAla se prazna kareMge ki ApakA nakha kyA hai ? uttara meM yahI kaheMge ki hamArA nakha paramAra cauhAna yA anya jina rAjapUtoM se ve bane hoMge vahI batAeMge / rAjapUtoM ke atirikta brAhmaNa evaM vaizyoM ko bhI jainAcAryoM ne jaina banA kara osavAla jAti meM sammilita kara lie| 2-osavAla jJAti kA sthAna-isakA mRlotpatti sthAna upakezapura thA, jisako vartamAna meM osiyAM nagarI kahate haiM / pazcAta vibhinna sthAnoM se bhI osavAla banAte gae vaise hI yaha jAti bhArata ke saba pradezoM meM phaina tI bhI gaI jaise mAravAr3a, mevAr3a, mAlavA, daMDhAr3a, hAr3autI saMyuktaprAMta, madhyaprAMta, paMjAba, pUrva, AsAma, dakSiNa, karnATaka, tailaMga, mahArASTrIya, gujarAta, lATa, saurASTra, kaccha evaM siMdha ityAdiprAyaH bhArata meM aisA koI nagara yA prAMta nahIM ki jahAM posavAloM kI bastI na ho / 3.--osavAloM ke dharma guru-jainAcArya jo kanaka kAminI Adi jagata kI saba upAdhiyoM se bilkula alaga rahate haiM aura paMca mahAvrata pAlate haiM, parama nirvRti bhAva se mokSamArga kA sAdhana karate haiM / una munivarga ko zrosavAla apane dharma-guru mAnate haiM aura unhoM para ve itanA bhakti-bhAva rakhate haiM ki ekeka padAdhikAra aura nagara-praveza ke mahotsava meM hajAroM lAkhoM rupaye kharaca kara DAlate haiN| aise AcArya mahArAja kevala osavAloM ko hI nahIM, para Ama janatA ko upadeza de unakA jIvana nItimaya, dharmamaya, paropakAramaya,banAkara isa loka aura paraloka meM sukha ke adhikArI banA dete haiM / zrosavAloM ke dUsare kulaguru hote haiM ve osavAloM ke gharoM meM solaha-saMskAra vagairaha kArya karAyA karate haiM aura osavAloM kI vaMzAvaliyAM bhI likhA karate haiM / osavAla apane kula gurutroM kA bhI yathA ucita sammAna kiyA karate haiN| 207
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0400 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 4-zrosavAloM kA dharma-zrosavAloM kA dharma jainadharma hai / bacapana se hI ve apane lar3akoM ko aisI zikSA dete haiM ki jisase unake saMskAra jaina dharma para dRr3ha jama jAte haiM ve loga apane jaina mandira mUrtiyoM kI trikAla prArthanA, pUjA, pATha, sevA, bhakti, upAsanA karanA apanA dharma samajhate haiM aura jainamuniyoM kI sevA, upAsanA va vyAkhyAnAdi upadeza zravaNa kara AtmajJAna, adhyAtmajJAna, tatvajJAna aura aitihAsika jJAna prApta karate haiM aura apane satyajJAna dvArA anya logoM ko hI nahIM, para gajA mahArAjAoM ke citta ko isa pavitra jaina dharma kI ora AkarSita karanA apanA parama karttavya samajhate haiM / 5-osavAloM ke dharma-kArya-jaina mandira mUrtiyoM kI pratiSTA karavAnI, purANe mandiroM kA jINoMddhAra karavAnA, jaina tIrthoM kI yAtrA ke liye bar3e bar3e saMgha nikAlanA, svAmivAtsalya karanA, arthAt svadharmI bhAIyoM ko hara prakAra se madada karanA, zAsana kI prabhAvanA arthAt kisI prakAra se apane dharma kA prabhAva janatA para DAlanA, sthAna sthAna para jJAna-bhaNDAroM kI sthApanA karanA, ahiMsA paramodharmaH kA pracAra vizvavyApi kara denA ityAdi dharmakArya evaM paropakAra karanA osavAla apanA parama karttavya samajhate haiN| 6-osavAloM kI paropakAritA -dAnazAlA (zatrukAra), anAthAlaya, auSadhAlaya, vidyAlaya, musAphirakhAnA. kuMve, tAlAba, bAvar3iyAM, sadAvrata, pAnI kI pyAU, duSkAlAdi meM annadAnAdi se dIna duHkhiyoM kA uddhAra karanA, gauzAlA pAMjarApolAdi aneka sukRta kArya kara dezavAsI bhAiyoM kI sevA meM hajAroM lAkhoM kror3oM dravya kharaca karanA osavAla loga apanA parama kartavya samajhate haiM / / 7-osavAloM kI paMcAyatiyoM- osavAloM ke nyAti jAti paMcAyatiyoM kA saMgaThana itanA uttama rIti se racA gayA hai ki grAma meM jhagar3A-TaMTA-phisAda va lena-dena sambandhI kisI prakAra se vaimanasya ho jAya to unako adAlatoM kA muMha dekhane kI AvazyakatA nahIM rahatI hai, kAraNa bhosavAla paMca una vAdI prati vAdiyoM ko isa uttama rIti se ghara ke ghara meM samajhA dete haiM ki phira apIla taka kA avakAza hI nahIM rahatA hai| itanA hI nahIM para osavAla paMca prAma-sambandhI aneka kArya karane meM apanA samaya va dravya kharaca kara svayaM kaSTa uThA lete haiN| para grAma vAloM ko garama havA taka nahIM pahu~cane dete haiM. isaliye hI paMca paramezvara aura mAM-bApa kahalAte haiN| 8-osavAloM ke parva dina-kArtikavada 15 mahAvIra-nirvANa, kArtika zuklA 1 gautama-kevala mahotsava, zuklA 5 jJAna paMcamI pUjA, zuda 8 se 15 taka aThAI mahotsava; mArgazIrSa zuda 11 mauna-ekAdazI, poSa vada 10 pArzvanAtha janma-kalyANaka, mAgha vada 12 mestrayodazI, phAlguna zuda 8 se 15 taka phAlguna aThAi mahotsava, caitra zuda 7 se pUrNimA taka AMbila tapazcaryA ke sAtha aThAI mahotsava, vaizAkha meM akSaya tRtIyA, jyeSTha mAsa meM zAntinAthakalyANaka, ASAr3ha mAsa zuda 8 se punama taka aThAI mahotsava, zrAvaNa zuddha 5 ko neminAtha bhagavAna kA janmadina, bhAdrapada meM parvAdhirAja paryuSaNa parva 8 dina mahotsava, Azvina mAsa meM zrAMbila kI tapazcaryA ke sAtha aThA mahotsava / inake sivAya jinalyANaka tithi, pratiSThA dina zrAdi jainoM meM parva mAnA gayA hai| ina pavitra dinoM meM dharma-kRtya vizeSa kiyA jAtA hai, pApa karma kA tyAga kara AtmabhAva meM ramaNatA karanA osavAla loga apanA kartavya samajhate haiN| Jain Edoenternational
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA] [vi0 pU0 400 varSa 9-osavAloM kA sammelana-dIrghadarzI zrosavAloM ne apane sammelana ke liye pratyeka prAnta meM ekeka tIrthoM para aise mele mukarrara kara diye haiM ki varSa bhara meM eka do sammelana to sahaja hI meM ho jAtA hai| ve bhagavAna kI bhakti ke sAtha apane nyAti jAti sAmAjika aura dhArmika viSaya meM kisI prakAra ke naye niyama banAnA aura purANe niyamoM kA saMzodhana karanA, kharAba rUDhiyoM ko nikAlanA sadAcAra kA pracAra karanA ityAdi samayAnusAra kArya kara sakate haiM kAraNa vahAM saba prAnta ke loga ekatra hone se na to kisI ke ghara para vaha kArya hotA hai na kisI ko bulAne ke liye kharacA uThAne kA jora par3atA hai aura dharmasthAna para prema ekyatA se kiye huya kArya ko calAne meM koziza bhI nahIM karanI par3atI hai| 10-osavAloM kA AcAra vyavahAra-juvA, corI, zikAra, mAMsa, madirA, vaizyA, paranArI evaM sAta ku-yasana aura vizvAsaghAta dhokhebAjI, rAjadroha, dezadroha, samAjadroha Adi loka niMdanIya kArya sarvathA tyAjya haiM aura vAsIanna ( bhojana ) dvidala, bAvIzaabhakSa, anachAnA pANI, rAtrIbhojana, zrAdi 2 jIvahiMsA kA kAraNa aura zarIra meM bImArI bar3hAne vAle padArtha osavAloM ke liye sarvathA abhakSa haiN| suvA sutakavAle gharoM meM annajala nahIM lenA Rtu-dhamma cAra dina barAbara TAlanA sadaiva snAna majjana se zarIra va vastrazuddhi kara pUjA pATha Adi apanA iSTa smaraNa karane ke bAda strI va puruSa apane gRha kArya meM pravRtamAna hote haiM itanA hI nahIM para yajJopavIta lenA bhI prosavAloM kA kartavya hai osavAla loga sadaiva thor3A bahuta punya apane gharoM se nikAlate haiM jaise abhyAgatoM ko annajala, gAyoM ko ghAsa, kuttoM ko roTI, bhikSukoM ko bhojana yaha osavAloM kI dinacaryA hai| 11-zrosavAloM kI vIratA-bhAratIya anyonya jJAtiyoM se zrosavAloM kI vIratA car3habar3ha ke hai| kAraNa yaha jJAti mUla gajapUtoM se banI hai zrosavAloM meM aise aise zUravIra huye haiM ki seMkar3oM jagaha saMgrAma meM pratipakSI va anyAyIoM ko parAjaya kara apanI vijaya patAkA bhUmaNDala meM phaharAte hue deza kA rakSaNa kiyA jinavIroM kI vIratA kA ujjvala jIvana itihAsa ke pRSThoM para Aja bhI suvarNa akSaroM se aMkita hai / 12-osavAloM kA padAdhikAra-dIvAna, maMtrI, mahAmaMtrI, senApati, hAkima, tahasIladAra, jajajagataseTha, nagaraseTha, paMca, caudharI, paTavArI, kAmadAra, khajAnacI, koThArI, boharAjI, Adi osavAloM ko apanI yogyatA para padAdhikAra milA evaM mila jAtA hai tadanusAra ve jahA~ tahA~ nAgarikoM kA bhalA bhI kiyA karate haiM aura nAgarikoM kI tarapha se hI nahIM para rAjA mahArAjAoM kI tarapha se bar3A bhArI mAna maratabA bhI milatA hai yaha kahanA bhI atizayokti na hogA ki usa samaya rAjadarabAra meM osavAla cAhata vaha ho janatA kA bhalA kara gujarate the / arthAta isa padAdhikAra ke jariye osavAloM ne duniyA kA bahuta bhalA kiyA deza aura rAjAoM kI kImatI sevA karake acchI tarakkI dI thii| 13-osavAloM kI mAnamaryAdA-rItirivAja ijjata vagairaha anyonya jJAtiyoM se khUba car3habar3ha ke haiM kAraNa osavAloM kI zauryatA voratA, dhairyatA, gaMbhIryatA, nItikuzalatA, raNakuzalatA, sandhikuzalatA, sAma, dAma, daMDa, bheda pratijJApAlana, dezasevA, rAjapevA samAjasevA, dharmasevA aura caturyAdi aneka sadaguNoM se AkarSita ho rAjA aura prajA osavAla logoM ko ijjata Adara satkAra-mAnamahatva denA apanA khAsa karttavya samajhate haiN|
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 14-zrosavAloM kA pezA (dhaMdhA )-jina rAjAmahArAjAoM ko mithyAcaraNa chur3A ke osavAla banAye gaye the / vaha cirakAla (kaI pIr3hiyoM ) taka rAja ho karate rahe aura kitaneka logoM ne rAjakarmacArI bana rAjataMtra calAye aura kitaneka loga vyApAra karane lage unake liye yaha kahanA bhI atizayoktipUrNa na hogA ki vyApAra meM jitanI himmata mahAjanoM kI hai itanI zAyada hI anya jJAti kI hogii| vyApAra karane kA tAtparya kevala paisA paidA karane kA hI nahIM thA, kintu vyApAra dezonnati kA eka aMga samajhA jAtA hai| jisa deza meM vyApAra kI unnati hai vaha deza sadaiva ke lie sukhI aura samRddhazAlI rahatA hai, isIliye dezasevA meM zrosavAla agresara mAne jAte haiM aura prosavAloM ne khetI ko bhI vyApAra kA eka aMga mAnA hai aura jo sAdhAraNa gA~va meM rahate haiM ve osavAla vyApAra ke sAtha khetI bhI karAyA karate haiM / isameM una logoM ne mukhya do bAteM samama rakkhI haiM; 1-puruSArthI jIvana 2-gRha jIvana meM sukha zAnti / yahI kAraNa hai ki ve khetI se apanA tamAma kharcA nikAla sakate haiN| itanA hI kyoM para ve aneka gau Adi kA rakSaNa bhI karate haiM, jisase apane zarIra kA svAsthya bhI acchA rahe / dUsare vyApAra meM jo dravya paidA karate haiM vaha dharmakArya meM khuzI se lagA dete haiN| 15-osavAloM kI boharagata-zropavAla loga bahuta dhanADhya the| ve rAjA mahArAjA ThAkuroM jamInadAroM aura kisAna logoM ko dravya karja meM diyA karate haiM / isameM svArtha ke sAtha dezasevA bhI rahI huI hai kAraNa deza AbAdI kA aAdhAra kisAnoM para hai kisAnoM ko jaise jaise sAdhana sAmagrI adhika milatI hai vaise vaise paidAvArI adhika karate haiN| jisa deza meM khAdyapadArthAdi kI adhika paidAvArI hai, vahAM rAjA prajA saba sukhI aura unnata rahate haiN| 16-osavAloM ke vyApArakSetra kI vizAlatA-bhAratIya dezoM ke sivAya sAmudrika jahAjoM dvArA anya dezoM meM bhI osavAla vyApAriyoM kA vyApAra thA, jJAti bhAiyoM ke sivAya apane deza-bhAiyoM ko bhI vyApAra meM unnata banAne kI koziza karate haiM jo loga deza meM vyApAra karate haiM vaha bhI bar3e hI thokabanda vyApAra karate haiM ki eka bar3e vyApArI ke pIche saikar3oM loga apanA gujArA acchI taraha se kara skeN| osavAloM ko kuladevI kA varadAna hai ki vaha vyApAra meM bahuta dravya paidA kre| "upakeza bahulaM drvyN"| osavAla jaise nyAyapUrvaka dravyopArjana karate haiM vaise hI vaha zubha kAryoM meM bhI lAkhoM kroDoM dravya kharaca ke apane jIvana ko saphala banAte haiN| 17-osavAloM ke byAha lagna-jo rAjapUtoM se osavAla banAye gaye the unakI lagna-zAdI kitaneka arase taka to rAjapUtoM ke sAtha hI hotI rhii| bAda osavAla jJAti kA eka bar3A bhArI jatthA bana gayA, taba se unakI lagna zAdI jainadharbha pAlane vAlI jJAtiyoM meM hone lagI, ataH zrosavAloM kA lagnakSetra vizAla thaa| aura isa jJAti ke pUrvajoM ne aise uttama rItarivAja bA~dha rakhe haiM ki jisameM dhanADhya aura sAdhAraNa evaM saba kA nirvAha acchI taraha se hotA rhe| isa jJAti meM dharma-vivAha bar3I ijjata ke sAtha hote haiM / kanyA kA paisA lenA to dUra rahA para kanyA ke vara ke vahA~ kA pAnI pInA bhI pApa samajhate haiN| isI kAraNa se isa jJAti kI bar3I bhArI ijjata mAnI jAtI hai aura vistAra se phalI-phUlI hai| 18-osavAloM kI gRhadeviyAM-osavAloM ke gharoM meM mahilAoM kI bar3I bhArI ijjata mAna-maryAdA kANa-kAyadA hai / bAhara jAne ke samaya do cAra itara jAti kI aurateM sAtha rahatI haiM pAnI bharanA, anAja Jain Edm onternational wow.jainelibrary.org
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ osavAla jAti kI aitihAsikatA ] [vi0 pU0 400 varSa pIsanA, gobara uThAnA vagairaha halake kArya vaha nahIM karatI haiM vaise kArya unhoMke gharoM meM prAyaH majUra hI kiyA karate haiM / osavAloM kI striyA~ prAyaH likhI par3hI hotI haiM / hunnara udyoga meM vaha hoziyAra hotI haiN| salamAsitArA va jarI ke kasIde vag2airaha AvazyaktA mAphika gRhakArya meM vaha dUsaroM kI apekSA vagaira saba kArya svayaM kara letI haiM | jaise vaha gRhakArya meM catura hotI haiM vaise dharmakArya meM bhI bar3I dakSa huA karatI haiN| hA~ kaI loga choTe grAmoM meM rahate haiM vaha anya logoM ke saMsarga ke kAraNa parAdhIna na raha kara saba kArya svayaM kara lete haiN| 1 19 - savAloM kI pozAka - zrosavAloM kI pozAka prAyaH mAravAr3I hai / ve zreSTha kapar3oM ke sAtha jevara pahananA adhika pasanda karate haiM / musAphirI ke samaya talavArAdi zastra bhI rakhA karate haiM / zrasavAloM ke gharoM meM auratoM kI pozAka jitanI sundara va zobhanIya hotI hai utanI hI adabamaya hai| cAhe osavAla loga videza meM cale jAveM parantu unakI pozAka to apane deza kI hI rahegI, parantu jo cirakAla se videzavAsI ho gaye haiM unhoM kI pozAka dezAnusAra badala bhI gaI hai, para vaha kabhI deza meM Ate haiM taba to unako apane deza kI pozAkAdi dhAraNa karanI par3atI hai 20- osavAloM kI bhASA - zrosavAloM kI mUla bhASA mAravAr3I hai para ve prAya: saMskRta, prAkRta, gujarAtI, marAThI, kanADI, tailaMgI, baMgAlI Adi bahuta bhASA-bhASI huA karate haiN| yaha kahanA bhI atizaya yukti na hogA ki jitanI bhASAoM kA bodha osavAloM ko hai utanA zAyada hI kisI anya jJAti ko hogA / zrIsavAloM meM ucca bhASA va ucca zabdoM kA prayoga vizeSa rUpa meM hotA hai / patroM kI likhAvaTa meM bhI aise priya aura ucca zabdoM kA prayoga kiyA jAtA hai jisase prema-aikyatA kA saMcAra svabhAva se hI ho jAtA hai / zrosavAloM ko jaise bhASA kA vizAla jJAna hai vaise lipiyoM kA jJAna bhI vistRta hai / vaha hareka lipi ko izArA mAtra se par3ha sakate haiN| isakA kAraNa osavAloM kA vyApAra hareka dezavAsiyoM ke sAtha honA hI hai / 29- osavAloM kA mahatva - zrosavAla jJAti zranyAnya jJAtiyoM se car3ha bar3ha ke hone para bhI anya anya jJAtiyoM ke sAtha prema aikyatA ke sAtha unakI unnati meM Apa sahAyaka bana madada karate haiN| itanA hI nahIM balki grAma-sambandhI koI bhI kArya ho, usameM Apa kitane hI kaSTa va nukasAna uThA lete haiM, rAja darabAra meM jAne kA kAma par3ane para Apa apanA kAma chor3a vahAM jAveM, javAba savAla kareM, paisA kharaca kareM, para grAmavAsiyoM taka garama havA taka nahIM Ane deve isa paropakAra-vRtti se hI duniyA meM zrosavAloM kA mAna - mahatva mazahUra hai / 22 - savAloM ke gharoM meM gaudhana kA pAlana -- savAloM ke gharoM meM gaudhana kA pAlana vistRta saMkhyA meM hotA hai| aisA zAyada hI ghara hogA ki jisa ghara meM gaumAtA kA pAlana na hotA ho ? santAna vRddhi aura vIratA kA mukhya kAraNa kahA jAya to gau kA pAlana karanA hI hai| dUsarI bAta yaha bhI hai ki osavAla ke gharoM meM gau kA pAlana itanI uttamarIti se hotA hai ki Apa kaSTa sahana kara lene para bhI gau ko takalIpha nahIM hone dete / isI kAraNa se dUsaroM se paMca daza rupaye osavAloM se kama liye jAte haiN| kisAnoM ko vizvAsa hai ki osavAloM ke gharoM meM gaudhana bahuta sukhI rahate haiM / una gauoM kA lAbha kevala osavAloM ko hI nahIM, para dUdha dahI chAcha vagairaha kA bahuta se logoM ko bhI lAbha milatA hai, yaha unakI udAratA kA paricaya hai / 211 www.jamelibrary.org
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 400 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 23-zrosavAloM ke yAcaka-yoM to jitane yAcaka haiM unakI yAcanA para zrosavAla yathAzakti dete hI haiM, parantu eka saMvaga jAti osavAloM ke liye mukarrara hai aura ve sevaga sivAya osavAloM ke kisI se yAcanA nahIM karate, phira bhI osavAloM kI kRpA se ve anya yAcakoM kI apekSA bar3ha-car3ha ke rahate haiM / zrosavAloM ke nyAti-jAti, paMca paMcAyatI zAdI va saMgha-sambandhI hareka kAma kAja arthAt eka ghara sambandhI va samudAya. sambandhI koI kArya ho, unake liye sevaga loga haiM, vaha zrosavAloM ke hareka kArya karane ko va Taila-bandagI meM hAjara rahate haiM aura jainamandira upAsarAoM kA kAjA-kacarA nikAlanA, baratana cirAgabattI ghIsa ke tayyAra rakhanA, ityAdi aura una sevaga jAti ke nirvAha ke liye osavAloM ne pratidina pratyeka ghara se ekeka roTI deNA, aura lagna-zAdI meM tyAga yA inAma vagairaha ke rupaye denA ki jisase una sevagoM kA sukhapUrvaka nirvAha ho jAya aura sevagoM ne bhI aisI pratijJA le rakhI hai ki hama zrosavAloM ke sivAya dUsarI jJAti se yAcanA nahIM kreNge| 24-zrosavAloM kI sarva jIvoM ke prati maitrI kI bhAvanA-paryuSaNAdi parva-dinoM meM osavAla svayaM pApakarma ko tyAga karate haiM aura dUsarI jJAtiyoM ko upadeza dvArA va dravya dvArA unakA pApakArya chur3Ate haiM itanA nahIM para isa viSaya meM bar3e bar3e rAjAmahArAjA aura bAdazAhoM ke citta ko AkarSita kara jIva dayA va parvadinoM meM akhte palAne ke viSaya meM paTTe paravAne sanadeM pharamAna prApta kara unakA amala dara amala deza-pradeza meM karavA kara bicAre niraparAdhI abole jIvoM kA AzIrvAda prApta karate haiN| kevala pazuoM ke liye hI nahIM, balki kaI duSkAloM meM kroDoM rUpaiye kharaca kara apane deza bhAiyoM ke prANa bhI bacAye haiM yaha zrosavAloM kI udArabhAvanA kA paricaya hai| 25-zrosavAloM ke gotra jAtiyAM-ye hama pahile likha pAye haiM ki zrosavAla jAti prAyaH kSatrI varNa se hI banI hai| una kSatriyoM kI aneka jAtiyAM isameM zAmila haiN| jaba se prAcArya ratnaprabhasUri ne una vIra kSatriyoM ko aikyatA ke sUtra meM saMgaThita kara mahAjana saMgha banAyA thA, taba to ve saba mahAjana saMghI kahalAte the parantu bAda meM kaI 2 kAraNoM se unake gautra bana gaye aura aise gautroM kI AvazyakatA bhI rahA karatI hai / kyoMki jaba gRhasthoM ke lagna zAdI kA kAma par3atA hai taba ve kaI gautra chor3a kara zAdI karate haiN| mAravAr3a meM cAra gautra 1-bApa 2-bApa kI mAtA 3-apanI mAtA 4 -- apanI mAtA kI mAtA ina cAra gautroM ko chor3a kara zAdI kI jAtI hai / ataH gautroM kI AvazyakatA hai / __eka sevaga zrosavAloM kI jAtiyoM kI ginatI karane ke liye nikalA aura jahAM posavAla basate the aura usako mAlUma thI vahAM ghUma 2 kara usane osavAloM kI jAtiyAM eka kitAba meM likhanI zurU kara dii| jaba vaha jAtiyAM likhate 2 punaH makAna para AyA to usakI aurata ne pUchA ki Apane osavAloM kI kitanI jAtiyAM likhI haiM? sevagajI ne javAba diyA ki maiMne osavAloM ke 1444 gautra likhe haiN| isa para usa aurata ne pUchA ki mere pIhara meM jo osavAloM kA gautra hai vaha bhI Apane likha liyA hai na ? usakA kyA nAma hai ? DosI / sevaga ne kahA yaha osavAla jAti eka samudra hai, isakA patA mere jaise se nahIM lagatA hai| 'raha gayA eka DosI to bahuta sA hosI' arthAt yaha osavAloM kI eka utkRSTa unnati kA hI dina thA jisake AdhAra para hamane yaha osavAla jAti kA Adarza likhA hai| 10 . engin 212 Jain Educator international
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 14 Anamnavinnn.mmm 7--prAcArya yakSadevasUriH kSAtraH saptama paTTadhRk samabhavaddevastu yakSottaraH, sUriH sindhujala pravAha bharite prAnte sutaM bhUbhRtaH / kakaM jJAnasamUha mAdizadayaM tatyAja vedhyaM yathA, kSatrAn rudraTa vaMzajAnupa dizaddIkSA ca tsyaasttte|| cArya yakSadevasUri--zrApa advitIya prabhAvazAlI the| pichale prakaraNa meM zrApa par3ha pAye haiM ki AcArya ratnaprabhasUri ke pAsa vIradhavala nAmaka upAdhyAya the / mahAjanasaMgha kI sthApanA kA saba kArya prApazrI ke hAthoM se hI sampAdana huA thaa| ApazrI jaise vizuddha kSatriya ghaMza ke vIra the, vaise hI Apa dharma ke kArya bhI vIratA ke sAtha kiye karate the| jainadharma kA pracAra aura vAdiyoM ke sAtha zAstrArtha karane meM to Apa vijayI subhaTa kI taraha siddha hasta hI the| prAcArya kanakaprabhasUri ke sAtha zrApa ratnaprabhasUri sA vyavahAra rakhate the| samaya samaya Apa unake darzanArtha jAte the ataH donoM AcArya evaM zrApa donoM ke zramaNa saMgha meM vinaya vyavahAra aura dharma-sneha dina prati dina bar3hatA hI rahatA thaa| eka samaya AcArya yakSadevasUri apane ziSyamaNDala ke sAtha marudhara ko upadezAmRta kA siMcana karate huye kramazaH koraMTapura padhAra rahe the, jaba yaha khabara vahAM ke zrIsaMgha ko milI to unake utsAha kA pAra nahIM rahA / eka koraMTapura hI kyoM para unake Asa-pAsa ke nagaroM meM khabara hone se sUrijI ke darzana evaM svAgata ke liye mAno mAnava medinI eka dama umar3a uThI ho? aura bar3e hI samAroha ke sAtha sUrijI ko nagara praveza kraayaa| ahA hA ! Aja koraMTapura ke ghara ghara meM yaha khuziyAM manAI jArahI ki Aja apanA ahobhAgya hai ki sUrIzvarajI kA padhAranA huA hai ityAdi / sUrIzvarajI ne saMgha ke sAtha mahAvIra maMdira ke darzana kiye| tatpazcAt maMgalAcaraNa ke sAtha thor3I para sAragarbhita dezanA dii| jisako sunakara upasthita logoM ke hRdaya meM vairAgya ke aMkUra utpanna huye / phira zAsana kI prabhAvanA ke sAtha sabhA visarjana huii| sUrIzvarajI kA upadeza hamezA tyAga vairAgya para hI vizeSa hotA thA, yahI kAraNa thA ki Apake zramaNazramaNiyoM kI saMkhyA khUba bar3ha rahI thii| isI prakAra Apane jainetaroM ko jainadharma meM dIkSita kara zrAddha saMvyA bhI bddh'aaii| AcArya yakSadevasUri ko eka samaya pUrva ke bhakta logoM kI bhakti evaM sammetazikharAdi tIrthoM kI yAtrA smRti meM AI to zrApakA vicAra udhara kI tarapha vihAra karane kA ho AyA / jaba AcAryazrI ne apanA zrIyakSadevastaMtpaTTe, pUrvAcala ivA'ryamA / marirabhyuditoreje, tamastomaharo'GginAm / / upakezagaccha caritra 213
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghi0 pU0 386 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vicAra sAdhuoM ke sAmane pragaTa kiyA to sAdhuoM ne apanI sammati de dii| kAraNa, eka to sAdhuoM ko bhramaNa karane kA dila rahA karatA hai, dUsare navadIkSita muniyoM ko tIrthaMkaroM ke kalyANaka bhUmi kI yAtrA bhI karanI thI; ataH pUrva kI ora vihAra karanA nizcaya kara liyaa| sUrIzvarajI mahArAja ne bahuta se sAdhuoM ko marudhara meM vihAra karane kI AjJA de dI aura 500 sAdhuoM ko apane sAtha lekara pUrva kI ora vihAra kara diyA kramazaH zaurIpura tathA mathurA kI yAtrA kara ke vahA~ se hastanApura banArasa hote huye aMga baMga kaliMgAdi pUrva prAnta meM ghUma ghUma kara sammetazikhara pAvApura) campApura vagairaha tIrthoM kI yAtrA kI aura rAjagRha vagairaha nagaroM ke zrAvakoM ko dharmopadeza sunA kara bahuta upakAra kiyaa| idhara hemalA khaNDagirI udayagiri tIrthoM kI yAtrA kara apane jIvana ko pavitra bnaayaa| ___ udhara marudhara meM rahe huye sAdhuoM ne eka sammetazikhara tIrtha kA virATa saMgha nikAla kara yAtrA nimitta pUrva meM gaye yaha bAta prAcArya yakSadevasUri ne sunI to ve bhI apane sAdhuoM ke sAtha jAkara saMgha meM zAmila huye; jisase marudhara vAsiyoM kA utsAha bahuta hI bar3ha gayA aura una saba logoM ne sUrIzvarajI se prArthanA kI ki he pUjyavara ! zrApa to pUrva meM padhAra kara hama logoM ko bhUla hI gaye / aba Apa kRpA karake marudhara kI ora vihAra karAveM arthAta isa saMgha ke sAtha hI marubhUmi kI ora pdhaareN| - sUrIzvarajI ko bhI kaI arsA pUrva meM vihAra karane ko ho gaye the, ataH saMgha ke sAtha Ane vAle muniyoM ko pUrva meM vicarane kI AjJA dedI aura Apa saparivAra saMgha ke sAtha yAtrA kara punaH marUdhara meM padhAra gaye aura rAjA utpaladeva ke Agraha se vaha caturmAsa upakezapura meM hI kiyA / Apa zrI ke upakezapura meM virAjane se upakezapura aura AsapAsa ke grAmoM meM dharma kI khUba hI unnati evaM prabhAvanA huii| ___ eka samaya Apane rAtri meM zrAtma-citavana karate samaya yaha vicAra kiyA ki kahA~ AcArya svayaMprabhasUri aura ratnaprabhasUri ki jinhoMne anekAneka kaThinAiyoM ko sahana kara vAmamArgiyoM jaise pokhaNDa kA nikandanakara jainadharma kA pracAra kara hajAroM lAkhoM karor3oM prANiyoM kA uddhAra kiyA aura kahA~ maiM ? kyA maiM una pUrvajoM ke banAye huye zrAvakoM para hI apanA jIvana vyatIta karadUMgA ? nahIM, mujhe bhI kisI naye pradeza meM jAkara jainadharma kA pracAra karanA cAhiye ityAdi vicAra karate the ki itane meM saccAyakAdevI Akara kahane lagI ki bho AcArya ! Apa itanA kyA vicAra karate ho ? yadi Apa puruSArtha kareM to vahI kAryazrApa kara sakate ho jo Apake pUrvajoM ne kiyA hai| zrApa ke liye yaha sindha prAnta najadIka hI hai aura vahA~ bhI vAmamArgiyoM kA itanA hI jora hai jitanA ki eka samaya isa marubhUmi meM thA, maiM isa bAta ko dAve ke sAtha kahatI hU~ ki yadi Apa siMdha prAMta meM padhAreM to Apako vahI saphalatA milegI jo AcArya svayaMprabha aura ratnaprabhasUri ko milI thii| ApakA vihAra kSetra itakA vizAla thA ki ve kisI bhI kaThinAI yA parisahoM kI paravAha bhI nahIM karate the| sammetazijara tIrtha ke AsapAsa bhUmi meM vihAra kara bhaneka bhavyoM ko jainadharma kI dIkSA dI thii| Aja jo jainadharma ke bichar3e huI 'sarAkajAti' vagairaha ke loga jainadharma se patita huye pAye jAte haiM ve bhI una pAzvanAtha saMtAniyoM ke banAye haye zrAvakahI the| bhale hI jainadharma ke upadezoM kA saMyoga na hone se vaha kainadharma ko bhUla gaye hoM parantu jainoM kA saMskAra bhabhI taka unake andara vidyamAna haiN| ahiMsAM dharma ke to ve pUrNatayA pAlaka hI haiN| itanA hI kyoM para ve apane deva pArzvanAtha ko hI mAnate haiM aura unake jo gautra haiM unake bhI antadeva, dharmadeva' Adideva vagairaha 2 nAma haiN| ye saba bAteM unako pUrva jaina honA hI sAbita kara rahI haiN| 214 Jain Educatiomternational
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 14 sUrijI kI to pahile se hI bhAvanA thI, phira devI ke kahane ne to aura bhI puSTa banA dii| AcArya ! zrI ne ThIka nizcaya kara liyA ki cArtumAsa samApta hote hI siMdha bhUmi kI ora vihAra karanA hai / idhara to cartumAsa khatma hone ko thA, udhara sUrIzvarajI ne rAjAutpaladeva maMtrI uhar3a vagairaha 'gha aprezvaroM kI salAha lI ki merA vicAra sindha prAntakI ora vihAra karane kA hai, isameM ApakI kyA rAya hai ? rAjA va maMtrIne bar3I prasannatA ke sAtha arja kI ki he pUjyatara ! ApakA yaha vicAra to atyuttama hai evaM bar3A bhArI upakAra kA kAma hai aura yaha pravRti Apake pUrvajoM se hI calI AI hai aura yaha kArya Apa jaise samartha puruSoM kA hI hai; para pahile Apa isa bAta ko acchI taraha se soca lIjiye ki sindhaprAnta meM vihAra karanA sAdhAraNa bAta nahIM para eka Ter3I khIra hai, kyoMki vahA~ sarvatra pAkhaNDiyoM kA sAmAjya jamA huA hai / vahA~ jAne meM kaThinAiyoM kA sAmanA karanA par3egA, ataH Apa apane sAdhuoM ko zakti para vicAra kara liijiye| isa para sUrijI ne kahA ki narendra ! Apa jAnate ho ki binA parizrama lAbha bhI kahAM hai ? aura jitanA adhika kaSTa hai utanA lAbha bhI adhika hai / Apa jAnate ho ki Apake marudhara meM Ane meM kauna sA kama kaSTa sahana karanA par3A thA ? hAM, sAdhuoM ko pUchanA jarUrI bAta hai| ataH maiM sAdhuoM ko pUcha lugA para mujhe vizvAsa hai ki mere sAdhuoM meM eka bhI aisA sAdhu na hogA jo parisaha ke sahana karane meM kAyaratA dikhA de / rAjA ne kahA ThIka hai, hama logoM ko to ApakI sevA-evaM darzana kA antarAya rahegA; para yaha kArya bhI bar3e bhArI upakAra kA hai / ataH hama loga Apa ke isa uttama kArya meM sahamata haiM / __ eka dina sUrIzvarajI ne apane zramaNa saMgha ko ekatra kara apane vicAra pragaTa kara diye ki mere sindha prAnta meM vihAra karane kA vicAra hai para udhara vihAra karane meM bahuta kaThinAiye aura parisaha upasthita hone kI saMbhAvanA hai, kyoMki vahA~ na to zrAvaka haiM aura na koI svAgata karane vAlA hI hai / itanA hI kyoM para ulTA upadrava karane vAle haiM, para sAtha meM yaha bhI samajha lenA ki jitanA kaSTa jyAdA hai utanA hI lAbha adhika hai| ataH jo sAdhu ina saba bAtoM ko sahana karane vAle hoM vaha mere sAtha calane ko taiyAra ho jAyeM aura zeSa sAdhuoM ke liye maiM yahAM vicarane kI AjJA de detA huuN| sUrIzvarajI ke vacana suna kara aisA kauna sAdhu thA ki jisake hRdaya meM utsAha kI bijalI na camaka uThe / vasa, mAno girirAja kI guphAoM se zera garjanA kara maidAna meM Ate haiM, vaise hI munivarga bola uThA ki he pUjyavara ! hamArA jIvana hI isa kAma ke liye hai, eka nahIM para hajAroM saMkaTa AjAveM to kyA paravAha hai ? Apa apanI vRddhAvasthA meM bhI itanA sAhasa dikhalA rahe haiM to kyA hama isa lAbha se vaMcita rahane vAle haiM ? arthAt hama saba ApazrI ke sAtha vihAra karane ke liye kaTibaddha haiM-taiyAra haiN| sUrIzvarajI ne sAdhugaNa ke vIratA ke vacana suna kara yaha nizcaya kara liyA ki isa kArya meM hameM avazya saphalatA milegI / basa, cartumAsa samApta hote hI prAcAryazrI ne apane 100 sAdhuoM ko apane sAtha calane kI aura zeSa sAdhuoM ko marudhara meM vihAra karane kI AjJA de dI; jisako sAdhuoM ne zirodhAryakara lii| rAjA aura maMtrI ne prArthanA kI ki he pUjyavara ! sindha prAnta eka nayA kSetra hai / vahA~ ke saba loga mithyAtvI haiM / zrApako udhara vihAra meM asuvidhA rahegI , ataH hamArA vicAra hai ki kaI zrAvaka evaM AdamI ApakI sevArtha sAtha meM bheja duuN| wimanawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww.v....A nur .... vvvvvvvvvanvarMaria nanawanamaina 215 www.ainelibrary.org
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 386 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prAcArya zrI ne kahA ki he rAjan ! Apa jAnate ho ki isa prakAra kI sahAyatA se hama kaba taka kAma kara sakate haiM ? jaba maMgalAcaraNa meM hI hama sahAyatA ke adhIna bana jAve to Age cala kara hama kyA kAma kara sakeMge ? ataH ApakI zubha kAmanA acchI hai, para hama isa bAta ko bilkula nahIM cAhate haiN|| __ basa, sarijI ne apane 100 sAdhuoM ke sAya upakezapura se vihAra kara diyA aura kramazaH sindha prAnta kI ora Age bar3hane lge| rAste meM jaina zrAvakoM ke makAna Ate rahe, taba taka to unako kisI prakAra kI takalIpha nahIM huI, para jaba kevala una vAmamArgiyoM ke hI grAma Aye to una logoM ne jainasAdhuoM ko dekha unake sAtha aneka kuceSTAyeM karanI zurU kara dI arthAt nAnA prakAra ke parisaha dene lge| isa para bhI na khAne ko bhojana, na pIne ko pAnI, na Thaharane ko makAna to phira sanmAna aura svAgata kI to AzA hI kyA ? hAM svAgata ke badale saMkaTa aura bhakti ke sthAna paga 2 para ktthinaaiyaaN| yahAM taka ki ve loga sAdhuoM ko patthara aura lakar3iyoM se mArane pITane meM bhI kamI nahIM rakhate the| kabhI kabhI to ve bhUkhe-pyAse sAdhu sthAna ke abhAva meM jaMgaloM meM hI rAtri vyatIta karate the, ityAdi / naye jaina banAne meM kitanI musIbateM uThAnI par3atI haiM yaha to ve bhukta-bhogI hI jAnate haiM / khaira, phira bhI jina paropakArI mahApuruSoM ne jana kalyANa kA bIr3A uThA liyA ho unake sAmane sukha aura duHkha kauna ginatI meM hai / jaise calatA huA paMthI Amra vRkSa ko patthara mAratA hai, para Amra vRkSa to usako madhura phala hI detA hai / isI bhAMti ve ajJAnI jIva sUrijI ko kitanA hI kaSTa deM, para ve to unako zAnta vacanoM se samajhA kara dharma-patha para lAne kI koziza karate the aura sUrIrazvarajI kA tapa-teja evaM atizaya prabhAva kA asara una ajJa logoM para isa prakAra hotA thA ki vaha zAnti mUrti sAdhuoM ko dekha kara apane Apa hI unake sadguNoM para mugdha ho jAte the| eka samaya kA jikra hai ki sUrIzvarajI apane ziSya maMDala ke sAtha eka bhayaMkara jaMgala se jA rahe the / itane meM pIche se kaI ghur3asavAra bar3e hI vega se A rahe the / unake hAthoM meM vidyuta ke sadRzya camakate huye zastra aura eka ora dhanuSabAna the| ina savAroM ke bhaya se bicAre mRgAdi banacara jIva bhaya-bhrAnta hokara dUra 2 bhAgate jA rahe the / isa kAruNya dRzya ko dekhate hI una karuNA ke samudra sUrIzvarajI kA hRdaya dayA se labAlaba bhara AyA aura unhoMne ghur3asavAroM ko sambodhana karate huye kahA ki Thaharo, Thaharo ! isa AvAja ko suna kara mukhya ghur3asavAra ne thor3A sA muha mor3a kara sUrijI ke sAmane dekhA aura kahA ki tumheM kyA jarUrata hai aura tuma kyA kahanA cAhate ho ? jaldI se kaha do, hamArI zikAra jA rahI hai| jaba ghur3asavAra ne sUgjiI kI ora TakaTakI lagA kara dekhA to sUrijI ke tapa teja evaM atizaya prabhAva tathA zAMta mudrA dekha kara usane ghor3e se nIce utara kara sUrijI ke pAsa Akara kahA / ghur3asavAra-Apa kauna haiM ? / sUrijI-hama 'ahiMsAparamodharma' kA upadeza karane vAle sAdhu haiN| ghur3a0-Apa kahAM se Aye aura kahAM jAte ho ? 1upakezapuraM gatvA, sindhu dezaM tato gataH / dussahAneka kaSTAni se he tatra mahA muniH / / ekadA rAja putrohi kaka nAmA mahAmatiH / AkheTe gata Alebhe'hiMsA dharma ca sUritaH // 'upakezagaccha caritra" 216 Jain Education international
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa DCMALI AcArya yakSadevasUri sindhadharA meM praveza karate haiM rAjaku~varAdi zikAra ko jAte hue ghur3a savAroM ko khar3e rakha ahiMsA paramodharma kA upadeza kara rahe haiM / AcArya yakSadevasUrI ne koraMTapura yA rAjagRha ke yakSa ko pratibodha kara saMgha kA ducation intemationalsa saMkaTa miTA kara zAnti sthApana kI ataH apane nAma ko sArtha kiyA hai|
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] sUri 10- hamArA eka sthAna nizcita nahIM hai, hama hamezA ghUmate hI rahate haiM / ghur3a zrApa ghUma ghUma kara kyA karate ho 1 sUri 10- hama janatA ko dharmopadeza diyA karate haiM / ghur3a :- Apa kisa dharma kA upadeza karate haiM ? sUri0-- jisa dharma se janatA kA isa loka aura paraloka meM kalyANa ho / - Apake dharma kA mukhya siddhAnta kyA hai ? ghur3a0: sUri0- ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura nispRhatA / ghur3asavAra mana meM samajha gayA ki inakA siddhAnta to ThIka hI hai, para jaba taka kucha sunA nahIM jAne taba taka kyA mAlUma ho sakatA hai| aura yaha to koI naye sAdhu haiM, kyoMki maiMne pUrva kabhI aise sAdhuoM ko dekhA bhI nahIM hai / ataH prArthanA kI ki kyA ApakA dharma maiM bhI suna sakatA hU 1 sUrijI - khuzI ke sAtha Apa dharma suna sakate haiM / ghur3a0 -- Apa kahAM para Thahara kara dharma sunA sakate haiM ? sUrijI - hamAre kisI sthAna kA pratibandha nahIM hai / hama to yahAM jaMgala meM bhI dharma sunA sakate haiN| ghur3asavAra - ThIka hai, taba Apa apanA dharma sunAiye / vaza ! savAra zikAra karanA to bhUla gaye aura mahAtmAjI se kucha dharma sunane ke lie apane sAthiyoM ke sAtha sUrijI ke pAsa A kara baiTha gaye / hAM ve cAhe kautUhala ke vaza hI beThe hoM, para isa kAraNa se Age cala kArya kyA paidA hotA hai ? sUrijI ne apanA upadeza sunAnA prArambha kiyA ki: "ahiMsAlakSaNodharmohyadharmaHprANinovadhaH / tasmAddharmArthibhirlokaiH karttavyoprANinAMdayAH / [ osavAla saMvat 14 bhAvArtha - dharma kA lakSaNa hiMsA aura adharma kA lakSaNa hiMsA hai / zrataH sadbuddhi vAle manuSyoM kA karttavya hai ki vaha manuSya janmAdi acchI sAmagrI pA kara sadaiva prANiyoM kI dayA rUpa dharma kA AcaraNa kare / he bhavyo ! isa ahiMsA dharma meM kisI dharma kA matabheda nahIM hai, arthAt isa dharma ke lie saba dharma vAloM kA eka hI mata hai, dekhiye / paMcaitAnipavitrANisarvepAMdharmacAriNAm | ahiMsAsatyamasteyaMtyAgo maithunavarjanam // arthAt ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura tyAga isako saba darzana vAloM ne bar3e hI Adara ke sAtha mAnA hai isameM hiMsA mukhya dharma batalAyA hai / ahiMsA sarva jIveputatvajJaiH paribhASitam / idaMhimUladharmasyazeSastasyaivavistaram || arthAt-saMsAra meM jitane tatvajJa mahAtmA huye haiM una saboM ne dharma kA mUla ahiMsA batalAyA hai, zeSa satyazIla vagairaha to isakA vistAra hai| hAM, dAna vagairaha denA bhI dharma hai, para ahiMsA kI tulanA vaha bhI nahIM kara sakate haiM dekhiye yodadyAtkAMcanaM meruH kRtsnAM caivavasuMdharA / ekasyajIvitaM dadyAt na ca tulyayudhiSThirA || zrarthAt eka manuSya sone kA meru dAna karatA hai taba dUsarA manuSya eka marate huve jIva ko prANadAna Jain Education national 217 www.jamabary.org
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 386 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa karatA hai / ataH jIvanadAna karane ke sAmane kA~cana kA merU parvata evaM suvarNa maya pRthvI bhI kisI ginatI meM nahIM hai / ataH prANiyoM ko jIvana dAna denA saba se zreSTha dharma hai| srvevedaanttkurysrveyjnyaashcbhaartH| sarvatIrthabhiSekAzca yatkuryAt prANinA dayA // arthAt eka jIva ke prANoM ko bacAne meM jitanA punya hai vaha punya na to veda par3hane meM hai, na yajJa karane meM hai aura na saba tIrthoM kA abhiSeka karane meM hai| inake alAvA bhI sUrijI ne kaI hetu yukti dRSTAnta dvArA una ghur3asavAroM ko samajhAte huye kahA ki he mahAnubhAvo ! zrApa jAnate haiM ki isa nAzavAna saMsAra ke andara dharma hI eka aisA kalpavRkSa hai ki jisake sevana se jIva mana icchita phala ko pA sakatA hai / dharma se hI isa bhava aura para bhava meM sukhI bana sakatA hai / dhana-dhAnya, putra, kalatra, rAjapATa, sukha, saubhAgya, yaza, kIrti, mAna, pratiSThA Rddhi-siddhi aura sarva kAryoM meM saphalatA- vijaya dharma se hI milatI hai / aura jina kSudra prANiyoM ne pUrva janma meM dharmArAdhana nahIM kiyA hai aura pApAcaraNa meM anurakta raha kara aneka prANiyoM ke prANoM ko naSTa kiyA hai arthAta hiMsA mUTha, corI aura maithuna karma kiyA hai. vaha isajanma meM dIna, hIna, duHkhI, daridra, durbhAgya, roga zoka se prasita aura parAdhIna raha kara anekAneka duHkhoM kA anubhava kara rahe haiM aura ina saba bAtoM ko zrApa pratyakSa meM dekha bhI rahe ho| aura para bhava meM narakAdi aneka duHkhoM ko sahana karanA par3egA hI ataH ratna cintAmaNi jaisA narabhava milA hai, isako dharmakArya kara saphala banAnA hI buddhimattA hai ityAdi / thor3e samaya aura thor3e zabdoM meM sUrijI ne isa kadara upadeza diyA ki una sunane vAloM ko pApa se ghRNA hone lagI aura dharma kI ora ruci bar3hane lagI, evaM unhoMkI antarAtmA kucha nirNaya kI ora preraNA karane lgii| ghur3a0-kyoM mahAtmAjI ? aisA kauna sA dharma hai ki jisake karane se jIva sadaiva ke liye sukhIbana sake ? sUrijI-'ahiMsA paramodharma' jo maiMne abhI Apako sunAyA hai| ghur3a-mahAtmAjI ! hama hiMsA ahiMsA meM nahIM samajhate haiM / kRpayA Apa isakA svarUpa smjhaaiye| sUrijI-suniye ! 'anyasya duHkhotpAdanaM hiMsA' kisI jIva ko duHkha denA hiMsA hai aura duHkhI jIvoM ko sukhI banAnA ahiMsA hai / basa, saMsAra meM saba se bar3hiyA dharma ahiMsA hai| ghur3a0 -- mahAtmAjI ! hama loga to hamezA zikAra karate haiM, aneka jIvoM ko mAra kara unakA mAMsa bhI bhakSaNa karate haiN| isa kArya meM Aja paryanta kisI ne pApa nahIM batalAyA hai. itanA hI kyoM para hamAre dharmopadezaka to zikAra karanA kSatriyoM kA dharma bhI batalAte haiM aura ve khuda bhI mAMsa bhakSaNa karate haiN| surijI~-bar3A hI duHkha hai ki isa bhArata bhUmi para aise bhI dharmopadezaka maujUda haiM ki zikAra karanA aura mAMsa bhakSaNa karanA bhI dharma batalAte haiM aura ve svayaM mAMsabhakSaNa karate haiN| mahAnubhAvo ! Apake kahane se mAlUma hotA hai ki abhI Apako na to milA hai saccA upadezaka aura na Apane abhI sacce dharma kA svarUpa ko hI samajhe hai / khaira maiM Apase itanA hI pUchatA hU~ ki Apa eka nirbhaya sthAna para baiThe haiM aura kaI badamAza manuSya Akara Apake eka kAMTA lagA deM to Apako duHkha hogA yA ArAma ? yA Apa usako daMDa deMge yA inAma 1 dhu-mahAtmAjI ! kAMTA lagane se kabhI ArAma hotA hai ? pratyutaH bar3A bhArI duHkha hotA hai aura usa badamAza ko inAma to kyA para maiM aisA daMDahU~ ki mArapITa kara phAMsI laTakA detA huuN| Jain EducaR m ational
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 14 ___ sUrijI-jaba Apake eka kAMTA lagane se yaha hAla hai to bicAre niraparAdhI mUka prANI jo jaMgala kI ghAsa para apanA nirvAha karate haiM, unake prANoM ko naSTa kara DAlanA arthAt mAra DAlanA, isase kyA unheM duHkha na hotA hogA / aura kisI bhava meM vaha samartha hogA to Apako phAMsI nahIM laTakA degaa| he bhadro ! saba jIva sadA-kAla eka hI avasthA meM nahIM rahate haiM, para karmAnusAra sabala nirbala huA hI karate haiM / Aja Apa sabala haiM aura ve vicAre pazu nirbala haiM, para kabhI ve pazu sabala hogaye aura Apa nirbala ho gaye to ve apanA badalA avazya leNge| isa bAta ko sadaiva dhyAna meM rakhanA cAhiye / ___ sUrijI ke hitakArI evaM rocaka vacanoM ne una savAroM para bahuta kucha prabhAva DAlA aura una logoM ne bhI sUrijI ke zabdoM para vizvAsa kara sUrijI se prArthanA kI ki mahAtmAjI ! yadi Apa hamAre nagara meM padhAreM to hama Apase aura bhI dharma ke viSaya kucha pUcha kara nirNaya kareMge kyoMki yahA~ jaMgala meM kahAM taka ThahareM ? idhara dina bhI bahuta car3ha gayA hai Apa bhale tapasvI haiM para hame to khudyA laga rahI hai| sUrijI-Apa kA nagara yahAM se kitanI dUra hai ? dUsarA savAra-mahAtmAjI ! hamArA zivanagara yahA~ se do kosa ke phAsale para hai / yaha zivanagara ke rAjA rudrATa kA putra kakkakuvara hai / nagara meM padhArane se Apako bahuta lAbha hogA aura hama logoM ko bhI suvidhA rahegI, ataH Apa kRpA karake hamAre nagara meM avazya pdhaareN| sUrijI-Apane socA ki merI pahile se dhAraNA thI ki yaha puruSa koI ucca khAnadAna kA honA cAhiye yaha solaha zrAnA satya hI nikalI / khaira, ina logoM kA itanA Agraha hai to apane ko to kahIM na kahIM jAnA hI hai / sUrijI ba~dhI kamara apane ziSya maMDala ke sAtha una rAjakumArAdi savAroM ke sAtha ho gye| jaba manuSya kA bhAgyodaya hotA hai taba nimita bhI aisA hI mila jAtA hai basa ! una savAroM ke manamaMdira meM sUrijI ke prati itanA pUjyabhAva ho AyA ki ve sUrijI ke sAtha hI sAtha paidala cala kara zivanagara ke pAsa eka bagIcA thA vahA~ Aye aura sUrijI ke Thaharane ke liye usa bagIce meM sundara vyavasthA kara apane makAna para cale gaye rAjakuvara kaka aura sAtha ke savAra jo maMtri putra vagaraha the unhoM ne jAkara saba hAla rAjA rudrATa ko sunA diye / isa para rAjA ne prasannatA pragaTa kI tathA unakI bhI icchA mahAtmAjI ke darzana kara vArtAlApa karane kI huii| idhara yaha samAcAra sAre nagara meM bijalI kI bhAMti phaila gayA ki zrAja eka mahAtmA zrAyA hai, unake sAtha bahuta sAdhuoM kI jamAta bhI hai aura usane rAjakuvara zikAra ke liye jAtA thA, usakI zikAra banda karavA dI hai| sunAjAtA hai ki ve yahAM para apane dharma kA pracAra bhI karegA, ityAdi / * jaina AcAryora lakhelI jUnI pahAvaliyoM ane prazastiyoM mAM evA seMkar3oM pramANoM male chai ke jemA jainAca yonaa sindha mAM vicaravAnA ullekha malai chaiH / jUnAmAjUno pramANa vi0 saM0 pUrva lagabhaga 400 varSanA samayAnocha ke je vakhate rasnaprabhasUri nA paTTadhara yakSa devasUri sindhamA AdhyAhatA bhane sindha meM AvatAM temane ghaNu kaSTa uThAva paDUyu hatuM mA pakSadevasUrinA upadezathI kakkanAma nA eka rAjaputre jaina mandiro bandhamA hatA bhane pachI dIkSA lIdhI htii| mhArI sindha-yAtrA pRSTha 12 nartA muni zrI vidyAvijayajI ..21%ary.org
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 386 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vAmamArgiyoM ke Asana calAyamAna hone lage aura unake dila meM aneka prakAra kI taraMgeM bhI uThane lagI ki aisA na ho ki marudhara kI bhAMti yahAM bhI ina pAkhaNDiyoM ke aDDe jama jAyaM; isa bAta kA pahile se prabandha karanA cAhiye / ataH sabase pahile gajA aura rAjakuvara kakka ko samamA kara apane pakSa meM pake kara lenA cAhiye ki ve una pAkhaNDiyoM ke paMje meM phaMsa nahIM jAyaM ityAdi / rAjakuMvara ke dhyAna meM to thA ki mahAtmAjI ke khAnapAna vagairaha kI vyavasthA karanI hai, para vaha rAjakArya meM aise phaMsa gayA ki unako samaya hI nahIM milA / phira zAma ke samaya bahuta derI se yAda AyA to unhoMne bahuta hI aphasosa ke sAtha apanI bhUla ke liye pazcAtApa kiyA ki mere vizvAsa para Aye huye mahAtmA bhUkhe pyAse par3e hoMge, phira bhI vaha rAtri ke samaya vahAM jA nahIM skaa| subaha AvazyakAdi kAryoM se nivRtta ho bar3e hI samAroha se rAjakarmacArIgaNa aura pratiSThita nAgarikoM ke sAtha rAjA, rAjakuvara, maMtrI vagairaha usa bagIce kI ora cale ki jahAM mahAtmAjI Thahare the / rAjA ko jAte hue dekha kaI logoM ne gatAnugati yukti ke vaza ho rAjA kA anukaraNa kiyA to kaI eka kautUhalavaza rAjA ke sAtha ho cale, kaI eka ne socA ki agara apane na jAyeMge aura rAjA ko mAlUma par3egI to apanI dukAnadArI hI uTha jAyagI, isa bhaya se, to kaIeka ne socA ki dekheM, ina sevar3oM-sAdhuoM kI kyA mAnyatA hai aura kaisA upadeza dete haiM ? ityAdi vividha kAraNoM ko zrAge rakha kara sAre nagara ke logoM ne rAjA kA anusaraNa kiyA aura zIghra hI rAjA rAjakuMvara maMtrI Adi apanI prajA ke sAtha usa bagIce meM sUrijI ke sanmukha Akara upasthita hue / vaMdana namaskAra kara rAjA apane ucita sthAna para baiThA gayA aura sabhI ko zAMtipUrvaka baiTha jAne kA izArA kiyaa| sarvatra zAMti kA sAmrAjya chAyA huA thA, usa samaya rAjakuvara ne uTha kara sUrijI se namratApUrvaka kahA ki he prabho ! maiM ApakA bar3A hI aparAdhI huuN| kyoMki mere hI zrAgraha se Apa itanI takalIpha uThA kara yahAM padhAre aura maiMne ApakI tanika bhI khabara na lI / isa nagara meM koI sAdhAraNa musAphira bhI bhUkhA pyAsA nahIM rahatA hai aura Apa mahAtmA hamAre mehamAna-atithi hote huye bhI kSudhA-pipAsA pIr3ita rAtri nikAlI, yaha bar3e aphasosa kI bAta hai, isa hetu maiM Apase kSamA cAhatA huuN| sUrijI gajA aura zrotAvarga kI ora izArA karake hastavadana aura zItala dRSTi se musakarAte huye bole ki kuMvarajI ! zrApa jarA bhI dilagIra na hoM, ApakI tarapha se aparAdha nahIM huA, parantu muniyoM ke Thaharane lAyaka sundara makAnAdi kI prApti hone se ulaTA satkAra huA hai / dekhiye yaha saba muni loga tapasvI haiM, isaliye inako bhojana kI AvazyakatA nahIM hai / itane para bhI Apake dila meM kisI taraha kA raMja hotA ho to Apako hama vizvAsa dilAte hai ki sAdhu loga sadA kSamAzIla hote haiM / ataH unakI takalIpha kI saMbhAghanA karanA yaha vyartha hai / he rAjendra! ApakI dharma bhAvanA para hameM khUba saMtoSa hai| aura adhika harSa to isa bAta kA hai ki Apa sajjana dharma-zravaNa nimitta yahAM para upasthita huye haiM / yaha hamArA vyApAra hai aura isI kArya ke liye hama logoM ne apanA sArA jIvana arpaNa kara diyA hai / apanI kAryasiddhi ke liye anekoM kaThinAiyoM kA sAmanA karate huye hama loga isase bhI vikaTa bhUmi meM paribhramaNa kara sakate haiM ityAdi; samAdhAna ke pazcAta sUrijI mahArAja ne apanA vyAkhyAna prArambha kiyA : sujJa zrotAgaNa ! isa asAra evaM apAra yAnI anAdi anaMta saMsAra meM jitane carAcara jIva haiM, yaha saba
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 14 1 apane 2 pUrvakRta zubhAzubha karmAnusAra sukha-duHkha bhoga rahe haiN| zubha kArya karane se sukha kI prApti aura azubha kArya karane se duHkha kI prApti bhavAntara meM avazya hotI hai| isa mAnyatA meM kisI zAstra ke pramANa kI bhI zrAvazyakatA nahIM hai / kAraNa, ki Aja carma cakSu vAle manuSya bhI una zubhAzubha karmoM kA pratibimba rUpa phala pratyakSa dekha rahe haiM ki eka rAjA, dUsarA raMka, eka sukhI, dusarA duHkhI, eka dhanI dUsarA nirdhana, rogInirogI, jJAnI ajJAnI, aputrIya- bahuputrIya, sadguNI- dugukhI, sundararUpavAna- badasvarUpa, buddhimAna-nirbuddhi, yaza- apayaza, kIrti- apakIrti vagairaha / eka kA hukma hajAroM mAnya karate haiM taba dUsarA hajAroM kI gulAmI uThAtA hai| eka pAlakI meM baiTha saira karatA hai, dUsarA use apane kaMdhoM para uThA kara duHkha kA anubhava kara rahA hai / yaha saba pUrvakRta zubhAzubha karma kA phala prattyakSa dRSTigocara ho rahA hai / pyAre Atmabandhuo ! jo manuSya babUla kA bIja botA hai vaha manuSya phala bhI vaisA hI pAvegA, na ki ana phala; aura jo manuSya zrAmravRkSa kA bIja botA hai usako Amraphala kI hI prApti hotI hai na ki babUla kI / zrarthAt jaisA bIja bovegA vaisA hI phala pAvegA / isa nyAya se jo buddhimAna loga manuSyabhava dhAraNa kara zuddha deva guru aura dharma para aTala zraddhA rakhate haiM aura sevA bhakti upAsanA, satsaMga, pavitra ahiMsAdharma kA pracAra kSamA, dayA, zIla, saMtoSa, brahmacaryya, dAna puNya prabhu bhajana aura paropakArAdi puNya kAryoM se zubha karmoM kA saMcaya karatA hai una jIvoM ko bhavAntara meM AryakSetra, uttamakula, ArogyapUrNa zarIra, pUrNa indriyoM kI prApti, dIrghAyuSya, devaguru dharma kI sevA aura anta meM svarga evaM mokSa kI prApti hotI hai, jisase punaH janma maraNa kA pherA hI miTa jAtA hai / jo ajJAnI jIva isa zramUlya manuSya janma ko dhAraNa kara jIvahiMsA karatA hai, asatya bolatA , corI, maithuna, mamatva, krodha, mAna, mAyA, lobha, paranindA, nirdayatA, zikAra evaM mAMsa-madirAdi bhakSaNa karatA hai, kudeva, kuguru aura kudharma kI upAsanA karatA hai, evaM durjanoM kI saMgati meM raha kara aneka vidhi pApa karmoM se azubha karma kA saMcaya karatA hai, vaha bhavAntara meM ghorAtighora naraka kuNDa meM jAkara cirakAla taka mahAna bhayaMkara duHkhoM kA anubhava kara vahA~ se phira pazu zrAdi duHkhamaya caurAsI lAkha yoniyoM meM aTa mAla kI taraha paribhramaNa karatA hai| isaliye vidvAnoM ko svayaM vicAra karanA cAhiye ki maiMne aneka bhava bhramaNa karate huye bar3I durlabhatA se yaha manuSya deha pAyA hU~ to aba mujhe kyA karanA cAhiye aura maiM kyA kara rahA hU~ ? kyA maiMne apanI jindagI meM kucha bhI sukRta punya kArya kiyA hai ? yA khAnA-pInA, mauja majA, bhoga vilAsa, ha~sI ThaThThA, khela kUda aura tRNabhakSI nirdoSa prANiyoM ke prAraNa lUTane meM sArI jindagI vyatIta kara dI hai ? maiMne apane sAtha pUrvabhava se kitanA punya saMcaya kara lAyA hU~ ? athavA jina pApa karmoM dvArA dhana vaibhava prApta kara kkruTumba kA poSaNa kara rahA huuN| parantu jaba maiM yahA~ se parabhatra kI ora vidA hoU~gA taba yaha rAjapATa, lakSmI, putra kalatra, pitA-mAtA, bhAI-bahina zrAdi kuTumba varga meM se koI merA sAtha degA ? yA parabhava meM mere para duHkha gujareMge usa samaya koI merA sahAyaka hogA ? yA maiM akelA hI duHkha sahana karUMgA ? ityAdi vicAra karanA bahuta zrAvazyaka hai / kyoMki "buddheH phalaM tatva vicAraNaM ca buddhi kA phala vahI hai ki manuSyoM ko tatva kA vicAra karanA cAhiye / sajjano ! yaha bhI yAda rakhanA cAhiye ki yaha suavasara yadi hAtha se calA gayA to punaH punaH prArthanA karane para bhI milanA muzkila hai / duHkhaM pApAt sukhaM dharmAt sarvazAstreSusaMsthitiH na karttavyamataH pApaM kartavyo dharma saMcayaH / dharma na kuruSe mUrkha ! pramAdasya vazaMvadaH kalyehitrAsyatekastvAM narake duHkha vihvalam || ww Porary.org.
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 386 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mahAnubhAvo ! mahARSiyoM ne jisa samaya varNavyavasthA kI zRMkhalanA rI thI usa samaya zauryapuruSArtha dvArA janatA kI evaM sarva carAcara prANiyoM kI sevA rakSA karane kA khAsa bhAra kSatriyoM para rakha chor3A thA / kAraNa, ki unako pUrNa vizvAsa thA ki yaha kSatriya jAti dayA kA dariyA va ucca vicArajJa aura apane parAkrama dvArA janatA kI rakSA-sevA karane yogya hai parantu Aja satsaMga aura sadupadeza ke abhAva se una kSatrIvIroM ke hRdaya ne palaTA khAyA evaM-kusaMga mithyAupadeza se aise kharAba saMskAra par3a gaye ki vaha apane kSatriya dharma ko hI bhUla baiThe haiN| jo loga garIba, anAtha, aura mUka prANiyoM ke rakSaka kahalAte the ve hI Aja bhakSaka bana gaye haiN| jisa zaurya aura puruSArtha dvArA kSatriya loga saMpUrNa vizva kA rakSaNa karate the Aja ve hI loga niraparAdhI mUka prANiyoM ke khUna se nadiyAM vahA rahe hai ityAdi / isameM kebala kSatriyoM kA hI doSa nahIM hai parantu vizeSa doSa mithyA upadezakoM kA hai| kAraNa, jina maharSioM ne saMpUrNa jagata kI zAMti ke lie jinake hAtha meM japamAlA dI thI ki vaha niHsvArtha bhAva se pUjA, pATha, japa, jApa, smaraNadvArA sAre saMsAra meM zAMti kA sAmrAjya banA rakhegA parantu una para kudarata kA kopa isa kadara huA ki vaha svArthake kIcar3a meM phaMsa kara japamAlA ke sthAna unakara hAthoM meM tIkSaNa churA dhAraNa kara nirdaya daitya kI bhAMti vicAre mUka prANiyoM ke kaMTha para calAne meM apanA karttavya samajhane lge| itanA hI nahIM parantu usa bhayaMkara pApa kI puSTi ke liye nayA vidhi vidhAna banA kara usa pApa se chuTakArA pAne kA mithyA prayatna bhI kiyA hai| adhika duHkha to isa bAta kA hai ki kSatriya loga unake hAtha ke kaThaputale bana gaye isa hAlata meM ve pAkhaMDI loga praNiyoM ke rakta se yajJavedI ko raMga kara apane nIca svArthoM kI pUrti karate huye dharma ke nAma se janatA koM gaharI khAI meM dhakela deM isameM Azcarya hI kyA hai ? agara vaha dharma ke ThekedAra dharma ke nAma para apane khuda ke zarIra meM se eka bUMda rakta kI nikAla kara apane iSTadeva kI pUjA meM car3hAte to use mAlUma hotA ki prANiyoM kI ghora hiMsA karane meM dharma hai yA mahAna pAtaka hai? he rAjan ! zikAra khelanA, mAMsa bhakSaNa karanA, madirAdi kA pAna karanA aura vyabhicAra sevana ye cAroM adharma kArya khAsa kara ke naraka meM le jAne vAle hai / yadi Apa apane AtmA kA isa bhava meM aura para bhava meM kalyANa cAhate ho to saba se pahile inakA tyAga karanA cAhiye kAraNa ina adharma kAryoM ke hote hae koI bhI jIva dharma kA adhikArI nahIM bana sakatA hai / zrApa nItijJa haiM Apa meM vicAra karane kI zakti hai, Apa hRdaya para hAtha rakha kara soca sakate haiM ki jahA~ taka loka vyavahAra hI zuddha nahIM haiM vahA~ taka koI bhI manuSya dharma samajhane kA adhikArI kaise bana sakatA hai kyoMki dharmakI bhUmi zuddhAcAra hai / pahile sadAcAra rUpI bhUmi zuddha nahIM hai to usameM dharmarUpI bIja kaise boyA jAve ? agara aisI azuddha bhUmi meM vIja bo bhI diyA jAya to usakA phala kyA ? ataH maiM Apa saba sajjanoM ko khUba jora dekara pUrNa vizvAsa ke sAtha kahatA hU~ ki ina cAroM durAcAroM ko isI samaya pratijJA pUrvaka tyAga kara deM. isI meM hI ApakA hita-sukha-kalyANa hai| zrAcArya zrI ke prabhAvazAlI vyAkhyAna kA asara janatA ke anta karaNa para isa kadara huA ki una ghRNita durAcAra se duniyA~ kA dila eka dama haTa gyaa| basa, phira to vIroM ke lie derI hI kyA thI? "karmezUrA vaha dharma zurA" isa yukti ko caritArtha karate hue rAjA-prajA prAyaH upasthita sarva sajanoM ne pratijJA pUrvaka hAtha jor3a kara kaha diyA ki he dayAnidhi ! Aja paryanta hama ajJAna andhakAra meM raha kara durAcAra kA sevana kara rahe the parantu Aja Apa zrI ke upadeza rUpI sUrya kiraNoM ne hamAre antaHkaraNa para isa kadara prakAza Haryainm.... . . .. . ...... 222
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] (AsavAla saMvat 14 DAlA hai ki jisake dvArA mithyA timirarUpI-ajJAna svayaM naSTa ho gayA aura isakI badaulata hI hama una durAcAra se ghRNA kara pratijJA pUrvaka Apa zrImAnoM ke samakSa bacana dete haiM ki mAMsa, madirA, zikAra aura vyabhicAra ina cAroM byasanoM kA kamI sevana nahIM kareMge itanA hI nahIM parantu hamArI saMtAna bhI ina durvyasanoM kA kabhI sparza taka na karegI / mahArAjakumAra kakka khar3A hokara kahane lagA ki maiM to yahA~ taka kahatA hU~ ki merI rAja. sImA meM koI bhI zakhsa kisI bhI prANI ko mAregA to jIva ke badale apane prANoM kA hI daMDa denA pdd'egaa| upasaMhAra meM prAcArya zrI ne pharamAyA ki mahAnubhAvo ! maiM Apa sa noM ko eka vAra nahIM para koTizaH dhanyavAda detA huuN| mujhe yaha vizvAsa nahIM thA ki cirakAla se calI AI kurUr3iyoM ko Apa eka hI sAtha meM tilAMjakhI de deMge / parantu mokSabhilASI jIvoM ke liye aisA honA koI Azcarya kI bAta nahIM hai| kAraNa sacce kSatriya zUravIroM kA yaha hI dharma hai ki satya bAta samajha meM A jAne ke bAda asatya ahitakArI koI bhI rUr3hi ho parantu usako usI kSaNa tyAga dete haiN| Aja Apa logoM ne ThIka usI kSatriya dharma kA yathArtha pAlana kara apanI zUravIratA kA pratyakSa paricaya karavA diyA hai / anta meM maiM ummeda rakhatA hU~ ki jinavANi-arthAt satyopadeza zravaNa karane me Apa apanA utsAha Age bar3hAte raheMge ki jisameM ApakA kalyANa ho / rAjA, rAjakumAra, mantrI aura nAgarika loga AcAryazrI kA mahAna upakAra mAnate hue sUrijI ko vaMdana namaskAra kara jayadhvani pUrvaka visarjana huye| zivanagara meM eka tarapha AcArya zrI aura jaina dharma kI tArIpha ho rahI thI taba dUsarI ora kaI eka pAkhaNDI loga gupta bAteM kara rahe the ki dekhiye ina sAdhuoM ne logoM para kaisA jAdU DAlA! gaDarI paravAhakI taraha eka ke pIche prAyaH sabhI logoM ne mAMsa madirA aura zikAra kA tyAga kara diyA! aba to yajJa meM bali va piMDadAna milAnA hI muzkila hogaa| agara isa taraha kucha dina aura calegA to sanAtana dharma kA sarvanAza honA najIka hI hai isa lie apane ko bhI inake sAmane kucha prayatna karanA cAhiye ityAdi, una logoM ne apane moM meM vizeSa moracAbandI karanI zurU kara dii| rAjA, mantrI Adi buddhimAna loga bar3e hI harSa ke sAtha zrAtmakalyANa ke lie khUba vicAra kara rahe the| to itanA saba ko vizvAsa hogayA thA ki yaha mahAtmA khAsakara nirlobhI,sadAcArI, paropakArI, tapasvI aura jJAnI jo ki bhUkhe pyAse rahane para bhI niHsvArtha vRtti se apane para upakAra kiyA hai / mantrIzvara ne kahA, mahArAja! ApakA kahanA sarvathA satya hai kAraNa ki apane logoM se inako lenA denA kyA hai ? tathApi kevala niHsvArtha bhAva se itanA parizrama uThA kara janatA para upakAra kara rahe haiM / zreSTha janoM kA vacana hai ki jo paramArthI hote haiM ve hI sAMsarika jIvoM para karuNA dRSTi se upakAra karate haiN| mahArAja kumAra kakka ne kahA ki yaha saba to ThIka hai parantu unake khAne pIne kA kyA bandobasta hai ? darabAra ne kahA ki yaha to apanI bar3I bhArI galatI huI hai ! usI samaya mantrIzvara ko hukma diyA ki tuma jAo aura zIghra hI saba se pahile janake khAna-pAna kA sundara intajAma karo isa para mahArAja kumAra kakka aura maMtrIzvara calakara AcArya zrI ke pAsa Aye aura arja karI ki mahAtmAjo ! Apa bhojana apane hAtha se pakAveMge yA tayAra bhojana karane ko padhAreMge ? jaisI ajJA ho vaisA intajAma karavA diyA jAya / priyavara ! Apa loga jaina muniyoM ke prAcAra byavahAra se anabhijJa haiM / kAraNa jaina muni na to hAthoM W 223 elibraryorg
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 386 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa se rasoI pakAte haiM aura na unake lie banAI huI rasoI unake kAma meM AtI hai kyoMki rasoI banAne meM jala agni vanaspati Adi kI jarUrata par3atI hai aura ina saba meM jIva sattA hai arthAta AtmA hai| ataH muniyoM ke nimitta vicAre nirdoSa jIvoM ko hiMsA karake banAye hue bhojana kA upayoga sAdhu kaise kara sakate haiM ? kyoMki hama to carAcara samasta jIvoM ke rakSaka haiM na ki bhakSaka ! maMtrIzvara ne pUchA ki Apa jala, agni aura phala-phUlAdi vanaspati ko apane kAma meM nahIM lete haiM ? AcArya zrI-nahIM, kAma meM lenA to dUra rahA parantu sparza taka bhI nahIM karate haiN| maMtrIzvaraH-Apa bhojana karate ho ? pAnI pIte ho ? zrAcArya zrI:-hA~ jisa roja upavAsAdi tapazcaryA nahIM karate haiM usa roja bhojanapAna karate haiN| maMtrIzvara:-phira Apake lie bhojana-pAnI kahA~ se AtA ? kAraNa zrApa svayaM banAte nahIM aura Apake liye banAI rasoI Apake kAma meM nahIM pAtI hai| sUrijI-jaba hamako bhikSA kI jarUrata hotI hai tava gRhasthoM kI apane liye banAI huI rasoI meM se thor3I 2 bhikSA le lete haiM jisameM hamArA gujara ho jAtA aura kisI jIva ko takalIpha nahIM hotI hai| ___ maMtrIzvarara-bhojana to zrApa pUrvokta rIti se grahaNa kara lete hoMge parantu pAnI to Apa ko vahI pInA par3atA hogA ki jisameM Apa jIva sattA batalAte haiM ? zrAcArya zrI- nahIM, hama kuzrA, talAva, nadI Adi kA kaccA jala nahIM pIte haiM magara jo gRhastha loga apane nijake liye garama jala banAyA ho yadi usameM baca jAtA ho to usa pAnI se kAma calA sakate haiN| maMtrIzvara-agara ApakI prathAnusAra bhojana aura jala na mile to phira Apa kyA karate haiM ? AcArya-aise samaya meM bhI hama khuzI mAnate hue tapavRddhi karate haiN| isa vArtAlApa ko suna kara rAjakuMvara aura maMtrIzvara Azcarya mugdha bana gaye aura unake hRdaya se pAntara nAda nikalA ki aho ! Azcarya ! aho jaina muni ! aho jaina dharma ! aho jaina muniyoM ke mokSa varti ke kaThina niyama ! duniyA meM kyA koI aise kaThina niyama pAlane vAle sAdhu hoMge ? eka cIMTI aura makor3I to kyA parantu miTTI, jala, aura vanaspati ke phala-phUla ko sparza kara hiMsA ke bhAgI nahIM banate haiN| yaha eka jaina muniyoM ke zreSThatama karuNa bhAvanA kA apUrva paricaya hai / maMtrIzvara ne kahA rAjakuMvara ! kahAM to apane maThapati lobhAndha aura kahA~ yaha nispRhI jaina mahAtmA? kahA~ to apane durAcAriyoM kA bhogavilAsa aura vyabhicAra lIlA ? aura kahA~ ina paropakArI mhAtmAoM kI zAnti aura sadAvRti ? itanA hI kyoM para ina paramatapasvI sAdhujanoM ko to apane zarIra taka kI bhI paravAha nahIM hai / rAjakuMvara ! maiMne to dRr3ha nizcaya kara liyA hai ki aise mahAtmAoM dvArA hI jagata kA uddhAra hogA ityAdi / rAjakumAra ne bhI apanI sanmati pradarzita karate hue kahA maMtrIzvara ! ApakA kahanA satya hai ki jo puruSa apanA kalyANa karatA hai vahI jagata kA bhalA kara sakatA hai| astu / punaH maMtrIzvara ne arja karI ki bhagavAn ! jaise zrApakA prAcAra vyavahAra ho vaisA karAveM isameM hama kucha bhI nahIM kaha sakate para hamAre nagara meM padhAra kara Apa bhUkhe yAse na raheM / darabArazrI ne kala ke liye bhI bahuta pazcAtApa kara rahe haiM isa vAste hamArI bhUla para kSamA pradAna kareM aura Apa nagara meM padhAra kara bhikSA Jain Educat RR 8ational
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 14 karAveM / isa para sUrIzvarajI mahArAja ne pharamAyA ki maMtrIzvara ApakI aura darabAra kI hamAre prati bhakti hai vaha bahuta acchI bAta hai aura aisA honA hI cAhiye / itanA hI nahoM para jaise hamAre prati ApakI vAtsalyatA hai vaise hI sarva jIvoM prati rakhanA ApakA paramakartavya haiN| zrApa ke zrAgraha ko svIkAra karane meM hamako kisI prakAra kA inkAra nahIM hai para hamAre kitaneka muniyoM ko eka mAsa kA kitaneka ko do mAsa kA evaM yathA sAdhya tapa pratyAkhyAna hai| zrApa jAnate ho ki pUrva saMcita karma sivAya tapasyA ke naSTa nahI ho sakate haiM / tapazcaryA se indriyoM kA damana hotA hai mana kabje meM rahatA hai,brahmacaryavrata sukhapUrvaka pala sakatA hai / dhyAnamauna Asana samAdhi zrAnanda se bana sakate haiN| isIlie hI pUrva maharSiyoM ne hajAroM lAkhoM varSoM taka ghora tapazcaryA kI aura Aja bhI yathA sAdhya karate haiM / he maMtrIzvara! hama jainasAdhu na to manuhAra karavAte haiM aura na aAgraha kI rAha hI dekhate haiN| jisa roja hamako bhikSA karanA ho usI roja hama svayaM nagara meM jAkara sadAcArI gharoM se jahA~ ki mAMsa-madirA kA pracAra na ho, Rtu dharma pAlA jAtA ho vaise gharoM se yogya bhikSA lAkara isa zarIra kA nirvAha karane ko bhikSA kara lete haiM isa vAste Apa kisI prakAra kA anya vicAra na kareM / hama ApakI bhakti se bahuta hI prasannacitta haiM ityAdi / ___ munivaroM kI prabhAvazAlI tapazcaryA kA prabhAva rAjakumAra aura maMtrIzvara kI antarAtmA para isa kadara huA ki ve Azcarya meM mugdha bana gaye aura una mahAtmAoM ke Adarza jIvana ke prati koTizaH dhanyavAda dete huye vandana namaskAra kara vApisa lauTa gaye aura mahArAja rudrATa ko saba hAla nivedana kiyA / jisako suna kara darabAra ne sAzca- mahAtmAoM kI kaThina tapazcaryA kA anumodana kiyA itanA hI nahIM para rAjA kI manobhAvanArUpI vijalI AcAryazrI ke caraNa kamaloM kI ora itanI jhuka gaI ki unhoMne zeSa dina aura rAtri eka yogI kI bhAMti bitAI aura subaha hote hI apane ku~vara va maMtrIzvara aura rAjaantevara vagairaha saba parivAra ko lekara sUrijI ke caraNoM meM bar3e hI samAroha ke sAtha hAjira huye / idhara nAgarika logoM ke jhunDa ke jhunDa tathA udhara maThapati aura brAhmaNa loga bhI bar3e hI sajadhaja ke sAtha upasthita huye / vandana namaskAra ke pazcAta sUrIzvarajI ne apanA vyAkhyAna prArambha kiyA / kAraNa,pahile dina ke vyAkhyAna kI saphalatA se ApazrI kA utsAha khUba bar3hA, huA thA ataH unhoMne punaH janatA ko dharma kA svarUpa vistAra se samajhAte huye kahA ki jaise suvarNa kI parIkSA kI jAtI hai vaise dharma kI bhI parIkSA ho sakatI hai dekhiye nItikAra kyA kahate se ?: yathA caturbhiH kanakaM parIkSyate, nirghaSaNa chedana tApa tADanaiH / tathaiva dharmoviduSAM parIkSyate, zrutena zIlena tapodayAguNai // 1 // bhAvArtha- kaSa, cheda-sulAka, aura tApa tAr3ana, evaM cAra prakAra se svarNa kI parIkSA kI jAtI hai vaise hI (1) zruta (jJAna-dhyAna) (2) zIla brahmacarya va khAna pAna rahana sahanAdi sadAcAra (3) tapazcaryAicchA kA nirodha (4) dayA sarva prANiyoM ke prati vAtsalyabhAva arthAt jisa dharma meM pUrvokta cAroM prakAra ke guNa hote haiM vahI dharma jagata kA kalyANa karane meM samartha samajhanA aura usI ko hI svIkAra kara evaM pAlana kara zrAtma-kalyANa karanA caahiye| sajjano ! jainadharma zuddha-sanAtana prAcIna sarvottama pavitra dharma hai aura janatA kA kalyANa karane meM sadaiva 90 Jain Education international 225 www.janabrary.org
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 386 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa samartha hai / jJAna, dhyAna, zIla, sadAcAra, tapazcaryA aura ahiMsA evaM dharma parIkSA ke pUrvokta cAroM lakSaNa isa pavitra dharma meM maujUda haiM / jainadharma ke caubIsa avatAra (tIrthakara) pavitra zuddha kSatriya vaMza meM utpanna huye the, unhoMne kevala jJAna prApta kara janatA ko dharmazikSA dekara unakA jIvana dharmamaya banA diyA thaa| usa dharma ko jaina dharma kahate haiM ki jinendra kA kahA huA dharma hai, parantu kAlAntara meM jisa jisa pradeza meM jaina upadezaka nahIM pahu~ca sake usa usa prAnta meM svArthapriya pAkhaNDiyoM ne bicAre bhadrika jIvoM ke netroM para ajJAna ke pATe bA~dha sadAcAra se patita banA kara durAcAra kI gaharI khAI meM girA diye aura isI durAcAra ne duniyA meM trAhi trAhi macA dI, yahA~ taka ki vaha apanI akhirI hada taka pahu~ca gayA hai| aba isakA bhI uddhAra honA hI thA Aja sadupadezaka mahAtmAoM ke jJAna sUrya kA prakAza bhArata ke kone 2 meM rozana ho rahA hai jisase adharma ke paira ukhar3a gaye, pAkhaNDiyoM kI popa lIlA khula gaI, durAcAriyoM ke akhAr3e naSTa ho gaye yajJa jaise niSThura karma vidhvaMsa ho gaye haiM vyabhicAralIlA se janatA ghRNita hogaI, varNa aura jAti kI jaMjIreM TUTa par3I haiM, ucca nIca ke bhedabhAva ko bhUla janatA eka sUtra meM saMkhalita ho rahI hai| vizva meM ahiMsAdharma kI khUba garjanA ho rahI hai / zrAtmakalyANa aura parama zAMtimaya dhama svIkAra karane meM na to paramparA bAdhA DAla sakatI hai aura na una pAkhaNDiyoM kI tanika bhI dAkSINyatA rahI hai arthAt vIroM ke dharma ko Aja vIra puruSa niDaratApUrvaka aMgIkAra kara rahe haiN| ataeva zrApa logoM kA paramakarttavya hai ci satyAsatya kA nirNaya kara saba se pahile AtmakalyANa ke liye pavitra dharma ko svIkAra kara ahiMsA bhagavatI ke upAsaka bana usakA hI zrArAdhana aura pracAra kareM, yaha merI hArdika bhAvanA hai| AcAryazrI ke amRtamaya dezanArUpI bhAnu ke prakhara prakAza meM pAkhaNDI rUpa tagatagate tAre ekadama lupta ho gaye / jina pAkhariyoM ke dila meM mithyA ghamaMDa-amimAna-mada thA vaha mAnoM bhAskara ke pracaMDa pratApa se hima gala jAtA hai vaise gala gayA / sUrIzvarajI mahArAja ke tapa teja aura sadjJAna ke sAmane pAkhaNDiyoM se eka zabda bhI baccAraNa nahIM huaa| kAraNa, pahile dina ke manohara vyAkhyAna se hI una bhAdrika janatA ke hRdaya meM sadjJAna rUpI sUrya prakAzita ho gayA thA / atyAcAriyoM ke durAcAra para ghRNA zrA cukI thii| surijI mahArAja kI tarapha duniyA kA dila AkarSita ho AyA thA, kyoMki "puruSa bizvAsasya vacana vizvA" AcArya zrI kA kahana, rahana, sahana, zrAcAra, vicAra, tapa, saMyama, nispRhatA aura paropakArapaNyaNatA para rAjA prajA mugdha bana cuke the phira Aja ke vyAkhyAna se to logoM kI zraddhA aura ruci itanI bar3ha gaI thI ki kandhe para ke Dore aura gale kI kaMThiyAM tor3a DAlane ko saba loga bar3e hI zrAtura the| ___ mahArAja rudrATa ne khar3e ho kara namratApUrvaka arja karI ki he prabho ! Apa zrImAnoM kA kahanA akSarazaH satya haiN| hamArI AtmA isa bAta ko maMjUra kara rahI hai ki jaina dharma kSatriyoM kA dharma hai / jaina dharma saba dharmoM se prAcIna aura pavitra dharma hai sadAcAra aura nIti patha batalAne meM yaha dharma advitIya hai aura AtmakalyANa karane meM to isakI barAbarI karane vAlA saMsAra bhara meM koI bhI dharma nahIM hai, phira bhI adhika harSa isa bAta kA hai ki Apa jaise mahAna tapasvI guruvarya aneka prakAra ke saMkaTa sahana karate huye hamAre sadbhAgyodaya se yahAM padhAra kara hama logoM ko sadbodha diyA, jisake jariye hama logoM ko Aja isa prakAra satyAsatya, hitAhita, kRtyAkRtya, bhakSyAbhakSya, dharmA-dharma kA jJAna huA / itanA hI nahIM para hama bakhUbI samajha gaye haiM ki Apa jaise parama-yogIzvaroM ke caraNa kamaloM kI raja bhI hamAre jaise adharmiyoM kA kalyANa karane meM Jain Educ& ternational
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana [ osavAla saMvat 14 samartha hai / hama saba logaApa zrImAnoM ke upadezAnusAra jaina dharma svIkAra karane ko taiyAra haiM arthAt Apa hamAre dharma-guru haiM, hama aura hamArI saMtAna Apa ke ziSya upAsaka haiN| isa abhiruci kA kAraNa jaise prAcAryazrI kA sadupadeza thA vaise hI una pAkhaNDiyoM kA durAcAra bhI thA, kAraNa duniyA pahile se hI una duHzIloM se ghRNA kara zAntimaya dharma kI pratIkSA kara rahI thI vaha zAnti Aja sUrIzvarajI ke caraNoM meM mila rahI hai| isa suavasara para upakezapura kI adhiSThAtrI saccAyikAdevI apanI sahacAriNI deviyoM ko sAtha le sUrIzvarajI ke darzanArtha AI thI usane vandana namaskAra ke pazcAt, vahA~ kI bhadrika janatA sUrijI ke upadeza kI ora jhukI huI hai, yaha dekha devI ko bhar3A bhArI Ananda huA / kAraNa, sUrijI ko isa prAnta meM vihAra karavAne kI preraNA saccAyikA ne hI ko thii| saccAyikA devI ne sUrijI se kahA "he prabho ! yaha mAtUlAdevI zivanagara kI adhiSThAtrI hai aura prati varSa meM hajAroM lAkhoM jIvoM kA balidAna le rahI hai / Apa isako upadeza deN"| yaha kahate hI mAtUlAdevI ne hAtha jor3a kara arja kara dI ki he bhagavAna! Apa upadeza kI takalIpha na uThAveM ApakA prabhAva mere antaHkaraNa para par3a cukA hai| maiM ApazrI ke sanmukha pratijJA karatI hU~ ki Aja se mere nAma para kisI prakAra kI jIva hiMsA na hogI, isa para sUrijI ne saMtuSTa ho devI ko vAsakSepa dekara jainadharmopAsikA banAI / isakA prabhAva rAjaantevara aura mahilA samAja para bhI bahuta acchA par3A / udhara rAjA prajA bar3e hI Atura ho rahe the; sUrijI ne unako pUrvasevita mithyAtva kI AlocanA karavA ke Rddhi-siddhi saMyukta mahAmaMtrapUrvaka vAsakSepa ke vidhi vidhAna se sabako jaina dharma kI zikSA dI aura saba ko jainI banAyA / bAda saMkSepa se nitya karma meM Ane vAle niyama batalAye / khAna pAna AcAra kI zuddhi karavA dI; mAMsa, madirA, zikAra, vezyAgamana, corI, juA aura parastrI-gamanAdi durvyasana sarvathA tyAga karavA diye aura devaguru dharma evaM zAstra kA thor3e se meM svarUpa samajhA diyA ityAdi / devI saccAyikA ne nUtana jaina janatA ko utsAhavarddhaka dhanyavAda diyaa| tatpazcAta saba loga sUrijI mahArAja ko vaMdana namaskAra kara jainadharma kI jayadhvani ke sAtha visarjana huye| AcAryazrI aura saccAyikAdevI Apasa meM vArtAlApa kara rahe the jisake andara devI ne kahA bhagavAna ! Apane athAha parizrama uThA kara jaina dharma kA bar3A bhArI udyota kiyA / sUrijI ne kahA "devI ! isa uttama kArya meM nimitta kAraNa to khAsa Apa kA hI hai" devI ne kahA "prabho ! Apa aura ApakI saMtAna isI mAphika ghUmate raheMge to apane pUrvajoM kI mAphika ApabhI pratyeka prAntameM jainadharmakA khUba pracAra kara skoge|" ApazrI ne pharamAyA ki bahuta khuzI kI bAta hai hamArA to jIvana hI isa pavitra kArya ke liye hai ityAdi, bAda devI ne sUrIzvarajI ko vandana kara nija sthAna kI ora prasthAna kiyA / ___ idhara zivanagara meM eka tarapha jainadharma kI tArIpha- prazaMsA ho rahI thI taba dUsarI ora pAkhaNDiyoM ne apanA vAr3A-bandhI ke liye bharasaka parizrama karanA zurU kiyaa| jo zUdra loga the ki jinako vaha loga dharma zravaNa karane kA bhI adhikAra nahIM dete the, itanA hI nahIM para ve kucha ginatI meM bhI nahIM the, para Aja unako bhI mAMsa madirA aura vyabhicArAdi kA lAlaca batalA ke pAkhaNDI loga apane upAsaka banA rakhanekI ThIka koziza kara rahe haiN| pAta bhI ThIka hai ki durAcAriyoM kA z2ora julma aise ajJAnI logoM para hI cala
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 386 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sakatA hai| agara AcArya zrI cAhate to una nAstikoM kA damana karavA sakate para unhoMne aisA karanA ucita nahIM samajhA / kAraNa, dharma pAlanA yA na pAlanA Atma-bhAvanA para nirbhara hai na ki z2ora julma pr| AcAryazrI kA prati dina vyAkhyAna hotA rahA / deva guru dharma kA svarUpa tathA muni dharma gRhasthadharma aura sAdhAraNa prAcAra vyavahAra se una nUtana zrAvakoM meM aise saMskAra DAla diye ki dina dina unakI jaina dharma para zraddhA ruci bar3hatI gaI / kAlAntara meM AcAryazrI ne vahAM se vihAra karane kA vicAra kiyA, isa para mahArAja rudrATa ne arja karI ki bhagavAna ! yahA~ ke loga abhI naye haiM, mithyAtvI logoM kA cirakAla se paricaya hai na jAne Apake padhAra jAne para ina logoM kA phira bhI jora bar3ha jAve, isa vAste merI arja to yaha hai ki Apa caturmAsa bhI yahA~ hI kreN| isa para AcAryazrI ne pharamAyA ki rAjan ! muni to hamezA ghUmate hI rahate haiM, jainadharma kI nIMva majabUta banAne ko khAsa do bAtoM kI AvazyakatA hai ( 1 ) jainamandiroM kA nirmANa honA ( 2 ) jaina vidyAlaya sthApana kara jainatatvajJAna kA pracAra karanA / ye donoM kArya Apa logoM ke adhikAra ke haiM / rAjA ne arja karI ki hama ina donoM kAryoM ko zIvratA se prArambha karavA deMge, para sAtha meM sAdhuoM ke upadeza kI bhI bar3I AvazyakatA hai / sUrijI mahArAja ne isa bAta ko svIkAra kara kitaneka muniyoM ko zivanagara meM rakha, Apane Asa pAsa meM vihAra kiyA / jahA~ jahA~ Apa padhAre vahA~ vahAM jaina dharma kA khUba pracAra kiyaa| jahA~ naye jaina banAye vahA~ jaina mandira aura vidyAlaya kI nIMva DalavA hI dete the aura kahIM kahIM para to Apa apane sAdhuoM ko vahAM Thaharane kI AjJA bhI de dete the / idhara mahArAja rudrATa ne bar3A bhArI AlIzAna jaina mandira banAnA zurU kara diyA / mantrI kI kArya kuzalatA evaM dravya kI chUTa hone se kArya zIghrAtizIghra bana rahA thaa| aura kaI vidyAlaya khola diye ki jinake andara jJAna kA pracAra bhI ho rahA thaa| mahArAja rudrATa aura zrIsaMgha ke atyAgraha se AcAryazrI yajJadevasUri kA cartumAsa zivanagara meM huA jisase zrI-saMgha meM utsAha kI aura bhI vRddhi huI / aura bar3e hI Ananda se caturmAsa samApta huaa| tatpazcAta mahArAja rudrATa ke banAye huye mahAvIraprabhu ke maMdira kI pratiSThA bar3e hI dhAma-dhUma se huii| vidyAlaya ke jariye jaina tatvajJAna kA prasAra ho rahA thA sAtha meM AcArya zrI kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya para hotA thA jisa prabhAvazAlI upadeza kA yoM to saba logoM para acchA asara huA, para vizeSa prabhAva mahArAjA rudrATa aura rAjakumAra kakva para hA ki jo apane rAjakAja aura saMsAra sambandhI sarva kAryoM kA parityAga kara sUrijI mahArAja ke caraNoM kI saMvA karane ko salagna hoM gaye, itanA hI kyoM para rAjA aura rAjaku~vara dIkSA lene ko bhI taiyAra hogaye / unakA anukaraNa karane ko kaI nAgarika loga bhI mukti ramaNI kI varamAlA se lalacA gaye / mahotsava ke sAtha zubha muhUrta ke andara mahArAja rudrATa ne apane bar3e putra tato nagara mAgatya, rudrATAdIJca nAgarAn / kRtvA sUrizca tAn jainAn, mandirArtha muvAcaha / / kakAkhyo rAjaputrastu, yutaH strIbhizca mAnavaiH / anekairjagRhe dIkSAM, sUribhyo jJAna hetave / / dIkSAM saMgRhya tejasvI, kaka veti nRpAtmajaH / jananI janma bhUmi ca, ujahAra jinAlayaiH / / kaka mUriMgurUM so'pi, svapaTTe'sthApayat prabhuH / yadguNAnnezvarogAtuM, so'pi citra shikhnnddijH|| Jain Educsi temational
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 14 zivakumAra ko rAjyAbhiSeka kara Apa apane laghu putra kakkava aura karIbana 150 nara nAriyoM ke sAtha AcArya zrI yakSadeva sUri ke pAsa bar3e hI samAroha ke sAtha jaina dIkSA dhAraNa karalI / sindha pradeza meM yaha pahalApahalA mahotsava hone se jaina dharma kA bar3A bhArI udyota huaa| janatA para jaina dharma kA bar3A bhArI prabhAva pdd'aa| kAraNa, usa jamAne meM siMdha pradeza kA mahArAjA rudrATa eka nAmI rAjA thaa| usane apane putra ke sAtha jaina dIkSA lene se sampUrNa sidha pradeza meM jaina dharma kI bar3I bhArI chApa par3a gaI thii| zivanagara ke cartumAsa se AcArya zrI ko bar3A bhArI lAbha huA thaa| bAda meM bhI pAsa-pAsa meM aneka maMdiroM kI pratiSThA aura aneka vidyAlayoM kI sthApanA karavA ke unhoM ne jaina dharma kA khUba pracAra kiyaa| ___ AcArya yakSadevasUri ne apane ziSya samudAya ke sAtha siMdha bhUmi meM khUba hI paribhramaNa kiyA / phalasvarUpa thor3e hI dinoM meM Apane 1000 sAdhu-sAdhviyAM ko dIkSA dI / saiMkar3oM jaina madiroM aura vidyAlayoM kI sthApanA karavAI ; ata eva cAroM aura jaina dharma kA jhaMDA phaharA diyaa| munigaNa meM kaka nAma ke muni jo mahArAja rudrATa ke laghu putra the ve thor3e hI dinoM meM jJAnAbhyAsa kara sva-paramata ke aneka zAstroM ke pAragAmI ho gaye, jaise Apa jJAna meM ucca koTi ke jJAnI the, vaise hI jaina dharma kA pracAra karane meM bhI bar3e vIra the| jisa meM bhI apanI mAtRbhUmi kA to Apako bahuta gaurava thA ataeva Apane pahale se hI pratijJA karalI thI ki maiM saba se pahale siMdha bhUmi kA hI uddhAra karUMgA arthAta siMdha prAnta ko jaina dharma maya banA dUMgA aura Apane kiyA bhI aisA hii| eka samaya kA jikra hai ki AcAryazrI ne parama pavitra tIrtharAja zrI siddhAcalajI ke mahAtmya kA vyAkhyAna kiyA, usako zravaNa kara caturvidha zrIsaMgha ne arja karI ki he prabho ! zrApa hama ko usa pavitra tIrtha kI yAtrA karavA ke garbhAvAsa ko chur3Aiye / isa bAta ko sUrijI mahArAja ne svIkAra kara lii| tatpazcAt yaha udghoSaNA prAyaH sindhaprAnta meM karavA dI gaI ki jisako siddhAcalajI kI yAtrA karanI ho vaha taiyAra ho zivanagara pA jAya / sUrIzvarajIne apane 1000 sAdhu sAdhdhiyoMke sAtha tathA aura karIbana eka lakSazrAddhavarga zivanagarame ekatra hogaye / tatpazcAta mahArAja zivako saMghapati pada arpaNa kara zubha muhUrttake andara saMgha charI pAlatA huA yAtrA karane ko ravAnA ho gayA,jisake andara sonA cA~dI ke derAsara ratnoMkI pratimAyeM aura hastI,ghor3e, ratha, paidala,, bAjA, gAjA nakArA nizAna vagairaha bar3A hI ADambara thA / usa bhakti kA prabhAva anya logoM para bhI kAphI par3a rahA thA / grAma nagara aura tIrthoM kI yAtrA karatA huA kramazaH saMgha zrIza@jaya pahu~cA aura saMghapati Adi logoM ne maNI mANika muktAphala tathA zrIphala aura svarNa se tIrtha ko badhAyA aura caturvidha saMgha ne sUrIjI mahArAja ke sAtha yAtrA kara apane jIvana ko saphala kiyaa| bAdameM giranAra vagairaha tIrthoM kI yAtrA kara Ananda maMgala se zrIsaMgha vApisa sindhapradeza meM pahu~cA gyaa| isa yAtrA se jainadharma para logoM kI zraddhA ruci aura bhI bar3ha gaI ityaadi| AcArya yakSadevasUri ne apane jIvana meM jainazAsana kI bar3I bhArI sevA krii| prAcArya svayaMprabhasUri aura ratnaprabhasUri ke banAye huye mahAjanasaMgha kA rakSaNa poSaNa aura vRddhi karI / sindha jaisI vikaTa bhUmi meM vihAra kara saba se pahile lupta huye jainadharma kA ApazrI ne hI pracAra kiyA, hajAroM jainamaMdira aura vidyAlayoM kI sthApanA karavAI aura hajAroM sAdhu sAdhviyoM ko dIkSA de zramaNasaMgha meM vRddhi karI ityAdi / ApazrI kA jainazAsana para bar3A bhArI upakAra huA hai| Apane sindhaprAnta meM vihAra kara jainadharma kA bar3A bhArI jhaMDA 212 www.jametery.org
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 386 varSa ] / bhagavAn pAzrvanAtha kI paramparA kA itihAsa phaharA diyA thaa| jaba Apane apanI antimAvasthA jAnI,taba caturvidhazrIsaMgha ke samakSa muni kakka ko zrAcArya pada para niyukta kara zAsana kA saba bhAra unako supurda kara Apa kaI muniyoM ko sAtha lekara vihAra karate huye pavitra siddhagiri kI zItala chAyAmeM zeSAyu nirvRtime bitAne lage / antameM pandraha dina ke anazana aura samAdhipUrvaka zrAvaNazukla aSTamI ko nAzavAna zarIra ko tyAga kara svargavAsa kiyaa| usa samaya Apake upAsaka sAdhu sAdhvI zrAvaka zrAvikAoM kI upasthiti bahuta vizAla saMkhyA meM thii|shriisNgh ne zrApazrI kI bhakti evaM smRti ke liye siddhagiri para eka bar3A bhArI stUpa banavAyA thaa| mahArAja utpaladeva ke pAMca putra the-somadeva, jagadeva, zrAsaladeva, brahmadeva aura bhojadeva; jisameM somadeva ko to apanA uttarAdhikArI banAyA, zeSa cAra putroM ko alaga 2 bhUmi de dI gaI thI aura unhoMne apane nAmoM se choTe 2 grAma AbAda kara liye the, una grAmoM ke nAma bhI apane 2 nAma para rakkhe the jaise jaMgAlu Asalapura brahmasara aura bhojapura / vaMzAvaliyoM meM inakA parivAra bhI vistAra se likhA hai| rAjA utpaladeva ke pA~coM putra pA~ca pANDavoM kI taraha zUravIra evaM bar3e hI yoddhA the| unhoMne apane apane rAja kI acchI zrAbAdI kI thii| paramAIta mahArAjA utpaladeva rAjakArya apane putroM ko sauMpa kara Apa jainadharma kI arAdhanA evaM AtmakalyANa meM saMlagna ho gayA / maMtrI uhada ne bhI apanA gRhabhAra apane putroM ke supurda kara rAjA utpaladeva ke sAtha nirvRti mArga kA anusaraNa kiyA aura jainadharma ke ina donoM zrAdya pracArakoM ne svAtmA ke sAtha aneka paraAtmAoM kA kalyANa kara svarga kI ora prasthAna kara diyA : idhara AcArya kanakaprabhasUri marudhara se zrAbU taka ke pradeza meM vihAra kara dharma kA pracAra bar3hA rahe the| ve jaba kabhI ajainoM ko pratibodha kara jaina dharma meM dIkSita karate the to udhara basane vAle jainoM ke zAmila milA dete the jo AcArya svayaMprabhasUri ke pratibodhita zrAvaka the / AcArya kanakaprabhasUri ne jaise zrAddhavarga meM abhivRddhi kI thI usI prakAra zramaNa saMgha meM bhI khUba vRddhi kI Apake AjJAvRti hajAroM sAdhu sAdhvI cAroM ora vihAra kara jaina dharma kA pracAra aura apanA vihArakSetra vizAla banA rahe the| ___ anta meM AcArya kanakaprabhasUri koraMTapura zrIsaMgha ke mahA mahotsava pUrvaka apane yogya ziSya somaprabha ko apanA uttaradAyitva dekara arthAt AcArya banA kara Apa zrIM eka mAsa kA anazana kara koraMTapura meM samAdhipUrvaka svargavAsa kiyaa| AcArya somaprabhasUri ... Apa mahArAjA candrasena ke gyAraha putroM meM se eka the Apane apanI kizora vyaya meM rAja sAhabI ko tilAjalI dekara AcArtha kanakaprabhasUri ke caraNa kamaloM meM dIkSA lI thii| AcAryazrI kI zrApa para bar3I kRpA thI Apa thor3e samaya meM sAmayika sAhitya ke dhurandhara vidvAna evaM sarvaguNa sampAdita kara liye the yahI kAraNa thA ki sUrijI ne apanI antimAvasthA meM apanA sarvAdhikAra somaprabha ko dekara apane paTTa para sUripada se vibhUSima kiye the| / prAcArya somaprabhasUri bar3e hI pratibhAzAlI evaM krAntikArI AcArya the ApazrI bhU bhramaNa karate hue eka samama apane ziSya parivAra ke sAtha candrAvatI padhAre ApakA zubhAgamana suna kara rAjA prajA ko bar3A hI harSa huA kyoM na ho eka rAjakumara dIkSA lekara isa prakAra AcArya pada prApta kara punaH nagara meM pdhaare| Jain EducRoernational
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevamari kA jIvana ] [osavAla saMvat 58 rAjA candrasenAdi saba loga sUrijI ko vandana karane ko zrAye sUrijI ne apanI vidvatApUrNa tyAga dhairAgya maya dharmopadezanA dI jisako zravaNa kara zrotAjana apanA kalyANa karane ko tatpara ho gaye / mahArAjA candrasena aura zrApakI paTTarANI sUrijI ( apane putra se ) se prArthanA kI ki Apa to saMsAra se mukta ho apanA kArya siddha kara liyA para aba hamArI antimAvasthA hai kalyANa kA rAstA btlaaiye| sUrijI ne kahA ki sabase pahile to Apako rAja sambandhI khaTapaTa se mukta honA cAhiye dUsarA aba zeSa umara tIrtha zrI za@jaya kI zItala chAyA meM raha kara dharmArAdhanA meM vyatIta karanA cAhiye kAraNa eka to vahA~ ke paramANu svaccha hai dUsarI saMsAra sambandhI saba kAryoM se nivRtti milegA ityAdi sUrijI kA kahanA svIkAra kara rAjA ne apane putra dharmasena ko rAjya dekara zatrujaya kA saMgha nikAlane kI taiyArI karanI zurU kara dii| caturvidha zrIsaMgha ko zrAmantraNa bheja kara bulAye / saba sAmagrI taiyAra ho jAne para sUrijI mahArAja ne saMghapatipada mahArAjA candrasena ko diyA aura zubhamuhUrta meM saMgha prasthAna kara diyA kramazaH yAtrA karate hue siddhagiri para Aye aura vahA~ kI yAtrA kara aneka sukRta kArya kiye rAjA candana jainadharma kA eka mahAna prabhAvika rAjA huA evaM jainadharma kA khUba pracAra bddh'aayaa| ___ bhagavAna mahAvIra kI paramparA meM caturtha paTTadhara zrAcArya zayyaM bhavasUri huye| ApakA jIvana prAcArya ratnaprabhasUri ke jIvana prakaraNa meM likhA jA cukA hai ki Apane bhagavAna zAntinAtha kI pratimA dekha kara pratibodha pAyA thaa| jaise kahA hai ki: yat-sijaMbhavaM gaNaharaM jiNapaDimAdasaNeNa paDibuddhaM / AcArya zavyaMprabhasUri jAti ke brAhmaNa the AcArya prabhavasvAmI ke pAsa dIkSA lekara caturdazapUrvadhara e aura apane putra manaka ko dIkSA dekara unakA svalpa Ayu jAna kara unako zrArAdhika pada dene ke liye dazavaikAlika sUtra kI racanA kii| kahA hai ki:kRtaM vikAlavelAyA~, dazAdhyayanagarbhitam / dazavakAlikamini nAmnA zAstraM babhUva tat // 1 // ataH paraM bhaviSyati, prANinohyalpamedhasaH / kRtArthAste manakavat , bhavatu tvatprasAdataH // 2 // zrutA~bhojasya kiMjalkaM, dazavaikAlikaM hyadaH / AcampAcampa modantA-managAra madhuvratAH // 3 // iti saMghoparodhena, zrIzayyaMbhava sUribhiH / dazavaikAliko grantho, na savatre mahAtmabhiH // 4 // __ AcArya zaryabhavasUri gRhasthAvAsa 28 varSa vrata 11 varSa yugapradhAna 23 varSa evaM sarvAyuSya 62 varSa kA pUrNa kara vIra nirvANa se 98 veM varSa meM Apa apane paTTadhara munivarya yazobhadra ko prAcArya pada para niyukta kara svarga ko prApta hue| AcArya vara zrI yakSadeva saptama paTTadhara huye| Apa kSatriya vaMza bhUSaNa siMdha padrAvita huye // AkheTa ko jAte huye zrI kakarAjakumAra ko| nRpa rudrATa lAkhoM manuja upakRta kiye harabhAra ko|| karake kRpA AcArya ne yoM siMdha ko jIvana diyaa| bhrA~ti sabakI dUra karajinadharma meM dIkSita kiyaa| / iti zrI pArzvanAtha prabhu ke sAtaveM pATa para AcArya zrIyakSadevasUri mahAprabhAvika huye / 231 www.gamelibrary.org
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 342 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa -prAcArya kakkasUri AcAryo'STama kakkamUrirbhavatkSatrasya vaMzAGkuraHsaurASTra'tha ca kacchadeza viSayebhrAntvA ca devyAvalim / sevitvA nRpaja tathA janagaNaM rAjAna mAdizya-vAhiMsAyAH paramaM vrataM jinamate jAto muni hIrakaH / prAcArya kakkasUri-- zrApazrI ke liye vizeSa likhane kI AvazyakatA nahIM hai| kyoMki zrApa pahale par3ha Aye haiM ki zrApa zivanagara ke rAjA rudrATa ke putra the| prAcArya yakSadevaPory sUri ke upadeza se sindha jaise pAkhaNDiyoM ke pradeza meM jainadharma kA pracAra karane meM kAphI saphalatA pA cuke the| kaI jaina mandiroM kA bhI Apane nirmANa karavAyA thaa| itanA hI kyoM para Apa apanI car3hatI javAnI meM rAja ramaNI evaM saMsArI sukhoM ko tilAMjali dekara apane pitA rAva rUdrATa evaM 150 nara-nAriyoM ke sAtha sUrijI ke caraNa-kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA lI thii| tatpazcAt jJAnAbhyAsa karane meM bhI Apane kucha bhI uThA nahIM rakkhA arthAta svaparamata ke sAhitya kA ThIka adhyayana kara liyA / tatpazcAta prAcArya yakSadevasUri ne Apako sarvaguNa sampanna jAna kara, prAcArya pada se vibhUSita kara caturvidha saMgha ke nAyaka banAye / AcArya kakkasUri-taruNa sUrya ke kiraNoM kI bhAMti apane prakhara jJAna kA cAroM ora prakAza karane meM kucha bhI uThA nahIM rakkhA / zrApa sacce pratijJA pAlaka the| Apane jisa samaya dIkSA lI thI usa samaya pratijJA kI thI ki maiM saba se pahale jananI janmabhUmi kA uddhAra karake hI dama lugA aura Apane aisA hI kiyaa| itanA hI kyoM para Apane to hajAroM sindhI suputtoM ko jainadharma meM dIkSita bhI kara diye / / dhanya hai sindha bhUmi ke suputta nara ratnoM ko ki jinhoMne mAMsAhArI sindha pradeza ko Aja jainadharmamaya evaM ahiMsApradhAna bhumi banA dii| jahA~ dekho vahA~ U~ce 2 zikhara vAle jaina mandiroM kI dhvajAyeM, manuSya mAtra ko dharma kI ora AkarSita kara rahI haiN| yaha saba svargastha AcArya yakSadevasUri ke prabala puruSArtha evaM rAjakuvara kakka arthAt AcArya kakkasUri kI asIma kRpA kA hI sundara evaM svAdiSTa phala hai / astu / ___eka samaya AcArya kakkasUri apane 500 ziSyoM ke sAtha sindha bhUmi meM vihAra karate hue zivanagara kI ora padhAra rahe the| jaise koI cakravartI vijaya kara apane nagara kI ora A rahA ho / basa, nagaravAsiyoM ko khabara milate hI unakA utsAha aisA bar3ha gayA ki jaise zarada pUrNimA ke candra kI zItala kiraNoM se samudra kA jala bar3ha jAtA hai / kyA rAjA aura kyA prajA, saba loga sUrijI ke svAgatArtha bahuta dUra taka gaye / jaba sUrijI ke darzana huye to unake harSa kA pAra nahIM rhaa| bar3e hI samAroha ke sAtha nagara-praveza krvaayaa| mahAvIra mandira kA darzana kara upAzraya meM padhAre aura thor3I para vairAgyamaya hRdayagrAhI dezanA dI jisakA prabhAva upasthita logoM para bahuta acchA huaa| 232
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhagavAna pArzvanAtha ke 8 vA~ paTTadhara AcArya zrI kakasUrijI mahArAja **********........
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 58 zrIsaMgha kI atyAgraha prArthanA ko mAna dekara sUrijI ne vaha caturmAsa zivanagara meM karanA svIkAra kara liyA aura vahAM kI janatA ko jinavANIrUpI amRtapAna se hamezA siMcana karane meM hI prastuta rahate the| eka samaya kA jikra hai ki sUrIzvarajI mahArAja rAtri samaya dharma pracAra kI bhAvanA meM tallIna the aura vizeSa yaha vicAra kara rahe the ki dhanya hai ! pUjya AcArya svayaM prabhasUri, ratnaprabhasUri aura yakSadevasUri ko ki jinhoMne anekAneka kaThinAiyoM evaM parisahoM kI tanika bhI paravAha na karate hue, naye 2 prAntoM meM bhramaNa karake jainadharma kA khUba hI pracAra kiyA to kyA maiM unake banAye hue zrAvakoM kI roTiyeM khAkara hI apanI jIvanayAtrA samApta kara DAlUgA yA maiM bhI kahIM ajJAta pradeza meM jAkara jainadharma kA pracAra karUMgA ityAdi AcAryazrI mana hI mana meM tarka vitarka kara rahe the, itane meM eka AvAja aisI sunAI dI ki bho AcArya! Apa yadi kaccha prAnta meM vihAra kareM to Apako bar3A bhArI lAbha hogA aura ApakI jo manobhAvanA hai vaha bhI saphala hogI ityAdi / isa prakAra ke vacana suna kara AcAryazrI ekadama cauMka uThe aura idhara udhara dekhA to koI bhI vyakti najara nahIM AyA / sUrijI ne socA ki yaha adRzya zakti kauna hai ? ki jo mujhe kaccha meM jAne kI preraNA kara rahI hai / itane meM to devI mAtulA pratyakSa Akara kahane lagI ki prabho ! Apa hamAre sindha ke suputta haiM Apane sindha kA uddhAra kiyA, para aba zrApa kaccha prAnta meM padhAreM / jaise Apake pUrvajoM ne naye jaina banAne meM saphalatA prApta kI hai vaise hI Apako bhI saphalatA milegI aura kaccha jaise midhyAtva vyApaka pradeza meM jAnA Apa jaise samartha puruSoM kA hI kAma hai na ki koI sAdhAraNa vyakti vahA~ jAkara kucha kArya kara sake / ataH punaH prArthanA hai ki Apa kaccha pradeza meM avazya padhAreM / prAcArya zrI ne kahA 'tathAstu' devIjI ! maiM jAnatA hU~ ki hamAre pUrvajoM ko bhI Apa jaise zAsanazubhacintaka devoM kA hI izArA milA thA aura una pUjyavaroM ne apane kRta kAryo meM saphalatA bhI pAI; ataH mujhe bhI vizvAsa hai ki ApakI sahAyatA se maiM bhI apane kArya meM avazya saphalatA pAUMgA / basa, devI to adRzya ho gaI / sUrijI ne nizcaya kara liyA ki kala subaha hI kaccha kI ora vihAra kara denA cAhiye / prabhAta hote hI sUrijI ne apane zramaNa saMgha ko AmantraNa kara apanA vicAra pragaTa kara diyA ki merA vicAra kaccha pradeza kI ora vihAra karane kA hai / ataH kaThina se kaThina tapazcaryA ke karane vAle evaM bar3e se bar3e parisahoM ko sahana karane vAle muni mere sAtha calane ko taiyAra ho jAiye aura zeSa sAdhuoM ko isa sindha kI bhUmi meM vihAra kara svAtmA kA kalyANa ke sAtha janatA ko dharmopadeza de unakA kalyANa karate rahanA cAhiye / isa bAta kI maiM AjJA detA huuN| sindha pradeza meM adhika vihAra upakezagacchAcAryoM kA hI huA thA / ataH vahA~ kI janatA kA saMgaThana vala bahuta hI majabUta thA ki rAga, dveSa keza aura kadvAgraha ko kahIM sthAna nahIM milatA thA, parantu jaba vahA~ bhI naye 2 gacchadhAriyoM ke paira jamane lage to vahA~ kA vaha hAla nahIM rahA; phira bhI vikrama kI 13 zatAbdI taka to kevala eka upakezagaccha upAsakoM ke adhikAra meM 500 jaina mandira the / dekhiye :-- yasya devagRhasyecchA, zrAddecchAvA'piyasyatAm / pUraye tatra maddeva, gRha paMcazatI mama // zrAvakA apyasaMkhyAtA, zvalatA to jhaTityapi / saMkleza kArakaM sthAnaM, dUrataH parivarjayet / / -upakezagaccha caritra 403, 484 zloka 233
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 342 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vIroM kI santAna bhI vIra hI hotI hai / sUrijI kA vAsakSepa hI vIratA kA thA ataH aisA eka bhI sAdhusUrijI ke pAsa nahIM thA ki isa kArya meM pIche paira rakkhe / sAdhuoM ne bar3I prasannatA pragaH karate hue kahA ki he pUjyavara ! paropakAra aura jaina dharma ke pracAra ke liye saMkaTa parisaha to kyA para hama apane prANoM kI Ahuti dene ko taiyAra haiN| kIjiye Apa vihAra, hama saba sAdhu ApakI sevA meM calane ko taiyAra haiN| basa, phira to thA hI kyA ? zrAcAryakakasUri ne zeSa sAdhu SoM ke lie acchI vyavasthA kara DAlI aura zivanagara kA rAjA ziva tathA aura bhI saMgha agrezvaroM kI sammati lekara sUrijI ne apane 500 ziSya samudAya ke sAtha kaccha kI ora vihAra kara diyaa| vihAra ke daramyAna mArga kA hAla to jo sindha meM aAte huye yakSadevasUri kA huA thA vahI hAla kakkasUri kA huA / para munipuGgavoM ko isakI kucha bhI paravAha nahIM thii| ve mArga meM dharma kA upadeza dete huye evaM bhUkhe pyAse rahate huye bhI Ananda ke sAtha kaccha kI ora jA rahe the| eka samaya kA jikra hai ki eka ora to sAdhu tapasvI the / dUsarI ora pAnI taka bhI nahIM milA to sUrijI ne sAdhuoM ko orDara de diyA ki jidhara grAma dekho udhara jAkara jo kucha bhikSA kA yoga mile to pAraNa kara pAtro, hama idhara rAste hokara jA rahe haiN| zAma ko saba zAmila ho jaaveNge| jaba sAdhu idhara udhara cale gaye to AcAryazrI svayaM rAste kI bhrAnti se cAra sAdhuoM ke sAtha eka mahAna aTavI meM jA nikale jahA~ cAroM ora jaMgala ma.r3iyeM aura viSama bhUmi dikhAI de rahI thii| dizAe~ apanI bhayaMkaratA kA itanA prabhAva DAla rahI thIM ki manuSya to kyA para pazu-pakSI bhI vahAM Thahara nahIM sakate the| idhara taruNa sUrya apane pracaNDa pratApa se vizva ko vyAkula banA rahA thA, para hamAre AcAryazrI usakI parvAha nahIM karate hue bar3I khuzI ke sAtha aTavI kA ullaMghana kara rahe the| usa bhayaMkara aTavI ke andara calate hue ApazrI kyA dekha rahe haiM ki eka parvata ke nikaTa devI kA mandira hai| eka tarapha aneka bhaiMse bakare Adi pazu baMdhe hue haiM taba dUsarI ora bahuta se jaMgalI AdamI khar3e haiM / devI ke sAmane eka mahAna tejasvI taruNAvasthA meM padArpaNa kiyA huA navayuvaka baiThA huA hai, jisakI bhavyAkRti hone para bhI cehare para kucha glAni chAI huI dRSTigocara ho rahI thii| usa taruNa ke pAsa meM hI eka nirdaya daitya sA AdamI apane kara hAthoM meM kuThAra uThAye huye khar3A hai / zAyada taruNa kI glAni kA kAraNa yaha hI ho ki usa kuThAra dvArA usakI devI ko bali car3hAI jAya / ___ usa ghRNita dRzya dekha kara AcAryazrI ko usa taruNa para vAtsalya bhAva ho AyA; ataeva sUrijI mahArAja ekadama cala karake vahAM gaye aura una karavRtti vAloM se kahane lage ki mahAnubhAvo! yaha Apa kyA kara rahe haiM ? una logoM ne uttara diyA ki tumako kyA jarUrata hai, tuma apane rAste jaao| sUrijI ne kahA ki maiM Apake isa caritra ko sunanA cAhatA hU~ ki Apane isa sukumAra ke liye yaha kyA tajavIja kara rakkhI hai ? eka maThapati bolA ki tuma nahIM jAnate ho yaha jagadambA mahAkAlI hai, bAraha varSoM se isakI mahApUjA hotI hai / battIsa lakSaNa saMyukta puruSa kI bali dekara sampUrNa vizva kI zAnti kI jAtI hai / isa para sUrijI mahArAja ne socA ki aho Azcarya ! yaha kitanA ajJAna ! yaha kitanA pAkhaNDa !! yaha kitanA durAcAra !!! jahA~ narabali dI jA rahI hai| 234 Jain Educatio n ational
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 58 prAcArya-jagadambA arthAt jagata kI mAtA, kyA mAtA apane bAlakoM kA rakSaNa karatI hai yA bhakSaNa? jaMgalI-tuma kyA samajhate ho ? yaha bhakSaNa nahIM hai para jisakI bali dI jAtI hai vaha sadeha svarga meM jAkara sadaiva ke liye amara bana jAtA hai / prAcArya -- to kyA Apa loga sadaiva ke liye amara bananA nahIM cAhate ho ? jo isa navayuvaka ko amara banA rahe ho| jaMgalI-devI kI kRpA isa para hI huI hai| zrAcArya --- kyA Apa para devI kI kRpA nahIM hai ? jaMgalI --devI kI kRpA to sampUrNa vizva para hai| zrAcArya-to phira eka isa taruNa kI hI bali kyoM ? jaMgalI-bakavAda mata karo, tuma apane rAste jaao| zrAcArya -- bhadro ! tuma isa niSThura karma ko tyAga do, isa ghRNita karma se devI khuza nahIM hogI, parantu bhavAntara meM tumako isakA bar3A bhArI badalA denA pdd'egaa| jaMgalI-kaha diyA ki tuma apanA rAstA pkdd'o| AcArya-lo hama yahAM Apake pAsa meM hI khar3e haiM, dekheM tuma isa navayuvaka ke liye kyA karate ho ? jaMgalI ne yuvaka para kuThAra calAnA prArambha kiyA para sUrijI mahArAja ke tapa teja se na jAne usakA hAtha kyoM ruka gayA ki aneka prayatna karane para bhI vaha apane hAtha ko nIcA taka bhI nahIM kara skaa| isa atizaya prabhAva ko dekha saba loga vimugdha bana gaye aura AcAryazrI ke sAmane dekhane lage ki yaha kyA balAya hai ? AcAryazrI ne pharamAyA ki bhavyo ! devI-devatA hamezA uttama padArthoM ke bhoktA haiM na ki aise ghRNita padArthoM ke / yaha to kisI mAMsabhakSI pAkhaNDiyoM ne devI devatAoM ke nAma se kuprathA pracalita kI hai aura isase zAnti nahIM para eka mahAn azAnti phailatI hai| itanA hI nahIM para isa mahAn pApa kA badalA naraka meM jAkara denA par3egA, isa vAste pApa kArya kA tyAga kara do| agara tumako devI kA hI kSobha ho to lo, devI kI jummevArI meM apane zira para letA huuN| Apa ina bhaiMse, bakaroM aura yuvaka ko zIghra chor3a do| kAraNa, jaise tumako apane prANa pyAre haiM vaise inako bhI apanA jIvana vallabha hai / jagata meM choTe se choTe aura duHkhI se duHkhI jIva saba jIvita rahanA cAhate haiM, maranA sabako pratikUla hai| kisI jIva ko takalIpha denA bhI naraka kA kAraNa hotA hai to aisI mahAn ghora rudra hiMsA kA to pUchanA hI kyA ? maiM Apako ThIka hitakArI zikSA detA hU~ ki Apa apanA bhalA arthAt kalyANa cAhate haiM to isa pApamaya hiMsA kA tyAga karo / jaMgalI TIga 2 netroM se sUrijI ke sAmane dekhate huye cupacApa rahe, kAraNa cirakAla se par3I huI kurudI kA ekadama tyAga karanA una ajJAnI logoM ke liye eka bar3I muzkila kI bAta thI, tathApi sUrijI mahArAja kA una para itanA prabhAva par3A ki ve kucha bola nahIM sake / 1-ekadA viharana sUri styakta mArga: suvismiAH / devyAlayaM gatastatra dadaze ca nRpAtmajam // devagupta manAyyastu, baliM devyai samarpitam / tadArakSacca sUrista manAryAn saM prabodhya ca // sarito labdha dIkSastu, devagupto'bhavanmuniH / guru kRpA prApta jJAnaH zaraNollIr3ha ivA'zaniH / 235 www.amelibrary.org
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 342 varSaM | [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya ne usa navayuvaka ke sAmane dekhate huye kahA ki mahAnubhAva ! Apake cehare se to jJAta hotA hai ki Apa kisI ucca khAnadAna ke vIra haiM / phire samajha meM nahIM AtA hai ki tuma ina niraparAdhI mUka prANiyoM kI trAsa ko najaroM se kaise dekha rahe ho ? basa, taruNa ne sUrijI ke yaha bacana sunate hI bar3I vIratA se uTha kara una bhaiMse bakaroM ko ekadama chor3a diyA aura sUrIjI mahArAja ke caraNoM meM zira jhukA kara bolA ki bhagavAna ! zrAja hamako nayA janma dene vAle Apa hamAre dharmapitA haiN| Apa ke isa paropakAra ko maiM kabhI nahIM bhUla sakUMgA / zrAcArya - mahAnubhAva ! isa meM aisI kaunasI bAta hai hamane aisI koI adhikatA nahIM kI hai ? yaha to hamArA kartavya hI hai aura isake liye hI hama apanA jIvana arpaNa kara cuke haiM, para mujhe Azcarya isa bAta kA hai ki ina pAkhaNDiyoM ke cakra meM Apa kaise phaMsa gaye ? navayuvaka - mahArAja ye loga svarga bhejane kI zarta para hama ko yahAM lAye the| agara Apa zrImAnoM kA padhAranA na hotA to na jAne ye nirdayI loga merI kyA gati kara DAlate / ApakA bhalA ho ki Apane mujhe jIvana saMkaTa se bcaayaa| aba merA jIvana to zrApazrI ke caraNoM meM arpita hai / yaha kahate hI usa taruNa ke hRdaya kI vyAkulatA ke kAraNa netroM se AMsutroM kI dhArA bahane lagI / zrAcArya - mahAnubhAva ! ghabarAo mata ! agara Apako isa bAta kA anubhava ho gayA ho aura apane bhAiyoM ko isa saMkaTa se bacAnA ho to vIratApUrvaka isa zrAsurI nIca kuprathA ko jar3amUla ki tumhArI taraha aura kisI ko duHkhI na honA par3e / ukhAr3a do yuvaka - mahArAja ! ApakA kahanA satya hai, aura maiM pratijJApUrvaka zrApake sAmane kahatA hU~ ki Apa hamAre nagara meM padhAreM / maiM thor3e hI dinoM meM ina pAkhaNDiyoM ke paira ukhAr3a dUMgA ! kyoMki ina durAcAriyoM kA mujhe ThIka anubhava ho gayA hai / 1 AcArya - he bhadra ! hama itane hI sAdhu nahIM, para hamAre sAtha bahuta se sAdhu haiM / hama loga rAstA bhUla kara idhara A gaye haiM aura hamAre sAdhu na jAne kisa tarapha gaye hoMge ? kAraNa hama saba loga isa bhUmi kI rAha se bilkula anabhijJa haiN| agara yahA~ se koI grAma najadIka ho to usakA rAstA hamako batalA dIjiye / yuvaka - pUjyavara ! yahA~ se bAraha gATha para hamArI bhadrAvatI nagarI hai, agara Apa vahA~ para padhAra jAveM to hama loga Apake liye saba intajAma kara deMge / AcAryazrI ne isa bAta ko svIkAra kara liyaa| basa, vaha navayuvaka sAtha meM ho gayA aura kramazaH sAyaMkAla hote hI bhadrAvatI nagarI meM pahu~ca gye| nagarI ke bAhara kisI yogya sthAna (bagIce) meM AcArya zrI ko ThaharA kara vaha navayuvaka sUrijI kI AjJA lekara nagara meM gayA / AcAryazrI ke sAtha jo navayuvaka thA vaha isa bhadrAvatI nagarI ke mahArAjA zivadatta kA laghu putra hoza- havAsa ur3a rahe the, rAja- antevara devagupta thA / jisa rAjakumAra ke lie rAjA evaM rAja sambandhiyoM ke meM ronA-pITanA maca rahA thA, nagara ke loga cintAtura the; kAraNa, dina bhara cAroM ora khUba zodha khoja karane para bhI devagupta lApatA thaa| nagara bhara meM jahA~ dekho vahA~ yahI carcA cala rahI thI ki Aja rAjakuMvara devagupta na jAne kahA~ calA gayA ki jisakA abhI taka kucha bhI patA nahIM milA hai / 236
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUra kA jIvana ] [ ausavAla saMvat 58 idhara devagupta ne sUrijI ko bagIcA meM ThaharA kara sIdhA hI rAjabhuvana meM gayA aura apane pitA se mila kara saba hAla unako sunA kara kahA ki pUjya pitAjI ! bhalA ho ina mahAtmAjI kA ki kAla ke muMha meM gaye hue ko mujhe bacA liyA ittyAdi / usa ghRNita durAcAra kA varNana karate hue devagupta kA saba zarIra kAMpa uThA thA, jisako dekha rAjA ne una maThapatiyoM kI ghAtaka vRti para bahuta aphasosa kiyA aura apane putra ko jIvana dAna dene vAle AcAryazrI ke prati bhakti bhAva se prerita ho devagupta ko sAtha le AcAryazrI ke caraNoM meM hAjira huA aura namaskAra kara bolA 'bhagavAna ! Apane mere para bar3A bhArI upakAra kiyA isakA badalA to maiM kisI prakAra se nahIM de sakatA hU~, para aba Apa apane bhojana ke lie pharamAveM ki Apa bhojana banAveMge yA hama banavA lAveM " / AcArya--na to hama hAtha se rasoI banAte haiM na hamAre lie banAI rasoI hamAre kAma meM zrAtI hai aura hamako isa samaya bhojana karanA bhI nahIM hai| bahuta se sAdhuoM ke tapazcaryA bhI hai, idhara sUrya bhI asta hone kI taiyArI meM hai aura sUryAsta hone ke bAda hama loga jalapAna taka bhI nahIM karate haiM / devagupta - bhagavAn ! aisA to na ho ki Apa bhUkhe raheM aura hama bhojana kreN| agara Apa annajala nahIM leM to hama bhI pratijJA karate haiM ki hama bhI annajala na leMge / basa, devagupta ne bhI usa rAtri sUri jI kA anukaraNa kiyA arthAt annajala nahIM liyA / isakA nAma hI saccI bhakti hai / devagupta ne sUrijI ke anya sAdhuoM kI khabara lene ko AdamI bheje to rAtri meM hI khabara mila gaI thI ki nagarI se thor3e hI phAsale para eka parvata ke pAsa sUryyAsta ho jAne para sUrijI mahArAja kI rAha dekhate huye saba sAdhu vahA~ hI Thahare haiM / devagupta ne yaha samAcAra sUrijI mahArAja ke kAnoM taka pahu~cA diyA, munivarga apane dhyAna meM magna haiM / idhara bhadrAvatI nagarI meM una pAkhaNDiyoM kI pApavRti ke liye jagaha 2 dhikAra aura AcAryazrI kI paropakAra-parAyaNatA ke liye bhUri 2 prazaMsA ho rahI thI / sUryodaya hone ke pazcAta idhara to AcArya zrI ne apanI nitya kriyA se nivRtti pAI, udhara rAjA prajA bar3e hI utsAha evaM samAroha ke sAtha sUrijI mahArAja ke darzanArtha aura dezanArUpI amRtapAna karane kI abhilASA se asaMkhya loga zrAkara upasthita ho gye| sUrijI mahArAja ne bhI dharmalAbha ke pazcAta dezanA denI prArambha kii| AcArya kakasUrijI mahArAja bar3e hI samayajJa the / zrApane apane prabhAvazAlI vyAkhyAna dvArA una pAkhaNDiyoM kI ghora hiMsA aura vyabhicAra vRtti para kar3I AlocanA kI, jisako suna kara janatA ko una pAkhaNDiyoM kI pApa vRtti para ghRNA Ane lagI ityAdi / sUrijI ke vyAkhyAna kA upasthita logoM para itanA prabhAva huA ki rAjA aura prajA ekadama sUrijI mahArAja maNDelI jhaNDA ke nIce jainadharma kI zaraNa meM A gaye arthAta jainadharma svIkAra karane ko taiyAra ho gaye zrAcArya zrI ne bhI apane vAsakSepa se unako pavitra banA kara jainadharma kI zikSA dIkSA de, jainI banA lie| itanA hI nahIM, para mahArAjakumAra devagupta ne to pratijJApUrvaka kaha diyA ki maiM to sUrijI mahArAja ke samIpa dIkSA lekara kaccha deza evaM jananI janmabhUmi kA uddhAra karUMgA / / jaise dina pratidina AcAryazrI kA vyAkhyAna hotA rahA vaise jainadharma kA pracAra bar3hatA gayA tathA sadAcAra kI vRddhi ke sAtha sAtha durAcAra ke paira bhI ukhar3ate gye| inake alAvA jaina mandira aura jaina 237 www.jalnenbrary.org
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 342 varSa [ bhagavAn pAzvanAtha ko paramparA kA itihAsa vidyAlayoM kI khUba majabUta nIveM DAlI jA rahI thIM ki bhaviSya ke lie bhI janatA meM jainadharma kI sudRr3ha zraddhA aura jJAna kA pracAra hotA rhe| prAcAryazrI kI AjJAnusAra kaI muni zraAsa pAsa ke grAmoM meM upadeza kara ahiMsA dharma kA pracAra bhI kiyA karate the| kaccha pradeza meM kaI aseM se jaina dharma kA nAma taka lupta sA ho gayA thA, para isa samaya prAcArya zrI kakkasUrijI ne phira se jaina dharma kA bIja bo diyaa| itanA hI nahIM, para unake sundara aMkura bhI dikhAI dene laga gaye the| mahArAja kumAra devagupta aura unake sahacArI 125 naranArI jo jaina dIkSA ke lie ummIdavAra the unheM sUrijI mahArAja ne bar3e hI samAroha se jaina dIkSA dI aura hajAroM nahIM para lAkhoM logoM ko jainadharmApAsaka banAye / rAjA prajA kA atyAgraha dekha tathA bhaviSya ke lAbhAlAbha para vicAra kara AcAryazrI ne vaha caturmAsa bhadrAvatI nagarI meM hI kiyaa| ApazrI ke virAjane se vahA~ para bar3A bhArI lAbha huaa| sadjJAna ke pracAra dvArA janatA kI zraddhA jainadharma para vizeSa sudRr3ha ho gii| AsapAsa ke grAmoM meM bhI sUrijI mahArAja kA bahuta acchA prabhAva par3A arthAt thor3e hI dinoM meM jaina. dharma eka navapallava vRkSa kI bhAMti phalane phUlane laga gyaa| caturmAsa ke pazcAta AcAryazrI evaM muni deva guptAdi kacchabhUmi meM vihAra kara cAroM ora jainadharma kA pracAra kara rahe the| muni devagupta ne pahile se hI pratijJA kI thI ki maiM dIkSA lekara saba se pahile apanI mAtRbhUmi kA uddhAra karUMgA / isI mAphika Apane dharmadhvaja hAtha meM lekara cAroM ora pAkhaNDiyoM kI popa lIlA yajJa homAdi meM asaMkhya prANiyoM kI hotI huI ghora hiMsA aura durAcAriyoM kI vyabhicAra-vRtti samUla naSTa kara jahA~ tahA~ ahiMsA bhagavatI kA hI pracAra kiyaa| jainadharma kA khUba jhaNDA phhraayaa| AcAryazrI kakasUri jI ne jaise mahAna parizrama uThAyA thA vaise hI ApazrI ko mahAn lAbha bhI prApta huA kAraNa kacchabhUmi meM janadharma kA pracAra kiyA, saikar3oM muniyoM ko dIkSA dI, saikar3oM janamandiroM kI pratiSThA aura kaI jana. vidyAlayoM kI sthApanA karavAI, lAkhoM logoM ko janadharmopAsaka banAyA ityaadi| Apane apane pUrNa parizrama dvArA adhogati meM jAtI huI janatA kA uddhAra kiyA ! jisa samaya marusthala kA zrIsaMgha sUrijI mahArAja kI vinatI ke lie AyA thA usa samaya kaccha meM tIrthAdhirAja zrI siddhagiri kI yAtrA nimitta saMgha kI bar3I bhArI taiyAriyAM ho rahI thIM. paTTAvalikAroM ne isa saMgha ke lie itanA varNana kiyA hai ki sindha aura kaccha ke sivAya marusthalAdi prAntoM ke aneka logoM se kaccha medinI vibhUSita ho rahI thI, hajAroM hastI ratha azva vagairaha savAriyA~ aura sonA cAMdI ke derAsara ratnoM kI pratimAyeM zrAdi bahuta zrADambara se saMgha ke lie sAmraprI taiyAra ho rahI thI tathA aneka vAjitroM se gagana gUMja uThA thA / karIbana pAMca hajAra sAdhu sAdhvi aura lAkhoM gRhastha yAtrA nimitta saMgha meM ekatra hue the / isa meM mukhya preraka muni devagupta hI the aura Apako isa bAta kA bar3A hI Ananda bhI AtA thaa| sUrijI mahArAja ke diye hue zubha-muhUrta se mahArAjA zivadatta ke saMghapatitva meM saMgha ravAnA huaa| kramazaH tIrtha yAtrA karatA huA zrI siddhagiri kA dUra se darzana karate hI hIrA, pannA aura muktAphala se tIrtha pUjA kI aura sUrijI mahArAja ke sAtha bhagavAn AdIzvara kI yAtrA kara saba logoM ne apane jIvana ko pavitra kiyA / isa suavasara para prAcAryazrI ne devagupta ko yogya samama zrI saMgha ke samakSa siddhAcala kI zItala chAyA meM vAsakSepa ke vidhi-vidhAna se AcArya pada se vibhUSita kara apanA bhAra AcArya devaguptasUri .238 Jain Education international
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 58 ko supurda kara diyaa| prAcAryazrI kI samaya-sUcakatA ko dekha zrIsaMgha meM bar3A hI harSa aura Ananda maMgala chA gyaa| siddhigiri kI yAtrA ke pazcAta AcArya devagupta sUri kI adhyakSatA meM saMgha vApisa lauTa gayA aura AcArya kakasUri saurASTra lATa vagairaha meM vihAra kara marubhUmi kI aura padhAra gaye : arbudAcala kI yAtrA kara candrAvatI, zibapurI, padmabhAvatI sAcaura aura zrImAlAdi kSetra ko pAvana karate hue Apa koraMTapura padhAre vahAM prAcArya somaprabhasUri Adi hajAroM sAdhu sAdhdhiyAM ApazrI ke darzanoM kI pahile se hI pratIkSA kara rahe the| rAjA prajA ne sUrijI ke nagara praveza kA bar3A bhArI gahotsava kiyA, kitaneka dina vahAM virAja ke cirakAla se dezanA-pipAsu bhavya jIvoM ko dharmopadeza se saMtuSTa kiyA / zrAcAryazrI kI adhyakSatA meM koraMTapura ke zrIsaMgha ne eka virATa sabhA karane ko Asa-pAsa meM vihAra karane vAle sAdhu sAdhviyoM aura aneka grAma nagaroM ke zrIsaMgha ko Agraha pUrvaka AmantraNa bhejaa| isa para prathama to AcAryazrI kA cirakAla se padhAranA huA isa vAste unake darzana kA lAbha, dUsarA yaha prAcIna tIrtharUpa sthAna hai bhagavAna mahAvIra kI mUrti kA darzana, tIsare zrIsaMgha ekatra hogA unakA darzana, cauthe zrAcAryazrI kI amRtamaya dezanA kA lAbha aura hajAroM sAdhu sAdhviyoM ke darzana, pAMcave dharma aura samAja-sambandhI aneka sudhAra hoMge ityAdi kAraNoM ko lekara hajAroM sAdhu sAdhviyAM aura lAkhoM zrAvaka zrAvikAyeM ekadama ekatra ho gye| devaguru aura zrIsaMgha ke darzana evaM yAtrA ke pazcAta sUrijI mahArAja ke mukhAravinda kI dezanA pAna ke liye saba kI abhilASA ho rahI thii| usa samaya janatA kI dharma para kaisI zraddhA thI jisakA yaha namUnA hai| sUrIzvarajI mahArAja ne caturvidha saMgha ke andara khar3e ho apanI vRddhavaya hone para bhI bar3I bulanda AvAja se dharmadezanA denA prArambha kiyA / ApazrI ne apane vyAkhyAna ke andara zramaNasaMgha kI tarapha izArA kara pharamAyA ki pyAre zramaNagaNa ! Apa jAnate ho ki eka prAnta meM bhramaNa karane kI apekSA deza-dezAntara meM vihAra karane se svaparAtmA kA kitanA kalyANa hotA hai vaha maiM apane anubhava se Apako batalA denA cAhatA hU~ ki prAcArya svayamprabhasUri ne pUrva se padhAra kara zrImAla nagara aura padmAvatI nagarI meM hajAroM naye jaina banAye / AcAryazrI ratnaprabhasUri ne upakezapura meM lAkhoM zrAvaka banAye, AcAryazrI yakSadevasUri ne sindha jaise deza ko jainamaya banA diyA, itanA hI nahIM para mere jaise pAmara prANiyoM kA uddhAra bhI kiyaa| mere vihAra ke daramyAna kaccha jaisA patita deza bhI zrAja jainadharma kA bhalI-bhAMti ArAdhana kara svarga mokSa ke avikArI bana rahe haiN| abhI taka aise prAnta bhI bahuta haiM ki jahAM pUrva jamAne meM jainadha' kA sAmrAjya varata rahA thA, Aja vahAM jainadharma ke nAma ko bhI nahIM jAnate haiM, usa pradeza meM jainamuniyoM ke vihAra kI bahuta jarUrata hai| AzA hai ki vidvAna muni kamara kasa ke taiyAra ho jaayNge| sAtha meM ApazrI ne pharamAyA ki jaise munivarga kA kartavya hai ki deza videza meM vihAra kara jainadharma kA pracAra kara, jaise zrAddhavarga kA bhI kartavya hai ki isa kArya meM pUrNatayA sahAyaka bneN| nUtana zrAvakoM ke prati vAtsalya bhAva rakkheM, unake sAtha saba taraha kA vyavahAra rakkheM, apane 2 grAma nagara meM jaina vidyAlaya aura jaina mandiroM kA nirmANa karavA ke zAsanakI sevA kA lAbha hAsila kareM ityAdi / sUrIzvarajI mahArAja kI dezanA se zrotAjana ko yaha sahaja hI meM khyAla ho AyA ki AcAryazrI ke hRdaya meM hI nahIM,para nasa 2 meM aura roma 2 meM jainadharma kA pracAra karane kI bijalI camaka uThI hai / jisako hI Apane vANi dvArA vyakta kI hai| 239
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcAryazrI ke prabhAvazAlI upadeza kA asara janatA para isa kadara huA ki unakI nasa 2 meM khUna ubala uThA aura jainadharma kA pracAra karanA eka khAsa unakA kartavya bana gayA thA / tadanusAra bahuta se munipuGgavoM ne hAtha jor3a sUrijI se arja karI ki bhagavAn ! Apa AjJA pharamA usI deza meM hama vihAra karane ko taiyAra haiM, jainadharma ke pracAra ke liye kaThinAiye aura parisaha kI hamako paravAha nahIM hai / para hama apane prANa dene ko bhI taiyAra haiN| ityAdi isI mAphika zrIsaMgha ne bhI Apa zrImAnoM kI AjJA ko zirodhArya karane kI bhAvanA pradarzita karI; isa para sUrijI mahArAja ko bar3A santoSa huA aura yathAyogya AjJA pharamA kara zrIsaMgha ko kRtArtha kiyA / bAda jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huii| tadanantara koraMTapura zrIsaMgha evaM AcArya somaprabhasUri ne sUrIzvarajI mahArAja ko caturmAsa kI vinatI karI aura lAbhAlAbha kA kAraNa dekha AcAryazrI kakkasUri aura somaprabhasUri ne koraMTapura meM caturmAsa kiyaa| prAcAryazrI ke koraMTapura meM virAjane se zAsana-prabhAvanA, dharma kA udyota, janatA meM jAgRti Adi aneka sadkArya huye| itanA hI nahIM para Asa pAsa ke gAMvoM meM bhI acchA lAbha huaa| bAda caturmAsa ke ApazrI ne marusthala ke aneka grAma nagaroM meM vihAra kara dharma pracAra bddh'aayaa| kramazaH Apa zrImAnoM kA padhAranA upakezapura kI tarapha huA / yaha zubha samAcAra milate hI usa prAnta meM mAnoM eka naI caitanyatA pragaTa ho gii| upakezapura ke zrIsaMgha ne sUrijI kA bahuta utsAha se svAgata kiyaa| zrIsaMgha ke Agraha se 500 muniyoM ke sAtha vaha caturmAsa upakezapura meM hI virAja kara janatA meM paropakAra aura jainadharma kA pracAra bar3hAyA, bAda ApakI vaya vRddha hone se Apa kaI ase taka vahA~ hI virAjamAna rahe / Apane divya jJAna dvArA apanA antima samaya jAna AlocanApUrvaka aThAraha dina kA anazana kara luNAdrigiri para phAlguna zuddha 7 ke dina samAdhipUrvaka kAla kara svargavAsa kiyaa| AcAryazrI ke dehAnta se zrI saMgha meM bar3A bhArI zoka chA gayA, ApazrI kA agni-saMskAra huA thA usa jagaha ApazrI kI smRti ke liye eka bar3A bhArI vizAla stUpa karAyA jisakI sevA bhakti se janatA apanA kalyANa kara ske| luNAdrI pahAr3I janatA ke liye eka kalyANa-bhUmi evaM tIrtharUpa mAnI jAtI hai yadyapi cirakAla hone ke kAraNa vahA~ itane cinha to nahIM milate haiM, tathApi kucha 2 nizAna abhI maujUda haiM / vikrama kI terahavIM zatAbdI meM eka muni ne vahA~ anazana kiyA jinakI pAdukA vahA~ vidyamAna hai| AThave paTTa AcArya zrIkakasarijI hue, ___ jo kSatrI kula avataMsa the usthAna meM samartha hue / kaccha bhuja saurASTra meM balI kI prathA ko naSTa kara, ___ balI de rahe the suku~vara ko rakSita kiyA ajJAna hara / rAjA prajA ko patha dikhAyA jaina dharma meM pravRta kiyA, jo tapta the bhava tApa se unako sadaya amRta diyA / iti bhagavAn pArzvanAtha ke AThaveM paTTa para AcArya kakkasUri mahAn prabhAvika sUri hue| 24.
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 bhagavAna mahAvIra kI paramparA 5-bhagavAna mahAvIra ke pAMcave paTTa para AcArya yazobhadrarUri mahA pratibhAzAlI huye / Apa tugiyana gotra ke vIra the / Apane saMsAra ko asAra jAna Antarika vairAgya bhAva se prArya zayyaMbhavasUri ke caraNakamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA dhAraNa kI thii| tatpazcAt abhiruci aura parizrama dvArA AgamoM kA adhyayana kiyA to zrApa dvAdazAMga ke pAraMgata ho gaye the, jisameM svamata paramata ke Apa pUrNa rUpeNa jJAtA the| Apane apane paropakArI jIvana meM zAsana kI unnati ke sAtha aneka bhavyoM kA uddhAra kiyaa| vAdI prativAdiyoM ke sAtha zAstrArtha meM Apa sadaiva hI vijayI rahate the| Apake samaya jainadharma kA cAroM ora pracAra ho rahA thaa| vAdiyoM para to ApakI itanI chApa par3atI thI ki ve ApakA nAma suna kara dUra dUra bhAgate the / vedAntiyoM kA mata phIkA sA par3a gayA thA / boddhabhikSu yatra-tatra ghUma 2 kara apanA pracAra bar3hAne kI koziza karate the, para jainazramaNa jahA~ tahA~ khar3e kadama upadeza kara janatA ko sanmArga para lAne meM prayatnazIla rahate the, ityAdi / zrAcArya yazobhadrasUri ke zAsana meM yoM to hajAroM muni Atma-kalyANa kara rahe the para eka agnidatta nAma kA muni zAsana kA aisA zubhacintaka thA ki vaha vartamAna hI nahIM para bhaviSya ke liye bhI zAsana kA sadaiva vicAra kiyA karatA thaa| eka samaya agnidatta muni AcArya yazobhadrasUri ke pAsa AyA aura bhaviSya kA prazna kiyA ki he jJAnezvara ! bhaviSya meM jaina zAsana kA kyA hAla hogA isakA udyota karane vAlA kauna hogA ? tathA jaina zAsana ko mAMkA dikhAne vAlA bhaviSya meM kauna hogA ? isa para zrutakevalI evaM avadhijJAnI AcArya zrIyazobhadrasUri ne kahA ki he agnidatta ! bhagavAna mahA. vIra ke nirvANa ke bAda 291 varSa jAne para maurya mukuTamaNi samrATa samprati hogA aura vaha bhArata aura bhArata ke bAhara jainadharma kA khUba pracAra karegA aura jaina mandiroM se medinI maMDita kara jainadharma kA udyota karegA aura samprati rAjA ke bAda 1699 varSa jAne para bAvIsa goTIle vaNika putra hogA, vaha zrata dharma kI avahelanA karegA, usa samaya he agnidatta ! zrIsaMgha kI rAzi para ar3atIsavA~ dhUmraketu nAmaka duSTa graha kA saMkramaNa hogA / usakI sthiti 333 varSa kI hogI usake bAda punaH zAsana kA udaya hogA ityAdi / isakA sArAMza yaha huA ki vIrAt 291 meM samrATa samprati huA aura usane jainadharma kA pracAra bar3hA kara zAsana kI khUba unnati kI / bAda 1699 varSa meM zrutajJAna kI avahelanA karane vAle 22 goSThIka putra huye, arthAt 291 + 1699 = 1990 arthAt vi0 saM0 1520 ke bAda jinapratimA kA virodha karane vAle paidA huye / ThIka usa samaya idhara to bhasmagRha kI sthiti kA anta hotA hai aura vaha bujhate huye dIpaka kI bhAMti eka bAra apanA antima teja dikhAne kA sAhasa karatA hai aura udhara zrIsaMgha kI rAzi para dhUmraketu nAmaka duSTa graha kA saMkramaNa hone kA samaya thA / ina donoM krUra graha ke kAraNa zAsana meM eka aisA baMDa paidA huA ki una goThIloM ne zruta, siddhAnta, TIkA, niyukti, bhASya, cUrNi, vagairaha, sUtra mAnane se inakAra kara diyaa| itanA hI kyoM para jainadharma ke stambha rUpa maMdira mUrtiyoM kA bhI virodha kiyA; jinase jaina zAsana ko bar3A bhArI nukasAna huA tathA jaina. dharma kI kriyAoM ke viruddha AcaraNoM ke kAraNa saMsAra meM jainadharma kI hInatA bhI krvaaii| khaira, Age cala kara usa dhUmraketu kI avadhi pUrNa hone ke pahile bhI usane jAte 2 bhI apanA prabhAva isa kadara batalAyA ki jaina 31 241
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dharma ke dayA dAna rUpI mukhya do siddhAntoM para kuThArAghAta karane vAle paidA huye; jaba una krUra prahoM ne saMgha rAzi se vidA lI, taba jAkara punaH jainazAsana kA udaya hone lagA ityaadi| AcArya yazobhadrasUri kI bhaviSyavANI suna kara agnidatta muni parama vairAgya ko prApta ho tapa saMyama kI ArAdhanApUrvaka svarga kI ora prasthAna kara diyA / x ityAdi prAcArya yazobhadrasUrike zAsanameM jainadharma kI acchI unnati ho rahI thii| anta meM acAryazrI ne apane paTTa para saMbhUtivijaya aura bhadrabAhu do muniyoM ko prAcArya banAkara vIra nirvANa se 148 veM varSa meM jainadharma kI ArAdhanApUrvaka svarga kI ora prasthAna kiyaa| bhagavAna mahAvIra se yazobhadrasUri taka paTTadhara eka hI prAcArya hote Aye, para yazobhadrasUri ne apane paTTadhara do AcArya banAye the;para isakA yaha artha nahIM thA ki usa samaya jaina zramaNa do vibhAgoM meM vibhAjita ho do samudAyeM hogaI thI para jaba taka saMbhUtivijaya gacchanAyaka ho zAsana calAte rahe taba taka bhadrabAhu kevala gaccha kI sAra, saMbhAra kA hI kArya karate the| saMbhUtivijaya sUrikA svargavAsa hone para gacchanAyaka pada bhadrabAhu ko prApta huaa| bhagavAn mahAvIra ke chaThe paTTa para Arya saMbhUtivijaya hue| Apa madara gautra divAkara pUjya prabhAvika AcArya the| Apa bhI caturdaza pUrvadhara zruta kevalI dvAdazAMga ke dhuraMdhara vidvAna the| Apane jainadharma kA jhaMDA cAro ora phaharA diyA thaa| Apake zAsana samaya bhI hajAroM sAdhu sAdhviyA~ svakalyANake sAtha para kalyANa karane meM bhAgIratha prayatna kiyA karate the| ApakI vyAkhyAna evaM upadeza zailI jaisI madhura thI vaisI hRdayabhedI evaM rocaka bhI thI / bauddha aura vedAntiyoM ke upadezaka Apake sAmane aise tejahIna dIkhate the ki jaise sUrya ke sAmane khadyota / yahI kAraNa thA ki aneka rAjA mahArAjA Adi mithyAtva kI rAha chor3a kara Apake satya patha ke pathika bana aharniza jainadharma kI ArAdhanA karane meM saMlagna rahate the / AcArya saMbhUtivijaya sUri ne ATha varSa taka yuga pradhAna pada para raha kara jaina dharma kI bar3I kImatI sevA kI aura anta meM vIra nirvANa saM0 156 meM anazana evaM samAdhipUrvaka nAzavAna zarIra ko tyAga kara svarga bhUmi ko sidhAra gye| AcArya bhadrabAhu-jaba Arya saMbhUtivijaya kA svargavAsa ho gayA to caturvidha zrIsaMgha ne mila kara AcArya bhadrabAhu ko gacchanAyaka pada para niyukta kiyaa| Apa prAcInagotra ke mahA prabhAvika mahApuruSa the| 4 bhaNai jassobhaddasUri, suovaAgeNa agnidatta muNi / suNasu mahAbhAya jahA, sua hilaNamaha jahAudao // 1 // mukkhAo vIra pahuNo, dusae hiya ega navai ahiehiM / varisAi sampai navo, jiNa paDimArAhao ho hI // 2 // tatto a solasaehiM, navanavaisaMjuehi varisehiM / te duTTA vANiyagA, avamannaissaMti suyameyaM // 3 // taMmi samae agnidattA, saMghasuyajammarAsi narakatte / aDatisaimoduTho, lagissaidhUmakaugaho // 4 // tassa Thii tinnisayA, tittisA egarAsi varisANaM / tammiyamINa paiTo, saMghassa suyassa udaApacchA // 5 // iya jassobhadda guruNaM, vayaNaM soccAmuNi suveragge / pAyahiNaM kuNato, puNo puNo vaMdae pAai // 6 // ApucchiuNaMsU riM suguru taha bhaddabAhu saMbhUyaM / salehaNA pavanto, gaoggidatto paDhamakappe // 7 // vagacUliyA sUtra kA mUla pATha Jain Ed.242nternational
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 ApakI dIkSA AcArya yazobhadra ke karakamaloM se huI thii| Apa caturdaza pUrvadhara evaM zrutakevalI the| ApakA jIvana likhane ke pUrva kucha zaMkAspada praznoM para likhanA jarUrI hai / 1-AcArya bhadrabAhu ke viSaya meM jitane lekhakoM ne bhadrabAhu jIvana likhe haiM, prAyaH una sabane zrutakevalI bhadrabAhu / ko varAhamihira ke laghubhrAtA likhA hai / itanA hI kyoM, para ina donoM bhrAtAoM kI dIkSA bhI eka hI sAtha huI / donoM caturdaza pUrvadhara the ! donoM jyotiSa vidyA ke dhuraMdhara vidvAna the / aura donoM ne jyotiSa viSaya ke mahAn graMthoM kI racanA kI, jinhoMke kramazaH varAhamihirasaMhitA aura bhadrabAhusaMhitA nAma haiM / para bhadrabAhu laghu hone para bhI una ko AcArya pada prApta hone se varAhamihira rUSTa hokara * jainadharma kA tyAga kara diyA, ityAdi likhA hai| para jaina sAhitya kA avalokana karane se kisI prAcIna sAhitya meM yaha ullekha nahIM milatA hai ki zrutakevalIbhadrabAhu varAhamihira ke laghu bhrAtA the, para kaI pramANa ina se khilApha milate haiM ki zrutakevalI bhadrabAhu ke sAtha varAhamihira kA kucha bhI sambandha nahIM thaa| itanA hI kyoM para varAhamihira zrutakevalI bhadravAhu ke bAda kaI ATha nau zatAdiyoM ke pIche huA thA, jaba varAhamihira aura zrutakevalI bhadrabAhu ke bIca ATha nau zatAbdI kA antara hai to zrutakevalI bhadrabAhu aura varAhamihira ko samasAmayika evaM donoM ko bhAI kaise mAna liyA jAya ? arthAt zrutakevalI bhadrabAhu kA samaya vIra nirvANa kI dUsarI zatAbdI hai, taba varAhamihira kA samaya vIra nirvANa kI gyArahavIM zatAbdI kA hai| jaba bhadrabAhu aura varAhamihira samakAlIna nahIM the to unake nirmANa kiye varAha saMhitA aura bhadrabAhu saMhitA jyotiSa ke grantha Aja vidyamAna haiM ve kisane aura kaba likhe ? isakA samAdhAna isa prakAra ho sakatA hai ki vikrama kI chaThavIM zatAbdI (vIra nirvANa 1032 ) meM varAhamihira jo Upara batalAyA hai usakA bhAI bhadrabAhu hogA aura una donoM ne jaina dIkSA lI hogI / bhadrabAhu laghu hone para bhI usako AcArya 1 shriibhdrbaahusvaamiitushriiaavshykaadiniyuktividhaataa| vyaMtarIbhUtavarAhamihirakRta saMghopadravanivArakopasargaharastavanenapravacanasya mahopakAraM kRtvA, paMcacatvAriMzat 45 gRhe, saptadaza 17 vrate, caturdaza 14 yuga pra0 ceti sarvayuH SaT saptati 76 varSANi paripAlya zrIvIrAt saptatyakadhizata 170 va0 svargabhAk ch| paTTAvalI samuccaya pRSTha 44 ___"pratiSThAnapure varAhamihirabhadrabAhudvijobAMdhavauSatrajitau / bhadrabAhorAcAryapadadAne ruSTaH san varAho dvijaveSamAdRtya vArAhIsaMhitAMkRtvAnimittairjIvati / " bAlpakiraNAvalI 163 varAho'pi vidvAnAsIt / kevalamakharvagarva parvatArur3haH sUripadaMyAcatebhadravAhAhasahodara pArthAt / bhadrabAhunAbhASitaHsaH-vatsa ! vidvAnasi, kriyAvAnasi,paraMsagarvo'si / sagarvasyasUripadaM na dadmaH / etatsatyamapi tasmai na ssvde| yato 'guruvacanamamalamapi salilamiva mahadupajanayati zravaNasthitaM zUlamabhavyasya / ' tato vrataM tatyAja / miththAvaM gataH punardvijaveSaM jagrAha / prabandha koSa pRSTha 2 * saptAzvi veda saMkhyaM zaka kAlamapAsya caitra zuklA dau| arddha stamitebhAnau, yavanapuresaumyAdivasAye // "paMcasiddhAntikA" 243
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pada mila gayA ho aura isa kAraNa varAhamihira kupita ho jaina dharma kI dIkSA ko chor3a kara bhadrabAhu kI bhadrabahusaMhitA kI sparddhA meM hI varAhasaMhitA nAmaka grantha nirmANa kiyA ho to yaha bAta saMbhava ho sakatI hai ataH, varAhamihira ke bhrAtA bhadrabAhu alaga haiM aura zrutakevalI cartudazapUrvaghara bhadrabAhu alaga haiN| isameM varAhamihira kA astitva zaka saM 427 ( vIra ni0 saM0 1032) kA batalAyA hai| 3 -- bhadravAhu ora candragupta ke viSaya meM eka saMdagdha prazna aura bhI hai usakA bhI yahA~ ullekha kara denA aprAsaMgika nahIM hogaa| vaha prazna nimnalikhita hai / digambara lekhakoM ne likhA hai ki candragupta ne 16 svapne dekhe aura bhadrabAhu se una svapnoM kA phala pUchA / bhadrabAhu ne una aniSTha svapnoM kA bhaviSya kahA jisase candragupta ne vairAgya ko prApta ho bhadrabAhu ke pAsa dIkSA grahaNa kI aura duSkAla ke samaya zrAcArya bhadrabAhu municandraguptAdi 12000 kI saMkhyA meM saMgha ko lekara dakSiNa kI ora cale gaye / bhadrabAhu kA svargavAsa dakSiNa meM huaa| bAda candragupta muni eka parva para tapazcaryA karate rahe, ataH usa parvata kA nAma candragiri pahAr3a ho gayA ityAdi / isa viSaya kA prAcIna pramANa na to zvetAmbara granthoM meM hai aura na digambara granthoM meM hI milatA hai| hA~ zravaNabelagola ke candragiri pahAr3a para eka zilAlekha meM bhadrabAhu aura candragupta kA ullekha jarUra hai / paM0 munizrI kalyANavijayajI kI mAnyatA hai ki usa lekha kA samaya zaka saMvat 572 ke zrAsapAsa kA hai / yadi yaha mAnyatA ThIka hai to yaha AsAnI se khayAla kiyA jA sakatA hai ki usa samaya ke kisI candragupta bhadrabAhu ke pAsa dIkSA lI hogii| isa bAta ko pUrvokta lekha hI siddha kara rahA hai| kAraNa, prastuta lekha meM na no bhadrabAhu ko zrutakevalI kahA hai aura na candragupta ko maurya hI kahA hai / ne 1 isa viSaya kA digambara samudAya meM saba se prAcIna grantha hariSeNakRta vRhatkathA koSa hai / yaha grantha zaka saMvata 853 ( vi0 saM0 988 ) meM racA huA hai / isameM zrutakevalI bhadrabAhu ke mukha se durbhikSa kA hAla suna kara ujjaina ke candragupta ne dIkSA lii| Age cala kara usa candragupta ko dazapUrvaghara banA kara vizAkhAcArya nAma kA ullekha kiyA hai isa kathA se pATalIputra kA maurya candragupta se yaha ujjaina kA candragupta bhinna hai| taba zrutakevalI bhadrabAhu se ujjaina ke candragupta ko dIkSA dene vAle bhadrabAhu svataH alaga siddha hote haiN| inake alAvA pArzvanAtha vastI meM zaka saMvat 522 ke AsapAsa kA eka zilAlekha bhI milatA hai, usameM bhadrabAhu kI bhAvi sUcanA se saMgha ke dakSiNa meM jAne kA ullekha hai para usase yaha kadApi siddha nahIM hotA hai ki jinakI durbhikSa sambandhI sUcanA se jaina saMgha dakSiNa kI ora gayA thA ve bhadrabAhu zrutake - valI hI the, parantu digambaroM ke lekhoM se hI siddha hotA hai ki ve bhadrabAhu zrutakevalI kI paramparA meM hone vAle dUsare bhadrabAhu the, jinakI nimittavettA ke nAma se prasiddhi huI thI, jisakA prastuta lekha nimnalikhita haimahAvIrasavitari parinirvRte bhagavatparamarSi gautamagaNadhara sAkSAcchiSyalohArya jambu-viSNudevAparAjita-govarddhana-bhadrabAhu- vizAkha proSThila- kRttikAya - jayanAma-siddhArtha dhRtiSeNa- buddhilAdi-guruparamparINaka - ( kra ) mAbhyAgata mahApuruSasaMtati samavadyotitAnvaya- bhadrabAhu svAminAujjaya nyAma - TAMga- mahAnimittatattvajJAnatraikAlyadarzinAnimittena dvAdazasaMvatsarakAlavaiSamyamupalabhya kathite sarva saMgha uttarApathAddakSiNApathaM prasthitaH " zravaNabelagola kI pArzvanAtha vastI kA lekha 244 Jain Education international
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkara kA jIvana 1 [ osavAla saMvat 112 -- candragupta ko pATalIputra kA rAjA na likha kara ujjaina kA hI rAjA likhA hai: "avaMti viSaye'trAtha, vijitAkhilamaMDale / viveka vinayAneka dhana dhAnyAdi sampadA || 5 || abhAdujjayinI nAmnA, purI prAkAraveSTitA / zrIjinAgAra sAgAra - muni saddharma maMDitA // 6 // candrAvadAta satkIrttizcaMdravanmodaka (kunnU) NAm / candraguptirnRpastatrA' ca kaccAru guNodaya ||7|| bhaTTAraka ratnAnaMdi kRta bhadrabAhu caritra 2 paricchada / bhaTTAraka zubhacandra ne aMga pannati nAmaka prantha meM bhadrabAhu ko aMgadhara batalAyA hai jisakA samaya vikrama kI dUsarI zatAbdI ke Asa pAsa kA sthira ho sakatA hai / dekhiye :"aggama aMgi subhaddo, jasabhado bhadabAhu paramagaNI / Ayariya paraMparAi, evaM sudaNANamA vahadi || 46 || aMga pannati prastuta bhadrabAhu ko ta kevalI nahIM para aSTAMga nimitadhara kahA hai / "Ayariyo bhaddabAhU, aTTha gamahaNimitta jAyaro | NiNNAsai kAlavase, sacarimo hu Nimitti o hodi // 8 // ityAdi pramANoM se yaha siddha hotA hai ki duSkAla ke samaya bhadravAhu apane candraguptAdi ziSyoM ko lekara dakSiNa meM gaye the / ve bhadravAhu vikrama kI dUsarI zatAbdI ke AsapAsa nimittavettA evaM jyotiSa zAstra ke vidvAna the aura unakA ziSya candragupta koI guptavaMzI rAjA hogA, jaise zvetAmbara samudAya meM harigupta evaM devagupta nAma ke guptavaMzI kSatriyA~ ne dIkSA lekara AcArya huye the / zvetAmbara graMthoM meM yaha bhI likhA huA milatA hai ki AcArya zrI vajrasvAmi ke samaya bAraha varSIya duSkAla par3A thA / ApakA samaya vikrama kI dUsarI zatAbdI kA thA, ataH usI samaya digambara matAnusAra AcArya bhadrabAhu (dvitIya) candraguptAdi ziSyoM ko lekara dakSiNa kI ora gaye hoM to yaha bAta saMbhava ho sakatI hai aura isa kathana se zrutakevalI Arya bhadrabAhu ( prathama ) alaga the aura nimitavetA dakSiNa kI ora jAne vAle AcArya bhadravADa (dvitIya) alaga the| uparokta lekha kA sArAMza yaha hai ki bhadrabAhu nAma ke tIna AcArya hue aura ina tIna bhadrabAhu ke samaya cAra bAra duSkAla par3e the jaise ki 1-AcArya bhadrabAhu -- ApakA samaya vIranirvANa kI dUsarI zatAbdI aura Apa caturdazapUrvaghara zrutakevalI ke nAma se mazahUra the 2 - AcArya bhadrabAhu - zrApakA samaya vikrama kI dUsarI zatAbdI aura Apane ujjaina ke candragupta ko dIkSA de kara dakSiNa kI ora vihAra karane vAle / 3- AcArya bhadrabAhu - ApakA samaya digambaramattAnusAra vikrama kI chaThI zatAbdI kA thA aura Apake vRddha bhrAtA varAhamihira the, ina bhadrabAhu ne bhadrabAhu saMhitA nAmaka graMtha kI racanA kI thI / A -- prathama bAraha varSIya duSkAla - Arya bhadrabAhu ke samaya meM / B - dvitIya bAraha varSIya dukAla - maurya candragupta ke samaya ( paM0 muni zrI kalyANavijayajI mahArAja ke matAnusAra ) tathA AcArya hemacandra sUri kRta pariziSTa parvAnusAra / C - tRtIya bAraha varSIya dukAla -- zrArya suhastI ke samaya - vIra ni0 kI tIsarI zatAbdI / 245
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pR0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa D-caturtha-bAraha varSIya duSkAla Arya braja svAmi ke samaya-vikrama kI dUsarI zatAbdI / inake alAvA AcArya bhadrabAhu ke viSaya eka prazna aura bhI hai jaise digambaroM ke graMthoM meM duSkAla ke samaya 12000 saMgha ko sAtha lekara bhadrabAhu dakSiNa kI ora gaye the likhA hai / isI prakAra zvetAmbara graMthoM meM duSkAla ke samaya bhadrabAhu agne 500 ziSyoM ko sAtha le kara nepAla kI ora cale gaye the isakA ullekha Avazyaka cUNi Adi graMthoM meM milate haiM; parantu pariziSTaparva meM AcArya hemacaMdra sUri likhate haiM ki usa kAla ke samaya bhadrabAhu ne samudra ke taTa para raha kara kAla nirgamana kiyA thaa| ina donoM matoM kA samAdhAna isa prakAra ho sakatA hai ki zAyada AcArya bhadrabAhu duSkAla ke samaya apane ziSyoM ko lekara samudra taTa para apane nirvAha ke liye cale gaye hoM / kucha arsA rahane para vahA~ nirvAha hotA na dekhA ho aura vahA~ se naipAla kI ora cale gaye hoM to yaha sambhava ho sakatA hai| kyoMki jaba pATalIputra meM jaina zramaNoM kI sabhA huI thI usa samaya bhadrabAhu nepAla meM hI the aura unako bulAne ke liye magadha se sAdhuoM ko nepAla bhejA thA jisakA pramANa hama Upara uddhRta kara Aye haiM / / ataH yaha koI vizeSa matabheda nahIM hai| ina zaMkAspada praznoM kA samAdhAna karake bAda aba hama AcAryabhadrabAhuke jIvana para prakAza DAlate haiM / jainapaTTAvalyAdi granthoM meM zrutakevalI bhadrabAhu ke samaya magadha ke siMhAsana para maurya caMdragupta kA rAja honA bhI batalAyA hai / itanA hI kyoM para maurya samrATa jainadharmopAsaka thA aura AcArya bhadrabAhu svAmI kA paramabhakta bhI thA / eka samaya samrATa dharma bhAvanA ko lakSya meM rakha kara rAtri ke samaya so rahe the to Apane kucha nidrA aura kucha jAgRta avasthA meM solaha svapna dekhe aura jAgRta hone para socane lage ki ye kyA svapna haiM aura inakA bhAvI phala kyA hogA ? ataH Apane apane guru AcArya bhadrabAhu ke samIpa jAkara namratA pUrvaka nivedana kiyA ki he prabho ! maiMne solaha svapna dekhe haiM usakA bhaviSya meM kyA phala hogA ? kRpayA Apa sunAiye ? zrAcArya bhadrabAhu ne una svapnoM kA phala kahate hue batalAyA ki / / 1-pahile svapna meM samrATa ne kalpavRkSa kI zAkhA TUTI huI dekhI ? phala-aba se koI bhI mukuTabandha rAjA jaina dIkSA nahIM legA, kyoMki ve tRSNArUpI kIcar3a meM aise phaMsa jAyaMge ki icchA ke hote hue bhI AjIvana saMsAra meM hI rheNge| 2- dUsare svapna meM akAla meM sUrya asta huA dekhA ? phala-aba se kisI ko kevalajJAna utpanna na hogA, kyoMki paMcamArA ke jIva maMda saMhanana vAle aura alpa satvadhArI hoMge; ve apane mana kI caMcalatA ko roka nahIM sakeMge / aura binA manako roke kevala jJAna nahIM hogaa| * "taMmi ya kAle bArasavariso dukAlo uvaThito saJjatAito ya samuddatIre acchittA puNaravi pADaliputte militA aNNasasuddesao aNNassa khaMDa evaM saMghADitehiM tehiM ekkArasa aMgANi saMghAtitANi, diTUiThavAdo natthi, nepAlavattaNI bhayavaM bhaddabAhussAmI acchati codspubbii|" -Avazyaka cUrNi "itazcatasminduSkAlekarAlekAlarAtrivat / nirvAhArtha sAdhusaMghastIraMnIranidheryayau // " / -pariziSTa parva sagara P76 Jain Educatoernational
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 3-tIsare svapna meM chidra vAlA candra ko dekhA ? phala--eka hI dharma meM aneka mata paMtha pharike samudAye ho jAyaMge aura kumati kadAgraha ke vazIbhUta hokara utsUtra prarUpanA karake bhadrika jIvoM ke saMgaThana ko chinna-bhinna karake unako aneka vibhAgoM meM vibhAjita kara deMge / 4-cauthe svapna meM bhUtoM ko nAcate dekhA ? phala-kumati loga moha karma ke vazIbhUta hokara ucchaMkhalatApUrvaka Apa svayaM nAnA prakAra ke veza-viTambaka hokara natyakoM kI bhAMti nAceMge aura apane AzritoM ko na caaveNge| 5-pAcaveM svapna meM 12 phaNa vAlA bhujaMga dekhA ? phala-bhaviSya nikaTa meM 12 varSIya duSkAla par3egA kAlikasUtra Adi avyavasthita hogA, muniyoM kA AcAra zithila ho jaaygaa| zuddha kriyA pAtra bahuta kama rheNge| 6-chaTe svapna meM deva vimAna ko giratA huA dekhA? phala-jaMgAcAraNa, vidyAcAraNa Adi labdhiyAM nisteja ho jAyaMgI / kitaneka veza viTambaka peTArthI aise bhI hoMge ki una labdhiyoM ke nAma se yA maMtra, taMtra Adi se janatA ko lUTa kara apanI AjIvikA calAveMge / 7-sAtaveM svapna meM kacare vAlI bhUmi meM kamala ugA dekhA? phala-uccavarNa vAle dharma kA Adara kama kareMge, prAya: vaizya varNa meM hI dharma raha jAyagA, jisameM bhI sUtra siddhAnta evaM tAtvika viSaya para aruci aura hAsya, zRgAra vIra rasa Adika kautukI kathAoM para ruci hogii| 8-AThaveM svapna meM AgiyA (juganU) kA prakAza dekhA ? phala-jainadharma kA prakAza sUrya ke sadRzya thA, vaha aba agiyA ke prakAza tulya rahegA / jaina dharma kI pUjA satkAra bahuta kama rahegA aura mithyAtviyoM kA jora bar3hegA aura ve hI pAkhaMDa ke jariye pUjA-satkAra pAyeMge / 9-naveM svapna meM samudra ko tIna dizAoM meM sUkhA huA tathA dakSiNa dizA meM thor3A sA jala vaha bhI gadalA huA dekhA / phana-jina kalyANaka Adi kSetroM meM dharma kI hAni hogI tathA dakSiNa dizA meM thor3A bahuta dharma rahegA, parantu unameM bhI mata, paMtha, kleza, kadAgraha bahuta hogA / 10-dasaveM svapne meM svarNa ke pAtra meM kSIra khAte hue zvAna ko dekhA ? phala-uttama gharoM kI lakSmI nIca gharoM meM jAvegI aura usakA ve loga prAya durupayoga hI kareMge / ucca khAnadAna ke sarala aura sAhukAra takalIpheM uThAvegA aura adharmI cora luMcA beimAna prAyaH ArAma meM rahegA: 11-gyArahaveM svapne meM bandara ko hAthI para car3hA huA dekhA ? phala-durjana loga sukhI raheMge aura sajjana loga dukhI hoMge / uttama kula vaMza ke rAjAoM kA rAja adharmI logoM ke hAthoM meM jAyagA aura ve logoM ko ArAma ke badale bahuta kaSTa pahu~cAveMge, nAnA prakAra ke daMDa-kara lekara prajA ko dukhI kreNge| 12-bArahaveM svapne meM samudra ko maryAdA ulaMghana karate huye dekhA ? phala-acche kulIna loga apanI maryAdA ko chor3a deMge / putra mAtA pitA evaM deva guru kI bhakti na kara unakA apamAna karegA, striyAM apanI maryAdA ko chor3a kara svacchandatApUrvaka AcaraNa kreNgii| ziSya guru kA vinaya karanA chor3a degA / samAja nirmAyaka ho jAyagA / eka gaccha meM bahuta AcArya hoMge, ahamIndra bana kara dUsaroM kI nindA kareMge ityAdi / 13-terahaveM svapne meM eka bar3e ratha meM choTe bachar3e ko jur3A dekhA ? phala-vRddha loga samAja evaM dharma rUpI ratha ko calAne meM asamartha hoMge, parantu navayuvaka evaM baccA dharma kArya meM agra bhAga leMge jaba ve dharma evaM samAja sudhAra ke kArya kareMge aura vRddha loga usameM aneka prakAra ke vighna kareMge ityAdi / 247
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 14-caudahaveM svapne meM mahAmUlyavAna ratnoM ko teja hIna dekhA ? phala-bar3e manuSya evaM sAdhu jina apane kharAba AcaraNoM se tejahIna ho jAyaMge, chApasa meM kleza, kadAmaha, nindA kareMge, janatA meM jaMga macAyeMge, sajjanoM ko sukha se nahIM rahane deMge ityAdi / 15-pandrahaveM svapne meM kulIna rAjakumAra ko baila para savAra huzrA dekhA ? phala-rAjavaMza mithyAtvI pAkhaMDI byabhicArI bahubhASI, nIca puruSoM kI saMgata karane se halake AcAra vAle hoNge| satpuruSa jaise sajjanoM kI avahelanA kareMge / dharma se vemukha ho dharma aura dharmI puruSoM kI niMdA kareMgA-- 16-solahaveM svapne meM hAthiyoM ke do baccoM ko Apasa meM yuddha karatA huA dekhA ? phala-gajA Apasa meM yuddha kareMge, sAdhAraNa loga Apasa meM vaira bhAva rakkheMge / eka dUsare ko nIcA girAne kI koziza kareMge / Apasa meM ijjata evaM dhana kI hAni pahu~cAyeMge ! isI prakAra sAdhu jina kSamA, dayA, zIla, saMtoSa ko chor3a kara Apasa 2 meM dveSa niMdA kalaha kadAgraha kreNge| parigraha kI mamatA bddh'aayeNgii| yaMtra, maMtra, taMtra ke nAma para vicAra garIba logoM ko kaSTa pahu~cAveMge ityAdi / he rAjendra ! jo Apane rAtri ke samaya 16 svapne dekhe haiM jisase bhaviSya kA burA hAla vidita hotA hai / isameM bhI jo mahAnubhAva dharma aArAdhana karegA vaha bhaviSya meM sukhI hokara paramapada ko prApta kara legaa| samrATacandragupta Arya bhadrabAhu ke kahe huye svapnoM kA phala suna kara atyanta vairAga dazA ko prApta huA aura zrutakevalI AcArya bhadrabAhu svAmI kI pUrNa kRpA se dharma ArAdhana karane meM saMlagna ho gayA * AcArya bhadrabAhu ke saMghanAyaka kA samaya vIra nirvANa saM0 156 se 170 taka kA hai taba maurya samrATa candragupta kA rAjyArohaNa vIra nirvANa saMvat 155 kA hai aura 24 varSa unhoMne rAjya kiyA, ataH bI0 ni0 saM0 179 meM candragupta kA svargavAsa huA isase prAcArya bhadravAhu aura samrATa candragupta samakAlIna kahe jA sakate haiM, parantu itihAsavettA paM0 munizrIkalyANavijayajI mahArAja apanI 'vIra nirvANa saMvat aura jainakAla gaNanA' nAmaka kitAba meM titthogAlI painnA kA pramANa dete huye likhate haiM ki zratakevalI bhadrabAhu aura maurya samrAT cadragupta kisI taraha se samakAlIna nahIM ho sakate haiM kyoMki bhadrabAhu kA svargavAsa vi0ni0 170 varSa kA hai taba candragupta kA rAjyArohaNa samaya vI0 ni* saM0 210 kA hai ityAdi / jisako hama rAjaprakaraNa meM spaSTIkaraNa karake batalAveMge, parantu itanA kaha denA Avazyaka hai ki prAcArya hemacandra sUrI ne apanA pariziSTa parvakai nAmaka grantha meM maurya candragupta kA rAjyArohaNa samaya vIra nirvANa sa0 155 kA likhA hai / yaha viSaya khAsa vicAraNIya hai, jisakI carcA hama Age cala ke kreNge| yaha bAta to nirvivAda siddha hai ki prathama Arya bhadrabAhu jo saMbhUtibijaya sUri ke bAda gacchanAyaka huye the ve caturdazapUrvadhara evaM zruta kevalI the aura Apake samaya bAraha varSIya duSkAla bhI par3hA thaa| jaise zvetAMbara sAhitya meM candragupta ke 16 svapne kA kathana hai, vaimeM digaMvara sAhitya meM bhI candragupta ke 16 svapna dekhanA aura bhadrabAhu ne usake phala kahanA bhI likhA hai| yadi paM0 kalyANa vijayajI ke matAnusAra bhadrabAhu aura caMdragupta samakAlIna hI nahIM haiM to yahI mAnanA hogA Ni yaha bhadrabAhu aura candragupta koI dUsare hoMge no Upara batalAye gaye haiN| 8 evaMca zrImahAvIra muktevarSazategate, paMcapaMcAsAdadhike, candragupto'bhavannRpa / pariziSTa parva sarga loka 336 248
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 ___ jaba duSkAla ke bure asara se sAdhuoM kA nirvAha nahIM hotA dekhA to apane 500 sAdhukoM ko sAtha le kara AcArya hemacandrasUri ke mata se samudrataTa evaM nepAla tathA Avazyaka cUrNI va paTTAvaliyoM ke mata se naipAla kI ora cale gaye / zeSa sAdhu jo pUrva meM rahe the unameM se kaI ekoM ne to anazana vrata karake svarga kI ora kUca kiyA aura kaI sAdhuoM ne jyoM tyoM kara akAlarUpI aTavI kA ullaMghana kiyA / usa duSkAla kI bhayaMkaratA ne jainazramaNa saMgha para itanA burA prabhAva DAlA ki unako Agama bhI vismRta hogaye / jaba punaH sukAla huA to una zramaNoM ne pATalIputra meM eka sabhA kI * usameM jisa 2 muni ko jo 2 jJAna yAda thA usako ekatra kara 11 aMgoM kI to zRkhalA ThIka kara lI parantu bAraha vA~ aMga kisI ko bhI yAda nahIM rahA / isa hAlata meM saMgha ne socA ki bArahavA~ aMga AcArya bhadrabAhu ko yAda hai / unako bulA kara yogya sAdhuoM ko adhyayana karavAnA cAhie nahIM to bArahavAM aMga dRSTivAda viccheda ho jAyagA / ataH bhadrabAhu ko bulAne ke lie muniyoM ko nepAla bhejA / ve munI naipAla gaye aura bhadrabAhu ke pAsa jA kara bandanA kI aura zrI saMgha kA saMdeza sunA diyA isa para bhadrabAhu ne kahA ki isa samaya maiM mahAprANa yoga kara rahA hU~ ataH maiM cala nahIM sakatA huuN| muniyoM ne kahA ki yaha zAsana kA bhar3A bhArI kAma hai ataH zrIsaMgha kI zrAjJA ko mAna de kara zrApako vahAM padhAra kara muniyoM ko bArahaveM dRSTivAdAMga kA adhyayana karavAnA cAhiye / tAki Apake bAda dRSTivAda aMga kA viccheda honA ruka jAya, kintu isa para bhI bhadrabAhu ne lakSya nahIM diyaa| usa hAlata meM muniyoM ne kahA ki Apa jAnate ho ki zrIsaMgha kI AjJA ko bhaMga kare usako kyA itazca tasminduSkAle karAle kAlarAtrivat / nirvAhAthaM sAdhusaMghastIraM nIranidheryayau // aguNyamAnaM tu tadA sAdhUnA vismRtaM zrutam / anabhyasanato nazyatyadhItaM dhImatAmapi // saGgho'tha pATalIputre duSkAlAnte'khilo'milat / yadaGgAdhyayanoddezAdyAsIdyasya tadAdade // tatazcaikAdazAGgAni zrIsaGgho'melayattadA / dRSTivAdanimiJa ca tasthau kiMcidvicintayan // nepAladezamArgasthaM bhadrabAhu~ ca pUrviNam / jJAtvA saGghaH samAhvAtuM tataH praipInmunidvayam // gatvA natvA munI tau tamityUcAte kRtAJcalI / samadizati vaH saGghastatrAgamanahetave // so'pyuvAca mahAprANaM dhyAnamArabdhamastiyat / sAdhyaM dvAdazabhirnAgamiSyAmyahaM tataH // mahAprANe hi niSpanne kArye kasmiMzcidAgate / sarva pUrvANi guNyante sutrArthAbhyA~ muhuurttH|| tadvacastau munI gatvA saGghasyAzaMsatAmatha / saGgho'pyaparamAhUyAdidezeti munidvayam / / gatvA vAcyaH sa AcAryo yaHzrIsaGghasyazAsanam / na karoti bhavettasya daNDaHka itishNsnH|| saGghabAhyaH sa kartavya iti vaktiyadA sa tu ! tarhi taddaNDayogyo'sItyAcAryo vAcya ucckaiH|| tAbhyAM gatvA tathaivokta AcAryo'pyevamUcivAn / maivaM karotu bhagavAnsaGghaH kiM tu karottvadaH // mayi prasAdaM kurvANaH zrIsaGghaH prahiNotviha / ziSyAnmedhAvinastebhyaH sapta dAsyAmi vAcanAH // tatraikA~ vAcanA~ dAsye bhikSAcaryAta AgataH / tisTaSu kAlavelAsu tisro'nyA vAcanAstathA // prAcArya hemacandrasUrikRta pariziSTa parva pRSTa 88 229 www.jainerbrary.org
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prAyazcita zrAtA hai / isa para bhadabAhu samajha gaye aura kahA ki maiM dRSTivAda par3hAne se inkAra nahIM karatA hU~ para isa samaya mere mahAprANa yoga cala rahA hai maiM magadha meM to nahIM cala sakatA hA~ yadi mere pAsa koI muni to maiM unako par3hA sakatA hU~ / isa para ve muni punaH magadha meM zrAye aura zrIsaMgha ko bhadrabAhu ke samAcAra sunA diye / isa para sthUlabhadrAdi 500 sAdhu naipAla meM gaye aura bhadrabAhu se dRSTivAda aMga kA adhyayana prArambha kiyA parantu bhadrabAhu ko apane yoga ke kAraNa samaya bahuta kama milatA thA / jo samaya milatA usI meM 500 sAdhutroM ko adhyayana karAyA karate the / ataH svAbhAvika hai ki vAcanA bahuta kama milatI thI / vAcanA kama milane ke kAraNa bahuta se sAdhuoM ne socA ki dRSTivAda aMga to eka mahAn samudra sadRza hai / isa prakAra vAcanA milane se yaha kaba samApta hogA ? ataH ve nirAza ho par3hanA banda kara vahA~ se cale gaye kevala eka sthalibhadra hI unake pAsa raha kara jitanA jJAna milatA use par3hate rhe| isa prakAra par3hate 2 kaI dazavAM pUrva kI vAcanA calatI thI to eka dina sthalibhadra ne vinaya ke sAtha bhadrabAhu se pUchA ki bhagavAn ! aba dRSTivAda kitanA zeSa rahA hai ? bhadrabAhu ne kahA sthalibhadra abhI to sarasava jitanA par3hA hai aura meru jitanA zeSa rahA hai / phira bhI sthulibhadra hatotsAhI na hokara abhyAsa karate hI rahe AcArya bhadrabAhu apanA yoga samApta kara punaH magadha kI ora padhAra gaye / sthUlabhadra kI sAta bahinoM ne bhI dIkSA lI thI / jaba bhadrabAhu ke sAtha apanA bhAI sthUlabhadra AyA sunA to ve vandana karane ko gaI / bhadrabAhu ko vandana kara pUchA ki hamArA bhAI muni sthUlibhadra kahAM hai ? hama unako vandana kareMge / bhadrabAhu ne izArA kiyA ki usa tarapha hai jAo vandana kara Ao / jaba sAdhviyeM vandana karane ko sthalibhadra ke pAsa jAtI haiM to sthalibhadra apane jJAna kA prabhAva batalAne ko eka siMha X kA rUpa dhAraNa kara baiTha jAtA hai| jaba sAdhviyA~ vahA~ AI to sthalibhadra ko na dekhA para vahA~ eka siMha baiThA dekhA to punaH bhadrabAhu ke pAsa AI aura vahA~ kA hAla kahA isa para bhadrabAhu ne kahA jAo aba tumako sthUlabhadra mila jAyagA / sAdhviyAM punaH gaI to sthulibhadra asalI rUpa meM baiThA pAyA phira vandana kiyA aura siMha ke viSaya meM pUchA to sthulibhadra ne kahA ki yaha jJAna kA hI prabhAva thA / bhadrabAhu ne socA ki sthalibhadra ko jJAna pAcana nahIM huA hai / jaba sthalibhadra jaise kA hI yaha hAla hai to dUsaroM kA to kahanA hI kyA hai bhaviSya meM isa jJAna kA durupayoga na ho ? zrataH unhoMne vAcanA denI banda kara dI / sthulibhadra ne apanI bhUla svIkAra kI aura bhaviSya ke liye pratijJA kara lI ki aba kabhI aisA na karUMgA / sAtha meM zrIsaMgha ne bhI bahuta Agraha kiyA ki yaha pahilI bhUla hai isako kSamA kara Apa sthalibhadra ko vAcanA dirAve / ataH saMgha Agraha se cAra pUrva mUla par3hAyA evaM sthalibhadra 10 pUrva 4 pUrva mUla milA kara 14 pUrva ke jJAtA huye / bhadrabAhu ke pUrva prAya: jainazramaNa jaMgaloM meM ba nagara ke najadIka udyAnoM meM raha kara AtmakalyANa karate the para java 12 varSIya mahA bhayaMkara duSkAla ke andara sAdhuoM kA jaMgala meM nirvAha nahIM hotA dekhA to zAyada zrIsaMgha ne dravya kSetra kAla bhAva dekha kara usa vikaTa samaya ke lie prArthanA kI hogI ki isa X dRSTvA siMhaM tu bhItAstAH sUrimetya vyajijJapan / jyeSThAryaM jagrase siMha statraso'dyApi tiSThati // AcArya hemacandrasUrikRta pariziSTha parva pRSTha 86 Jain Educationational
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 dukAla ke samaya zrApa nagara meM padhAra jAve tathA dIrgha dukAla ke kAraNa muniyoM ke dila meM bhI zithilatA zrA gaI ho| kucha bhI ho para usa samaya ke pUrva jainanirgrantha prAyaH jaMgala meM hI rahate the parantu usa dukAla ke kAraNa unhoMne nagara meM rahanA svIkArakara liyaa| yahI kAraNa hai ki Acarya bhadrabAhu ko usa viSama samaya kI vikaTa paristhiti ko lakSa meM rakha kara cheda sUtroM kA nirmANa karanA par3A thA jaise vRhatkalpasUtra, vyavahArasUtra dazAzru taskandhasUtra aura ina sUtroM meM anyAnya niyamoM ke sAtha sAdhuoM ko Thaharane ke liye makAna upAzrayoM kA bhI vidhAna batalAyA hai| vyavahAra sUtra meM makAna ke dAtA ke ghara kA AhAra pAnI Adi koI bhI vastu lenA sAdhuoM ko nahIM kalpatA hai / itanA hI kyoM para jisa dukAna meM dUsaroM ke sAtha makAnadAtA kA vibhAga ho to usa dukAna se bhI koI padArtha sAdhu nahIM le sakegA tathA makAna kA mAlika sAtha cala kara dUsaroM se jarUrI vastu sAdhu ko dirAve vaha bhI sAdhu ko lenA nahIM kalpeMgA matalaba yaha ki makAna ke dAtAra ko sAdhuoM kI ora se kisI prakAra kI takalIpha na honI cAhiye tAki dAtAra makAna dene meM saMkoca na kare ityAdi / ___ vRhatkalpasUtra meM yaha bhI likhA hai ki yadi sAdhu-gRhastha ke makAna meM Thahare to yaha makAna kaisA honA cAhiye ? jisa gRhastha kA makAna meM sAdhu Thahare usa gRhastha ko kisI prakAra kA nukasAna na honA cAhiye ? dekhiye thor3e se avataraNa yahAM uddhata kara diye jAte haiM yathAH 1-uvassayasma anto vagaDAe sAlINi vA vIhINi vA muggANi vA mAsANivA tilANi vA kulatthANi vA godhumANi vA javANi vA jabajavANi vA okhiNNANi vA vikkhiNNANi vA viigiNNANi vA vippaiNNANivA, no kappaI niggaNthANA vA nigganthINA vA ahAlandamavivatthae / 2-aha puNa evaM jANejjA-no okhiNNAIno vikkhinNAino biigiNNAI no vippaiNNAI, rAsikaDANi vA puMjakaDANi vA bhittikaDANi vA kuliyakaDANi vA lacchiyANi vA muddiyANi vA pihiyANi vA, kappai nigganthANA vA nigganthINa vA hemantagimhAsu vatthae / 3-aha puNa evaM jANejjA-no rAsikaDAI no puMjakaDAi no bhittikaDAI no kuliyakaDAI, koTThAuttANi va pallAucANi vA maMcAuttANi vA mAlAuttANi vA olittANi vA vilittANi vA laMchiyANi vA muddiyANi vA pihiyANi vA, kappai nigganthANa vA nigganzrINa vA vAsavAsaM vtbhe| 4-uvassayassa anto bagaDAe surAviyaDakumbhe vA sovariyaviyaDakumbhe vA uvanikitane siyA, no kappai niggathANavA nigganthINa vA ahAlandamavi vtthe| huratthA ya uvassayaM paDilehamANe no labhejjA, evaM se kappai egarAyaM vA durAyaM vA vatthae, no se kappai paraM earAyAo vA durAyAo vA vatthae / je tattha egarAyAo vA durAyAaovA paraM vasejjA, se santarA chae vA parihAre vaa| 5-uvassayassa anto vagaDAya sIodagaviyaDakumbhe vA usiNodagAviyaDakumbhe vA uvanikkhitta siyA, no kappai nigganthANa vA nigganthINa vA ahAlandamavi vatthae / huratthA ya 251 www.ainabrary.org
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa uvassayaM paDilehamANe no labhejA, evaM se kappai egarAyaM vA durAyaM vA vatthae, no se kappai paraM egarAyAo vA durAyAo vA vatthae / je tattha egarAyAo vA durAyAo vA paraM vasejA, se santara chae vA parihAre vaa| .. 6-uvassayassa anto vagaDAe saJcarAie joI jhiyAejjA, no kappai nigganthANa vA nigganthINa vA ahAlandamavi vatthae / huratthA ya uvasmayaM paDilehamANe no labhejA, evaM se kappai egarAyaM vA durAyaM vA vatthae, no se kappai paraM egarAyAo vA durAyAovA vatthae / je tattha egarAyAo vA durAyAzrI vA paraM vasejjA, se santarA chee vA parihAre vaa| 7- uvassayassa anto vagaDAe savvarAie paIve dippejjA, no kappai nigganthANa vA nigganthINa vA ahAlandamavi vtthe| huratthA ya uvassayaM paDilehamANe no labhejjA, evaM se kappai egarAyaM vA durAyaM vatthae no se kappai paraM egarAyAo vA durAyAo vA vatthae / tattha egarAyAo vA durAyAo vA paraM vasejjA, se santarA chaie vA parihAre vaa| 8-uvassayassa anto vagaDAe piNDae vA loyae vA khIraM vA dahiM vA sappi vA navaNIe vA telle vA phANiyaM vA pUrva vA sakkalI vA sihiriNI va okhiNNANi vA vikkhiNNANi vA viigiNNANi vA vippaiNANi vA no kappai nigganthANa vA niggathINa vA ahAlandamavi vatthae / 9-ahapuNa evaM jANejA no okhiNNAiM 4 rAsikaDANi vA puMjakaDANi vA bhittikaDANi vA kuliyakaDANi vA laMchiyANi vA muddiyANi vA pihiyANi vA, kappai nigganthANa vA nigganthINa vA hemantagimhAsu vatthae / 10-aha puNa evaM jANeja-no rAsikaDAi 4 koThAuttANi vA pallAuttANi vA maMcAuttANi vA mAlAuttANi vA kumbhiuttANi vA karabhiutcANi vA olittANi vA vilittANi vA laMchiyANi vA muddiyANi vA pihiyANi vA kappai nigganthANa vA nigganthINa vA vAsAvAsa vatthae vRhat kalpa sUtra pRSTha 3 isa mUlapATha meM likhA hai ki jisa gRhasthoM kA makAna meM dhana dhAnya gur3a ghRta dudha dahI pAnI vagairaha ke varatana idhara udhara bikharA huA par3A ho / rAtribhara agni evaM dIpaka jalatA rahe aise makAna meM hAtha kI rekhA sUkhe vahA~ taka bhI nahIM ThaharanA para dUsare makAna kI yAcanA karanI / yadi dUsarA makAna nahIM mile aura kAraNAt Thaharane kI jarUrata hoM to 1-2 rAtri Thahara sakate haiM isa se adhika Thahara jAya to prAyazcita yAni tapa tathA cheda prAyazcita ke pAtra hote haiN| yadi pUrvokta padArthoM kI sAdhAraNa vyavasthA kI ho to eka mAsa tathA una padArthoM ko koThA vagairaha meM rakhakara tAlA diyA ho aura una para mudrakA kara dI ho to cartumAsa karanA kalpatA hai / ina saba bAtoM ko lakSya meM lI jAya to yahI mAlUma hotA hai ki pUrva jamAne meM grAma nagaroM meM dharmazAlA vagairaha sAdhuoM ke liye Thaharane kA sthAna nahIM the| aura ve prAyaH jaMgaloM meM hI rahate the| sAdhuoM kI apekSA sAdhviyoM ke lie to aura bhI vizeSa prabandha kiyA hai jaise: Jain E252 international
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya kakkamari kA jIvana ] [ osavAla saM0 112 1-nokappaI nigganthINaM sAgAriya anissAe vatthae 2-nokappaI nigganthINaM purisasAgarie upassae batthae 3-kappai nigganthINaM paDibaddhavAe sejAe vatthae bRhat kalpa sUtra pRSTha 2 ina avataraNoM se pAyA jAtA hai ki jisa dukAla kI bhISaNa mAra ke kAraNa jaina zramaNoM ne prAma nagaroM meM rahane kI zurUAta kI thI usa samaya nagaroM meM sAdhuoM ke lie dharmazArAyeM upAzrama banAne kA upadeza bhI nahIM dete the / isake lie prAcarAMga sUtra meM sakhta manA hai / yadi koI gRhastha sAdhu ke lie makAna banA bhI de to upta makAna meM sAdhu ko paira rakhane kI bhI manAI hai to upadeza dekara nayA makAna banAne kI to bAta hI kahAM rahI ? yahI kAraNa hai ki sAdhuoM ke lie banAye makAna meM sAdhu Thahare to sAvadha kriyA evaM ghana kriyA kA vidhAna AcArAMga sUtra meM batalAyA / jaina zramaNoM ke lie upAzraya kA honA to prAyaH samrATa samprati ke samaya se hI pAyA jAtA hai / jaba samprati ne naye naye mandiroM kA nirmANa karAyA thA to usake eka vibhAga meM zramaNoM ke Thaharane ko makAna bhI panA diye hoM aura sAdhuoM ke liye prAma taura se upAzraya evaM vasativAsa kI zurUAta to AcArya jinezvara sUri se hI hone lagI thI jisakA samaya vikrama kI gyAravI zatAbdI kA hai| prAcArya bhadrabAhu ne tIna cheda graMthoM ke alAve kaI sUtroM para niyuktiyoM ko bhI racanA kI thI jaise AvazyakasUtra, dazavaikAlikasUtra, uttarAdhyayana sUtra, zrAcArA~gasUtra, sUtrakRtAMgasUtra, sUryaprajJaptisUtra, RSibhASitasUtra, kalpasUtra, vyavahArasUtra aura dazAzrutaskanda inake alAvA ubasagAharaM stotrAdi bhI banAye the| prAcArya bhadrabAhu svAmI jaina dharma ke mahAna AcArya huye / Apa jainazAsana meM khUba hI vikhyAta hai| zrApa 45 varpa gRhavAsa 17 varSa sAmAnavata 14 varSa yuga pradhAna evaM 46 varSa kI Ayu pAla kara vIra nirvANAt 170 varSe devagati ko prApta huye + prAcArya bhadrabAhu taka to vIra-paramparA meM eka saudharmagaccha hI calA AyA thA, para zrAcArya bhadrabAhu ke cAra ziSya hue unase pRthaka 2 gaccha evaM zAstrAe kA nikalanA prArambha huA ? jase ki zrAcArya bhadrabAhu godAsa agnidatta jinadatta somadatta godAsa nAmaka ziSya se 'godAsa' nAma kA gacchA nikalA aura isa 'godAsa nAmaka gaccha kI cAra zAkhA huI, yathA-tAmalittiyA, koDivarisiyA, poDabaddhaNiyA, dAsIkhAbar3iyA, basa ! gaccha aura zAkhA ko zrIgaNeza yahA~ se hI honA zurU huA hai; hAM ina gacchoM aura zAkhAoM ke andara tatvabheda yA kriyAbheda nahIM thA jaise bArahavoM zatAbdI ke gacchoM meM huA thaa| kevala apanI guru-paramparA ke kAraNa hI isa prakAra ke gaNa aura zAkhAoM kA prAdurbhAva huA thA aura Age cala kara ve eka eka gaNa zAkhAoM meM mila kara punaH eka rUpa meM bhI ho gaye, ataH unakA astitva cirakAla nahIM raha skaa| zrAcArya yazobhadrasUri ke paTTa para do zrAcArya hue the para Age cala kara prAcArya bhadrabAhu ke bAda phira sthunibhadra nAma ke eka hI AcArya hue, jinakA caritra Age ke pRSTa meM diyA jaaygaa|| + vIramokSAdvarSazate saptatyagregatesati / bhadrabAhurapisvAmIyayausvarga samAdhinA // pariziSTa parvapRSTa 10 253 www.jamelibrary.org
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAja prakaraNA 0.000000 yoM to jaina dharma kSatriyoM kA hI dharma hai isa dharma ke bartavAna kAlApekSA caubIsa tIrtha kSatrI baMza meM avatAra lekara samaya 2 para jaina dharma kA uddhAra evaM pracAra kiyA aura jainadharma ko vizvavyApI dharma banA diyaa| yahI kAraNa hai ki eka samaya jaina dharma rASTrIya dharma evaM vizva dharma kahalAtA thA / bhUtakAla meM jitane cakravartI baladeva, vAsudeva, prati vAsudeva aura maNDalIka rAjA mahArAjA hue ve prAyaH sabake saba jaina dharmopAzaka pa jaina dharma pracAraka hI the / ina sabakA itihAsa kalikAla sarvajJa AcArya hemacandrasUri ne 'SiSThi silikA puruSa caritra' nAmaka grantha meM khUba vistAra se likhA thA aura vaha gantha mudrita bhI ho cukA hai / tathA saMkSipta rUpa se isI prantha ke zrAdi meM koSTaka ke rUpa meM de diyA gayA hai jisake par3hane se pAThaka svayaM jAna sakeMge ki jaina dharma kitanA vizAla evaM jana kalyANa ke liye kitanA upAdaya hai / maiMne isa pustaka meM bhagavAna pArzvanAtha ke samaya se hI itihAsa likhanA prArambha kiyA hai / ata: usa samaya ke jainarAjAoM kA itihAsa isa prakaraNa meM likhA jAnA nyAya saMgata hai / yaha bAta to jagatprasiddha hai ki bhagavAna pArzvanAtha kA janma kAzI deza kI banArasI nagarI ke rAjA azvasena kI mahArANI vAmAdevI kI ratnakukSa se huA thA bhagavAna pArzvanAtha apanI 30 varSa kI Ayu meM saMsAra ke bhautika padArthoM kA tyAga kara jaina dIkSA svIkAra karalI thii| rAjA azvasena ke pArzva kumAra eka hI putra thA / jaba rAjA azvasena kA dehAnta huA taba Apake rAja ke liye koI bhI uttarAdhikArI nahIM thA / kAzI ke par3osa meM svagautrIya kauzala deza kA rAjA kAzI ko apane adhikAra meM karanA cAhA para kahA hai ki 'jorU jamIna jora kI, aura jora nahIM to aura kii| isa yukti ke anusAra magada kI lacchavI jAti ke kSatrI zizunAga nAmaka vIra puruSa magada se Akara kAzI pradeza ko apane adhikAra meM kara liyA aura kAzI pati banakara vahA~ kA rAja karane lgaa| jaba rAjA zizunAga kA kAzI meM rAja hone se unake rAja sainA koSTAgAra vagairaha kA bala bar3ha gayA bAda magada deza ke hitacintaka agrezvara loga zizunAga rAjA ke pAsa Akara prArthanA kI ki Apa to yahAM padhAra gaye haiM para magar3ha meM arAjakatA chA gaI hai ataH Apa magada padhAra kara evaM vahA~ kA rAja apane svAdhIna karake vahAM kI janatA ko sukhI banAne kI kozisa kareM / rAjA zizunAga ne una logoM kI prArthanA svIkAra kara ke apanA kAkavarNa nAmaka putra ko kAzI kA rAja saMbhalA kara Apa mada meM ye aura vahA~ kI vyavasthA ThIka kara vahA~ kA rAja bhI apane adhIna kara liyA / rAjA 254 Jain Education international
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakAri kA jIvana ] | osavAla saM0 112 zizunAga mahAn zaktizAlI evaM pratApI rAjA huA hai / jisakI santAna zizunAga vaMza ke nAma se prasiddha huI / vAyupurANa meM likhA hai ki zizunAgavaMza ke 10 gajAoM ne 333 varSa taka rAja kiyA hai| jaina zAstroM meM bhagavAna pArzvanAtha kA janma I0 saM0 pUrva 877 varSa meM huA likhA hai aura I0 saM0 pUrva 847 varSa meM pArzvanAtha ne saMsAra kA tyAga kara dIkSA lI tathA I0 saM0 pUrva 777 varSa meM bhagavAna pArzvanAtha kI mokSa huI / unake bAda 178 varSa meM bhagavAna mahAvIra kA janma huaa| bhagavAna mahAvIra 30 varSa gRhavAsa meM rahane ke bAda dIkSA lI aura 42 varSa dIkSA pAla kara apanA sarvAyu 72 varSa pUrNa kara I0 saM0 pU0 527 gharSa meM mokSa gaye / jisa dina bhagavAna mahAvIra kI mokSa huI usI dina ujjaina nagarI kI gaddI para rAjA pAlaka kA rAja abhiSeka huA aura usane 60 varSa taka rAja kiyA / idhara ujjaina meM pAlaka rAjA ke rAja kA 60 vA varSa khatma hotA hai udhara magada kI gaddI para naMdavaMzI rAjA naMdavardhana kA rAja abhiSeka humaa| isa hisAba se bhagavAna mahAvIra mokSa hone ke bAda magada ke siMhAsana para 60 varSa zizunAgavaMza ke rAjA kA rAja rahA ! vAyu purANa ke lekhAnusAra zizanAga vaMza kA rAjakAla 333 varSa kA mAnA jAya to I0 saM0 pUrva 800 varSe zizunAga vaMza ke gaja kA prArambha hotA hai aura I0 saM0 pUrva 467 veM varSa arthAt bhagavAna mahAvIra kI mokSa ke bAda 6 varSe zizunAga vaMza ke rAja kA anta huA mAnA jA sakatA hai| parantu zrImAna tribhuvanadAsa leharacaMdazAha ne apanA 'prAcIna bhArata varSa' nAmaka aitihAsika graMtha meM zizunAga vaMza ke rAjAoM kI vaMzAvalI meM zizunAga vaMza kI sthApanA kA samaya I0 saM0 pUrva 805 varSa kA batalAyA hai| saba uparokta hisAba se I0 saM pUrva 800 varSa kA AtA hai / para vaha donoM prakAra ke samaya anumAna mAtra hI hai ataH isa para itanA jora nahIM diyA jAtA hai / para khAsa vicAraNIya viSaya to yaha hai ki maiMne jaina zAstroM ke AdhAra para bhagavAna maha vIra ke nirvANa ke bAda zizunAga vaMza kA rAja 60 varSa rahanA likhA hai taba zAha ne 54 varSa likhA hai kyoMki koNika 30 varSa (koNika kA rAja jo 32 varSa rahA para 2 varSa mahAvIra kI maujUdagI meM bAda 30 varSa hI rahA) 16 varSa udAI aura 8 varSa anaruddha evaM mudA evaM 30-16-8 kula 54 varSa mAnA hai isase 6 varSa kA antara par3a jAtA hai aura yaha antara dUsarA nahoM para rAja kauNika ke rAjakAla kA hai| kAraNa zAha ne koNi ka kA rAja 32 varSa kA mAnA hai aura kauNika ke rAjagaddI para baiThane ke vAda 2 varSa meM bhagavAna mahAvIra kA nirvANa honA batalAyA hai| yaha eka vidhAraNIya prazna pana gayA hai| zrImAna zAha likhate haiM ki rAjA kauNika magada ke siMhAsana para bhArur3a hone ke 4 varSa ke bAda apanI rAjadhAnI campA nagarI meM le gayA jaba bhagavAna mahAvIra kI mokSa dUsare varSa hI ho gaI isase rAjA kauNika campA meM rAjadhAnI kAyama karane ke bAda bhagavAna mahAvIra ko dekhA bhI nahIM hoNge| taba jaina graMthoM meM aise ullekha milate haiM ki bhagavAna mahAvIra campAnagarI padhAre usa samaya vahAM para rAjA kauNika gajya karatA thA itanA hI kyoM para rAjA kUNika ne bhagavAna mahAvIra kA bar3A hI zAnadAra svAgata kiyA hai inake alAvA bhagavAna mahAvIra jaba campA nagarI padhAre usa samaya zroNika gajA kI kAlI Adi dasa rAniyoM ne bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA lI thI ityAdi / pramANoM se spaSTa siddha hotA hai ki rAjA kauNi EapanI rAjadhAnI campA meM le jAne ke bAda bhI bhagavAna mahAvIra vidyamAna the| aura kaI bAra campA nagarI meM padhAre bhI the isasa kauNika kA rAjakAla bhagavAna mahAvIra kI maujUdagI meM do varSa nahIM para kucha adhika mAnanA hogA tathA bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke bAda meM kauNika udAI-anuruddha ke 60 varSa mAnanA hogA 255
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ___ zAha ne prAcIna bhAratavarSa pu0 pahalI ke pRSTa 297 para likhA hai ki bhagavAna mahAvIra ke paTTadhara saudharmAcArya campAnagarI padhAre taba kauNika ne usakA dhUmadhAma se acchA svAgata kiyaa| yaha svAgata saudharmAcArya kA nahIM balki bhagavAna mahAvIra kA hI thA jo jaina sUtra ubavAi upA~ga meM vistAra se varNana kiyA hai / para saudharmAcArya kA isa prakAra svAgata kA jaina zAstroM meM kahIM para ullekha nahIM milatA hai| usI pustaka ke pRSTa 297 para zAha ne likhA hai ki rAjA caTeka aura kauNika kA yuddha I0 saM0 pUrva 527 veM varSa meM huA / yaha bhI ThIka nahIM hai, kAraNa isa yuddha kA sambandha campA nagarI se hai / taba rAjA phauNika ne campA nagarI ko apane rAja ke 4 varSa bAda rAjadhAnI banAI thii| I0 saM0 pUrva 527 kauNika ne campA ko rAjadhAnI hI nahIM panAI to, taba campA nagarI se yuddha honA kaise siddha ho sakatA hai| arthAt zAha kI likhI huI tArIkha ThIka nahIM mAlUma hotI hai / usako phira kisI samaya batalAyA jAyagA / zizunAga vaMza ke 10 rAjAoM kA honA likhA hai| usameM zizunAga, kAkavarNa, kSemavardhana aura kSemajita ina cAra rAjAroM ke nAma ke sivAya hama kucha bhI nahIM jAnate haiM aura na unake jAnane ke liye koI sAdhana ho hamAre pAsa hai hA~, pIche ke 6 rAjAoM ke varNana jAnane ke liye jainA zAstroM meM thor3e bahuta sAdhana avazya milate haiN| 5-- zizunAga vaMza kA pAMcavAM rAjA prasenajitta huaa| pahale magada kI rAjadhAnI kusthAla nagara meM thI prasenajitane vyayahAra giri parva ke Uce bhAga para 'girivraja' nAma se apanI rAjadhAnI kA nagara basAyA gajA prasenajita ke 100 putra the / para ve kevala binA parIkSA bar3e putra ko rAja de denA ThIka nahI samajha kara apane putra kI parIkSA karanA aura usameM uttIrNa arthAta rAja yogya evaM sarva guNa sampanna ho usako rAja dene kA nizcaya kara liyA aura kaI prakAra se parIkSA bhI kI thI-jaise eka samaya rAjA ne vaMza kI chedra vAlI chAbeM maMgavA kara usameM rUNDa khAjA aura kucha miTTi ke ghar3A maMgavA kara usameM pAnI bhara kara una chAveM aura ghar3oM kA muha baMda kara, Upara mudrakAeM lagAdI aura eka kamarA meM rakha kara 100 putroM "teNI kA02 caMpA nAma naparI hotthA pugna bhaI cetite tattheNaM capAe nayarIe kauNie rAyA vaNNabho / tattheNaM capAe nayarIe seNiyasa raNo bhajjA koNiyassa raNo cullamAuyA kAlI nAma devI hotyA vaNao jahA naMdA jAva sAmAtiyamAti pAti ekkArasaaMgAI AhIjati" "antagar3hadazA varga 8 bA a0 / pR0 25 'tatyeNaM caMpAe natharIe soNiyassa raSNo bhajjA kUNiyassa ranoM cuklabhAuyA kAlI nAma devI hotthA somAla jAva suruvA / tIseNa kAlIe devIe putte kAlo nAma kumAre hotthA, somAla jAva surave / tateNaM se kAle kumAreannayAkayAI tihiMdatI sahassehiM tihiM raha saharasahiM tihiM Asa sahassehi tihiM maNuya koDihiM garUlavUhe ekArasemaNaM khaMDeNaM kuNieNaM rannA saddhi raddamusale saMgAma bhoyAe xxx teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre samosarite, parisA niggaayaa| tateNaM tIse kAlIe devI hamI se kahAe laccha ThAe samANIe-ayametArUve bhajjhAsthie jAva samappajitthoe "niriyAlikA sUtra prathama varga pu. pra. pR. 4-6 // "campAyAM kUNiko rAjA vabhUva tasya cAnujau hAllavihallAbhidhAnau bhratarau secAnakAmidhAna gandhahastini samA rUtau divyakuNDala divyavasana vivyahAravibhUSitau vilasantau dRSTA padmAvAmaghAnA kuNika rAjasyabhArya matsarA ghantino'pahArAya taMpreritAvatI, tena tau taM yAcitau, tau catadbhapA zAlyaMnageryA svakIyamAtAmahasya ceTakAbhidhAnasya rAjJo'ntika sahastiko sAntaHpuraparivArau gatavantau" -"zrI mAgavatI sUtra zataka 7 u0 9pR0 316 TIkA" 256 Jain Education international
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana | [osavAla saM0 112 ko kahA ki merI lagAI huI mudrA ko tor3anA nahIM aura tuma saba bhojana kara pAnI pI lo| putroM ne socA ki pitAjI ne yaha kaisA bhojana karane kA Adeza diyaa| binA mudrA tor3e kaise bhojana kareM ? ityAdi vicAra karate hue nirAza ho kamarA se nikala gae kevala eka zreNika hI raha gayA / zreNika ne socA ki pitAjI ne jo kucha kiyA, vaha soca samama ke hI kiyA hogaa| ataH isakA koI upAya socanA cAhiye ! basa ! zreNika ne una vaMza kI chAve ko hAtha se pakar3a kara idhara udhara jora se hilAI ki andara ke khANDa khAjA TUTa 2 kara kapar3e para girane ge jisako zreNika ne khA liyA / isake bAda pAnI ke ghar3oM para vArIka malamala ke kapar3e lagA diye ki jisakI saI se kapar3A gIlA ho jAye / usako nicor3a 2 kara pAnI bhI pI liyA / bAda meM saba bhAI milakara rAjA ke pAsa gye| 99 putroM ne to kahA ki hama to saba bhUkhe pyAse haiM / kAraNa, Apane hukma diyA thA ki mudrA na tor3anA aura bhojana karake pAnI pI lenaa| magara jaba ki una para mudrA lagI huI hai to hama kisa taraha bhojana kare yA pAnI pI sakate haiN| isake bAda zroNika ne apanA hAla kahA, isa para rA prasanna huA para Upara se upAlabhyA diyA ki tumane saba khAje kyo tor3a DAle ? 2-eka samaya rAjA apane putroM ko bhojana karavAne ke liye acchA 2 bhojana thAloM meM purusavAkara eka kamare meM rakha kara sabako kahA-jAo bhojana kro| jaba saba putra bhojana karane ko baiThe hI the ki rAjA ne aise kuttoM ko chor3A ki jinhoM kI bhUsa bhUsATa ke sAmane eka zroNika ke alAvA saba kuvara Dara kara bhAga gaye / taba zroNika ne dUsare bhAiyoM ke thAla apanI ora khIMca kara unakA bhojana kuttoM ko DAlatA gayA aura Apa ApanA bhojana karatA gyaa| bhojana karane ke bAda saba kuvara mila kara rAjA ke pAsa Aye aura apanA 2 hAla khaa| rAjA andara se to zroNika para prasanna th| kintuUpara se kahA zreNika ne to kuttoM ke sAtha beTha kara bhojana kiyaa| 3-eka samaya rAjA ne mahala meM acchI 2 vastueM rakhavA kara kuMvaroM ko kahA ki jAo jo cIja jisake hAtha AvegI maiM tumako inAma meM de dUMgA / kuvara daur3a kara dhana, mAla, vastra aura bhUSaNa apano 2 ruci anusAra le Aye para zreNika ne eka bajAne kI bhairI jisako vajAne se 6 mAsa kA purAnA roga calA jAya yA 6 mAsa taka nayA roga na Ave |us bhairI arthAt bajAne kA bAjA uThA lAyA saba kuvara gajA ke pAsa aaye| jo-jo padArtha jisa 2 kuvara ne liye vo una ko inAyata kara diye para zreNika se kahA ki kyA tU yaha bhairI hI bajAyA karegA ityAdi / kaI prakAra kI parIkSA kara rAjA ne nirNaya kara liyA ki mere rAja kA adhikArI hone yogya eka zreNika hI hai / parantu vaha isa deza meM rahegA to na jAne irSA ke vazIbhUta hokara dUsarA kuvara isake sAtha kucha kara nahIM DAle ? isa bAta ko soca kara eka dina rAjA ne saba kuMvaroM ko bagIce meM ekatra kiye usameM zreNika kA isa prakAra apamAna kiyA ki vo binA khabara diye hI paradeza ke lie ravAnA ho gayA / zroNika jaisA bhAgyazAlI, buddhimAna thA vaisA hI sAhasI vIra bhI thA / vaha niDara hokara apane nagara se nikala gayA aura calate 2 dUra deza meM jA rahA thA to rAste meM eka dhanAnAma ke seTha kA sAtha ho gyaa| seTha ko dekhate hI zreNika ne kahA-mAmAjI Apa kahAM jA mairI kA nAma bhaMbhA athavA vidyA bhI thA aura vaha saba meM sArabhUta hone se zreNika ne paropakAra ko lakSa meM rakha kara usako hI liyA thA aura isa kAraNa Apa kA nAma bhaMmasAra evaM bimbasAra ho gyaa| 257 (ka) Indlibrary.org
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 288 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rahe haiM, maiM bhI Apake sAtha calUgA / seTha ne dekhA navayuvaka dIkhane meM to koI acchA bhAgyazAlI dIkhatA hai para hai koI pAgala, kAraNa, maiM inakI mAtA kA kaba bhAI thA jisame isane mujhe mAmA kahA ? para khaira, musAphirI meM eka se do honA acchA hI hai / seTha ne nAma pUchA to zreNaka ne kahA ki merA nAma devadatta hai khaira ve donoM Age bar3he to eka bar3A nagara AyA para vahAM unako Thaharane ko sthAna nahIM milA aura na kisI ne bhI unakI sAra saMbhAla kii| rAtrI ke samaya devadatta ne kahA-ka mAmAjI apana kaise abuma gAMva meM zrA par3e ? mAmAjI ne kahA-pAgala yaha to bar3A nagara hai / aura baha Age bar3he to eka choTA prAma AyA vahAM Thaharane ko anlA makAna mila gayA logoM ne unakI acchI sAra saMbhAla ko / punaH rAtrI meM devadatta ne kahA -mAmAjI, yaha kaisA ruMdara nagara hai / punaH Age calane para eka nadI AI jisameM pAnI baha rahA thA taba devadatta ne apane bar3hiyA jUte nikAla kara pahana liye / seTha ne socA ki yaha bar3A hI mUrkha | jaba nadI pAra karalI to jUtoM ko utAra kara hAtha meM le liyaa| jaba eka vRkSa ke nIce baiThe to devadatta ne chAtA tAna kara zira para lagA liyaa| jaba vahAM se calane lage to dhUpa meM chAtA baMda kara hAtha meM le liyaa| Age cala kara unhoMne dekhA ki loga eka mudde ko lekara zmasAna jA rahe haiM to devadatta ne pUchA kyoM bhAI yaha jindA hai yA murdA / puna: Age cale to eka aurata aur3a rahI thI jisake pIche 2 loga usako pakar3ane ko daur3a rahe the to devadatta ne pUchA ki logo-aurata baMdhI huI hai yA khulI ityAdi / seTha ne isa prakAra kI bAteM suna kara apane mana meM nizcaya kara liyA ki ye to sacca hI pAgala hai / isase to isakA sAtha chor3a denA hI acchA hai / calate-calate seThajI kA benAtaTa nagara najadIka AyA to devadatta se kahA ki mujhe to apane ghara jAnA hai aba tumakahAM Thaharoge ? aAja to maiM bAjAra meM kisI dukAna para ThaharUMgA kala Age jAUgA / isake bAda seThajI apane ghara A gye| seThajI ke eka nandA nAma kI putrI jo acchI par3hI likhI, catura aura viduSI thI / pitA ghara Athe to rAste ke kuzala kSema pUchA isapara seThajI ne kahA putrI aura to saba acchA thA, para, rAste meM eka mUrkha kA sAtha ho gyaa| usane mujhe bar3A hI hairAna kara diyA / naMdA ne kahA-pitA jI Apane usako murkha kaise samajhA ? pitA ne kahA ki beTI sabase pahale to milate hI usane mujhako mAmA kahA batalAo maiM usakI mAM kA kaba bhAI banA thA bAda meM ThajI ne gaste kI sava bAteM apanI beTI se kaha sunAI isa para beTI ne kahApitAjI, vaha mUrkha nahIM balki bar3A hI catura buddhizAlI evaM vidvAna hai / isa para, seTha jI ne kahA ki beTI ! saMsAra meM eka tUM dUsarA vaha basa / do hI vidvAna haiM para tUM yaha to batalA ki usameM yayA buddhimatA hai ? isa para naMdA ne javAba diyA ki suniye pitA jI 1-zrApa ke sAtha jo navayuvaka thA, usakI mAtA pativratA-satI haiN| usake pati ke alAvA puruSa mAtra usake bhAI haiM ataH Apa usake mAmA ho hue| 2-bar3A nagara hone para bhI musAphira ko ArAma nahIM vaha bar3A nagara choTA prAmase bhI burA hai| 3-choTA grAma hone para bhI suvidhA mile to vaha bar3e nagara se bhI acchA haiN| 4- pAnI meM calate samaya kAMTA khIlA najara nahIM AtA hai isa liye jUtA pahananA acchA hai| 5-thala meM jUtA pahanane se roga hotA hai| kAraNa, paga kA parisevA pIcchA usapaga meM samA jAne se roga hotA hai| jain Edu257(kha)
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [ osavAla saM0 112 Newww 6-vRkSa para pakSI Adi beThe rahate haiN| bhRSTA kara dene se pozAka kharAba ho jAtI hai isa lie chAta tAna kara zarIra ko AcchAdita kiyA hogaa| 7-rAste meM calate samaya zarIra para chAtA karane se zarIra ko tApa aura chAyA donoM ke hone se sarda-garamI evaM jukhAma tathA sira ke roga kA bhaya rahatA hai| 8-manuSya ne mRtyu se pahale kucha janopayogI evaM punya kArya kiyA ho to vaha murdA bhI jindA hai nahIM to aisA mudI, murdA hI kahA jAtA hai / 9-jisa aurata ke pIche bAla-bacce haiM vaha baMdhI huI kahI jAtI hai| batalAye isameM usane kyA burA kahA / ye saba bAteM buddhimatA kI hI haiN| Apa yaha batalAiye ki Aja vaha devadatta kahAM para ThaharA haiM / seTha ne kahA bAjAra meM kisI dUkAna para hogaa| naMdA ne apanI dAsI ke sAtha thor3A sA garama pAnI eka mAsA tela bheja kara kahalAyA ki Apa isa tela se mAliza kara rAste kI thakAvaTa ko dUra kIjiye ? dAsI bAjAra meM AI to paMsArI kI dukAna para eka musAphira ThaharA huA thaa| dAsI ne jarA sA tela dekara naMdA kA samAcAra kaha diyaa| usa samaya musAphira ke pAsa 5-6 manuSya aura bhIbaiThe the, unhoMne dAsI ko kahA ki tUM mAsA bhara tela lAkara kyA mazkarI karane AI hai ? musAphira ne kahA nahIM tela bhejane vAlI bar3I catura hai / tela thor3A nahIM, para, gaharA hai / pAsa meM par3A huA eka garama jala ke loTe meM tela DAlane se vaha tela sarvatra phaila gayA jisase musAphira ne mAliza kara thakAvaTa ko dUra kiyaa| dAsI ne pAsa kI dukAna vAle ko kahA-lo paisA mujhe vastu dIjiye maTha mAheM yogI vase, vica dIje jIkAra / sahacArI ko dIjiye, vastu rUpa vicAra // vicArA dukAnadAra dAsI ke dohe ko sunakara vicAra meM par3a gyaa| ki kyA vastu dU~ ? musAphira ne kahA ki pauna paise kI majITha aura chadAma kI hado de do kyoM ki ma...Tha ke bIca jI jor3ane se majITha hAtI hai aura isakI sahacAriNI meMhadI hotI hai / dRkAnadAra kI dI huI donoM vastu lekara dAsI ne naMdA ke pAsa jAkara saba hAla kahA / taba naMdA ne apane pitA se kahA ki aisA buddhinidhAna puruSa ratna zrApa ke hAtha A gayA hai, Apa usako haragija na jAne deM apane yahAM bulAleM / seThajI suvaha jAkara musAphira ko apane yahAM bulA lAye / aba to musAphira aura nandA ke hamezA vidvata pUrvaka vArtAlApa hone lagI / devadatta ne apanA asalI nAma Arambha se hI badala diyA thA aura aba seTha jI kI dUkAna para jAkara vyApAra kI tarapha bhI apanA dhyAna lagAnA prArambha kiyaa| seTha jI kI vyApAra koThI ( dUkAna ) bahuta bar3I thii| unakI eka koTharI meM unake pUrvajoM kI sIMcI huI dhUla ( tejamaturI ) kA Dhera par3A huA thaa| seThajI ne usa Dhera ko phaiMka dene kI AjJA de dI thI magara devadatta ne usa Dhera ko dekhakara bAhara pheMkane kI manAI krdii| aura kahA ki yaha dhUla mujhe de dIjiye ? seThajI ne dhUla to de dI para usako mUrkha samajhA eka samaya bainAtaTa nagara meM videza se vyApArI Aye / unako bahuta dina hue para unake mAla kharIdane vAlA nagara meM koI bhI nahIM milA / ataH ve vyApArI nirAza hokara vApisa jAne kI taiyArI kii| sAtha meM vyApAriyoM ne rAjA se milanA bhI ucita samajha kara kucha bheTa lekara rAjA ke pAsa milane ko gaye / rAjA ne (anusaMdhAna dekho isI pustaka ke pRSTha 715 para) 257 (ga) relbrary.org
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mAryavaMzIrAjA aura maMtrI kANakya mauryavaMzI rAjAoM ke pUrva thor3A sA hAla mahAvuddhizAlI maMtrI cANakya kA likha diyA jAtA hai| -- ladeza ke antargata cANaka nAmaka gA~va meM caNI nAma kA eka brAhmaNa rahatA thA, ___ jisake caNezvarI nAmaka bhAryA thI / vaha donoM paramparA se hI jaina dharma pAlate the| citr bhum eka samaya kaI jaina muni usa brAhmaNa bhakta ke ghara A nikale jo ki bar3e hI bhaviSya vettA the| usI samaya cANezvarI kI kukSa ratna se eka putra paidA huA thA jisakI to bar3I khuzI thI, parantu sAtha meM usa navajAtaputra ke janma se hI mu~ha meM dAMta-zreNI dekha mAtA ko AzvArya huaa| usane Aye huye muni se nirNaya ke liye prazna kiyaa| muni ne kahA, yaha tumhArA putra isa zubha lakSaNa se eka bar3A rAjezvarI hogA / isa para brAhmaNa dampatti ko khuzI huI, parantu sAtha meM dhArmika dRSTi se vicAra kiyA ki rAjezvarI prAyaH narakezvarI hotA hai, ataH unhoMne navajAta putra ke dA~ta ghisa DAle aura yaha bAta munijI ko bhI sunA dI / muni ne kahA bhavitavyatA balavAna hotI hai / dA~ta ghisane se aba tumhArA putra kisI bar3e rAjA kA maMtrI hogA, basa brAhmaNaneyathA-samaya mahotsava ke sAtha putra kA nAma cANakya diyaa| ____ kramazaH cANakya bar3A huA / vidyAdhyayana bhI khUba kiyaa| jaina dharma para isakI aTala zradvA thii| jaba yuvaka vyaya meM padArpaNa kiyA to eka kulIna brAhmaNa kanyA ke sAtha usa lagna kara diyA / eka samaya cANakya kI strI ke bhAI kA lagna thA, ataH vaha apane pIhara gaI / vahA~ dUsarI bhI inakI bahineM apanI apanI sasurAla se AI huI thIM jinake zarIra para bar3hiyA bddh'i| vastrAbhUSaNa pahinane ko the, jisako cANakA kI strI ne dekha kara vicAra karane lagI ki maiM hatabhAgya hU~ punya hIna hU~ pUrva janma meM sukRta nahIM kiyA ki isa bhava meM maiM dravyahIna dAridraNI huuN| udhara loga bhI usa nirdhana brAhmaNI kI ha~sI karane lage, ataH vaha lajjA ke mArI kahIM bhI jA nahIM sakI / jaba lagna kArya samApta huA to vaha lauTa kara apane sasurAla AI ora sadaiva udAsa rahane lagI / isa para cANakya ne apanI pyArI patnI se pUchA aura usane saba vRttAnta nivedana kiyA, jisako suna kara cANakya ke dila meM arthopArjana karane kI liptA paidA huI / jisake upAya socane para usako yaha mAlUma huA ki pATalIputra nagara kA rAjA nanda brAhmaNoM ko bahuta dakSiNA detA hai, ataH mujhe pATalIputra jAnA cAhiye / basa usane aisA hI kiyA pATalIputra jAkara rAjasabhA meM rAjAsana chor3a kara dUsare Asana para baiTha gayA / itane meM gajA nanda apane putra ke sAtha rAjasabhA meM Aye rAjaku~vara ne apane Asana para eka brAhmaNa ko baiThA huA dekha ke rAjA se kahA ki yaha brAhmaNa kauna hai ki mere Asana para baiTha gayA hai ? phira bhI cANakya to baiThA hI rahA / itane meM eka dAsI AI aura usane kahA brAhmaNa deva pAsa meM rahe huye dUsare Asana para baiTha jAiye / isa para cANakya ne dUsare Asana para apanA kamaMDala rakha diyA evaM phira kahane para tIsare Asana para daMDa rakha diyA cothe para japamAlA rakha dI pAMcaveM para janeU rakha dI, isa para dAsI ne kahA, are yaha brAhmaNa kaisA mUrkha hai ki kahane para zrAsana nahIM chor3atA hai, parantu jyoM jyoM kahA jAtA hai tyoM tyoM ulTA 258
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 Asana ko kabje karatA jAtA hai| aise brAhmaNa kA yahA~ kyA kAma hai ? aisA kaha kara dAsI ne eka lAta mAra kara uThAne lgii| isa para cANakya kupita hokara sabhA ke samakSa aisI pratijJA kI ki maiM isa nanda rAjA ko sakuTamba nAza kara ddaaluugaa| aisA kaha kara cANakya vahA~ se raphUcakkara ho gayA aura vicArane lagA ki mere janma samaya jJAnavAna muni ne jo bhaviSya kahA thA mujhe usake liye hI prayatna karanA cAhiye; basa / "aba cANakya rAjagaddI ke yogya manuSya kI khoja meM phirane lagA / jisa gA~va meM kSatriya jAti ke mayUra-poSaka loga rahate the, eka dina cANakya parivrAjaka-veza dhAraNa karake bhikSA ke liye usI gA~va meM calA gayA / mayUra-pozakoM kA jo saradAra thA usakI eka lar3akI garbhavatI thI ataeva use yaha dohadA ( dohalA) utpanna huA ki maiM candramA ko pI jAU~, parantu isa dohale ko pUrNa karane ke liye koI samartha na huA / usI samaya parivrAjaka-veza meM yahAM para cANakya A pahu~cA / mayUra-pozakoM ne yAni usa garbhavatI kanyA ke kuTumbiyoM ne cANakya se yaha saba hAla kaha sunaayaa| cANakya bolA-"bhAI yaha dohalA to pUrNa karanA bar3A duSkara hai tathApi tuma loga merA kahanA svIkAra karo to maiM isa duSkara dohale ko pUrNa kara sakatA huuN|" payUra-poSakoM ne kahA-'mahArAja ! hameM ApakI AjJA svIkAra hai aba Apa isa kanyA ke prANa bacAveM' cANakya bolA-isa devI ke jo garbha hai use utpanna hote hI tuma mujhe de do to maiM isakI icchA abhI pUrNa karadUM, anyathA dohalA pUrNa na hone se isake garbha kA bhI vinAza hogA aura isa devI kI bhI straira khUbI nahIM hai / mayUra-pozakoM ne cANakya kI bAta svIkAra karalI / taba cANakya ne vahAM para sUkhe huye ghAsa kA eka itazca golla viSaye grAme caNakanAmani, brAhmaNo'bhUccaNI nAmatad bhAryA ca cANezvarI // babhUva janma prabhRti zrAvakatva caNacaNI, jJAnino jainamunayaH paryavAtsuzcatadgRhe // anyadAtudgatairdantaizcaNezvaryA suto'jani, jAtaM ca tebhyaH sAdhubhyastaM namo'kArayaccaNI // taMjAtadantaM jAtaM ca munibhyo'kathayaccaNI jJAnino munayo'ppakhyan bhAvI rAjaiSa bAlakaH // pariziSTha parva svarga 8 zloka 194 sa 117 mayUra-poSaka grAmetasmiMzca caNinandanaH prAvizatkaNabhikSArtha parivrAjaka veSabhUt / mayUra-poSaka mahattarasya duhitustadA, abhUdApanna satvAyAzcandra pAnAya dohadaH // tattkuTamvena kathitazcANakyaya sa dohadaH pUraNIyaH kathama sAvitipRSTo'vadaccasaH / yadyetasya jAta mAnaM dArakaM mama dattha bhoH tadAhaM pUrAmyeva zazabhRtpAna dohadam / / apUrNa dohade garbhanAzo'syamAbhavatviti, tanmatApitarau tasyAma sAtAM vacanaMhitat / cANakyo'kArayaccAtha sacchidraM tRNamaNDapam , pidhAna dhAriNaM guptaM tadUrcecAmucannaram // tasyAdho'kArayAmAsa sthAlaM ca payosAbhRtam , UjerAkAMnizIthe ca tanduH pratyabimbyat / gurviNyAstatra saGkAntaM pUrNendaM tama darzayat , pibetyuktA ca sA pAtumArabhe vikasanmukhI // sApAdyatha yathA guptayuruSeNa tathA tathA, nyadhIyata pidhAnena tacchidraM tANamaNDapam / pUrite dohade caivaM samaye'sUta sA sutam candraguptAbhidhAnena pitRbhyoso'bhyadhIyata // pariziSTa parva svarga 8 zloka 230-236 259
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ di0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa maNDapa banavAyA aura usa maNDapa ke bIca meM eka chidra aisA rakha diyA ki pUrNamA kI madhyarAtri ke samaya jaba candramA ThIka usa maNDapa ke Upara AyA aura maNDapa ke bIca meM usakA pratibimva par3ane lagA, taba cANakya ne eka AdamI ko ThIka samajhA kara usa maNDapa ke Upara car3hA diyaa| cANakya ne maNDapa ke andara jahAM para candramA kA pratibimba par3atA thA, vahA~ para dUdha se bhara kara eka thAlI rakhadI, jaba barAbara pUrNatayA candramA kA pratibimba usa dUdha kI thAlI meM par3ane lagA taba cANakya ne usa garbhavatI devI ko bulavA kara use candramA se prativimvita usa dUdha kI thAlI ko dikhaayaa| usa samaya dUdha kI thAlI meM candramA kA pratibimba sAkSAt candramA ke samAna pratIta hotA thaa| cANakya ne usa devI ko pIne kI anumati dedI / vaha bar3e cAva se usa thAlI ke mu~ha lagAkara pIne lagI / jaise jaise vaha thAlI ke dUdha ko pItI gaI taise 2 cANakya ke saMketa karane para maNDapa para car3hA huA manuSya maNDapa ke chidra ko aisI khUbI se AcchAdita karatA rahA ki dUdha kI thAlI meM candramA kA prativimba bhI dUdha ke sAtha-sAtha calatA huA mAlUma hone lgaa| jisase ki usa garbha vatI devI ko sAkSAt candramA pIne kA vizvAsa hogyaa| isa prakAra cANakya ne apanI caturatA se dohalA pUrNa karavA diyA / tatpazcAt cANakya vahAM se calA gayA aura dravya ke liye kisI dhAtuvAdI kI zodha meM bhramaNa kara rahA thaa| idhara dohalA pUrNa hone para navamAsa-bAda usa devI kI kUkha se candramA ke samAna saumyatA ko dhAraNa karane vAlA aura sUrya ke samAna tejasvI putra ratna utpanna huaa| usakI mAtA ko candramA kA pAna karane kA dohalA utpanna huA thA isIliye usa bAlaka kA nAma "candragupta rakhA gayA / "eka samaya kI bAta hai, jaba ki candragupta anya lar3akoM ke sAtha pazu carA rahA thA, unhoMne eka khela khelanA zurU kiyA / isa khela ko "rAjakIya khela" kahate the| cadragupta svayaM rAjA banA anyoM ko usane uparAjA Adi ke pada diye / kucha ko nyAyAdhIza banAyA gyaa| kaIyoM ko rAjA ke gRha kA adhikArI bnaayaa| kaI cora aura DAkU banAye gaye / isa prakAra saba kucha nizcita karake vaha nyAya ke liye baiTha gayA / gavAhiyAM sunAI gaI / jaba dekhA ki doSa acchI taraha siddha ho gayA, taba nyAyAdhIzoM ke phaisale ke anusAra rAjA ne kacaharI AphIsaroM ko AjJA dI ki abhiyuktoM ke hAtha-paira kATa DAle jAyaM / jaba unhoMne kahA"deva hamAre pAsa kulhAr3e nahIM haiM, taba usane uttara diyA- 'yaha rAjA candragupta kI AjJA hai ki inake hAthapaira kATa DAle jAyaM yadi tumhAre pAsa kulhAr3e nahIM haiM to lakar3o kA DaNDA banAo aura usake Age bakarI ke sIMga lagA kara kulhAr3A banAlo' / unhoMne vaisA hI kiyA / kulhAr3A bana gayA taba hAtha-paira kATa DAle gaye / candragupta ne hukma diyA 'phira jur3a jAve' hAtha-paira / basa hAtha paira phira jur3a gaye" / vAstava meM bacapana ke hI saMskAra bhaviSya meM bhAgya nirmAtA hote haiN| honahAra bAlakoM kI prabhA unake udaya hone ke pUrva hI sUrya-rekhAoM ke samAna phailane lagatI haiM / ve isI avasthA meM khele huye khelahaMsI haMsI meM kiye gaye saMkalpa-bar3e hone para kArya rUpa meM pariNita kara dikhAte haiM, eka bAra "viliMgaTana" se kisI ne pUchA jaba ki vaha nirA bAlaka thA ki "ye TAimapIsa kyA kahatI hai ?" abodha viliMgaTana ne -isa varNana ko asambhava nahIM samajhanA cAhiye / yahA~ lekhaka ne apanI lekhana-cAturI dikhAI hai| bAlakoM ke khela ko bAlakoM ke adhaM meM lenA cAhiye / bAlaka candragupta kI AjJA-pAlana honI hI cAhaye thI aura huI bhI shii| bAlaka bahuta bAra apane kheloM meM mArA aura jilAyA karate haiM / yaha svAbhAvika varNana hai| (mauryasA0 kA0 60 pR0-1.2) / 260 Jain Educato International
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 uttara diyA ki 'kloka seja dI Tana, Tana, Tana aiNDa viliMgaTana bhI dI lArDa aupha laNDana" ( ghar3I kahatI hai Tana, Tana, Tana aura laNDana kA lArDa banegA viliMgaTana ) yaha bhaviSyavANI satya nikalI / bAlakoM ke hathiyAroM kI ar3acana DAlane para bAlaka candragupta kA yaha kahanA ki "yaha rAjA candragupta kI AjJA hai" kitanA uttejaka, AjJAkAraka, AtmavizvAsaka tathA manobala ko prakaTa karane vAlA hai| candragupta ne khela khela meM batalA diyA ki 'saMsAra ko candragupta kI AjJA ulaGghana karane kA sAhasa na hogA / vaha atyAcAriyoM kA saMhAraka aura apane pAMva para khar3A hone vAlA asambhava ko sambhava kara dikhAne vAlA svAvalambI vIra hogA / abodha zizu candragupta ke isa camatkArika prabhAvotpAdaka krIr3A ko usake bAlya-sakhA kyA para khAsa samajhadAra hI samajha sakate the / svayaM candragupta bhI kastUrI vAle hirana kI bhAMti apane jauhara se anabhijJa thA siMhanI kA baccA bher3a bakariyoM meM khela rahA thaa| ___ aisI hI eka milatI-mulatI candragupta kI bAlya-krIr3A kA ullekha AcArya hemacandrasUri ne apane pariziSTa parva meM kiyA hai yathAH-"candraguma apane par3osa ke lar3akoM ke sAtha gAMva se bAhara jAkara krir3Ae krtaa| kisI lar3ake ko hAthI, kisI ko ghor3A banAtA aura unake Upara svayaM car3ha kara rAjA bana kara anya lar3akoM ko zikSA detA tathA rAjA ke samAna prasanna hokara kisI ko gAMva Adi inAma meM detA eka dina una bAlakoM ke krIr3A karate samaya kahIM se bhramaNa karatA huA cANakya A nikalA / caMdragupta kI ukta ceSTAeM dekha kara use atyanta Azcarya huA, vaha parIkSA lene ke taura para bolA-"mahArAja ! kucha mujha garIba brAhmaNa ko bhI dAna denA cAhiye / " candragupta ne bAlya-sulabha kintu vIrocita zabdoM meM kahAH- "brahmadeva ! ye gA~va kI gAyeM cara rahI haiM inameM se jitanI tujhe Avazyaka ho le jA, maiM tujhe saharSa detA huuN|" cANakya muskarAkara bolA:-"gAyeM kaise le jAU~ ? inake mAlakoM se bhaya lagatA hai ve mAreMge to ? bAlaka candragupta ne sagarva uttara diyA-maiM tujhe saharSa dAna kara rahA hU~ nirbhaya hokara inheM gRhaNa karale, mere hote hue tujhe bhaya kaisA kyA nahIM jAnatA hai ki 'vIrabhogyA-basundharA ? isa prakAra usa vAlaka kA dhairya dekhakara cANakya bismita hokara dUsare bAlakoM se pUchane lagA ki yaha kisakA putra ratna hai ? lar3akoM ne uttara diyA, mahArAja ! yaha to eka parivrAjaka kA putra hai kyoMki isake nAnA ne jaba yaha apanI mAtA ke garbha meM hI thA taba se hI ise eka parivrAjaka ko de diyA hai|" cANakya yaha uttara sunakara samajha gayA ki yaha to vahI bAlaka hai jisake garbha kA maiMne dohalApUrNa kiyA thaa| cANakya bolA "are bhAI ! jisa parivrAjaka ko tere mAtA pitA ne tujhe samarpaNa kara diyA hai vaha parivrAjaka maiM hI hU~; aura rAjAoM kI tU yaha nakala kyA karatA hai ! cala mere sAtha maiM tujhe asalI rAjya dekara rAjA banAU / " rAjya lene kI icchA se candragupta bhI cANakya kI aMgulI pakar3akara usake sAtha cala pdd'aa"| cANakya abodha candragupta ke sAtha usake ghara gayA aura kucha bheTa dekara kahA:-"maiM tumhAre putra ko saba kucha sikhAUMgA, use mere sAtha kara do|" tadanusAra kara diyA ataH cANakya caMdragupta ko apane sAtha le gayA, aura use bahuta zIghra yuddha-vidyA meM nipuNa kara diyA, jaba candragupta sainya saMcAlana yogya ho gayA, to cANakya ne jo rasAyana siddhi dvArA dravya prApta kiyA thA, usa dhana se kucha sainya ikaTThI kI gaI, aura vaha caMdragupta ke netRtva meM vijaya yAtrA ko nikalI / sAhasa to mahAn thA kintu muTThIbhara azikSita sainika sabala rASTroM ke 261
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa 1 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa samakSa kyA khAkara Thaharate ? anta meM yuddha-kSetra kA parityAga karanA hI cANakya kI sammati se ucita samajhA gayA aura aba candragupta aura cANakya gupta bheSa meM bhramaNa karane lge| aneka bAra zatruoM ke guptacaroM se baca nikalane kA sAhasa kiyA thA jisako AcArya hemacandrasUri ne pariziSTa parva ke AThavA svarga meM khUba vistAra se manoraJjaka ullekha kiyA hai kintu vistAra bhaya se yahAM para nahIM likha kara maiM pAThakoM ko salAha detA hU~ ki pUrvokta grantha se par3ha leN| yahA~ to sirpha eka udAharaNa kA ullekha kara diyA jAtA hai jaise cANakya aura candragupta jaba gupta-veSa meM bhramaNa kara rahe the taba eka roja akasmAta kisI gA~va meM eka bur3hiyA ke ghara jA phuNce| bur3hiyA ne usa samaya khicar3I pakAI huI thI aura garama garama thAlI meM, nikAla kara apane baccoM ko de rahI thI, usameM eka lar3ake ne kucha adhika bhUkhA aura utAvalA hone ke kAraNa-- jaldI khAne ke liye khicar3I ke bIca meM hAtha mArA, khicar3I bahuta garama thI, isaliye usakA hAtha jala gayA aura hAtha jalane se lar3akA buve mArakara rone lgaa| lar3ake kI yaha ceSTA dekhakara bur3hiyA bolI "are mUrkha ! tU bhI candragupta aura cANakya ke sAmana abodha hI rhaa|" - apanA nAma sunakara candragupta aura caNakya usa bur3hiyA ke samIpa cale gaye, aura pUchA-maiyA! yaha candragupta aura cANakya kauna hai? aura isa lar3ake ke hAtha jalane para usake dRSTAnta se tumhArA kyA prayojana hai?" bur3hiyA bolI ! candragupta bhI eka rAjapUta hai jo samrAT banane kI abhilASA rakhatA hai, usane sImAprAnta ke bijaya kiye bagaira hI mukhya rAjadhAnI para AkramaNa kara diyA, isIse loga usake viruddha uTha khar3e huye aura sImAprAntoM se AkramaNa karake usako bIcameM ghera liyA bagaira sImAprAntoM ke vijaya kiye rAjadhAnI para evaM bIca ke zaharoM para-AkramaNa kara denA, yahI usakI mUrkhatA thI, usI taraha isa lar3ake ne bhI Asa pAsa kI ThaMDI khicar3I chor3akara garamA-garama khicar3I meM hAtha mArA tabhI isakA hAtha jala gyaa| bur3hiyA kI bheda-bharI bAtoM se cANakya aura candragupta kI AMkheM khulI ve mana hI mana meM usa bur3hiyA ko praNAma kara ke vahAM se ravAnA huye aura bahuta zIghra eka vizAla sainya saMgaThita karake abakI bAra unhoMne sImAprAnta ko adhIna kiyA aura vahAM se grAmoM aura nagaroM ko vijaya karate huye unake svAmiyoM ko apane pakSa meM lete hue dhIre-dhIre pATaliputra taka bar3ha Aye aura rAjA nanda (jo usa samaya kA sabase balazAlI nareza thA)--para AkramaNa kara diyA / rAjA nanda ko candragupta ke raNa-kauzala ke sAmane apane ghuTane Tekane par3e aura jaba vaha cAroM aura se hatAza ho gayA taba cupacApa candragupta aura cANakya kI svIkRti se rAjya-chor3a kara kahIM calA gayA / jAte samaya rAjA nanda kI eka yuvatI kanyA caMdragupta para Azakta ho gaI thI, ataeva use caMdragupta ko pati karane kI saharSa anumati rAjA naMda ne de dI aisA AcArya hemacandra sUri kRta pariziSTaparvameM ullekha milatA hai| saMkSepa meM yahI caMdragupta kA jIvana-vRtAMta hai ! magadha kA rAjya prApta kara lene para caMdragupta ne yUnAnI AkramaNakartA selyukasa ko kaisI gaharI hAra dI, phira kAbula, kaMdhAra, hirAta jaise pradeza lekara aura usakI kanyA ke sAtha byAha kara saMdhi karalI hai|| candragupta ke samaya meM bhArata kI sabhyatA kisa prakAra kI thI jisake viSaya meM kaI yatra tatra pramANa upalabdha hote haiM parantu bhAratasamrATa candragupta kI rAjasabhA meM yUnAna kA re lyUkasa jo samrATa ke hAthoM se parAjaya ho sandhi karalI thI jisakA hAla Upara likhA hai, usakA dUta megasthanIja bhArata meM AyA aura 262 Jain Educatie ternational
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkara kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 candragupta kI rAjasabhA meM rahatA thA usane jo apanI AkhoM se dekhakara jo hAla likhA hai usako yahAM uddhRta kara diyA jAtA hai / candragupta kI rAjadhAnI - arthAt pATaliputra nagara sona aura gaGgA nadiyoM ke saMgama para basA huA thA / Aja kala isake sthAna para paTanA aura bAMkIpura nAma ke zahara base huye haiM / prAcIna pATaliputra bhI Ajakala kI taraha lambA basA huA thA usakI lambAI una dinoM meM 9 mIla aura caur3AI 1 // mIla thI usake cAroM ora kASTa kI banI huI eka dIvAra thI, jisameM 64 phATaka aura 570 burja the| dIvAra ke cAroM ora eka gaharI parikhA yA khAI thI, jisameM sona nadI kA pAnI bharA rahatA thaa| rAjadhAnI meM candragupta ke mahala adhikatara kASTa ke bane huye the, para zAna zaukata meM ve phArasa ke rAjAoM ke mahaloM se bhI bar3hakara the / candragupta kA darabAra--bahumUlya bastuoM se susajjita thA / vahA~ rakhe hue sone cA~dI ke bartana aura khilaune jar3AU mez2a aura kursiyA~ tathA kInakhAba ke kapar3e dekhane vAloM kI zraMkha meM cakAcauMdha paidA karate the| jaba kabhI kabhI candragupta bar3e bar3e avasaroM para rAjamahala ke bAhara nikalatA thA to vaha sone kI pAlakI para car3hatA thA / usakI pAlakI motI kI mAlAoM se sajI rahatI thI / jaba use thor3I hI dUra jAnA hotA thA to vaha ghor3e para car3hakara jAtA thA, para lambe saphara meM vaha sunaharI bhUloM para saje huye hAthI para car3hatA thA / jisa taraha Ajakala bahuta se rAjAoM aura nabAboM ke darabAra meM murgI, baTera; gar3he aura sA~r3a vagairaha kI lar3AI meM dilacaspI lI jAtI hai, usI taraha candragupta bhI jAnavaroM kI lar3AI se apanA manoJjana karatA thA / pahalavAnoM ke paraspara yuddha bhI usake daravAra meM hote the| jisa taraha Ajakala ghor3oM kI daur3a hotI hai aura usameM hajAroM kI bAz2I lagAI jAtI hai usI taraha candragupta samaya meM bhI baila daur3Aye jAte the aura vaha usa daur3a ko bar3I ruci se dekhatA thA Ajakala kI taraha usa samaya bhI loga daur3a meM bAz2I lagAte the / daur3ane kI jagaha haz2Ara gaz2a ke ghere meM rahatI thI aura eka ghor3A tathA usake udhara udhara do baila eka ratha ko lekara daur3ate the 1 .." candragupta kI zAsana-paddhati -- magAsthanIz2a tathA sainika vyavasthA aura zAsana paddhati kA jo patA lagatA hai use ema0 e0 ne 'azoka ke dharmalekha " nAmaka pustaka ke tRtIya zravalokanArtha uddhRta kiyA jAtA hai: kauTilIya arthazAstra se candragupta maurya kI atyanta saMkSepa meM zrIyuta janArdana bhaTTa adhyAya meM diyA hai use yahA~ pAThakoM ke sainika vyavasthA - candragupta maurya kI senA prAcIna prathA ke anusAra caturaMgaNI thI, kintu usameM ala senA kI eka vizeSatA thI / candragupta kI senA meM hAthI 9000, ratha 8000, ghor3e 30000, aura paidala sipAhI 600000, the / haraeka ratha para sArathI ke alAvA do dhanurdhara aura hara hAthI para mahAvata httr3akara tIna dhanurdhara baiThate the / isa taraha kula sainikoM kI saMkhyA 600:00 paidala, 30000, ghur3asavAra 36000 gajArohI aura 24000 rathI, arthAt kula milAkara 720000 thI / ina saboM ko rAjakhajAne se vetana niyamita rUpa se milA karatA thA / sainika maNDala - senA kA zAsana eka maNDala ke adhIna thaa| isa maNDala meM 30 sabhAsada the, jo 6 vibhAga meM vibhakta the / pratyeka bibhAga meM pA~ca sabhAsada hote the / prathama vibhAga meM pA~ca sabhAsada hote A 263
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa the prathama vibhAga jalasenApati ke sahayoga se jalasena kA zAsana karatA thaa| dvitIya vibhAga ke adhikAra meM sainya-sAmagrI aura rasada vagairaha rahatA thaa| raNa vAdya bajAne vAle, sAisa, ghasiyAre Adi kA pravandha bhI isI vibhAga se hotA thaa| tRtIya vibhAga paidala senA kA zAsana karatA thaa| caturtha vibhAgake adhikAra meM savAra senA kA prabandha thaa| paMcama vibhAga ratha senA kI dekha bhAla karatA thA aura SaSTa vibhAga hastisainya kA prabandha karatA thA / caturaMgaNI senA to bahuta prAcIna kAla se hI calI A rahI thii| para jala-senAvibhAga aura sainya-sAmagrI-vibhAga candragupta kI pratibhA ke pariNAma hI the| senA kI bhartI-cANakya ke anusAra paidala senA ke sipAhI 6 prakAra se bhartI kiye jAte the| yathA:-'maula' jo bApa-dAdoM ke samaya se rAja senA meM bhartI hote cale Aye the, 'bhRta' jo kirAye para lar3ane ke liye bhartI kiye jAte the, 'zreNI' jo sahayoga ke sidvAntoM para eka sAtha rahane vAlI kucha yoddhA jAtiyoM meM se bhartI kiye jAte the, 'mitra' jo mitra dezoM meM se bhartI kiye jAte the, 'amitra' jo zatru dezoM meM se bhartI kiye jAte the aura 'aTavI' jo jaMgalI jAtiyoM meM se bhartI kiye jAte the| senA ke astra-zastra-kauTilIya artha-zAstra meM sthira-yantra' ( jo eka se dUsarI jagaha phake jA sakeM ) halamukha' ( jinakA sira hala kI taraha ho ) 'dhanuSa, bANa, khaMDa, kSura-kalpa' jo chure ke samAna ho) Adi aneka astra-zastroM ke nAma milate haiM / inake mI alaga alaga 2 bahuta se bheda the| durga ke kile-cANakya ke anusAra una dinoM durga kaI prakAra ke hote the aura cAroM dizAoM meM banAye jAte the nimna likhita prakAra ke durgoM kA patA calatA hai:-'zraudaka' jo dvIpa kI taraha cAroM ora pAnI se ghirA rahatA thaa| 'pArvana' jo parvata kI caTTAnoM para banAyA jAtA thaa| 'dhAnvana' jo registAna yA mahA Usara jamIna meM banAyA jAtA thA / inake alAvA vahuta se choTe choTe kile gAMvoM ke bIcoM bIca banAye jAte the| jo kilA 800 gAMvoM ke kendra meM banAyA jAtA thA use 'sthAnIya, jo kilA 4.0 gAMvoM ke bIcoMbIca banAyA jAtA thA use 'droNamukha', jo kilA 200 gAMvoM ke madhya meM banAyA jAtA thA use 'khArva. Tika' aura jo kilA 100 gAMvoM ke kendra meM rahatA thA use 'saMgrahaNa kahate the| nagara-zAsaka-maNDala-jisa prakAra senA kA zAsana eka sainika maNDala ke adhIna thA usI prakAra nagara kA zAsana bhI eka dUsare maNDala ke hAtha meM thaa| yaha maNDala eka prakAra se Ajakala kI 'myUnisipailiTI' kA kAma karatA thA, aura sainika-maNDala kI taraha 6 vibhAgoM meM baTA huA thaa| isa maNDala meM bhI 30 sabhAsada the aura pratyeka vibhAga cAra sabhAsadoM ke AdhIna thA / ina vibhAgoM kA varNana megAsthanIja ne nimna likhita prakAra se kiyA hai: prathama vibhAga kA kartavya zilpakalAoM, udyoga-dhandhoM aura kArIgaroM kI dekhabhAla karanA thaa| yaha vibhAga kArIgaroM kI majadUrI kI dara bhI nizcita karatA thaa| kAranAne vAloM ke kacce mAla kI dekha bhAla kA kAma bhI isI vibhAga kA kAma thaa| isa bAta para vizeSa dhyAna diyA jAtA thA ki kahIM ve loga ghaTiyA yA kharAba sAmAna to kAma meM nahIM lete / kArIgara rAjya ke vizeSa samajhe jAte the| isaliye jo koI unakA aMga bhaMga karake unheM nikammA banAtA thA use prANa daNDa diyA jAtA thaa| 264
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkara kA jIvana ] [ ausavAla saMvat 112 dvitIya vibhAga - kA kartavya videziyoM kI dekha-rekha karanA thA / maurya sAmrAjya kA videziyoM se bar3A ghaniSTha sambandha thA / aneka videzI loga byApAra athavA bhramaNa ke liya isa deza meM Ate the / unakA isa vibhAga kI ora se ucita nirIkSaNa kiyA jAtA thA aura unakI sAmAjika sthiti ke anusAra Thaharane ke liye unheM sthAna tathA naukara cAkara diye jAte the / AvazyakatA par3ane para vaidya loga unakI cikitsA karane ke liye niyukta rahate the / mRta videziyoM kA antima saMskAra ucita rUpa se kiyA jAtA thaa| marane ke bAda unakI sampatti tathA riyAsata Adi kA prabandha isI vibhAga kI ora se hotA thA aura usakI Aya unake uttarAdhikAriyoM ke pAsa bheja dI jAtI thI / yaha vibhAga isa bAta kA bar3A acchA pramANa hai ki bikrama pUrva tIsarI aura cauthI zatAbdi meM maurya sAmrAjya kA videzI rASTroM se lagAtAra sambandha thA aura bahuta se videzI vyApAra Adi ke sambandha se bhAratavarSa meM Ate the / tRtIya vibhAga - kA kartavya sAmrAjya ke andara janma aura mRtyu kI saMkhyA kA hisAba ThIka ThIka niyamAnusAra rakhanA thaa| janma aura mRtyu kI saMkhyA kA hisAba isaliye rakkhA jAtA thA ki jisameM rAjya ko isa bAta kA ThIka ThIka patA rahe ki sAmrAjya kI AbAdI kitanI bar3hI yA kitanI ghaTI / janma aura mRtyu kA lekhA rakhane se prajA se kara vasUla karane meM bhI sahUliyata rahatI thI / yaha eka prakAra kA pola Taiksa ( Poll-Tax ) thA jo hara eka manuSya para lagAyA jAtA thA / videziyoM ko yaha dekhakara Azcarya hotA hai ki usa prAcIna samaya meM bhI eka bhAratIya zAsaka ne apane sAmrAjya kI janasaMkhyA jAnane kA kaisA acchA prabandha kara rakkhA thA / isake liye eka alaga vibhAga hI khulA huA thA / caturtha vibhAga - ke. AdhIna bANijya-vyavasAya kA zAsana thA / bikrI kI cIjoM kI dara niyata karanA tathA saudAgaroM se baTakharoM aura nApajokhoM kA yathocita upayoga karAnA isa vibhAga kA kAma thA / isa vibhAga ke adhikArI bar3I sAvadhAnI se isa bAta kA nirIkSaNa karate the ki baniye tathA vyApArI rAjamudrAkita vaTakharoM aura mApoM kA prayoga karate haiM yA nahIM / pratyeka vyApArI ko vyApAra karane ke liye rAjya se lAisansa yA paravAnA lenA par3atA thA / aura isake liye use eka prakAra kA kara bhI denA par3atA thA / eka se adhika prakAra kA vyApAra karane ke liye vyApArI ko dUnA kara denA par3atA thA / paMcama vibhAga -- kArakhAnoM aura unameM banI huI cIjoM kI cIja ko alaga 2 rakhane kI AjJA rAjya kI ora se dI gaI thI / becanA niyama ke viruddha aura daNDanIya samajhA jAtA thA / dekhabhAla karatA thA / purAnI aura nayI rAjyAjJA ke binA purAnI cIjoM kA paSTa vibhAga- bikI huI vastuoM ke mUlya para dazamAMza kara vasUla kiyA jAtA thA / jo manuSya kara na dekara isa niyama ko bhaMga karatA thA use prANadaNDa diyA jAtA thA / apane apane kartavyoM ke atirikta sabhAsadoM ko eka sAtha mila kara nagara- zAsana ke sambandha meM sabhI Avazyaka kAma karane par3ate the| hATa, bATa, ghATa aura mandira Adi saba lokopakArI kAryoM aura sthAnoM kA prabandha inhIM logoM ke hAtha meM thA / mAlUma par3atA hai ki takSazilA, ujjayani Adi sAnnAjya ke sabhI bar3e 2 nagaroM kA zAsana bhI isI vidhi se hotA thA / Jain Education Intational 265
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prAntoM kA zAsana-dUrasthita prAntoM kA zAsana rAjapratinidhiyoM ke dvArA hotA thaa| rAjapratinidhi Ama taura para rAjagharAne ke loga huA karate the| unake adhIna aneka karmacArI hote the| 'arthazAstra' ke anusAra pratyeka rAjya cAra mukhya prAntoM meM vibhakta honA cAhiye aura pratyeka prAnta eka eka rAjakumAra yA 'sthAnika' nAmaka zAsaka ke adhIna honA cAhiye / isa bAta kA patA nizcita rUpa se nahIM hai ki candragupta maurya kA vistRta sAmrAjya kitane prAntoM meM baTA huA thA, para azoka ke lekhoM se patA lagatA hai ki usakA sAmrAjya cAra bhinna 2 prAntoM meM baTA huA thaa| 'takSazilA' 'ujayani' 'tosalI' aura 'suvarNagiri' nAmaka cAra prAntIya rAjadhAniyoM ke nAma azoka ke zilA-lekhoM meM milate haiN| 'takSazilA' pazcimottara prAnta kI aura 'suvarNagiri' dakSiNa prAnta kI rAjadhAnI thii| aisA kahA jAtA hai ki azoka apane pitA ke jIvana kAla meM takSazilA aura ujjaina donoM jagaha prAntika zAsaka raha cukA thA / rAja-pratinidhi yA rAjakumAra ke bAda "rAjukoM" kA ohadA thA jo Aja kala ke kamiznaroM ke samAna the| unake nIce 'yukta' 'upayukta' 'prAdezika' zrAdi aneka karmacArI rAjya kA kAma niyamapUrvaka calAte the| "arthazAstra" aura azoka ke lekhoM se patA lagatA hai ki candragupta aura azoka kI zAsana praNAlI bahuta hI suvyavasthita aura UMce DhaMga kI thii| dUrasthita rAjakarmacAriyoMkI kAryavAhI kI sUcanA dene aura rattI 2 bhara ke samAcAra samrATa ko bhejane ke liye "prativedaka" ( samvAdadAtA ) niyukta the ye loga pratidina hara eka nagara yA grAma kA saccA samAcAra rAjadhAnI ko bhejA karate the| arthazAstra ke anusAra rAjya-zAsana kAma lagabhaga 30 vibhAgoM meM baTA huA thaa| ina vibhAgoM ke adhyakSa yA supariNTeNDeNToM kA kartavya bahuta hI vistAra ke sAtha "arthazastra" meM diyA gayA hai / ina vibhAgoM meM se mukhya-mukhya "guptacara-vibhAga, sainika-vibhAga, vyApArabANijyavibhAga, nau-vibhAga, zulka vibhAga, ( cugI kA mahakamA ) AkarI vibhAga, surA-vibhAga, (AbakArI kA mahakamA ) kRSi-vibhAga, naharavibhAga, pazu rakSA vibhAga, cikitsA vibhAga, manuSya gaNanA vibhAga" Adi-Adi the| guptacaravibhAga-senA ke bAda rAjya kI rakSA guptacaroM para nirbhara thI / arthazAstra meM guptacaravibhAga tathA guptacaroM kA bar3A acchA varNana milatA hai / guptacara loga bhinna bhinna bheSoM meM guptarIti se ghUmaphira kara haraeka prakAra ke samAcAra rAjA ko diyA karate the| ve na kevala sAmrAjya ke bhItara balki sAmrAjya ke bhI bAhara udAsIna tathA zatru-rAjyoM meM jAkara gupta bAtoM kA patA lagAyA karate the| jisa taraha "jarmanI ke kesara ne" guptacaroM kA eka alaga vibhAga khola rakhA thA aura usake dvArA vaha zatru-mitra tathA udAsIna saboM kA samAcAra prApta kiyA karatA thA, usI taraha candragupta ne bhI eka guptacara-saMsthA sthApita kI thI aura isI saMsthA ke dvArA vaha saba bAtoM kA patA lagAyA karatA thaa| vezyAoM se bhI guptacara kA kAma liyA jAtA thaa| guptacara loga "gUr3ha yA sAMketika" dvArA gupta saMvAda bhejA karate the jisa taraha jarmana loga yuddha meM kabUtaroM se ciTTIrasA kA kAma lete the usI taraha candragupta ke guptacara bhI kabUtaroM ke dvArA khabareM bhejA karate the| kRSi-vibhAga-rAjya kI ora se eka "sItAdhyakSa" nAmaka aphasara niyukta thA jo "kRSi 266 Jain Education international
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 vibhAga" kA zAsana karatA thaa| usakA pada vahI thA jo Aja kala ke "DAirekTara Apha egrikalcara" kA hai| khetI kI bhUmi rAjA kI sampatti ginI jAtI thI aura rAjA kisAnoM se paidAvAra kA cauthAI bhAga karake rUpa meM Ama taura para vasUla karatA thaa| isa bAta kA patA nahIM lagatA ki lagAna kA bandobasta hara sAla hotA thA yA kaI sAla ke bAda / kisAna loga sainika sevA se alaga rakhe jAte the / megAsthanIja sAhaba isa bAta ko dekhakara bar3e cakita the ki jisa samaya zatru senAe~ ghorasaMprAma macAye rakhatI thIM usa samaya bhI khetIkara loga zAnti pUrvaka apane khetI ke kAma meM lage rahate the / __ bhAratavarSa sadA se kRSi-pradhAna deza rahA hai| ataeva isa deza ke liye siMcAi kA prazna hamezA se bar3e mahatva kA ginA jAtA hai / candragupta ke zAsanake liye yaha bar3e gaurava kA viSaya hai ki usane siMcAI kA eka vibhAga hI alaga niyata kara diyA thA / isa vibhAga para vaha vizeSa dhyAna detA thA, megAsthanIja sAhaba ne bhI likhA hai ki "bhUmike adhikatara bhAga meM siMcAI hotI hai isI se sAla meM do phasaleM paidA hotI haiM rAjya ke kucha karmacArI nadiyoM kA nirIkSaNa aura bhUmi kI nApa jokha usI taraha karate haiM; jisa taraha mizra meM kI jAtI hai ve una gUloM athavA nAliyoM kI bhI dekha bhAle karate haiM jinake dvArA pAnI khAsa naharoM se zAkhA naharoM meM jAtA hai, jisameM ki saba kisAnoM ko samAna rUpa se nahara kA pAnI siMcAI ke liye mila sake / " megAsthanIja kA ukta kathana arthazAstra se pUrI taraha puSTa ho jAtA hai / siMcAI ke bAre meM kucha bAteM arthazAstra meM aisI bhI likhI haiM jo megAsthanIja ke barNana meM nahIM pAI jAtI haiN| arthazAstra ke anusAra siMcAI cAra prakAra se hotI thI, yathA (1) "hastaprAvartima' arthAt hAtha ke dvArA (2) "skAndha prAvartima" arthAt kandhoM para pAnI le jAkara ( 3 ) "srotayaMtraprAvattima" arthAt yaMtrake dvArA ( 4 ) "nadIsarastaTAkUpodghATam" arthAt nadiyoM, tAlAboM aura kUpoM ke dvArA, siMcAI ke pAnI kA mahasUla krama se paidAvAra kA paMcamAMza, caturthAza aura tatIyAMza hotA thA / arthazAstra meM kulyA kA nAma bhI AtA hai / jisakA artha "kRtrimAsarita" athavA nahara hai / isase vidita hotA hai ki una dinoM bhAratavarSa meM nahareM banAI jAtI thIM / aura unake dvArA kheta sIMce jAte the / pAnI jamA karane ke liye setu yA bAndhA bhI bAndhe jAte the aura tAlAba yA kUpa ityAdi kI marammata hamezA huA karatI thii| isa bAta kI bharapUra dekha-rekha ravakhI jAtI thI ki yathA samaya hara eka manuSya ko AvazyakatAnusAra jala milatA hai yA nahIM / jahAM nadI sarovara talAva ityAdi nahIM the vahA~ rAjA kI ora se tAlAba bagairaha khudavAye jAte the / giranAra meM (jo kAThiyAvAr3a prAMta meM hai) eka caTTAna para kSatrapAla rudrAyama kA eka lekha khudA huA hai / usase vidita hotA hai dUrasthita prAntoM meM bhI siMcAI ke prazna para mauryasamrATa kitanA dhyAna dete the| yaha lekha I0 sana 150 ke bAda hI likhA gayA thA / isameM likhA hai ki puSyagupta vaizya ne jo candragupta kI ora se pazcimI prAntoM kA zAsaka thA giranAra kI pahAr3I para eka choTI nadI ke eka ora bandhA banAvAyA jisase eka mIla sI bana gaI / isa mIla kA nAma 'sudarzana' rakkhA gayA aura isase khetoM kI siMcAI hone lagI / bAda samrATa azoka ne usameM se nahareM bhI niklvaaii| nahareM azoka ke pratinidhi rAjA "tuSaspha" kI dekha bhAla meM banavAI gaI thI ! .... maurya samrAToM kI banavAI huI mIla tathA bAndha donoM 400 varSa taka kAyama rahe / usake bAda san 150 meM bar3A bhArI tUphana Ane se jhIla aura bandha donoM naSTa ho gaye taba zaka kSatrapa rudradAmana Arriam-marwarrar 267
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ne bandhA ko phira se banabAyA aura isa bandhA tathA mIla kA saMkSipta itihAsa usane eka zilAlekha meM likha diyA jo giranAra kI caTTAna para khudA huA hai| cANakya ke kathana se yaha bhI jJAta hotA hai / ki kRSi vibhAga ke sAtha sAtha "antarikSavidyA vibhAga" ( Beteorological Department ) bhI thaa| yaha vibhAga eka prakAra ke yantra ke dvArA isa bAta kA nizcaya karatA thA ki kitanA pAnI barasa cukA hai / bAdaloM kI raMgata se bhI isa bAta kA patA lagAyA jAtA thA ki pAnI barasegA yA nahIM aura barasegA to kitanA / sUrya, zukra aura vRhaspati kI sthiti aura cAla se bhI yaha nizcaya kiyA jAtA thA ki kitanA pAnI barasane vAlA hai / sAmrAjya kI sar3akeM-suvyavasthita dazA meM rakhI jAtI thIM / zrAdha kosa para patha-pradarzaka patthara ( mAilasTona ) gar3e rahate the| eka bar3I sar3aka Ajakala kI prANDaTraka roDa (kalakatte se pezAvara vAlI sar3aka ) ke samAna pazcimottara sImAprAnta meM takSazilA se lagAkara sIdhe maurya sAmrAjya kI rAjadhAnI arthAt pATaliputra taka jAtI thaa| yaha sar3aka lagabhaga 1000 mIla lambI thii| arthazAstra se patA lagatA hai ki moryasAmrAjya meM sar3akeM saba dizAoM ko jAtI thIM, jisa dizA meM yAtriyoM aura vyApAriyoM kA AnA jAnA adhika rahatA thA usI dizA meM adhikatara sar3akeM banavAI jAtI thiiN| una dinoM jo dakSiNa kI ora sar3akeM jAtI thIM ve adhika mahatva kI ginI jAtI thiiN| kyoMki vahA~ byApAra adhika hotA thA aura vahIM se hIrA, javAhira, motI, sonA ityAdi bahumUlya vastueM AtI thIM / sar3akeM kaI kisma kI hotI thI / bhinna 2 prakAra ke manuSyoM aura pazuoM ke lie bhinna 2 sar3akeM thIM / jisa sar3aka para rAjA kA julUsa vagairaha nikalatA thA vaha "rAjamArga" kahalAtA thA jisa sar3aka para ratha calate the, vaha 'rathapatha' kahalAtA thA, jisa sar3aka para khaccara aura UMTa calate the, vaha "kharauSTrapatha" kahalAtA thA; jisa sar3aka para pazu calate the vaha 'pazupatha' kahalAtA thaa| aura jisa sar3aka para paidala manuSya calate the vaha "manuSya patha" kahalAtA thaa| isI taraha se kucha sar3ake aisI thIM jina kA nAma una dezoM yA sthAnoM ke nAma para par3A huA thA, jina dezoM aura sthAnoM ko ve jAtI thIM isI taraha kI eka sar3aka rASTra-patha kI choTe-choTe jiloM ko jAtI thii| vividha patha' nAmaka sar3aka carAgAhoM ko jAtI thI jo sar3aka senA ke rahane sthAnoM jAtI thI, vaha "byUhapatha" ke nAmase pukArI jAtI thii| aura jo sar3aka smazAna ko jAtI thI vaha smazAna-patha kahalAtI thI / bana kI ora jAne vAlA mArga 'bana-patha' ke nAma se pukArA jAtA aura jo mArga puloM tathA bAndhoM kI ora jAtA thA vaha setu-patha kahalAtA thaa| rAjya ke sabhI kAma rAja-koSa para nirbhara rahate haiN| isaliye kara lagAnA rAjA ke liye bahuta Avazyaka hai| artha zAstra meM eka sthAna para mauryasAmrAjya ke zrAya ke dvAra nimna rUpa se likhe gaye haiM:(1) rAjadhAnI (2) grAma aura prAMta (3) khAne (4) sarakArI bAga (5) jaMgalAta (6) jAnavara aura carAgAha tathA (7) 'vaNika patha' / ___ candragupta kI zAsana-vyavasthA kA ullekha kauTilIya arthazAstra aura megAsthAnIja ke bhramaNa vRtAnta meM vistAra pUrvaka milatA hai / usI vRtAnta ko atyanta saMkSepa meM gurukula-vizvavidyalaya kAGgar3I ke itihAsa lekhaka evaM prophesara zrIsatya-ketu vidyAlaMkAra ne apane mauryasAmrAjya ke itihAsa meM ullikhita kiyA hai / yahA~ ukta pustaka se atyanta avazya-kIya, jJAtavya, aura rucikara aMza uddhRta kiyA jAtA hai Jain Education Hernational
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUra kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 nyAya-vyavasthA - "samrAT candragupta ke vistRta sAmrAjya meM nyAya ke liye eka hI nyAyAlaya paryApta nahIM ho sakatA thA / isaliye pATaliputra ke bar3e nyAyAlaya ke sivAya anya aneka choTe bar3e nyAyAlaya sAmrAjya meM vidyamAna the / saba se choTA nyAyAlaya 'grAma-saMgha' kA hotA thA, grAma kI sabhA bhI apanI grAma sambandhI bAtoM kA phaisalA svayaM kiyA karatI thI / isa ke Upara 'saMgraharaNa' kA nyAyAlaya hotA thA, isake Upara 'droNamukha' kA aura 'droNamukha' ke upara 'janapadasandhi' kA / janapadasandhi nyAyAlaya ke Upara rAjA kA apanA nyAyAlaya hotA thA, isameM rAjA svayaM upasthita hotA thA aura usa kI sahAyatA ke liye anya aneka nyAyAdhIza hote the / grAma saMgha aura samrAT ke nyAyAlayoM ke sivAya zeSa pA~ca zreNiyoM ke nyAyAlaya do bhAgoM meM vibhakta the | donoM kI racanA aura kArya sarvathA bhinna 2 the / eka nAma thA 'dharmasthIya' aura dUsare kA 'kaNTaka-zodhana' / dharmasthIya nyAyAlayoM meM tIna 3 nyAyAdhIza hote the, inheM 'dharmasthIya' yA 'vyavahArika' kahA jAtA thA / isI prakAra ' kaNTakazodhana' nyAyAlayoM meM bhI tIna 3 nyAyAdhIza hote the, parantu inheM 'pradeSTA' kahA jAtA thA / aneka vidvAnoM ke dharmasthIya ko Civil aura kaNTakazodhana ko Criminal nyAyAlaya kahA hai / ina nyAyAlayoM meM kina kina viSaya para vicAra hotA thA, nyAya kisa kAnUna ke AdhAra para hotA thA, nyAyAlayoM meM mukadame kisa prakAra kiye jAte the, aparAdhI ko vividha prakAra ke daNDa kisa prakAra diye jAte the, gavAhoM aura nyAyAdhIza kA kartavya unake adhikAra Adi kA rocaka varNana kauTilya arthazAstra meM atyanta vistAra se diyA gayA / " zikSA vibhAga - "mauryakAla meM zikSA paddhati kyA thI, yaha kaha sakanA bahuta kaThina hai / hameM mAlUma hai ki usa kAla meM takSazilA jaise sthAnoM para vizvavidyAlaya vidyamAna the| jina meM bahuta se vidyArthI ucca zikSA prApta kiyA karate the| sAtha hI banoM meM vAnaprasthI AcArya loga bahuta se ziSyoM ko sAtha meM rakha kara vidyA par3hAyA karate the / rAjya inako sahAyatA detA thA / prAyaH yaha rIti thI ki AcAryoM ko apane zikSaNAlaya ke anurUpa bhUmi de dI jAtI thI / isakI sampUrNa AmadanI zikSaNAlaya ke liye hI kharca hotI thii| bahuta se zikSaNAlaya sIdhe taura para rAjya ke AdhIna the| ina zikSakoM ko rAjya kI ora se vetana milatA thA / " ityAdi zikSA kA acchA prabandha thA / ina dAna vibhAga - " candragupta-kAlIna rASTrIya vyaya kA 'dAna' bhI bahuta mahatva pUrNa bhAga thA / ... bAla, vRddha, byAdhi - pIr3ita, Apattigrasta Adi vyaktiyoM kA pAlana-poSaNa saba rAjya kI tarapha se hotA thA / mauryakAla meM ina asahAya vyaktiyoM ke pAlana ke liye vyavasthita rUpa se prabandha hotA thA / asahAyoM se aise kArya (carkhA kAtanA Adi) karAye jAte the jinheM ki ye AsAnI ke sAtha kara sakeM / aura unako parizramAnusAra majadUrI atirikti rAja-koSa se bhI AvazyakatAnusAra ucita sahAyatA dI jAtI thI / isase pratIta hotA hai ki una dinoM Ajakala jisa taraha bhikhamaMgoM kI bharamAra hai una dinoM meM maMgate DhUMDhane para bhI na milate hoMge / isake atirikta kArIgaroM, kRSakoM, sArvajanika kAryakatAoM, saMsthAoM aura anya saMgaThana kArya vagairaha ke liye rAjya kI ora se sahAyatA milatI thI / deza hita bI paropakArI manuSyoM para rAjA kI kRpAdRSTi rahatI thI / " cikitsAlaya aura svAsthya-rakSA --- "prAcIna bhArata meM cikitsA zAstra ne jo unnati kI thI, usakA vistAra se varNana karane kI AvazyakatA nahIM / ...... "caMdragupta ke samaya meM cikitsA zAstra bahuta unnati 269
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko prApta thaa|........"cNdrgupt ke samaya meM rAjya kI ora se aneka cikitsA hote the| unake sAtha bhaiSajyAgAra ( Store-Rooms ) bhI hote the| ... 'mAnava cikitsA ke alAvA pazu cikitsA kA bhI prabaMdha thaa|... "samrATa caMdragupta ke samaya meM isa bAta ke liye vizeSa prayatna kiyA jAtA thA ki roga hone hI na pAveM / asAvadhAnI upekSA Adi rakhane para cikitsakoM ko bhI daNDa diyA jAtA thaa|" kiMtu Aja hama ukta kathana ke bilakula viparIta dekhate haiM / jitane adhika cikitsAlaya khulate jA rahe haiM utane hI adhika dinadUne rAta caugune--rogI bar3hate jA rahe haiM / naye 2 roga utpanna ho rahe haiN| cikitsAlayoM meM rogiyoM kI saMkhyA ghaTane ke bajAya prativarSa bar3hatI rahI hai / isakA kAraNa kevala yahI hai ki rAjya kI ora se "roga hone hI na pAveM" jaisA candragupta ke zAsanakAla meM pravandha thA vaisA isa samaya koI niyama hI nahIM hai| jaba pAr3a sthira hai taba pattoM ke patajhar3a hone se lAbha kyA ? vyApArI varga nakalI, hAnikAraka, milAvaTI, kharAba vastu nahIM beca sakate the| safAI kA pUrA dhyAna rakhA jAtA thA / bAjAra, galI, mohalloM meM kUr3A, pezAba pAstrAnA, mare huye sA~pa, cUhe tathA bar3e jAnavaroM ko DAla dene para daNDa milatA thaa| sArvajanika saMkaToM kA nivAraNa-samrAT candragupta ke zAsanakAla meM durbhikSa, agni, bAr3ha Adi sArvajanika saMkaToM ke nivAraNa ke liye aneka prakAra se upAya kiyA jAtA thaa|" AvAgamana ke sAdhana-"candragupta kA sAmrAjya bahuta vistRta thA / isaliye AvAgamana ke liye uttama sAdhanoM aura mArgoM kI bahuta AvazyakatA thii| mArgoM kA prabandha sarakAra ne eka pRthaka vibhAga ke supurda rakkhA thA / jalamArga aura sthalamArga donoM kA uttama prabandha thaa| jalamArga-maurya candragupta ke zAsanakAla meM naukAoM aura jahAjoM kA bahuta adhika calana thaa| naukAnayana-zAstra kI bahuta unnati ho cukI thii| usa samaya kitane hI prakAra ke jahAz2a hote the| samudra se motI, zaMkha Adi ekatrita karane vAle jahAz2a bhI the| samudra meM AI huI vipattiyoM aura DAkuoM ke AkramaNa Adi se rakSA ke bhI acche acche upAya the| sthala mArga--sar3akoM kA uttamottama prabandha thA jo Upara likha Aye haiN| rIti-rivAja, svabhAva, sabhyatA--' maurya-kAlIna bhAratIyoM ke rIti, rivAjoM ke sambandha meM yUnAnI lekhakoM ke kucha vivaraNa uddhRta karanA bhI Avazyaka pratIta hotA hai: 'bhAratIya loga kiphAyata ke sAtha rahate vizeSataH jaba ki ve kaimpa meM hoN|" "bhAratIya loga apane cAlacalana meM sIdhe aura mitavyayI hone ke kAraNa bar3e sukhI rahate haiN|" "unake kAnUna aura vyavahAra kI saralatA isase acchI taraha pramANita hotI hai ki ve nyAyAlaya meM bahuta kama jAte haiN| unameM giravI aura dharohara ke abhiyoga nahIM hote aura na ve muhara va gavAha kI z2arUrata rakhate haiN| ve eka dUsare ke pAsa dharohara rakhakara Apasa meM vizvAsa karate haiM / apane ghara va sampatti, ve prAyaH arakSita avasthA meM hI chor3a dete haiM" ye bAteM sUcita karatI haiM ki unake bhAva udAra the| "apane cAla kI sAdhAraNa sAdagI ke pratikUla ve bArIkI aura naphAsata ke premI hote haiN| unake www.arwaranwwwwwraaner Jain Edusenternational
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 vastroM para sone kA kAma kiyA huA hotA hai| ve vastra mUlyavAna ratnoM se vibhUSita rahate haiM / ve loga atyanta sundara malamala ke bane huye phUladAra kapar3e pahanate haiN| sevaka loga unake pIche pIche chAtA lagAye calate haiM / ve saundarya kA bar3A dhyAna rakhate haiM aura apane svarUpa ko saMvArane meM koI upAya uThA nahIM rkhte|" ___"sacAI aura sadAcArI donoM kI ve samAna rUpa se pratiSThA karate haiN|' 'bhAratavAsI mRtaka ke liye koI smAraka nahIM banAte, varan usa satyazIlatA ko jise manuSyoM ne apane jIvana meM dikhalAyA hai tathA una gItoM ko jinameM unakI prazaMzA varNita rahatI hai marane ke bAda unake smAraka ko cirasthAyI rakhane ke liye paryApta samajhate haiN|" ___ "corI bahuta kama hotI haiM / megasthanIz2a kahatA hai ki una logoM ne jo seNDrokoTaza ( candragupta ) ke Dere meM the, jisake bhItara 400060 manuSya par3e the, dekhA ki corI jisakI ittalA kisI eka dina hotI thI, aura vaha aise logoM ke bIca jinake pAsa lipi baddha kAnUna nahIM, varan jo likhane se anabhijJa haiM aura jinheM jIvana ke samasta kAryoM meM smRti para hI bharosA karanA par3atA hai|" 'bhAratavAsiyoM meM videziyoM taka ke liye karmacArI niyukta hote haiM, jinakA kAma yaha dekhane kA rahatA hai ki kisI videzI ko hAni na pahu~cane pAve / yadi una videziyoM meM se koI rogagrasta ho jAtA hai to ve usakI cikitsA ke nimitta vaidya bhejate haiM tathA aura dUsare prakAra se bhI usakI rakSA karate haiN| yadi vaha mara jAtA hai, to use gAr3ha dete haiM aura jo sampatti vaha chor3a jAtA hai use usake sambandhiyoM ke havAle kara dete haiM / nyAyAdhIza loga bhI una mAmaloM kA jo videziyoM se sambandha rakhate haiM, bar3e dhyAnapUrvaka phaisalA karate haiM aura una logoM para bar3I kar3AI karate haiM, jo unake sAtha burA vyavahAra karate haiN|" "bhUmi jotane bAle, yadyapi unake par3osa meM yuddha ho rahA ho, to bhI kisI prakAra ke bhaya kI AzaMkA se vicalita nahIM hote / donoM pakSa ke lar3ane vAle yuddha ke samaya eka dUsare kA saMhAra karate haiM, paraMtu jo khetI meM lage huye haiM unheM pUrNatayA nirvighna par3A rahane dete haiM / isake sivAya na to ve zatru ke deza kA agni se sattyAnAza karate haiM aura na unake per3a kATate haiN| DAka prabandha-"mauryakAla meM DAka kA prabaMdha kabUtaroM aura tez2a calane vAle ghor3oM dvArA hotA thaa|" atyanta saMkSepa meM diye huye ukta avataraNoM ke par3hane se pratyeka manuSya svayaM bicAra kara sakatA hai ki caMdragupta kaisA pratApI aura vilakSaNa rAjA thaa| jisane kevala 24 varSa ke alpa samaya meM hI apane hAthoM se sthApita kiye navIna rAjya ko aisI unnata dazA para pahuMcA diyA ki Aja se 22 sau varSa pUrva ke isake rAjya-prabaMdha kA varNana par3hakara hamAre pUrvajoM ko mUrkha samajhane vAlI Ajakala kI sabhyatA bhivAnI jAtiyA~ bhI Azcarya cakita hotI haiM / icchA thI ki isa prAcIna kAla ke prabandha sabhyatA kA tulanAtmaka vivecana vartamAna zAsana kI sabhyatA, nIti Adi se kiyA jAya kiMtu vistAra-bhaya se vicAra sthagita karane par3ate haiN| samrATa kI vIratA-maurya mukaTamaNi samrATa candragupta kI vIratA ke liye adhika likhane kI AvazyakatA nahIM hai kyoMki isane naMda vaMzIya rAjAoM ko parAjaya kara magadha kA rAjataMtra apane hastagata kiyA thA aura jaba vaha apane sAmrAjya ke saMgaThana meM lagA huA thA usI samaya selyUkasa ne jo sikandara kA senApati thA, sikandara ke jIte huye bhAratIya pradezoM ko phira se apane adhikAra meM karane ke liye, 271
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhAratavarSa para caDhAI kara dii| sindhu nadI pAra karake jaba yuddhabhUmi meM donoM senAoM kA sAmanA huA, taba candragupta kI senA ke mukAbile meM selyUkasa kI senA na Thahara skii| selyUkasa ko lAcAra hokara pIche haTanA par3A aura candragupta ke sAtha usI kI zartoM ke mutrAphika sandhi kara lenI pdd'ii| jisake anusAra 500 hAthiyoM ke badale candragupta ko selyUkasa se paropanisadai, eriyA aura aracojiyA nAma ke tIna prAnta mile, jinakI rAjadhAnI krama se Aja kala ke kAbula, hirAta aura kandhAra tIna nagara haiM / sandhi ko dRr3ha karane ke liye selyUkasa ne apanI beTI 'helena' bhI candragupta ko dii| isa prakAra hindukuza pahAr3a taka uttarI bhArata candragupta ke hAtha meM A gyaa| jaba videziyoM ke sAtha bhI unakI yaha vIratA hai to bhArata ke liye to kahanA hI kyA hai ? bhArata ke samrATa hone kA sarva prathama mahatva candragupta ko hI milA hai| samrATa candragupta kA dhArmika jIvana maMtrI cANakya ke liye Apa pahile hI par3ha cuke haiM ki isakA gharAnA jaina thaa| isake mAtA pitA dRr3hatApUrvaka jainadharma pAlana karate the ataH cANakya jaina thA isameM kisI prakAra kA sandeha ho hI nahIM sakatA hai| jaba cANakya ne rAjA candragupta ko pATalIputra kA rAjA banA diyA thA to usakI icchA huI ki candragupta bhI jainadharma ko svIkAra kara isa dharma kA vizva meM khUba joroM se pracAra karake svAtmA ke sAtha aneka AtmAoM kA kalyANa kara sakeM isa hetu se rAjA candragupta ko dharma kA tatva sunAne ke liye pratyeka dharma ke sAdhuoM ko AmantraNa kiyaa| jaba ve sAdhu Ate the to unake liye eka sthAna mukarrara kara diyA thA vahAM unako ThaharA detA thA, tathA unakI parIkSA ke nimitta bArIka retA DAla rakkhA thaa| jaba rAjA ke pAne meM dera hotI to ve sAdhu rAjA ke mahala, jAlI jharokoM dAsiyA striyAM Adi padArtha dekhane ke liye idhara udhara ghUmate rahate the| isase maMtrI cANakya tathA rAjA candragupta samajha gayA ki ye kevala nAma ke hI sAdhu haiN| jaba kramazaH jaina muni bhI Aye to ve jaba taka rAjA sabhA meM nahIM Aye taba taka svAdhyAya dhyAna jJAna meM hI apanA samaya vyatIta karate the| ataH rAjA kI zraddhA jaina muniyoM kI ora jhuka gaI / bAda jaina muniyoM se dharma kA svarUpa suna kara rAjA candragupta ne sakuTumba jainadharma ko svIkAra kara liyA aura isI dharma ke ArAdhana meM saMlagna ho gyaa| pure praghoSa cANakyastatazcaivamakArayata, dharma zroSyati sarveSAmapi pAkhaNDinAM nRpaH // tatazcAhUya tAnsarvAn zuddhAnta syAda vIyasi deze nivezayAmAsa sa vivikte viviktadhIH // zuddhAntA sannadigbhAge, cANakyenAgrato'pihi, akSepya lakSaM zlakSNaM ca laSTa cUrNaM mahItale // tatropadezanArtha te cANakyena pravezitAH, jJAtvA viviktaM sthAnaM tacchuddhAntabhimukha yayuH // strI lolAste svabhAvena nRpa straiNamasaMyatAH, gavAkSe vivaraidraSThumupacakra mire tataH // te rAjapatnIH pazyanta stAvadasthurdurAzayAH, nayAvadAyayau rAjA niSedustuta dAgame / tatazca candraguptAya dharma mAkhyAya te yayuH, punarAgama micchAnto'ntaHpura strI didRkSayA // gateSu teSu cANakyazcandraguptama bhASata, pazya strI lolatAcihna vatsa pAkhaNDi nAmiha // yAvatvadaganaMtairhitvadantaHpuramIkSitam, gavAkSa vivarakSipta locanairajitendrayaiH / / ~ ~ - ~ Jain Edu Ruternational
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 samrATa candragupta ne jainAcArya se jainadharma syIkAra karane ke bAda jainadharma kI sevA karane meM kucha bhI uThA nahIM rakkhA thA / itanA hI kyoM para samrATa ne jainadharma kA bhArata meM hI nahIM para bhArata ke bAhara videzoM meM bhI khUba pracUratA se pracAra kiyA thA / candragupta ne jaise kue~ tAlAba musAphira khAne Adi sarva sAdhAraNa ke ArAma ke liye banavAye the, isI prakAra janatA kI dharma bhAvanA bar3hAne ke liye evaM Atma kalyANa ke lie anekoM mandira mUrtiyoM kI pratiSThA bhI karavAI thii| ve bhI kevala pUrva prAnta meM hI nahIM parantu unake banAye mandira bhArata aura bhArata ke bAhara bhI janatA kA kalyANa kara rahe the| ___ mAravAr3a meM eka gAMgAMNi nAma kA grAma hai jo ki jodhapura se 18 mIla ke phAsale para pahalA bar3hA nagara thA / vahA~ para eka pArzvanAtha kA bahuta prAcIna maMdira jo samrAT samprati kA banAyA huA mAlUma hotA hai vi. saM. 1662 kA jeSTha bhAsa meM vahAM ke tAlAba ke pAsa bhUgarbha se kaI mUrtiyAM milI thiiN| usa samaya ke kaI ATha mAsa ke pazcAt kavivara samayasundara gaNi yAtrArtha gAMgAMNI gaye aura una mUrtiyoM kA darzana evaM nirIkSaNa kiyA aura vahAM kA saba hAla usI samaya eka stavana meM lipivaddha kara diyA / vaha stavana abhI hAla meM ahamadAbAda nivAsI vakIla kezavalAla premacanda jo purAtatva evaM itihAsa ke acche premI haiM dvArA prApta hua hai jisakI tIsarI DhAla meM likhA hai :"mUlanAyaka bIjobalI, sakala sukomala deho jii| matimA zveta sonA taNI, moTo acaraja ye hojii||1|| arajuna pAsa juhAriyA, arajuna purI zRMgArojI / tIrthaGkara tevIsa mo, mukti taNo dAtArojI // 2 // candragupta rAjA bhayo, cANakya dirAyoM rAjo jI / tiNa yaha biMba bharaviyo, sAdhyA Atma kAjo jI // 1 // arthAt-samAd candragupta ne bhagavAna pArzvanAtha kI sapheda svarNamaya marti banAI bhI jisakI pratiSThA ke liye kavivara ne likhA hai ki samrAT samprati ne apane guru AcArya suhasti sUri se vI0 saM0 273 mASa zuklA aSThamI ravivAra ke dina karavAI thI aisI mUrti ke pIkhe khudI huI lipi ( zilAlekha ) ko kavivara ne apanI najara se dekhI haiM jaise kavivara ne apane stavana meM bhI likhA hai| padapaGktimimAteSAM suvyaktaM matibiMbatAm , gavAkSavivarAdhastA dRSTva pratyayamudvaha // saJjAta pratyaye sAjJi dvitIye'hani sadguruH dharma bhAkhyAtu mAhnAsta tatra jainamuni napi / niSeduste prathamato'pyAsaneSve va sAdhavAH svAdhyAyAyavazya ke nAtha nRpAgamamapAlayan // tatazca dharma mAkhyAya sAdhavo vasatiM yayuH, iryA samiti lInatvAtpazyantomuvamevate / / gavAkSavivarAdhastAlloSTha cUrNa samIkSatam , cANakyazcandraguptAya tadyathAsthama darzayat / / Uce ca naite munayaH pApaNDi vadihAyayuH, tatpAda pratibiMbAnI na dazAnte kuto anyathA / utpanna pratyayaH sAdhUna gurUnmene'thapArthivaH, pApaNDiSu virakto'bhUdviSayeSvivayogavit / / pariziSTa parva svarga 8 zloka 420 se 435 x jaisA sAhityasaMzodhaka trimAsika patra varSa 5 aMka 2 pRSTa para eka tapagaccha pahAvalI mudrita huI hai isameM bhI isa bAta kA ullekha kiyA hai ki samrAT samprati ne gAMgaNA meM jinamandira karavAyA thaa| 35 273
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa isa marti ke banAne se pAyA jAtA hai ki samrAT candragupta kI jainadharma evaM jainamartiyoM para aTUTa zraddhA evaM bhakti thI aura unhoMne sapheda sone kI mUrti banAI thI inake alAvA eka pramANa kauTilya ke arthazAstra meM milatA hai ki samrATa ne devasthAnoM ke liye eka aisI kaThora zrAjJA nikAlI thI ki / "AkrozAddevacaityAnA muttamaM daMDa marhati" matalaba ki yadi koI caitya ( mandira ) ke viSaya meM yadvA tadvA apazabda kaha kara AzAtanA karegA vaha vyakti bhArI daMDa kA bhAgI hogA / aisA jinazAsana kA bhakta yadi sapheda sone kI mati banAve to isameM Azcarya kI bAta hI kyA hai ? anya 2 sAdhanoM se yaha bhI patA milatA hai ki isa marti kI pratiSThA samrATa candragupta ne zrutakevalI AcArya bhadravAhu se karavAI thii| samrATa candragupta kA mahatva pUrNa jIvana jaina zvetAmbara evaM digambara samudAya ke lekhakoM ne khUba hI vistArapUrvaka likhA hai / para maiMne merA uddezyAnusAra yahA~ para saMkSipta se hI likhA hai para isako par3hane se pAThakoM ko bhalI bhAMti jJAta ho jAyagA ki satrAT candragupta jaise eka advitIya rAjakartA thA ki kevala 24 varSa ke rAjatva kAlameM isane apane samrAjya kI nahIM para saMsAra bhara kI accha unnati kara batalAI thI inake pUrva samrAjya kI isa prakAra kI sundara vyavasthA zAyada hI kisI ne kI ho itanA hI kyoM para Aja kahalAnevAlI sabhyatA evaM sattA bhI una samrAT kI rAja vyavasthA dekha kara apanA gaurava bharA zira unake caraNoM meM navAtI hai| ___jaba hama dharma kI ora dekhate hai to samrAT ne apanA jIvana meM adhikattara dharma ko hI sthAna diyA thA jaina dharma kA pracAra ke liye to Apane adhika se adhika prayatna kiyA thA Apa par3ha cuke ho ki samrATa ne jaina dharma ko kevala bhArata meM hI nahIM para pAzcAttya pradezoM meM bhI jaina dharma kA pracAra kiyA thA aura Apa apanI antimAvasthA meM to rAja kArya ko haya samama Atma kalyANa meM laga gaye the hA~ candragupta ne apane jIvana ke antimAvasthA meM dIkSA lI yA nahIM lI isa bAta kA zvetAmbara digambara meM mata bheda avazya hai para candragupta ne antimAvasthA meM zrArama kalyANa karane meM salagna thA isameM donoM samudAyoM ekamatta hai| samrATa candragupta kA samaya ke viSaya vidvAnoM kA kApI matabheda hai jisake liye hama samrAT samprati ke jIvana ke anta meM yathA sAdhya nirNaya kreNge| yahA~ para itanA to nirvivAda kahA jA sakatA hai ki maurya samrATa candragupta ne maMtrI cANakyA kI sahAyatA se magada kA rAja prApta kara 24 varSa taka magada kI gAdI para niSkaTaka rAja kiyA thA aura anta meM jainadharma kI ArAdhanA parvaka svarga kI ora prasthAna kiyaa| ujainI nagarI dhaNI, te thayo sampati rAya / jAtismaraNa jANiyoM, ye Rddhi guru pasAya / balI tiNa guru prativedhiyo, thayo zrAvaka suvicara / munivara rUpa karAviyA, anArya deza vihAra / puNya udaya pragaTiyo ghaNo, sAdhyA bhArata trikhaMDa / jina pRthvI jinamaMdire, maNDita karI akhaMDa / bI saya tIDottara vIra thI, saMvat savala paMDUra / padmaprabha pratiSThiyA, Arya suhastI sUra / mahA taNI zukla aSThamI, zubha muhUrta ravivAra lipi pratimA pUThe likhI, te vAcI suvicAra / tavana kI DAla dUsarI gAthA 4se:
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 mauryasamrATa candragupta jainadharmAvalambI thA, isa viSaya meM vidvAno kI sammatiyA~ samrAT candragupta kA saccA aitihAsika varNana kaI varSoM taka gupta rhaa| yahI kAraNa thA ki kaI loga candragupta ko jainI mAnane meM saMkoca kiyA karate the| aura kaI to sApha inkAra karate the ki candragupta jainI nahIM thA / para aba yUropIya aura bhAratIya purAtatvajJoM kI zodha aura khoja se tathA aitihAsika sAdhanoM se sarvathA siddha tathA nizcaya ho cukA hai ki candragupta morya jainI thA / katipaya vidvAnoM kI sammatiyoM kA yahAM likhA jAnA yuktiyukta aura nyAyasaMgata hogaa| candragupta ke jainI hone ke vizada pramANa rAya bahAdura DAkTara narasiMhAcArya ne apane "zravaNa velagola" nAmaka pustaka meM saMgraha kiye haiM / yaha pustaka agrejI bhASA meM likhI gaI hai / jaina gajaTa Aphisa, 8 asmana kuvela sTrITa, madarAsa ke pate se maMgAne para mila sakatI hai isa pustaka meM caMdragupta kA jainI honA pramA Nita hai| azoka bhI apanI taruNa vyaya meM jainI honA siddha hai / ina saba kA varNana zravaNa velagola ke zilAlekhoM (Lariy faith of Ashok Jainism by Dr. Thomas South Indian Jainism I[ page 39). evaM rAjataraMgaNI aura AinaI akabarI meM mila sakatA hai| pAThakoM ko cAhie ki uparokta pustakeM maMgA kara ina bAtoM se jarUrI jAna kArI prApta kreN| Age aura bhI dekhiye, bhinna bhinna vidvAnoM kA kyA mata hai ? DAkTara lyUmana Vienna Oriental Journal VII 382 meM zrutakevalIbhadrabAhusvAmI aura candragupta kI dakSiNa kI yAtrA ko svIkAra karate haiN| DAkTara hanile Indian Antio!!uary XXI 5960 meM tathA DAkTara TAmasa sAhaba apanI pustaka Jainism of the Dariy Filt of Asoka page 23 meM likhate haiM ki "candragupta eka jaina samAja kA yogya vyakti thA / jaina graMthakAroM ne eka svayaM sidva aura sarvatra vikhyAta bAta kA varNana karate hue uparokta kathana ko bhI likhA hai jisake lie kisI bhI prakAra ke anumAna kA pramANa dene kI AvazyakatA jJAta nahIM hotI hai / isa viSaya meM lekhoM ke pramAga bahuta prAcIna haiM tathA sAdhAraNa tayA saMdeha rahita haiN| maigasthanIja ( jo candragupta kI sabhA meM videzI dUta thA ) ke kathanoM se bhI yaha bAta malakatI hai ki candragupta brAhmaNoM ke siddhAntoM ke vipakSa meM aura zramaNoM (jainamuniyoM) ke dharmopadeza ko hI svIkAra karatA thaa|" DaoN0 TAmasa sAba apane lekhoM meM yaha siddha karate haiM ki candragupta maurya ke putra aura bindusAra aura pautra azoka bhI jaina dharmAvalambI hI the| isa bAta ko puSTa karane ke liye DA~0 sAhaba ne jagaha jagaha mudrArAkSasa, rAja trN| giNI aura zrAinaI akabarI ke pramANa diye haiM / zrIyata kA pra0 jAyasavAla mahodaya Journal or the Beher and Orissa Research Socicty Vollime !!! meM likhate haiM--- "prAcIna jaina graMtha aura zilAlekha candragupta morya ko jaina rAjarSi pramANita karate haiN| mere adhyayana ne mujhe jaina pranthoM kI aitihAsika vArtAtroM kA Adara karanA anivArya kara diyA hai / koI kAraNa nahIM ki hama jainiyoM ke ina kathanoM ko ki candragupta ne apanI praur3hA avasthA meM rAjya ko tyAga kara jaina dIkSA le munivRti meM hI mRtyu ko prApta hue, na mAne isa bAta ko mAnane vAlA maiM 275
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hI pahalA vyakti nahIM huuN|" mi: rAIsa ki jinhoMne zravaNa velagola ke zilAlekhoM kA adhyayana kiyA hai pUrNa rUpa se apanI rAya isI pakSa meM dete haiM ki maurya candragupta jainI thA DAkTara smitha apanI (Oxford History of India nAmaka pustaka ke 75, 76 pRSTha meM likhate haiM ki "candragupta maurya kI ghaTanA-pUrNa rAjyakAla kisa prakAra samApta huA isa bAta kA ucita vivecana eka mAtra jaina kathAoM se hI jAnA jA sakatA hai / jainiyoM ne sadaiva ukta morya samrATa ko vimbasAra (aNika) ke sadRza jaina dharmAvalambI mAnA hai aura unake isa kathana ko asatya samajhane ke lie koI upayukta kAraNa nahIM hai| yaha bAta bhI sarvathA satya hai ki zaizunAga, naMda aura mauryavaMza ke rAjAoM ke samaya magadha deza meM jaina dharma kA pracAra pracuratA se thaa| candragupta yaha rAjagAddI eka catura brAhmaNa kI sahAyatA se prApta kI thii| yaha bAta isa bAta meM bAdhaka nahIM hotI ki candragupta jainI thA mudrArAkSasa nAmaka nATaka meM eka jaina sAdhu kA bhI ullekha hai / yaha sAdhu naMdavaMzIya evam pIche se mauryavaMzIya rAjAoM ke rAkSasa maMtrI kA khAsa mitra thaa|" Mo. H. L. O. Garrett M. A. L. E. S in his ensay "Chandragupta Maurya" says --"Chandragupta who was said to have been a Jain by religion, went on a pilgrimage to the South of India at the time of a great Finnc. There he is said to have starved himself to death. At any rate he coased to reigo about 293 B.C." 1-suprasiddha itihAsajJa mi vinseNTa e. smitha bhArata kA prAcIna itihAsa' (ilistory of India) kI tRtIyAvRtti pRSTha 146 meM likhate haiM ki :- 'jaina kathAoM meM ullekha milatA hai ki candragupta maurya jaina thA / jaba bAraha varSa kA duSkAla par3A taba candragupta antimazrutikebalI bhadrabAhu ke sAtha dakSiNa kI ora calA gayA aura maisUra ke antargata zravaNabelagolA meM-jahAM aba taka usake nAma kI yAdagAra hai-muni ne giri para raha kara aura anta meM vahIM para usane upavAsa pUrvaka prANa tyAga diye / maiMne apanI pustaka kI dvitiyAvRtti meM isa kathA ko radda kara diyA thA aura bilakula kalpita khayAla kiyA thA, parantu isa kathA kI satyatA ke viruddha meM jo zaMkAyeM haiM, usa para pUrNarUpa se vicAra karane se aba mujhe vizvAsa hotA hai ki yaha kathA sambhava tayA saccI haiM / candragupta ne vAstava meM rAjapATa chor3a diyA hogA aura vaha jaina sAdhu ho gayA hogA / nissaMdeha isa prakAra kI kathAyeM bahuta kucha samAlocanA ke yogya haiM aura likhita sAkSI se ThIka 2 patA nahIM lagatA, tathApi merA vartamAna meM yaha vizvAsa hai ki yaha kathA satya para nirdhArita hai aura isameM sacAI hai / 'rAisa sAhaba' ne isa kathA kI satyatA kA aneka sthaloM para bar3e jora se samarthana kiyA hai| hAla meM "zilA-lekhoM se maisUra tathA kurla" nAmaka pustaka meM isakA jikra kiyA hai|" 2-megasthanIja ne jo selyukasa kI ora se candragupta ke darabAra meM rAjadUta thA, rAjyasthAna kI bahuta sI bAteM jAnakara apane itihAsa meM usakA bar3A vistRta varNana kiyA hai / usa varNana meM jahA~ bhAratIya RSiyoM kA ullekha kiyA gayA hai vahA~ zramaNoM kA bhI varNana AyA hai / dUsarI jagaha jahA~ unhoMne bhAratIya dArzanikoM kI carcA kI hai vahA~ zramaNoM kA bhI ullekha kiyA hai| unakA kathana hai ki ye zramaNa, brAhmaNoM tathA boddhoM se bhinna the / inakA ghaniSTha sambandha mahArAja candragupta se thaa| ve apane rAjanItika viSaya meM jahA~ tahA~ dUtoM ko bheja kara una zramaNoM kI sammati liyA karate the / ve svayaM athavA dUsaroM dvArA bar3I vinaya aura 276
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 bhakti ke sAtha una zramaNoM kI pUjA kiyA karate the ! unheM bar3e prabhAvazAlI evaM prakhara jJAnI jAnakara mahArAja candragupta sadA unake kRpAbhilASI rahA karate the aura unheM bar3I pUjya dRSTi se sammAnita kara prAyaH devatAoM kI pUjA aura ArAdhanA unhIM se karAyA karate the|" 3-mi0 I. thaoNmasa kahate haiM ki:-"mahArAja candragupta jainadharma ke netA the| jainiyoM ne kaI zAstrIya ora aitihAsika pramANa dvArA isa bAta ko pramANita kiyA hai / aura ApakA yaha bhI kathana hai ki maurya candragupta ke jaina hone meM zaMkopazaMkA karanA hI vyartha hai, kyoMki isa bAta kI sAkSI kaI prAcIna pramANapatroM meM milatI hai aura ve pramANapatra (zilAlekha ) nissaMzaya prAcIna haiN| mahArAja candragupta kA pautra jo eka prabala sArvabhauma napati thaa| vaha yadi apane pitAmaha ke dharma kA parivartana nahIM karatA arthAt boddhadharma aGgIkAra nahIM karatA to usako jainadharma kA AzrayadAtA kahane meM kisI prakAra kI atyukti na hotii| megasthanIja kA kathana hai ki "brAhmaNoM ke viruddha jo jainamata pracalita thA usI ko candragupta ne svIkAra kiyA thaa|" 4-mi0 vilsana sAhaba kahate haiM ki:--"yadi mujhe jainadharmAvalambiyoM kI samAlocanA karanI hogI to bhAratavarSa para AkramaNakartA masIDoniyana alekajeNDara taka kI aitihAsika bAteM kI khoja karanI pdd'eNgii| arthAt megasthanIja ne jainiyoM kA varNana kiyA hai "eriyana" 'sboM' ina prasiddha pranthakAroM ne bhI pUrNa ullekha kiyA hai / aura megasthanIja lagabhaga usI samaya meM (alekajeNDara ke samaya meM ) bhAratavarSa meM AyA thaa|" 5-prasiddha itihAsajJa aura purAtatvavettA mi0 bI. luisarAisa sAhaba kahate haiM kiH-- "candragupta ke jaina hone meM koI sandeha nahIM hai aura yaha bhI kahate haiM ki "nissaMdeha candragupta bhadrabAhu ke samakAlIna the|" 6--ensoyaklopIDiyA Apha rilIjana meM likhA huA hai ki:--"vi0 pU0 saM. 297 meM saMsAra se virakta hokara candragupta ne maisUra prAntastha zravaNabailagula meM bAraha varSa taka jainadaukSA se dIkSita hokara tapasyA kI aura anta meM tapa karate hue svargadhAma ko sidhAre / ' 7-mi0 jArja sI0 ema0 barDavuDa likhate haiM ki:-"candragupta aura bindusAra ye donoM bauddhadharmAvalanbI nahIM the| kintu jainadharmopAsaka the, hA~ candragupta ke pautra azoka ne jainadharma ko chor3a kara bauddhadharma svIkAra kiyA thA / / The venerable Ascetic Mahavira's Parents were worshipers of Parsya and Followers of the Sraimanas. S. B. E. Vol 22 Kalpa sutra. B. K. II Lc 15. P. 191. arthAt-- bhagavAna mahAvIra ke mAtApitA pArzvanAtha ke upAsaka the aura zramaNoM ke anuyAyI the| uparokta udAharaNoM se yaha spaSTa siddha hotA hai ki maurya samrATcandragupta jainadharmopAsaka thA yoM to samrATa hamezA Atma bhAvanA ke sAtha jainadharma kI ArAdhanA karatA hI thA para apanI pichalI avasthA meM to dUsarI dUsarI khaTapaTeM chor3akara nirvRtti patha kA pathika bana gayA thA L. 277
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSe ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mahArAjA bindusAra - candragupta ke rAjya kA uttarAdhikArI unakA putra bindusAra huA / yaha bhI bar3AM parAkramI aura nItijJa rAjA thA / yaha jaina dharma kA upAsaka evaM pracAraka bhI thaa| isake zAsanakAla meM bhI jainadharma utthAna ke ucca zikhara para thA / bauddha aura vedAntiyoM kA jora miTatA jA rahA thA / unake dina ghara nahIM the / jo rAjA kA dharma hotA hai vahI prAyaH prajA kA hotA hai yaha eka sAdhAraNa bAta hai / isI niyamAnusAra jainadharma kA kSetra bahuta hI bar3ha gayA thaa| bindusAra rAjA zAnti priya evam saMtoSI thA / isakA rAjyakAla nirvighnatayA bIta rahA thaa| isake zAsana ke samaya meM aisI koI bhI mahatva kI ghaTanA nahIM ghaTita huI jisakA ki isa jagaha vizeSa ullekha kiyA jAya / 1 rAjA apanI prajA ko putra tulya samajhatA thA tathA prajA bhI apane rAjA kI pUrNa bhakta thI jainadharma kA eka uddezya zAMti bhI hai jisakA amala bindusAra ke sAmrAjya samaya meM vizeSa thA / isane kaI yAtrAeM kii| kumArI kumAra tIrtha para to yaha rAjA nirvRtti bhAva meM kaI bAra saMlagna rahatA thA / lokopakArI kAryoM meM rAjA kI adhika ruci thI / prajA ke subhIte ke lie jagaha-jagaha kueM, tAlAba sar3ake aura bagIce banAne meM isane vipula sampatti vyaya kI / zraneka vidyAlaya evaM jinAlaya inake hAtha se pratiSThita hue / kRSi, vyApAra aura zilpa kI unnati ke lie bhI bidusAra ne vizeSa prayatta kiyA thA / 1 samrATa bindusAra ke samaya meM bhAratavarSa kA vyApArika vikAsa bahuta huA / pazcimIya dezoM ke sAtha candragupta ke samaya meM bhArata kA jitanA vyApArika sambandha thA, bindusAra ke samaya meM vaha usase bahuta adhika bar3ha gayA thA | vyApAra ke lie bahuta se naye-naye mArga khula gaye the / aura dUsare dezoM sAtha Apasa meM dUtoM kA dala badala huA karatA thA / arthAt yahAM ke rAjadUta dUsare dezoM kI rAja sabhAoM meM aura dUsare dezoM ke rAjadUta yahAM kI rAjasabhA meM upasthita rahA karate the / megAsthanIja ke cale jAne ke pazcAt selyUkasa nekaTAra putra "eTIoksa" ne apanA navIna dUta samUha samrAT bindusAra ke rAjadarabAra meM bhejaa| usake pazcAt mizradeza ke tatkAlIna rAjA " TAlmIkI Dolaphasa" ne bhI 'DezronI sekasa' nAka rAjadUta kI pradhAnatA meM apanA eka dUta samUha bhejaa| isase pragaTa hotA hai ki usa samaya bhArata varSa kA dUsare dezoM sAtha bahuta gaharA sambandha thaa| itanA hote hue bhI ina dezoM ke U~cI zreNI ke vidvAna dUsare dezoM meM kama Ate jAte the / isa viSaya meM samrAT bindusAra ke zAsana kI eka ghaTanA prasiddha hai eka bAra samrAT bindusAra ne yUnAnI nareza eNToksa ko likhA thA ki Apa apane deza kA eka U~cA dArzanika hamAre deza meM bheja deN| usake badale meM hama Apako bahurasI mUlyavAna vastueM bheMTa meM pradAna kareMge / isake uttara meM eNTIoksa ne mRduhAsya ke sAtha yaha uttara diyA ki, "yUnAna ke tattvajJAnI mudrAoM ke mUlya meM nahIM bikA karate / " isa uttara se sAtha jAhira hotA hai ki usa samaya ke sabhya deza apane vidvAnoM kI kitanI ijjata kiyA karate the / kucha vidvAnoM kA mata hai ki biMdusAra ne apane zAsanakAla meM dakSiNa prAMta ko jIta kara apane pitA ke sAmrAjya meM milA diyA parantu kuccha vidvAnoM kI rAya hai ki dakSiNa prAnta ko candragupta ne hI apane sAmrAjya meM milA liyA thA / kucha bhI ho bindusAra ne apane 25 varSa ke zAsanakAla meM candragupta ke dvArA jamAI huI nIMva ko bilkula DhIlI na hone diyA balki usako aura bhI majabUta banAne kI ceSTA karate rahe / 278
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 samrATa bindusAra 25 varSa taka zAntipUrvaka zAsana karake samAdhi pUrvaka svargavAsI huye / unake pazcAta unake kaniSTha putra " azoka" rAjyasiMhAsanArUr3ha huye ! samrATa azoka- yaha apane pitA vindusAra kA uttarAdhikArI thaa| itihAsa kAla meM bhArata samrAToM meM ApakA nambara dUsarA hai / yadyapi sabase prathama samrAT kA yaza candragupta ko hI hai parantu azoka bhI usase kama nahI thA kintu kisI apekSA usakI udAratA aura bhI vizAla thI jo ki Age calakara zrApa isake jIvana ko par3heMge to svayaM jJAta ho jAyagA / azoka kA janma -- bauddhoM ke prAcIna sAhitya meM " azokAvadAna" nAmaka eka prasiddha grantha hai / yaha prantha prAyaH azoka kI jIvanI se hI adhika sambandha rakhatA hai / isameM azoka ke janma se sambandha rakhane vAlI eka vicitra ghaTanA kA ullekha kiyA gayA hai| usameM likhA hai| " campAnagarI meM eka brAhmaNa ke ghara para eka sundara kanyA kA janma huaa| eka jyotiSI ne usa kanyA ke saba lakSaNa dekha kara kahA ki yaha kumArI avazya kisI cakravartI kI mAtA hogii| yaha sunakara vaha brAhmaNa bahuta prasanna huA, aura jaba yaha kanyA yuvatI huI to use samrAT bindusAra ke pAsa le gayA, evaM yotiSI ke dvArA kahI huI bhaviSyavANI bhI unheM kaha sunAI / usa kanyA ke alaukika rUpa ko dekhate hI samrAT bindusAra usa para mohita ho gaye aura turaMta hI unhoMne use apane ranavAsa meM bheja diyA / ranavAsa kI dUsarI rAniyAM isa kanyA ke rUpa ko dekhakara mana hI mana kur3hane lgiiN| usake mana meM yaha sandeha hone lagA ki kahIM samrAT isa kanyA ke rUpa para mohita hokara hamArI upekSA na karane laga jAMya / isa Apatti se bacane ke lie unhoMne eka yukti socI / ve saba usa kanyA ko "nApitAnI" kaha kara z2Ahira karane lagIM aura usase unhoMne dAsI kI taraha kAma lenA prArambha kara diyaa| kucha samaya ke pazcAt eka dina samrAT bindusAra ne use dekhA, ve usa para phira dubArA mohita ho gaye / ve usase kahane lage ki, "tumhArI apUrva rUpa rAzi ne mere hRdaya para adhikAra kara liyA hai, batAo tumhArI kyA kAmanA hai ? hama tumhArI saba kAmanAoM ko pUrNa kareMge" yaha sunakara usa brAhma kanyA ne lajjA se nIcA mu~ha kara liyA / rAjA ke dUsarI vAra prazna karane para usane kahA ki maiM to Apako cAhatI hU~ / yaha sunakara rAjA ne haMsa kara kahA ki to eka nApita kanyA ho aura maiM bhAratavarSa kA sAT hU~, bhalA yaha sambandha kaise ho sakatA hai ? isa tuma brAhmaNa kanyA hU~ / ApakI patnI para brAhmaNa kanyA ne kahA,"bhagavAna ! maiM nApita kanyA nahIM pratyuta eka banane kA sobhAgya mujhe prApta ho, isI uddezya se mere pitA mujhe Apake supurda kara gaye the / " yaha sunate hI rAjA ko tatkAla pUrva ghaTanA kI smRti ho AI aura unhoMne usa brAhmaNa kanyA ko paTarAnI banA diyA / isa kanyA ke garbha se do putroM kA janma huA / pahilA azoka aura dUsarA vItAzoka / " azoka ke pahile samrAT vindusAra ke pUrva paTTarAnI se utpanna "susIma" nAmaka eka aura putra thA / eka bAra samrAT vindusAra ne azoka para nArAja hokara use takSazilA ke valavAiyo ko (eka bAra takSazilA ke logoM ne bindusAra ke viruddha balavA kiyA thA ) dabAne ke liye bheja diyA / azoka senA vag2airaha se susajjita hokara takSazilA para car3a gayA aura binA yuddha kiye hue apane kauzala se usa balave ko dabA diyA | isake pazcAt kitane hI dinoM taka vaha takSazilA kA rAjya pratinidhi rahA / takSazilA ke rAjya meM 279
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa usa samaya kazmIra, naipAla, hindukuza parvata taka kA sArA aphagAnistAna balucistAna, aura paMjAba mile hue the| takSazilA kA vizvavidyAlaya AyurvedIya zikSA ke lie usa samaya jagat prasiddha thA / azoka ne bahuta udyoga karake usa vizvavidyAlaya kI bahuta unnati kI usa samaya sAre bhAratavarSa ke dhanI mAnI logoM ke lar3ake aura vidyApremI loga vidyA prApta karane ke lie takSazIlA jAte the / vIra rAjA azoka ne takSazilA meM radda kara eka honahAra rAjA kI taraha zAsana ko sucAru rUpa se claayaa| bairiyoM para azoka kI bar3I bhArI chApa par3a gaI ki ve kisI prakAra se zira U~cA na kara pAte the| jaba samrAT bindusAra ne azoka kA rAja prabandha acchA jAna kara usako ujjaina bheja diyA to vahA~ bhI usane apanI kArya kuzalatA se rAjatantra suvyavasthita rUpa se calAyA / C jaba bindusAra kA dehAnta ho gayA to rAjatantra azoka ke hastagata ho gayA 4 varSa taka rAjyAbhiSeka nahIM huaa| usane apane bhAiyoM ko samajhAne meM cAra va sAra ke eka rAnI kA putra susIma thA usane azoka para car3hAI kI thI parantu usa yuddha tart meM yaha bhI likhA milatA hai ki azoka ne apane 99 bhAI bahinoM ko mAra DAlA thA para yaha bAta pramANita nahIM hotI hai| kAraNa, azoka ke rAjyarohaNa hone ke bAda kaI bhAI aura bahina jIvita the / zAyad pahilI avasthA meM azoka jaina thA ataH bauddhoM ne jainatvakAla meM azoka ko krUra prakRtivAlA citrita kara diyA ho / vAstava meM bAta aisI nahIM thI / azoka ne 4 varSa taka apanA rAjyAbhiSeka karavAyA isakA mukhya kAraNa apane bhAiyoM ko samajhAne kA hI thA to phira yaha kaise samajhA jAya ki azoka ne apane saba bhAI bahinoM ko mAraDAlA thA / phira bhI azoka kA vyatIta kiye / vindumeM vaha mArA gayA | jaba samrAT azoka kA magadha kI rAjadhAnI pATalIputra meM rAjyAbhiSeka huA isake pazcAt azoka ne apanI rAjasImA ko bhArata ke bAhara ke pradeza taka prasArita karadI thI / samrATa azoka jaisA vIra thA vaisA udAra bhI thA / vaha apanI prajA ko saba taraha se ArAma pahu~cAnA cAhatA thA para sAtha meM janatA meM anyAya aura atyAcAra ko rokane kA bhI pUrA pUrA pravandha rakhatA thaa| kahA jAtA hai ki azoka ne daMDavidhAna meM eka jaina zAstroM ke anusAra narakavAsa bhI banAyA thaa| usa narakavAsa kI sajA usako hI dI jAtI thI ki jisakA bar3e se bar3A aparAdha ho / hAM, kabhI kabhI niraparAdhI loga bhI isa narakavAsa kA daMDa sahana karate hue apane prANoM kI bali de dete the / jaba samrAT ko isa narakavAsa kI krUratA mAlUma huI to phaurana usane usako tor3a diyA / kucha bhI ho para azoka ne apanI prajA ke andara sadAcAra ke aise prabandha kara rakkhA thA ki isake dIrghakAla ke zAsana meM aisI koI ghaTanA nahIM pukAra kaha sakeM / 280 yaha to pahile hI likhA jA cukA hai ki azoka ne prAya: bhArata aura bhArata ke alAvA kaI prAnta para bhI apanI vijaya dhvajA phaharA dI thI para magadha ke nikaTavartI kaliMga deza ke rAjAoM ne azoka kI adhInatA svIkAra nahIM kI thii| yaha bAta azoka ko khaTakatI thI / vasa samaya pAkara azoka ne kaliMga para dhAvA bola diyA / saMskAra DAla diye the tathA aisA ghaTI ki jisako prajA kI
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 kahA jAtA hai ki jisa samaya azoka ne kaliMka para car3hAI kI thI usa samaya kaliMga nivAsI kyA rAjA aura kyA prajA saba ke saba jaina dharmopAsaka the| isake liye pramANa kI AvazyakatA nahIM hai| kAraNa vedAntI logoM ne to kaliMgavAsiyoM ko "vedavinAzaka" kahA hai tathA brAhmaNoM ne to yahA~ taka bhI likha diyA thA kiH ~~ "gatvaitAn kAmato dezAt kaliMgAzca patit dvijA" ataH vedAntiyoM ne to kaliMga meM jaina rahane ke kAraNa usa deza ko hI anArya bhUmi kaha kara brAhmaNoM ko kaliMga meM jAne kI sakhta manAhI kara dI thii| itanA hI kyoM para kaliMga meM jAne vAle brAhmaNoM ko patita kaha diyA hai / dUsare azoka ke yuddha ke pUrva vahA~ bauddhadharma kA nAma nizAna taka bhI nahIM thaa| ataH azoka ke yuddha ke pUrva kaliMga deza ke nivAsI saba ke saba jainadharmAvalambI the| azoka kI senA ke sAtha kaliMga ke vIroM ne khUba yuddha kiyA jahA~ taka apanI calI vahA~ taka sAmanA kiyA para Akhira azoka kI senA ke sAmane kaliMga kI senA Thahara nahIM sakI / isa yuddha meM azoka kI vijaya to ho gaI para lar3AI meM itane logoM kA saMhAra huA ki jisako dekha azoka ke dila meM yuddha ke prati ghRNA ke bhAva utpanna ho gaye aura usane mana hI mana yaha pratijJA bhI karalI ki aba maiM aisA yuddha kabhI nahIM kruuNgaa| yahAM taka azoka jaina hI thA evaM jaina saMskAroM se hI use yuddha se ghRNA AI thii| ___ eka tarapha to azoka ko usa ghora hiMsA prati ghRNA ho rahI thI taba dUsarI ora bauddha bhikSuoM kA usI samaya Agamana huaa| basa, usa samaya thor3e se upadeza kI hI jarUrata thii| bauddha bhikSuoM ne jyoMhI azoka ko upadeza diyA tyoMhI usane bauddha dharma ko svIkAra kara liyaa| phira bhI azoka ke pitA pitAmaha se cale Aye jainadharma kA saMskAra unake hRdaya se sarvathA dUra nahIM huA thaa| isa bAta kI sAbUtI svayaM azoka kI dharma lipiyeM de rahI haiM / jina lipiyoM ko samrATa azoka kI batalAI jArahI haiM unameM bhI kahIM 2 jainatva kI jhalaka AtI hai jaise takSazilA kI AjJA ke maMgalAcaraNa meM bhagavAn pArzvanAtha kI stuti kI gaI hai| khaira, isake viSaya to hama Age cala kara likheMge para itanA to nirvivAda siddha hai ki azoka kA gharAnA zurU se jainadharmopAsaka thA aura jana taka azoka ne bauddhadharma svIkAra nahIM kiyA thA taba taka svayaM azoka bhI jaina hI thaa| kaliMga ke yuddha ke bAda azoka ne apanA zeSa jIvana dharma karanI meM evaM dharma pracAra meM hI vyatIta kiyA thA / janatA ke hita ke liye usane ku~vA~, tAlAba, sar3akeM, musAphirakhAne tathA sAdhu sanyAsiyoM ke liye maTha saMghArAma vagairaha aneka puNya kArya kiyA thaa| samrATa azoka samaya samaya para apanI AjJAyeMpatthara kI bar3I bar3I caTTAnoM para khudavA kara janatA ke dila meM sadAcAra evaM dhArmika saMskAroM ko khUba dRr3ha karatA thA / azoka yoM to bauddhadharmI kahalAtA thA para kisI dharma ke khilApha usane na to kabhI eka zabda bhI uccAraNa kiyA thA aura na unakI khudAI huI dharma AjJAyeM meM eka akSara bhI dIkhatA hai yahI kAraNa haiM ki azoka ke dIrghakAla ke zAsana meM kisI prakAra kA dharma yuddha huA dRSTigocara nahIM hotA hai| samrATa azoka kA zAsana vibhAga--hama pahale likha Aye haiM ki samAT azoka kA jIvana prAya: dharma-pracAra meM hI adhika vyatIta huA / para isase yaha nahIM samajhanA cAhie ki unake samaya kI zAsana Jain Education national www. library.org
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nIti kamajora thii| samrAT candragupta aura vindusAra kI nIti ke AdhAra para samrATa azoka ne apanI nIti banAI thii| dIvAnI aura phaujadArI kI adAlateM bhI usI prakAra calatI thIM / daNDa vidhAna bhI utanA hI karar3A thA ! jo ki bhaviSya meM atyAcAriyoM ke atyAcAra ko rokane meM samartha kahA jA sktaa| ___samrATa azoka ne apane tamAma karmacAriyoM, aphasaroM bhaura jile ke majisTreToM kA eka pradhAna kartavya yaha ThaharAyA thA, ki ve apane dauroM meM kabhI 2 bhinna 2 sthAnoM para sabhAeM karake janatA ko dharma nIti aura caritra kI zikSA deN| unheM hamezA isa bAta ke lie prayatnazIla rahanA cAhiye ki jisase janatA ke aparAdhoM kI saMkhyA na bar3ha / eka nIti vizAradoM kA dala bhI usane isa lie niyukta kiyA thA ki vaha vizeSa rUpa se jIvoM kI rakSA ke lie kAnUna banAve aura gurujanoM ke sammAna aura pUjana ke lie jo byavasthA rAjya kI ora se kI gaI hai usakA pAlana yatna-pUrvaka janatA se karavAve / isa dala ke aphasaroM ko yaha zrAjJA dI thI ki sabhI logoM aura sabhI sampradAyoM para yahAM taka ki rAja parivAra para bhI vaha dRSThi rakkhe / isase mAlUma hotA hai ki azoka ne aparAdhoM kI saMkhyA ghaTAne ke lie kitanA adhika prayatna kiyA thA / aura isameM bhI sandeha nahIM ki vaha apane prayatnoM meM saphalIbhUta bhI huA / azoka ke zAsana meM apa. rAdhoM kI saMkhyA bahuta ghaTa gaI thii| ____usakI zAsana nIti kI saphalatA kA eka sudRr3ha pramANa yaha bhI hai ki usake ikatAlIsa varSa ke vistINa kAla meM sAmrAjya ke andara kahIM bhI balavA yA vidroha nahIM huA / itane bar3e vizAla rAjya kA itane dIrgha kAla taka binA kisI vidroha ke rahanA isa bAta ko pramANita karatA hai ki usakI zAsana nIti bahuta hI uttama thI / aura usake zAsana meM prajA bahuta sukhI aura samRddha thii| AyurvedIya vibhAga-candragupta ke samaya ke auSadhAlaya-vibhAga kI prazaMsA hama pahale kara pAe haiN| para samrATa azoka ne isa vibhAga meM usase mI adhika udAratA dikhalAI / samrAT candragupta ne apane sAmrAjya ke hI andara auSadhAlayoM kA Ayojana kiyA thaa| para azoka ne na kevala apane sAmrAjya meM hI pratyuta dakSiNa bhArata aura yUnAnI eziyA ke prAntoM meM bhI auSadhAlaya khulavAye ye| sAre saMsAra ke itihAsa meM zAyad yahI pahalA samrAT thA jisane itanI udAratA kA paricaya diyaa| pathikoM ke vibhAga kA prabandha-samrATa azoka ke samaya meM sthAna 2 para sar3akoM para vyavasthita prabandha thaa| sar3akoM para bar3e 2 pIpala ke vRkSa, AmoM kI bAr3iyA, aura kaI prakAra ke aise vizAla vRkSa lagAye jAte the jinakI saghana chAyA sar3akoM para par3atI rahe / jisake kAraNa pathikoM ko mArga meM kaSTa na ho| prati mAila para kue bhI khudavAye jAte the| dharmazAlAe~ aura sarAe~ bhI sthAna 2 para banavAI jAtI thiiN| lalita kalAoM kI unnati-prasiddha itihAsajJa DA. vinseNTa smitha ne azoka ke samaya kI lalita kalAoM kA varNana karate hue likhate haiM ki "azoka ke samaya meM bhArata kI lalita kalAoM ne unnati kI carama sImA dekhI thI / gajakIya injiniyara aura sthapita patthara, ITa aura lakar3I ke atyanta vizAla aura mahattAyukta nirmANa karate the / inameM bhinna bhinna aura ucita avasaroM para pAnI ke Ane aura jAne ke lie dvAra bane hue rahate the / ve kaThina se kaThina caTTAnoM ko bahuta hI suMdara, sIdhe aura bar3e 2 stambha banAte evaM Jain Edua temational
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkara kA jIvana ] [ osavAla saMvat 192 susajjita kamare khoda dete the / Alekhyavastu vidyA kA eka aMga samajhA jAtA thaa| tamAma mahatvapUrNa imAratoM lekhya aura citra bar3I kArIgarI se banAe jAte the|" vAstava meM samrAT azoka saMsAra ke una samrAToM meM se eka the / jinhoMne bar3e 2 vizAla bhavanoM kA nirmANa karavAyA / gupta sAmrAjya ke dvitIya caMdragupta ke samaya meM jaba prasiddha cInI yAtri phAhiyAna AyA thA taba samrAT azoka kA vizAla rAjaprAsAda maujUda thA / use dekha kara cInI yAtrI daGga raha gayA / usane apanI yAtrA ke varNana meM likhA hai ki, "yaha rAjabhavana itanA vizAla thA aura usake andara mInAkArI aura patthara kA aisA Azcaryajanaka kAma dekhA thA ki use dekha kara koI bhI manuSya usako manuSya nirmita nahIM kaha sakatA / vAstava meM ye prAsAda devanirmita mAlUma hote haiM / rAjaprAsAda kI hI taraha azoka ne bahuta se vizAla bauddha mandira aura bihAra bhI banAe the| ye mandira bhI usa samaya kI vAstu vidyA kI uccatA ko prakaTa karate haiM ! azoka ke samaya ke bahuta se aise pASANa ke stambha mile haiM, jinakI U~cAI lagabhaga pacAsa-phITa aura vaz2ana karIba pacAsa Tana haiN| unakI pAliza itanI sundara hai ki aba taka nahIM miTI aura Adhunika injiniyara loga bhI yaha nahIM batalA sakate ki vaha pAliza kisa prakAra kI jAtI prakAra sAranAtha ke azoka ke siMhAkRti vAle siroM ko jinhoMne dekhA hai, ve usa samaya kI uttamatA kA anumAna kara sakate haiM / 1 aba hama usa mukhya viSaya kI ora jhukate haiM jo samrAT azoka ke jIvana kA pradhAna viSaya rahA thA / hama pahale hI likha Ae haiM ki samrAT azoka kI pradhAna ruci dharmapracAra kI ora hI thI / siMhAsanArUr3ha hone ke pUrva ve kisa dharma ke anuyAyI the / yaha viSaya bhI vivAdAspada hai / kucha logoM kA anumAna hai ki samrAT azoka siMhAsana para baiThane ke pUrva jainadharmAdhuyAyI the| isakA pramANa dete hue ve kahate haiM ki, yaha bAta nirvivAda siddha ho cukI hai ki samrAT candragupta aura bindusAra jainI the, aura putra kA pitA aura pitAmaha ke svIkRta kiye hue dharma kA anuyAyI honA adhika svAbhAvika hai / yadi usakA mata bada latA bhI hai to pUrNa adhyayana ke pazcAt / ataeva samrAT azoka kA prArambha meM jainI honA hI adhika upayukta mAlUma hotA hai X | kucha loga unheM vedamatA lambI siddha karane kI koziza karate haiM / ve kahate haiM ki pahile usakI pAkazAlA meM sahastroM jIva mAre jAte the / bauddhadharma grahaNa karane para bhI do mora aura eka hiraNa usake liye mArA jAtA thA / jo kucha bhI ho para isa bAta ke satya hone meM sandeha nahIM hI sakatA ki samrAT azoka apane pUrvakAla meM buddhAnuyAyI nahIM the / isakA eka pramANa yaha bhI ho sakatA hai ki usa samaya taka bauddhadharma bhAratavarSa meM bhale prakAra pratiSThita bhI na ho sakA thA / jaba jainadharma prAcIna samaya se calA A rahA hai aura khUba pratiSThA pA cukA thA yadyapi bauddha aura jaina dharma ke pracArakoM ne logoM ke hRdaya meM vedadharma ke viruddha bahuta se bhAva phailA diye the tathApi janatA ke hRdaya meM abhI taka bauddha jaise navIna dharmo kI jar3a majabUtI se nahIM jamane pAI thI vAstava meM samrAT azoka ne buddhadharmAnuyAyI hue pazcAt hI bauddhadharma kI adhika unnati huI / jyoMhI unhoMne bauddhadharma svIkAra kiyA tyoMhI tana, mana, dhana se unhoMne isa dharma kA pracAra karanA prArambha kara diyaa| jisake pariNAmasvarUpa kucha hI samaya meM + dekho -- jainadharma kA prAcIna itihAsa 30 60 ho0 mAmanagara thI / isI kArIgarI kI 283 www.netbrary.org
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pazcimI eziyA ke kucha bhAga ko chor3a kara sAre eziyA meM bauddha dharma kA pracAra ho gayA / siMhAsana para ArUr3ha hote hI samrAT ne vauddhadharma kI dIkSA lI aura usake pazcAt karIba DhAI varSa taka ve svayaM bhikSuka ke veza meM rahe | unhoMne sthAna 2 para pracArakoM ko bheja kara bauddhadharma kA pracAra karavAyA / unhoMne na kevala bhArata meM varan pazcimI dezoM meM bhI pracAraka bheje / eka itihAsa lekhaka likhate haiM ki "samrAT azoka saMsAra meM pahile zAsaka the, jinhoMne apanI rAjakIya sampatti ko dharma pracAra meM lagAyA aura jisane isa dharmapracAra se apane lie, apane uttarAdhikAriyoM ke lie aura apanI jAti ke lie kisI prakAra ke lAbha kI icchA na rakkhI | sAre saMsAra ke itihAsa meM dharmapracAra kA yaha udAharaNa dvitIya aura anupama hai / dUsare dharmoM meM dharmapracAra ke sAtha 2 dezoM ko jItA gayA, dUsare dharma ke mandiroM ko girAyA gayA; lUTapATa macAI gaI, jaisA ki aba bhI logoM kA vizvAsa hai ki, aJjIla kA pracAra yUropIya jAtiyoM kI senA kA agAmI hotA hai / kaI itihAsajJa azoka kI tulanA IsAI rAjA kAMsTaNTAina se karate haiM parantu kAMsTa eTAina aura azoka kI pracAra nIti meM bahuta adhika antara hai / nyAya yaha cAhatA hai ki azoka ko apane Dana kA eka akelA aisA zAsaka samajhA jAya, jisake DhaGga kA Aja taka manuSya jAti ne utpanna nahIM kiyA | hA~ kAnsTaNTAina ke samaya meM IsAI dharma kucha bahuta phaila cukA thA / " 1 samrAT azoka ne mizra, zAma, sAyarIna, makadUniyA, laMkA aura dakSiNa bhArata ke svataMtra rASTroM meM bhI apane dharmapracAraka bheje the / isake atirikta tibbata, himAlaya ke prAnta, hiMdUkuza ke prAMta, kAbula upatyakA gAndhAra aura yavana dezoM meM bhI unhoMne bauddhadharma kA pracAra kiyA / prasiddha itihAsa lekhaka alaberUnI likhatA hai ki "musalamAna dharma ke prArambha ke pUrva sAre madhya eziyA meM bauddhadharma phailA huA thA / IrAna, IrAka, rUma, ajama, zAma Adi dezoM meM mI bauddhadharma kA gaharA asara par3a rahA thA / " laGkA mai bauddhadharma kA pracAra karane ke liye svayaM azoka kA bhAI mahendra gayA thA aura usake sAtha azoka kI putrI saMghamitrA bhI gaI thI usane vahAM ke tatkAlIna rAjA ko bauddha dharma kI dIkSA dI aura sAre laGkA dvIpa meM bauddhadharma kA pracAra kiyA / taba se Aja taka laGkA dvIpa bauddhadharma kA upAsaka hai / mahendra ne apanA sArA jIvana laGkA me N dharma pracAra karate hue vyatIta kiyaa| Aja bhI laGkA meM bauddha loga mahendra kI pUjA karate haiM | usake smAraka svarUpa vahAM para eka stUpa banAyA gayA thaa| isa samaya bhI vaha stUpa laMkA meM darzanIya ginA jAtA hai| hAla hI meM purAtattva vettAoM ke parizrama se laMkA meM anurAdhapura nAmaka nagara ke kucha khaNDahara mile haiN| yaha anurAdhapura saMsAra meM bauddhadharma kA eka ujvala smAraka hai / eka aMgreja lekhaka ne isa nagara kI prazaMsA karate hue likhA hai ki "isake sanmukha roma aura yUnAna tuccha jAna par3ate haiM / " astu ! samrATa azoka ne pegU -- jise usa kAla meM svarNabhUmi kahate the - vahAM bhI bauddhadharma kA pracAra karavAyA thA / isake atirikta cola, pANDya, karelapu satiyaputra ina cAra svataMtra dakSiNa prAMtoM meM bhI usane bauddha dharma ke aneka vihAra aura maMdira banavAye the / matalaba yaha hai ki, bauddhadharma kA pracAra karane ke lie samrATa azoka ne koI bhI bAta uThA na rkkhii| yadi samrAT azoka, aura mahArAja kaniSka na hote to Aja mahAtmA buddha ke bAvana karor3a anuyAyI dikhalAI par3ate yA nahIM, yaha kauna kaha sakatA hai ? usa samaya bauddhadharma kA prabhAva prAyaH sArI jJAta duniyA para par3a rahA thA / yUnAnI tattvajJAna aura IsAI dharma para bhI bauddhadharma kA bahuta prabhAva par3A / Jain Educaternational
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkara kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 kahA jAtA hai ki, azoka ne apane jIvana kAla meM bauddha bhikSaoM kI eka vizAla sabhA kI thI / jisameM upaguptAcArya Adi bauddhadharma ke kaI mahAn bhikSuka sammilita huye the / unameM uttama aura caritravAna bhikSuoM ko cuna 2 kara pracAra ke liye bhejA gayA thaa| zeSa duraMge aura pAkhaNDI bhikSuoM se bhikSuka veSa atra liyA gayA thA / yaha bAta kahAM taka satya hai isake viSaya meM kucha nahIM kahA jA sakatA / samrAT azoka kA vyaktitva -- samrAT azoka ke vyaktitva ke viSaya meM kucha likhanA sUrya ko dIpaka dikhAnA hai | itane bar3e sAmrAjya kA itanA uttama DhaMga se saMcAlana karanA hI unake mahAn vyaktitva kA sUcaka hai / ve eka adbhuta karmazIla, ucca caritra aura zAMta manuSya the / unake vacana aura karma meM Azcaryajanaka ekatA pAI jAtI hai / samrAT azoka ke siddhAnta - azoka ke zilAlekhoM aura unakI dharma lIpiyoM meM unake siddhAntoM kA pUrNa paricaya milatA hai / unake mukhya siddhAnta ahiMsA, satya, pavitra jIvana, bar3oM aura zramaNa brAhmaNoM kA sammAna Adi viSayoM se sambandha rakhate haiM / ahiMsA, aura jIvarakSA to bhaviSya meM jAkara azoka ke jIvana kA mUlamantra ho gai thii| pahale unakI pAkazAlA meM prati dina sahastroM jIvoM kI hatyA hotI thI, bauddha dharma grahaNa karane ke pazcAta bhI unake bhojana ke lie do mora aura eka hiraNa mAre jAte the / para apane zAsana ke solahaveM varSa meM unhoMne apanI pAkazAlA meM jIvahiMsA bilakula banda kara dI aura usake do varSa pazcAt zikAra khelanA bhI banda kara diyaa| zAsana ke 30 veM varSa meM unhoMne apane rAjya meM jIvoM kA vadha eka dama banda karavA diyaa| hiMsA ke pazcAt samrAT kA dUsarA siddhAnta satya-prema' thA / pratyeka manuSya kA satya vaktA honA unakI dRSTi meM zrAvazyaka thA / isake atirikta usa samaya jo bauddha loga dUsare dharmoM ko nigAha se dekhane laga gaye the, unake lie bhI unhoMne eka kAnUna banAyA thA / usa kAnUna dvArA unhoMne pratyeka vyakti kA yaha kartavya ThaharAyA ki, vaha dUsaroM ke dharma vizvAsa aura upAsanA kI rIti meM bAdhaka na ho / aura pratyeka dharma ke sAtha sahAnubhUti aura prema kA vyavahAra kre| kisI bhI vyakti ko yaha adhikAra nahIM hai ki, vaha dUsare dharma ke lie apamAna sUcaka zabdoM kA vyavahAra kare | kyoMki, sabhI dharmoM ke mUla siddhAnta jIvana ko pavitratA kI ora le jAne vAle hote haiN| azoka kA tIsarA siddhAnta bar3oM kA sammAna, brAhmaNoM aura zramaNoM ke prati zraddhA aura choToM para dayA karane kA thA / unake sAmrAjya meM pratyeka vyakti kA yaha anivArya kartavya ThaharAyA gayA thA ki vaha apane gurujanoM ke sAtha sammAna pUrvaka AcaraNa kre| yadi koI bhI vyakti kisI bhI prakAra apamAna karatA to vaha daNDa kA bhAgI hotA thA / isake atirikta pratyeka vyakti ko rAjya kI ora se Adeza thA ki, vaha apane adhInastha logoM sAtha dayA aura anukampA kA vyavahAra kare / eka dharmalipi meM azoka ne dAna kI bar3I prazaMsA kI hai / unhoMne kahA hai ki, auSadhAlaya manuSyoM kI zarIra-rakSA ke lie hai / evam mandira puNya ke lie hI banAe jAte haiM parantu vAstavika dAna to dharma kA dAna hai jo manuSya ko AdhyAtmika bhojana detA hai / azoka kA sAmrAjya - azoka ke sAmrAjya kA vistAra jitanA adhika huA thA utanA zAyada abhI taka kisI samrAT ke samaya huA ho / unakA rAjya uttara meM himAlaya aura hindUkuza parvata taka thA / sArA aphagAnistAna, balucisthAna, aura sindha unake sAmrAjyAntargata thA / kazmIra, nepAla, svAta aura 285
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa 1 [ bhagavAna pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa bAjaura prAnta bhI inake sAmrAjya meM mile hue the| kAzmIra kI rAjadhAnI "zrInagara" ko svayaM samrAT ne hI basAyA thA / nepAla meM bhI unhoMne "lalitapura" nAmaka eka navIna rAjadhAnI basAI thI / jo ki kATamANDU se do tIna mIla dakSiNa-pUrva meM hai / samATa kI lar3akI cArumati ne bhI naipAla meM apane pati devapAla ke sbhAraka svarUpa devapATana nAmaka eka nagara basAyA thA / yaha to sAmrAjya kI uttara sImA huI / pUrva meM sArA baGgAla azoka ke sAmrAjya meM sammilita thA / dakSiNa meM kaligu, Andhra aura pUrvI kinAre kA sArA dakSiNa prAnta azoka ke adhIna thA / / kevala caula pANDhaya; karelaputra ora satIyaputra azoka sAmrAjya se bAhira the ! isa sAre sAmrAjya ko azoka ne kaI bhAgoM meM vibhakta kara diyA thA / inameM bhinna 2 bhAgoM meM eka eka rAjapratinidhi rAjya karatA thaa| eka rAjapratinidhi takSazilA meM, dUsarA kaliMga ke antagata tosalI meM, tIsarA ujjaina meM aura cauthA dakSiNa deza meM rahatA thA / ina pratinidhiyoM meM rAjya gharAne ke athavA samrATa ke pUrNa vizvAsa pAtra loga hI rahA karate the| samrATa azoka kI tIrthayAtrA-jeba ki samrATa azoka ne apane tamAma baudha tIrthoM kI yAtrA karanA prArambha kiyaa| sabase pahale ve mujaphpharapura (Adhunika) aura campArana ke jiloM meM hote hue naipAla gaye / mArga meM ukta sthAnoM para unhoMne pAMca bar3e 2 stambha khar3e karavAye / vahAM se calakara ve mahAtmA budha ke janmasthAna lumbini kAnana meM pahu~ce / bhagavAna buddha kI mAtA mAyAdevI ko naihara jAte samaya rAste meM isI sthAna para prasava vedanA huI thI, aura yahA~ para siddhArtha kumAra kA janma huA thaa| isa sthAna samrATa ne eka stambha khar3A karavAyA vahAM se calakara samrAT buddhadeva ke pitA zuddhoddhana kI rAjadhAnI kapila vastu gaye / isake pazcAt ve sAranAtha, jahAM para ki, bhagavAn buddha ne sarva prathama upadeza kiyA thA, gye| sAranAtha se zravati hote hue ve buddha gayA pahu~ce / isa sthAna para bhagavAn buddha ko bodhI jJAna prApta huA thaa| vahAM se kuzinagara lauTate hue ve punaH apanI rAjadhAnI lauTa gaye / samrATa azoka ke khudAye hue zilAlekha--purAtattva vibhAga ke zodha khoja dvArA bhagavAna mahAvIra ke 84 varSa bAda kA tathA eka lekha mahAtmA buddha kA ina prAcIna do lekhoM ke bAda maurya rAjAoM kA nambara AtA hai aura inake zilAlekhoM meM kaliMga ke do zilAlekha, sAta bar3e stambha lekha, tarAi ke do zilAlekha, caTTAnoM ke do zilAlekha, caudaha pahAr3iyoM ke zilAlekha, guphAoM ke tIna lekha, choTe stambha lekha, sAranAtha, giranAra, gayA vagairaha sthAnoM se jo zilAlekha mile haiM ina saba zilAlekhoM kI eka pustaka bhI prakAzita ho gaI hai kaI vidvAnoM kA mata hai ki yaha zilAlekha samrATa azoka ke khudavAye hue haiM tathA kaI vidvAnoM kA mata hai ki samrATa azoka ke pautra samprati ke khudavAye hue haiN| isa mata bheda kA kAraNa yaha hai ki prastuta zilAlekhoM meM na to zilAlekha khudAne vAle rAjA kA nAma hai aura na usameM saMvat mitI bhI hai ki jisake jariye spaSTa nirNaya kiyA jAya / una zilAlekhoM meM nAma ke sthAna para priyadarzI evaM devAnupriya aura saMvat ke sthAna mere rAja ke itane varSa ke bAda meM yaha zilAlekha khudavAye gaye haiN| isase kaI logoM meM priyadarzI evaM devAnupriya azoka kA vizeSaNa mAna liyA hai taba kaI logoM ne samprati kA vizeSaNa samajha liyA hai / samrATa azoka pahalI avasthA meM jaina thA para bAda meM bauddha bana kara bauddhadharma kA pracAra kiyA thA taba samrAT samprati zurU se Akhira taka jainadharmo hI thA / aura usane jainadharma kA pracuratA se pracAra bhI kiyA Jain Ed 2 nternational
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 patrokta zilAlekha evaM AjJApatroM se adhika sambhava samprati kA ho ho sakatA hai kAraNa ina zilAlekhoM meM jina jina zabdoM kA prayoga kiyA hai ve prAyaHjainadharma se hI adhika sambaMdha rakhatA hai isa viSaya meM DA0 tri. le0 bar3audA vAlA tathA sUryanArAyaNajI vyAsa ujjana vAle aura baMgAla kA itihAsajJa bAbu nAgeMdra vasu ne aneka pramANoM se yaha siddha karane kI ceSTA kI hai ki pUrvokta zilAlekha dharmalipiyeM aura AjJApatra samrAT samprati ke hI haiN| pAThakoM ko cAhie ki saMsthA se prakAzita prAcIna jaina itihAsa saMgraha bhAga 5 vA~ maMgavAkara AdyopAMta par3ha le ki jisase isa viSaya kA ThIka nirNaya ho jaay| samrATa azoka kA itihAsa svarNAkSaroM meM likhane kAbila hai / samrATa ne boddhadharma kA khUba hI pracAra kiyA thA / apanI aMtimAvasthA taka unhoMne bauddha bhikSuoM ko dAna diyA thA / samrATa ne 41 varSa rAja kara isa manuSyaloka se vidA lii| mahArAjA kuNAla--yaha samrATa azoka ke putra the inake viSaya meM jaina aura bauddha graMthakAroM ne apane 2 graMthoM meM khUba vistAra se likhA hai jaise bauddha pratha divyAvadAna aura avadAnakalpallA meM likhA hai jisakA sArAMza yaha hai ki rAjakumAra kuNAla kI aAMkheM bar3I suMdara thIM usa para azoka kI tiSyarakSitA nAmaka rAnI ne mohita ho kara kuNAla se anucita prArthanA kI paraMtu kuNAla bar3A hI suzIla evaM sadAcArI thA usane rAnI ko apanI vimAtA samajha kara usakI prArthanA svIkAra nahIM kI isase vaha nArAja ho gaI aura avasara milane para isakA badalA lene kA nizcaya kara liyaa| ___ eka samaya rAjA azoka bImAra ho gayA thA aura usane aneka vaidyoM se ilAja bhI karavAyA paraMtu usakI bImArI gaI nahIM / usa samaya rAnI tiSyarakSitA ne apanI kArya kuzalatA se aisA upacAra kiyA ki rAjA kI bImArI calI gaI aura zarIra Arogya ho gayA / rAjA ne khuza hokara rAnI ke mA~gane para 7 dina kA rAja de diyaa| basa phira to thA hI kyA ? rAnI ne kuNAla se apanA baira lene ke lie rAjA azoka ke nAma se eka AjJApatra likhakara takSazilA ke adhikAriyoM para bhejA ki kuNAla hamAre kula meM kalaMkarUpa hai isaliye usakI AMkheM nikAla dI jAyaM / basa; patra pahu~cate hI adhikArI logoM ne usa patra ko kuNAla ko sunAyA aura kuNAla ne usako svIkAra bhI kara liyaa| cAMDAloM ko bulAyA parantu isa anucita kArya meM kisI ne sAhasa nahIM kiyaa| isa para kuNAla ne svayaM apanI A~kheM nikAla kara apane pitA ke nAma se Aye hue patra kI AjJA kA pAlana kiyaa| jaina lekhakoM ne likhA hai ki mahArAja azoka ne apanI rAnI kI khaTapaTa se apanA kuMvara kuNAla ko sakazala rahane ke lie vicAra karake ujjaina bheja diyA thA / bAda eka samaya samrATa ne ujjaina ke adhikAriyoM ko eka patra likhA ki aba kuvara vidyAdhyayana kare "adhIyau kumAroM' usa samaya azoka kI rAnI tiSyarakSitA pAma meM baiThI thI / rAjA ke kahIM jAne para usane patra ko par3hA aura socA ki kuNAla par3ha jAyagA to rAja kA mAlika ho jAyagA isa irAde se apanI AMkhoM ke kajjala se eka zalAkA bhara akAra ke Upara viMdI lagA dI kI vaha "aMdhIyau kumAro" ho gyaa| rAjA vApisa AyA aura binA hI par3he kAgaja para muhara kara usako ujjaina bheja diyA aura patra pahu~cate hI vahA~ ke adhikAriyoM ne kuNAla ko sUcita kiyA / kuNAla ne prasannatA pUrvaka apane netra nikAla DAle / 287
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ina donoM lekhakoM kA eka hI mata hai kevala sthAna kA aMtara / bauddha takSazilA batalAte haiM taba jaina ujjaina kahate haiM paraMtu yaha takSazilA ujjaina kA hI nAma hai / vaijayaMtI koSa pRSTa 159 para " avantisyAtakSazilA' arthAt avaMtI kA nAma hI takSazilA thA / kuNAla ke ujjaina meM rahate huye eka putra huA / kuNAla svayaM aMdhA thA ataH rAjagaddI ke ayogya thA parantu jaba usake putra ho gayA to usakI icchA huI ki maiM putra ko rAjagaddI baiThAUM ! kuNAla gAyanavidyA meM bar3A hI pravINa thA ataH navajAta putra ko sAtha lekara kramaza: pATalIputra pahu~cA aura gAne ke kAraNa usakI sampUrNa nagara meM prasiddhi hogaI evaM sarvatra dhUma maca gaI ataH rAjA ko mAlUma hone para usako rAjasabhA meM bulAyA gayA aura eka kanAta DalavA dI gaI evaM kuNAla rAjasabhA meM aayaa| kanAta ke antara meM baiThakara rAjA ko gAyana se khuza kiyaa| isa para rAjA ne kahA ki maiM tujhe kyA dUM ? kanAta ke andara baiThA kuNAla kahatA hai / to candraguptassa vindusArassa natuo, azogasirINo putto andho jAyai kAMgiNI 1 // ina zabdoM ko suna kara apanA AjJApAlaka putra kuNAla samajha kara rAjA cauMka uThA / paradA dUra karavA ke kuNAla ko gale se lagAkara milA kyoMki kuNAla sarIkhe vinIta putra kA cirakAla se milane se azoka ko harSa honA svAbhAvika hI thA / bAda azoka ne pUchA ki putra tumane kAkANI kA kyA maaNgaa| pAsa meM baiThe hue maMtriyoM ne kahA ki yaha rAja paribhASA hai aura isakA artha hotA hai rAjya / azoka ne punaH pUjA ki jaba tUM AMkhoM se aMdhA hai phira rAja ko lekara kyA kregaa| kuNAla ne uttara diyA ki Apake pautra kA janma huA hai | azoka ne kahA ki kana ? kuNAla ne kahA ki 'samprati' / basa, azoka ne samprati ko goda meM lekara usako yuvarAja pada arpaNa kara ujjaina kA zAsanakartA niyukta kara diyA / vahAM se lauTa kara kuNAla samprati ko lekara ujjaina AgayA / prapautracandraguptasya, vindusArasyanaptRkaH epo'zokazriyaH sunUrandho mArgatikAkiNIm padyaprabandhamandhena, gIyamAnaMmahipatiH zrutvApamaccha ko nAma tvamasyAkhyAhi gAyana // 1 // X X X krameNa sAdhayAmAsa bharatArdhasadakSiNam, pracaNDazAsanazcabhUtpAka zAsanasannibhaH " pariziSThapayaM kharga 9 zloka 4-43-54" "kiM kAhi si aMdhao rajjeNaM, kuNAlo bhaNati mama puttotthita, saMpati nAma kumAro, dinnaM, rajaM" vRhatkalpa cUrNi 22 tasyasuta: kuNAlastannaMdanastrikhaMDabhoktA saMpratinAmAbhUpati bhUtsa ca jAtA mAtra eva pitAmahadattarAjya:" kirANAvalI 165 Jain Ed28 International
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] samrAT sammati samrAT sampati - mArata ke samrAToM meM ApakA tIsarA nambara hai / aitihAsika lekhoM jaisA candragupta aura azoka kA hAla milatA hai itanA samprati kA nahIM milatA hai phira bhI isa viSaya ke kucha ullekha yatra-tatra avazya milate haiM / paraMtu jaina lekhakoM ne to isako trikhaMDa bhoktA ke nAma se likhA haiM / zAyada rAjA samprati jainadharma upAsaka evaM pracAraka hone se hI samudAya pakSapAta ke kAraNa isakI prasiddhi ke jitane cAhie utane ullekha nahIM kiye hoM to yaha svAbhAvika hI hai phira bhI vedAMtiyoM ke purANoM bauddhoM ke dAnoM meM samprati ko sthAna avazya milA hai| ve likhate haiM ki samprati azoka kA pautra evaM uttarAdhikArI thA / azoka kI antima bImArI ke samaya samprati azoka kI sevA meM thA, azoka ke. dehAMta ke bAda pATalIputra ke siMhAsana para samprati kA rAjyAbhiSeka huA thA / bauddhoM ke divyAvadAna grantha ke 29 veM avadAna meM isa prakAra likhA hai ki "rAjA azoka ko bauddha saMgha ko sau karor3a suvarNa kA dAna dene kI icchA huI, aura usane dAna denA zurU kiyA / 36 varSoM meM usane 96 karor3a suvarNa to de diyA para abhI 4 karor3a denA bAkI thA jaba azoka bImAra par3a gayA, aura usane socA kI jindagI kA kyA bharosA hai aisA samajha kara usane 4 karor3a kA dAna pUrA karane ke lie khajAne se boddhoM ke kurkuTArAma saMgha meM bhikSutroM ke lie dravya bhejanA zurU kara diyA / [ osavAla saMvat 192 usa samaya azoka ke putra kunAla aura kunAla kA putra 'sampadI' (samprati ) nAmaka rAjakumAra yuvarAja pada para thA / azoka kI dAna pravRti kI bAta sampadI ko kaha kara maMtriyoM ne kahA- rAjA azoka thor3I dera kA mahamAna hai, vaha jo dravya kurkuTArAma bhejA jA rahA hai, jisase use rokanA cAhiye kyoMki khajAnA hI rAjAoM kA bala hai| maMtriyoM ke kahane para yuvarAja sampadI ne khajAnacI ko dhana dene se roka diyA / isa para azoka apane svarNamaya bhojana pAtra hI kurkuTArAma ko bhejane lagA, taba azoka ke bhojana ke lie kramazaH raupya loha aura mArtika pAtra bheje gaye, jinakA bhI usane dAna kara diyA / usa samaya rAjA azoka ke hAtha meM sirpha AdhA AMvalA (phala) bAkI rahA thaa| rAjA bahuta virakta huA, maMtrIgaNa aura prajAgaraNoM ko ikaTThA karake vaha bolA"bolo isa samaya pRthvI meM sattAdhArI kauna hai ? maMtriyoM ne kahA- 'Apa hI pRthvI meM IzvarasattAdhArI rAjA haiN|" AMkhoM se AMsU bahAte hue azoka ne kahA- tuma dAkSiNyatA se jhUTha kyoM bolate ho ? hama to rAjyabhraSTa haiN| isa samaya hamArA prabhutva mAtra isa zradhamalA para hai| pAsa meM khar3e AdamI ko bulA kara azoka ne yaha zrArddhAmalaka use diyA aura kahA - "bhadra ! merA yaha thor3A sA kAma kara kurkuTArAma jAkara mere vandana ke svAtha yaha arddhAmalaka saMgha ko bheMTa kara deM / usa AdamI ne azoka ke hukma se ArAma meM jAkara vaha AdhA AmalA bhikSuoM ko de diyA isa para bhikSu saMgha ne azoka kA vaha icchA ke anusAra dUsare padArtha meM milA karake sAre saMgha meM bAMTa diyA / AkharI dAna usakI "pad triMzattu samA rAjA, bhavitA'zoka eva ca / saptati (saMprati) dazavarSANi tasya naptA bhaviSyati // 23 // 37 matsyapurANa adhyAya 272 289
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAjAne amAtya rAdhagupra ko bulAkara kahA--"zela rAdhagupta ! isa samaya pRthvI meM Izvara kauna hai ?" vinaya ke sAtha uttara dete hue rAdhagupta ne kahA-'Apa hI to pRthivI meM Izvara haiM' yaha sunakara azoka kisI taraha uThA aura cAroM ora najara daurA kara AyA huA bhikSu saMgha ko namaskAra kara bolA-'mahakoza ko chor3a kara isa samudraparyaMta mahApRthivI ko saMgha ke lie arpaNa karatA hU~' isa prakAra pRthivI kA dAna karake rAjA kAla zaraNa ho gayA bAda amAtyoM Adi ne jalase ke sAtha azoka ke zarIra kA agnisaMskAra kiyA aura ve magadha ke siMhAsana para saMpadI ko biThAne kI taiyArI karane lage, taba rAdhagupta ne kahAcAra karor3a svarNa ke badale yaha pRthivI azoka ne saMgha ko dAna karadI hai, isa vAste jaba taka saMgha se yaha pRthivI chor3AI nahIM jAya, taba taka isa para dUsarA rAjA nahIM ho sakatA / amAtyoM ne pUchA ki kyA azoka ne saMgha ko pRthivI dAna meM dI ? unhoMne kahA hA~ taba amAtyoM ne rAja khajAnA se 4 karor3a suvarNa bodhasaMgha ko de kara pRthivI ko chur3AyA aura bAda meM saMpadI kA rAjyAbhiSeka kiyaa| "apica rAdhagupta,ayaMmemanorathovabhUvakoTIzataMbhagavacchAsanedAnaMdAsyAmIti, sa ca me'bhiprAvo na paripUrNaH tatorAjJA'zokenacatvAraHkoTayaHparipUrayiSyAmItihiraNyasuvarNa kurkuTArAmaM preSayitu mArabdhaH tasmiMzcasamayekunAlasyasaMpadInAmaputroyuvarAjyepravartate / tasyAmAtyairabhihitaM- kumAraazokakorAjAsvalpakAlAvasthAyIidraM cadravvaMkukkuTArAmaMpreSayatekozabalinazca rAjAno nivArayitavyaH / yAvatkumAreNabhAMDAgArikaH pratiSiddhAH tasyasuvarNabhAjane aahaar| mupanAmyate, bhuktvAtAnisuvarNabhAjananAnikukkuTArAmaMpreSayatitasyasuvarNabhAjanapratiSiddhaM rUpyabhAjaneAhAramupanAmyate, tAnyapikukku TArAmaMpreSayati / tatorupyabhAjanamapipratiSadbha yA vallIhabhAjanaAhAramupanApyate / tAnyapirAjAazokaHkukkuTArAmaMpreSayati / tasyayAvanmRd bhAjanaAhAramupanAmyate / tasmizcasamayerAjJo'zokasyAddhoMmalakaMkarAMtargatam / athArAjA'zokaH saMvigno'yAtyAn paurAMzcasaMnipAtyakathayatikaHsAmbhataMpRthivyAmIzvaraH / tato'mAtyautthAyA''sanAd yenarAjAzokastenAMjaliM praNamyovAca-devaH pRthivyAmIzvaraH atharAjA'zokaH sAzrurdurdinanayanavadano'mAtyAnuvAca --- dAkSiNyAt anRtaM hi kiM kathayatha, bhraSTAdhirAjyA vayam, zepaM tvAmapakArdhamityavasitaM yatra prabhutaM mam / aizvarca dhiganArya muddhata nadItoya pravezopamam, mayaMndrasya mamApi yat prati bhayaM dAridraya mabhyAgatama // tato rAjA'zokaH samIpagataM puruSamAhUyovAca-bhadramukha ! pUrvaguNAnurAgAd bhraSTaizvaryasyApi mama imaM tAvada pazcimaM vyApAraM kuru-idaM mamArdhAmalakaM grahAya kukuTArAmaM gatvA saMghe niryAtaya,
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUra kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 pUrvokta bauddha prantha se yaha spaSTa siddha hai ki azoka ke mRtyu samaya samprati pATalIputra evaM azoka kI sevA meM hAjira thA tathA azoka kI mRtyu ke samaya pATalIputra meM hI samprati kA rAjyAbhiSeka ho gayA itanA hI kyoM para azoka kI maujUdagI meM hI samprati ne rAjasattA apane hastagata karalI thI jaba hI to unake manA karane se rAja khacAvI dAna ke nimitta dravya dene se ruka gaye the ataH isase adhika samprati kA magadha ke rAja siMhAsana para abhiSika hone meM aura kyA pramANa ho sakatA hai ? kaI loga azoka ke bAda magadha kI rAjagaddI para dazaratha kA rAja honA kahate haiM tathA dazaratha ke rAja samarthana ke viSaya meM kaI zilAlekha bhI milate haiN| zAyada magadha ke pradeza meM kucha samaya ke liye dazaratha kA rAja rahA bhI ho| para bauddhoM ke uparokta avadAna ke pramANa se azoka kI mRtyu ke samaya hI samprati kA magadha ke siMhAsana para rAjyAbhiSeka honA pAyA jAtA hai| itanA hI kyoM para jaba samprati kevala dasa mAsa kA bAlaka thA tabhI azoka ne usako yuvarAja pada se bhUSita kara usake pitA kunAla ke sAtha ujjaina bheja diyA thA aura ujjaina kA rAjataMtra kunAla ne apane adhikAra meM kara diyA thaa| samprati bar3A hokara rAjataMtra ko apane hAtha meM liyA aura usako bar3I vIratA se calAyA / jaina graMthoM meM yaha bhI ullekha milatA hai ki samprati ne saurASTra + ( kAThiyAvAr3a ) aura dakSiNa bhArata ke ko to yuvarAja avasthA meM hI vijaya kara liyA thaa| isa hAlata meM madvacanAca saMghasya pAdAbhivandanaM kRtvA vaktavyaM jambUdvIpezvamasya rAjJa eva sAMpataM vibhava iti / idaM tAvad apazriyaM dAnaM tathA prati bhoktavaM yathA me saMghagatA dakSiNA vistIrNA syAditi / X X X X yAvattadardhAmalakaM cUrNayitvA yUSe prakSipya saMghe caritam / tato rAjA'zoko rAdhaguptamuvAca -- kathaya rAdhagupta ! kaH sAmprataM pRthivyAmIzvaraH atha rAdhagupto'zokasya pAdayonirpatya kRtAMjaliruvAca devaH pRthivyamIzvaraH ! atha rAjA'zokaH kathaMcidutthAya caturdizamavalokya saMghAyAMjaliMkRtyA 'epa idAnIM mahatkozaMsthApayitvA imAM samudraparyantAM mahApRthivIM bhagavacchrAvakasaMghe niryAtayAmi' / yAvatpatrAbhilikhita kRtvA dattaM madrayA mudritam / tato rAjAmahApRthivIM saMghe datvA kAlagataH yAvadamAtyairnIlapItAmiH zivikAbhirtirharitvA zarIra pUjAM kRtvA rAjAnaM pratiSThA - payiSyAma iti yAvada rAdhaguptenAbhihitaM rAjJA'zokena mahApRthivI saMdhe niryAtitA iti / tepAmA - tyairIbhahitaM kimarthamiti rAdhagupta uvAcaepa rAjJo'zokasya manoratho babhUva koTizataM bhagavacchAsane dAnaM dAsyAmIti tena SaNNavatikoTyodattAyAvadrAjJApratiSiddhAH tadabhiprAyeNarAjJA pRthivI saMghedattA yAvadamAtyaizcatasraHkoTyo bhagavacchAsanedatvA pRthivIM niSkIya saMpadI rAjye pratiSThApita / " "divyAvadAna zra0 26" +- "te suraTThavisayo andhA damilA ya oyaviyA" isI viSaya meM rUpa cUrNikA kA mata isa prakAra kA haiH +- "tAhe teNa saMpaiNA ujjeNIAI kAu' dakkhiNAvaho savvo tattha ThiNNa vi ajjAvito" / kaThiyAvAr3a aura dakSiNA prAnta ko jItane se sammati ke sambandha meM yaha anumAna ho sakatA hai ki saurASTra aura dakSiNa hindustAna meM usane yuvarAja avasthA meM hI apanI svatantra sattA sthApana kara dI hogI / nizItha cUrNa 291
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa magadha ke siMhAsana para samprati kA rAjyAbhiSeka azoka kI mRtyu ke bAda tatkAla hI huA ho to isameM saMdeha ko sthAna nahIM mila sakatA hai / samrAT samprati ke zAsana meM rAja ke prabandha evaM vyavasthA samrATa candragupta evaM azoka se kama nahIM para kisI apekSA car3ha bar3ha ke thI kyoMki isameM jaisI vIratA thI vaisI hI udAratA bhI eka nambara kI thii| janatA ke hita ke liye isane aneka prakAra kI suvidhAyeM kara dI thIM / itanA hI kyoM para isa bAta ke liye samrATa ne apane jIvana kA dhyeya hI banA liyA thaa| yahI kAraNa thA ki janatA isa bhUpati ko khUba cAhatI thI aura vaha saba ke liye bahuta priya bhI bana cukA thA yahI kAraNa hai ki zrApa priyadarzI nAma se prasiddha the| ataH inake rAja prabandha evaM vyavasthA ke liye duharAne kI AvazyakatA nahIM haiN| kaI logoM kA yaha mata hai ki samrATa azoka ke bAda maurya rAja meM zithilatA A gaI thii| rAja kI nIMva kamajora par3a gaI thI kaI rAjAoM ne svatantra ho kara apane 2 rAjya para phira se adhikAra jamAnA zuru kara diyA thA ityAdi / parantu yaha kathana samrAT samprati ke samaya kA nahIM para vRhadratha ke zAsana kAthA jisako hama Age cala kara batAveMge / samprati ke samaya bhArata kA rAjatantra suvyavasthita evaM eka jhaMDe ke nIce thaa| __ yaha kevala merA hI anumAna nahIM hai parantu samprati ke zilAlekhoM meM bhI isa viSaya kA vistRta varNana milatA hai jisako maiM Age cala kara likhUgA tathA DAkTara tribhuvanadAsa leharacanda apane prAcIna bhAratavarSa kA itihAsa nAmaka grantha meM isa viSaya ko acchI taraha se pramANita kara diyA hai ki samrAT samprati ne apane rAja kA vistAra kevala bhArata hI nahIM para bhArata ke atirikta anya dezoM meM bhI kiyA thA jo ki candragupta aura azoka bhI nahIM kara pAye the| samrAT samprati ke viSaya meM samrATa ne apanI yuvarAjAvasthA meM bhArata ke samasta gajAoM ko karadAtA banA diyA; aura aSThaka ke nikaTa Akara sindha nadI pAra karane ke bAda aphagAnistAna ke mArga se IrAna, araba aura misra Adi dezoM para adhikAra kiyA aura unase 'kara' liyA jisa prakAra ajAtazatru rAjA ke AdhIna 16000 karada rAjya the, usI prakAra inakI saMkhyA bhI utanI hI thii| isa prakAra jaba ve digvijaya kara svadeza vApasa lauTe taba samrATa azoka ke muMha se ye udgAra nikale ki "mere pitAmaha candragupta to kevala bhArata ke hI samrATa the, kintu merA pautra samprati to saMsAra bhara kA samrAT hai|" / ___ ina zabdoM se candragupta, azoka aura priyadarzina (samprati) ina tInoM ke rAja vistAra ko alaga 2 ginane ke sAdhana mila sakatA hai| samrATa samprati kI rAjadhAnI-yaha to Apa pahile hI par3ha cuke haiM ki samrATa azoka ne apane putra kunAla ko ujjaina bhejA thA / samprati kA janma ujjaina meM hI huA aura samprati ko yuvarAja pada dekara ujjaina bhejA thA aura samprati ne yuvarAja pada meM sorASTra aura dakSiNAdi prAntoM ko vijaya bhI ujjaina meM raha kara hI kiyA / ataH ujjaina kI bhUmi samprati ko vallabha honA svAbhAvika hI thA parantu azoka ke anta samaya samprati pATalIputra meM thA aura azoka ke mRtyu ke bAda unakA rAjyAbhiSeka magadha kI gadI para pATalI Jain Edu a temational
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkara kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 putra meM hI huA thA phira bhI usane apanI jananI janma bhUmi ko nahIM bhUlA ataH rAjya siMhAsana para baiThane ke bAda use apanI rAjadhAnI bnaayaa| sAtha hI rAjanItika dRSTi se vicAra karane para bhI ve kucha dIrgha-dRSTi vAle mAne jA sakate haiN| kyoMki itane bar3e sAmrAjya kI vyavasthA TheTha pATalIputra yA rAjagRha jaise eka kone meM par3e huye magadha deza ke eka nagara meM raha kara calAne kI apekSA bhAratavarSa ke hRdaya rUpa madhyasthala avaMti se zAsana sUtra calAnA zreyaskara aura adhika ucita kahA jA sakatA hai / zrI satyaketu vidyAlaMkAra maurya sAmrAjya ke itihAsa meM likhate haiM ki : maurya itihAsa meM samrAT samprati bar3A mahatvapUrNa vyakti hai / dazaratha kI mRtyu ke bAda vaha svayaM rAja-siMhAsana para baiThA / isase pUrva bahuta kAla taka vaha zAsana kA saMcAlana karatA rahA thA / azoka ke samaya vaha yuvarAja thA aura usI ne apane adhikAra se azoka ko rAjya koSa meM se bauddha saMgha ko dAna karane kA niSedha kara diyA thA / samrAT kunAla ke zAsana meM bhI zAsana-sUtra usI ke hAtha meM thA / dazaratha ke samaya meM bhI vahI vAstavika zAsaka rahA / yahI kAraNa hai ki bahuta se pranthoM meM samprati ko hI azoka kA uttarAdhikArI likha diyA hai| jaina sAhitya meM bhI azoka ke bAda samprati ke hI rAjA banane kA ullekha hai / ...... ""jaina sAhitya meM samprati kA vahI sthAna hai, jo bauddha sAhitya meM azoka kA / jaina- anuzruti ke anusAra samrAT samprati jaina dharma kA anuyAI thA / aura usane apane priya dharma ko phailAne ke lie bahuta prayatna kiyA thA / pariziSTa1 parva meM likhA hai ki eka bAra rAtri ke samaya samprati ko yaha vicAra paidA huA ki anArya dezoM meM bhI jaina-dharma kA pracAra ho aura jaina sAdhu svatantra rIti se vicara sakeM / isake liye usane ina dezoM meM jaina sAdhuoM ko dharma pracAra ke lie bhejA / sAdhu logoM ne rAjakIya prabhAva se zIghra hI janatA ko jaina-dharma aura AcAra kA anugAmI banA liyaa| isa kArya ke lie samprati ne bahuta se loko pakArI kArya bhI kiye / g2arIboM koM muphta bhojana bAMTane ke lie dAna zAlAyeM khulvaaiiN| ina lokopakArI kAryoM se bhI jaina dharma ke pracAra meM bahuta sahAyatA milii| samprati dvArA anArya dezoM meM pracAraka bheje gaye, isake pramANa anya granthoM meM bhI milate haiN| aneka jainamanthoM meM likhA hai ki isa kArya ke lie samprati ne apanI lenA ke yoddhAoM ko sAdhuoM kA veSa pahanAkara pracAra ke lie bhejA thA / eka grantha meM una dezoM meM se katipaya nAma die haiM, jinameM samprati ne jaina dharma kA pracAra kiyA thaa| ye nAma prAndhra, dravir3a, mahArASTra, kuDuka Adi haiN| jinaprabhA sUri ke matta anusAra samrAT samprati ne bahuta se vihAroM kA nirmANa bhI karAyA thA / ye bihAra anArya deza meM bhI banavAye gaye the / " samprati-dvArA banAye gaye aneka jaina mandiroM meM se eka kA ullekha rAjapUtAne kA bhramaNa karate hue mahAtmA TA~DasAhaba ne isa prakAra kiyA hai: " kamalamera kA zeSa zikhara samudratala se 3353 phITa U~cA hai| yahA~ se maiMne maru-kSetra bahudUravatti sthAnoM kA prAnta nizcaya kara liyaa| yahAM aise kitane hI dRzya vidyamAna haiM, jinakA citra aMkita karane meM lagabhaga eka mAsa kA samaya lagane kI sambhAvanA hai / kintu hamane kevala ukta durga aura eka bahuta purAne 1 - dekho AcArya hemacandrasUri kRta pariziSTa parva nAmaka grantha / 2- dekho tapAgaccha paTTAvalI, Avazyaka cUrNi, aura kalpasUtra / 293
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ di0 pR0 288 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jaina-mandira kA citrAMka samApta karane kA samaya pAyA thaa| isa mandira kI gaThanapraNAlI saba prakAra se bahuta prAcIna kAla ke samAna hai / mandira ke bIca meM kevala khilAnayukta U~cI coTI kA vigraha kakSa ( kamarA) hai aura usake cAroM ora stambhAvali zobhita gola barAmadA hai yaha nizcaya hI jaina-mandira hai, kAraNa ki jaina-dharma ke saMga hindu-dharma kA jaisA prabheda hai, hindu mandira ke saMga isa mandira kI vibhinnatA bhI vaisI hI vidyamAna hai / bhAratavarSa ke bahuta se devArcaka aura zaiva logoM kI adhikAI se kArIgarI kI huI mandirAvali ke saMga isa jana-maMdira kI tulanA karane se adhika vibhinnatA aura isa mandira kA sarala gaThana tathA anA. DambaratA dRSTigocara hotI hai mandira ke bahuta prAcIna hone kA usakI kArIgarI kI nyUnatA se hI prakaTa hotA hai| aura isI sUtra se hama sthira kara sakate haiM ki jisa samaya candragupta ke vaMzadhara samprati isa pradeza ke sarvazreSTha rAjA the; (krAisTa ke janma ke do-sau varSa pahale ) usa samaya yaha maMdira banAyA gayA hai| kiMbadanti se jJAta hotA hai ki rajavAr3e aura saurASTra meM jitane prAcIna mandira Aja taka vidyamAna haiM, vahI una saba ke nirmAtA haiM / mandira ke stambhoM kA AkAra aura parimANa dUsare mandiroM kI stambhazreNI ke samAna nahIM haiM, paran bilkula alaga hai / hindU devamandiroM ke stamna jisa prakAra se gaThita aura sthUla hote haiM, yaha vaise na hokara patale tathA nIce se Upara kA bhAga sUkSma ho gayA hai| pAThakoM ke sAmane jo jaina-maMdira upasthita haiM vaha prIka zilpakAroM ke dvArA banAyA gayA hai, athavA rAjapUtanA ke zilpakAroM ne prIka-zalpikAroM ke Adarza para ise banAyA hai / io satya va saMbhava kaha kara anumAna karane se kautuhala upasthita hotA hai / .... jainiyoM ke isa mandira meM hiMduoM dvArA "jIva pitR" kA kRSNa pASANa nirmita khaNDa anyAya se hI sthApita kara diyA gayA hai / yaha mandira parvata ke Upara banA huA hai aura vaha parvata pRSTha hI isakA bhIttisvarUpa hone se yaha kAla ke karAla dAMtoM se cUra cUra na hokara aba taka khar3A hai / isake pAsa hI jainiyoM kA eka aura pavitra devAlaya dikhAI detA hai, kintu bilkula dUsarI rIti se banAyA gayA hai / yaha timanjilA banA huA hai, pratyeka maMjila choTe 2 asaMkhya sthUla sthambhoM se zobhAyamAna hai, vaha saba stambha khode hue prAkAra ke Upara sthApita haiM aura stambhoM ke Upara isa prakAra kI chata hai ki sUrya kI kiraNeM usake bhItara jAkara andhakAra dUra karane meM samartha haiN|" samrATa samprati kA dhArmika jIvana--- jaina sAhitya meM vistRta rUpa se ullekha milatA hai ki eka samaya Arya suhastI ujjaina nagarI jIvita svAmI kI mUrti kA darzana karane padhAre the| jaba vahAM ke zrIsaMgha rathayAtrA kA varaghor3A (jalUma) nikAlA to Arya suhastI apane ziSya maNDala ke sAtha jalUsa meM padhAre calate calate rAjamahaloM ke pAsa Aye to marokhA meM rAjA samprati baiThA thA / jalUsa ko dekhate dekhate usakI najara divya tejasvI evaM zAntamUrti Arya suhastIsUri kI ora par3I rAjA ne jyoMhI AcAryazrI ko dhyAna lagA kara dekhA tyoM hI unake hRdaya meM una mahAtmA ke prati ekadama bhakti ke bhAva paidA huye jaba usane vizeSa smRti kI to jAtismaraNa jJAna ho AyA aura rAjA sUrijI ko mahAn upakArI samajha mahala se utara kara nIce AyA aura sUrijI ke caraNa kamaloM meM vandana kara pUchA kyoM bhagavAn ! Apa mujhe pahacAnate ho ? sUrijI ne pahile to kahA ki rAjan ! Apa AvaMtidhIza haiM Apako kauna nahIM jAnatA hai| rAjA ne 1-hindI TA~Da rAja thAna pahalA bhAga dvi0 kha0 a0 26 pR. 721-23 / zAyada yaha mandira rANakapura kA ho jo kamalamera ke kile se najara AtA hai| Jain Edu 29 8ternational
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ osavAla saMvat 112 AcArya kakasUra kA jIvana ] punaH pUchA isa para sUrijI ne apane zrutajJAna meM upayoga lagA kara dekhA to apanA ziSya jAna kara kahA ki rAjan ! Apane apane pUrva janma meM jaina dIkSA lI thii| vAstava meM bAta yaha banI thI ki: OVER "Arya suhastIsUri ke samaya eka bhayaMkara duSkAla par3A thA jisameM janatA ko anna milanA duSkara ho gayA thA / eka samaya Arya suhastI ke sAdhu bhikSA ke nimitta kisI gRhastha ghara gaye the / sAdhuoM gRhastha ke makAna meM praveza kiyA bAda bAhara eka bhikSuka bhI vahA~ A gayA thA jaba gRhastha ne una sAdhutroM ko maSTAnnAdi AhAra diyA to bAhara khar3A huA bhikSuka dekhanA thaa| jaba sAdhu bhikSA lekara jAne lage to bhekSuka bhI pIche ho gayA aura kahane lagA ki he mune ! isa bhikSA meM se thor3I sI mujhe bhI deM ki maiM kaI dinoM kA bhUkhA hU~ / isa para muni ne kahA yaha kArya mere adhikAra kA nahIM hai para mere guru mahArAja ke adhikAra kA hai| basa, vaha bhikSu muni ke sAtha zrArya suhastI ke pAsa AyA aura vahI yAcanA kI isa para sUrijI ne aise madhura bacanoM se samajhAyA ki bhikSuka ne sUrijI ke pAsa dIkSA le lI basa phira to thA hI kyA navadIkSita bhikSuka ke sAmane gocarI ke pAtra rakha diye aura usane bahuta dinoM kI kSudhA ko bhagA dene ke irAde se itanA adhika bhojana kara liyA ki pUrA pAcana na ho sakA / rAtri meM peTa meM darda isa kadara kA huA ki jIne kI AzA taka chUTa gii| jaba nUtana sAdhu kI bImArI kI mAlUma huI to bar3e 2 koTAdhIza zrAvaka varga tathA sAdhu aura svayaM AcAryazrI usakI vyAvacca ke liye upasthita huye aura usakI khUba sAra saMbhAla kI isa para usa navadIkSita sAdhu ne socA ki ahA ! jainadharma ki mere jaise raMka ne kevala jainadharma kI dIkSA ke nAma se zira muMDA kara veza mAtra dhAraNa kiyA hai jisameM hI itane bar3e dhanADya evaM khuda AcArya mahArAja merI itanI vyAvacca karate haiM ityAdi zuddha bhAvanA se kAla kara mauryavaMza ke rAjA kunAla kI kAMcanamAlA rAnI kI kukSa meM janma liyA jisakA hI nAma rAjA samprati hai / rAjA ne kahA bhagavAn ! satya hai maiM ApakI eka dina kI dikSA vAlA ziSya huuN| yaha saba rAjAdi Rddhi ApakI kRpA se milI hai / isako Apa svIkAra kara mujhe kRtArtha banAveM sUrijI ne kahA rAjan ! hama forget nirmanthoM ko rAja Rddhi se kucha bhI prayojana nahIM hai jisa jainadharma kI svalpa samaya kI ArAdhanA se Apa isa prakAra kI sukha sampatti ko prApta huye haiM to isako dharmapracAra meM upayoga kareM ki ApakA bhaviSya ora bhI kalyANakArI ho / sUrijI mahArAja ke nispRhI vacana suna kara rAjA kA dila jainadharma kI ora vizeSa muka gayA aura usI samaya rAjA samprati ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM vandana kara jainadharma ko svIkAra kara liyA / para kaI sthAnoM para yaha bhI likhA hai ki rAjA ne AcArya zrI ke sthAna para jAkara * itoya ajjasuhatthI ujjeNi jiyasAmiM vaMdao Agao rahANujjANe ya hiMDato rAugaNapadese rannA AloyaNa gateNa diTTo, tAhe ranno IhapohaM kareM tarasa jAtaM (jAisaraNaMjAtaM tahAteNa maNussA bhaNitA-paDicaraha Ayarie kahiM Thitatti tehiM paDicariu kahataM sire ghire ThitA / tAhe tattha gaMtuM dhammo NeNa suo, pucchitaM dhammassa kiM phalaM ? bhaNitaM "avyaktasya tu sAmAiyasya rAjAti phalaM" so saMmaMto hAni (hotI ? ) saccaM bhaNasi ahaM bhe kahiM ciTTi llao, AyariehiM uvaujjitaM diTThellao ti tAhe so sAbao jAo paMcANuvvayadhArI tasajova paDikkamao pabhAvao samaNasaMdhassa / "kalpa cUrNI" www.brary.org 295
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jaina dharma svIkAra kiyA isameM aisA koI matabheda nahIM hai / rAjA samprati ne zrAcArya suhastIsUri ke samIpa jainadharma svIkAra kiyA isameM saba kA ekamata hI haiM / aba hameM yaha dekhanA hai ki samrAT samprati ne jainadharma svIkAra karane ke bAda saMsAra meM jainadharma kA kisa taraha evaM kahA~ taka pracAra kiyA thA ? yaha bAta samprati se chipI huI na thI ki samrAT azoka ne bauddha dharma svIkAra kara usakA bhArata aura bhArata ke bAhara kisa prakAra pracAra kiyA thA / samrAT samprati yaha bhI jAnatA thA ki maurya samrAT candragupta se hI hamArA gharAnA jainadharma kA upAsaka hI nahIM para kaTTara pracAraka rahA hai kevala azoka ne hI baudhadharma svIkAra kara usakA pracAra joroM se kiyA thA / aura bauddha dharma kA thor3e samaya meM itanA pracAra ho jAne meM do kAraNa mukhya the eka to mahAtmA buddha kA gharAnA jainadharmopAsaka thA alAvA svayaM buddha kaI asa taka jainadIkSita hokara jainadIkSA pAlI thI / ataH ahiMsA ke liye unake saMskAra pahile se hI jame hue the dUsare vedAntiyoM kI yajJa sambandhI hiMsA se logoM ko ghRNA ho rahI thI / zrataH buddha ko nUtana mata kA jaldI hI pracAra ho gayA / phira bhI jainoM ke AcaraNa meM jitanA ahiMsA kA zrAdarza thA utanA bauddhoM kA nahIM thA kyoMki Apa pahile azoka ke jIvana meM par3ha cuke ho ki azoka ke bauddhadharma svIkAra kara lene ke bAda bhI khuda ke lie do mayUra aura eka mRga kI hiMsA pratidina hotI thI jaba jainadharmopAzaka gRhasthoM ke liye isa bAta kI sakhta mumAniyata thI / jaba hama samprati ke jIvana ko dekhate haiM unake jIvana meM eka bhI aisA udAharaNa nahIM milatA hai ki unake liye kabhI kisI jIva kI hiMsA huI ho / kAraNa, sabase pahale to samprati ke pitA kunAla aura mAtA kAMcanadevI kaTTara jainadharma ke upAsaka the ki samprati ke janma se hI ahiMsA ke saMskAra the aura bAda to AcArya suhastIsUri kA samAgama se usane jainadharma zraddhA pUrvaka svIkAra kara usakA pAlana kiyA / ataH samrAT azoka kI apekSA samrAT samprati ahiMsA ke liye khUba car3hA bar3hA ho to isameM atizayokti evaM Azcarya jaisA kucha bhI nahIM hai / samrAT sampati dvArA jainadharma kA pracAra -- jaina lekhakoM ne apane granthoM meM rAjA samprati ke viSaya meM khUba hI vistAra se ullekha kiyA hai ki samprati ne jainadharma kA pracuratA se pracAra kiyA thA jaina anudivasa bahuni prANAsata sahasrAni Arabhisu supAthAya so aja vi yadA ayaM thaMma lipI likhitA tI evaM prANA Arame re supatha yado mora eko mige se pi ca mige no dhuve" saMskRtAnuvAda - devAnaM priyassa priyadarzinaH rAjJaH anudivasaM bahuni prANa zata sahasrANi Alasata sUpArthAya tat idAniM yadA iyaM dharmalipiH likhitA tadA trayaH eva prANA: Alabhyante dvau mayUrau ekaH mRgaH saH api ca mRgaH na dhruvaH hindI anuvAda - pahile devatAoM ke priya priyadarzI rAjA kI pAkazAlA meM pratidina kaI sau evaM sahasra jIva sUpa ( zokhA - sAka) banAne ke liye more jAte the para aba se jaba ki yaha dharmaM lekha likhA jA rahA hai kevala tIna jIva mAre jAte haiM arthAt do mora aura eka mRga para mRga kA " azoka ke dharmalekha giranAra ke lekha se kucha aMza pRSTa 108" mArA jAnA niyata nahIM hai / Jain Ed2 96nternational
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 maMdiroM se medanI maMDita kara dI thI / kahA jAtA hai ki savA lakSa naye mandira aura savA karor3a jina pratimAyeM banavA kara pratiSTA karavAI thI jisameM 85000 pratimAyeM to sarvadhAta kI thiiN| sATha hajAra jIrNa mandiroM kA jIrNoddhAra bhI karavAyA thA / jainamandiroM ke andara eka vibhAga meM tathA maMdiroM ke Asa pAsa ke pradeza meM jaina zramaNoM ke Thaharane ko upAzraya bhI banavAye the; itanA hI kyoM para sarva sAdhAraNa janatA ke hitArtha tAlAba kue bAga bagIce sar3ake tathA musAphira Thaharane ke liye aneka makAna bhI banavAye the / ina ke alAvA manuSyoM ke evaM pazuoM kI cikitsA ke liye auSadhAlaya bhI sthAna sthAna para sthApita karavA diye the vidyA pracAra ke nimitta vidyAlayoM kA sarbatra pracAra karavA diyA thaa| sadAcAra evaM dharma kI bhAvanA vRddhi ke liye rAjA kI ora se upadezaka saba sthAnoM para ghUma 2 kara upadeza diyA karate the| jaina granthoM meM yaha bhI ullekha milatA hai ki samrATa samprati ne ujjaina se eka zatrujaya tIrtha kA bar3A bhArI saMgha nikAlA thA jisameM Arya suhastI Adi 5000 jainazramaNa zramaNiyeM thii| sonA cAMdI maNi mANika kI mUrtiyoM ke sAtha kaI derAsara bhI saMgha meM the| isa saMgha meM kaI pAMca lakSa bhAvuka naranAriyoM kI saMkhyA kahI jAtI hai saMgha ke sAtha calate 2 rAste meM bhI samrAT ne kaI sthAnoM para mandiroM kI nIMva DalavA kara kArya prArambha karavA diyA thaa| isa prakAra zrI zatrujaya giranArAdi tIrtho kI yAtrA kara anya lAkhoM bhAvukoM koM tIrtha yAtrA kA lAbha diyA thaa| samrAT samprati ne zrIzatrujaya giranAra Adi kA yaha eka hI saMgha nikAla kara yAtrA kI ho, aisI bAta nahIM hai para usane aneka bAra isa punIta tIrtha kI yAtrA kI thii| aisA jainasAhitya meM ullekha milatA hai| yahI kAraNa hai ki saurASTra pradeza Apako bahuta priya ho gayA thA / giranAra kI taleTI meM eka sudarzana nAma kA tAlAva jo samrATa candragupta ne khudavAyA tayA usakA ghATa azoka ne baMdhavAyA thA usakA uddhAra bhI samrAT samprati ne karavAyA thA / dekho vahA~ kA zilAlekha / / samrAT samprati bhArata vijaya kara lene ke pazcAt rAjakAryoM se nizcita ho jainadharma ke pracAra ke liye sadaiva saMlagna rahatA thA aura Apa yaha bhI socatA rahatA thA ki bhagavAna mahAvIra ke samaya anArya dezo meM bhI jainadharma kA pracAra thaa| samrAT zreNika ke putra abhayakumAra ke udyoga se Adrakapura nagara ke rAjaputra pAkakumAra ne bhagavAna mahAvIra ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA lI thI ityAdi / sunA jAtA hai samprati nAmA 'bhUta / sa ca jAta mAtra eva pitAmahadattarAjye rathayAtrA pravRta zrI Arya suhasti darzanAjjAta jAtismRtiH sapAdalakSajinAlayasapAdakoTInavInarvivapaTtriMzatajIrNoddhArapaMcanavati sahasrapittalamaya pratimA'neka zatasahasrasatrazAlAdibhirvibhUSitA trikhaMDAma pimahomakarot / kalpasUtra kI TIkA DAkTara thomsa likhate haiM ki: The multitudinous images of the Maury:s, which were so easily reproduced in the absolute repetitive identity and so largely distributed as part and parcel of the creed itself. The people in Jambudvipa, who had remained unassociated with the Gods, became associated with the Gods. 38 257 For Private & Personali Use Only
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ki mere prapitAmaha samrATa candragupta ne bhI anArya dezoM meM jainadharma kI jAgRti kI thI to maiM isa pavitra kArya ke liye cupacApa baiTha jAU~ ? yaha mere liye ucita nahIM hai / ataH mujhe bhI isa bAta kA udyoga avazya karanA cAhiye / parantu yaha kArya kevala mere akele ke udyoga se pUrNatayA saphala honA muzkila hai ataH isameM jaina sAdhu bhI zAmila kiye jAyeM ki ve anArya dezoM meM jA jA kara jaina dharma kA upadeza kareM ityAdi / samrAT samprati ne apane vicAroM ko apane guru AcArya suhastIsUri kI sevA meM jAkara nivedana kiyA / isa para AcAryazrI ne bar3I khuzI ke sAtha apanI sammati de dI aura kahA ki yadi Apa isa prakAra jainadharma kA pracAra karanA cAhate ho to hama kaba pIche rahane vAle haiM ! hama yathA sAdhya saba prakAra se saMyoga dene ko taiyAra haiM / basa, sUrIzvara aura samrAT eka mata ho ujjaina nagarI meM eka zramaNa sabhA karane kI taiyAra kI aura tatkAla hI usako kArya rUpa meM pariNita karaneko tamAma zramaNoM evaM saMgha ko AmantraNa ke lie samrATa ne apane manuSyoM ko bheja diye jisa AmantraNa ko pAkara najadIka hI nahIM para bahuta dUra dUra se zramaNa saMgha aura zrAdvavarga bhI gaharI tAdAda meM ujjaina nagarI meM padhAra gaye / kyoM na Ave eka to jIvita svAmI kI yAtrA, dUsare prAcArya suhastI jaise dharma-dhuraMdharoM kA darzana,tIsare rAjA samprati kA AmantraNa, caturtha jainadharma ke pracAra nimitta sabhA kA honA aura usameM yathAsAdhya sahAyatA kara lAbha hAsila karanA / jaba zramaNasaMgha evaM zrAddhavarga ekatra hogaye to AcArya suhastIsUri kI adhyakSatva meM sabhA huI zrAcAryazrI ne bhagavAna mahAvIra ke dharma kI mahattA batalAte huye rAjA zreNika, koNika, udAI, naunaMda maurya samrATa candragupta, vindusAra aura azoka ke rAjatvakAla kA varNana aura jainadharma ke pracAra ke lie apanI ojasvI bANI dvArA isa prakAra upadeza diyA ki dharmapracAra meM mukhya rAjasattA kI AvazyakatA rahatI hai kahA bhI hai ki "yathArAjAstathAprajA" maiM ummeda karatA hU~ ki samrAT samprati isa kArya ko hAtha meM le to nissandeha saphalatA prApta kara sakate haiM jaise azoka ne boddhadharma ke pracAra meM saphalatA pAI thii| ityAdi sUrIzvarajI ke upadeza ne upasthita caturvidha zrIsaMgha para itanA joradAra prabhAva DAlA ki unakI antarAtmA meM dharma pracAra nimitta eka dama bijalI camaka uThI aura kahA ki pUjyavara! ApakA kahanA solaha AnA satya hai / kAraNa isa kArya ke liye samrATa samprati hI bhAgyazAlI haiM aura ve yadi isa kArya ko apane hAthoM meM le to AsAnI se saphalatA prApta kara sakeMge aura hama saba loga isa punIta kArya meM yathA , sAdhya sahAyatA karane ko kaTibaddha taiyAra haiM / ityAdi / samrAT samprati ne khar3e ho kara AcAryazrI ko namaskAra karake namratApUrvaka arja kI ki he prabho ! ApazrI kI aura caturvidha zrIsaMgha kI mere para mahAna kRpA hai ki isa kArya kA lAbha mujhe denA cAhate ho jisako maiM apanA aho bhAgya samajhatA hU~ para isa vRhad kArya ko sampAdana karane ke liye kevala maiM akelA hI samartha nahIM ho sakatA huuN| para isameM zrIsaMgha evaM vizeSa kara Apa pUjya puruSoM kI bhI jarUrata hai / kAraNa, una AnAya dezoM meM Akhira to Apa zramaNa saMgha ko padhAra kara upadeza denA pdd'egaa| sUrijI ne kahA, rAjana / zrApakA kahanA satya hai aura vahA~ jAne ke liye hama taiyAra bhI haiM para saba se pahalA yaha kArya ApakA hai ki pahile sAdhuoM ke jAne yogya kSetra taiyAra karane kA udyoga kareM phira hama apane sAdhuoM ko bhI bheja deNge| sUrIzvarajI ke utsAhavardhaka zabda suna kara samrAT kA utsAha aura bhI bar3ha gayA aura usane apane 298 national Jain Education Yernational
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 sevakoM meM se yogya puruSoM ko jaina dharma evaM jaina sAdhuoM ke prAcAra vicAra kriyA kAMDa kA ThIka abhyAsa karavA kara unako sAdhu ke veza pahanA kara anArya dezoM meM bheja diye aura sAtha meM unakI sahAyatA ke liye aise puruSoM ko bhI bheja diye ki una nakalI sAdhuoM ke Avazyaka kAryoM kI ThIka vyavasthA kara skeN| isa prakAra vyavasthA karane se una nakalI sAdhuoM ne anArya deza meM jAkara una logoM ko jainadharma kA pratibodha karanA zurU kiyA / sAtha sAtha meM jaina sAdhuoM kA AcAra vyavahAra bhI samajhAte rahe ki jaina sAdhu isa prakAra se AhAra pAnI lete haiM isa prakAra unakA vyavahAra hai ityAdi / nakalI sAdhuoM ke upadeza se una anArya puruSoM para itanA prabhAva par3A ki unakA mAnasa jainadharma kI ora jaldI se hI muka gyaa| kAraNa, eka to jainadharma ke tattva hI hRdayagrAhI the dUsare jaina sAdhuoM kA zrAcAra vyavahAra kriyA kANDa rahana sahana aura nispRhatA bhI aisI thI ki janatA ko sahaja hI meM apanI ora AkarSita kara letI thii| jaba ve anArya loga jainadharma ke sAdhuoM ke AcAra vyavahAra samajhane lage aura unake khAnapAna meM bhI bahuta sudhAra ho gayA to ve nakalI sAdhu lauTakara samrATa ke pAsa Aye aura vahA~ kA saba hAla kaha sunAyA isa para samrATa ne jAkara sUrijI se prArthanA kI ki bhagavAn ! anArya pradeza jainazramaNoM ke bihAra karane yogya bana gayA hai / kRpA kara Apa apane sAdhuoM ko usa pradeza meM dharma pracAra karane ke liye vihAra karane kI AjJA dIlAve / sUrIzvarajI ne samrAT ke vacana sunakara bar3I prasannatA pUrvaka apane sAdhuoM ko anArya dezoM meM vihAra karane kI AjJA dedI / para ve sAdhu Ajakala ke eka prAnta meM rahane vAle sAdhuoM jaise nahIM the ki aneka lalakAreM phaTakAreM lagate huye bhI eka hI pradeza meM apanA apamAnita jIvana gujAra rahe haiN| kintu usa samaya ke sAdhu jainadharma kA pracAra karane meM apanA jIvana arpaNa karane vAle the ki sUrIzvarajI kI AjJA hote hI jaise zera ke bacce garjanA kara guphA se nikalate haiM usI bhAMti bar3e hI utsAha evaM khuzI ke sAtha anArya deza kI ora vihAra kara diyA / hA~ eka prAnta se dUsare prAnta meM jAne meM bhI kaThinAiyoM kA sAmanA karanA par3atA hai| to anArya pradeza meM jAnA to unhoMne jAnabUjha ke hI ApattiyoM ko apanA mehamAna banA liyA thA / jaise isa samaya sulabha aura paricita kSetra meM bhI vihAra meM naukara-cAkara evaM rasoiyA sAtha rahate haiM vaise unhoMne nahIM kiyA thaa| yadi ve bhI aisA karate to jaisA Aja ke sUriyoM kA paga paga para apamAna evaM anAdara hotA hai, isase adhika phAyadA ve bhI nahIM uThA sakate the para unhoMne to saba kaThinAiyoM ko sahana karate hue anArya dezoM meM jAkara bhagavAna mahAvIra ke syAdvAda evaM ahiMsAparamodharmaH kA sandeza anAryoM ke ghara ghara meM nahIM para kAna kAna taka pahu~cA diyA thaa| isa kArya meM unhoMne jaise adhika saMkaToM ko sahana kiyA vaise lAbha bhI adhikAdhika prApta kara liyaa| jaba ve anArya jainadharma ke upAsaka bana jainadharma pAlana karane lage to ve AryoM se bhI do kadama Age bar3ha gaye / pramANa rUpa meM jaba anArya deza meM vicarane vAle sAdhuoM meM se kaI vApisa sUrijI ke pAsa Ate taba the vahA~ ke anAryoM ke bhakti bhAva kA isa prakAra varNana karate the ki pravartayAmisAdhUnAM / suvihAravidhitsayA andhrAdhanAryadezeSu / yati veSadhArAnbhaTAn // 158 // yena vrata samAcAraH / vAsanA vAsitojanaH / anAryotpannadAnAdau / sAdhUnAM vartate sukhm|| 159 // cintayitvetthamAkAryAnA-nevamabhASata / bho yathA madbhaTAyuSmAn yAcante mAmakaM karam // 160 // 299
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tathA dadyAta te'pyUcuH / kurmaevaMtatonRpaH / tuSTastAn preSayAmAsa / svasthAnaM svabhaTAnapi // 161 // sattapastri samAcAra / dakSAnkRtva yathAvidhi / prAhiNonnRpatistatra / bahU~stadveSadhAriNaH // 162 // te ca tatra gatAsteSA~ / vadantyevaM puraHsthitAH / asmAkamannapAnAdi / pradeyaMvidhinAmunA // 163 // dvi catvAri zatA dopaurvizuddhaMyadbhavepahi / tathaivakalpate'smAkaMvastrapAtrAdikiJcana // 164 // AdhAkarmAdayazcAmI, doSA itthaM bhavanti bhoH / tacchuddhameva naH sarve, pradeya sarva deva hi // 165 // na cAtrArthe vayaM bhUyo,bhaNNiMSyAmaH kimapyaho / svabuddhayAsvata evocairyatadhvaM svAmI tuSTaye // 166 / / ityAdibhivacomaste,tathA tAsitAdRr3ham / kAlena jajJire'nArya, appAryebhyo yathAdhikAH // 167 // anyedyazca tatorAjJA, sUrayo bhaNito yathA / sAdhavo'ndhrAdi dezeSu, kiM na vo viharantyamI // 168 // sUrirAha na te sAdhu, samAcAraM vijAnate / rAjJA ce dRzyate tAvat, ko dRzItat pratikriyA // 169 // tato rAjAparodhena, sUribhiH ke'pi sAdhavaH / preSito tasteSu te pUrva, vAsAnAsitattvataH // 170 // sAdhUnAmannapAnnAdi, sarvadayI thocitam / nItyA saMpAdayantisma, darzayanto'ti saMbhramam // 171 // sUrINamantike'nye, ghaH sAdhava samupAgatAH / uktavanto yathAnAyeM, nAmamAtreNa kevalam // 172 // vastrAnnapAnadAnAdi,vyavahAreNa te punaH ! Aryebhyo'bhyadhikA eva, pratibhAnti sadaiva naH // 173 // tasmAt sampati rAjenA'nAyedezA apiprbhoH| vihAre yogyatA~ yAtA sarvato'pi tasveinAm // 174 // zrutvaivaM sAdhu vacana, mAcArya suhastinaH / bhUyo'pi prepayAmAsura / nyAnanyA~ tapasvinaH // 175 // tataste bhadrakA jAtaH, sAdhUnA dezanAzruteH / tat prabhRtyeva te sarve, nizIthe'pi yathohitam // 176 // evaM sampati rAjena, yatinA~ saMpravartitaH / vihAre'nAyadezeSu, zAsanonnatimicchatA // 177 // "naktatvabhASye" samaNa bhau bhAviesu tesuM desesuesaNA ihiM / sohu suhaM vihAriyA~ teNate bhaddayA jAyA // 178 // (nizIyacUrNi) sArAMza yaha hai ki anArya dezoM meM jaina dharma kA pracArArtha sUrijI ke sAdhu gaye the ve apane kArya meM acchI saphalatA pA kara vApisa surijI mahArAja ke caraNoM meM Aye aura vahAM kA saba hAla sUrijI se nivedana karate hue kahate haiM ki pUjyavara ! Apa ke yahAM ke Arya to kevala nAma mAtra ke hI jaina evaM zrAvaka haiM jaba anArya deza vAsiyoM kI dharma para zraddhA aura sAdhuoM prati bhakti dekhI jAya to Apake Arya kisI ginatI meM bhI nahIM A sakate haiM / ityAdi bAta bhI ThIka hai ki naye manuSyoM kA utsAha aisA hI hotA hai| inake alAvA AcArya hemacandrasari apane pariziSTa parva nAmaka grantha meM bhI samrATa samprati aura AcArya suhastIsUri kA vistAra se varNana kiyA hai jisako maiM yahAM thor3e se zloka uddhRta kara detA hU~ ki "itazca sampatinRpo yayAvujjayinI purIm, kadApi kkApitiSTanti svabhUmohimahIbhujaH // 23 // jIvaMtasvAmipratimA rathayAtroM nirIkSitum , AyAtAvanyadAvantyAM mahAgiri suhastino // 24 // x Jain Edo Onternational
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 gate rAjakuladvAraMrathe'thapRthivIpatiH, vAtAyanasthito dUrAd darzArya suhastinam // 28 // dadhyaucaimunIndro'yaM manmanaH kumudoDupaH, kApidRSTaivAbhAti na smarAmitukiMhyadaH // 29 // evaMvimaSakurvANo mUcchitonyapatannRpaH, AH kimetaditi vadandadhAveca paricchadaH // 30 // vyajanairvIjyamAnazcasicyamAnazcacandanaiH, jAtismaraNamAsAdyodasthAdavanizAsanaH // 31 // saprAgjanmaguruM jJAtvA, jAtismRtyA sustinam , tadaiva vanditumagAdrismRtAnya prayojana // 32 // paJjA~gaspRSTha bhUpIThaH sanatvArya suhastinam , papraccha jinadharmasya bhagavankI dazaM phalam // 33 // inake Age bhikSuka ke bhava meM dIkSA lenA aura vahA~ se mara kara kunAla ke putra sampati hone kA varNana hai| tvayA prabrAjito na syA~ tadAhaMbhagavanyadi, bhagavaMstva lasAdena prApto'haM padavI bhimAna // 5 // punavijJapayAmAsa suhastina milApatiH, aspRSTa jinadharmasya kA gatiH syAtanomama // 56 // tadAdizata meM kiMcitprasIdata karomi kim, bhavAmi nAnRNo 'haM vaH pUrva janmopakAriNam // 57 // janmanyatrApi gurakhoyUyaM me pUrvajanmavat, anugRhNIta mA dharmaputraM karttavya zikSayA // 58 // kRpAlurAdi dezArya suhasti bhagavAnnRpam , jinadharmaM prapadyasva paratreha ca zarmaNo 59 // svargaH syAda pavargo bAmutrarhidadarmazAlinAm iha hastyazva kAzAdi sampadazcotarottarAH // 6 // abhyagrahI dathanRpastadagretadanujJayA, ahendevo muruHsAdhuH pramANaM mahato vacaH // 61 // aNuvrataguNavrata zikSAvrataM pavitrataH / pradhAna zrAvako-jajJe sambatistatprabhRtyapi // 62 // trisandhyamappa vandhyarthI jinA_marcati, smasaH sAdharmikeSu vAtsalyaM vandhuSvivacakAra va // 63 // sa sarvadAjIvadayA taraGgitamanAH sudhIH, avadAnaratodAnaM dAnebhyo'bhyadhikaMdado // 64 // AvaitADya pratApADyaH sa cakArA vikAradhI, trikhaMNDaM bharatakSetraM jinAyatAna maNDitam // 65 // ___ isake Age samrATa samprati ne jaina dharma kI prabhAvanA kI jisakA vistRta vivaraNa hai| sampratizcintayAmAsa nizItha samaye 'nyadA, anAryeSvapi sAdhUnAM bihAraM vataryAmyaham // 89 // ityanAryAnAdi dezarAjA dadhvaM kara mama, tathA tathAsmatpuruSA mArgayanti yathA yathA // 6 // tataH preSIdanAryeSu sAdhuveSadharAnnarAn, se sampratyAjJayAnAryAnevamanvaziSanbhRzam // 1 // samrATa ne anArya deza meM apane subhaTToM ko bhejakara sAdhuoM ke vihAra yogya kSetra taiyAra karake sAdhuoM ko bheje / evaM samprati rAjena svazaktayA buddhigarbharyA, dezAH sAdhu bihArAhI anArya'pi cakrare // 102 // rAjJA pragjanmarakulaM vIbhatsaM smaratAnijam, mahAsatrANya kAryantapUreSucaturvapi // 10 // samprati ne nagara ke cAroM daravAje bhojanazAlA khulA dI itanA hI kyoM para nagara ke taba vyApAriyoM ko bhI kaha diyA ki sAdhuoM ko jisa vastu kI jarUrata ho tuma diyA karo aura usakI kImata rAja ke khajAne se le jAyA karo mahA-hA yaha kaisI uddhAratA? yaha kaisI bhakti para yaha thA jainaniyA ke AcAra se khilApha / yahI kAraNa thA ki Age cala kara isakA phala yaha huA, ki bhAya mahAgiri aura Arya susto ke Apasa meM saMbhoga tuTa gayA / X x X 301
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pArthivaH sampratirapi pAlayaja zrAvaka vragm, pUrNAyurdevya bhUsirkiM krameNacagamiSyati // 127 // "pariziSTa parva varga 11 vA~" ahA hA ! dhanya hai samrAT samprati aura dhanya hai unake guru AcArya suhastI sUri ko ki jinhoM ke hRdaya meM jaina dharma pracAra kI itanI gaharI lagna thI ki samrATa ne kisa prakAra se prANapaNa se apanI pratijJA kA pAlana kiyA ki jainadharma ke pracArArtha apanA tana mana aura dhana saba lagA diyA tathA usa samaya ke zramaNagaNa kisI prakAra kI ApattiyoM evaM kaThinAiyoM kI paravAha nahIM karate huye aura apane prANoM kI bAjI lagA ke bhI jaina dharma kA pracAra kiyA para parisahoM se Dara kara tanika bhI pIche qadama nahIM rakkhe evaM jainadharma ke pracAra nimita prANoM ko arpaNa kara diyaa| jaba bhArata se lagA kara abistAna, aphagAnistAna, turkistAna, IrAna, yUnAna, mizra, tibbata, cIna, brahmA, AsAma, laMkA, aphrIkA aura amerikA taka ke pradezoM meM jainadharma kA pracAra ho gayA to isako cirasthAyI banA rakhane ke liye samrAT samprati ne vahA~ kaI jainamaMdiroM kA bhI nirmANa karavA diyA ki jisase vahA~ ke nivAsiyoM kI dharma para zraddhA sadaiva ke liye banI rhe| __Aja una pradezoM meM bhale hI jainadharmApAsaka na rahe hoM para samrATa samprati ke banAye haye mandira matiyoM kA astitva to Aja bhI vidyamAna hai jo khoda kAma karate samaya bhUgarbha se kaI jaina mUrtiyAM vagairaha smAraka cinha upalabdha hote haiM jaise ki: 1-AsTriyA-haMgarI prAnta ke buDApesTa grAma ke eka kisAna ke kheta meM khoda kAma karate samaya bhUmi se bhagavAna mahAvIra kI bhUrti nikalI vaha Aja bhI vahA~ ke myUjiyama meM surakSita rakkhI huI hai / 2-amerikA ke eka bhUbhAga se tAmramaya bar3A siddhacakrajI kA gaTA nikalA hai| 3-maMgoliyA prAnta meM to bhUgarbha se itane janasmAraka nikale haiM ki eka bhAratIya purAtatva vidvAn ne pAzcAttyadezoM kI yAtrA kI thI aura usane apanI AMkhoM se dekhA hai usake viSaya meM eka lekha 'bambaI samAcAra' nAmaka prasiddha dainika akhabAra tA0 4 agasta 1934 ke aMka meM jaina carca zIrSaka se mudrita karavAyA thA jisameM zrApa likhate haiM ki eka samaya isa prAnta meM jainoM kI ghanI bastI thI aura jainoM ke aneka maMdira bhI vahAM the jinake ki Aja vahA~ kaI bhagna mUrtiyoM ke khaNDahara evaM tauraNa vagairaha bhUgarbha se nikalate haiN| merA to yahA~ taka khayAla hai ki jaina granthoM meM mahAvideha kSetra kA ullekha kiyA hai / zAyada jainoM kA mahAvideha yahI ho ki kisI samaya yahAM jainoM kI ghana vastI thI / isase bhI yahI siddha hotA hai ki AryasuhastIsUri aura samrAT samprati ke samaya bhArata aura bhArata ke atirikta pAzcAtya dezoM meM bhI jainadharma kA pracuratA se pracAra thA / yahI kAraNa hai ki Aja kala ke itihAsakara kahate haiM evaM apane granthoM meM likhate haiM ki eka samaya jaina janatA kI saMkhyA 4080000. 00 cAlIsa karor3a thii| 8 "bhArata meM pahile 100.00000jaina the| isI mata se nikala kara loga anya matoM meM praviSTa hone lge| isI kAraNa se inakI saMkhyA ghaTa gaI hai| yaha dharma ati prAcIna hai| isa dharma ke niyama saba uttama haiM jinameM deza ko asIma lAbha pahuMcA hai|" -bAbU kRSNalAla banarjA 302
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 29 ASTrIyA ke antargata hIMgarI prAnta ke bur3hapesta nagara ke eka gRhastha ke bagIcA kA khudAI kAma karate hue bhUmi se nikalI-mahAvIra kI prAcIna mUrti / itihAsa ke prAcIna sAdhana Jain Education information ADIVATE Parmonalise onld www.lainelibrary.org
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 samrAT samprati ne apane dharma pracAra ke hita kitanA prayatA kiyA hogA, pAThaka uparokta lekha se acchI taraha samajha gaye hoMge / phira bhI vaha itanA karake cupa nahIM baiTha gayA para usane kaI pASANa kI caTTAnoM para apanI AjJAoM ko aMkita bhI karavA dI thIM ki jisase eka to janatA hamezA usako par3hatI rahe aura apanA jIvana dharmamaya bnaale| dUsare dharmalipiyeM khudavAne kA matalaba hai ki yaha cirakAla raheM jisase bhaviSya kI prajA bhI apanA jIvana dhArmika kAryoM meM vyatIta kre| samrATa samprati ne una lipiyoM meM kisI dharma kA nAma na likhavA kara aise dharma niyamoM ko pAlana karane kA nirdeza kiyA hai ki jisameM saba dharmoM kA samAveza ho sakatA hai / kAraNa, jIva hiMsA na karanA, jhUTha na bolanA, corI na karanA, sadAcAra rakhanA apanI mAnyatA ke alAvA dUsare ke dharma kI nindA nahIM karanA zrAdi Adi jisameM kisI dharmavAloM kA virodha ho hI nahIM sakatA / yahI kAraNa hai ki samrAT samprati ke dharma kA janatA para jaldI aura gaharI tAdAda meM asara ho gyaa| samrAT samprati kI lipiyAM usa jamAne kI pAlI Adi bhASAoM meM haiM ki jisako sAdhAraNa manuSya par3ha kara usake bhAva ko nahIM samajha sakatA hai ataH kaI hindI bhASA bhASI sajjanoM ne una lipiyoM kA hindI anuvAda kara diyA hai jo azoka ke dharma lekha ke nAma se pustaka ke rUpa meM mudrita ho cukI hai, usake andara se katipaya lekha namUne ke taura para yahA~ uddhRta kara diye jAte haiM / 1-paMcama stambhalekha-devatAoM ke priya, priyadarzI rAjA aisA kahate haiM ki rAjyAbhiSeka ke 26 veM varSa bAda maiMne ina prANiyoM kA vadha karanA saba ke liye sarvadA manA kara diyA hai yathA-suggA, mainA, aruNa, cakora haMsa, nAndImukha, gelATa, jatukA (camagIdar3a) ambAkarpa likA, duDi (kachuvI) be haDDI machalI, vedaveyaka ( jIvaMjIvaka ) gaMgApuTaka, saMkujamatsya, kachuA, sAhI, parNazaza, bAraha siMhA, sAMr3a, okapiNDa mRga sapheda kabUtara, gA~va ke kabUtara aura saba taraha ke saba caupAye jo na to kisI prakAra upabhoga meM Ate haiM aura na khAye jAte haiM / gAbhina yA dUdha pilAtI huI bakarI, bher3a aura suarI tathA inake baccoM ko jo 6 mahIne taka ke hoM na mAranA cAhiye / murgoM ko badhiyA na karanA cAhiye / jIvita prANiyoM ke sAtha bhUsI ko na jalAnA caahiye| anartha karane ke liye yA prANiyoM kI hiMsA karane ke liye vana meM Aga na lagAnI cAhiye / eka jIva ko mAra kara dUsare jIva ko na khilAnA cAhiye / prati cAra cAra mahIne kI tIna RtuoM kI tIna pUrNamAsI ke dina, pauSa mAsa kI pUrNimA ke dina, aSTami, caturdazI, amAvasyA aura pratipadA ke dina tathA pratyeka upavAsa ke dina machalI na mAranA cAhiye na becanA cAhiye / ina saba dinoM meM hAthiyoM ke vana meM tathA tAlAba meM koI bhI dUsare prakAra ke prANI na mAre jAne cAhiye / pratyeka pakSa kI aSTamI, caturdazI, amAvazyA vA pUrNimA tathA puSya aura punarvasu nakSatra ke dina, aura pratyeka cAra cAra mahIne ke tyohAroM ke dina baila ko na dAganA cAhiye tathA bakarA, bher3A, suara aura isI taraha ke dUsare prANiyoM kI, jo dAge jAte haiM na dAganA cAhiye / puSya aura punarvasu nakSatra ke dina, pratyeka cAturmAsyA kI pUrNimA ke dina aura pratyeka cAturmAsya ke zuklapakSa meM ghor3e aura baila ko na dAganA cAhiye / rAjyAbhiSeka ke bAda 26 varSa ke andara maine 25 bAra kArAgAra se logoM ko mukta kiyA hai| isa lekha ko par3hane se itanA to nizcaya sahaja hI meM ho sakatA hai ki isa lekha ke likhAne vAlA 303
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa | [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cUsta jaina honA cAhiye / kAraNa jIvadayA ke liye isa prakAra kI AjJA denA jainadharma kA hI siddhAnta hai dUsarA aSTamI caturdazI pUrNimA aura amAvazyA vagairaha tithiyoM kA ullekha kiyA haiM ina tithiyoM ko jaina dharma me mukhya mAnI hai aura ina tithiyoM meM jana loga pApAraMbha se baca kara pauSadhAdi vizeSa dharmArAdhana karate hai ataH yaha kahanA nyAya saMgata hai ki prastuta lekha samrATa samprati kI AjJA rUpa hI samajhanA cAhiye / hA~ kaI loga ina lekhoM ko samrAT azoka ke bhI kahate haiM jo boddha dharmopAsaka thA para samrAT azoka jo bauddhadharma svIkAra kara liyA thA bAda bhI unake khuda ke bhojana ke liye do mayUra aura eka mRga to hamezA mAre jAte the unase yaha AzA kaba rakhI jAsakatI hai ki isa prakAra jIvadayA ke liye usane zrAjJAyeM khudAI ho ataH pUrvokta AjJA lekha jaina dharmopAsaka ahiMsA vrata ke pAlaka evaM pracAraka samrAT samprati kahI hai| 2 - brahmagirikA dvitIya laghuzilAlekha "dhameM" ke siddhAnta---devatAoM ke priya, isa taraha kahate haiM-mAtA aura pitA kI sevA karanI cAhiye / prANiyoM ke prANoM kA Adara dRr3hatA ke sAtha karanA cAhiye (arthAta jIva-hiMsA na karanI cAhiye / satya bolanA cAhiye, "dhamma" (dharma) ke guNoM kA pracAra karanA cAhiye | isI prakAra vidyArthI ko AcArya kI sevA karanI cAhiye aura apane jAti bhAiyoM ke prati ucita bartAva karanA cAhiye yahI prAcIna dharma kI rIti hai / isase Ayu bar3hatI hai aura isI ke anusAra manuSya ko calanA cAhiye / paDa nAmaka lipikAra (lekhaka) ne yaha lekha likhA hai / 3---devatAoM ke priyadarzI samrAT kahate haiM: -- prAcIna kAla meM hara samaya meM aura guptacaroM ke samAcAroM ko sunane kI prathA na thI / maiMne isa prakAra kA niyama kara jisa samaya meM - khAne ke samaya, vizrAma ke samaya, zayanAgAra meM, ekAnta meM athavA cArI loga jinake Upara prajA viSayaka kAyyoM kA bhAra hai mujha se mila sakate haiN| maiM apanI prajA ke sambandha kI saba bAteM una se jAna letA huuN| merI kahI huI zikSAoM ko mere dharma mahAmAtra loga prajA se kahate haiM / isa prakAra maiMne yaha AjJA dI hai ki, jahA~ kahIM dharmopadezakoM kI sabhAoM meM matabheda athavA magar3A ho, usakI sUcanA mujhe sadA mila jAnI caahie| kyoMki, nyAya ke prabandha meM jitanA bhI udyoga kiyA jAya kama hai / merA yaha kartavya hai ki zikSA dvArA logoM kA upakAra karUM / nirantara udyoga aura nyAya kA ucita prabandha hI sarva sAdhAraNa ke hita kI jar3a hai / aura isase adhika phaladAyaka kucha nahIM hai / mere saba yatnoM kA mukhya uddezya hai ki, maiM sarva sAdhAraNa ke RNa mukta ho jAUM / jahA~ taka mujhase ho sakatA hai maiM unheM sukhI rakhane kA prayatna karatA huuN| aura isa bAta kA bhI prayatna karatA hU~ ki, bhaviSya meM bhI svargasukha prApta kareM / bhaviSya meM mere putra aura pautra bhI sarva sAdhAraNa ke hita meM rata raheM / isI uddezya se maiMne yaha lipi khudavAI hai / rAjakArya, prajAkIya diyA hai ki, cAhe bATikA meM ve karma - 4 - devatAoM ke priya rAjApriyadarzI kI yaha bar3I icchA hai ki, saba sthAnoM meM saba jAtiyAM sukhI raheM | saba loga samAna rIti se indriyoM kA damana kreN| aura AtmA ko pavitra banAveM / manuSya saMsAra kI bAtoM meM adhIra hai / saMsAracakra ke kAraNa vaha jitanI bAteM kahatA hai utanI kara nahIM sakatA / phira bhI AMzika rUpa se use karttavya pAlana meM rata rahanA cAhie / dAna eka zreSTha dharma hai / lekina jo loga Arthika I 304
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 hInatA ke kAraNa dAna nahIM kara sakate unheM saMyama cittazuddhi, kRtajJatA, dRr3ha cintavanA Adi guNoM kA ekAnta pAlana karanA caahie| 5-devatAoM kA priya, priyadarzI samrAT kahatA hai ki prAcIna samaya ke rAjA loga aheriyA ke lie jAyA karate the / apanA jI bahalAne ke lie ve jAnavaroM kA zikAra tathA anya isI prakAra ke khela kiyA karate the / maiM devatAoM kA priyadarzI samrATa apane rAjya ke dazaveM varSa meM isa prakAra manoraMjana ko banda karatA huuN| aba mujhe satyajJAna prApta ho gayA hai| Aja se brAhmaNoM aura zramaNoM kI bheMTa karanA unako dAna denA, vRddhoM se parAmarza karanA, dravya bAMTanA, rAjya meM prajA se bheMTa karanA, prajAjanoM ko dhArmika zikSA denA Adi kArya hI mere manoraJjana kI sAmagrI hogii| isa prakAra devatAoM kA priya priyadarzI samrATa apane bhale kAmoM se utpanna hue sukhoM ko bhogatA hai| 6-devatAoM ke priya-priyadazI samrAT isa ke atirikta aura kisI prakAra kI kIrti athavA yazaH ko pUrNa nahIM samajhatA ki, usakI prajA vartamAna meM athavA bhaviSya meM usake dharma ko mAne aura usake anusAra kArya kare / isI eka mAtra yaza ko devatAoM kA priyadarzI samrAT cAhatA hai| priyadarzI samrAT ke saba udyoga AgAmI jIvana meM milane vAle sukhoM tathA jIvana maraNa ke bandhanoM se mukta hone ke lie haiM / kyoMki jIvana maraNa dukha hI saba se bar3A duHkha hai / lekina isa duHkha se chuTakArA pAnA choTe aura bar3e donoM hI ke lie kaThina hai taba taka kaThina jaba taka ki, ve apane ko saba vastuoM se alaga karane kA dRr3ha udyoga na kareMge / khAsa kara bar3e logoM ke lie isakA udyoga karanA bar3A hI kaThina hai / (bodhamata meM AtmA ko kSaNaka mAnA hai ataH parabhava kA to vahAM Astitva hI nahIM hai ataH isa lekha ke khudavAne vAlA kaTTara Astika evaM jaina honA cAhiye jo samrATa samprati thA ) 7-devatAoM kepriya, priyadarzIsamrAT kahate haiM:-dharma kI mitratA ke samAna mitratA, dharma kI bhikSA ke samAna bhikSA,dharma ke sambandha aura dharma ke dAna ke barAbara dAna duniyA meM koI nahIM hai / isalie apane dAsa aura sAdhAraNa bhRtyoM ke prati sadaya vyavahAra, mAtA pitA kI zuzrUSA, mitra, paricita aura jAtI kA sammAna, brAhmaNa aura zramaNa logoM ko dAna, prANiyoM ke prati ahiMsAbhAva, Adi satkAryoM ko sampanna karate rahanA cAhiye / mAtA pitA, putra, bhrAtA, mitra, paricita aura jAti ke logoM ko yaha upadeza dete rahanA cAhie ki, ye kArya satkArya haiM-ye manuSya ke kartavya haiM / jo loga hamezA isa prakAra kA AcaraNa athavA dharmadAna kiyA karate haiM ve isa loka meM pUjita evaM paraloka meM ananta sukha bhogI hote haiN| 8-devatAoM kA priya, priyadarzI samrAT saba dharma ke logoM kA kyA sanyAsI aura kyA gRhasthaucita satkAra karatA hai / vaha unheM bhikSA aura dUsare prakAra ke dAna dekara santuSTa karatA hai / lekina priyadarzI samrAT isa prakAra ke dAnoM ko unake dharmAcaraNoM kI unnati ke sammukha kucha bhI nahIM samajhatA / yadyapi yaha satya hai ki, minna 2 dharmoM meM bhinna 2 prakAra ke puNya samajhe jAte haiM tathApi una saba kA AdhAra eka hI hai| vaha zrAdhAra suzIlatA aura sambhASaNa meM zAnti honA hai / isalie pratyeka vyakti kA yaha kartavya hai ki vaha kabhI apane dharma kI vyartha prazaMsA aura dUsaroM ke dharma kI nindA na kre| kisI bhI vyakti kA yaha phartavya nahIM hai ki vaha dUsaroM ke dharma ko binA kAraNa halakA samajhe / isake viparIta saba logoM kA yaha
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ....wwwwwwwwwwwwwwwwwww kartavya honA cAhie ki dUsare dharmoM kA bhI saba avasaroM para ucita satkAra kareM / isa prakAra kA yatna karane se manuSya dUsaroM kI sevA karate hue bhI apane dharma kI unnati kara sakatA hai / isake viruddha kArya karane se manuSya na to apanI hI bhalAI kara sakatA hai na dUsaroM kI hI / isake atirikta jo vyakti apane dharma kI vRddhi karane ke lie dUsare dharmoM kI nindA karatA hai vaha apane hI hAthoM apane dharma para kuThArAghAta karatA hai / sahayoga hI saba se uttama vastu hai / isI ke kAraNa saba loga eka dUsare ke matoM ko sahana karate hue prema-pUrvaka samAja meM raha sakate haiM / devatAoM ke priyadarzI kI yaha icchA hai ki saba logoM ko isa DhaGga kI zikSA dI jAya jisase ki, unake siddhAnta zuddha ho / saba dharma ke logoM ko yaha batalA denA cAhiye ki devatAoM kApriyadarzI samrAT dAna aura bAharI vidhAnoM kI apekSA vAstavika dharmAcaraNa kI unnati aura saba dharmoM ke pArasparika prema ko adhika mahatva detA hai / isI uddezya se dharma kA prabaMdha karane vAle karmacArI, nirIkSaka aura anyAnya karmacArI loga kAma karate haiM / isI kA phala mere dharma kI unnati aura dhArmika dRSTi se usakA pracAra hai| 9-devatAoM ke priya priyadarzI samrAT kahate haiM:- dharma uttama hai para yaha pUchA jA sakatA hai ki dharma hai kyA padArtha ? dharma thor3I se thor3I burAI aura adhika se adhika bhalAI karane meM hai| dharma dayA, dAna, satya aura pavitra jIvana meM hai| isalie maiMne manuSyoM, caupAyoM, pakSiyoM aura jala-jantuoM ke nimitta saba prakAra ke dAna diye haiN| maiMne unake hita ke lie bahuta se kArya kiye haiN| yahA~ taka ki unake pIne ke lie jala kA bhI prabandha kiyA hai| maiMne isa uddezya se isa sUcanA ko khudavAI hai ki jisase loga usake anusAra caleM aura satya patha ko grahaNa kreN| yaha kArya bahuta hI uttama aura prazaMsanIya hai| inake alAvA bhI bahuta-se zilAlekha evaM AjJApatra khude hue bhinna bhinna sthAnoM meM mile haiM para sthAnAbhAva se una sabakA ihA~ ullekha nahIM kiyA hai tathApi pAThaka uparokta lekhoM se anumAna kara sakeMge ki prastuta dharma lekhoM ke khudAne vAlA samrATa samprati jainadharma kA kaTTara anuyAyI thA / vizeSa vistAra ke liye DA. tri0 le0 bar3odA vAle kA likhA 'prAcIna bhAratavarSa kA itihAsa' nAmaka graMtha par3ha kara isa viSaya kI ThIka jAnakArI hAsila kareM ki prastuta lekha kisa samrAT ke haiM ? samrATa samprati kA jIvana jaina graMthakAroM ne bahuta vistArapUrvaka likhA hai / samrATa ne apane jIvana meM jainadharma kA itanA abhyudaya kiyA thA ki inake bAda isa prakAra kA kisI ne bhI nahIM kiyA / hAM, kumArapAlAdi kaI rAjAoM ne jainadharma kI samaya samaya para unnati kI, para ve samrAT samprati kI barAbarI nahIM kara pAye the / samrAT samprati ke bAda maurya vaMza meM aisA koI rAjA nahIM huA ki samrAT candragupta, azoka aura samprati ke rAja vistAra kA pUrNatayA rakSaNa kara sake / hA~, samprati ke bAda magadha ke siMhAsana para kula 19 varSa meM zalizuka devavarmA zatadhanu aura vRhadratha nAma ke cAra rAjA hue / antima vRhadratha nAma kA rAjA huA jisake senApati puSpamitra ne vizvAsaghAta se rAjA ko mAra kara Apa svayaM magadha kA rAjA bana gayA thaa| puSpamitra vaidika dharmAnuyAyI thaa| isake hAtha meM rAja kI sattA Ate hI jaina aura boddhoM ke dina badala gaye / parantu kaliMgapati mahAmeghabahAna cakravartI rAjA khArabela jo kaTTara jaina thA, magadha para AkramaNa kara unake zira ko apane pairoM meM mukA diyA thA jisakA hAla Age ke prakaraNoM meM likhA jaaygaa| Jain Education 3 fional
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 maurya sAmrAjya kA samaya morya sAmrAjya kA samaya nizcita karanA eka prakAra kI vikaTa samIkSA bana gayI hai| itihAsakAroM kA isa viSaya meM eka mata nahIM para pRthaka 2 mata hai / jaina kAla gaNanA meM bhI isa viSaya kA kAphI matabheda hai / kaI logoM kA mata hai ki bhagavAna mahAvIra ke pazcAt 155 veM varSa meM candragupta magadha ke siMhAsana para ArUr3ha huaa| taba kaI ekoM kA mata hai ki mahAvIra nirvANa ke bAda 210 veM varSa candragupta magadha ke rAjA huai| aura kaI logoM kA ina donoM se alaga hI mata hai / ataH ina saboM kA ullekha yahAM para darja kara diyA jAtA hai / - AcArya merutuMgasUri kRta vicAraNI pUrvAcArya nirmita titthogAlI painno vIra nivvANa rayaNIo caMDapajjoya rAya paTTammi / jarayaNi siddhi gao, arahA titthaMkaro mahAvIro / ujjeNIe jAtro pAlaya nAmA mahArAyA // tarayaNimavaMtIe abhisitto pAlo rAyA / / 620 saTThI pAlagarAyo, paNavanna saMyaM tu hoi nandANaM / pAlaga ragaNe saTThI puNa paNAsayaM viyANi NaMdANAm asayaM muriyANaM tIsaJciyA pUsamittassa // muriyANaM saTThisayaM paNatIsA pUsa bhittANAm / / 321 balamitta bhANubhitrANa saThThi varimANI cata nahavahaNe / balabhitta bhANumittA saThThA catAya hotI nhaasnne| taha gaddabhillassa rajjaM taresa vAse sagassa cau // gaddabhasayamegaM puNa paDivanno to sago rAyA // 622 vikrama rajjANaMtara satarasa vAsehiM bacchara pvitii| | paMcayamAsA paMcayavAsA chacceva hoti bAsa sayA / sau~puNa paNatIsa saya vikkama kAlammiya paviTTha / / | parinivvuassa'rihaMto upanno sago gayA // 623 arthAta uparokta gAthAoM kA bhAva arthAta uparokta gAthAoM kA bhAva pAlaga kA rAja 60 varSa pAlaga kA rAja nau naMdo kA rAja nau naMdo kA rAja maurya vaMza kA gaja morya vaMziyoM kA rAja puSpamitra kA rAja puSpamitra kA rAja balamitra bhAnumitra kA rAja balamitra bhAnumitra kA rAja nabhabAhana kA rAja nabhasaina kA rAja gardabhabhilla kA rAja zAkoM kA rAja zAkoM kA rAja vikrama saMvat-470 zAka saMvat-605 vikramAditya kA rAja isa titthogAlI pAinnA kI gAthAoM meM kevala dharmAditya kA , zAka saMvat kA hI ullekha hai / para vikrama saMvat kA bhAila kA kahIM para na jikra hai aura na gaNanA se hI hisAba milatA nAila kA hai| hA~ nabhasaina ke rAja kA 5 vAM varSa jAne ke bAda vikrama nAhAr3a kA | saMvat mAnA jAya to vI0ni0 saM0 470 A sakatA hai / para isake mAnane ke liye koI bhI kAraNa nahIM zAka saMvata-605 | pAyA jAtA hai ki saMvat kisane evaM kyoM claayaa| 40 , 14 , 307
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ___ Upara dI huI tAlikA kA yaha sArA~za hai ki 'vicArazreNIkAra' ke mata se navanaMdoM kA rAja 155 varSa kA, aura puSpamitra kA rAja 30 varSa kA hai / tava titthogAlI painnA kA mata se naMdoM kA rAja 150 varSa aura puSpamitra kA rAja 35 varSa mAnA hai / isameM 5 varSa kA rahobadala antara hone para bhI hisAba meM pharaka nahIM AtA hai| Age vicArazreNIkAra mauryavaMza kA rAja 108 aura zakoM kA 152 varSa batalA kara donoM kA milA kara 260 varSa purA kiyA haiN| tava titthogAlI painnA meM moryavaMza ko 160 varSa aura zakoM kA 100 varSa mAna kara 260 varSa kA hisAba milAyA gayA hai / ataH vI0ni0 saM0 se zAka saMvat kA prArambha hone meM donoM pranthakAroM kA eka hI mata hai jo 605 varSa batalAte haiM / ___ uparokta gaNanA meM khAsa antara to moryavaMza ke rAjAoM kA hI hai / jo vicArazreNIkAra 108 varSa batAte haiM jaba painnA 160 varSa kA pratipAdana karatA hai / ataH morya rAja meM 52 varSa kA antara par3atA hai| jaba maurya rAjAoM ke rAja kAla kI gaNanA lagAI jAya to 160 varSa kA mAnanA ThIka baiThatA hai| kyoMki maurya candragupta ne 24, vindusAra ne 25,azoka ne 41,samprati ne 54 aura unake bAda zAlIzuka se vRhadratha ne 19 varSa rAja kiyA batalAyA jAtA hai / ina saba kI joDalagAI jAya to 163 varSa AtA hai| jo painno ke mata se milatA julatA hai phira vicAra-zreNIkaroM ne 52 varSa kA antara kyoM DAlA hogaa| vAstava meM yaha bhUla mauryavaMza ke rAjAoM kI nahIM, para yaha bhUla naMda vaMza ke rAjAoM ke samaya kI pAI jAtI hai / kAraNa AcAya hemacandrasUri ne apane pariziSTa parva nAmaka aitihAsika graMtha meM likhA hai kiH anantaraM vaddha mAnasvAminirvANavAsarAt / gatAyA~ paSThivatsaryAmeSa nando'bhavannRpaH / / bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke bAda 60 varSa vyatIta hone para magadha ke siMhAsana para naMdavaMzIya rAjA kA rAja sthApita huA arthAt 60 varSa taka zizunAgavaMzI rAjA koNika aura udAI kA rAja rahA / bAda meM naMda kA rAja huaa| aba nandoM kA rAjA kahAM taka rahA isake liye kahate haiM ki evaM ca zrImahAvIra muktarvarSazate gate / paJcapaJcAzadadhike candragupto'bhavannRpaH // jaba 155 veM varSa meM magadha ke siMhAsana para candragupta moya kA rAja prArambha hotA hai to 60-155 bIca meM 95 varSa rahe / isase naMdoM kA rAja 95 varSa rahA, jisako 150 yA 155 varSa kA mAna lenA hI isa aMtara kA mUla kAraNa ho sakatA hai| isa viSaya meM kaI vidvAna apanI zodha evaM khoja ke bAda isa nirNaya para Aye haiM ki magadha kI gaddI para naMdoM kA rAja 95-100 varSoM se adhika nahIM rahA thA / udAharaNa yahAM para darja kara diyA jAtA hai / (1) DA0 tribhuvanadAsa laheracanda ne apane 'prAcInabhAratavarSa' nAmaka pustaka meM mauryavaMza ke rAjA candragupta kA rAjyAbhiSeka samaya i0 sa0 pU0 372 kA likhA hai / ataH vI0 ni0 saM0 155 kA AtA hai| (2) baMgAla kA itihAsajJa bA0 nAgendra basu ne apane 'vaizyakANDa' nAmaka pustaka meM likhA hai ki candragupta kA samaya i0 sa0 pU0 375 se zuru hotA hai / arthAt vIra nirmANa se 152 varSa AtA hai / (3) zrImAn sUryanArAyaNajI vyAsa ujjainavAle ne eka vistRta lekha nAgarI pracAraNI trimAsika patrikA varSa 16 aMka 1 meM mudrita karavAyA hai, jisameM unhoMne candragupta kA rAja samaya i0 saM0 pU0 372 kA jaise hA0trilelne siddha kiyA hai / isase vi0 155 varSa candragupta kA rAjyArohaNa samaya sthira hotA hai| 308
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 (4) siMhalI itihAsa ke anusAra samrATa azoka kA rAjyAbhiSeka buddha nirvANa ke 218 ve varSa bAda huA aura siMhalI logoM kI gaNanA buddha nirvANa (bodhaprApta) I0 pU0 543 hai isa taraha 543 --218 = I0 pU0 325 meM azoka kA rAjyAbhiSeka mAnanA par3egA jisase 24 candragupta ke 25 vindusAra ke evaM 49 varSoM ko nikAla diyA jAtA hai to 374 AtA jo vI0 ni0 saM0 153 varSa kahA jAtA hai| (5) sudarzana vibhAza jo cInI prantha hai, usameM likhA hai ki azoka buddha saM0 218 meM rAjA huA thaa| cInI loga bhI siMhAlI gaNanA ke anusAra hI apanI saMvat gaNanA karate haiN| ataH usakA kAla I0 pU0 325 hI mAnA jAyagA / pUrvavat vI0 ni0 sa0 153 varSa AtA hai| (6) DA0 phlITa bhI azoka kA rAjyAbhiSeka buddha saMvat 218 meM uparokta pragANoM se mAnate haiM pUrvavat vI0ni0 sa0153 varSa AtA hai| (7) janarala sara kaniMgahama apanI pustaka ( kA~pse inskrozansa inDIkarama ) kI prastAvanA pR0 9 meM likhate haiM ki azoka kA rAjya kAla buddha saM0 215 se 256 taka 41 varSa taka rahA hai / (544215= I0 pU0 329 se I0 pU0 288 taka ) pUrvavat vI0 ni0 saM0 149 AtA hai| (8) brAhmaNoM ke purANoM meM bhI naMdoM kA rAjA 100 varSa kA ho likhA hai ataH parva pramANoM se naMdoM kA gajya 95 - 100 taka rahA hai / aisA siddha hotA hai inake alAvA eka aura bhI pramANa milatA hai jo ki uparokta mAnyatA ko paripuSTa karatA hai| antima nanda rAjA ke mantrI zakaDAla thA / jaise kahA hai ki:tatastrikhaNDapRthivIpatiH patiri va shriyH| samutkhAtadviSatkando nando'bhUnnavamo nRpaH / / vizaGkaTaH zriyA~ vAso'saGkaTaHzakaTodhiyAm / zakaTAla iti tasya mantryabhUtkalpakAnvayaH / / isameM likhA hai ki nauvA nanda rAjA kA mantrI zakaDAla thA / usa zakaDAla ke do putra the / sthulabhadra aura shriiyk| zakaDAla ke rahasya maya hAla kahane se zrIyaka ne zakaDAla ko mAra ddaalaa| nanda rAjAne sthulabhadra ko mantrI pada dene kA nizcaya kiyA para sthulabhadra isa prakAra mantrI pada grahaNa kara rAja ke aneka jhagar3oM meM par3ane kI apekSA dIkSA lekara Atma kalyANa karanA acchA samajhA / ataH sthUlabhadra ne AcArya saMbhUtivijaya ke pAsa dIkSA svIkAra karalI thii| prAcArya saMbhUtivijaya kA svargavAsa vI0 sa0 156 varSa meM huA hai / ataH sthUlabhadra kI dIkSA kA samaya 156 varSa pUrva kA hI thaa| aura jisa samaya sthalibhadra kI dIkSA huI usa samaya magada ke siMhAsana para antima naMda kA rAja thA ataH AcArya hemacandrasUri kA likhanA ThIka sAbita hotA hai / ki vi0 155 veM varSa naMdoM kA rAja samApta aura maurya kA rAjya prArambha huaa| aura yaha bAta Upara ke pramANoM se satya bhI kahI jA sakatI hai / eka dUsarA pramANa yaha bhI hai ki hama candragupta kA rAjarohaNa samaya 210 kA mAna lete haiM / to hamAre sAmane eka bar3I bhArI Aphata yaha khar3I ho jAtI hai ki Arya suhastIsUri kA yugapradhAna pada vIra nirvANa se 245 varSa se prArambha hotA hai / aura 46 varSa yugapradhAna pada para raha kara vIra ni0 saM0 291 veM * sthUlabhadro'pi gatvA zrIsambhUtivijayAnti ke / dIkSA~ sAmASikoccArapUrvikA~ pratyapAdyatA / 309
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 va] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa varSa meM ve svargavAsI hUye the| Age hama samprati kA samaya ko dekhate haiM to Arya suhastIsUri ke samaya samprati kA rAjA honA bhI bhAlUma nahIM detA hai kAraNa vi0ni0 saM0 210 varSa candragupta kA gaja prArambha hotA hai| sava 24 candragupta ke 25 vindusAra ke 41 azoka ke evaM 90 varSa milAne para vi0ni0saM0 300 ke bAda sampatti kA rAja prArambha hotA hai isase to AryasuhastIsUri ne samprati ko dekhA bhI na hogA / jo yaha bAta bilakula asambhava sI pratIta hotI hai kAraNa rAjA samprati ko jainadharma kI dIkSA AcAryasuhastIsUrine hI dI thI aura unake dvArA kaI anArya dezoM meM jainadharma kA pracAra bhI karAyA thaa| arthAt Arya suhAtIsUri apane 46 varSa ke yugapradhAna kAla meM rAjA samprati se jainadharma kA pracAra karavAyA thA / kyoMki AryasuhastI sUri kA yugapradhAna samaya vIra nirvANa saM0 245 kA hai / taba samrAT samprati kA rAjyAbhiSeka vIra nirvANa saMvata 245 meM huA thaa| isase 24, 25, 41 evaM 90 varSoM ke bAda karadeM to bhI vIra nirvANa saM0 155 naMdoM ke rAja kA samaya kahA jA sakatA hai / aura prAcArya suhastI kA svargavAsa vI. ni0 saM0 291 meM huA thaa| taba samrATa samprati kA svargavAsa vI. ni. saM. : 99 meM huvA evaM AryasuhastIsUri ke svargavAsa ke bAda 8 varSa taka samrAT samprati jIvita rahA thaa| ataH ina pramANoM se candragupta kA rAja vI0 ni0 saM0 210 kI bajAya 155 mAnanA adhika upayogI samajhA jA sakatA hai / uparokta kAla gaNanA se mauryavaMzI rAjAoM ke samaya taka to hama ThIka pahu~ca sakate haiM ki mauryavaMzIya rAjAoM kA rAja vI0 ni0 saM0 323 meM samApta hotA hai aura Age cala kara magada ke rAja kA samaya ginA jAyato 30 varSa puSpamitra kA milA diyA jAyato vI0 ni0 saM 353 varSa kA zrAtA hai isake bAda magada ke siMhAsana para kisa kA rAja rahA isako jAnane ke liye hamAre pAsa koI bhI sAdhana isa samaya vidyamAna nahIM hai| jaba bhagavAna mahAvIra ke nivArNa ke bAda vikrama saMvat kA prArambha ke liye hame calamitra bhAnumitra kA samaya dekhanA par3atA hai jisakA rAja bharUccha aura ujjaina meM rahA thA aura 60 varSa unhoMne rAja kiyA thA balamitra bhAnubhitra ke samaya kAlakAcArya aura ApakI bahena sarasvatI sAdhvI kI ghaTanA banI thI jisakA samaya jainapaTTAvaliyoM ke AdhAra para 453 kA hai yadi isa samaya ko balamitra bhAnumitra ke rAja kA antima samaya bhI mAna liyA jAya to unakA rAja vI ni0 saM0 393 se prArambha hotA hai jaba magada ke puSpamitra kA rAja vI0ni0 353 varSa meM samApta ho cukA thA ataH isameM kama se kama 40 varSa kA antara to rahI jAtA hai yadi yaha kalpanA kI jAya ki balamitra bhanumitra ke rAja ke bAda nabhasainakA 40 varSa rAja rahA thA yaha bala0 bhAnu0 ke pUrva huA hoto kAla gaNanA mila sakatI hai jaise 353 magada ke rAjAoM kA 40 namasaina 60 varSa bala0 bhAnu0 aura 17 varSa zAkoM kA saba mila kara 470 varSa ke bAda vikrama saMvat prArambha huA hai / aura AcArya bherU~ tuMgasUri kI vicArazreNI ke mata se '35 varSa zAkoM kA rAja mAna liyA jAya to vI0 ni0 saM0 605 varSa se zAka saMvat prArambha huA bhI mila sakatA haiN|| parantu yahA~ eka bAta aura bhI vicAraNIya hai ki magada ke siMhAsana para antima rAjA puSpamitra huA unake bAda magada kI rAjadhAnI para kisakA rAja rahA ? isake lie to hamAre pAsa koI bhI sAdhana nahIM hai ki hama isakA nirNaya kara sakate / taba mahAvIra ke bAda vikrama saMvat kA samaya milAne ke liye 310
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUra kA jIvana ] bharuccha aura ujjaina ke rAjA balamitra bhAnumizra kA samaya magada ke rAjAoM ke sAtha jor3a diyA jAtA hai para balamitra bhAnumitra ko kahIM parabhI magada ke rAjA honA nahIM likhA hai khaira yaha bhI jJAta nahIM hotA hai ki jisa samaya magada ke rAjA puSpamitra kA mRtyu huA usI samaya bharuccha meM balamitra bhAnumitra kA rAja prArambha huA hai| isakA bhI kahIM ullekha nahIM milatA hai / aba hama bala mitra bhAnumitra kI aura dekhate haiM ki isake pUrva bharuccha meM kisa rAjA kA rAja thA evaM bala0 ago kisa ke utarAdhikArI the| aura magada ke sAtha inakA kyA sambandha thA ? ki magada ke rAjAoM ke sAtha inake rAjatva ko jar3a diyA gayA thA ina bAtoM ke liye abhI taka koI bhI vizvAsanIya pramANa upalabdha nahIM hai ataH jaba taka ina ulajhanoM ko sulajhAne vAlA pramANa nahIM mile vahAM taka hama yahA~ para magada ke rAjAoM kA hI samaya jo uparokta pramANoM se sthira hotA haiM usako hI yahAM para likha dete haiN| rAjAoM ke nAma vIra nirvANa saMvat 60 varSa 100 11 24 " " - zizu nAga vaMzI : koNika, aura udAI kA rAja 2 - nanda vaMzI nonandoM kA :- 16, 28, 3, 2, 2, 2, 2, 2, 43 5 6 7 ryavaMzI candragupta kA rAja " vindusAra kA rAja 22 " 21 " "" "" "2 [osavAla saMva azoka kA rAja samprati kA rAja ( kunnAla, dazaratha isake zAmila hai ) zAlIzuka se - vRhadratha taka 4 rAjA " iti mauryavaMzI rAjAoM kA samaya nirNaya " 25, 41 " 54 " 19, 323 yoyogavidyayA mRtyu jJAtvA siddhAcalaMnagam gatvA'nazanAttatra, jahaudehaM samAdhinA // nedudundubhayaHrakheca nanRtuzcApsaregaNAH procurjayatadAdevA gunautasmina devaMgataM // tatpaTTe zrIdevagupta sUrayaguNabhUrayaH, jajJireyadyazaH zauklya dUSito'gAnnabhaH zazI // devaguptastataH sUrirdezaM pAJcAlakaM gataH saMbodhyasiddhaputraMca svIyaMziSya cakArasaH // , " upakezagakcha caritra" 112 311
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSe ] raNa prA cArya devasUrijI mahArAja eka mahAna pratibhAzAlI dayA ke avatAra kSamA ke sAgara jainadharma ke advitIya pracAraka mahAna AcArya huye / Apake viSaya meM adhika likhane kI AvazyakatA nahIM hai / kAraNa Apa AcArya kakkasUrI ke jIvana meM par3ha cuke haiM ki Apa zrImAn kacchabhUmi ke suputra the / arthAta bhadrAvatI nagarI ke rAjA zivadatta ke pyAre laghu putra the / ApakI kAnti kI prabhA madhyAnha ke sUrya ke samAna cAroM ora camakatI thI / Apa prabala pratApI evaM puruSArthI the Apa yuvakavaya meM padArpaNa karane para bhI vrata pAlana karane meM merU kI bhAMti Daga the / Apake jIvana kI parIkSA eka dina devI ke dvAra ti logoM dvArA ho rahI thI para na jAne Apake puNya ne hI zrAcArya zrI kakkasUrijI ko mArga kI karavA kara hmacaryaM ka M calAye the / sUrijI ne una ghAtakI logoM ko upadeza de kara devagupta ko maraNAnta saMkaTa se bacA kara nUtana jIvana pradAna kiyA thaa| jisa upakAra ko kRtajJa manuSya eka bhava meM to kyA para bhavoMbhava meM bhI nahIM bhUla sakatA yahI kAraNa thA ki devagupta ne usI samaya apanA jIvana sUrijI ke caraNa kamaloM meM arpaNa kara diyA thA / itanA hI kyoM para devagupta ne jisa ghAtakI kurur3hikA kA anubhava kiyA thA usako jar3amUla se naSTa karadene kA bhI dRr3ha saMkalpa kara liyA thA / kyoMki jisa prakAra zrAja "maiM mere jIvana se hAtha dho baiThA thA usI prakAra ina ghAtakI logoM ne dUsare logoM kA prANa haraNa kiyA hogA / jaba manuSya kI hI yaha dazA hai to vicAre niraparAdhI mUka pazuoM kA to kahanA hI kyA ? eka manuSya svalpa sukhoM ke lie evaM mauja zauka yA khAnA pInA aura bhoga-vilAsa meM apanA jIvana naSTa kara detA hai / isakI bajAya to aisI kurur3iyoM kA unmUlana kara apane bhAiyoM kA saMkaTa dUra karane meM jIvana vyatIta kiyA jAya to sva-para AtmA kA uddhAra evaM mahAn upakAra ho sakatA hai / ataH maiM yadi manuSya hU~ aura apane kartavya ko samajhatA hU~ to saba se pahilA merA kartavya isI ghAtaka pravRti ko deza nikAlA kara denA hI hai aura apanI jananI janmabhUmi ko mahAna saMkaTa se bacAkara isakA uddhAra karU~, aura apane bhAiyoM ko pUrNataH sukhI banAne meM saphala ho jAU N / isa prakAra kI aneka pratijJAyeM rAjakuMvara devagupta ne kI aura usI prakAra se pahile to apanI rAja sattA se aura bAda meM tapa, saMyama, aura AtmasattA evaM upadeza dvArA kaccha bhUmi kA uddhAra kiyA / arthAta kaccha bhUmi ko ahiMsA evaM jainadharma maya banA diyA / ve hI devagupta zrAja AcArya pada vibhUSita ho hajAroM sAdhu sAdhviyoM ke sAtha bhUmaNDala para jainadharma kA pracAra karate huye vihAra kara rahe haiM / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 312 - grAcArya devaguptasUri AcAryo'tha ca devagupta navamo rAjAtmajo vijJarAT / kurvan jainamata pracAra manizaM pAJcAla dezaM gataH || AcAryAya siddha putra vijayI ziSyebhya AjJAM dadau / yUyaM yAta manasvinaH sukuzalAH sarvatra dharmecchayA // kArya isa prakAra se dharma ke nAma para cirakAla se jamI huI kuprathAoM ko eka dama ukher3a pheMkanA koI sAdhA'na thA, yahI kAraNa thAki sUrijI ke ina bhAgIratha kAryoM meM una dharma ke ThekedAra pAkhaNDiyoM ne ane
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Me bhagavAna pArzvanAtha ke 10 vA~ paTTadhara AcArya zrI devaguptasUrIzvarajI mahArAja
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 koneka vighna upasthita kiye the| jinako sUrijI ne apanI sahana zIlatA se sahana kiyA / sUrijI kI sahana zIlatA pRthvI se bhI vizeSa thii| kyoMki kabhI kabhI pRthvI bhI apane dhairyatA ko chor3a kara kSobha ko prApta ho jAtI hai| parantu sUrijI apane patha se kabhI calAyamAna nahIM hote the| hAM samudra hamezA apane gAmbhiryAdi guNoM se prasiddha hai parantu usake andara bhI kabhI 2 ucchRGkhalatA A jAtI hai / para sUrijI ke gAmbhiryAdi guNoM ke sAmane pAkhaNDa sadaiva natamastaka ho jAte the / yahI kAraNa hai ki sUrijI mahArAja apane alaukika guNoM se yA pUrNa parizrama se apane kRta kArya meM khUba gaharI saphalatA prApta kara lI thii| arthAt manuSya evaM pazu jaise prANiyoM kI bali ko sarvatra banda karavA kara ahiMsA bhagavatI kA sarvatra sAmrAjya sthApita karavA diyA thA / jaise sUrijI ne aneka AcAra-patita logoM ko jaina dharma kI zikSA-dIkSA dekara jaina upAsakoM kI saMkhyA meM vRddhI kI isI prakAra jaina-zramaNa saMgha kI bhI khUba hI vRddhi kii| aura una zramaNoM ko pRthak-pRthak prAnta prAma evaM nagaroM meM vihAra karavA ke jainadharma kI nAva ko majabUta banA dI thI aura ApakA pracAra kArya hamezA bar3hatA hI rahatA thA ata: jinhoM ke hRdaya meM jainadharma kA gaurava hai unake lie aisA honA svabhAvika hI thaa| ___ eka samaya sUrijI mahArAja ne apane ziSyoM ke sahita sindha kI ora vihAra kiyaa| jaba Apake caraNAvinda sindha bhUmi kI ora hue to vahAM kI janatA meM utsAha kA samudra umar3a uThA / jahA~ jahA~ sUrijI mahArAja kA padArpaNa hotA thA vahA~ 2 bhakta logoM kA samUha ekatrita ho jAtA thaa| ApakA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya evaM tatva-jJAnamaya hotA thA ki jisako suna kara janatA kI AtmA kalyANa kI ora vizeSa jAgRta ho jAtI thii| eka samaya kA jikra hai ki pAMcAla deza kA eka karmazAha nAma kA vyApArI vyApArArtha sindha prAnta meM AyA thaa| jaba usane sunA ki yahAM para jainAcArya devaguptasUrijI apane vistRta ziSyoM ke sAtha virAjate haiM aura hamezA dharmopadeza bhI dete haiM ataH vaha bhI cala kara sUrijI ke vyAkhyAna meM aayaa| usa samaya vyAkhyAna "ahiMsA paramodharmaH" para ho rahA thaa| sUrijI ne isa prakAra kA vyAkhyAna diyA ki kitanA hI hiMsaka evaM mAMsa-bhakSI kyoM na ho parantu eka vAra sUrijI kA vyAkhyAna zravaNa kara liyA hai usa manuSya ke hRdaya meM dayA ke aMkura utpanna hue binA kabhI nahIM rahatA thaa| isI prakAra jaba karmAzAha ne sUrijI kA vyAkhyAna zravaNa kiyA aura vyAkhyAna kI samApti ke bAda usane sUrijI se prArthanA kI ki he pUjyavara ! ApazrI kA hamAre deza kI ora padhAranA ho to bahuta upakAra ho sakatA hai kAraNa yahAM ke loga vizeSa mAMsAhArI haiM / aura una logoM ko upadeza bhI isI prakAra kA milatA hai ki hara samaya yajJa karanA aura una yajJoM meM hajAroM jIvoM kI bali denA / itanA hI kyoM para abhI kucha arsA se eka siddhaputra nAmaka yajJAcArya hamAre yaha bhramaNa kara yajJa kA khUba joroM se pracAra kara rahe haiM / aura prAyaH rAjA, prajAdi saba loga unakA mata ke anuyAyI bhI bana cuke haiN| aba yaha bhI sunA gayA hai ki siddhaputrAcArya siMdha kI tarapha bhI bhramaNa karane vAle haiN| kyoMki usane sunA hai ki siMdha meM jainAcArya yajJa prathA ko banda karavA kara jainadharma kA khUba joroM se pracAra kara rahe haiN| isaliye merI Apa se yaha savinaya prArthanA hai ki Apa eka bAra avazya pAMcAla deza kI tarapha vihAra karane kI kRpA kreN| sUrijI ne karmAzAha kI prArthanA ko suna kara kahA ThIka hai / devAnupriya ! yadi isa prakAra kA maukA hai to hama loga bhI unakA svAgata karane ko tatpara haiM / sUrijI ne apane zramaNa saMgha ko bulA kara karmAzAha 313
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa | [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke kathAnusAra paMcAla deza ke satra hAla pUrNataya sunA diyaa| muniyoM ne sUrijI se kahA pUjyavara ? siddhaputrAcArya kA svAgata yahA~ Ane para kiyA jAya isakI bajAya to vahA~ jAkara hI karanA ati uttama rahegA / kyoMki eka to hama loga naye kSetra kI sparzanA kreNge| dUsare sAtha 2 hamako yaha bhI vidita ho jAyegA ki hiMsaka loga vahA~ kI bholI bhAlI janatA ko kisa prakAra kumArga kI tarapha le jA rahA hai / ityAdi bAda sUrijI ne sakalasaMgha kI sammati lI aura sUrijI ne apane zeSa sAdhuoM ko sindha meM dharma pracAra karane kI AjJA de dI aura Apa 500 ziSyoM ko sAtha meM lekara paMcAla deza kI tarapha vihAra karanA Arambha kara diyA / pUthapatI kI bhAMti sUrijI ne bihAra karate hue evaM dharmopadeza dete hue kramaza paMcAla deza meM padArpaNa kara 'ahiMsA' kA khUba jauroM se upadeza evaM pracAra kara rahe the aura Apa zrI ke prabhAvazAlI upadeza kA janatA para acchA asara bhI ho rahA thA kAraNa janatA pahale se hI hiMsA se ghRNA kara cUkI thI phira sUrijI mahArAja ke upadeza ne to aura bhI kamAla kara diyA / idhara siddhaputrAcArya ne sunA ki sindha kI ora se eka jainAvArya hiMsA kA pracAra evaM yajJa kA niSedha karatA huA paMcAla kI ora A rahA haiM ataH yaha bAta una se sahana nahI huI ataH ve apane ziSyoM sAtha bhramaNa karate hue kramazaH sAvatthI nagarI meM A pahu~ce jo usa samaya paMcAla kI mukhya rAjadhAnI thI / idhara AcArya devaguptasUri bhI apane 500 ziSyoM ke sAtha vihAra karate hue kramazaH sAtvI nagarI meM padhAra gaye / aura apanA vyakhyAna denA zurU kara diyA / pAThaka samajha sakate hai ki eka hI sthAna meM do virodha dharmavAle prAcArya ekatra ho jAya to dharmavAda khar3A ho jAnA eka svAbhAvika bAta hai kAraNa eka ora to hiMsAmaya yajJa kI puSThI kA upadeza jaba dUsarI aura ahiMsAmaya sarva carAcarajIvoM kI rakSA kA upadeza | yahI kAraNa hai ki janatA meM khAsI halacala maca gaI aura kaI jijJAsu isa bAta kA nirNaya karane ke liye bhI utsuka bana rahe the para yaha kArya sAdhAraNa nahI thA ki sAmanA vyakti kara sake / dharmavAda yahAM taka bar3ha gayA ki jisakI khabara yahAM ke rAjA ke kAMnoM taka pahu~ca gaI yadyapi rAjA yajJa anuyAyI thA para vaha thA satya kA upAsaka / rAjA ne socA kI dharma kA vivAda sahaja hI meM bar3ha jAtA hai aura isa kAraNa bhadrIka loga Apasa meM lar3a ghar3a kara apanI zakti kA durUpayoga kara baiThate hai ataH merA kartavya hai ki maiM donoM AcAryoM ko AmantraNa de kara sanmAnapUrvaka bulAU~ aura dharma ke viSaya meM nirNaya ke liye prArthanA karU aura rAjA ne aisA hI kiyA evaM rAjA kI prArthanA ko donoM AcAryoM ne saharSa svIkAra kara liyA basa / vAyu kI bhAMti nagara meM sarvatra yaha bAta phailagaI ki kala rAjasabhA meM donoM dharma ke AcAryoM kA zAstrArtha hogA ityAdi / ThIka samaya donoM AcArya apane 2 vidvAn ziSyoM sAtha rAjasabhA meM praveza kiyA aura rAjA kI AjJAse yogya sthAna para Asana lagAkara baiTha gaye / zAstrArtha sunane ke lie loga to pahale se hI upasthita ho gaye the aura rAjA rAjamaMtrI evaM karmacArI loga yathA sthAna baiTha gaye / sAdhAraNa janatA se sabhA haoNla khacAkhaca bhara gayA saba loga yahI utkaNThA kara rahe the ki dekheM kyA zAstrArtha hotA hai / sarva zAntikA sAmrAjya thA janatA donoM zrAcAryoM ke sAmane TakaTakI lagA kara dekha rahI thI / ataH rAjAkA zrAdeza hone para pahalA zrAcArya devaguptasUri ne apanI madhura dhvanI aura gambhIratApUrvaka kahA ki saMsAra meM dharma hI sAra hai dharma se hI jIva ucca pada ko evaM sarva sukha prApta kara sakatA hai itanA hI Jain Edinternational
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 kyoM para janma maraNa ke mahAn duHkhoM se mukta hokara akSaya sukha arthAt mokSa prApta kara letA hai para pahalA dharma kA svarUpa samajha lene kI paramAvazyakatA hai| dharmakA mukhya aura pradhAna lakSaNa hai 'ahiMsA' jahAM ahiMsA hai vahIM dharma hai aura jahAM hiMsA hai vahAM adharma hai usa ahiMsA kA pAlana do prakAra se ho sakatA hai 1-sAdhu jo sarvathA prakAra se ahiMsA kA pAlana karate hai mana vacana kAyA se hiMsA nahIM karate dUsare se karavAte nahIM aura hiMsA karane vAle ko acchA bhI nahIM samajhate arthAt anumodana taka bhI nahIM karate hai unakA upadeza bhI ahiMsAmaya hotA hai / 2-dUsare gRhastha jo ve bhI sarvathA ahiMsA ke pAlaka hote haiM para ve gRhastha hone se maryAdita ahiMsA pAlana karate haiM isameM bhI arthAdaDaM aura anarthAdaMDa ke bhedoM ko samajha kara anarthAdaMDa hiMsAse sadaiva bacate rahatA hai jaba gRhastha pane meM anivArya kAryoM meM jalaagni zrAdi ki hiMsA hotI hai usako bhI ve kama karanA yA rokanA cAhate haiM to dharma ke nAma para hajAroM lAkho paMcendriya jIvoM kI hiMsA karanA kitanA anyAya hai| kyA isa ghora hiMsA se svarga mokSa kI AzA rakhI jA sakatI hai ? kadApi nahIM / isa prakAra kI hiMsA to binA kisI roka-Toka ke sIdhI naraka le jAtI hai / ityAdi aneka pramANa evaM yukti dvArA hiMsA kA khaNDana aura ahiMsA kA pratipAdana kiyA ! jisako rAjA prajA ne dhyAna lagA kara sunA ! isa prakAra sUrijI ke niDaratApUrvaka vacana suna kara rAjAprajA sUrijI ke sAmane dekhane lage kyoMki unhoMne pUrva aise vacana nahIM sune the / aba siddhaputrAcArya kI ora jayatA kA dhyAna laga rahA ki ve isake pratibAda meM kyA kahegA ? - siddhaputrAcArya ne kahA mahAtmAjI ? ahiMsA ke liye koI dharma inkAra nahIM karatA hai arthAt 'ahiMsAparamodharmaH' ko saba dharmavAle mAnate hai jisameM bhI veda zAstra to pukAra pukAra kara kahatA hai ki 'ahiMsA hI paramodharmaH hai para veda vihata yajJa kA Apa niSedha karate ho yaha ThIka nahIM hai kAraNa yajJa yaha eka dharma kA mukhya aMga hai isase vizva kI zAnti janatA kA kalyANa aura jina jIvoM kI balI dI jAtI hai unako svarga pahu~cA kara sukhI banAte haiM ataH yajJa kI hiMsA, hiMsA nahIM para ahiMsA hI hai ityAdi / devaguptasUri-jaba Apake vedAdi zAstra ahiMsA kI pukAra karate haiM taba Apa unakA pAlana kyoM nahIM karate haiM ? aba rahA yajJa karanA isake liye hamArA to kyA para kisI dharmajJa puruSoM kA virodha ho hI nahIM sakatA hai para virodha khAsa hiMsA kA hI hai yadi balI dene vAle jIvoM ko svarga pahucAne kA hI ApakA iSTa hai to Apa svayaM balI ho svarga ke sukhoM kA anubhava kyo nahIM karate ho balI ko to dUra rahane dIjiye Apake zarIra se eka do bunda khUna kI bahA kara balI dIjiye phira Apako jJAta hogA ki bali hone vAle jIva svarga meM jAte haiM yA naraka meM ? mahAnubhAva ! svarga meM jAtA hai samAdhimaraNa se taba balI dI jIne vAle jIva samAdhi se marate haiM yA tar3apha 2 kara marate hai ? isa para Apa jarA vicAra kIjiye ? siddhAcArya-khaira kucha bhI ho yajJa karanA to Apa svIkAra karate haiM aura yajJa kI AhUtI meM pazuoM kI balI denA jarUrI bhI hai para aisA kaunasA yajJa hai ki binA balI diye yajJa ho sakatA ho ? devaguptasUri-kyA apake mahArSiyoM ke vAkya ApakI smRti meM nahIM hai ki unhoMne yajJa kisa prakAra se karanA kahA hai yathA-satyayUpa. tapaagni, karmapazu, ahiMsAtrAhUti, punaH jIva rUpI kuNDa dhyAnarUpI agni pAMcoM indriyoM ke vikAra rUpI pazu, taparUpI tRpaNa, aura ahiMsA rUpI aAhUti se karmapuMja ko jalA kara 394 wwwRewrary.org
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhasma karanA yaha zuddha pavitra aura bhAva yajJa hai isake karane se jIvAtmA zuddha pavitra hokara svargamokSa kA adhi kArI bana sakatA hai / ityAdi aise pramANika pramANoM dvArA bhAva yajJa kA pratipAdana kiyA ki rAjA prajA to kyA para svayaM siddhaputrAcArya sUrijI ke vacana suna kara vicAra karane lagA ki mahAtmAjI kA kahanA to solaha AnA satya hai jaba zAstroM meM ahiMsA ko uccAsana diyA gayA hai aura sAtha meM yajJa kA vidhAna bhI hai to yaha donoM kA mela kaise khAtA hai para mahAtmAjI ke kahane se donoM kA pAlana ho sakatA hai basa ! satya ke upAsakoM ke samajha meM Ane para asatya tyAgane meM aura satyagrahana karane meM kyA dera lagatI haiM / siddhaputrAcArya ne apane aMgIkAra kiyA huA mata ko asatya samajha liyA to sarpa jaise nirmAlya kaMcUka kA tyAga kara detA hai vaise hI siddhAputrAvArya ne matta rUpI mamatva kI phA~sa ko tor3a kara kahane lagA ki:mahAtmAjI ! Apa kA kahanA satya hai itanA dina merI vyartha bhrAnti thI ki pazu baddha rUpI yajJa karanA svarga evaM mokSa kA kAraNa hai para vaha bhrAnti Aja dUra ho gaI hai yaha kadApi nahIM ho sakatA hai ki ghora hiMsA se kabhI kisI kI mukti huI ho yA hogI para Apake kathanAnusAra dhyAna evaM tapa dvArA karma evaM viSakaSAya kA nAza karane se hI mokSa hotI hai aura yaha bAta anubhava siddha bhI hai / devaguptasUri-yadi ApakI bhrAnti dUra ho gaI ho to Apa matta evaM veza vandhana kA tyAga kara ahiMsA dharma ke pracAraka bana jAiye aura jisa prakAra janatA ko unmArga para lagAyA isI prakAra unako sadmArga para lAkara ahiMsA ke upAsaka banAiye / aura isa prakAra satya grahana karane meM AtmArthI mumukSuoM ko na to dakSiNyatA rakhanI cAhiye aura dera hI karanI cAhie mahAtmAjI yaha avasara kevala eka Apa ke liye hI nahIM hai para pahale bhI aise kucha udAharaNa bana cuke hai jaise indrabhUti, agnibhUti Adi ekadaza yajJa netAoM ne bhagavAn mahAvIra ke pAsa apane mana kI zaMkAe kA nivAraNa kara 4400 brAhmaNoM ke sAtha jainadIkSA svIkAra kI thI evaM yajJa adhyakSa zayyaMbhava bhaTTa jaise kaTTara yajJa bAdI ne nirNaya pUrvaka yajJa hiMsA ko artha kA hetu samajha kara AcArya prabhavasUri ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jainadIkSA ko dhAraNa kI ataH Apa jaise vidvAna evaM satya ke upAsaka ko soca lenA cAhiye ki dharma se ho sakatA hai ityAdiH - AtmA kA kalyANa kisa basa ! itanA kahane kI hI derI thI sAhasika siddhaputrAcArya ne usI rAja sabhA meM rAjA evaM pUjA ke samakSa matta evaM veza kA tyAga kara apane pAMca sau ziSyoM ke sAtha sUrijI ke caraNa kamaloM ne bhagavatI jaina dIkSAko aMgIkAra karane ko taiyAra ho gaye / AcArya zrI ne bhI una mumukSuoM ko jainadIkSA dekara apane ziSya banA liye aura kahA ki Apa ina upasthita janatA ko kucha dharmopadeza deM / siddhaputrAcArya ne sUrijI kI AjJA zirodhArya karake rAjA aura prajAko kahA mahAnubhAvoM ! Apa saba logoM ne pUjya sUrIzvarajI mahArAja kA upadeza zravaNa kara hI liyA hai inase adhika maiM kyA kaha sakatA hU~ tathApi maiM mere anubhava kI thor3I sI bAta Apa se sunA detA hU~ ki saMsAra meM saccA dharma kahA jAya to eka ahiMsA paramodharmaH hI hai maiMne jo matta evaM veza kA parivartana kiyA hai vaha kisI dakSaNyatA evaM svArtha ke basa nahIM kiyA hai para saccAI ke nAte evaM zrama kalyANArtha hI kiyA hai Apa loga bhI samajha sakate haiM ki dUsare jIvoM ko kaSTa pahu~cAnA bhI mahApApa hai to hajAroM lAkhoM prANiyoM ke prANoM ko naSTa kara denA meM to dharma kI gandha hI kahA~ hai hA~ jaba laga jIvoM ke ajJAna ke par3ala lage hue rahate haiM usako hitAhita
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 1912 kA bhAna nahIM rahatA hai jase thor3I dUra pahalA merA hAla thA para maiM yaha to dAvA ke sAtha kaha sakatA hU~ ki prANavaca rUpa yajJa Izvara ke vacana nahIM para kisI mAMsa bhakSI logoM ne calAyA hai kyoMki Izvara ke liye to carAcaraprANi eka se haiM taba vaha kaise ho sakatA hai ki ve dayAlu Izvara aneka jIvoM kI hiMsA meM dharma batalAveM ? ityAdi anta meM Apane pharamAyA ki Apa apanA kalyANa cAheM to tatkAla hI ahiMsA rUpa dharma ko svIkAra kara leN| jaise maiMne kiyA hai. - basa ! phira to derI hI kyA thI kAraNa janatA pahale se sUrijI dvArA pramANa evaM yuktiyoM sunakara samajha liyA thA evaM ghora hiMsA aura pAkhaNDiyoM ke atyAcAra se ghRNA kara cukI thI phira siddhaputrAcArya jaise vidvAna ne ahiMsA dharma ko svIkAra kara liyA / ataH upasthita rAjA prajA AcArya devatuptasUri ke caraNoM meM zira bhUkA diyA aura sUrijI ne vAsakSepa ke evaM maMtroM ke vidhi vidhAna se una saba kI zuddhi kara jaina dharma meM dIkSita kiye / muni siddhaputra pahale se hI vidvAna thA phira sUrijI ke caraNa kamaloM meM rahakara jainAgamoM kA khUba zradhyayana kara liyA aura paMcAla kI bhUmi meM bhramana kara ahiMsA evaM jainadharma kA khUba pracAra kiyA / AcArya devaguptasUri ne siddhaputrakoM sarvaguNa sampanna jAnakara zrIsaMgha ke mahAmahotsava pUrvaka AcArya pada para sthApana kara unakA nAma siddhasUri rakkha diyA aura unake sAtha 500 sAdhutroM ko dekara paMcAlAdi dezoM meM vihAra karane kI AzA de dI aura Apa apane ziSyoM ke sAtha hastanApura zorIpura mAthurAdi kalyANaka bhUmiyoM kI yAtrA karate hue marudhara kI aura bihAra kara diyA / jaba gharavAsiyoM ko isa bAta kI khabara milI ki AcArya devaguptasUrI marUdhara kI aura padhAra isa bAta kI khuziyeM manAI jA rahI thI laga gii| rahe hai to unhoM kA utsAha khUba bar3ha gayA sampUrNa maNDala meM aura pratyeka prAma nagara meM sUrijI kI svAgata kI taiyAriyeM ahAhA - usa jamAnA meM janatA kI dharma para kitanI zraddhA rUcI aura utsAha thA aura Atma kalyANa karane kI kaisI lagna thI ? jisakA anumAna ina bAtoM se lagAyA jA sakatA haiM ki ve loga bar3e utsAha evaM dharmapremI evaM muniyoM kI pUrNa bhakti karate the / AcAryadevaguptasUrijI apane ziSya maNDala ke sAtha marUbhUmi ko pavitra banAte hue bhavya jIvoM kA uddhAra karate hue kramazaH marUdhara ke bhUSaNa rUpa upakezapura nagara ke samIpa padhAra gaye sUrijI ke darzana ke liye kozoM taka manuSyoM kA tAMtA sA laga gayA aura vahA~ kA rAjA sAraMgadeva Adi zrIsaMgha ne sUrijImahArAja kA AlIzAna svAgata kiyA sUrijI caturvidha zrIsaMgha ke sAtha bhagavAna mahAvIra evaM prabhu pArzvanAtha aura AcArya ratnaprabhasUri kI yAtrA karake upAzraya meM padhAre aura vahA~ maMgalAcAraNa ke pazcAt thor3I para sAragarbhitanadezanA dete hue pharamAyA ki vAstava meM upakezapura ke loga bar3e hI bhAgyazAlI hai ki yahA~ AcAryaratnaprabhasUri kA zubhAgamana huA aura una mahApuruSoM ke upadeza se rAjA utpaladeva maMtrI Uhar3Adi lAkhoM vIra kSatriyoM ne mAMsa madirAdi durvyasana ko tyAga jaina dharma svIkAra kiyA ata: Aja mujhe bhI isa tIrtha rUpa kSetra kI sparzanA kA zobhAgya prApta huA haiM ityAdi: rAjA sAraMgadeva ne zrI saMgha kI aura se sUrIjI kA abhivAdana karate hue kahA hai ki AcArya ratnaprasUri kA to isa pradeza para mahAna upakAra huA hI hai / para Apa zrImAna hama logoM para kRpA kara samaya www.janshwary.org 31
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSe ] / bhagavAn pAzrvanAtha ko paramparA kA itihAsa samaya isa kSetra ko pAvana karate rahe haiM ki una mahA puruSoM kA lagAyA huA vRkSa Aja phalAphUlA hai| bhaviSya ke liye bhI AzA kI jAtI hai ki Apa zrI tathA Apake ziSyagaNa isa kSetra ko dhyAna meM rakhate raheMge jaise ki Aja ApazrI kI zubha dRSTi huI hai ityAdi samaya ho jAne se bhagavAna mahAvIra aura AcArya ratnaprabhasUri kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huI / prAcArya devagupta sUri kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya evaM tAtvika viSaya para hotA thA aura zrotAjana vIra vANi rUpI sudhArasa kA pAna kara apanI AtmA ko pAvana banAne meM salagna the kAraNa upakezapura ke zraddhA sampanna loga aisA suavasara hAthoM se kaba jAne dene vAle the sUrijI ke virAjane se upakezapura aura Asa pAsa ke pradeza meM dharma kI khUba prabhAvanA evaM jAgRti huI kaI nara nAriyoM ne saMsAra tyAga kara sUrIjI ke pAsa dIkSA grahaNa kI kaI mandiroM kI pratiSThAe~ bhI karavAI ityAdi / jaba sUrijI mahArAja vihAra kA vicAra kiyA to rAjA sAraMgadeva Adi zrIsaMgha ne sUrijI se caturmAsa kI sAgraha vinatI karate hue prArthanA kI ki bhagavAn / ApazrI ke virAjane se yahA~ bahuta lAbha hogaa| isa para sUrIjI mahArAja ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAna kara zrIsaMva kI prArthanA ko svIkAra karalI bAda sUrijI upakezapura ke Asa pAsa ke gA~voM meM bihAra kara vahAM kI janatA ko dharmopadeza sunAyA tathA anyAnya prAmoM meM thor3e thor3e sAdhuoM ko caturmAsa karane kI AjJA de dI aura Apa yathA samaya upakezapura padhAra kara vahAM caturmAsa kara diyA / upakezapura meM Aja ghara ghara khuziyAM manAI jA rahI haiM kyoM nahIM sUrijI mahArAja kA caturmAsa ho gyaa| sUrijI kA vyAkhyAna jainAgamoM kA tAtvika dArzanika evaM tyAga vairAgya para isa prakAra hotA thA ki zravaNa karane vAloM ko bar3A hI zrAnanda AtA thA itanA hI kyoM para kaI logoM ko to itanA vairAgya ho AyA ki ye saMsAra ke bandhanoM ko chor3a sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lekara apanA kalyANa karane ko bhI taiyAra ho gaye / hA~ jinake zeSa thor3e hI karma rahe ho unake liye aisA honA svabhAvika hI hai| rAjA sAraMgadeva ne jinamandiroM meM ASTAnhikA mahotsava karavAye caturmAsa ke cAro mAsa meM amarI pahar3A vajavAdiyA ki koI bhI vyakti jIva hiMsA zikArAdi nahIM kara sake tathA nAgarika logoM ne bhI aneka prakAra se sUrijI ke upadeza se dharma kArya sAdhana kara apanA kalyANa kiyA bahuta se jainettara logoM ne sUrijI kA satyopadeza zravaNa kara mithyA mata kA tyAga kara jainadharma ko svIkAra kiyA ityAdi jainadharma kI khUba unnati huI / jaba caturmAsa samApta ho gayA to kaI 50 naranAriyoM ne sUrijI ke pAsa bhagavatI jaina dIkSA svIkAra kI jisakA mahotsava rAjA sAraMgadevAdi zrI saMgha ne bar3e hI ThATha se kiyA : janatA yaha nahIM cAhatI thI ki sUrijI mahArAja hamase pRthak ho yahAM se vihAra kare para sAdhu dharma ke niyamoM ke anusAra sUrijI mahArAja upakezapura se bihAra kara mAravAr3a ke pratyeka prAmoM meM bihAra karate hue mADavyapura bAgapura. medanIpura, ratnapura, harSapura, pAlikApura hote hue koraNTapura ke najadIka padhAre yoM to Apa jahAM padhAre vahAM zrI saMgha ne ApakA samAroha se svAgata kiyA hI thA para jaba isa bAta kI khabara koraMTapura aura AsapAsa ke grAmoM meM huI to janatA sUrijI ke darzanArtha bahuta dUra dUra taka sAmane gaI aura rAjA prajA kI ora se ApakA AlIzAna svAgata huA koraMTasthita bhagavAna mahAvIra ke darzana kiye aura zrIsaMgha ko dharmopadeza diyaa| pAThaka pahale pRSThoM meM par3ha Aye haiM ki prAcArya ratnaprasUri ke laghu guru bhrAtA kanakaprabhasUri se Jain Edu 36
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana ] [ ausavAla saMvat 112 eka koraMTagaccha rUpI zAkhA kA janma huA thA kanakaprabhasUri ke paTTadhara prAcArya somaprabhasUri the aura Apake paTTadhara AcArya nannaprabhasUri hue ve candrAvatI ke Asa pAsa bihAra karate the unhoMne sunA ki koraMTapura meM AcArya devaguptasUri kA padhAranA huA hai to ve bhI apane ziSyoM ke parivAra se koraMTapura padhAre prAcAryadevagupta sUri apane ziSyoM ke sAtha tathA koraMTapura kA sakala zrIsaMgha sUrijI ke svAgata ke liye sAmane gaye aura bar3e hI dhAmadhUma se nagara praveza kA mahotsava kiyA jaba vyAkhyAna ke samaya donoM AcArya eka takhtapara virAjamAna hue to sUrya aura candra kI bhAMti zobha rahe the jinako dekha zrIsaMgha bar3A hI harSita ho rahA thA / AhA hA pUrva jamAne ke AcAryoM kI kaisI udAratA kitanA vAtsalyabhAva aura kaisA dharma sneha isakA prabhAva janatA para kitanA sundara ho rahA thA aura isa eka dilI se ve zAsana kA kitanA kArya kara sakate the una donoM ke nAma mAtra ke hI gaccha nAma alaga the para andara meM ve saba eka hI the aura unhoM kA dhyeya eka zAmana kI unnati karane kA hI thaa| donoM AcArya kaI arse taka koraMTapura meM rahe aura jainadharma kI vizeSa vRddhi evaM unnati ke liye kaI yojanAeM taiyAra kI aura donoM ora ke muniyoM ko pratyeka pratyeka prAMta meM bihAra karane kI AjJAe dI aura una vinayavAna muniyoM ne una AjJAoM ko zirodhArya kara kaI kaccha meM kaI paMcAla meM to kaI siMdha prAMta kI ora vihAra kara jainadharma kA pracAra karane meM laga gye| usa samaya ke AcArya kevala apanI jamAta bar3hane ko hI gRhasthoM ko dIkSA nahIM dete the para unakI lagna jainadharma kA sarvatra pracAra karanA karavAne kI hI thii| koraMTapura se bihAra kara sUrijI candrAvatI kI ora padhAre vahAM kA zrI saMgha bhI ApakA khUba svAgata kiyaa| jinavANi ke pIpAsu mumukSuoM ko sUrijI mahArAja hamezA dharmopadeza dekara unako mokSa mArga kI ora khecate the kaI naranAriyoM ne sUrijI ke pAsa dIkSA bhI lI thI / ___ eka dina sUrijI ne pavitra tIrtha zrI zatrujaya kA varNana karate hue kahA ki mokSamArga kI sAdhanA meM tIrtha yAtrA bhI eka hai / jisameM bhI tIrthoM kA saMgha nikAla caturvidha zrIsaMgha ko yAtrA karavAnA to mahAn lAbha kA hI kAraNa hai pUrva jamAne meM bar3e bar3e saMghapatiyoM ne saMgha nikAla yAtrA kI hai isa punIta kArya se kaI bhavyoM ne tIrthaGkara gautra bhI upArjana kiye haiM ityAdi / sUrijI kA prabhAvazAlI vyAkhyAna suna kara vahAM ke saMgha meM eka jinadeva nAmaka zraddhAsampanna zrAvaka usI vyAkhyAna meM khar3A hokara prArthanA kI ki sUrijI mahArAja ke upadeza se merI icchA hai ki maiM zrI zatruJjayAditIrthoM kI yAtrA ke liye saMgha nikAlaM zrIsaMgha kI ora se mujhe AjJA milanI cAhiye usa samaya aura bhI kaI zraddhAluoM kI bhAvanA saMgha nikAlane kI thI para pahalI prArthanA jinadeva kI thI ataH zrIsaMgha ne unako hI Adeza diyA basa, phira to thA hI kyA jinadeva ne khule dila se dravya dvArA saMgha kI taiyArI karanA prArambha kara diyA deza videza meM AmantraNa patrikAe bhejavAdI AcArya sAdhu sAdhviyoM ko vinatI kI ityAdi basa / dUra dUra se kaI AcArya evaM sAdhu sAdhviyA~ vihAra karake candrAvatI kI ora Ane laga gaye / ___idhara paMcAla kI ora vihAra karane vAle AcArya siddhasUrijI mahArAja guruvarya devaguptasUri ke darzanArtha marUdhara meM A rahe the unhoMne sunA ki candrAvatI se tIrthoM kA saMgha nikalane vAle haiM aura sUrijI mahArAja bhI candrAvatI meM virAjamAna haiM ataH ve mI cala kara candrAvatI padhAra gye| isa prakAra candrAvatI meM vizAla saMkhyA meM saMgha ekatra ho gayA sUrijI mahArAja kA diyA huA zubhamuhUrta phAlguNa kRSNA 7 ko 390 www.jandiary.org
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 varSa 288] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jinadeva ke saMghapatitva meM aura AcArya devaguptasUri ke nAyakatva meM saMgha ne prasthAna kara diyA saMgha meM 5000 sAdhu sAdhviyoM aura eka lakSa bhAvuka gRhastha loga the aisA paTTAvaliyoM meM likhA huA milatA hai / saMgha calatA huzrA prAmogrAma meM pUjA prabhAvanA svAmi vAtsalya dhvajarohaNa jIrNoddhAra tathA naye mandiroM kA nirmANa abharI pahar3A aura garIboM ko sahAyatA karatA huA kramazaH tIrthadhirAja ko najara se dekhate hue hI hIga pannA mANaka aura motiyoM se badhAyA jaba saMgha siddhAcala pahuMcA to sabakA dila meM dAdA kA darzana kI utkaNThA lagI huI thI sUrijI ke sAtha caturvidha zrIsaMgha ne darzana sparzana kara apanA ahobhAga samajhA / ahA hA-pUrva jamAnA meM logoM kI dharma para kaisI aTala zraddhA thI jIvana bhara meM kiye hue pApoM ko eka yAtrA meM bhI dho DAlate the vizeSatA yaha thI ki ve loga tIrthoM jA kara vApisa Ate the to phira pApa nahIM karate the arthAt apanA jIvana sAdhu kI muvAphika hI vyatIta karate the aura aisA karane se hI yAtrA saphala aura AtmA kA kalyANa hotA hai / / zrIsaMgha kaI a6 taka tIrtha para rahakara aneka prakAra se sukRtya kArya kara lAbha uThAyA / AcAryadeva guprasUri kI bhAvanA to yahA taka ho gaI ki aba zeSa jIvana tIrthadhirAja kI zItala chAyA meM hI gujAranA acchA hai yaha kevala bhAvanA hI nahI thI para Apa zrIsaMgha ko kaha bhI diyA ki merI icchA abhI yahA~ Thaharane kI hai hA~ jisakI icchA ho vaha tIrtha sevA kara lAbha uThAve ityAdi isa para prAcArya siddhasUri vagairaha bahuta se sAdhu sAdhviyeM tathA kaI bhAvuka bhakta loga bhI vaha Thaharagaye aura zeSa saMra vahA~ se ravAnA hokara punaH apane sthAna para aagye| AcArya devaguptasUri jaba apanA anta samaya najadIka jAnA to caturvidha zrIsaMgha ke samIkSa apane gaccha kA sarva adhikAra AcArya siddhasUri ko dekara unako caturvidha zrIsaMgha kA nAyaka banA diyA aura Apa salekhanA ( tapazcarya ) meM salagna ho gaye aura antameM 21 dina kA anazana pUrvaka samAdhi ke sAtha antima zvAsozvasa aura nAzamAna zarIra kA tyAga kara akSaya tRttIya ke dina svarga siddhAya / usa samaya zrIsaMgha ke andara bar3AbhArI raMja huA para isa bAta kA upAya bhI to kyA thA / Akhira vahA~ upasthita AcArya siddhasUri Adi caturvidha zrIsaMgha ne pari nirvANa kAussaggadi kriyA kI ora zrIsaMgha ne Apa kI smRti rUpa ApakA eka vizAla stUpa bhI vahA~ krvaayaa| AcArya devaguptasUri jaina zAsana meM eka mahA prabhAvika AcArya hue Apa eka rAjA ke putra AjIvana brahmacArI the kaccha sindha pAMcalAdi kSetroM meM vihAra kara lAkhoM mAMsa madirA AhArI jIvoM kI zuddhi kara una ko jaina dharma meM dIkSita kiye kaI mandira mUrtiyoM kI Apane pratiSTA karavAI kaI naranAriyoM ko dIkSA dekara unakA uddhAra kiyA siddhaputrAcArya jaile yajJa pracAraka ko pratibodha kara siddhasUri banAye ityAdi Apake upakAra ke lie jaina samAja sadaiva ke lie RNI hai para isa lohA kI lekhane meM itanI zakti kahA~ hai ki jisase AcArya zrI kA sampUrNa jIvana likhA jAya tathApi kRtajJa manuSya kA khAsa kartavya hai ki jahA~ taka ho sake vahA~ taka upakArI puruSoM kA upakAra ko sadaiva smaraNa meM rakhe / aura unakI vandana bhakti se kRtArtha bne| balI hote kI rakSA karake sUri jisako banAye the, detagupta paTTa nava meM hokara jhaNDe khUba phaharAye the / kaccha soraTha lATa marudhara pAMcAla pAvana karAyA thA, siddha putra ko jItabAda meM apanA ziSya banAyA thaa| Jain Educa Roternational
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 7-bhagavAna mahAvIra ke sAtaveM paTTa para-AcArya sthUlabhadrasUri hue Apa bar3e hI prabhAvazAlI the ApakA Adarza jIvana anukaraNIya thA jaina sAhitya meM to kyA para saMsAra bhara kA sAhitya meM ApakA zrAsana sarvopari evaM apUrva samajhA jAtA hai ApazrI ke viSaya meM pAThaka picchale prakaraNoM meM par3ha Aye haiM ki paTalIputra nagara meM naMdavaMzI prathama nanda-nandavardhana rAjA ke kalpaka nAma kA maMtrI thA + aura vaha brAhmaNa hone para bhI kaTTara jainadharmopAsaka thA ApakI santAna paramparA meM zakaDAla nAmaka eka bar3A bhArI buddhimAna puruSa paidA huA vaha bhI antima nandavaMzI rAjA padmAnanda kA mantrI thA zakaDAla maMtrI ke sthUlabhadra aura zrIyaka nAma ke do putra aura yakSAdi sAta putriye thI Apa sakuTumba jainadharma pAlana karate the maMtrI zakaDAla ne apane donoM putroM ko aura sAtoM putriyoM ko vidyAdhyayana karavA kara vidvAna banA diye the jisameM ApakI putriyoM ne to pUrva janma meM isa prakAra jJAna kA kSayopazama kiyA thA ki koI bhI gadya evaM padya pahalI putrI eka bAra suna lene para use kaNThastha kara letI thI evaM dUsarI do bAra tIsarI tIna bAra yAvat sAtavIM sAta bAra sunane para koI bhI jJAna ho zIghra hI kaNThastha kara letI thI ahA-hA usa jamAnA meM pitA apane putra putriyoM ko vidyAdhyayana karavAne meM kisa prakAra prayatna karate the jisakA yaha eka jvalaMta udAharaNa hai| mantrI zakaDAla kA bar3A putra sthUlabhadra eka rUpa lAvaNya evaM yuvati kaizA nAma kI vaizyA kA prema meM isa prakAra phaMsa gayA thA ki bAraha varSoM meM lAkhoM karor3oM dravya use de diyA phira bhI vaha usa vaizyA se pRthak honA nahIM cAhatA thA yaha bhI eka pUrva saMcita mohanIya karma kA prabalyodaya hI kahA jA sakatA hai| rAjA nanda kI sabhA meM eka vararUcI nAma kA paNDita AyA karatA thA aura vaha apane ko zIghra +kalpakaH punarutpannAneka putro dhiyA~ nidhiH / suciraM nandarAjasya mudrA vyApAra manvazAta / 1 / nandasya vaMze kAlena nandAH saptAbhavannRpAH / teSAM ca mantraNo 'bhUvanbhUyAMsaH kalpakAnvayAH / 2 / tatastrirakhaNDaM pRthivI patiH patiriva zriyaH / samutkhAta dvipatkandonando'bhUnnavamo nRpH| 3 / vizaGkaTaH zriyAM vAso'saGkaTaH zakaTo dhiyAm / zakaTAla iti tasya manvya bhatkalpakAnvayaH / 4 / tasya lakSmIvatInAma lakSmIriva va puSmatI / sadharmacAriNya bhavatthIlAlaGkAra dhAriNI / 5 / tayozcajyeSThatanayo vinayAlaGkato' bhavat / asthUladhIH sthUlabhadro bhadrAkAra nishaakrH| 6 / bhakti niSThaH kaniSTho'bhUcchIyakonandanastayoH nandarAhRdayAmandAnanda gozIrSacandanaH / 7 / pure'bhattatrakozetivezyArUpa shriyorvshii| vazIkRtajagaccetA babhUva jiivnaussdhiH|8 / bhuJjAnovividhAnbhogAnsthUlabhadrodivAnizam / uvAsavasathe tasyAdvAdazA vabdAni tanmanAH / 9 / zrIyakastvaGgarakSo'bhUddharivizrambhabhAjanam / dvitIyamivahRdayanandasya pRthivIpateH / 10 / tatra cAsIdvararucirnAmadvijavarAgraNIH / kavInAMvAdinA vaiyAkaraNanAMziromaNiH / 11 / svayaMkRtairnava navairaSTottarazatenasaH / vRttaiH pravRtto'nudinaMnRpAvalagane sudhIH / 12 / mithyAgiti taM mantrI prazazaMsa na jAtucit / tuSTo'pyasmaituSTidAnaM nadadau nRpatistataH / 13 / jJAtvA vararucistatradAnApApaNa kAraNam / ArAdhayItumArebhegRhiNIM tasya mantriNaH / 14 / Age vara rUcI kA vistAra se sambandha likhA hai zloka 48 taka hai| Jain Education national www.32%ary.org
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kavi honA bhI batalAtA thA pratidina rAja sabhA meM 108 naye kAvya banA kara rAjA ko sunAyA karatA thA jisase khuza ho kara rAjA usako puSkala dravya bhI detA thA aura sabaloga usakI prazaMsA bhI kiyA karate the para zakaDAla usako mithyAtvI samajha kara usakI prazaMsA nahIM karatA thA / maMtrI zakaDAla ko yaha bhI jJAta ho gayA ki vararucI kI kavitA maulIka nahIM hai para yaha kavitAeM kisI anya vidvAnoM kI banAI huI hai / vararucI to kevala unakA chAyAvAda evaM anukaraNa karake rAjA kI anabhijJatA kA lAbha uThAtA hai para maiM rAjA kA namaka khAtA hU~ to merA kartavya hai ki maiM rAjA ko isa bAta se jAnakAra kara dUM / eka samaya zakaDAla ne rAjA nanda se kahA ki vararucI kI kavitAe~ nayI evaM maulIka nahIM para vidvAnoM kA anukaraNa hai vizvAsa ke liye maMtrI ne apanI putriyoM ko rAjA ke pAsa bulavA kara ve hI kavitAe~ rAjA ko vizvAsa ho gayA ki mantrI kA kahanA satya hai isa kAraNa rAjA ne kara diyA / isa para vararucI samajha to gayA ki yaha saba kArastAnI mantrI zakaDAla phusalAne ke liye vararucI ne eka nayI yukti nikAlI ki vaha gaMgA ke andara gupta suvarNa mudrikA dATa diyA karatA thA aura bAda janatA ke sAmane gaMgA ko apanI kavitA sunA kara drazya kI yAcanA kara pAnI meM jAkara ve dATI hue mudrikAe~ le AtA aura logoM ko kahatA ki yadi rAjA ne mujhe dravya denA bandha kara diyA to kyA huSprA mujhe to gaGgA mAtA detI hai / kaDAla isa bAta kA bhI patA lagA liyA jaba vararucI mudrikAe gaMgA meM dATa AyA to zakaDAla ne kisI catura manuSya dvArA ve mudrikA vararucI ke ye pahalA hI maMgavA lI bAda vararucI Akara gaMgA ko kavitA sunA dI evaM prArthanA kara pAnI meM gayA para mudrikA nahIM milI ataH janatA ko vararUcI para avizvAsa hone lagA / isa hAlata meM vararucI kA maMtrI para adhika dveSa bar3ha gayA aura vaha aise avasara kI tAka meM phiratA thA ki maMtrI zakaDAla se maiM merA badalA luM / para zakaDAla ke liye aisA koI maukA hI nahIM milA / rIti se jAkara 500 maMtrI zakaDAla ke putra zrIyaka ke vivAha ke dina najadIka A rahe the to maMtrI ne vicAra kiyA ki isa avasara para darabAra ko apane makAna para bulAkara rAjAoM ke yogya zastra evaM astra kI bheTa kI jAya to yaha acchA maukA hai ataH maMtrI ne bahuta bar3hiyA 2 zastra astra taiyAra karavAye / isa bAta kA patA vararucI ko lagA to usane apanA badalA lene kA acchA maukA samajha liyA usane socA ki yadi maiM darabAra ke pAsa jAkara kahU~gA to darabAra merI bAta ko nahIM mAnegA kyoMki mujhe maMtrI kA dveSI samajha legA ataH usane pAThazAlA ke vidyArthiyoM ko + ekatra kara unheM khUba miSTAnAdi padArtha khIlA kara kahA ki vidyArthiyoM tuma jAnate ho ki maMtrI zakaDAla tumAre nagara ke rAjA naMda ko mAra kara apane putra zrIyaka jo usako tuma acchI taraha se jAnate ho' ko rAjA banAnA cAhate haiM yadi tuma apane rAjA ke hitaiSI evaM zubhaciMtaka ho to isa bAta ko sampUrNa nagara ke kaune kauna meM zIghra hI phailA do ki rAjA kA prANa baca jAya jisase tumako inAma bhI milegA ? para merA nAma nahIM lenA nahIM to maMtrI mujhe bhI mAra DAlegA ? rAjA ko sunA dI ataH vararucI ko dravya denA banda kI hai para rAjA ko + samAsAdya balajJastakSalaMvararucistataH / caNakAdi pradAyeti DimbharupANya pAThayat // 49 // na vetirAjA yadasau zakaTAlaH kariSyati / vyApAdyanandaM tadrAjye zrIyakaMsthApayiSyati // 50 // sthAnesthAne paThantissa DimbhA evaM dine dine / janazru tyAtadazrauSIditi cAcintayannRpaH // 51 // 1 Jain Educatic national
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ParasurANAVRANVANATAPATRAWAT TATARAMIRRIVINATANTRA Ramayanmummy sthulibhadra kaisA vaizyA ke sAtha sukha se rahatA hai| . pRSTha 321 sthulibhadra vaizyA aura maMtrI pada ko ThukarA kara dIkSA lI aura vaizyA ke vahAM caturmAsa kara usako pratibodha diyA rAjAnanda kI sabhA meM zriyaka apane pitA zakaDAla ko talavAra se mAraDAlA pRSTha 323 rathika ne aMbalaM tor3anA aura vaizyA kA sarasapa para natya karanA pRSTha 327
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 basa ! una abodha lar3akoM ne vararUcI kA kahanA svIkAra kara liyA aura usa bAta ko nagara meM phailA dI / jaba yaha bAta rAjA ke kAnoM taka pahuMcI to rAjA ko maMtrI para bar3A bhArI gussA AyA / dUsare dina jaba maMtrI sabhA meM AyA to rAjA ne AMkha uThAkara usake sAmane bhI nahIM dekhA maMtrI catura thA vaha samajha gayA ki Aja rAjA nArAja hai khaira sabhA visarjana huI / maMtrI apane ghara para jAkara socane lagA ki rAjA kI nArAjI kA kAraNa kyA hai maiMne koI aparAdha to kiyA hI nahIM hai ityAdi / idhara vararUcI ne sabhA kA hAla suna kara vicAra kiyA ki ThIka huA rAjA zakaDAla para nArAja hai aura vaha krodha ke mArA andha bana kara apanA bhAMna bhula gayA hai ataH aba rAjA ke pAsa calanA cAhiye / vararucI rAjA ke pAsa gayA aura idhara udhara kI bAteM karate hue maMtrI kI bAta bhI nikaalii| pararUcI ne kahA rAjan ! kevala aphavAha para vizvAsa nahIM karanA cAhiye ? Apa apane guptAcaroM ko bhejakara nirNaya karavA lIjiye 1 rAjA ne apane guptAcaroM ko bheje aura ve jAkara naye bane hue rAstra dekha Aye aura rAjA se saba hAla kaha diye / isa para rAjA ne socA ki Akhira maMtrI to bar3A hI kapaTI evaM namaka harAmI hI nikalA / acchA huA ki vararucI ne mujhe ThIka sAvadhAna kara diyA varanA maiM rAkaDAla ke hAthoM se eka dina jarUra mArA jaataa| aba to rAjA kA dvaSa maMtrI para aura bhI adhika ho gyaa| aura maMtrI ne bhI isa bAta ko jAna lI ki rAjA mere para sakhta nArAja hai kabhI aisA samaya na A jAya ke mere saba kuTamba kA hI nAza kara de isa vicAra se maMtrI apane putra zrIyaka se kahA ki kala maiM rAja sabhA meM jAkara talapuTa nAmaka viSa bhakSaNa karU~gA usa samaya tU rAja sabhA meM Akara talavAra se merA zira ur3A nA / zrIyaka ne kahA ki pitAjI! Apa kyA bAta karate ho kyA putra hI apane pitA kA zira kATa saktA hai? maMtrI ne kahA ki hA~ aisA maukA AtA hai to putra pitA kA bhI zira kATa sakatA hai aura isameM hI saba kuTamba kA bhalA hai arthAt maMtrI ne apane putra ko saba bAta ThIka taura para samajhA dI aura vaha bAta zrIyaka ke samajha hAlakA yaca bhASante bhASante yacca yoSitaH / utpAtakI ca yA bhASA sA bhavatyanyathAnahi // 52 // tpratyayArtha rAjJAtha preSitomantrivezmani / puruSaH sarva mAgatya yathA dRSTaM vyajijJapat // 53 // tazca sevAvasare mantriNaH samupeyuSaH / praNAmaM kuveto rAjA kopAttasthau parAGmukhaH // 54 // dbhAvajJo'tha vezmaityAmAtyaH zrIyakamabravIt / rAjJo'smi zopitaH kenApya bhakto vidvipanniva // 55 // sAvakasmAda smAkaM kulakSaya upasthitaH / rakSyate vatsa kurUpe yadyAdezamimaM mama // 56 // miyAmiyadArAjJa zirazcindhAsta dAsinA / abhaktaH svAmino vadhyaH pitApIti vadestataH // 7 // yeyAsau mayi jarasApyevaM yAte parAsutAm / tvaM matkula gRhastambhobhaviSyasiciraMtataH // 58 // yako'pirudanne vamavadadgadgadasvaram / tAtaghAraimidaMkarma zvapaco'pi karoti kim / / 59 // mAtyo'pyabravI devamevaM kurvanvicAraNam / manorathAnpUrayasi vairiNAmeva kevalam // 60 // rAjA yama ivodaNDaH sakuTumbaM nihantimAm / yAvattA vanmamaikasya kSayArakSa kuTumbakam // 61 // khetripaMtAlapuTaM nyasya nasyAmi bhUpatim / ziraH parAsomachindyAH pitRhatyAnate tataH // 62 // traivaM bodhitastatsa pratipede cakAraca / zubhodAyadhImantaH kurvantyApAtadAruNam // 63 / / 323
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa meM bhI A gaI basa / maMtrI rAja sabhA meM jAkara viSa bhakSaNa kara liyA bAda thor3e samaya se zrIyaka AyA aura talavAra nikAla kara apane pitA zakaDAla kA bharI sabhA meM zira ur3A diyA isa para rAjA ne pUchA zrIyaka yaha tuma ne kyA kiyA ?x zrIyaka ne kahA ki aisA pitA jIvita rahane meM kyA lAbha ki jo apane svAmI kA ahita evaM mRtyu cAhatA ho ? isa vacana ko sunakara rAjA zrIyaka para bahuta saMtuSTa hokara kahA ki khaira yaha tumhAre gharAnA kA maMtrI pada hai jisako tuma pahana kara mantrI padako shobhaaiye| zrIyaka ne kahA merA bar3A bhAI sthUlabhadra hai jo Aja 12 varSoM se kaizA vaizyA ke vahA~ rahatA hai yadi Apa mantrI pada denA cAheM to unako bulA kara dIjiye kyoMki vRddha bhrAtA ke hote hue mujhe mantrI pada zobhA nahIM detA hai ityAdiH rAjA ne sthUlabhadra ko bulA kara maMtrI pada grahaNa karane ke liye kahA uttara meM sthUlabhadra ne kahA ki maiM kucha vicAra kara uttara dUMgA rAjA ne kahA / ThIka ! sthUlabhadra nagara ke bAhara azoka bagIcA meM jAkara vicAra karane lagA ki jaise maiM maMtrI bana kara saba rAja kI khaTapaTa karane meM udyoga karU vaise yadi AtmakalyANa ke liye dIkSA le kara puruSArtha karUM to mere kiye hue pApoM kA nAza ho aura maiM sadgati kA adhikArI bana sakatA hU~ isa maMtrI pada ke kAraNa hI to mere pitA akAla meM kAla kavalita bana cuke haiN| ataH maiM aba rAjasabhA meM jAkara dharmalAbha hI dU~ / basa, vahIM para paMcamuSThI loca kara ratnakambala kA rajoharaNa banA kara sAdhu ke veza se rAjasabhA meM gayA aura vahA~ jAkara 'dharmalAbha' diyA jisako dekha kara rAjA aura rAjakarmacArI Azcarya meM maMtra mugdha bana gaye kAraNa jisa sthUlabhadra ko maMtrI dekhane kI pratikSA kara rahe xbhavatA kimidaM vatsa vihitaM karma duSkaraNam / sasambhramamiti prokto nRpeNa zrayiko'vadat // 64 // yadaiva svAminA jJAto drohyayaM nihatastadA / bhata cittAnusAreNa bhRtyAnAM hi pravartanam // 65 // bhRtyAnAM yujyate doSe svayaM jJAte vicAraNA / svAmijJAte pratIkAro yujyate na vicAraNA // 66 // kRtau dehikaMnandastataH zrIyakamabravIta / sarva vyApAra sahitA mudrayaM gRhyatAmiti // 67 // atha vijJapayAmAsa praNamya zrIyako nRpam / sthUlabhadrAbhidhAno'stipitRtulyo mamAgrajaH // 68 // pitRprasAdAnidhikozAyAstuniketane / bhogAnupabhuJAnasyatasyAbdA dvAdazAgaman // 69 // AhUyAthasthUlabhadrastamartha bhabhujoditaH / paryAlocyAmumathaM tu kariSyAmItyabhASat // 7 // adyaivAlocayetyuktaH sthuulbhdromhiibhujaa| azokavanikAMgatvA vimamarzeti cetasA // 71 // zayanaM bhojanaM snAnamanye'pi sukhahetavaH / kAle'pi nAnu bhUyante rorai khi niyogibhiH // 72 // niyoginAM svAnyarASTra cintA vyagre ca cetasi / preyasInAM nAvakAzaH pUrNakumbhe'mbhasAmiva // 73 // tyaktvA sarvamapi svArtha rAjArthaM kurvatAmapi / upadravanti pizunA udghaddhAnAmivadvikAH // 74 // yathA svadeha draviNavyaye nApi prayatyate / rAjArthe tadvadAtmA yatyate kinadhImatA // 75 // vicintyaivaM vyadhAtkezotpATanaM paJcamuSTibhiH / ratnakambala dazAbhI rajoharaNamapyathaH // 76 // tatazca sa mahAbhAgo gatvA sadasi pArthivaM, AlocitamidaM 'dharmalAbhaH' stAditya vocata // 77 // sthulabhadro'pigatvA zrIsaMbhUtivijayAntike, dIkSAM sAmAyikoccArapUrvakAMpratya padyata" // 82 // "pariziSTa parva AThavA~ svarga" Jain Educa324mational
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [osavAla saMvat 112 the vo sAdhu ke rUpa meM dikhAI diyA ataH una tyAga ke avatAra ko rAjA prajA kI ora se koTIza dhanyavAda diyA gayA ki jisa sthUlabhadra ne 12 varSa vaizyA ke vahA~ raha kara bhoga vilAsa kiyA usa vaizyA ko tathA rAjA ke dene para maMtrIpada ko ThukarA kara yakAyaka munivrata svIkAra kara liyA yaha koI sAdhAraNa bAta nahIM hai para dhanya hai isa tyAgI vairAgI sthUlabhadra ko ki jisa saMsAra meM hastI kI bhA~ti khucA huA thA jisakA tyAga karane meM kSaNamAtra bhI nahIM lgii| ___ sthUlibhadra vahA~ se cala kara AcArya sa~bhUtivijaya ke pAsa AyA aura AcAryazrI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jainadIkSA svIkAra kara lI tatpazcAt sUrijI kA vinaya bhakti kara ekAdazAGga kA abhyAsa kara tapa saMyama kI ArAdhana karane meM laga gyaa| ____eka samaya kA jikra hai ki sthUlabhadrAdi cAra muni zrAcAryazrI ke pAsa Akara + arja kI ki he prabho ! hama loga abhigraha pUrvaka ekala pratimA ko svIkAra kara caturmAsa karanA cAhate haiM / eka ne kahA ki maiM siMha kI guphA para jAkara caturmAsa karUMgA taba dUsare ne kahA maiM sarpa kI bAMbI para---tIsarA ne kahA maiM zmazAna evaM kUpa ke taTa para aura sthUlabhadra ne kahA maiM kozyA vaizyA kI citrazAlA meM caturmAsa karUMgA ? sUrijI ne apane jJAna dvArA lAbhAlAbha kA kAraNa jAna kara cAroM muniyoM ko unakI icchAnusAra caturmAsa karane kI AjJA de dI aura ve cAroM muni apane nirNayAnusAra yathA sthAna para jAkara caturmAsa kara bhI diyaa| tInoM muniyoM ne to ghora parizrama ko sahana karate hue caturmAsa bitAne lage para sthUlabhadra to pUrva 12 varSa kI paricita vaizyA ki jisake sAtha hAvabhAva evaM bhoga vilAsa kiyA thA unakI citrazAlA meM caturmAsa kiyA thA aura vividha prakAra ke SaTrasayukta AhAra pAnI lekara caturmAsa bitAne lge| vaizyA ne hAvabhAva karane meM + sthUlabhadro'pi sambhUtivijayAcArya sannidhau / pravrajyA~ pAlayAmAsa pAra dRzvA zrutAmbudheH // 109 // varSA kAlaM'nyadAyAte sambhRtivijayaM gurum / praNampa mUrnAmunaya ityagRhannabhigrahAm // 110 // ahaM siMha guhAdvAraM kRtotsarga upASitaH / avasthAsya caturmAsImekaH pratyazRNodidam // 111 // dagviSAhi biladvAre caturmAsI mupoSitaH / sthAsyAmi kAyotsargeNa dvitiyo'bhigrahIdidam / / 112 // utsagoM kUpagaNDUkAsane mAsa catuSTayam / sthAsyAmyupoSita iti tRtIyaH prati padyataH // 113 // yogyAnmatvA guruH sAdhUnyAvattA nvamanyata / sthUlabhadraH purobhUyanatvaivatAvada bravIt // 114 // kozAbhidhAyA vaizyAyA graheyA citrazAtikaH / vicitrakAmazAstroktakaraNA lekhazAlinI // 115 // tatra kRta tapaH karma vizeSaH SaDsAzanaH sthAsyAmi caturomAsAnitime'abhigrahaH prabho // 116 // jJAtvopayogAyogyaM taM gurustatrAnvamanyAta / sAdhavazcayayuH sarve svasvaM sthAnaM pratizrutam // 117 // zAntyam stIvratayoniSTAndRSTvA tAgamunisatamAn / trayo'mIbhejire zAMtisiMhasarparidhaTTakAH // 118 // sthUlabhadro'pi samprApa kozA vaizyA niketanam / abhyuttasyai tathA kozApyAhitAJjaliragrataH // 116 / / "pariziSTa parva svarga AThavAM " Age siMha guphAvAsI sAdhu vaizyA ke vahAM caturmAsa karatA hai aura vaizyA ke hAva-bhAva se calita ho nepAla deza meM jAkara bar3e hI kaSTa se ratnakambala lAtA hai jisako vaizyA paira lUcha kara gaTara meM DAlatI hai| 325 www.janelibrary.org
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 288 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kucha bhI uThA nahIM rakhA parantu parama vairAgI muni sthUlabhadra ne hamezA vaizyA ko jainadharma kI zikSArUpa isa prakAra kA upadeza diyA karatA thA ki jisase vaizyA ne vaizyAvRti kA tyAga kara jainadharma kI suzrAvikA bana gaI ahA hA muni sthUlabhadra kA dhairya ki paricita vaizyA ke hAvabhAva se mohita na hokara usa vaizyA ko bhI pratibodha de kara zrAvikA banA dii| ___jaba caturmAsa samApta huA to cAroM muni sUrijI ke pAsa Aye aura apanA apanA vitikAra kaha sunAyA sUrijI ne tInoM sAdhuoM ko kahA ki tumane bahuta duzkara kAma kiyA hai ki siMhaguphA, sarpa kI baoNbI aura kUpa taTa evaM zmazAnoM meM parizrama sahana kara caturmAsa vyatIta kiyA taba sthUlabhadra ko kahA ki tumane dukkara dukkara kAma kiyA hai jo sAdhAraNa sAdhu se nahIM bana sakatA hai ityAdi / sUrijI ke vacana suna kara siMha guphA vAsI sAdhu ne socA ki isa pakSapAta kI bhI sImA hai ki hama logoM ne hathelI meM jAna lekara maraNAMta kaSTa ke sthAna meM caturmAsa karake Aye haiM jisako to kevala dukkara hI kahA jaba pUrva paricita vaizyA kI citrazAlA meM raha kara unake hAvabhAva meM caturmAsa karane vAle sthalabhadra ko dukkara dukkara kahA para ThIka hai AgAmI caturmAsa meM maiM bhI vaizyA ke vahA~ caturmAsa karane kI AjJA mA~gUMgA aura sthUlabhadra kI bhAMti dukkara dukkara upAdhi ko prApta karUMgA jaba zIta aura uSNa kAla vyatIta huA to siMha guphA vAsI sAdhu ne sUrijI se AjJA mA~gI ki maiM vaizyA ke vahA~ jAkara caturmAsa kruuNgaa| sUrijI ne usako samajhAyA para usakI atyAgraha hone se AjJA de dI aura vaha sAdhu jAkara vaizyA kI citrazAlA meM caturmAsa kara diyaa| jaba vaizyA kA adhika paricaya hone lagA to muni apane dhairya ko kabje meM rakha nahIM sakA vaizyA ke hAvabhAva meM mohita ho gayA aura Akhira usane vaizyA se prArthanA kI isa para vaizyA ne javAba diyA ki he mune! yahA~ kevala dharmalAbha se kAma nahIM calatA hai para yahA~ to arthalAbha honA cAhiye ataH Apa pahalA arthopArjana kareM bAda mere yahA~ raha sakate ho / aba to munijI artha prAptI ke liye vicAra sAgara meM gote lagAne lage para usake liye Apako eka hI mArga nahIM milA / taba jAkara vaizyA se salAha pucchI to usane kahA ki nepAla deza kA rAjA sAdhuoM ko ratna kambala detA hai Apa vahA~ jAkara ratnakambala le A to ApakI icchA pUrNa ho sakatI hai bs| viSaya pipAsu kyA nahIM kara sakatA hai muni nepAla deza meM gayA aura sAdhu ke veza meM ratnakambala prApta kara vApisa A rahA thA rAste meM cora mila gaye khaira jyoM tyoM aneka kaSTa sahana kara ratnakambala lekara vaizyA ke pAsa Aye aura kambala vaizyA ko dekara jisa viSaya ke liye kaSTa sahana kiyA thA usakI yAcanA kI to vezyA ne kahA Apa jarA Thahariye maiM snAna majana karake AtI hU~ vaizyA snAna kara usa ratnakambala se paira puccha kara usako gaTara meM pheMka dI jisako dekhakara muni ne kahA ki are kauzA ! maiM bar3e hI kaSTa sahana kara kambala lAyA hU~ jisako kIcar3a meM x sa samAgatya kauzAye pradadau ratnakambam / cikSepasAgRha neta paMkeniHzaMka mevatam // 16 // ajalpanmunirapyevamakSopazUci kardame / mahAmUlyohyasau ratnakambalaH kambukaNDiAkam // 162 // atha kozApyuvA caivaM kaMbalaM mUr3ha zocasi / guNa ratnamayaMzvabhrapatantaM svaM na zocasi // 163 // tacchutvA jAta saMvego munistAmitya vocata / vodhito'smitvayA sAdhusaMsArAtsAdharakSitA // 164 // "pariziSTa parSa svarga AThavAM" MAA.NA Jain Edu a temational
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 112 DAla kara kharAva kyoM kara rahI hai ? isake uttara meM vaizyA ne kahA ki he muni ? maiMne to isa mUlyavAna kambala ko hI kharAba kI hai para Apa to amUlya paMca mahAvrata ko hI kharAba kara rahe ho jarA apanI ora to lakSya dIjiye / basa / vaizyA ke ina zabdoM ko sunakara muni ne vicAra kiyA ki aho / kahA~ dhairyavAna sthUlabhadra muni ki jisa vaizyA ke sAtha pUrva bhoga vilAsitA meM rahe the usake sAtha cAramAsa rahane para bhI calAyamAna nahIM huA aura kahAM mere jaisA alpa satva vAlA ki vahI vaizyA mujhe upadeza dekara sthira kara rahI hai jaise bhagna citta vAlA rahanemi ko satIrAjamati ne sthira kiyA thA ityAdi muni ne vaizyA kA paramopakAra mAnakara AcArya zrI ke pAsa AyA aura apanA saba vitikAra kaha kara apane vrata meM jo aticAra lagA thA usakI zuddha bhAvoM se AlocanA kI aura kahA ki he prabho ! maiMne sthUlabhadra kI barAbarI karane ko mithyA prayatna kiyA thA para sthUlabhadra mahAbhAgyazAlI jitedriya hai maiM unakI barAbarI kadApi nahIM kara sakatA huuN| isa prakAra muni ke bhAvoM ko sunakara AcAryazrI ne usa muni ko yogya AlocanA evaM yathAvat prAyazcita dekara zuddha banAyA aura vaha muni tapa saMyama meM lagna hogayA / muni sthulabhadra dvArA pratibodha pAne vAlI kauzA vaizyA ne eka siMhaguphAvAsI muni ko hI sthira nahIM kiyA para isa prakAra anekoM ko sthira kiyA thA eka samaya kA jikra hai ki eka rathika vaizyA ke yahA~ AyA thA aura vaizyA se usane prArthanA kI kitanA hI dravya kA lAlaca diyA aura apanI eka aisI kalA batAI ki nagara ke bagIcA meM eka Amra kA mAr3a thA usake apUrva phala lagA huA thA rathika vaizyA ke mahala meM rahA huA Amra phala ke bANa lagAyA aura dUsarA bANa pahalA ghANa ke lagAyA isa prakAra eka eka bANa ko jor3atA huA vaizyA ke makAna taka bANoM kA tAMtA lagAkara usa phala ko lekara vaizyA ko batalAyA / isa para vaizyA ne apane mahala meM sarasava kA Dhera lagAkara usa para eka suI rakhI suI para eka puSpa rakhA aura usa puSpa kI eka kalI para nRtya kiyA jisako dekhakara rathika kA garva gala gyaa| vaizyA ne apane nRtya ke andara eka gAthA kahI ki: na dukaraM aMbaya DhuMba toDaNaM, na dukaraM sikhiya naciyANa, taM dukaraM taM ca mahANubhAvo, jaMsomuNIpamaya vaNaggi bujho / na to Amraluba tor3ane meM adhikAI hai aura na sarasava ke Dhera para nAcane meM vizeSatA hai kAraNa yaha kArya to abhyAsa kA hai aura hara koI kara sakatA hai para adhikatAI to una mahAnubhAva muni sthUlabhadra kI hai ki jisane durjaya moha rUpI pizAcakoM jIta liyA hai ki jisake liye pAmara prANI dara dara ke bhikhArI bana kara bhaTaka rahe haiM aura apanA amUlya jIvana kho rahe haiM para una mahAnubhAva sthUlabhadra ne viSaya vikAra ko sarpa kI kacUka kI bhAMti chor3a diyA hai saMsAra meM eka sthUlabhadra hI dukkara dukkara kArya karane vAlA hai ityAdi / vaizyA ke bacanoM se pratibodha pAkara rathika ne kahA kaizyA ! vaha mahAsatvadhArI sthUlabhadra kauna hai aura isa samaya vaha kahAM rahatA hai kyoMki maiM una mahApuruSa nA darzana karanA cAhatA hU~ ? vaizyA ne sthUlabhadra muni kA caritra sunAkara jahA~ ve muni ke rUpa meM bhramana karate the unakA patA batAyA rathika bhramana karatA muni sthUlabhadra ke pAsa AyA aura darzana sparzana kara apane jIvana ko saphala banAyA muni sthalabhadra ne ukta rathika ko aisA upadeza diyA ki usane asAra saMsAra ko tyAgakara muni sthUlabhadra ke caraNakamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA svIkara kara lI aura apanA kalyANa kA mArga kI ArAdhanA meM laga gayA / 327
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ bi0 pU0 247 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ahA-hA muni sthUlabhadra ki jinakA nAma mAtra zravaNa karane se pApiyoM kA pApa naSTa ho jAtA hai isa asaMkhya varSoM kI avasarpiNI kAla meM yaha eka hI udAharaNa milatA hai ki isa prakAra ke tyAgI vairAgI aura brahmacArI eka sthUlabhadra hI huA hai / muni sthUlabhadra kA zeSa jIvana pAThaka AcArya bhadrabAhu ke jIvana meM par3ha cuke haiM ki usa samaya bAraha varSIya mahAn duSkAla par3A thA AcArya bhadrabAhu zrapane 500 ziSyoM ke sAtha naipAla kI ora padhAra gaye the / duSkAla ke bAda jaba sukAla hue to pATalIputra nagara meM zramaNa saMgha kI eka sabhA huI aura usameM dIrghadukAla ke kAraNa sAdhuoM AgamoM ko kaMThastha nahIM rakha sake arthAt kaI Agama vismRta ho gaye the parantu usa sabhA meM upasthita sAdhuoM ko jo jo zrAgama yAda the unako ThIka silasilevAra karane se ekAdazAMga to vyavasthita ho gayA para bArahavAM dRSTibAdAGga kisI ko bhI yAda nahIM rahA zrataH sthUlabhadrAdi kaI sAdhuoM ne AcArya bhadrabAhu ke pAsa jAkara adhyayana kiyA to kevala eka sthUlibhadra hI dazapUrva sArtha aura cAra pUrva mUla evaM caturdaza pUrvaghara hue ityAdi / AcArya bhadrabAhu apane antima samaya muni sthalibhadra ko apane paTTa para prAcArya banA kara vIrAt 170 varSa meM svarga sidhAra gaye / pahale hama likha Aye the ki maMtrI zakaDAla ke sthUlabhadra evaM zrIyaka do putroM ke sAtha sAta putriyeM bhI thI unhoMne bhI jaina dIkSA lI thI jinake nAma isa prakAra the-jakkhA ya jakkhadiNNA bhUyA taha caiva bhUyadiNNA ya / seNA veNA reNA bhagiNI o thUlabhadassa || yakSA yajJAdinA bhUtA bhUtadinnA seNA veNA aura rekhA evaM sAtoM bahanoM ne bhI jaina dIkSA lI thI aura yathA sAdhya tapasaMyamAdi ArAdhanA kara svarga sukhoM ko prApta kiyA thaa| AcArya libhadrasUri ne zAsana saMcAlana kA kArya apane adhikAra meM liyA to Apane jainadharma pracAra nimitta khUba joradAra prayatna kiyA / Apane anekoM ko mithyA jAla se bacA kara jainadharma meM dIkSita kiye aura kaI ekoM ko jaina dharma kI dIkSA dekara zramaNa saMgha meM bhI AzAtIta vRddhi kI jisameM Apake do ziSya mukhya the, X 1 zraryamahAgiri jisakA elApAtya gautra thA, 2 Arya suhastI ApakA vAsiSTha gautra thA ina donoM ne AcArya sthUlabhadra ke caraNa kamaloM kI sevA karake daza pUrva kA jJAna prApta kara liyA thA kahA hai ki:ityAdi AcArya sthUlabhadrasUri kA jIvana janakalyANa ke lie mahAn upayogI hai anta meM Apa zrImAn zrapane paTTa para AcArya mahAgiri evaM AcArya suhastI ko sthApana kara Apa parama zAnti evaM samAdhi ke sAtha anazana pUrvaka virAt 215 veM varSa meM svargadhAma ko padhAre / 1 X svAminA sthUlabhadreNa, ziSyo dvAvapi dIkSitau / zrArya mahAgirivArya suhastI cAbhidhAnataH || 36 || tau hi yakSAryayAvAlyAdapi mAtreva pAlitau / ityAryopapado jAtau mahAgiri suhastI nau ||37|| khaGga dhAreva tIvraM tAvatIcAra vivajitam, parisahebhyo nirbhIko pAlayAmAsa tuvratam // 38 // tau sthUlabhadrapAdAbjasevA madhu karAvabhau, sAGgAni darzapUrvANi mahAprajJAvadhIyatuH // 39 // zAntau dAntau labdhimantA vadhItAvAyuSmantau vAgminaudaSTabhakti / AcAryatve nyAsya tau sthUlabhadraH kAlaM kRtva devaM bhUyaM prapede // 40 // itizrI AcArya sthalibhadrasUri kA pavitra jIvana kI rUpa rekhA " 328
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa SROPIOISSEUTER bhagavAn pArzvanAtha ke 9 vA~ paTadhara prAcArya zrI siddhasUrIzvarajI mahArAja
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] 42 [ osavAla saMvat 153 10 - prAcArya zrIsiddhasUri / AcAryasya susiddhasUri viduSaH pANDityamAkhyA tRkaH / pAJcAle bhramaNaM vidhAya bahudhA jainIya devAlayAn // yaH saMsthApya tu bhAsamAna bahulAM korti dadhau susthirAm / dhanyo'yaM kamanIya kArya kuzalo vande ca bandya' prabhuH // cAryazrI siddhasUrijI mahArAja bar3e hI prabhAvika AcArya huye Apa zrImAn candrapurI nagarI ke rAjA kanakasena ke laghuputra the kIzoravaya meM ho siddhArtha nAmaka vedAntI AcArya ke pAsa dikSita hue the Apa bAla brahmacArI aura aneka vidyAoM ke jJAtA the, satya ke saMzodhaka the. dharma ke jijJAsu the, mokSa ke abhilASI the, jJAna ke premI the, sarasvatI aura lakSmI donoM deviyAM paraspara sparddhA karatI huI sadaiva Apako varadAI thI jaina dikSA svIkAra karane ke bAda AcArya devaguptasUri kI sevA bhakti se syAdvAda siddhAnta meM bhI Apa bar3e hI pravINa ho gaye the dharma pracAra karane meM to Apa bar3e hI samartha the pAkhaNDiyoM ke paira ukhAr3ane meM Apa advitIya vIra the / ApazrI kI vacanalabdhi se manuSya to kyA para devatA bhI mugdha bana jAte the| jaise Apa tejasvI the vaise hI yazasvI bhI the ApazrI ne paMcAla deza meM vihAra kara aneka bhavyAtmAoM kA uddhAra kiyA itanA hI nahIM para jaina dharma kA bar3A bhArI DA phaharA diyA thA / vAdI loga Apa se itane ghabarAte the jaise ki siMha garjanA suna hastI palAyana ho jAte hai isI bhAMti siddhisUri kA nAma sunate hI ve kampa uThate the abhimAniyoM ke mada gala jAte the / ApazrI ne aneka logoM ko dIkSA de zramaNa saMgha meM khUba vRddhi kI thii| saikar3oM jaina mandiroM kI pratiSThA aura jJAnAbhyAsa ke liye aneka pAThazAlAeM sthApita karavAI thI ApazrI ne prantha nirmANa karane meM bhI kamI nahIM rakkhI thI, ityAdi / sadkAryoM se svaparAtmA kA kalyANa kara apanA nAma itihAsa paTTa para amara banA diyA thA / pAThaka varga ! Apa sajjana isa bAta ko to bhalI bhAnti samajha gaye hoMge ki usa jamAne ke jainAcAryoM ne jaina dharma ke pracAra ke lie kisa kisa vikaTa bhUmi arthAt deza videza meM vihAra gA, kaise kaise saMkaTa aura parizrama uThAe, vAdi prativAdiyoM ke sAtha kisa kadara zAstrArtha kara " zrahiMsA paramodharmaH" kA vijaya DaMkA bajAyA; jainadharma ko vizvavyApI banAne kI una mahApuruSoM ke hRdaya meM kisa kadara bijalI camaka uThI thI, kAraNa usa samaya marUsthala, kaccha sindha saurASTrAdi prAntoM meM vyabhicArI vAmamArgiyoM kA evaM yajJa vAdiyoM kA sAmrAjya varata rahA thaa| paMcAla prAnta meM asaMkhya niraparAdhI mUkaprANiyoM kI raudra hiMsAmaya yajJAdi kA pracAra karane meM vedAntI loga apanA prAbalya jamA rahe the, aMga baMga magadha vagairaha prAntoM meM baudha loga apane dharma kA pracAra nadI ke pUra kI bhAnti bar3hA rahe the, agara usa vikaTa samaya meM jainAcArya eka hI prAnta meM raha kara apane upAsakoM ko hI maMgalika sunAyA karate to unake lie vaha samaya nikaTa hI thA ki saMsAra bhara meM jainadharma kA nAma nizAna bhI rahanA muzkila ho jAtA; para jinakI nasoM meM jainadharma kA khUna bahatA ho ve aisI dazA ko gupa cupa baiThakara kaise dekha sake ? haragija nahIM, kAraNa adharma ko haTAne ke lie 329
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 247] / bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pAkhaNDiyoM kA parAjaya karane ke lie una mahAtmA oM ke zarIra meM jainadharma kI pavitratA kI bar3I bhArI tAkata thI ahiMsA, satya, brahmacarya, nispRhItA, paropakAra parAyaNatA, aura syAdvAdarUpI aneka zastroM se sajadhajake ve sadaiva taiyAra rahate the aura unhIM zastroM dvArA Apa zrImAnoMne pAskhaNDiyoM kA parAjaya kara unake mithyAtva ajJAna yajJa kI ghora hiMsA aura duzIlarUpI kille ko samUla naSTa kara vizva meM jaina dharma kA khUba jhaNDA phaharA diyA agara una AcAryoM kI santAna ne apane pUrvajoM kA anukaraNa kara pratyeka prAnta meM vihAra kiyA hotA to Aja kitanIka prAntoM jainadharma vihIna na bana jAte tathApi Aja una prAntoM meM pUrva jamAne kI jAhojalAlI ke smRti cindarUpa jaina tIrtha mandira aura thor3e bahuta pramANa meM jaina dharmopAsaka astitva. rUpa meM dikhAI de rahe haiM vaha una pUrvAcAryoM kI anugraha-kRpA kA sundara phala hai|| hamAre pUrvAcAryoM kI yaha bhI eka sundara paddhati thI ki ve deza videza meM vihAra karate the para kisI prAnta ko sAdhuvihIna nahIM rakhate the arthAt pratyeka prAnta meM yogya padvI bhUSita vidvAna munivaroM kI adhyakSatA meM hajAroM muniyoM ko vihAra kI AjJA pharamA diyA karate the ki jaina janatA sadaiva ke lie unnati kSetra meM apane paira Age bar3hAtI rahe / bAta bhI ThIka hai ki jahAM jaina muniyoM kA sadaiva vihAra hotA rahe vahAM mithyAtva ajJAna aura durAcAra ko avakAza hI nahIM milatA hai vidvAnoM kI apekSA madhyama koTI ke loga sadaiva adhika hote haiM aura unakA jIvana upadeza para nirbhara hai jaisA-jaisA upadeza milatA rahe vaisA vaisA saMskAra par3a jAtA hai ataeva pratyeka prAnta meM muni vihAra kI AvazyakatA usa samaya meM bhI svIkArI jAtI thii| apane pUrvajoM kI paddhatyAnusAra AcArya zrIsiddhasUrijI mahArAja ne paMcAla deza meM vihAra karanevAle muniyoM ke lie acchI vyavasthA kara ApazrI 500 muniyoM ke sAtha vihAra kara hastinApura mathurA, zorIpura vagairaha tIrthoM kI yAtrA ke pazcAta Apa zrImAnoM ne apane caraNa kamaloM se marUbhUmi ko pavitra banAI aura zAsanAdhIza magavAn mahAvIra kI yAtrA ke lie upakezapura kI tarapha vihAra kiyaa| marUsthala meM yaha zubha samAcAra pahu~cate hI mAnoM vasanta ke Agamana se vanarAjI navapallava bana jAtI hai isI bhAnti marUsthala kI jaina janatA meM bar3e hI harSotsAha kI lahareM uTha rahI thI, sUrijImahArAja kramazaH vihAra karate hue upakezapura padhAre zrIsaMgha ne ApazrI kA bar3A bhArI svAgata kiyA devaguru kI yAtrA kara dharma pipAsu logoM ko dharmadezanA dI jisakA prabhAva jaina jainettara janatA para bahuta hI acchA par3A udhara upakezagaccha koraMTagaccha ke sAdhu sAdhviyoM ke jhuNDa ke muNDa ApazrI ke darzanArtha A rahe the zrAddhavarga kI to saMkhyA hI nahIM ginI jAtI thI mAnoM upakezapura eka yAtrA kA pavitra sthAna hI bana gayA thaa| Apa zrImAnoM ke virAjane se upakezapura aura AsapAsa meM aneka sadkAryoM dvArA jainadharma kA pracAra, zAsanaunnati, aura jaina janatA meM dharma jAgRti ke sAtha kaI guNA utsAha bar3ha gayA zrI saMgha ke atyAgraha se ApazrI kA cAturmAsa upakezapura meM huA taba AsapAsa ke grAma nagaroM kI vinattI se anyoanya sAdhuoM ko vahAM caturmAsA karavA diyaa| nae jaina banAnA vahAM jaina maMdiroM aura vidyAlayoM kI sthApanA karavAnA to ApazrI ke pUrvajoM se hI eka pracalita kArya thA aura ApazrI ne bhI unakA hI anukaraNa kiyA aura ApazrI ne isa pavitra kArya meM acchI saphalatA bhI prApta kI thI inake sivAya ApazrI kA madhura aura rocaka upadeza pAna karate hue bahuta se nara nAriyoM ne saMsAra kA tyAga kara Apake caraNa kamaloM meM dIkSA bhI dhAraNa kI thii| cAturmAsa ke pazcAt AcArya zrI ne marUbhUmi ke cAroM ora khUba paribhramaNa kiyA aura pAhalIkA 330 Jain Edusalon International
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 153 nagarI meM eka virAT sabhA kI jisameM hajAroM sAdhu sAdhviyoM aura lAkhoM zrAvaka upasthita hue AcAryazrI ne pUrvAcAryoM kA paramopakAra, mahAjana saMgha kI mahatvatA, aura dezodeza meM vihAra karane kA lAbha khUba hI zrojasvI bhASA se vivecana kara samajhAyA anta meM AcAryazrI ne yaha pharamAyA ki isa samaya jaina dharma para dRr3ha zraddhA ke liye jaina maMdira aura tattvajJAna phailAne ke liye vidyAlayoM kI jarUrata hai aura jaina muniyoM ko dezodeza meM vihAra kara, jaina dharma kA pracAra karane kI bhI AvazyakatA hai ataeva caturvidha zrIsaMgha yathAzakti ina kAryoM ke lie prayatnazIla bane aura ina pavitra kAryoM ke lie apanA sarvastra arpaNa kara bhAgyazAlI bana, ityAdi / AcAryazrI ke upadeza kA asara janatA para acchA par3A ki vaha apane apane kartavya kArya para kamara kasa ke taiyAra ho gae bar3I khuzI kI bAta hai ki usa jamAne meM jaile AcAryazrI dharma pracAra karane meM kuzala the vaise hI unake AjJAvRtti caturvidha zrIsaMgha unakI AjJA ko zirodhArya karane ko taiyAra rahate the isI eka dIlI ke kAraNa se hI ve manocchita kArya kara sakate the / eka samaya kI jikra hai ki eka zivAcArya apane ziSyoM ke sAtha yajJa dharma ke pracAra nimitta candrAtI nagarI meM AyA / ki vahA~ rAjA prajA saba jainadharmopAsaka the / pAThaka pahale par3ha cuke haiM ki zrImAla nagara ke rAjA jayasena ke putra candrasena ne isa nagarI ko AbAda kI thI aura kramazaH candrasena-gunasena- arjunasena nabhasena kA putra rUpasena usa samaya vahA~ kA rAjA thaa| zivAcArya ne rAjasabhA meM Akara kahA ki nikaTa bhaviSya meM isa nagarI para bar3I bhArI Aphata Ane vAlI hai / ataH khAsa taura para rAjA kA karttavya hai ki janatA kI zAnti ke liye yajJa dvArA devatAoM ko balI dekara khuza kare isake alAvA dUsarA koI upAya nahIM hai / maiM rAjA prajA kA zubhaciMtaka hU~ ki Apa logoM ko sAvaceta kara diyA hai, ityAdi / maMtrI jinadAsa ne kahA ki mahAtmAjI yaha zAnti kA nahIM para Aphata bar3hAne kA upAya hai / hama loga karma siddhAnta ko mAnane vAle jaina haiN| yajJa karavAnA to dUra rahA, para binA aparAdha kisI jIva ko takalIfa dene meM bhI pApa samajhate haiM, ityAdi suna kara zivAcArya apane sthAna para calA gayA aura apanI vidyA dvArA nagarI meM kucha upadrava karanA zurU kiyA ki jisase kaI bhadrikoM ko kSobha hone lagA / rAjA aura maMtrI ne eka AmantraNa-patra likhakara apane yogya puruSoM ko AcArya siddhasUri ke pAsa bhejA unhoMne sUrijI ke pAsa jAkara saba hAla nivedana kiyA / basa, phira to derI hI kyA thI, sUrijI zIghra vihAra kara candrAvatI pdhaare| rAjA prajA ne sUrijI ke nagara praveza kA khUba samAroha se mahotsava kiyA / sUrijI ne padhArate hI jina mandiroM meM snAtra mahotsava karavAyA jisake prakSAlana kA jala se sarvatra zAnti ho gii| itanA hI kyoM, para zivAcArya ne apanI vidyAoM ke aneka prayoga kiye para usameM ve niHsaphala hI hue / ataH zivAcArya calakara AcAryasiddhasUri ke pAsa AyA aura kahane lagA ki mahAtmAjI ! Apake pAsa aisI kauna sI vidyA hai ki merI koI bhI vidyA kAma nahIM detI hai ? ataH kRpA kara ApakI vidyA mujhe dIjiye badale meM maiM Apako acchI 2 vidyA dU~gA sUrijI ne kahA- mahAnubhAva ! aisI vidyAoM se AtmA kA kalyANa nahIM hai, yadi Apa janma maraNa se mukta honA cAhate ho to vItarAga praNita dharma kI zaraNa lekara usakI hI ArAdhanA karo / ityAdi isa prakAra samajhAyA ki zivAcArya ne apane ziSyoM ke sAtha sUrijI ke pAsa jaina-dIkSA svIkAra krlii| isa prakAra to sUrijI ne aneka bhavyoM kA kalyANa kiyA thA / 339 www.jamnerbrary.org
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 217 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya zrI siddhasUri marubhUmi meM vihAra karane vAle muniyoM kA utsAha bar3hAte hue yogya vidvAna muniyoM ko padaviyoM se vibhUSita banA kara unako anya prAntoM meM vihAra karane kI AjJA de dI bAda Apa zrImAn ne pUrvAcAryoM kI smRti rUpa kaI sthAnoMkI yAtrA karate hue aneka sAdhu sAdhvIyoM aura zrAddha varga ke sAtha zrI siddhagiri kI yAtrA kI saurASTra meM paribhramaNa kara kaccha kI ora padhAre kucha samaya taka kaccha meM vihAra kiyA pazcAt Apane siMdha prAnta meM padArpaNa kiyA arthAt ApazrI bar3e hI dUradarzI the jaise Apa nae jaina banAne kA prayatna karate the vaise hI pahile banAe hue zrAvakoM aura sAdhu sAdhviyoM kI sArasaMbhAra karanA bhI Apa eka paramAvazyaka kArya samajhate the / isalie ApazrI ne kaI arsA taka sindha prAnta meM vihAra kara apane zramaNa saMgha ke kie hue kArya para prasanna citta se dhanyavAda diyA aura pAritoSika rUpa meM kaI yogya munivaroM ko padaviyoM pradAnakI bAda vahAM se vihAra kara paMcAla deza meM padhAra gae isa paribhramaNa ke daramyAna Apane jaina zAsana kI atyuttama sevA kI, yoM to Apane apanA jIvana hI dharma pracAra meM vyatIta kara diyA thA / anta meM Apa vihAra karate hue upakezapura padhAra kara muniratna ko apane pada para niyukta kara unakA nAma ratnaprabhasUri rakha diyA tatpazcAta Apa zrImAn upakezapura nagara meM 15 dina kA anazana kara samAdhipUrvaka svarga meM avatIrNa hue | bhagavAna pArzvanAtha kI santAna paramparA meM upakezagaccha ke prArambha samaya se AcAryazrIratnaprabhasUri, AcAryazrIyakSadevasUri, AcArya zrIkakkasUri AcAryazrI devaguptasUri aura AcAryazrIsiddhasUri evaM pAMcoM AcArya mahA prabhAvika hue aura ina pAMcoM AcAryoM ke nAma se hI Aja paryanta upakezagaccha avichannapane cala rahA hai| 1-marUsthala meM AcArya ratnaprabhasUri kA nAma amara hai / ApakA sari pada samaya vI0 sa0 52-84 2-magadhadeza meM , yakSadevasUri kA nAma acala hai / , , , , 84 -128 3-sindhaprAntameM , kakkasUri kA nAma akSaya hai| ,, ,,,,, 128--182 4-kacchaprAMta meM ,, devaguptasUri kA nAma aTala hai| ,, ,, ,, 182-223 5-paMcAla prAMtameM ,, siddhasUri kA nAma apAra hai| ,, ina mahApuruSoM kI badaulata unakI santAna ne pUrvokta prAntoM meM cirakAla taka jaina dharma ko gaSTrIya dharma banA rakkhA thA, Aja jo jaina jAtiyoM jainadharma pAlana kara svarga mokSa kI adhikArI bana rahI hai vaha saba una mahAn prabhAvazAlI AcAryoM ke upakAra kA hI suMdara phala hai / ataeva jaina samAja evaM jaina jAtiyoM kA kartavya hai ki apane para mahAna upakAra karane vAle pUjyAcAryoM ke prati sevA bhakti pradarzita karate rheN| siddha vacana the labdhi unake dazavA~ pATa dIpAyA thA / siddhasUrIzvara nAma zrApakA bAdI suna ghabarAyA thA / lAkho jana ko mA~sa chur3Akara ahiMsA dharma camakAyA thA / / maru Adi bhU bhramaNa karake jaina jhaNDa phaharAyA thaa| iti zrI bhagavAnapArzvanAtha ke dazava pATapara AcAryazrI siddhasurIzvarajI mahArAja prabhAvikAcArya hue| + eka paTTAvalA meM siddhasUri kA svargavAsa lohAkaTa meM honA lilA hai para ve siddhasUri anya the jina ke lie Age-- tasyapaTTa siddhasUrIguru rAsid dhiyAMnidhiH vIkSyayAtsUkSmaHdarzitvaM kaviHsvakSiruSA'kRSat // nAmabhiHpaJcabhirgacchaH paJcananaivA''nave, bhAsamAno'bhinat vAdi kumbhikumbhasthalAnyayam // 332 Jain Education national
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAryaratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 183 11 prAcArya zrIratnaprabhasUri ( dvitIya ) tatpaTTe tu guNagraNI sthiti karo ratnaprabho nAmadhRk / paJcAmbI bahu saurasene mruvtmaantessvbhraamytsudhiiH|| tulyastena sa eva kevala mihAsIddharmo niSTo mahAn / A pAJcAlamasau cakAra bhramaNaM baMgaM ca pUrva prati // (prAcArya zrI ratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja bar3e bhArI dharma pracAraka evaM mahAna tapasvI prAcArya hue| Apa zrImAn upakezapura ke rAjA utpaladeva kI vaMza paramparA ke eka vIra kSatrI the " Apa apanI tAruNyAvasthA meM rAja lakSmI kA tyAga kara AtmIya vairAgya ke sAtha zrAcArya 9 siddhasUrIzvarajI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA grahaNa kI thii| AcArya zrI ne dIkSA dekara ApakA nAma muni ratna rakkhA thA / dIkSA lene ke pazcAt Apa sUrijI kI khUba bhakti evaM vinaya karake jainAgamoM ke syAdvAda siddhAnAdi kA abhyAsa kiyA itanA hI kyoM para usa samaya svamata paramata ke sAmayika sAhitya kA bhI Apane adhyayana kara liyA thA yahI kAraNa thA ki Apa vidvAnoM kI paMkti meM sarvoparI samajhe jAte the Apa yaha bhI samajhate the ki pUrva saMcita karma binA tapa ke kSaya honA asaMbhava hai ataH zrApa zrI ne kaThora tapazcarya karanA prArambha kara diyA kabhI kabhI to Apa mAsakhAmaNa ke bhI pAraNa karate the para chaTa chaTa tapa karane kI to Apane apane jIvana paryanta pratijJA karalI thI aura ina kaThora tapazcarya se Apake andara AtmIya guNoM kA isa prakAra prAdurbhAva hue ki aneka labdhiyeM aura sarasvatI evaM lakSmI deviyoM svayaM varadAyI bana ApakI AjJA kA pAlana karatI thI yahI kAraNa thA ki aneka rAjA mahArAjA hI kyoM para kaI devI devatA bhI Apake caraNa kamaloM kI sevA meM upasthita rahate the| ApazrI nyAya vyAkaraNa taka chanda kAvyAdi sAhitya ke itane bhArI vidvAna the ki ApakI tarka evaM yuktiyoM ke sAmane vAdI sadaiva nata mastaka rahate the itanA hI kyoM para Apa kA nAma sunakara ye dUra dUra bhAgate the ApazrI kA tapa teja aura prakhara prabhAva ko dekha janatA prathama ratnaprabhasUri ko hI hara samaya yAda karatI thii| zrAcArya siddhasUri eka samaya yaha vicAra kara rahe the ki aba merI vRddhAvasthA hai to majhe cAhiye ki maiM mere adhikAra ko kisI yogya sAdhu ko dekara gaccha nAyaka bnaauuN| ThIka usI samaya saccAyika devI pAkara prArthanA kI ki prabho ! Apa vicAra kyA karate ho Apake hasta dIkSita muni ratna sarva guNa sampanna aura Apa zrI ke pada ke liye saba taraha se yogya hai / ataH zrApa upakezapura padhAreM aura munirana ko apane uttarAdhikArI banAveM / isa para sUrijI ne kahA ThIka hai devIjI ! merI bhI yahI icchA hai aura samaya Ane para muniratna ko hI sUri banAyA jAyagA / devI sUrijI ko bandana kara calI gii| sUrijI kramazaH vihAra karate hue upakezapura kI ora padhAre / AcArya zrI ke zubhAgamana se upakezapura ke rAjA prajA hI kyoM para Asa pAsa ke logoM meM bhI khUba 333
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 217] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa utsAha phaila gayA bar3e samAroha se sUrijI kA nagara praveza karavAyA thA bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kara sUrijI ne apanI ojasvI vANI dvArA dharma dezanA dI jisakA janatA para khUba hI prabhAva huA vizeSatayaH vahA~ ke rAjA sAraMgadeva ne apanI vRddhAvasthA meM sUrijI mahArAja ke samAgama mila jAne se bahuta harSa manAyA aura apane AtmakalyANa ke liye tatpara ho gyaa| eka samaya rAjA sAraMgadeva sUrijI ke pAsa AyA aura apane kalyANa ke liye pUchA ? isa para sUrijI mahArAja ne pharamAyA ki nareza ! yadi Apa apanA kalyANa cAhate ho to sabase pahale isa rAja sambandhI saba jhagar3oM ko chor3akara nivRti patha ke panthika bana jAiye yaha sabase uttama rAstA hai| kyoMki isa gaja se kisI ko tRptI na to AI hai aura na Ane kI hai / jaba taka Apa rAja khaTapaTa meM raheMge vahA~ taka nivRtti kA samaya milanA muzkila hai aura nirvRti binA kalyANa nahIM hai / maiM khuda bhI aba isI mArga kA anukaraNa karanA cAhatA hU~ aura merA adhikAra maiM muni ratna ko dene kA nizcaya bhI kara liyA hai / sUrijI ke bacana sunakara mahArAjA sAraMgadeva samajha gayA ki jaba yaha tyAgI mahAtmA dharma kArya evaM gaccha ko nirvAhane ko pravRti samajha kara inase alaga honA cAhate haiM to maiM isa rAjarUpI aneka karma bandha ke kAraNoM meM kardama meM hastI kI bhA~ti khUcA huA hU~ ataH isa rAja khaTapaTa meM rahakara kalyANa kI AzA hI kyoM rakkhU / phira bhI Akhira yaha rAjaRddhi mere sAtha calane vAlI nahIM hai to sUrijI ke sAtha maiM bhI apanA rAja adhikAra yogya putra ko dekara yadi vRddhAvasthA ke kAraNa dIkSA na le sakeM to bhI kama se kama ekAnta meM rahakara Atma kalyANa karane meM to laga jAUM / ityAdi rAjA sAraMgadeva ne sUrijI se prArthanA kI ki prabho ! ApakA kahanA solaha AnA satya hai aura ApakI kRpA se maiMne yaha nizcaya bhI kara liyA hai ki Apa jisa zubha dina apanA adhikAra muniratna ko deM usI zubha dina meM maiM mer| bar3A putra dharmadeva ko merA uttarAdhikArI banA dUMgA aura AvazrI ke caraNa kamaloM meM raha kara apanA kalyANa karuMgA / ___isa para sUrijI ne kahA~ rAjezvara ? mumukSuoM kA yahI karttavya hai jo Apa ne nizcaya kiyA hai para aba isa zubha kArya meM bilamba karanA acchA nahIM hai kyoMki zubha kAryoM meM koI vighna upasthitaho jAtehaiM / rAjA sAraMgadeva ne kahA pUjvavara merI ora se kisI prakAra kA vilamba nahI hai Apa jisa zubha dina ko nizcaya kareM maiM sUri pada kA mahotsava kA lAbha ke sAtha mere putra ko rAja dekara nivRti pAne ko taiyAra huuN| sUrijI ne basanta paMcami" jo bhagavAn mahAvIra ke mandira kI pratiSThA kA zubha dina thA vaha dina nirdhArita kara diyA jisako rAjA sAraMgadeva ne khUba harSa ke sAtha vadhA liyaa| basa ! upakezapura nagara meM isa bAta kI khabara milate hI janatA kA utsAha kaI gunA bar3ha gayA aura ve loga apane gharoM ke kAma chor3akara isa pavitra kArya ke mahotsava meM lagagaye isa eka kArya ke sAtha tIna kArya zAmila the / jaise sUripada kA mahotsava, mahAvIra mandira meM aSTAndikA mahotsava aura rAjarohaNa mahotsava basa phira to kahanA hI kyA thA saba loga ina zubha kArya kA yathA sAdhya lAbha lene ko kaTibaddha ho gye| sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya aura nirvRti para hotA thA jisakA prabhAva janatA para isa kadara kA huA ki koI 64 naranAriyA~ sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene ko bhI taiyAra
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUra kA jIvana ] [ osavAla saMvat 183 ho gaye kyoM na ho usa samaya ke jIvoM karma hI laghu the kSayopazama vizeSa thA aura nikaTa bhaviSya meM unako mokSa hone vAlI thI ataH thor3AsA upadeza bhI una para vizeSa asara kara jAtA thA / ThIka samaya para idhara sUrijI mahArAja mahAvIra mandira meM caturvidha zrI saMgha kI sammati lekara muniratna ko AcArya pada se vibhUSita karake ApakA nAma ratnaprabhasUri rakkha diyA thA sAtha hI sAtha mukti ramaNI kI icchAvAle 64 naranAriyoM ko bhagavatI jainadIkSA dI / taba udhara rAjA sAraMgadeva ne apane jeSTha putra dharmadeva ko rAjapada arpaNa kara diyA isa suavasara para kaI pUjA prabhAvanA svAmivAtsalya hue aura sAdharmI bhAiyoM ko perAmaNI Adi se satkAra kiyA tathA yAcakoM ko puSkala dAna bhI diyA rAjA dharmadeva takhtanizAna hote hI saba se pahalI yaha AjJA pharamAyI ki hamAre pUrvajoM se hI hamAre rAja meM jIva hiMsA banda hai tathApi meM usakI dRr3hatA se liye isa samaya aura bhI kahatA hU~ ki yadi hamAre pUrvajoM kI AjJA kA aMga kara koI bhI vyakti binA kAraNa kisI bhI jIvako mAregA usa jIva ke badale apanA jIvana denA par3egA ityAdi / manAI jA rahI haiM aura AcArya vizeSa harSa thA ki munirana isI AcArya siddhasUri ke kArakamaloM ahAhA ! Aja upakrezapura ke ghara ghara meM bar3I bhArI khuziyeM siddhasUri kI bhUri bhUri prazaMsA ho rahI hai dUsare rAjAprajA ko isa bAtakA upakezapura kA vIra kSatrI evaM camakatA sitArA hai Aja vahI upakezapura meM se AcAryapada para ArUr3ha huA hai bhalA aisA kauna manuSya hogA ki jisako apane deza evaM nagara kA gaurava na hau ? manuSyoM ko to kyA para isa kArya se devI saccAyikA ko bhI bar3A hI harSa thA kyoMki Aja unake mana dhArA kArya saphala huA hai jisa ratnaprabhasUri ne devI ko pratibodha dekara jaina zAsana kI adhiSThAtrI evaM upakeza gacchopAsikA banAI thI jinake nAma ke AcArya ko dekhane kA zobhAgya milA hai| rAjA sAraMgadevAdi zrIsaMgha kA atyAgraha se sUrijI ne vaha caturmAsa upakezapura meM hI karanA nizcaya kara liyA zrataH AsapAsa ke kSetroM meM vihAra kara jaina janatA ko dharmopadeza sunAyA aura jahA~ AvazyakatA dekhI vahA~ apane sAdhutroM ko caturmAsa karane kI AjJA bhI pradAna karadI aura Apa zrImAn yathA samaya upakezapura meM padhAra kara vahA~ caturmAsa kara diyA / yoM to aneka mahAnubhAvoM ne sUrijI ke caturmAsa se lAbha uThAyA hI thA para vizeSa lAbha rAjA sAraMgadeva prApta kiyaa| Apa pahale par3ha cuke haiM ki rAjA sAraMgadeva rAja khaTapaTa se alaga ho apanA zrAtma kalyANa karane kI utkRSTa bhAvanA rakhatA thA isa para bhI sUrijI kI kRpA hogaI tathA caturmAsa kara diyA phira to kahanA hI kyA thA rAjA rAtri dina isI kArya meM vyatita karatA thA evaM kaI loga bhI rAjA ke sAtha rahakara unakA anukaraNa kiyA karate the ityAdi / sUrijI ke virAjane se upakezapura ke logoM ne yathA rUvi khUba hI lAbha uThAyA / sUrijI kI avasthA vRddha thI tathApi caturmAsa ke bAda vihAra karane kI icchA rakhate the para kaI bhAvukoM ne jaina mandira banavAye unakI pratiSThA karavAnI thI aura kaI mumukSu dIkSA lene kI bhAvanA vAle the zrataH sUrijI se sAgraha prArthanA kI jisako svIkAra kara sUrijI Asa pAsa ke grAmoM meM vihAra kara punaH upakezapura padhAra kara bhadrapuruSoM ko dIkSA dI aura mandiroM kI pratiSThA bhI karavAI para azubha karma ne sUrijI para aisA Akra maNa kiyA ki Apake zarIra meM vyAdhi utpanna ho gaI isa hAlata meM rAjA sAraMgadevAdi zrIsaMgha ne sUrijI se prArthanA kI ki prabho Apane apane upakArI jIvana meM aneka bhavyoM kA uddhAra kiyA hai aura zAsana kI khUba unnati kI hai| Apa kI vRddhAvasthA hai ataH Apa hama logoM para kRpA kara yahIM virAjeM ki ApakI sevAdi 335
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 217 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa se hama logoM kA bhI kalyANa ho / sUrijI ne kahA ki ApakI bhakti evaM bhAvanA bahuta acchI hai para jahA~ taka vihAra ho sake vahAM taka to sAdhuoM ko vihAra karanA hI cAhiye vihAra se naye naye kSetroM kI sparzatA hotI hai janatA ko nayA 2 upadeza milatA hai cAritra kI vizuddhatA rahatI hai aura puruSArtha evaM utsAha bar3hatA hai ityAdi / eka to ApakI avasthA aisI thI ki sukha pUrvaka vihAra nahIM hotA thA dUsarA vahAM ke zrIsaMgha kA Agraha bhI bahuta tIsarA rAjA sAraMgadeva ke sAtha aneka bhavyoM kI kalyANa bhAvanA ne bhI sUrijI para kAphI prabhAva DAlA ataH lAbhAlAbhA kA kAraNa jAna kara sUrijI ne pharamAyA ki ThIka hai philahAla maiM kucha arsA taka yahA~ ThaharUMgA / Age jaisI kSetra sparzanA / AcAryazrI ne nUtanAcArya ratnabhasUri ko 500 muniyoM ke sAtha vihAra karane kI AjJA pharamAdI aura kahA ki Apa svayaM vicAra hai aba Apa para gaccha kI jummevArI hai ataH marUdhara sauraTha kaccha sindhu pAMcAlAdi kSetroM meM vihAra kara sarvatra zrIsaMgha ko upadeza kA lAbha denA tathA pUrvokta pradezoM meM vihAra karane vAle sAdhu sAdhviyoM kI sAra saMbhAra karate hue jinazAsana kI sevA karanA ityAdi sUrijI ne mAno eka zubha AzIrvAda hI diyA thaa| prAcArya ratnaprabhasUri ne 'tathAstu' kahakara kahA pUjyavara ! ApazrI kI AjJA to maiM zirodhArya karatA hai parantu merA dila ApazrI kI sevA se alaga rahanA nahIM cAhatA hai phira bhI ApazrI kI isa vRddhAvasthA meM maiM dUra kaise raha sakatA hU~ ? isa para sUrijI ne pharamAyA ki tumArA kahanA ThIka hai para saba sAdhu eka hI sthAna meM rahane meM kyA lAbha hai sAdhuoM ko to vicarate rahanA cAhiye jisameM bhI Apa aba sUripada ko zobhitakara rahe hai Apa para saba gaccha evaM zAsana kA bhAra hai pratyeka prAntoM meM vihAra karane vAle sAdhuoM kI sAra saMbhAla bhI karanA jarUrI bAta hai / ataH merI AjJA hai ki Apa binA vilamba Ananda se vihAra kare aura merI AjJA kA pAlana karanA yahI merI sevA hai ityaadi| AcArya ratnaprabhasUri ne sUrijI kI AjJA se 500 sAdhuoM ke sAtha upake zapura se bihAra kiyA aura marUdhara meM ghUma kara ahiMsAdho kA khUba pracAra kara rahe the AcAryazrI siddhasUri upakezapura meM paranirvRitimeM antima salekhanA kara rahe the AcArya ratnaprabhasUri marUdhara meM vihAra karate the parantu zrApakA citta gurudeva ke caraNoM meM thA ataH ve calakara punaH upakezapura padhAre aura Apa bhAgyazAlI bhI the ki pUjya gurudeva kI antima sevA kA lAbha hAsila kiyA kyoM ki AcAryazrI ne Apa ke Ane ke pUrva hI anazana brata kara liyA thA isa samaya ApakA padhAranA ho gayA ApazrIne sUrijI kI antima sevA evaM khUba sahAja diyA aura 15 dina kA anazana pUrvaka parama samAdhi ke sAtha AcAryazrI siddhasUri svarga padhAra gaye isa duHkhada ghaTanA se zrI saMgha ko bahuta raMja huA para ve karate kyA ? Akhira parinivvANa kA kAussAgAdi kriyA kI tatpazcAt prAcArya ratnaprabhasUri kI vidyamAnatAmeM kevala 15 dinoM meM hI rAjA sAraMgadeva ne asAra saMsAra se vidA lelii| - AcArya ratnaprabhasUri apane ziSya bhaNDala ke sAtha abhI marudhara kI dharA para vihAra kara rahe the usI samaya kA jikra hai ki pUrva prAnta kI ora bhayaMkara duSkAla varta rahA thA ataH pUrva meM vihAra karane vAle AcArya evaM munigaNa pazcima kI ora A rahe the usameM Arya suhastisUri bhI the aura ve jIvinasvAmI kI yAtrArtha zrAvatI pradeza meM padhAre jaba Apa ujjaina nagarI padhAra kara bhagavAna mahAvIra kI maujUdagI meM sthApita mUrti arthAt jIvita svAmI ke darzana kiye usa samaya zrIsaMgha ne rathayAtrA kA varaghor3A (jalUsa) nikAlA thA vahAM ke rAjA samprati apane mahaloM meM baiThA huA jalUsa ke sAtha sUrijI ko dekhA upayoga lagAne se unako jAti 336
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ujjaina nagarI meM samrAT samprati va Arya suhastisUri aura prAcArya ratnaprabhasUri (dUsare) kA milApa samrAT samprati ke mAtA pitA va pitAmahA Adi
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [ ausavAla saMvat 187 smaraNa jJAnotpanna ho gayA isa viSaya meM hama pahile vistAra se likha Aye haiM ki Arya suhasti ne rAjA samprati ko jaina dharma meM dIkSita kiyA aura samrATa ne jainadharma kA pracAra nimitta ujjaina nagarI meM eka jaina sabhA kI Ayojana kiyA thA aura isake lie bahuta dUra dUra taka apane AdamiyoM ke sAtha AmantraNa bhI bhijavAyA thA jisameM eka AmantraNa marudhara prAnta meM vihAra karane vAle AcArya ratnaprabhasUri ko bhI bhejA thA AcArya ratnaprabhasUri usa AmantraNa ko par3ha kara bar3e hI harSa ke sAtha AvaMtI kI ora vihAra kara diyA kyoM na kareM jainadharma ke pracAra hita kauna pIche raha sakate haiM jisameM bhI Apa ke to pUrvajoM se hI kramazaH yaha pravRti calI A rahI thii| ataH aise suavasara meM ve kaba pIche rahane vAle the / AcArya ratnaprabhasUri apane vidvAna ziSyoM ke sAtha kramazaH vihAra karate hue ujjaina nagarI ke najadIka padhAra rahe the to rAjA samprati aura Arya suhastisUri ko mAlUma huA ki marU pradeza kI ora se AcArya ratnaprabhasUri padhAra rahe haiM ataH rAjA hI kyoM para nagarI bhara meM bar3I khuziyeM manAI jAne lagI aura zrAcArya suhastisUri ne vicAra kiyA ki pArzvanAtha ke santAniye marudhara paMcAlasiMdha kaccha vagairaH bahuta se prAMtoM meM taMtriko evaM nAstiko aura mAMsAhAriyoM ke pradezoM meM ahiMsA evaM jainadharma kA joroM se pracAra kiyA hai pUrva jamAne meM gaNadhara gautamasvAmI bhI kezIzramaNAcArya kI svAgata ke liye calakara gaye the to aise jainadharma ke pracArakoM kA svAgata karanA merA bhI khAsa kartavya hai ataH rAjA prajA ke sAtha sUrijI bhI apane ziSyoM ke sAtha sAmane gaye aura bar3e hI mahotsava ke sAtha sUrijI kA nagara praveza karavAyA sakala zrIsaMgha ke sAtha jIvita svAmI ke darzana kara jahAM zrAcArya suhastisUri Thahare hue the vahA~ padhAra kara donoM AcArya eka takhta para virAjamAna ho maMgalAcaraNa ke sAtha thor3I para sAragarbhita dezanA dI jisase rAjA prajA para bahuta acchA prabhAva huA anta meM bhagavAna mahAvIra kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huii| jaba nivRti ke samaya donoM AcArya Apasa meM vArtAlApa karane ke liye virAja mAna the usa samaya rAjA samprati sUrijI ko vandana tathA naye padhAre hue AcAryaratnaprabhasUri ke darzanArtha Aye the / vandana kiyA aura vihAra kI sukha sAta puchakA baiTha gayA / AcArya suhastisUri ne rAjA samprati ko sambodhana karake kahA ki yaha AcArya ratnaprabhasUri bhagavAna pArzvanAtha ke santAniye haiM inake pUrvajoM ne marudharAdi pradezoM jahA~ yajJa bAdI tAMtrikoM evaM nAstikoM kA sAmrAjya thA vahAM aneka parisahoM evaM kaThinAiyoM ko sahana karake tathA cAra cAra mAsa taka bhUkhe pyAse raha kara vahAM ke rAjA prajA ko dharmopadeza dekara jainadharma meM dIkSita kara mahAjana saMgha kI sthApanA rUpa eka kalpavRkSa lagA diyA hai aura pIchale AcAryoM ne unakA sIMcana evaM poSaNa kiyA jisakA hI phala hai ki marU sindha kaccha soraSTra lATa aura paMcAla deza meM zrAja lAkhoM manuSya jainadharma kI ArAdhanA kara rahe haiM jaise AcArya ratnaprabhasUri yajJadevasUri kakkasUri deva guptasUri aura siddhasUri nAma ke mahAna prabhAvika jinazAsana ke stambha aura jainadharma ke pracAraka hue haiM isI prakAra yaha ratnaprabhasUri (dvitIya) bhI eka prabhAvika AcArya haiM una prAcAryoM ke upakAra se jaina samAja kabhI uRNa nahIM ho sakatA hai itanA hI kyoM para ina mahAtmAtroM ne pUrvokta prAntoM meM hajAroM maMdira mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara jaina dharma ko cirasthAyI banA diyA hai ataH Apako jitanA dhanyavAda diyA jAya evaM prazaMsA kI jAya utanA hI thor3A hai| phira bhI adhika harSa isa bAta kA hai ki ApakA AmantraNa pA kara ina mahAtmAoM kA yahAM padhAranA 43 337 www.alinelibrary.org
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 213 varSa [ bhagavAj pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ho gayA hai ataH sambhava hI nahIM para dRr3ha vizvAsa hai ki aise dharma pracArakoM ke sahayoga se Apako kArya avazya saphala hogA ityAdi / prAcArya ratnaprabhasUri ne kahA sUrijI mahAgaja maiM itanI prazaMsA ke yogya nahIM huuN| hAM AcArya svayaMprabhasUri ratnaprabhasUri Adi ne ina prAntoM meM Akara kaI rAjAoM ko jaina banAkara eka vRkSa lagA diyA jisake sundara evaM svAdiSTa phala hama cakha rahe haiM ataH kRtajJa puruSoM kA khAsa kartavya hai ki una mahAna upakArI puruSoM kA upakAra mAne aura isa prakAra upakAra mAnane se hI dharma kI vRddhi evaM pracAra hotA hai / ratnaprabhasUri ne kahA pUjyAcArya mahArAja, isa samaya Apa bhI tobar3e hI bhAgyazAlI haiM ki isa prakAra jainadharma ke pracAra ke lie prayatna kara rahe haiM jisako suna va dekhakara jainasamAja ko bar3A hI harSa hotA hai / rAjA samprati ne kahA ki pUjyavara ! ApakI aura Apake pUrvajoM kI hama kahAM taka prazaMsA kareM bhale Aja ve prAntoM sulabha ho gaI hoM para jaba pahale pahale una AcAryoM ko kitanA kaSTa sahana karanA par3A hogA maiM to samajhatA hUM ki usa samaya ve kSetra anAryoM ke sadRza hI hogA jisameM isa prakAra dharma kA pracAra karanA koI sAdhAraNa sI bAta nahIM kahI jAtI hai ataH una pUjyAcAryoM kA jitanA upakAra mAnA jAya vaha thor3A hI hai ityAdi khUba tArIpha kii| ___ AcAryaratnaprabhasUri ne kahA rAjan ! Apa bhI bar3e hI bhAgyazAlI haiM ki Apako AcAryasuhastisUrijaise pratibhAzAlI AcArya kA sahayoga milA hai aura vizeSatA meM Apane jainadharma pracAra ke hita sabhA karane kA nizcaya kiyA yaha bhI eka zAsana ke abhyudaya kA hI kAraNa hai pUrva jamAnA meM bhI samaya-samaya isa prakAra sabhAe huA karatI thI sunA jAtA hai ki Apake pUrvaja samrATa candragupta ke zAsana meM pATalI tra nagara meM bhI eka zramaNa sabhA huI thI aura usameM jainAgamoM kI ThIka vyavasthA hI kI gaI thii| AcArya yakSadevasUri Adi AcAryoM ne bhI kaI sthAnoM para isa prakAra sabhAe~ kara jainadharma kA pracAra kiyA thA aura Apake pitAmahA samrATa azoka ne bhI eka bodha bhikSuoM kI sabhA kI thI aura una bhikSuoM ko apane dharma kA pracAra karane ke liye sAhasika banA kara aneka prAntoM meM upadeza ke liye bheje the ataH rAjAoM kA yaha khAsa karttavya hai ki isa prakAra sabhAoM kara janatA meM dharma kA pracAra kare aura usI mArga kA Apane anukaraNa kiyA yaha khAsa prazaMsanIya hai aura jahA~ hama logoM kA kAma ho hama karane ko kaTibaddha taiyAra haiM itanA hI kyoM para jainadharma ke pracAra ke liye kitane hI parisaha evaM kaThinAiyAM kyoM na upasthita ho jAya para usakI paravAha na kara hama prANa praNa ke sAtha dharma pracAra ke liye hara samaya taiyAra haiM ityAdi :--- AcArya suhastisUri aura rAjA samprati sUrijI ke vIratAmaya vacana suna kara mantra mugdha bana gaye aura rAjA ne kahA pUjyavara ! Apake amRtamaya vacana suna mujhe nizcaya ho gayA hai ki merA dhArA huA kArya avazya saphala hogA kAraNa Apa jaise sUrIzvaroM kA zubhAgamana ho gayA hai aura Apake kevala hRdaya meM hI nahIM para nasa-nasa evaM roma roma meM jaina dharma kA pracAra kI bhAvanA ThusaThusa kara bharI huI hai rahI kAraNa hai ki isa bhAvanA se hI Apa marudhara aura sindha jaise mAMsAhArI pAkhaNDiyoM ke pradeza meM bhI jainadharma kA kAphI pracAra kara diyA hai dUsare zrApakI vinaya pravRti aura vAtsalyatA ne bhI mere hRdaya para kama prabhAva nahIM DAlA hai jisakA maiMne pratyakSa meM anubhava kara liyA hai ityAdi / vArtAlApa ke bAda rAjA samprati sUriyoM evaM munivaroM ko vandana kara vidA lii|
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 187 jaise AcAryoM ke Apasa meM dharma sneha evaM vAtsalyatA thI vaise hI donoM ora ke munivarga meM bhI khUba dharma prema thA eka dUsaroM ke guNoM kA anumodana kara rahe the 'tapa saMyama jJAna dhyAna vinaya vyAvacca evaM dharma pracAra kI bAteM ho rahI thI para koI kisI ko yaha nahIM pucchatA thA ki Apa kisa gaccha kula zAkhA evaM samudAya ke haiM evaM Apa kauna kaunasI kriyAe-samAcArI karate haiM kAraNa mokSAbhilASiyoM ko ina bAtoM se kyA prayojana thA kyoMki jisakA jaisA kSayopazama hai vaha vaisA hI karatA hai kAraNa eka kArya ke aneka kAraNa ho sakatA hai aura jaisI jaisI jinakI rucI hai vaha usI mAphika karatA hai para saba kA dhyeya to eka hI thA ki janmamaraNa ke duHkhoM se mukta ho akSaya sukha arthAt mokSa prApta karanA / Aja ujjaina nagarI eka tIrtha dhAma bana gayA hai hajAroM muni mahAtmA najadIka evaM dUra-dUra se cala kara ujjaina nagarI kI ora A rahe haiM rAjA kI udAra bhAvanA aisI thI ki binA kisI pakSapAta saba mahAtmAoM kA yathocita sanmAna evaM satkAra kiyA jAtA thaa| pahale se jo samaya nizcita kiyA thA vahA~ taka vizAla saMkhyA meM zrIsaMgha ekatra ho gayA thA ataH samrAT samprati kI ora se sabhA ke liye saba ko sanmAna pUrvaka zrAmantraNa bhejA gayA aura bar3e hI utsAha ke sAtha zrIsaMgha ekatra huA AcArya suhastisUri usa sabhA ke pramukha the-maMgalAcaraNa ke pazcAt prAcArya ratnaprabhasUri ne sabhAkA uddezya kaha sunAyA aura prAcAryasuhastisUrine apanI ojasvo vANi dvArA isa prakAra kA upadeza diyA ki upasthita logoM ke mana mandira meM jainadharma pracAra kI bijalI camaka uThI punaH sUrijI ne kahA ki jainadharma eka vizvavyApi dharma hai aura eka samaya vaha thA ki vizvamAtra jainadharmopAsaka thA para kAla kI kUTala prabhA se eka hI dharma se aneka pantha paidA hokara bhadrika janatA ko apane-apane mata pantha meM jakar3a kara samArga bhUlA diyA aura unmArga ke pathika banA diye / isameM thor3A bahuta pramAda sAdhuoM kA bhI kahA jA sakatA hai ki unakA kama bhramaNa hone se hI adharma kA jora bar3ha gayA hai yadi sAdhu pratyeka prAnta meM ghUma-ghUma kara upadeza dete rahe to na to dharma meM zithilatA AtI hai aura na adharma kA pracAra hI hotA hai| udAharaNa kI taura para dekhiye bhagavAna pAravanAtha ke saMtAniye AcArya svayaMprabhasUri ratnaprabhasUri idhara marUdhara kI ora padhAre the unhoMne kahA~ taka jainadharma kA pracAra kiyA ki Aja marUdhara sindha kaccha saurASTra lATa evaM paMcAlAdi prAntoM meM jainadharma kA kAphI pracAra ho gayA hai isI prakAra Arya bhUmi to kyA para anArya bhUmi meM bhI jaina zramaNoM kA vihAra hotA rahe to mujhe AzA hI nahIM para dRr3ha vizvAsa hai ki jainadharma kA satArA phira se camakane laga jAya para isa kArya meM kevala eka zramaNagaNa hI paryApta nahIM hai para isameM gRhasthoM evaM rAjAoM kI bhI AvazyakatA hai ataH ratha calatA hai vaha do paiyAM se hI calatA hai merA vizvAsa hai ki upasthita zramaNasaMgha isake liye taiyAra ho aura rAjA samprati isa kArya ko apane hAtha meM le to yaha kArya AsAnI se saphala ho sakatA hai ityAdi isa sabhA evaM dharma pracAra kA vivaraNa hama samrAT sampati ke jIvata meM likha Aye haiM arthAt sUrijI evaM samrAT ke prayatna se bhArata aura bhArata ke atirakta pAzcAtya pradezoM meM jainadharma kA khUba joroM se pracAra huA thaa| prAcAryaratnaprabhasUri kaI arsA taka vahAM hI virAje bAda Arya suhastisUri se kahA ki yadi hamArI evaM hamAre sAdhuoM kI jaba kabhI AvazyakatA ho evaM Apa sUcanA karAve ki hama jahA~ pharamAve vahA~ jAne
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 213 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko taiyAra hai| isa para prAcArya suhastisUri ne kahA mahAtmAjI zrApa to yoM hI dharma pracAra meM hI lage hue haiM phira bhI aisA maukA hogA to Apa kyA aura maiM kyA saba isa kArya ke liye taiyAra hI haiN| AcArya ratnaprabhasUri kaI armA taka AvaMti pradeza meM bhramana kara janatA ko dharmopadeza sunAyA bAda meM lATa saurASTra kI ora vihAra kiye aura vahAM jo pahale se Apake sAdhu sAdhviyoM vihAra karate the unakI sAra saMbhAra kara tathA tIrthadhirAja kI yAtrA bhI kI bAda kanchabhUmi meM padhAre kaI varSa vahAM dharma pracAra kiyA tatpazcAta sindha pradeza meM padArpaNa kiyA Apake padhArane se vahAM kI janatA meM khUba hI dharmotsAha bar3ha gayA vahAM bhI Apake sAdhu sAdhviyeM vistRta saMkhyA meM vihAra karate the jaba unhoM ko mAluma huA ki hamAre pUjya AcArya ratnaprabhasUri kA padhAranA sindha meM ho rahA hai ve loga muDa ke a~Da sUrijI ke darzanArtha Ane lage jahAM sUrijI kA padhAranA hotA thA vahAM eka prakAra kA melA hI laga jAtA thA AcAryazrI kA vyAkhyAna itanA to prabhAvotpAdaka evaM rocaka pAcaka thA ki aneka bhavyoM ne mithyAmata ko tyAga kara jainadharma ko svIkAra kara lete the kaI bhavyoM ne sUrijI ke pAsa jainadharma kI dIkSA bhI lI thI sindha bhUmi ke suputroM ne va para kalyANArtha jaina maMdiroM ke nirmANa bhI karavAye the jisakI pratiSThA bhI sUrijI ke kara kamaloM se huI isI prakAra sUrijI mahArAja kaI arsA taka sindha bhUmi meM paribhramaNa kara jaina dharma kI khUba hI jAgRti evaM unnati kI tatpazcAta sUrijI mahArAja paMcAla ko pAvana banAne kI garaja se usa tarapha vihAra kiyaa| ahA-hA pUrva jamAne ke AcAryoM kI kyA hI sundara pravRti thI ki ve eka grAma nagara yA eka prAMta meM na rahakara hara samaya ghUmate hI rahate the ve naye jaina banAte the para pUrva bane hue jainoM ko bhI nahIM bhUlate the unakI bhI sAra saMbhAra kA pUrA prayatna rakhate the isa prakAra bhramana karane se sAdhuoM ko bhI bar3A bhArI lAbha thA unakA caritra sadaiva nirmala rahatA thA mamatA to unake najadIka bhI nahIM phaTakatI thI upakAra karane meM utsAha bar3hatA rahatA thA ityAdi aneka phAyade the aura isI prakAra naye 2 muniyoM ke padhArane se zrAvaka logoM ke bhI bhAva bar3hate rahate the yahI kAraNa hai ki dina ba dina jaina dharma unnati dazA ko pahu~catA jA rahA thaa| sUrijI mahArAja jaba paMcAla meM padArpaNa kiyA to vahAM kI samAja meM harSa kA pAra nahIM rahA prAma nagara meM ApakA apUrva svAgata hotA thA vyAkhyAnoM kI to sarvatra dhUma maca jAtI thI vahAM vihAra karane vAle sAdhu sAdhviyeM ApazrI ke darzanArthI AyA karate the ApazrI ne kaI arsA taka paMcAla meM vihAra kara vahAM kI janatA kA jIvana dharma maya banA diyaa| jaba se sRrijI AcArya padArur3ha hue taba se hI Apa apanA jIvana jainadharma ke abhyudaya ke hita vyatIta kara rahe the Apa cAhe kisI prAnta meM vihAra kyoM na kareM para koI bhI prAnta sAdhuoM se zUnya nahIM rakhate the itanA hI kyoM para samayAnusAra yogya sAdhuoM kA satkAra karane ko kaI ko upAdhyAya kaI ko paNDita kaI ko vAcaka kaI ko gaNi Adi padaviyoM se bhUSita kara unako pratyeka prAntoM meM pracAra nimita bheja diyA karate the vaha bhI hamezA ke liye eka hI prAnta meM nahIM para samaya samaya para raho. badala bhI kiyA karate the ki una sAdhuoM ke kSetra evaM upAsakoM ke prati rAga dveSa evaM mamatva bhI nahIM bar3ha sake taba hI to ve eka AcArya itanI prAntoM ko saMbhAla sakate the aura ApakA evaM sAdhuoM kA zAMtimaya jIvana banA kara kalyANa sAdhana karate hue jana dharma kA pracAra kara pAye the| eka samaya Apa lohAkoTa nagara meM caturmAsa kiyA aura hamezA jainAgAmoM kA vyAkhyAna pharamAte the rAjA maMtrI evaM nAgarika loga bhramara makranda kI bhAMti vANi sudhA rasa pAna kara rahe the eka dina ke vyA Jain Ed international
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 187 khyAna meM tIrthaGkaroM ke nirvANa bhUmikA varNana ho rahA thA ataH ApazrI ne pharamAyA ki aSTApada aura giranAra ke alAve bIsa tIrthaGkaroM kI nirvANa bhUmi pUrva deza hI hai jisameM bhI campApurI pAvApurI ke alAve bIsa tIrthaGkaroM kI nirvANa mUmi sammetazikhara hai jisa bhUmipara tIrthaMkaroM kI mokSa huI hai vahA~ kI bhUmi mahAn pavitra samajhI jAti hai jisa tIrthakara gaNadhara munirAjoM ne apane antima zubha adhyavasAyoM ke paramANu vahAM chor3e the vahAM jAne vAloM ke adhyavasAyoM ko svaccha banA dete hai yahI kAraNa hai ki mokSamArga kI sAdhanAmeM tIrthayAtrA bhI eka batalAI hai pUrva jamAne meM bar3e rAjA mahArAjA AlIzAna saMgha lekara tIrthayAtrA nimita dodo cAra cAra mAsa ghUma ghUma kara yAtrA karate the aura jisa dina yAtrArtha saMgha prasthAna karate the usa dina se gharake jhagar3oM se nirvRti, rAstA meM kama se kama ekAsanAkA tapa, brahmacAryavrata kA pAlana, gurudevoM kI sevA, svAdharmI bhAiyoM kA samAgama, naye naye tIrthoM kI yAtrA, evaM pUrva saMcita pApoM ko dho DAlanA, ityAdi bahuta lAbha haiM itanA hI kyoM para tIthoM ke saMgha nikAlane vAle mahAnubhAva saMghapati pada ko prApta kara pUjanIka bana jAtA hai ityaadi| sUrijI ke upadeza kA prabhAva upasthita janatA para isa kadara huA ki unakI antarAtmA tIrtha yAtrA karane ke liye utsuka bana gayA usI samaya usI sabhAmeM baiThA huA vahAM ke rAjA sahasakaraNa kA pradhAna maMtrI pRthusena khaDA hokara prArthanA kI ki pUjyAcArya deva ke upadeza ne hama logoM para khUba hI prabhAva DAlA hai ataH merI bhAvanA hai ki maiM sammetazikharajI Adi tIrthoM ke liye saMgha nikAlU ataH zrIsaMgha mujhe AjJA dirAve / saba loga sUrijI mahArAja kI ora TakaTakI lagA kara dekha rahe the sUrijI mahArAja ne pharamAyA ki jaba eka bhAgyazAlI isa prakAra kI prArthanA kara rahA hai to zrIsaMgha kA kartavya hai ki una kI bhAvanA ko saphala banAne kI AjJA dekara unake utsAha ko bar3hAve / saMgha aprezvaroM ne kahA~ pUjya mahArAja saMgha ke nAyaka to ApahI haiM hamato saba ApazrI kI AjJA ko pAlana karane vAle haiM phira bhI itanI arja to hama ApazrI se bhI karalete haiM ki maMtrezvarajI ko to zrI saMgha zrAjJA de degA para Apa zrImAnoM ko apane ziSya maMDala ke sAtha saMgha meM padhAranA avazya par3egA? taba hI hama mantrezvara ko pUrNataya AjJA deMge ? sUrijI ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAna apanI ora se svIkRti dedI basa bhagavAna mahAvIradeva kI jayadhvani ke sAtha zrIsaMgha ne mantrezvara ko zrAjJA pradAna karadI jisako mantrezvara ne bar3e hI harSa ke sAtha zirodhArya kara apanA ahobhagya smjhaa| mantrezvara bar3A hI bhAgyazAlI thA unakI udAratA kI barAbarI kubera bhI nahIM kara sakatA thA phira saMghapati banane kA saubhAgya mila gAyA ataH zrApa kA utsAha aura bhI bar3hagayA / rAjA sahasakaraNa ne bhI mantrI ko kahA ki mantrI tuM vAstava meM punyazAlI hai aura yaha mahAna lAbha tere hI takadIra meM likhA huA thA saMgha nikAlane vAle mere nagara meM bahuta hai para usa samaya kisI se na kahA gayA khaira aba saMgha ke liye jo kucha bhI sAmagrI cAhiye vaha binA puche hI le jAyA karo, maiM Ajase hI ijAjata detA hU~ mantrI ne rAjA kA hukma ko zirodhArya kara liyaa| ___ maMtrI ne najadIka evaM dUra dUra vihAra karane vAle saba sAdhu sAdhviyoM ko AmantraNa ke liye apane khAsa AdamiyoM ko bheja diye aura AmantraNa patrikAeM bhI saba grAma nagara evaM prAntoM meM bhijavAdI / ghara Apa sakuTumba saMgha sAmagrI ekatra karane meM laga gye| aura saba kAmoM ko kaI vibhAga meM vibhakta karake alaga 341
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 213 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa alaga manuSyoM ko mukarrara kara diye rAja taMtra cala ne vAle maMtrI ke liye isa saMgha kA kitanAka kAma thA usane aisI suvyavasthA karadI ki thor3A hI samaya meM saba sAdhana taiyAra kara liyaa| ___lohAkoTanagara Aja eka yAtrA kA dhAma bana gayA hajAroM sAdhu sAdhvI aura lAkhoM svadharmI bhAI Aja maMtrI pRthusena ke graha bhUmi ko pavitra banA rahe haiM sUrijI ne saMgha prasthAna kA zubha dina mArgazIrSa zukla paMcamI kA nizcita kara diyA thA usa zubha dina meM maMtrI pRthusena ke saMghapatipane kA tilaka evaM vAsakSera kara ke AcArya zrI kI adhyakSatva meM saMgha prasthAna kiyA sAtha meM bhagavAna kA derAsara aura hasta azva ratha pAlakiye gADA uTha poTha nakArA nizAna vagairaha jo sAmagrI cAhiye vaha saba le lI thI dravya kI maMtrI kI ora se khUba udAratA thI aura saMgha kI suMdara vyavasthA thI tathA Apa svayaM sAdhu sAdhviyAM vagairaha caturvidha zrI saMgha kI sAra saMbhAla rakhatA thA zrIsaMgha prasthAna karane ke bAda rAstA meM saba tIrthoM kI yAtrA seva pUjA bhakti dhvajarohaNa jIrNoddhAra karatA huzrA tIrthadhirAja zrIsammetazikharajI pahu~ca gayA tIrtha darzana sparzana se saba kA cita prasanna thA dUsare dina subaha hote hI AcAryazrI evaM saMghapati ke sAtha caturvidha zrIsaMgha pahAr3a para jAkara bIsa tIrthaMkaroM ke caraNa kamaloM kI sparzanA kI sevApUjA karane vAle sezapUjA kI isa prakAra kaI dina tIrtha sevA kA khUba lAbha lUTA pUjA prabhAvanA svAmivAtsalyAdi aneka zubha kArya kara punyopArjana kiyaa| ___ AcArya ratnaprabhasUri ne vicAra kiyA ki aba merI avasthA vRddha ho gaI hai to maiM merA adhikAra yogya ziSya ko dekara isa pavitra bhUmi meM nivRti ke sAtha Atma kalyAna karUM yaha kevala vicAra hI nahIM thA para sUrijI ne zrIsaMgha ko bulA kara apane vicAroM ko sunA diyA parantu zrIsaMgha yaha kaba cAhatA thA ki saMgha ke sAtha padhAre hue sUrijI mahArAja yahAM hI Thahara jAya / saMghapati pRthusenAdi zrIsaMgha ne kahA ki pUjyavara ! Apake vicAra ke sahamata hama kaise ho sakate haiM kRpA kara jaise zrImAna saMgha lekara padhAre haiM vaise hI saMgha ko vAvisa yathA sthAna pahu~cAde / sUrijI--- ApakA kahanA bhale ThIka ho para Apa jAnate ho ki aba merI avasthA vRddha ho gaI hai phira kA isa tIrtha para Ane kA maukA banatA hai aura yaha bIsa tIrthaGkaroM kI nirvANa bhUmi nirvRti kA sthAna hai ataH merA dila cAhatA hai ki aba maiM gaccha sambandhI kAryoM se nivRti pAkara vizeSa Atma alyANa sampAdana karU~ / dusare vahA~ calakara bhI Apa logoM ko dharmopadeza sunAnA hai yadi merI AyuSya adhika hogA to isa kArya kI yahA~ bhI AvazyakatA kama nahIM hai / zrApa rAstA meM dekhate Aye ho ki bauddha dharma ke bhikSu upadeza dekara apane dharma kA kisa prakAra pracAra kara rahe haiM yadi isa prAnta meM yogya sAdhuoM kA vihAra na huA to jaina dharma ko bar3I bhArI hAni pahu~cane kI saMbhAvanA hai ityAdi :-- ___ saMghapati Adi zrIsaMgha ne kahA pUjyavara / ApakA pharamAnA to satya hai isake sAmane to hama kyA kaha sakate haiM ataH hama loga to ApakI AjJA kA pAlana karanA hI apanA karttavya samajhate haiN| sUrijI-saMghapatijI Apa bar3e hI bhAgyazAlI haiM Apane tIrtha yAtrA kA saMgha nikAla kara lAbha hA~sila kiyA so to kiyA hI hai para maiM isa samaya Apake suputra muni dharmasaina ko merA adhikAra dekara AcArya pada dene kA nizcaya kara liyA hai yaha bhI Apake liye bar3e hI gaurava kI bAta hai ki Apake kula meM eka aisA ratna utpanna huA hai 300 Jain Education Ternational
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 187 saMghapati-~-bar3A hI khuzI hokara kahA~ pUjyavara ! Apa zrImAnoM kI hamAre deza aura vizeSa hamAre para kRpA hai aba kRpAkara isa sUriSada ke mahotsava kA Adeza mujhe hI milanA cAhiye ? pAsa meM baiThe hue kaI sajjanoM ne prArthanA kI ki pUjya gurudeva ! saMghapatijI ne to saMgha nikAlakara bahuta lAbha uThAyA hai aura muni dharmasena ko sUri pada denA yaha bhI to maMtrIjI ko hI lAbha hai taba isakA mahotsava kA lAbha to hama logoM ko milanA cAhiye ityAdi bar3e hI dharma vAtsalatA ke sAtha unhoMne mahotsava kiyA aura sUrijI ne apane yogya ziSya muni dharmasena jo maMtrI pRthusaina kA putra thA usako sUri maMtra aura vAsakSepa ke vidhi vidhAna se tIrtharAja para AcArya pada ra vibhUSIta banA kara ApakA nAma yakSadevasUri rakha diyA aura apanA sarvAdhikAra nUnanAcArya ko suprata kara diyA basa zrIsaMgha nUtanAcArya yakSadevasUri kI adhyakSatA meM vApisa lauTa kara apane nagara ko Aye maMtrezvara ne sakala zrIsaMgha ko vastrabhUSaNa kI phaharAmaNI aura eka eka suvarNa mudrikA kI prabhAvanA dekara unakA satkAra kiyaa| ahA-hA-pUrva jamAne meM janatA kI dharma para kaisI dRr3ha majabUta zraddhA evaM bhAvanA thI ve jo kucha sAra samajhate the ve dharma ko hI samajhate the aura isa zubha bhAvanA se ve hamezA sukha zAMti evaM samRddha zAlI rahate the jisakA yaha eka maMtrI pRthusena jaise dhamAtmA puruSoM ke saMgha kA pratyakSa udAharaNa hai| AcArya ratnaprabhasUri ke pAsa ve hI sAdhu rahe ki jinako sUrijI kI sevA meM rahanA thA sUrijI mahArAja kaI arsA taka pUrva baMgAla aura kaliMga prAnta meM vihAra kiyA kaliMga kI kumAra kumArI pahAr3iyoM kI guphAoM meM dhyAna lagAte rahe tatpazcAt sammetazikhara ke AsapAsa meM bhI Apa ne kaI arsA taka bhramana kara kaI mAMsAhArI jIvoM ko pratibodha, dekara jaina dharma ke upAsaka banAye Aja sarAka jAti jo usa tarapha vidyamAna hai vaha bhI una AcAryoM ke banAye hue zrAvaka hI the hA~ cirakAla hone se zrAvaka kA apabhraMza sarAka ho gayA hai para vAstava meM ve jainadharma pAlana karane vAle zrAvaka hI the| pUjya AcAryazrI jaba apanA antima samaya najadIka jAnA to punaH tIrthazrI sammetazikharajI padhAra gaye aura antima salekhanA meM salagna ho gaye vahA~ bhI ApabhI ke darzanArthI hajAroM bhAvuka loga Aye karate the sarijI mahArAja 27 dinoM kA anazana aura samAdhipUrvaka svarga dhAma ko siddhA gaye / dhanya hai aise sUrIzvaroM ko ki Apane apane jIvana samaya meM jainadharma kA khUba hI abhyudaya kiyA aneka mAMsAhAriyoM ko pratibodha dekara unakoM jainadharma meM dIkSita kiye aneka mumukSuoM ko jainadharma kI dIkSA dekara unakA uddhAra kiyA aneka mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara jainadharma ko cirasthAyI banAyA ityAdi Apake mahAna upakAra ke liye jainasamAja sadaiva ke liye RNI hai Apake prati hama jitanI bhakti bhAva pradarzita kare utanA hI thor3A hai| jaMgama kalpatarU sama zobhita cintAmaNi kahalAte the / ratnaprabhasUrI ekAdaza paTTako Apa dIpAte the / / drutagati se mazIna zuddhi kI Apane khUba calAI thii| ___kaThina parisaha sahana karake zAsana sevA bajAI thii| // iti bhagavAna pArzvanAtha ke gyAraveM paTTa para AcAryaratnaprabhasUri mahAprabhAvika AcArya hue / 343
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 varSa 213 [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhagavAn mahAvIra prabhu kI paramparA bhagavAna mahAvIrakeaSTama paTTapara do AcArya hue 1-AcArya mahAgiri 2-AcArya suistI inake viSaya zrApa AcArya sthUlabhadra ke jIvana meM par3ha cuke haiM ki ina donoM kI dIkSA Acarya zrI sthUlabhadra ke karakamaloM se huI thI aura AcAryasthUlabhadra ina donoM ko apane paTTapara prAcArya banAye the donoM AcArya dazapUrva dhara the tathA AcArya mahAgiri gaccha nAyaka the taba zrAcArya suhasti gaccha ke sAdhuoM kI sArasaMbhAla kiyA karate the| ___ zrApa pichale prakaraNa meM par3ha pAye haiM ki prAcArya suhastisUri eka samaya apane ziSya maNDala ke sAtha jIvitasvAti kI yAtrArtha ujjaina padhAre the vahAM ke zrIsaMgha ne bar3ehI samAroha ke sAtha ratha yAtrA kA varaghor3A nikAlA thA jisameM sUrijI bhI zAmila the jaba varaghor3A rAja mahala ke pAsa AyA to vahAM kA rAjA samprati jharokhe meM baiThA huA varaghor3A ke sAtha AcArya suhastisUri ko dekhA aura khUba dhyAnapUrvaka vicAra kiyA to unako jAtismaraNa jJAna ho AyA aura rAjAsamprati mahala se utara kara sUrijI ke caraNakamaloM meM vandana kara kahA~ bhagavAn / zrApa mujhe pahacAnate ho ? sUrijI ne upayoga lagA kara jJAnadvArA rAjA kA pUrvabhava kahA ki Apa pUrvabhava meM eka bhikSu the mere pAsa dIkSAlI thI jisa eka dina kI dIkSA se hI Apako isa prakAra kI Rddhi milI hai ityAdi / isa para rAjA samprati ne kahA ki prabho ! ApakA kahanA satya hai zraya zrApa kRpAkara isa merA rAja Rddhi ko svIkAra karAve kAraNa yaha saba ApakI kRpA se ho milA hai| sUrijI ne kahA ki hama nimranthoM evaM nispRhiyoM ko rAja evaM Rddhi se kyA prayojana hai yadi ApakI aisI hI bhAvanA hai to isa rAjaRddhi kA prayoga jainadharma kA pracAra ke liye kare ki jisa jaina dharma ke prabhava se milA hai aura bhaviSya meM bhI ApakA kalyANa ho ityAdi / rAjane sUri kA kahanA zirodhArya kara usI samaya sUrijI ke pAsa jainadharma svIkAra liyA aura usI samaya se vaha jainadharma kA pracAra karane meM salagna ho gayA jisako hama samrAT samprati ke jIvanameM vistAra se likha Aye haiM aura ujjaina meM zramaNa sabhA kA hAla isI prakaraNa meM Upara likha Aye hai| rAjA samprati-sUrijI kA hI nahIM para jaina sAdhuoM kA parama bhakta bana gayA aura jAtismaraNa jJAna dvArA apane pUrvabhava kI smRti karane se usane yaha bhI jAna liyA ki bhikSuoM kA jIvana kisa dukhamaya vyatIta hotA hai ve apanI udara pUrti kaisI muzkila se karate haiM ataH una logoM ke suvidhA ke liye rAjA ne apane nagara ke cAroM daravAjoM para dAnazAlAeM evaM bhojanazAlAaiM khulavAdI ki koI bhI bhikSArthI Ave unako bhojana vagairaha diyA karo / jaba sAdhAraNa bhikSuoM ke lie bhI rAjA kI itanI udAratA thI to jaina zramaNoM ke liye to kahanA hI kyA thA rAjA ne nagara ke saba vyApAriyoM ko kahalA diyA ki koI bhI zramaNa kisI prakAra ke padArthoM kI icchA kare, tuma bar3I khuzI se diyA karo aura usakA mUlya rAja khajAne se le jAyA karo ityAdi / yahI kAraNa thA jaina zramaNoM ko pratyeka padArtha bar3I sulabhatA se milane lagA vaha bhI pracUratA se / phira sAghU lAne meM evaM upabhoga karane meM kamI kyoM rkheN| evaMsa'pratirAjena svazaktayAdhuddhigarbhayA / dezAH sAdhu vihArArhA anAryA api cakrire // 102 // rAjhAprAgjanmarakatvaM bIbhatsaMsmaratAnijam / mahAsatrANyakAryanta pUreSucaturvapi // 103 // 344
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUra kA jIvana ] [ osavAla saMvat 183 isa prakAra se sAdhuoM ko AhAra pAnI vastra pAtrAdi pracUratA se milatA dekha eka samaya A mahAgiri ne Arya suhasti se kahA ki Arya kyA kAraNa hai ki isa prakAra AhAra upadhi pracaratA se mila rahI hai isameM kriya vikrayAdi doSa kA saMbhava to nahIM hai na ? Arya suhasti ne kahA pUjyavara ! isameM doSa kI kyA saMbhAvanA ho sakatI hai kAraNa yathA rAjAstathAprajA ? jaba rAjA bhaktivAna hai to prajA bhI usakA 1 ayaM nijaHparovAyamityapekSAvivarjitam / tatrAnivAritaM prApurbhojanaM bhojanecchavaH // 104 // * yadavAziSyatAnnAdi bhuktavatsububhukSuSu / tadvibhajyopAdadire mahAna saniyoginaH || 105 // hat gRhAtyavaziSTAnamiti pRSTA mahIbhujA / AkhyanmahAnasAyuktAH svAminnAdadmahe vayam // 106 // AdidezacatAnrAjA yadannamavaziSyate / akRtAkAritArthibhyaH sAdhubhyodeyamevatat // 107 // dravyaM dAsyAmivastena sanirvAhAbhaviSyatha / nahikeSvapikAryeSu sIdatidravyavAJjanaH // 108 // te'vaziSTAnnapAnAdi tadAdyapitadAjJayA / sAdhubhyodadirete'pi strIcakruH zuddhidarzanAt // 109 // zramaNopAsakorAjA kAndavikAnathAdizat / tailAjyadadhivikre tRnvastravikrayakAnapi // 110 // yatkiMcidupakurute sAdhUnAMdeyamevatat / tanmUlyaM vaH pradAsyAmi mAsmazaGkadhvamanyathA // 111 // te tathArebhirekartuM jAtaharSAvizeSataH / vikrIyamANepaNyehi vANijAmutsavo mahAn // 112 // tattathAryamuhastItu doSayuktaMvidannapi / sehe ziSyAnurAgeNa lipta cittobalIyasA / / 113 // suhastinamitazcarya mahAgirirabhASata / aneSaNIyaMrAjAnnaM kimAdatse vinnapi // 114 // suhastyuvAca bhagavanyathA rAjA tathA prajAH / rAjAnuvartanaparAH paurA vizrANayantyadaH // 115 // mAyeyamiti kupito jagAdAryamahAgirIH / zAntaM pApaM visambhogaH khalvataH paramAveyo // 116 // sAmAcArIsamAnairhi sAdhubhiH sAdhu saGgatam / sAmAcArI vibhinnasya bhinno'dhvAtaH paraM tava // 117 // vepamAno bhiyAvAla iva bhaktaH suhastyapi / Arya mahAgiripAdAnvandi tvoce kRtAJjaliH // 118 // sAparAdho'smi bhagavanmithyAduH kRtamastume / kSamyatAmaparAdho'yaM kariSyenedRza punaH // 119 // Uce mahAgiriratha doSaH ko nAmate'thavA / purAbhagavatA vIrasvAminaitadvibhASitam // 120 // madIye ziSyasantAne sthUlabhadramuneH param / patatprakarSAsAdhUnAM sAmAcArI bhaviSyati // 121 // sthUlabhadramuneH pazcAdAvAM tIrtha pravartakauM / abhUvatadidaMsvAmivacaH satyApitvayA // 122 // sthApayitvetya sambhogi kalpamArya mahAgiriH / jIvantasvAmi pratimAM natvAvantyA viniryayau / / 123 / / pUrvaMhisamavasRtau zrImatazcaramarhitaH / dazArNabhadra sambodhasamaye yAni jajJire || 124 // gajendrasyAgrapadAni samAyAte divaspatau / tathaivAsthuzca tatrAgAttIrthe cArya mahAgiriH / 125 / / khyAte tatramahAtIrthe gajendra pada nAmani / tyakta deho'nazanena yayau svargaM mahAgiriH || 126 || pArthivaH sampatirapi pAlayaJzrAvakavatam / pRrNAyurdevya bhUtsiddhikrameNa ca gamiSyati / / 127 // " pariziSTa pardasvarga 11 vaoN" kADha 345
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 217 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa anukaraNa kare yaha svabhAvika bAta hai isa para Arya mahAgiri ko saMtoSa nahIM huaa| unhoMne kahA ki tuma ziSya mamatva ke kAraNa hI aisA anumAna karate ho yA talAza bhI kI hai phira bhI kArya suhasti ne isa para itanA lakSya nahIM diyA / jaba Arya mahAgiri ne isa bAta kA nirNaya kiyA to nizcaya huA ki isa AhAra upadhi meM kriya-vikraya kA doSa avazya hai aura rAjA ne bhakti vaza ho kara aisA kiyA hai basa phira to kyA thA Arya mahAgiri ne kahA Arya suhasti meM Aja tumhAre sAtha kA saba saMbhoga X alaga kara detA hU~ ityAdi vIrazAsana meM yaha pahalA hI avasara thA ki AcAryoM meM saMbhoga alaga ho jAnA / AcArya hasti ne Arya mahAgiri ke zabda sunA to unakI AMkheM khulI aura ve dhyAna pUrvaka isabAta kI zodha kI to vAstava meM zrArya mahAgiri kA kahanA satya nikalA Arya suhasti calakara Arya mahAgiri ke pAsa ye aura apanI bhUla ke lie kSamA mAMga kara 'bhicchamidukkaDaM' diyA hA~ AtmArthI mumukSuoM kA yahI kartavya hai ki yadi pramAda se doSa laga bhI jAya para jaba usa doSa ko svayaM jAna le to apanI bhUla svIkAra kara usa pramAda kA 'micchamidukkaDaM ' denA hI cAhiye / zrAtmArthI mumukSuoM ke dIrgha kAla kI kaSAya nahIM huA karatI hai kAraNa pAkara nAma mAtra kaSAya ho bhI jAya to usakI saphAI kara lene ke vAda baha kSaNa bhara bhI raha nahIM sakatI hai / yahI hAla Arya mahAgiri aura hari kA huA para una donoM ke ziSya santAna bhI to the aura isa bAta kA una para bhI to asara huA thaa| basa usa sara ke kAraNa hI jaina zAsana meM saba se pahalA samudAyika bheda kA janma huA aura ina donoM kI do sampradAyeM ho gaI aura ina samudAyoM kA Astiva vAcaka devaRddhi gariNakSamAzramaNa taka barAbara calA AyA thA / jisako hama Age ke prakaraNoM meM ina donoM kI santAna paramparA ke nAmoM ke sAtha batalAveMge / AryamahAgiri yo to ve yuga pradhAna evaM gaccha nAyaka zrAcArya the para vizeSataya ApazrI jaMgaloM meM raha kara kaThora tapazcarya evaM jinakalpI kI tulyanA karate the prAyaH ve nagnatva raha kara duSkara tapa kiyA karate the x paM0 muni zrIkalyANavijayajI mahArAja kA mata hai ki yaha ghaTanA rAjA samprati ke samaya kI nahIM para rAjA vindusAra ke samaya kI hai kAraNa Apane samprati kA rAjarohaNa kAla vI0 ni0 saM0 295 kA batalAyA hai para paTTAvaliyoM ke mata se Arya suhastI kA svargavAsa vI0 ni0 saM0 291 meM hI ho cukA thA yadi samprati kA rAjarohaNa samaya vI0 ni0 saM0 295 kA mAna liyA jAya to sAtha meM yahamI mAnanA par3egA ki bhAyaM suhastI aura samrATa samprati kA milApahI nahI huA thA ? para itanAto Apa maMjUra karate haiM ki samprati rAjA ko ujjainI meM bhArya suhastI ne jaina banAyA tathA AcAra hemacaMdrasUri ke mata se samrATa ne bhArata aura bhArata ke bAhara anArya dezoM meM dharmapracAra karavAyA thA isameM do bAteM ho sakatI haiM eka to rAjA samprati kA rAjAbhiSeka vI0 ni0 saM0 295 pUrva huA hogA yA Arya suhastI kA svarga vAsa vo0 ni0 saM0 291 meM na hokara vI0ni0 saM0 tInasau ke bAda huA hogA khaira panyAsajI mahArAja kA yaha matabheda kevala samprati samaya kA hI nahIM hai para samrAT candragupta ke samaya se hI calA A rahA hai kAraNa bhAcArya hemacandrasUri ke matale candragu kA rAjarohaNa samaya vI0 ni0 saM0 155 kA hai taba panyAsajI usa samaya ko vI0 ni0 saM0 210 kA batalAte haiM i viSaya meM maiMne rAja prakaraNa ke anta meM arthAt isI grantha ke pRSTa 311 para spaSTIkaraNa kara diyA haiM jisameM rAjamArga AcA hemacandrasUri kA mata mAnanA maiMne ThIka samajhA hai kAraNa isa mata ke poSaka kaI pramANa DA0 tribhuvanadAna laheracanda vaDhora vAle ne prAcIna bhAratavarSa kA itihAsa nAmaka vRhadmanya meM diyA hai jisase AcArya hemacandrasUri kA hI mata puSTha hota hai hA~ isa prakAra samaya ke lie itihAsa meM bahutasI gar3abar3a haiM jisakI gaveSaNA karanA khAsa jarUrI hai ataH yahA~ pa ni yatmaka na kaha kara " mahAjano yenagataHsa panthAH " kaha denA hI paryApta hogA / nirNaya phira bhaviSya meM / Jain Ed346 International
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 183 usa hAlata meM gaccha kA saba bhAra zrAcArya suhasti para hI rahatA thA paTThAvalyAdi granthoM meM bhI isa bAta kA ullekha milatA hai jaise kiH"tatra vIAryamahAgirijinakalpika tulanAmArUDho jinakalpika kalpaH" "paTTAvali saM0 pRSTa 45 anta meM AryamahAgiri gajAgrapada tIrtha arthAt gajendra sthAna jo darzanapura nagara ke najadIka thA meM anazana kara samAdhi pUrva nAzavAna zarIra kA tyAga kara vI ni0 245 veM varSe svarga meM avatIrNa hue| ina mahApuruSa ke anazana vrata karane ke kAraNa vaha gajAprapada jainoM meM vizeSa tIrthabhUmi kahalAne lagA aura aneka bhavyAtmAnoM ne vahAM kI yAtrA darzana sparzana kara apanA kalyANa kiyA-Apake paTTadhara Aryabalissaha AcArya hue| AryamahAgiri ke svargavAsa ke pazcAta gaccha nAyaka Arya suhastisUri hue-Arya suhastisUri apane jIvana meM Apa svayaM evaM samrAT samprati dvArA jainadharma kA pracAra bhArata aura bhArata ke atirikta pAzcAtya dezoM meM bhI pracUratA se karavAyA thA jina dezoM ko loga anArya kahate the para samAT evaM sUrijI ke udyoga se ve Arya kahalAne laga gaye jinakA vizeSa varNana samrAT samprati ke jIvana meM likha pAye haiN| AryasuhastisUri eka samaya punaH ujjaina nagarImeM padhAre aura nagarIke bAhara eka udyAna Thahara gaye tatsazcAta kaI sAdhu nagara meM mandiroM ke darzanArtha gaye aura darzana karane ke bAda makAna kI yAcanArtha ve bhadrAseThAnI ke makAna para cale gaye / bhadrA ne sAdhuoM kA satkAra kiyA aura padhArane kA kAraNa pUchA? sAdhuoMne makAna kI yAcanA kI seThAnI ne bar3e hI harSa ke sAtha apanA makAna dene ko svIkAra kara liyA ataH sUrijI evaM saba sAdhu udyona se cala kara seThAnI bhadrA ke makAna meM A gaye vahA~ sUrijI kA vyAkhyAna bhI hotA thaa| ___ eka samaya sUrijI zAstroM kI svAdhyAya karate the usameM nalinIgulma nAmaka vaimAna kA adhikAra vAra vAra zrAyA karatA thaa| seThAnI bhadrA ke eka putra thA jisakA nAma thA 'AvantisukumAla jo sukumAratA meM zAlabhadra kI sparddha karatA huA apane sAta bhUmivAle raMgamahala meM 32 surasundariyoM sadRza striyoM ke sAtha svarga sadRza sukha bhoga rahA thA usane apane mahala ke andara baiThA huA sUrijI kI svAdhyAya sunI aura nalinIgulma vaimAna kA nAma sunakara upayoga lagAyA to usako jAtismaraNa jJAnotpanna ho gayA ataH vaha apane mahala se utara kara sUrijI ke pAsa AyA aura pUchA ki bhagavAn / Apa jisa nalinIgulma vamAna kA varNana kara rahe haiM vaha maiMne dekhA hai vahAM ke sampUrNa sukhoMko maiMne anubhava kiyA hai aura abhI bhI maiM usa sukhoM ko cAhatA hU~ kRpA kara yaha batalAveM ki aisA koI upAya hai ki maiM punaH nalinIgulma vaimAna meM jA skuu| sUrijI ne uttara diyA ki devAnupriya ! nalinIgulma vaimAna kaunasI bar3I bAta hai maiM sumako aisA rAstA batalA detA hU~ ki usa vaimAna se bhI anaMta guNe sukhoM ke sthAna ko prApta kara sakate hai ? kuvara ne kahA ki vaha kaunasA upAya hai ? sUrijI ne kahA jainadIkSA lekara usako sampUrNa ArAdhanA karane se svarga va paramparA se mokSa mila sakatA hai| basa / mukti ramaNI kA rasiyA bhAvanti sukumAla kA dila dIkSA se lalacA gayA / isa para sUrijI ne kahAki kuMvarajI ! Apa dIkSA lene ko to taiyAra hue hai para pahale Apa isa bAta kA vicAra kara lenA ki isa sukumAla zarIra se dIkSA palegI yA nahIM ? kAraNa dIkSA meM ramaNatA karane meM Atmika sukha to itanA hai ki jisakA jabAna dvArA varNana hI nahI kiyA jA sakatA hai para zarIra ke liye dIkSA meM aneka parisaha sahana karane par3ate hai yahAM maiNake dAntoM se lohA ke cannA cabAne hai tathA khaDgadhArA para calanA hai velu kI bhAMti nirasa aura agni tulya spAdi aneka kaThinAiyAM hai ityAdi / sUrijI ne AvaMtisukumAla kI parIkSA kii| 347 www.jamesrary.org
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 213 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AtisukumAla ne kahAM / prabhoM / maiMne pUrva janma meM bhI dIkSa lI evaM pAlI hai aura isabhava meM bhI maiMne nizcaya kara liyA hai ki dIkSA avazya lenI hai yadi parisaha sahana na hogA to maiM dIkSA lekara anazana kara dUMgA, ityAdi / sUrijI ne kahA ki, 'jahAM sukham devAnupriya / yadi itanI majabUtI hai to zIghratA kIjiye kyoki dharmakArya meM vilamba karanA ThIka nahIM hai / 'zreyasebahuvighnAni ' avantisukumAla sUrijI ko vandana kara vahA~ se calakara apane makAna para zrAyA aura apanI mAtA aura striyoM se dIkSA kI anumati mAMgI parantu ve kaba cAhAtI thI ki pyArA AvantisukumAla sadaiva ke liye hamako chor3akara calA jAya unhoMne bahuta samajhAyA para jinhoMne apane jJAna dvArA saMsAra ko eka kArAgraha samajha liyA hai ve mAtA aura striyoM kI pAsa meM kaba taka bandhA huA raha sakatA hai / AvantisukumAla ne to verAgya kI dhUna meM apane zarIra para se gRhastha ke kapar3e uttAra kara svayaM sAdhu kA vaiSa pahana liyA aura tatkAla hI sUrijI ke pAsa AyA ataH sUrijI ne Avanti ku~vara kI mAtA aura striyA~ ko samajhA kara vidhi vidhAna ke sAtha avantisukumAla ko dIkSA de dI / navantisukumAlane to pahale hI nizcaya kara liyA thA ki dIkSA lekara adhika kaSTa na sahana kara ke maiM anazana vrata kara dUMgA aura vaisA hI usane kiyaa| sUrijI kI AjJA lekara jaMgala meM jA rahe the parantu unake sukumAla pairoM meM kAMTA kaMkara lagane se rudhara kI dhArA bahane laga gaI / para munijI usakI paravAha na karate hue eka jaMgala meM jAkara dhyAna lagA diyA evaM ziprA nadI ke upakANTe para AtmAdhyana meM magna ho gaye rAtri samaya eka siyAlanI (bhRgalI) usa banameM bhramana karatI huI rudhara kI vAsanA se calatI calatI muni zrAvanti ke pAsa AI aura usake pairoM para lagA huA rakta ke kAraNa vaha pairoM ko kATa kATa kara khAnA zurU kara diyA kramazaH rAtri bhara meM usa muni kA tamAma mAMsa bhakSaNa kara gaI ataH muni zubhadhyAna meM kAla kara nalinIgulma vaimAna meM utpanna ho gayA vahA~ devatAoM ne jala puSpa varasAyA / suvaha hote hI bhadrAseThAnIjo ki apanI 32 putra vadhUoM ke andara eka to garbhavatI thI zeSa 3 1 putra vadhUoM ko sAtha lekara apane putra zrAvantimuni ke darzanArtha sUrijI ke pAsa AI sUrijI ko bandanA kara putrake liye pUchA to sUrijI ne kahA ki vahato jaMgala meM jAkara anazana vrata kara liyA hai ataH mAtA apanI putra vadhUtroM ko lekara vahA~ pahuMcI ki jahAM munine anazana kiyA thA para vahAM jAkara mAtA kyA dekhatI hai ki muni kA kalevara par3A huA thA mAtAne bahuta aphasosa kiyA bAda sUrijI ke pAsa Ai sUrijI ne unako zarIra kI anityatA evaM saMsAra kI asAratA kA upadeza diyA ki seThAnIbhadrA apanI 31 putra badhUtroM ke sAtha sUrijI ke caraNa kamaloM se bhagavatI jaina dIkSA grahana kara apanA Atma kalyANa kiyA / avantisukumAla kI eka strI jo garbhavati thI usake putra huA jisakA nAma 'mahAkAla' rakha gayA thA usane apane pitA ke dehatyAga ke sthAna bhagavAna pArzvanAtha kA vizAla mandira banAkara pratiSThA karavAI aura apane pitA ke nAma kI smRti ke liye usa mandira kA nAma 'zravanti pArzvanAtha' rakha diyA thA kaI rsA taka to caturvidha zrIsaMgha usa mandira kI sevA pUjA upAsanA kara Atma kalyANa kiyA para kisI samaya vahA~ brAhmaNoM kA jaura bar3ha jAne se unhoMne bhagavAn pArzvanAtha kI mUrti ko nIce dabAkara Upara mahAdeva kA liMga sthApita kara usakA nAma mahAkAla mahAdeva rakha diyA para jaba rAjA vikramAditya ko pratibodha dene vAle AcArya siddhasenadivAkara hue usa samaya unhoMne rAjA vimAditya kI zrAgraha se kalyANamandira nAmaka stotra Jain Educ3ternational
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 187 kI racanA kI jisake par3hane se mahAdeva kA liMga svayaM phATa kara AvantipArzvanAtha kI mUrti prakaTa huI jisakA varNana maiM AcArya siddhasenadivAkara ke jIvana meM vistAra pUrvaka liluuNgaa| zAmalI vihAra-AcArya suhastisUri apane ziSya maNDala ke sAtha bhUbhramana karate hue eka samaya tIrthaGkara munisuvrata kI yAtrArtha bharoca nagara meM padhAre vahA~ ke zrIsaMgha ne sUrijI mahArAja kA bar3e hI utsAha evaM samAroha se svAgata kiyA sUrijI ne zAmalI vihAra kA darzana kara usakI utpatti ke viSaya meM isa prakAra kahA jAtA hai ki isI bharoca nagara ke pAsa sadaiva bahane vAlI narmadA nadI ke kannAre eka bana ke andara saghana chAyA aura phala phUloM se samraddha vRkSa thA jisa para eka zAmalI apane baccoM ke sAtha rahatI thI aura usa bana ke phala phUloM se apane baccoM kA poSaNa karatI thI vahA~ eka zikArI khaTIka bhI zrAyA karatA thA jo pazuoM ko mAra kara mAMsa lejAkara usako becakara apanI AjIvikA karatA thA jaba khaTIka mAMsa taiyAra karatA thA taba kabhI kabhI vaha zAmalI pakSI usa para bhraSTA kara diyA karatI thI isase khaTIka gusse hokara eka bAna zAmalI ko aisA mArA ki vaha ghAyala hokara bhUmi para gira pdd'ii| bhAgyavazAt usa samaya eka zrAvaka usa vana meM A nikalA aura usane girI huI zAmalI kI trAsa ko dekhakara usake pAsa jAkara navakAra mantra sunAyA zAmalI ke bhAgya thA ki usane maratI maratI bhI navakAra mantra ko sunakara zraddhA sampanna hogaI / yahI kAraNa hai ki zAmalI mara kara eka siMhala deza kA rAjA zrIcanda kI rAnI candrAvatI kI kukSa meM putrIpane utpanna huI jaba putrI kA janma huA to aneka mahotsavoM ke sAtha usakA nAma zrImatI rakha diyA zrImatI aneka lAlana pAlana se rAjA ke ghara para vRddhi pA rahI thI rAjA kA kisI pUrva bhava saMskAroM se usa para itanA prema thA ki vaha jahA~ jAtA thA apanI putrI zrImatI ko sAtha le jAtA thaa| eka samaya kisI kAryavazAta rAjA zrIcanda bharoca nagara gayA thA vahA~ bhI apanI putrI zrImatI ko sAtha legayA bharocanagara eka vyApAra kA kendra thA rAjA bAjAra meM gayA to kisI vastu kharIdane ke liye eka RSabhadatta zreSTi kI dukAna para jA nikalA usa samaya RSabhadatta nirvRti ma baiThA navakAra mantra kA jApa kara rahA thA jaba rAjakanyA zrImatI ne seTha ke muha se navakAra mantra sunA to usako priya lagA itanA hI kyoM para rAjakanyA usa zabda para itanI mohita hogaI ki seThajI se prArthanA kI ki seThajI Apa kyA jApa kara rahe ho ? seTha ne kahA ki maiM navakAra mantra kA jApa kara rahA hU~ jo saba zAstroM evaM saba dharmoM kA sAra hai aura isake jApa se manuSya sarva sammati evaM svarga mokSa prApta kara sakatA hai ityAdi seTha ne navakAramantra kA mahAtmya kahA jisako sunakara rAjakanyA ne punaH prArthanA kI ki seThajI yaha mantra Apa mujhe sikhA deM to maiM zrApakA bar3A hI ahasAna mAnUMgI seThajI ne kahA isameM ahasAna kI kyA bAta hai maiM Apako merI svIdharmI behana samajha kara khuzI ke sAtha sikhA dUMgA basa seThajI ne do cAra vAra kahA aura zrImatI ne bar3e hI prema se use kaNThastha kara liyA zrImatI jyoM jyoM zraddhA pUrvaka nirmala dila se navakAra mantra kA jApa karane lagI tyoM tyoM unako Ananda AtA gayA Akhira usa navakAra mantra ke jApa se zrImatI ko jAtismaraNa jJAna ho AyA aura usane apanA pUrvabhava dekhA ki maiM isa nagara ke upavana meM rahane vAlI zAmalI pAkSI thI khaTIka ke hAthoM se mArI gaI para seThajI ke navakAra mantra sunAne se maiMne rAjA ke ghara para janma liyA hai aura Aja maiM sukha sAhabI bhoga rahI hU~ yaha saba navakAra mahAmantra kA hI prabhAva hai Aja maiM cAhU~ to usa khaTIka kA badalA le sakatI hU~ para aisA karane se aura bhI karma bandha kA kAraNa hogA jIva saba karmAdhina hai / virwwwv 30 www.amerary.org
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 183 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa __ zrImatI ne apane pitA ko kaha kara jisa vRkSa para se zAmalI bhUmi para girI thI usa bhUmi para tIrthakara munisuvratadeva kA eka bAvana dehariyoM saMyukta bhavya devAlaya banA diyA jo zAmalI kI smRti karavAne ke kAraNa usa mandira kA nAma 'zAmalIbihAra' rakha diyaa| yaha vihAra eka tIrtha svarUpa meM mAne jAne lagA ityAdi varNana hai usa mandira kA samaya samaya jIrNoddhAra bhI huA zAyad AcArya suhasti ke samaya taka vaha mandira maujUda bhI hogA / aura usa tIrtha kI yAtrAtha sUrijI bharoca padhAre hoN| para Aja to vaha mandira dRSTigocara nahIM hotA hai hA~ vartamAna meM bharUccha nagara meM eka munisuvratadeva kA prAcIna mandira vidyamAna jarUra hai zAyada yaha zAmaloM vihAra hI ho jisake darzana isa kitAba ke lekhaka ne vi0 saM0 1974 meM kiye the / AcArya mahAgiri aura AcArya suhastisUri jaina samAja meM bahuta hI prasiddha hai Apane jaina dharma ke pracAra evaM unnati ke aise aise cokhe aura anokhe kArya kiye haiM ki jaina samAja unako kabhI bhUla hI nahIM sakatI hai itanA hI kyoM para jaina samAja Apa ke upakAroM se Aja bhI ApakI RNI hai aura bhaviSya meM rahegI / ina yugalAcAryoM ke samaya pUrva hama kevala eka godAsagaccha aura unakI cAra zAkhAe~ ke darzana kara Aye hai para ina donoM AcAryoM kI ziSya paramparA se to aneka gaccha kula aura zAkhAe~ ke darzana karate haiM jisakA saMkSipta se pAThakoM ko digdarzana karavA dete haiM ki bhagavAna mahAvIra kI eka hI samudAya meM alaga alaga kitane gaccha kula aura zAkhAe~ kA prAdurbhAva hokara samudAyika zakti ko kisa prakAra kamajora banA dI thI zAyad jainadharma unnati ke uccezikhara para pahu~ca gayA thA yaha kalikAla kI kuTila gati se sahana nahIM huA ho ataH usake prakopa se hI isa prakAra gacchoM ke dvArA jainadharma aneka vibhAgoM meM vibhakta ho gayA ho ? __ Arya mahAgiri ke mukhya ATha ziSya the:-1-uttara 2 balissaha 3 dhanADya 4 zrIbhadra 5 kauDinya 6 nAga 7 nAgamitra aura 8 rohagupta evaM ATha ziSya the jisameM rohagupta dvArA trirAzika mata kI utpatti huI jisako hama Age cala kara ninhavoM ke adhikAra meM sAta ninhavoM ke sAtha likheNge| Arya mahAgiri ke ziSya se uttara balissaha nAmaka ziSya se uttarabalissaha nAma kA gaccha nikalA aura isa gaccha kI cAra zAkhAe~ bhI ho gaI 1-kauzaMbikA 2 sauritakA 3 kaukuMbInI 4 candanAgarI / Arya suhastisUri ke mukhya bAraha ziSya hue:-1-rohaNa 2-bhadrayaza 3-megha 4-kAmaddhi 5-susthi 6supratibuddha 7-rakSita 8-rohagupta 9-RSigupta 10-zrIgupta 11-brahmA aura 12-soma / ina bAraha ziSyoM se kitane gaccha evaM zAkhAe~ nikalI / jisa gaccha kula aura zAkhAe~ ke nAma isa prakAra haiM / 1-uddehagaccha-Arya rohaNa se udehagaccha nikalA isa gaccha se cha kula aura cAra zAkhAeM bhI nikalI jo kuloM ke nAma :-1 nAdabhUta 2 somabhUna 3 ullagaccha 4 hastalipta 5 naMdima aura 6 pArihAsaka aura cAra zAkhAeM jisake nAma :-1 uDuMbarikA 2 mAsapUrikA 3 matipatrakA 4 pUrNapatrakA / 2-cAraNagaccha-Arya zrIgupta se cAraNagaccha nikalA isase sAtakula aura cAra zAkhAe nikalI jisameM kuloM ke nAma :-1vatsalijja 2 prItidharmika 3 hAlima 4 puSpamitrika 5 mAlima 6 Arya ver3aka 7 kRSNasekha tathA cAra zAkhAoM ke nAma 1 hArita mAlAgArI 2 saMkAsIkA 3 gavedhukA 4 brajanAgarI Jain Educ e rnational
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 217 3-uDuvATikAgaccha-Arya bhadrayaza se uDuvATikA gaccha nikalA jisake tInakula aura cAra shaakhaaeN| kuloM ke nAma :-1 bhadrayazikA 2 bhadraguptikA 3 yazobhadrika aura zAkhAoM ke nAma :-1 caMpijjiyA 2 madijjiyA 3 kAkaMdiyA 4 meghahalijjiyA / / 4-vesavATikAgaccha-Arya kAmarddhi se vesavATika nAmaka gaccha paidA huA jisake cAra kula aura cAra zAkhA-kula 1 gaNika 2 medhika 3 kAmAddhika 4 indraparaka tathA zAkhAeM:-1 zrAvastikA rAjyapAlikA 3 antarijjiyA aura 4 kssemlijjyaa| 5-mAnavagaccha-Arya RSigupta kArkadika se mAnavagaccha nikAlA isa gaccha ke tIna kula aura cAra zAkhA-yathA kuloM kenAma :-1RSiguptaka 2 RSidatikA 3 abhijayanta,-zAkhAeM:-1kAzyapikA 2 gotamikA 3 vAziSTakA 4 saurASTikA / 6-koTikagaccha-Arya susthI aura supratibuddha se koTika gaccha nikalA isake bhI cAra kula aura cAra zAkhAeM jisake nAma :-2 baMbhalipta 2 vastralipta 3 vANijya 4 praznavAhana tathA cAra zAkhAeM jisake nAma :-1 uccanAgarI 2 vidyAdharI 3 3 vanI 4 mdhymikaa| isa prakAra ina AcAryoM se hI gacchoM kI sRSTi prArambha hotI hai Age calakara ina gaccha kula aura zAkhAe~ se bhI pratizAkhAe~ rUpa kaI bheda hue hai usako bhI yathA sthAna likhA jAyagA / para isameM eka bar3I bhArI vizeSatA yaha thI ki isa prakAra ke gaccha kUla zAkhA pratizAkhAe~ nikalane para bhI jainAgamoM kI zraddA prarUpanA meM kisI prakAra kA matabheda nahI pAyA jAtA hai jaise eka pitAke aneka putra hone para grAma evaM vyApAra ke nAmase alaga alaga vizeSaNoM se pahacAne jAte ho aura pitA kA hukama saba ekasA evaM ekamata se mAnatA ho to pitAko kisI prakAra kA raMja evaM duHkha nahI hotA hai / hA~ samudAyaka zakti kA chinna bhinna ho jAnA jarUra upekSaNIya kahA jA sakatA hai isI prakAra ina gaccha kula zAkhAoM ko bhA samajha lenA cAhiye / aura nyUnAdhika prarUpanA karane vAle ko ninhava karAra dete the| pUrvokta donoM prAcAryoM ke svargavAsa kA samaya isa prakAra paTTAvaliyoM meM pratipAdana kiyA hai Arya mahAgiri gRhavAsa 30 varSa, sAmAna dIkSA vrata 40 varSa, yuga pradhAna padAdhikAra 40 varSa, evaM 100 kA sarva AyuSya pUrNakara vIrAt 245 veM varSa meM Apa zrImAn svarga vAsI hue| Arya suhastisUri-gRhavAsa meM 30 varSa, sAmAna dIkSAvrata 24 varSa, aura yugapradhAna padAdhikAra 46 varSa, evaM sarva AyuSya 100 varSa pUrNakara vIrAt 291 varSa meM svarga vAsI hue / Arya mahAgiri ke paTTapara Arya balissaha AcArya hue inake bAda kramazaH Arya umAsvAti tatvArthAdi 500 pranthoM ke nirmANa kartA,-Arya zyAmAcArya pannavaNAsUtra kI saMkalanA karane vAle saMDila-samudra mA~gU-naMdila-nAgahasti-revati-siMha-khandila-hemavAn-nAgAjuna-govinda-bhUtadina-lohitya duSpagaNi aura devaddhigaNi ( isa prakAra ke nAma paTTAvaliyoM meM likhe milate hai ) aura ina kI zAkhA sadaiva ke lie alaga hogaI jisakoM hama Age calakara likheNge| Arya suhasti ke paTTapara do AcArya hue 1-Arya susthI 2-Arya supratibuddha-inakI paramparA bhI sadaiva ke liye alaga ho gaI thii| jisako hama yathA krama se likhate jAyeMge iti bhagavAn mahAvIra ke AThaveM paTTadhara Arya mahAgiri aura Arya suhastisUri : wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww. 351
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 187 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 12-prAcArya zrI yakSadevasUri (dvitIya) paTTe dvAdaza yakSadeva pada yuk sUreH padaM labdhavAn / baMgAnA mupadeza dAnakaraNAnmAMsAdane sakta tAm / / pAne tatparatAM nivArya sahasA yAtvopakeze pure / deze vai maru nAmake nRpa kulaM jaina cakAra svayam / / HTML cArya yatadevasUri bar3e pratApazAlI AcArya hue| Apa lohAkoTa nagara ke saciba prathusena ke honahAra suputra (dharmasena ) the| Apane taruNavaya meM kor3a rupaiyoM kI sampadA evaM solaha " striyoM ko tyAga kara AcArya zrI ratnaprabhasUri ke pAsa dIkSA lI / ApakA tyAga anu karaNIya aura tapasyA alaukika thii| Apa laghuvaya se hI pUre buddhivAna the / aura dIkSA lene ke pazcAt AcArya zrI ratnaprabhasUri kI saMrakSatA meM rahakara Apane pUrvo evaM aMgoM kA adhyayana rucipUrvaka kiyA karate the / Apa apanI vicakSaNa buddhi ke kAraNa apane pATha ko zIghra sIkha jAte the| dUra dUra se loga Apase zaMkAe nivRta karane ke liye Ate the / ApazrIkI vyAkhyAnazailI tulI huI aura manohara thii| Apa kA upadeza AbAla vRddha saba hI ko rocaka pratIta hotA thA / yahI kAraNa thA ki nara narendra, evaM deva devendra, aura vidyAdhara Adi ApakA vyAkhyAna sunane ko sadA lAlAyita rahate the| Apa kI vAkpaTutA ke kAraNa ahiMsA kA pracAra bahuta adhika huA Apa bar3e nirbhIka vaktA the| Apa guNoM ke AgAra aura jJAna ke sAgara the| Apake guNoM kA varNana karane meM bRhaspati bhI asamartha the| ___ uparokta guNoM ke kAraNa hI Apa ko yakAyaka zrI sammetazikhara tIrtharAja kI pavitra bhUmimeM AcArya padavI milI thI / Apa AcAryapada ke chattIsoM guNoM ko prApta karaliye the tathA zuddha paMcAcArako pAlane kA prabala prayatna karane meM saMlagna rahate the aura Apa sadA isa bAta kA dhyAna rakhate the ki mere zramaNa saMgha bhI isa prakAra ke guNoM ko sampadita kare / Apa saba prantoM meM vicaraNa kara saMgha ko amRtopadeza kA pAna karAte the| sAraNa vAraNa coyaNa aura paricoyaNa aisI cAra paddhati kI zikSA dene meM zrApa anavarata parizrama karate the / Apa kA prayatna sadaiva saphalIbhUta hotA thA / jina prAntoM meM Apa vicarate the yajJAyAgadi vedAntiyA~, vAmAmArgiyA~ evaM nAstikoM ko sabhamA samajhA kara satpatha para calane kA siddhAnta satarka batAte the / jisa prakAra bhAnu ke udaya hone se pragAr3ha timira kA nAza ho jAtA hai usI prakAra Apake saMsarga se kaI prANiyoM kA bhrama dUra huaa| udhara pUrva baGgAla meM jahA~ ki Apa dUsarIvAra nahIM padhAre the boddhadharma kA vistRta pracAra ho rahA thA, ataeva jaina dharma kI rakSA tathA pracAra ke liye apane suyogya ziSyoM ke sAtha baMgAla kI ora jAnA par3A thaa| usa prAnta meM bauddhoM ke sAtha kaI zAstrArthakara Apane syAdvAda dharma ko vijaya kA TIkA pradAna kiyA / boddha loga jagaha jagaha para parAjita hue ! pUrva baMgAla meM jo dUsare sAdhu vihAra karate the unhoMne bhI Apa ko pUrNa sahayoga diyA kyoMki ve vahA~ kI vastusthiti se khUba paricita the| 352
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ ausavAla saMvat 218 pAThakagaNa ! zrApa ko pahile batAyA jA cukA hai ki AcArya svayaMprabhasUri se dIkSA lete samaya vidyAbhara ramacUr3a ke pAsa jo nIlIpannAmaya cintAmagi pArzvanAtha kI mUrti thI, vaha mUrti darzanArtha ratnacUDamuni ne apane pAsa rakha lI thii| Age calakara vahI ratnacUr3a muni ratnaprabhasUri hue / prastutaH mUrti ratnaprabhasUri ke paTTaparamparA se aba yakSadevasUri ke pAsa maujUda thii| jisa samaya yakSadevasUri pratimA ke sammukha upAsanA ke lie virAjate the / usa samaya saccAyikA devI aura anya deva-deviyA~ bhI darzanArtha upasthita ho jAte the| eka bAra saccAyikA devI ne prAcArya zrI se vinatI kI ki Apa eka bAra marusthala kI ora vihAra kariye / marusthala meM ApazrI ke padhArane kI nitAnta AvazyaktA hai / AcAryazrI ne devI se pUchA ki devIjI! marUsthala meM hamAre kaI muni vihAra kara rahe haiM / phira merI hI vahAM aisI kyA AvazyaktA hai ? devI ne uttara diyA ki pUjyavara!ApazrI kA kArya to ApahI kara sakeMge dUsarA nahIM / Apa zrImAn eka bAra merI prArthanA svIkAra kara avazyameva marudhara kI ora pdhaariye| devI kA itanA Agraha dekhakara Apane marUsthala kI ora vihAra karane kA nirNaya kara liyA aura thor3e samaya meM marudhara kI ora vihAra bhI kara diyA / udhara marUsthala prAnta meM upakezapura ke mahArAva kSetrasiMha ( khetasI ) ko rAtri meM eka svapna AyA ki vaha apane lotAsA putra ko liye hue rAjamahala meM sotA huA thaa| yakAyaka cAroM ora se agni kI jvAlAe~ AtI huI dikhAI dii| rAjAne svapna hI meM khUba prayatna kiyA para agni se bacane kA koI upAya nahIM milA / anta meM rAjA ne yaha bhI nizcaya kara liyA ki yadi maiM svayaM agni meM jalakara bhasma ho jAUM vo kucha paravAha nahIM; kintu merA lar3akA kisI prakAra baca jAya / rAjA kI aisI bhAvanA hote hI eka mahAtmA sAmane se AtA huA dRSTigocara huA / usa mahAtmA ne una donoM ko jalatI huI Aga se bacA liyaa| isa ke bAda rAjA kI AMkha khulI to usako vismaya huA ki yaha kyA ghaTanA ghaTita huI haiM ? rAjA vicArasAgara meM nimagna ho gayA / usane apane maMtrI ko bhI yaha varNana kaha sunaayaa| rAtri ko rAjA ne apane svapna kI bAta apanI rAnI ko bhI sunAI / rAnI ne uttara diyA ki svapna kI bAteM asAra haiN| isa para itanA vicAra karanA vyartha hai / ataH rAjA ne apanI svapna kI dazA para itanA dhyAna nahIM diyA / AcAryazrI yakSadevasUri vihAra karate hue marUsthala prAnta meM pdhaare| jaba yaha samAcAra logoM ne sunA to prAntabhara meM Ananda chA gyaa| ThIka hai dharmajJa logoM ko isase bar3hakara harSa hI kisa bAta kA hotA hai devI kI atyAgraha ke kAraNa Apa zrI kramazaH vihAra karate hue upakezapura pdhaare| zrIsaMgha ne ApakA sundara svAgata kiyA caturvidha zrIsaMgha ke sAtha Apa zrI ne bhagavAn pArzvanAtha evaM mahAvIra kI yAtrA kI aura maGgalAcaraNa ke pazcAt dezanA dI / bAda bhIApakA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya para hotA thA Apane pharamAyA ki saMsAra meM janma jarA mRtyu rUpI alItA palItA arthAt agni laga rahI hai aura usameM ananta jIva jala rahe haiM / viSaya aura kaSAya rUpI IMdhana se vaha agni sadaiva najalyamAna rahatI hai yadi koI bhavyAtmA usa agni se bacanA cAhe to unake lie eka upAya jainadharma kI ArAdhanA karanA hai aura bar3e-bar3e rAjA mahArAja evaM cakravarti bhI svAdhIna sukha-sampati kA tyAga kara jaina-dIkSA dhAraNa kara isa agni se chuTakArA pAyA aura akSaya zAntiprApta kI hai yadi Apa loga bhI isI mArga kA anukaraNa kare to saMsArarUpI dAvAnala se baca sakate haiN| ityAdi / sUrijI mahArAja ne apanI ojasvI girA dvArA khUba samajhAye / rAva khetasI ne jyoM hI surijI kA vyAkhyAna sunA tyoM hI usako apane svapna kI smRti ho aaii| 353
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa usane socA ki vAstava meM mujhe svapna meM jisa agni se bacAyA ve yahI mahAtmA haiM jaba maiM dravyAgni se baca gayA to kyA huA bhAvAgni meM to maiM abhI jala hI rahA hU~ ataH maiM ina mahAtmAjI kI zaraNa lekara bhAvAgni se baca jAU~ / isa bhAvanA se sUrijI se arja kI he pUjyavara ! jaise ApazrI ne mujhe svapna meM dravyAgni se bacAyA hai vaise hI aba bhAvAgni se bacAiye maiM mere putra lAkhaNa ke sAtha dIkSA lene ko taiyAra huuN| _ AcArya zrI ne pharamAyA ki 'jahA~ sukham' yadi ApakI yahI bhAvanA hai to isa saMsAra rUpo agni se bacane ke lie aba vilamba nahIM karanA cAhiye / isa bAtoM ko sunakara sabhA maMtramugdha bana gii| itanA hI kyoM para rAjA aura rAjaputra ke tatkAlIna vairAgya aura sUrijI kA vairAgyamaya upadeza sunakara kaI bhavyoM ne ne rAjA kA anukaraNa karane ke lie taiyArI kara lii| devI saccAyika ne sUrijI ke pAsa Akara kahA kyoM pUjyavara ! marudhara meM padhArane se Apako lAbha huA hai na ? sUrijI ne kahA hA~ hA~ devIjI ! ApakA kahanA satya hI huaa| isI kAraNa to AcAryazrI ratnaprabhasUri ne ApakA nAma saccAyikA rakkhA hai| zubha muhUrta meM rAjA kSetrasiMha ne apane bar3e putra jaitasiMha ko rAjarohaNa kara Apa apane putra lAkhaNasI aura nAgarika logoM ke sAtha mahAmahotsava pUrvaka sUrijImahArAja ke caraNa kamaloM se bhagavatI jainadIkSA svIkAra karalI / tatpazcAt sUrijI marudharAdi aneka prAntoM meM vihAra kara jainadharma kI khUba hI unnati evaM prabhAvanA kii| yoM to Apa zrI ke aneka ziSya the, parantu lAkhaNyamuni kI yogyatA kucha aura hI thI / ye aura ziSyoM se kaI bAtoM meM baDhe caDhe hae the inakI vizeSa abhiruci zAstroM kI ora thii| sarasvatI kI dayA se Apane svalpa samaya meM sAre zrAvazyaka zAstroM kA adhyayana kara liyaa| prathama to Apa dUsaroM ke anubhavoM kA adhyayana kiyA para pazcAt Apane apane jJAna ko bhI sthAyI rUpa meM dUsaroM ke liye rakha chor3ane ke parama pavitra udezya se Apane prantha nirmANa karanA bhI prArambha kiyA / dhairyatA, gaMbhIratA, udAratA, samatA, kSamatA, zrAdi guNoM ke kAraNa Apa sarva priya ho gaye the / ina guNoM ke atirikta vAkpaTutA aura bhASaNa mAdhuryatA ke kAraNa Apake vyAkhyAna bahuta sarasa aura zravaNapriya hote the| una dinoM meM yakSadevasUrijI ke pAsa eka Apa hI aise suyogya ziSya the jo AcArya padake liye sarva prakAra se yogya the / inhIM alaukika aura upayogI guNoM ke kAraNa yakSadevasUri ne upakeza nagara meM rAva jaitrasiMha ke mahA mahotsava pUrvaka zrI saMgha ke samakSa maMtroM evaM vAsakSepa kI vidhi vidhAna se Apako zrAcArya pada para suzobhita kiyaa| prAcArya banAkara inakA nAma kakasUri rakkhA / yakSadevasUrI saMgha kI bAgaDora apane suyogya ziSya ko sauMpa siddhagiri kI yAtrArtha prasthAna kara diyaa| vahA~ pahu~cakara parama nirvRti kA sevana karane meM Apa sadA prayatnazIla rahate the| anta meM Apa zrI ne anazana vrata dhAraNa karajiyA aura 27 dina pUrNa samAdhi evaM dhyAna meM bitAye tatpazcAta isa nAzamAna zarIra kA tyAga kara parama samAdhi ke sAtha svarga sidhAye / iti paTTa bArahaveM yakSadeva kI sevA vibudha jana karate the / bAdI mAnI aura pAkhaNDI dekha dekha kara jarate the / udyota kiyA zAsana kA bhArI naye jaina banAte the / vIra prabhu ke zubha saMdeza ko ghUma ghUma sunAte the / iti zrI bhagavAn pArzvanAtha ke bArahaveM paTTapara prAcArya yakSadevasUri hue / _Jain Educati354National
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 bhagavAna mahAvIra kI paramparA ke nauveM paTTadhara zrAcAryasusthI aura AcArya pratibuddha nAmake do zrAcArya hue Apa gata prakaraNa meM par3ha Aye haiM ki AcArya suhastisUri ke mukhya bAraha ziSyoM meM Apa do the / jaba taka AcArya susthIsUri gacchanAyaka rahe vahA~ taka AcArya pratibuddhasUri gaccha kI sAra saMbhAla karate the / yaha paddhati zrAcArya saMbhUtivijayasUri aura zrAcArya bhadrabAhu svAmise hI calI A rahI thii| Apa donoM sUrivara dazapUrvadhara the, Apane jainadharmake pracAra hita bahuta prayatna kiyA aura Apane apanA kArya meM acchI saphalatA bhI pAI thI tathA kA vihAra kSetra bhI bahuta vizAla thA para ApakA vizeSa bhramaNa kaliMga dezakI zrora hotA thA, kaliMgakI khaMDagiri aura udayagiri pahAr3iyoMko kumArIkumAra parvata kahate the aura ve jainoMke tIrtharUpa hone se usa samaya zatruMjaya giranAra avatAra bhI kahalAte the| jaina nirpranthoM ke dhyAna karane yogya vahA~ aneka guphAeM bhI thIM ina AcAryoM ne bhI vahA~ raha kara yogAbhyAsa kiyA thA itanA hI kyoM para Apa vahA~ raha kara sUri maMtra kA japa bhI niraMtara kiyA karate the | Apane thor3A hI nahIM para koTIvAra sUri maMtra kA jApa kiyA thA yahI kAraNa hai ki pakA gaccha jo pahale nirmanthagaccha ke nAma se kahA jAtA thA para Apake samaya vaha koTIgaNa ke nAma se prasiddha huA jo koTIvAra sUri maMtra kA jApa karane kI smRti svarUpa thA / jaise AcArya hastiri ke bhakta rAjA samprati the isI prakAra Apake bhakta mahAmeghabahAna cakravarta mahArAjA khAravela (bhikSurAja the / zrApazrI ne samaya samaya rAjA khArabela ko upadeza de kara jainadharma kA pracAra karavAyA thA aura jaise rAjA samprati ne jainadharma kA pracAra ke hita Arya suhastisUri kI adhyakSatva meM sabhA kI thI isI prakAra rAjA khArabela ne Arya susthIsUri ke adhyakSatva meM kumAra kumArI parvata para eka virATa sabhA kI thI aura usameM jainadharma kA pracAra ke ajAvA jainAgamA (dRSTavAdAdi) jo kaI vismRta ho gaye the, unakI AcArya suhasthI sUri ke nAyakatA meM ThIka vyavasthA karavAkara tAr3apatrAdi para lipibaddha karavAye / T magadha kA AThavAM rAjAnanda ne kaliMga para AkramaNa kara vahA~ ke ratnAdi ke sAtha kaliMga jinamUrti le gayA thA, rAjA khArabela ne magadha para car3hAI kara apanA badalA liyA aura vaha mUrti punaH kaliMga meM le AyA aura Arya susthIra ke kara kamaloM se usI mandira meM punaH pratiSThA krvaaii| ina saba bAtoM kA ullekha hemavanta sthavirAvali aura hastI guphA ke zilAlekha meM milate haiM / jisako maiM Age ke pRSTha meM uddhRta karU~gA / Arya susthI evaM pratibuddha bar3e hI prabhAvazAlI hue Apake samaya jainadharma eka rASTrIya dharma bana cukA thA, Apake kara kamaloM se anekoM mandira mUrtiyoM kI pratiSTAeM evaM mumukSutroM kI dIkSA bhI huii| Arya susthI sUri kI samudAya koTIka gaccha ke nAma se kahalAI jAtI thI usa koTIka gaccha cAra zAkhAe~ nikalI / 1 - uccanAgorI 2 - vidyadharI 3 - bajrI aura 4 - madhyamikA aura isa gaccha se cAra kula bhI nikale the jaise 1 - baMbhalipta 2 - vastralipta 4 -- vAraNajya 4 - praznabAhanaka yoM to ina yugalAcAryoM ne anekoM ko dIkSA de apane ziSya banAye the para unameM pAMca sthavira mukhya the / 1 - Arya dinna 2 - Aryatriyaprantha 3 - Arya vidyAdhara gopAla 4 - Arya RSidatta aura 5 zrarya arhadatta / ina pAMcoM sthaviroM meM eka priyagrantha kA saMkSipta ullekha pranthakAroM ne isa prakAra kiyA hai ki marUdhara prAMta meM usa samaya harSapura nAma kA nagara jo ajayamerU ke najadIka thA (zAyada yaha mAravAr3akA vartamAna hara sAla grAma hI ho ) usa nagara meM zubhaTapAla nAma kA rAjA rAja karatA thA nagara meM 300 jaina mandira, 400 355 www.jamelbbary.org
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa anya darzaniyoM ke mandira, 1900 brAhmaNoM ke ghara, 3000 vyApAriyoM ke ghara (mahAjanoM) ke, 900 bagecA 700 vApiyeM 200 kuMe aura 700 dAnazAlAeM vagairaha the evaM nagara acchA AbAda thaa| usa samaya brAhmaNoMne vahA~ para ekayajJa kA prArambha kiyA aura eka bakare ko homa (balI) ke lie lAye ThIka usI samaya yahA~ para priyapranthAcArya kA zubha Agamana huA zrAvakoM ke kahane para sUrijI ne vAsakSepa maMtra diyA ki jAo isa vAsakSepa ko bakarA para DAla do basa zrAvakoM ne aisA hI kiyaa| aMbika abhyaSTita vAsakSepa ke prabhAva se bakarA svayaM ur3akara AkAzameM calA gayA aura vaha sthita raha kara kahane lagA are nirdaya brAhmaNoM tuma loga apanA svalpa svArtha ke lie aneka prANiyoM ke prANoM ko naSTa kara rahe ho isa samaya mArane kI niyata se mujhe bhI lAye ho yadi maiM bhI tumhArI taraha nirdayapanA dhAraNa kara lU to jaise hanumAna ne laMkA evaM rAkSasoM ko vidhvaMsa kiyA thA vaise hI maiM tuma saba ko yamadvAre pahu~cA sakatA huuN| are mUr3ha brAhmaNoM jinhoM ko tuma avatAra mAnate ho unake vAkyoM ko to yAda karo ki unhoMne kyA kahA hai : yAvanti pazuromANi pazugAtreSubhAratA / tAvad varSa sahasrANi paccante pazu ghAtakAH // jisa pazu kI hiMsA kI jAtI hai usake zarIra para jitane roma haiM utane hajAra varSa taka pazu mArane vAle ko naraka meM ghora duHkhoM kA anubhava karanA par3atA hai aura bhI dekhiye| yodadyAt kAMcanaM meruH kRtsnA caiva vasundharA / ekasya jIvitaM dadyAt na ca tulya yudhiSThiraH // eka dAnezvarI suvarNa kA meruH dAna karatA hai taba dUsarA eka maratA huA prANI ko bacA kara prANa dAna karatA hai ataH prANa dAna ke sAmane suvarNa ke merU kA dAna koI ginatI meM nahIM A sakatA hai / ityAdi isa para yajJa karane vAle evaM dekhane vAle bhayabhrA~ta ho kara pUchane lage ki zrApa kauna haiM ? isa para AkAza meM rahA huA bakarA kahane lagA ki maiM agni deva hU~ aura yaha pazu merA bahAna rUpa hai ataH tuma apanA bhalA cAhate ho to isa yajJa karma ko chor3a do aura isa nagara meM prAcArya priyaprantha sUri Aye hue haiM tuma saba loga vahA~ jAkara dharma kA svarUpa pUcho ve tumako ThIka rAstA batalAveMge usI mArga para cala kara zuddha dharma kA pAlana karo ki tumhArA kalyANa ho / are vinoM jaise narendroM meM cakravartI, dhanurdharoM meM dhanujaya hai isI prakAra satyavAdiyoM meM priyagrantha sUri hai ityAdi / bAda brAhmaNa mila kara AcArya priyagranthasUri ke pAsa Aye aura dharma kA svarUpa suna kara mithyA dharma kA tyAga kara zuddha jaina dharma ko svIkAra kiyA aura usakI hI ArAdhanA kii| priyagraMthasUri bar3e hI prabhAvika zrAcArya huye ApakI saMtAna madhyamikA zAkhA ke nAma se prasiddha huii| isI prakAra vidyAdhara gopAla se vidyAdharI zAkhA niklii| Arya susthI evaM supratibuddha ne jaina dharma kI ArAdhana pUrvaka anta samaya apane paTTa para Arya dinna ko niyukta kara Apa vIrAt 354 varSe svarga sidhAye / Jain Educaue Fernational
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 kaliMga deza kA itihAsa magadha deza kA nikaTavartI pradeza kaliMga bhI jainoM kA eka bar3A kendra thaa| isa deza kA itihAsa bahuta prAcIna hai| bhagavAna Adi tIrthaMkara zrIRSabhadeva svAmI ne apane 100 putroM ko jaba apanA rAjya bA~TA thA to kaliMga nAmaka eka putra ke hisse meM yaha pradeza AyA thaa| usake nAma ke pIche yaha pradeza bhI kaliMga kahalAne lgaa| cirakAla taka isa pradeza kA yahI nAma calatA rahA / veda, smRti, mahAbhArata, rAmAyaNa aura purANoM meM bhI isa deza kA jahA~ tahA~ kaliMga nAma se hI ullekha huA hai / bauddha granthoM meM bhI isa pradeza kA nAma kaliMga hI likhA milatA hai / bhagavAna mahAvIra svAmI ke zAsana taka isakA nAma kaliMga hI kahA jAtA thA / zrIpannavaNAsUtra meM jahA~ sAr3he paccIsa Arya kSetroM kA ullekha hai una meM se eka kA nAma kaliMga likhA huA hai / yathA"rAjagihamagaha caMpAaMgA, taha tAmalitibaMgAya / kaMcaNapuraMkaliMgA baNArasI caiva kAsIya / " usa samaya kaliMga kI rAjadhAnI kAMcanapura thI / isa deza para kaI rAjAoM kA adhikAra rahA hai| tathA kaI maharSiyoM ne isa pavitra bhUmi para vihAra kiyA hai tevIsa tIrthakara zrIpArzvanAtha prabhu ne bhI apane caraNakamaloM se isa pradeza ko pAvana kiyA thA / tatpazcAt Apa ke ziSya samudAya kA isa prAnta meM vizeSa vicaraNa huA thA / mahAvIra prabhu ne padhAra kara isa prAnta ko pavitra kiyA thaa| isa prAnta meM kumAragiri ( udayagiri ) tathA kumArI ( khaNDagiri ) nAmaka do pahAr3iyA~ haiM jina para kaI jainamaMdira tathA zramaNa samAja ke lie kandarAaiM haiM isa kAraNa se yaha deza jainiyoM kA parama pavitra tIrtha rahA hai| kaliMga, aMga, baMga aura magadha meM ye donoM pahAr3iyA~ zatrujaya giranAra avatAra nAma se bhI prasiddha thiiN| ataeva isa tIrtha para dUra dUra se kaI saMgha yAtrA karane ke hita zrAyA karate the / brAhmaNoM ne apane prathoM meM kaliMga vAsiyoM ko 'vedadharmavinAzaka' batalAyA hai / isase mAlUma hotA hai ki kaliMga nivAsI saba eka hI dharma ke upAsaka the| dUsare zabdoM meM yaha bhI kahA jA sakatA hai ki ve saba ke saba jainI the / brAhmaNa loga kahIM kahIM apane granthoM meM bauddhoM ko bhI 'vedadharma vinAzaka' kI upAdhi se ullekha kiyA hai para kaliMga meM pahale bauddhoM kA nAma-nizAna taka bhI nahIM thaa| mahArAjA azoka ne kaliMga deza para AkramaNa kiyA thA usI ke bAda kaliMga deza meM bauddhoM kA praveza huA thaa| brAhmaNoM ne apane Aditya purANa evaM padmapurANa meM yahAM taka likha diyA hai ki kaliMga deza anArya logoM ke rahane kI bhUmi hai / jo brAhmaNa kaliMga meM praveza karegA vaha patita samajhA jAvegA / yathA--- "gatvaitAnkAmatodezAtkaliMGgAzca patet dvijaH / " yaha bhI bahuta sambhava hai ki zAyada brAhmaNoM ne kaliMga deza meM pahu~ca kara jainadharma svIkAra kara liyA ho / isI hetu unhoMne brAhmaNoM ko kaliMga meM jAne taka ko bhI niSedha kara diyA ho| usa samaya eka bAra jainoM kA kaliMga deza meM pUrA sAmrAjya hogayA para Aja vahA~ jainiyoM kI vizeSa basatI nahIM hai| isakA kAraNa vidhammiyoM kA atyAcAra ke sivAya aura kyA ho sakatA hai| tathApi dUradarzI jainiyoM ne apane dharma kI smRti ke cinharUpa kaliMga deza meM kucha na kucha to kArya avazya kiyaa| ve sarvathA vaMcita nahIM rahe / itihAsa sApha-sApha batalA rahA hai ki vikrama kI bArahavIM zatAbdI taka to kaliMga 357 www.hindhiorary.org
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa deza meM jainiyoM kI pUrNa jAhojalAlI thii| itanA hI nahIM para vikrama kI solahavIM zatAbdi meM sUryavaMzI mahArAjA pratAparUdra vahA~ kA jainI rAjA thaa| usa samaya taka to kaliMga deza meM jaina dharma kA astitva thor3A bahuta pramANa meM avazya hI rahA thA / para prazna yaha upasthita hotA hai ki sarvathA jainadharma yakAyaka kaliMga meM se kaise calA gayA / isa para vidvAnoM kA mata hai ki jainoM para kisI vidharmI rAjasattA pUrvaka nirdayatA se aise pratyAcAra hue hoMge ki unheM kaliMga deza kA parityAgana karanA pdd'aa| yadi isa prakAra kI koI Apatti nahIM AtI to kadApi jainI isa deza ko sarvathA prakAra se nahIM chor3ate / kevala isI deza meM jainoM para vidharmiyoM ke atyAcAra hue ho aisI bAta nahIM hai, para vikrama kI AThavIM nauvIM zatAbdI meM mahArASTra meM bhI jainoM ko isI prakAra kI musIbata se sAmanA karanA par3A thA kyoMki vidharmI narezoM se jainiyoM kI unnati dekhI nahIM jAtI thI / ve to jainiyoM ko duHkha pahu~cAnA apanA dharma samajhate the / kaI jaina sAdhu zUlI para laTakA diye gaye / ve jIte jI kolhU meM pere gaye / unheM jamIna meM dhA gAr3a kara kAga aura kuttoM se nucavAyA gayA isake kaI pramANa mI upasthita haiM / "hAlasya mahAtmya" nAmaka grantha, jo tAmilI bhASA hai, usake 68 veM prakAraNa meM ina atyAcAroM kA romAMcakArI vistRta na maujUda hai, kintu jainiyoM ne apane rAjatva meM kisI vidharmI ko nahIM satAyA thA yahI jainiyoM kI vizeSatA hai| yaha kama gaurava kI bAta nahIM hai ki jainI apane zatru se badalA lene kA vicAra taka bhI nahIM karate the / yadi jainiyoM kI nIti kuTala hotI to kyA ve samrAT candragupta maurya yA samprati evaM kumArapAlA nareza ke rAjya meM vidharmiyoM ko satAne se cUkate, kadApi nahIM / para jainI kisI ko satAnA to prati kabhI asa vicAra taka bhI nahIM karate haiM / meM rahA, dUsare jIva ke jaina zAstrakAroM kA yaha khAsa mantavya hai ki apane prakAza dvArA dUsaroM ko apanI ora AkarSita karanA tathA sadupadeza dvArA bhUle bhaTakoM ko rAha batAnA aura sabake prati maitrIbhAva rakhanA cAhie yaha jainiyoM kA sAdhAraNa AcAra hai| jo thor3A bhI jainadharma se paricita hogA uparokta bAta kA avazyameva samarthana karegA | parantu vidharmiyoM ne apanI sattA ke mada meM jainiyoM para aise-aise kaSTaprada atyAcAra kiye ki jinakA varNana yAda Ate hI romAMca khar3e ho jAte haiM tathA sunane vAloM kA hRdaya thara-thara kA~pane laga jAtA hai / jisa mAtrA meM jainiyoM meM dayA kA saMcAra thA vidharmI usI mAtrA meM nirdayatA kA vartAva kara jainiyoM ko isa dayA ke lie cir3hAte the / para jainI isa bhayAvanI avasthA meM bhI apane nyAyapatha se tanika bhI vicalita nahIM hue / yahI kAraNa hai ki Aja taka jainI apane pairoM para khar3e haiM aura nyAya patha para pUrNarUpa se ArUr3ha haiM / dharma kA prema jainiyoM kI raga-raga meM ramA huA hai jainoM ke syAdvAda siddhAntoM kA Aja bhI sArA saMsAra meM lohA mAnA jAtA hai / syAdvAda ke pracaMDa zastra ke sAmane midhyAtviyoM kA kutarka Tika nahIM sakatA / syAdvAda kI nItidvArA Aja bhI jainI vidharmiyoM kA mu~ha banda kara sakane meM samartha haiN| kaliMga deza meM jainiyoM kA nAma nizAna taka jo Aja nahIM milatA hai isakA vAstavika kAraNa yahI hai ki vidharmiyoM ne jainiyoM ke sAtha dharma dveSa ke kAraNa anyAyapUrvaka atyAcAroM se mahAn dukhI kiye ki una logoM ko kaliMga kA tyAga karanA par3A ataH kaliMga pradeza jainiyoM se nirvAsita ho gayA ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai / aura yaha kevala merI hI mAnyatA nahIM hai para Adhunika saMzodhakoM evaM itihAsakAroM kA bhI yahI mata hai ki vidharmiyoM dvArA jainoM para bahuta julma gujarA gayA thA ityAdi / Jain Edu international
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 jainAcAryoM ne anyAnya viSayoM para bar3e bar3e pranthoM kA nirmANa kiyA para jisa kaliMga ke sAtha cirakAla taka jainoM kA ghaniSTha saMbaMdha rahA thA usake lie zAyada hI kisI ne do cAra paMkti likhI ho / kyA zvetAmbara aura kyA digambara Aja isa bAta ke lie donoM ne bilkula maunavrata kA hI sevana kiyA hai / yadi kisI ne thor3A bahuta likhA bhI hogA to zAyada ve musalamAnoM ke atyAcAroM se baca nahIM sake hoMge / phira bhI bar3I khuzI kI bAta hai ki thor3e arse pUrva purAne bhaMDAra kI saMbhAla karate samaya eka 'hemavaMta paTTAvalI' (therAvajI ) upalabdha huI hai aura usameM kaliMga ke itihAsa kI thor3I bahuta sAmagrI hai / hemavaMtapaTTAvalI ke nirmANa karttA AcArya hemavaMtasUri jo prasiddha anuyogadhAra evaM mAthurI vAcanA ke nAyaka AcArya skaMdila sUri ke ziSya evaM paTTadhara the / zrApakA samaya vikrama kI cauthI zatAbdI kA hai / naMdIsUtra meM bhI Apake nAma kA ullekha pAyA jAtA hai / jaina paTTAvaliyoM meM saba se prAcIna evaM mahatva vAlI yaha hemavaMta paTTAvalI hai / isameM varNita ghaTanAeM prAyaH aitihAsika ghaTanA kahI jA sakatI haiM / prastuta paTTAvalI padya evaM gadya meM likhI gaI hai| isa paTTAvalI kA sArAMza gurjaragirA meM paM0 hIrAlAla haMsarAja jAmanagara vAle ne apanI aMcalagaccha bar3I paTTAvalI meM tathA itihAsavettA panyAsajI zrI kalyANavijayajI mahArAja ne 'vIra nirvANa samvat aura jainakAlagaNanA' nAmaka pustaka ke pariziSTa ke rUpa meM uddhRta kiyA hai aura vaha hindI bhASA meM hone se maiM pAThakoM kI jAnakArI ke liye kevala kaliMga ke sAtha saMbaMdha rakhane vAlI ghaTanA ko hI yahA~ uddhata kara detA hU~ / pATaliputrI ke maurya rAjya zAkhA ko puSyamitra taka likhane ke bAda therAvalI kArane kaliMgadeza ke rAjavaMza kA varNana diyA hai / hAthIguMphA ke lekha se kaliMgacakravartI mahArAjA khArabela kA to thor3A bahuta paricaya vidvAnoM ko avazya hai, para usake vaMza aura usakI saMtati ke viSaya meM abhI taka kuchabhI pramANika nirNaya nahIM huA thaa| hAthIguMphA ke zilAlekha ke 'cetavasavaghanasa' isa ullekha se kaI kaI vidvAna khArabela ko 'caitravaMzIya' samajhate haiM, taba koI use 'cedivaMza' kA rAjA kahate the / hamAre prastuta therAvalIkArane isa viSaya ko bilkula spaSTa kara diyA hai / therAvalI ke lekhAnusAra khAravela na to caitravaMzI thA aura na cedi vaMzI para vaha to ceTakavaMzIya thA / kyoMki vaha vaizAlI ke prasiddha rAjA ceTaka ke putra kaliMgarAja zobhanarAya kI vaMza paraMparA meM janmA thA / ajAtazatru ke sAtha kI lar3AI meM ceTaka rAjA ke marane para usakA putra zobhanarAya vahA~ se bhAga kara kisa prakAra kaliMga rAja ke pAsa gayA aura kaliMga kA rAjA huA ityAdi vRtAMta therAvalI ke zabdoM meM hI nIce likha dete haiM / vidvAna loga dekheMge ki kaisI apUrva ghaTanA hai / "vaizAlI kA rAjAceTaka tIrthaMkara mahAvIra kA utkRSTa zramaNopAsaka thA | caMpAnagarI kA adhipati rAjA koNika, jo ki ceTaka kA bhAnajA thA, ( anya zvetAmbara jaina sampradAya ke granthoM meM koNika ko ceTa kA dohitA likhA hai ) vaizAlI para car3ha AyA aura usane lar3AI meM harA diyA / lar3AI meM harAne bAda anna jala kA tyAga kara rAjA ceTaka svargavAsI huA / ceTaka ke zobhanarAya nAma kA eka putra vahA~ se ( vaizAlI nagarI se ) bhAga kara apane zvasura kaliMgAdhipati sulocana kI zaraNa meM gayA / sulocana ke putra nahIM thA isaliye apane dAmAda zobhanarAya ko kaliMga deza kA rAjyAsana dekara vaha paraloka vAsI huzrA / bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke bAda 18 varSa bItane para zobhanarAya kA kaliMga kI rAjadhAnI 359 www.jainaticalry.org
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kanakapura meM rAjyAbhiSeka huaa| zobhanarAya jainadharma kA upAsaka thaa| vaha kaliMga deza meM tIrtha svarUpa kumAra parvata para yAtrA kara ke utkRSTa zrAvaka bana gayA / ___ zobhanarAya ke vaMza meM pA~cavI pIr3hI meM caMDarAya nAmaka rAjA huA jo mahAvIra ke nirvANa se 149 varSa bItane para kaliMga ke rAjyAsana para baiThA thaa| caMDarAya ke samaya meM pATalIputra nagara meM zrAThavA~ naMda rAjA rAjya karatA thA, jo abhimAnI aura ati lobhI thaa| vaha kaliMga deza ko naSTa bhraSTa karake tIrtha svarUpa kumAragirI para rAjA zrINika ke banavAye huye jinamandiroM ko tor3a usameM rakhI huI RSabhadeva kI suvarNamayI pratimA ko uThA kara pATalIputra meM le aayaa| isake bAda zobhanarAya kI AThavIM pIDhI meM kSemarAja nAmaka kaliMga kA rAjA huA / vIra nirvANa ke bAda jaba 227 varSa pUre hue taba kaliMga ke rAjyAsana para kSemarAja kA abhiSeka huA aura nirvANa se 239 varSa bItane para magadhAdhipati azoka ne kaliMga para car3hAI kIra aura vahAM ke rAjA kSemarAja ko apanI AjJA manAkara vahAM para usane apanA gupta saMvatsara claayaa| mahAvIra nirvANa se 275 varSa ke bAda kSemarAja kA putra vuDa DharAja3 kaliMgadeza kA rAjA huaa| vuDa DharAja jainadharma kA parama upAsaka thA / usane kumAragiri aura kumArIgiri nAma ke do parvatoM para zramaNa aura nimranthiyoM ke cAturmAsya karane yogya 11 guphAeM khudavAI thiiN| bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ko jaba 300 varSa pUre hue taba vuDDharAya kA putra bhikkhurAya kaliMga kA rAjA huaa| bhikkhurAya ke nIce likhe anusAra tIna nAma kahe jAte haiM: nirmantha-bhikSuoM kI bhakti karanevAlA hone se usakA eka nAma 'bhikkhugaya' thA / pUrva paraMparAgata 'mahAmegha' nAmaka hAthI usakA vAhana hone se usakA dUsarAnAma 'mahAmeghavAhana' thaa| usakI rAjadhAnI samudra ke kinAre para hone se usakA tIsarA nAma 'khAravelAdhipati' thaa| bhikSurAja atizaya parAkramI aura apanI hAthI Adi kI senA se pRthviImaMDala kA vijetA thaa| panyAsajI ne mUla paTTAvalI kA anuvAda ke sAtha apanI ora se phuTa noTa bhI diye haiM ve bhI yahAM para jyoM ke tyoM de diye jAte haiM ki Apake bhAva jyoM ke syoM jAna liye jAya / (1) hAthIguphA vAla khArabela ke zilAlekha meM bhI paMkti 16 vIM meM 'khemarAjA' isa prakAra bArabela ke pUrvaja ke taura se kSemarAja kA nAmollekha kiyA hai| (2) kaliMga para car3hAI karane kA jikra azoka ke zilAlekha me' bhI hai / para vahAM para azoka ke rAjyAbhiSeka ke AThaveM varSa ke bAda kaliMga vijaya kA ullekha hai / rAjya prApti ke bAda 3 athavA 4 varSa pIche azoka kA rAjyAbhiSeka huA mAna lene para kaliMga kA yuddha bhrazoka ke rAjya ke 12-13 varSa meM bhaaygaa| therAvalI meM azoka kI rAjya prApti nirvANa se 209 varSa ke bAda limbI hai arthAta 210 meM ise rAjyAdhikAra milA aura 239 meM usane kaliMga vijaya kiyA / isa hisAba se kaliMga vijaya vAlI ghaTanA azoka ke rAjya ke 30 3 varSa ke aMta meM AtI hai, jo ki zilAlekha se mela nahIM khaatii| (ka) azoka ke gupta saMvatsara calAne kI bAta ThIka nahIM jaMcatI / mAlaga hotA hai ki therAbalI lekhaka ne apane samaya meM pravalita gupta sAjAnoM ke calAye gupta saMvat ko azoka calAyA huA mAna lene kA dhokhA khAya hai| isI ullekha se isakI ati prAcInatA ke sambandha meM bhI zaMkA utpanna hotI hai| (3) vuDDharAja kA nAma bhI svArabela ke hAthIM guMphA vAle lekha meM 'vuDDharAnA kA isa prakAra ullekha hai| Jain Education international
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 usane magadha deza ke rAjA puSpamitra ko 2 dhAra parAjita karake apanI AjJA manavAI / pahale naMdarAjA RSabhadeva kI jisa pratimA ko uThA le gayA thA use vaha pATaliputra nagara se vApisa apanI rAjadhAnI meM legayA aura kumAragiri tIrtha meM zreNika ke banavAye hue jinamaMdira kA punaruddhAra karAke Arya suhastI ke ziSya susthI-suprati buddha nAma ke sthaviroM ke hAthoM se use phira pratiSThita karAkara usameM sthApita kiyaa| pahale jo bArahavarSa taka duSkAla par3A thA usameM AryamahAgiri aura AryasuhastIjI ke aneka ziSya zuddha AhAra na milane ke kAraNa kumAragiri nAmaka tIrtha meM anazana karake zarIra chor3a cuke the| usI duSkAla ke prabhAva se tIrthakaroM ke gaNadharoM dvArA prarUpita bahutere siddhAnta bhI naSTa prAya ho gaye the| yaha jAnakara bhikkhurAya ne jaina siddhAntoM kA saMgraha aura jainadharma kA vistAra karane ke liye saMpratirAjA kI nAI zramaNa nigraMtha tathA nirgathiyoM kI eka sabhA vahA~ kumArI parvata nAmaka tIrtha para ikaTThI kI, jisameM Arya mahAgirijI kI paraMparA ke balissaha, bodhiliMga, devAcArya, dharmasenAcArya, nakSatrAcArya, Adika do sau jinakalpa kI tulanA karane vAle jinakalpI sAdhu, tathA Aryasusthita, Aryasupratibuddha, umAsvAti, zyAmAnArya prabhRti tIna sau sthavirakalpI nigraMtha Aye / AryA poiNI zrAdi tIna sau nimranthI sAdhviyoM bhI vahA~ ikaTThI huI thIM / bhikkhurAya, sIvaMda, cUrNaka, selaka zrAdi sAtasau zramaNopAsaka aura bhikkhurAya kI strI pUrNamitrA zrAdi sAta sau zrAvikAe bhI usa sabhA meM upasthiti thiiN| putra, pautra aura rAniyoM ke parivAra se suzobhita bhikkhurAya ne saba nigraMthoM aura nipraithiyoM ko namaskAra karake kahA-'he mahAnubhAvo ! aba Apa bardhamAna tIrthakara prarUpita jainadharma kI unnati aura vistAra karane ke liye sarvazakti se udyamavaMta ho jAya~ / ' bhikkhurAya ke uparyukta prastAva para sarva nirmatha aura nithiyoM ne apanI sammati prakaTa bhI aura bhikhurAya se pUjita satkRta aura sammAnita nirmatha aura nimaMthiyA~ magadha, mathurA, vaMga Adi dezoM meM tIrthakara praNIta dharma kI unnati ke liye nikala pdd'e| ___ usake bAda bhikkhurAya ne kumAragiri aura kumArIgiri nAmaka parvatoM para jina pratimAoM se zobhita aneka guphAe~ khudavAI, vahA~ jinakalpa kI tulanA karane vAle nigraMtha varSA kAla meM kumArIparvata kI guphAoM meM rahate aura jo sthavirakalpI nirpatha hote ve kumAraparvata kI guphAoM meM varSA kAla meM rahate / isa prakAra bhikkhurAya ne nigranthoM ke liye vibhinna vyavasthA kara dI thii| uparyukta sarva vyavasthA se kRtArtha hue bhikkhurAya ne balissaha, umAsvAti, zyAmAcAryAdika sthaviroM ko namaskAra karake jinAgamoM meM mukuTa tulya dRSTivAda aMga kA saMgraha karane kI prArthanA kii| __bhikkhurAya kI preraNA se pUrvokta sthavira AcAryoM ne avaziSTa dRSTivAda ko zramaNa samudAya se thor3A ( hAthI guphA ke zilAlekha meM bhI mithurAjA, mahAmeghavAhana, aura svAraghelasiri ina tInoM nAmoM kA prayoga khAravela ke lie huA hai| (2) khAravela ke zilAlekha meM bhI magadha ke rAjA haspitamitra (puSpamitra kA paryApa)ko motane kA saralekha hai (3) naMdarAja dvArA lejAI gaI jina mUrti ko kaliMga meM vApisa le jAne kA hAthIguMphA meM isa prakAra spaSTa ullekha hai:"naMdarAjanItaM ca kAligaM jinaM sanivesa' gRharatanAna paDihAre hi bhaMga mAgadha-vasuMdha neyAti [1]? ( hAthI guMphA lekha paMkti 12, bihAra orisA jarnala, vaoNlyuma 4 bhAga 4 ) 361 www.dinelibrary.org
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa gor3A jJAna ekatra kara bhojapatra, tAr3apatra, aura valkala para akSaroM se lipi baddha karake bhikkhurAya kA manoratha kiyA aura isa prakAra ve Arya sudharma racita dvAdazAMgI ke saMrakSaka hue | 1 - usI prasaMga para zyAmAcArya ne nirbaMdha sAdhu sAdhviyoM ke sukhabodhArtha 'pannavaNAsUtra' kI racanA kI || 2- sthavira zrIumAsvAtijI ne usI uddezya se niyukti sahita 'tatvArtha sUtra' kI racanA kI 2 3 - sthavira Arya balissaha ne vidyApravAda pUrva meM se 'aMgavidyA' Adi zAstroM kI racanA kI 3 | isa prakAra jina zAsana kI unnati karane vAlA bhikkhurAya aneka vidhi dharma kArya karake mahAvIra nirvANa se 330 varSo ke bAda svargavAsI huA / bhikkhurAya ke bAda usakA putra vakrarAya kaliMga kA adhi pati huA / vakrarAya bhI jainadharma kA anuyAyI aura unnati karane vAlA thA / dharmArAdhana aura samAdhi ke sAtha yaha vIra nirvANa se 362 varSa ke bAda svargabAsI huA / vakrarAya ke bAda usakA putra 'viduharAya'5 kaliMga deza kA adhipati huA / viduharAya ne bhI ekAma citta se jainadharma kI ArAdhanA kI nirmatha samUha se prazaMsita yaha rAjA mahAvIra nirvANa se 395 varSa ke bAda svargavAsI huA / " 1 "vIra nirvANa saMvat aura jaina kAla gaNanA pRSTa 166-75" Arambha hotA hai jo paMcavI para caNDarAya kA aura magada kA mUrti le AnA evaM uparokta paTTAvalI meM kaliMga kA rAjavaMza rAjA ceTaka ke putra zobhanarAya se kaliMga pati sulocana ne apane damAda ko kaliga pati banAyA thA usa zobhanarAya ke Age khemarAja buddharAja aura bhikSurAja ( khAravela ) tathA isake putra vikrarAya baduharAya nandarAjA kaliMga se jinamUrti le jAnA aura puSpamitra ke samaya khArabela vApisa magada se zrArya sumthI aura supratibuddha kI adhyakSatA meM kumAra kumArI parvata para zramaNa evaM caturvidha dRSTivAda aMga kA uddhAra karavAnA Adi Adi varNana AtA hai yaha saba varNana hastI guphA kA khArabala kA zilAlekha se barAbara milatA huA hai ataH isa paTTAvalI kI ghaTanA aitihAsika ghaTanA hone meM saMdeha karane ko thor3A bhI sthAna nahIM milatA hai| aba Age calakara hama kaliMga pradeza kI zodha khoja se jo aitihAsika ghaTanAeM milI haiM usakA ullekha kareMge / saMgha ekatra honA (1) zyAmacArya kRta 'pannavaNa sUtra' aba taka vidyamAna hai / ( 2 ) umAsvAtikRta 'tatvArtha sUtra' aura isakA svopajJa bhASya abhI taka vidyamAna hai| yahA~ para ullikhita 'niryukti' zabda saMbhavataH isa bhASya ke ho bhartha meM prayukta huA jAna par3atA hai / ( 3 ) aGgavidyA prakIrNaka bhI hAla taka maujUda hai / koI nau hajAra zloka pramANa kA yaha prAkRta gadya padya meM likhA huA 'sAmudrika vidyA' kA grantha hai / ( 4 ) kaliMga deza ke udayagiri parvata kI mAnikapura guphA ke eka dvAra para khudA huA vakradeva ke nAma kA zilAlekha milA hai jo isI vakrarAya kA hai / lekha nIce diyA jAtA hai : "verasa mahArAja kaliMgAdhipatino mahAmeghavAhana vakradeva sirino leNaM / " ( jinavijaya saM0 prAcIna jainalekha pR0 46 ) (5) udayagiri kI macapurI guphA ke sAtaveM kamare meM vidurAya ke nAma kA eka choTA lekha hai / usameM likhA hai ki yaha layana (guphA) 'kumAra vidurAya' kI haiN| dekha ke mUla zabda nIce diye jAte haiM: "kumAra baduzvasa lenaM" ( epigrAphikA iMDikA jilda 13 ) 362 Jain Education international
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 vidvAnoM kI zodha khoja aura kaliMga kA itihAsa-Aja vijJAnika yuga evaM zodha khoja kA jamAnA hai ! jisa zodha khoja ne kamAla kara diyA hai, soye hue bhAratIyoM ko jagA diyA hai| jina bAtoM ko hama svapna meM bhI nahIM jAnate the itanA hI kyoM para hama hamAre pUrvajoM kA ujjavala gaurava ko bhI bhUla baiThe the / unakA nAma nizAna taka bhI hamAre lakSa meM nahIM the; para saMzodhakoM ke pUrNa parizrama se Aja aneka prAcIna zilAlekha tAmrapatra dAnapatra sikke vagairaha upalabdha hue haiM ki jinhoM ke AdhAra para Aja hama prAcIna itihAsa kI bhIMta jyoM tyoM khar3I kara sakate haiN| yoM to bhArata ke kaI vibhAgoM ke itihAsa kI sAmagrI milI haiM parantu usameM se yahAM para maiM kaliMga deza ke viSaya hI kucha likhane kA prayatna kruuNgaa| kaliMga--jisako Aja ur3IsA kahate haiM prAcIna samaya meM isakA bahuta vistAra thaa| yaha deza bar3A hI sampattizAlI thA, isa dezavAsiyoM kI vIratA jagatprasiddha thii| sAdhAraNatayA yaha tIna vibhAgoM meM vibhakta thA jaise dakSiNakaliMga, madhyakaliMga aura uttrkliNg| uttara kaliMga ko utkala bhI kahate the, isakA ur3IsA nAma to kevala ur3a jAti ke nAma para hI huA hai| purANoM meM--bhI isa deza kA ullekha milatA hai ki rAjA sudyomana ke tIna putra the-gayA, utkala aura vinitAzva / inake adhikArakI bhUmi kramazaH bihAra, utkala aura pazcimAcala thI tathA ye tInoM deza kaliMga ke zAmila hI samajhe jAte the| yahI kAraNa hai ki kaliMga ke rAjAoM ko vikaliMgAdhipati ko upAdhi thii| rAmAyaNa se--patA calatA hai ki kaliMga kI bhUmi bhagavAn rAmacandrajI ke caraNa kamaloM se bhI pavitra ho cukI thii| jisa samaya bhagavAn rAmacandra ne vana-prasthAna kiyA thA usa samaya ve utkala, godAvarI hote hue paMcavaTI padhAre the| mahAbhArata--se bhI pAyA jAtA hai ki kaliMga kI kuzala sainya yuddha meM bar3I bIratA rakhatI thI / jaba kaurava aura pAMDavoM ke Apasa meM yuddha huA thA taba kaliMga kI senA kauravoM kI madada para thI aura usane bar3I vIratA se yuddha kiyA thaa| kaliMga kA vyApAra--vyApAra vyavasAya meM bhI kaliMga sarvopari thaa| usa samaya bhArata kA vyApAra kevala Aja ke jaisA kamIzanI vyApAra nahIM thA para vyApAra meM himmata, dUradarzitA, buddhi Adi jo guNa cAhiye ve kaliMgavAsiyoM meM vidyamAna the / kaliMgavAsiyoM kA vyApAra kevala bhArata meM hI nahIM parantu anya dezavAsiyoM ke sAtha bhI kaliMga ke vyApAra kA vistAra thA / ve baMgAla samudra arabasAgara aura hiMdamahAsAgara ko pAra kara jahAjoM dvArA jAvA, bAlidvIpa, cIna, jApAna, laMkA, sumAtrA, siMgApura, mArIzata aura brahmadvIpa Adi pAzcAtya va pauravAtya dezoM meM bhI Ate jAte the aura bar3hiyA bar3hiyA vastra evaM javAhirAta kA vyApAra kiyA karate the| isI kAraNa kaliMga usa samaya bar3A hI samRddhizAlI aura sabhyatA kA Adarza kahalAtA thA / kaliMga ke rAjA--kaliMga deza para yoM to samaya samaya aneka rAjAoM ne rAja kiyA hai para itihAsa kI kasauTI para vizeSa mahatvazAlI rAjA khArabela kA nAma adhika prasiddha hai| jisakA eka vistRta zilAlekha abhI thor3A arsA pUrva milA hai vaha zilAlekha kyA hai eka khArabola ke jIvana kA pUrA itihAsa hai usa zilAlekha se usa samaya kI rAjanItidazA, sAmAjikavyavasthA aura dhArmika pravRtiyoM kA sahaja hI meM patA mila jAtA hai prastuta zilAlekha kisa kaThinAiyoM ke sAtha milA aura usake bhAva ko kisa prakAra 363
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 18266] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jAnA / pAThakoM kI jAnakArI ke liye thor3A hAla yahAM likha detA hU~ ki purAtatva ke premiyoM ne isa prakAra ke prIcIna padArthoM ke liye kisa kisa prakAra ke parizrama kiyA aura karate haiN| khArabela kA yaha mahatvapUrNa zilAlekha khaNDagiri udayagiri pahAr3I kI hastIguphA se milA hai| isa lekha ko saba se prathama pAdarI sTarliMga ne I0 san 1860 meM dekhA thaa| para pAdarI sAhaba usa lekha ko sApha taura se par3ha nahIM ske| isake kaI kAraNa the| prathama to vaha lekha 2000 varSa se bhI adhika purAnA hone ke kAraNa jarjara avasthA meM thaa| yaha zilAlekha itane varSoM taka surakSita na rahane ke kAraNa ghisa bhI gayA thaa| kaI akSara miTane laga gaye the aura kaI akSara to bilkula naSTa bhI ho cuke the| isa para bhI lekha pAlI bhASA se milatA huA zAstroM kI zailI se likhA huA thaa| isa kAraNa pAdarI sAhaba lekha kA sAra nahIM samajha sake / tathApi pAdarI sAhaba bhAratIyoM kI taraha hatAza nahIM hue| ve isa lekha ke pIche citta lagA kara par3a gye| unhoMne isa zilAlekha ke sambandha meM aMgrejI patroM meM khAsI carcA prArambha kara dii| ataH sAre purAtatviyoM kA dhyAna isa zilAlekha kI ora sahaja hI meM AkarSita ho gyaa| isa zilAlekha ke viSaya meM kaI taraha kA patra vyavahAra purAtatvajJoM ke Apasa meM claa| anta meM isa lekha ko dekhane kI icchA se sabane milakara eka tithi nizcit kI / usa tithi para isa zilAlekha ko par3hane ke lie anekoM yUropiyana ekatrita hue| kaI taraha se prayatna karake unhoMne usakA matalaba jAnanA cAhA para ve anta meM asaphala hue / itane para bhI unhoMne prayatna jArI rkhaa| isa zilAlestra ke kaI phoTU liye gaye / kAgaja lagA-lagA kara kaI citra likhe gaye / yaha zilAlekha citra ke rUpa meM samAcAra patroM meM prakAzita huA / isa zilAlekha para kaI pustakeM niklii| isa prayatna meM vizeSa bhAga nimnalikhita yUropiyanoM ne liyA / DaoN0 TAmasa, mejara, kITTa, janarala, kaniMgahAma, prasiddha itihAsakAra vinsaTeMTa, DA. smitha, bihAra gavarnara sara eDavarDa Adi Adi ___ jaba isakA pUrA patA nahIM calA to usa khoja ke Andolana ko bhArata sarakAra ne apane hAtha meM le liyaa| zilAlekha kI nakala yahA~ se iMgalaiNDa bhejI gayI / vahA~ ke vijJAnikoM ne usakI vicitra taraha se phoTu lI / bhAratIya purAtatvajJa bhI niMdrA nahIM le rahe the inhoMne bhI kama prayatna nahIM kiyaa| mahAzaya jAyasavAla, misTara rAkhaladAsa banarjI zrIyuta bhagavAnadAsa indarjI aura anta meM saphalatA prApta karane vAle zrImAn kezava lAla harSadarAya dhruva the / zrI0 kezavalAla ne avirala prayatna se isa lekha kA patA nikAlA / taba se sana 1918 arthAt karIba sau varSa ke prayatna se anta meM yaha nizcita huA ki yaha zilAlekha kaliMgAdhipati mahAmeghavAhana cakravartI mahArAjA khAravela kA hai| sacamuca bar3e zoka kI bAta hai ki jisa dharma se yaha zilAlekha sambandha rakhatA hai, jisa dharma kI mahattA ko batAnevAlA yaha lekha hai, jisa dharma ke gaurava ke pradarzana karanevAlA yaha zilAlekha hai usa jaina dharma vAloM ne Aja taka kucha bhI nahIM kiyaa| jisa mahatvapUrNa viSaya kI ora dhyAna dene kI atyanta AvazyakatA thI vaha viSaya upekSA kI dRSTi se dekhA gayA / vAstava meM jainiyoM ne isa viSaya kI ora A~kha uThAkara dekhA taka nahIM ? kyA ve apanI ora se kRtajJatA prakaTa karanA bhUla hI gaye ? jahA~ candragupta samrATa aura samprati rAjA ke lie jaina pranthakAroM ne pothe ke pothe likha DAle vahA~ kyA zvetAmbara aura kyA digambara 2 .
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 kisI bhI AcArya ne isa nareza ke caritra kI ora prAyaH kalama taka nahIM uThAI ki jisake AdhAra se Aja hama janatA ke sAmane khAravela kA kucha varNana rakha sakeM / kyA yaha bAta kama zocanIya hai / ___udhara zrAja jainetara dezI aura videzI purAtattvajJa tathA itihAsa premiyoM ne sAhitya saMsAra meM prastuta lekha ke sambandha meM dhUma macAdI hai / unhoMne isake lie hajAroM rupayoM ko kharcA | aneka taraha se parizrama kara patA lgaayaa| para jainI itane beparavAha nikale ki unheM isa bAta kA bhAna taka nahIM / zrAja adhikAMza jainI aise haiM jinhoMne kAna se khAravela kA nAma taka nahIM sunA hai / kaI ajJAnI to yahA~ taka kaha gujarate haiM ki gaI gujarI bAtoM ke lie itanI sarapaccI sthA magaz2amArI karanA vyartha hai / balihArI inakI buddhi kI ! ve kahate haiM ki isa lekha se jainiyoM ko mukti thor3e hI mila jaaygii| ise suneM to kyA aura par3heM to kyA ? aura na par3heM to kyA honA-havAnA ! arvAcIna samaya meM hameM apane dharma kA kitanA gaurava raha gayA hai isa bAta kI jA~ca aisI laccara dalIloM se apane Apa ho jAtI hai / jisa dharma kA itihAsa nahIM usa dharma meM jAna nahIM / kyA yaha marma kabhI bhUlA jA sakatA hai ? kadApi nhiiN| sajjano ! mahArAja khAravela kA lekha jo ati prAcIna hai tathA pratyakSa pramANa bhUta hai jaina dharma ke siddhAntoM ko puSTa karatA hai / yaha jaina dharma para apUrva prabhAva DAlatA hai| yaha lekha bhArata ke itihAsa ke liye bhI acchA pramANa svarUpa hai / kaI bAra loga yaha AkSepa kiyA karate haiM ki jisa prakAra bauddha aura bedAnta mata rAjAoM se sahAyatA prApta karatA thA tathA apanAyA jAnA thA usI prakAra jaina dharma kisI rAjA kI sahAyatA nahIM pAI thI na yaha apanAyA jAtA thA yA jaina dharma sAre rASTra kA dharma nahIM thA, unako isa zilA lekha se pratyakSarUpa se pUrA uttara mila jAtA hai aura unako bolane kA avasara hI nahIM mila sakatA hai / ___ bhagavAna mahAvIra ke ahiMsA dharma ke pracArako meM zilAlekha meM sabase prathama khAravela kA hI nAma upasthita karate haiM / mahArAjA khAravela kaTTara jainI thaa| usane jaina dharma kA pracuratA se pracAra kiyaa| isa zilAlekha se jJAta hotA hai ki Apa caitra ( ceTaka ) vaMzI the / Apake pUrvajoM ko mahAmeghavAhana kI upAdhi milI huI thI / Apake pitA kA nAma buddharAja tathA pitAmaha kA nAma khemarAja thA / mahArAjA khAravela kA janma 197 I0 pUrva san meM huaa| paMdraha varSa taka Apane bAlavaya Ananda pUrvaka bitAte hue Avazyaka vidyAdhyayana bhI kara liyA tathA nau varSa taka yuvarAja raha kara Apane rAjya kA prabandha acchA kiyA thA / isa prakAra 24 varSa kI Ayu meM ApakA rAjyAbhiSeka huA / 13 varSa paryanta Apane kaliMgAdhipati raha kara sucAru rUpa se zAsana kiyA / anta meM apane rAjya kAla meM dakSiNa se lekara uttara loM rAjya kA vistAra kara Apane samrAT evaM cakravarti kI upAdhi bhI prApta kI thI Apane apanA jIvana dhArmika kArya karate hue bitaayaa| anta meM Apane samAdhi maraNa dvArA ucca gati prApta kI / aisA zilAlekha se mAlUma hotA hai| ___ yaha zilAlekha kaliMga deza, jise aba ur3IsA kaha kara pukArate haiM, ke khaNDagiri (kumAra parvata ) kI hastI nAmnI guphA se milA thA yaha zilA lekha 15 phuTa ke lagabhaga lambA tathA 5 phITa se adhika caur3A hai| yaha zilAlekha 17 paMkti meM likhA huA hai / isa zilAlekha kI bhASA pAlI bhASA saM milatI hai / yaha zilAlekha kaI vyaktiyoM ke hAtha se khudavAyA huA hai / pUre sauvarSa ke parizrama ke pazcAt isakA samaya samaya para saMzodhana bhI kiyA hai| jisakI mUla nakala ke sAtha anuvAda yahA~ de diyA jAtA hai / 365 www.amelibrary.org
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSe / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hastiguphA kA zilAlekha aura usakA bhASAnukAda 1--namo arAhaMtAnaM []] namo savadhidhAnaM [1] airena mahArAjena mahAmeghavAhanena cetirAja vasavadhanena pasathasubhalakhanena caturaMtaluThitagunopahitena kaliMgAdhipatinA siri khAravelena / anuvAda - arihantoM ko namaskAra, siddhoM ko namaskAra, aira (aila) mahArAjA mahAmeghavAhana (marendra) cedirAjavaMzavardhana, prazasta, zubha lakSaNa yukta, caturanta vyApi guNa yukta kaliMgAdhipati zrI khAravela ne 2--paMdarasavasAni siri-kaDAra-sarIravatA kIDitA kumArakIDikA [I] tato lekharUpagaNanAvavahAra-vidhivisAradena sabavijAvadAtena navavasAni yovarajaM pasAsitaM [ saMpuNa-catu-vIsati-baso tadAni vadhamAna-sesavo venAbhivi-jayotatiye anuvAda-pandraha varSa paryanta zrI kaDAra (gaura varNa yukta) zArIrika svarUpa vAle ne bAlyAvasthA kI krIDAeM kI / isake pIche lekhya ( sarakArI phariyAda nAmA zrAdi ) rUpa ( TaMkazAla ) gaNita ( rAjya kI Aya vyaya tathA hisAba ) vyavahAra (niyamopaniyama ) aura vidhi (dharma zAstra Adi ) viSayoM meM vizArada ho sarva vidyAvadAta ( sarva vidyAoM meM prabuddha) aise ( unhoMne ) nau varSa paryanta yuvarAja pada para raha kara zAsana kA kArya kiyA / usa samaya pUrNa caubIsa varSa kI Ayu meM joki bAlavaya se vadhamAna aura jo abhivijaya meM vena (rAja ) hai aise vaha tIsare 3- kaliMgarAjavaMsa-purisayuge mahArAjAbhisecanaM pApunAti [0] abhisitamato ca padhame vase yAta-vihatagopura-pAkAra-nivesanaM paTisaMkhArayati [1] kaliMganagari [f] khabIra-isi-tAla-taDAgapADi yo ca baMdhApayati [1] savuyAnapaTisaMThapanaM ca anuvAda-puruSa yuga meM ( tIsarI puzta meM ) kaliMga ke rAjyavaMza meM rAjyAbhiSeka pAye / abhiSeka hone ke pazcAta prathama varSa meM prabala vAyu upadrava se TUTe hue daravAje vAle kile kA jIrNoddhAra karAyA / rAjadhAnI kaliMganagara meM RSi khibIra ke tAlAba aura kinAre ba~dhavAe / saba bagIcoM kI marammata 4--kArayati [u] panatIsAhi satasahasehi pakatiyo ca raMjayati [0] dutiye ca vase acitayitA sAtakaNi pachimadisaM haya-gaja-nara-ratha-bahulaM daMDaM paThApayati [1] kanhaveMnAM gatAya ca senAya vitAsitaM musikanagaraM [0] tatiye puna vase anuvAda-karavAI / paiMtIsa lAkha prakRti (prajA) kA raMjana kiyaa| dUsare varSa meM sAtakaNi (sAtakaNi) kI kiciMta bhI paravAha na karake pazcima dizA meM car3hAI karane ko ghor3e hAthI, ratha aura paidala sahita bar3I senA bhejii| kanhavenoM ( kRSNaveNA ) nadI para pahu~cI huI senA se musikabhUSikA nagara ko trAsa pahu~cAyA / aura tIsare varSa meM gaMdharva veda ke paMDita aise ( unhoMne ) daMpa ( Dapha ? ) nRtya, gIta, vAditra ke saMdarzana ( tamAze ) Adi se utsava samAja ( nATaka, kuztI Adi ) karavA kara nagara ko khelAyA; aura cauthe varSa meM vidyAdharAdhivAse ko kegisa ko kaliGga ke pUrvavartI rAjAoM ne banavAyA thA aura jo pahile kabhI bhI
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAryayakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 par3A nahIM thA / ahaMta pUrva kA artha nayA car3hA kara yaha bhI hotA hai........ jisake mukuTa vyartha ho gaye haiM / jinake kavaca bakhtara zrAdi kATa kara do Tukar3e kara diye gaye haiM, jinake chatra kATa kara ur3A diye gaye haiM 5--gaMdhava-vedabudho daMpa-nata-gItavAdita saMdasanAhi usava-samAja kArApanAhi ca kIDApayati nagariM [1] tathA cabuthe vase vijAdharAdhivAsaM ahata-puvaM kAliMga puvarAjanivesitaM. vitadha makuTasavilamaDhite ca nikhita chata anuvAda-aura jinake zrRMgAra (rAjakIya cinha, sone cAMdI ke loTe mArI) pheMka diye gae haiM, jinake ratna aura svApateya ( dhana ) chIna liyA gayA hai aise saba rASTrIya bhojakoM ko apane caraNoM meM jhukAyA, aba pAMcaveM varSa meM nandarAjya ke eka sau aura tIsare varSa ( saMvat ) meM khudI huI nahara ko tanasuliya ke raste rAjadhAnI ke andara le Ae / abhiSeka chaTaveM varSa rAjasUya yajJa ke ujavate hue| mahasUla ke saba rupaye / 6-bhiMgAre hita-ratana-sApateye savaraThika bhojake pAde vaMdApayati [I] paMcame ca dAnI vase naMdarAja-tibasa-sata-oghATita tanasuliya-vATA panADi nagaraM pavesa [ti] [I] so bhisito ca rAjasuya [0] saMdaza-yaMtosava-kara-vaNaM anuvAda-mApha kiye vaise hI aneka lAkhoM anugrahoM paura janapada ko baksISa kie / sAtaveM varSa meM rAjya karate ApakI mahArAnI banadhara vAlI dhUSitA ( Demetrios) ne mAtRpade ko prApta kiyA (1) ( kumAra 1)......AThaveM varSa meM mahA + + + senA . . . 'goradhagiri 7--anugraha anekAni satasahasAni visajati poraM jAnapadaM [1] satamaM ca vasaM pasAsato vaji-ragharava [ ] tighusita-gharinIsa [-matukapada-puMnA [ ti? kumAra ] ... [1] aThame ca vase-mahatA x senA gordhgiri| anuvAda-ko tor3a karake rAjagRha (nagara) ko ghera liyA jisake kAryoM se avadAta ( vIra kathAoM kA saMnAda se yunAnI rAjA (yavana rAjA) Dimita (..... 'apanI senA aura chakar3e ekatra kara mathurA meM chor3a ke pIchA lauTa gayA.... 'nauveM varSa meM ( vaha zrI khAravelane ) diye haiM.... pallava pUrNa 8-vIM tapAghA ) yitA rAjagaha upapIDApayati [0] etinaM ca kaMmApadAna-saMnAdena saMvitasena-vAhano vipamucitu madhuraM apayAto yavanarAja Di mita[ mo ? ] yachati [vi.] 'palava''.. ___anuvAda-kalpavRkSo! azva hastI rathoM (unako) calAne vAloM ke sAtha vaise hI makAnoM aura zAlAoM agnikuNDoM ke sAtha yaha saba svIkAra karane ke lie brAhmaNoM ko jo jAgIreM bhI dI ahata kA ..... 9-kaparukhe haya-gaja-radha-saha-yaMte savagharAvAsa-parivasane sa-agiNaThiyA [0] sava-gahanaM ca kArayituM bamhaNAnaM jAti parihAraM dadAti [ arahato. 'va""nagiya anuvAda-rAjabhavana rUpa mahAvijaya (nAma kA) prAsAda usane ar3atIsa lAkha (paNa) se bnvaayaa| dasaveM varSa meM daMDa, saMdhI sAma pradhAna ( usane ) bhUmi vijaya karane ke liye bhAratavarSa meM prasthAna kiyA'... "jinhoM ke Upara ( Apane ) car3hAI karI una se maNiratna vagairaha prApta kiye| 367 www.janelibrary.org
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 1.--.[kA. . mAna ! ti ] * rAja -saMnivAsaM mahAvijayaM pAsAdaM kAra (ti] aThatisAya satasahasehi / / dasage ca vase daMDa-saMdhI-sAma mayo bharadha-basa-paThAnaM mahi-jayanaM ti kArA payati ....niritaya uyAtAnaM ca maniratanA [ ni ] upalabhate [ / / anuvAda . . . . . . . .( gyArahaveM varSa meM ) ( kisI ) bugarAjA ne banavAyA meDa ( maDilAbAjAra ) ko bar3e gadahoM se halase khudavA diyA, logoM ko dhokhAbAjI se Thagane vAle 113 varSa ke tamara kA dehasaMdhAna ko tor3a diyaa| bArahaveM varSa meM ... rI uttarApatha meM rAjAoM ko bahuta duHkha diyaa| 11........ 'maMDaM ca avarAjanivesitaM pIthuDa gadabha-naMgalena kAsayati [f] janasa daMbhAvanaM ca nesavasasatika [] tu bhidAti tamaradeha-saMghAtaM / / ] vArasame ca base 'hasa' ke.ja. sabasehi vitAsayati utarApatha-rAjAno.. anuvAda--... aura magadha vAsiyoM ko bar3A bhArI bhaya utpanna karate hue hastiyoM ko sugaMga (prAsAda ) taka le gayA aura magadhAdhipati bRhaspati ko apane caraNoM meM mukAyA tathA rAjAnanda dAsa le gaI kaliMga jina mUrti ko aura gRharatnoM ko lekara pratihAroM dvArA aMga magadha kA dhana le aayaa| 12......... ' 'magadhAnaM ca vipulaM bhayaM janeto hathI sugaMgIya ] pAyayati [ / ] mAgadhaM ca rAjAnaM vahasatimitaM pAde vaMdApayati [I] naMdarAja-nItaM ca kAliMgajinaM saMnivesaM.... 'gaha-ratanAna paDihArehi aMgamAgadha-vasuM ca neyAti [ / / anuvAda-.... 'andara se likhA huA (khude huye ) sundara zikharoM ko banavAyA aura sAtha meM sau kArIgaroM ko jAgIreM dI adbhuta aura Azcarya (ho aisI rIti se) hAthiyoM ke bhare hue jahAja najarAnA ho / istI ratna mANikya, pADayarAja ke yahA~ se isa samaya aneka motI mAnika ratna lUTa karake lAye aise vaha sakta ( lAyaka mhaaraajaa)| 13.........."tu| jaThara likhila-barAni siharAni nIvesayati sata-vesikanaM parihArena / abhutamachariyaM ca hAthi-nAvana parIpuraM sava-dena haya-hathI-ratanA [mA) nikaM paMDarAjA cedAni anekAni mutamaNiratanAni aharApayati idha sato anuvAda-..... 'saba ko vaza kiye| terahaveM varSa meM pavitra kumArI parvata ke Upara jahA~ (jaina dharma kA) vijayadharma cakra supravRttamAna hai| prakSINa saMsRti (janma maraNoM ko naSTa kiye) kAya niSIdI (stUpa) Upara ( rahane vAle ) pApa ko batAne vAle ( pApa jJApakoM ) ke liye vrata pUre ho gaye pazcAt milane vAle rAja ( vibhUtiyA~ kAyama kara dI / ( zAsano bandha diye ) pUjA meM rakta upAsaka khAravela ne jIva aura zarIra kI-zrI kI parIkSA karalI ( jIva aura zarIra parIkSA kara lI hai| 14......... 'sino vasIkaroti [|| terasame ca vase mupavata-vijayacaka-kumArIpavate arahite ya [?] pa-khINa-sasitehi kAyanisIdIyAya yApa-jAvakehi rAjabhitini cinavatAni vasAsitAni [1] pUjAya rata-uvAsa-khAravela-sirinA jIvadeha-sirikA parikhitA [1] 368
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 anuvAda-..... 'saba ko vaza kiye / terahaveM varSa meM pavitra kumArI parvata ke Upara jahAM (jaina dharma kA ) vijaya dharma cakra supravRttamAna hai / prakSINa saMsRti (janma maraNoM ko naSTa kiye ) kAyaniSidI (stUpa) Upara ( rahane vAle ) pApa ko batAne vAle ( pApa jJApakoM ) ke liye vrata pUre ho gaye pazcAt milane vAle rAja (vibhUtiyoM kAyama kara dI / (zAsano bandha diye ) pUjA meM rakta upAsaka khAravela ne jIva aura zarIra kI zrI kI parIkSA karalI ( jIva aura zarIra parIkSA kara lI hai| 15........ [su] katisamaNasuvihitAnaM [nu-?] ca sata-disAnaM [nu-1] bhAninaM tapasiisinaM saMghiyanaM [ nu?][; arahata-nisIdiyA samIpe pabhAre varAkara-samuthapitAhi aneka yojanAhitAhi pa. si. o"silAha siMhapatha-rAnisi [] dhuDAya nisayAni anuvAda-sukRti zramaNe suvihita zata dizAoM ke jJAnI-tapasvI RSi saMgha ke logoM ko..... arihaMta ke niSIddIkA pAsa pahAr3a ke Upara umdA khAnoM ke andara se nikAla ke lAye hue-aneka yojanoM se lAye hue' "siMha prasthavAlI rAnI sindhulA ke lie niHzraya ..... 16........ ghaMTAlakto x catare va veriyagabhe thaMbhe patiThApayati, [ , ] pAna-tariyA sata sahasehi [1] muriya-kAla vorchinaM ca coyaThiaMga-satikaM turiyaM upAdayati [I] khemarAjA sa baDha rAjA sa bhikhurAjA dhamarAjA pasaMto sunaMto anubhavaMto kalANAni ____ anuvAda-ghaMTA saMyukta (') vaiDurya ratna vAle cAra stambha sthApita kiye / pacahattara lAkha ke vyaya se mauryakAla meM ucchedita hue causaTha ( causaTha adhyAya vAle ) aMga saptikoM kA gaithA bhAga punaH taiyAra kara. vAyA / yaha khemarAja vRddharAja bhikSurAja dharmarAja kalyAna ko dekhate aura anubhava karate 17...."guNa-visesa-kusalo sava-pAMsaDapRjako sava-devAyatanasaMkArakArako [a] patihata cakivAhinibalo cakadhuro gutacako pavata-cako rAjasi-vasa-kulavinizrito mahA-vijayo rAjA khAravela-siri anuvAda-cha guNa vizeSa kuzala marva paMtho kA zrAdara karane vAlA sarva ( prakAra ke ) mandiroM kI marammata karane vAlA askhalita ratha aura setA vAlA cakra ( rAjya ) ke dhurA ( netA ) gupta ( rakSita ) cakra pAlA pravRtacakravAlA rAjarSi vaza viniHsRta rAjA khAravela uparokta zilAlekha kA vizeSArtha--caitra ( ceTaka ) vaMzIya rAjAoM meM khAravela sabase zreSTa aura parAkramI rAjA hue| vaMza paramparAnusAra khAravela bhI 'aira mahAmegha vAhana' kI upAdhi se bhUSita hue the, sana IsvI 197 varSa pUrva meM inakA janma huA thaa| pandraha varSa taka inakA bAlya jIvana kevala krIr3A meM vyatIta huzrA / san IsvI se 182 varSa pUrva yAne apane 15 varSa meM khAravela yuvarAja pada para niyukta huye anumAna hotA hai ki inake pitA vRddha athavA roga prasta hone ke kAraNa rAjya calAne meM akSama the isI kAraNa khAravela ko unhoMne yuvarAja pada dekara saMpUrNa rAjya bhAra unake hAtha meM sauMpA aura taba se hI rAjya bhAra khAravela ke hAtha meM nyasta huA / yuvarAna hone ke bAda rAjA khAravela ko rAjadharma kI zikSA dI gaI / 24 varSa kI avasthA meM saMpUrNa rAja-vidyA meM uttIrNa hue aura vizeSata jJAna aura dharma meM unakI pravINatA prazaMsanIya huii| rAjyAbhiSeka-khAravela kI 24 varSa kI avasthA meM arthAt san IsvI se 173 varSa pUrva meM unake 369
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pitA svargavAsI hue| aura taba ve kaliMga rAjasiMhAsana para ArUr3ha hue| vaMza parampaga se yadyapi ve jaina dharmAvalaMbI the tathApi unakA rAjyAbhiSeka brAhmaNa dharmAnusAra huA thaa| jisa varSa khAravela rAjA hue usI varSa pracaMDa tUphAna hone se rAjadhAnI tosAlI nagarI kI bAharI dIvAle buje maya daravAje ke TUTa gaI thiiN| rAjA khAravela ne ise phira se majabUtI ke sAtha taiyAra karavAyA / dezavijaya-ur3IsA kI hAthIguphA meM pAlI bhASA meM khodita eka bRhat zilAlekha hai / jo Upara diyA gayA hai usameM khAravela ke rAjatva ke prathama varSa se 13 vA~ varSa taka kI ghaTanAe~ varNita haiM / usase yaha mAlUma hotA haiM ki rAjA khAravela apane rAjatva ke prathama varSa meM rAjadhAnI kI marammata kA kAma karavAkara dvitIya varSa se dvAdaza varSa taka deza vijaya karane ke liye yuddhayAtrA meM bAhara hI ghUmate rahe / mUSikadeza vijaya-kauzala ( dakSiNa kauzala ) ke pazcima meM mUSika nAmaka eka deza kaliMga se lagA huzrA uttara pazcima kI ora arthAt vartamAna kAnA hA~DI saMbala ityAdi sthAnoM meM vyAptamAna thaa| vartamAna dhumasara ityAdi sthAna aura gaMjAma jilA ke pazcimIya vibhAga meM bhaMjavaMzIya kSatriya rAjya karate the| mUSika gajA ina kAzyapa kSatriyoM para bArambAra AkramaNa kara bhArI atyAcAra karate the| kAzyapa deza kaliMga ke antargata thA, isa liye rAjA khAravela ne kAzyapoM kI rakSA karane ke nimitta mRSika deza para car3hAI kii| ve isa samaya Andhra deza meM hote hue gaye the| isI se Andhra rAjA sAtakarNi ne unakA gatirodha kiyA thA kintu ve sasainya parAsta ho kara mArga chor3ane ke liye vAdhya hue| zrAndhra rAjA sAtakarNi ko parAsta kara khAravela ne maSika rAjA kI rAjadhAnI para hamalA kara samasta maSika logoM ko parAsta kiyA aura isI yuddha se IsvI pUrva 171 saMn ke samana maSika deza kaliMga ke antargata hogyaa| bhojaka aura rASTri rAjya AkramaNa-apane rAjatva ke caturtha varSa meM (strI0 pU0 169 abda meM) rAjA khAravela bhojaka saura rASTrika rAjAoM se yuddha karane cale / ye donoM deza Andhra deza ke samIpa pazcima aura uttara pazcima meM the| vartamAna mahArASTra deza kA rASTrika aura barAra kA bhojaka rAjya honA anumAna kiyA jA sakatA hai / ina rAjAoM ne khAravela ke viruddha Andhra rAjA sAtakarNi kI sahAyatA kI thii| isI se rAjA khAravela ne prathama prAndhra aura mUSika dezavAsiyoM ko dabA kara anantara rASTrika aura bhojaka rAjyoM para AkramaNa kiyaa| aMta meM ina donoM rAjyoM ko vijaya kara khAravela ne unheM kaliMga ke antargata kiyA kintu ina rAjyoM ko dUra hone ke kAraNa apane adhikAra meM na lA, kevala unhIM rAjAoM ko vApisa kara unheM apanA AdhIna rAjA banAye / ina rAjAoM ne bhI rAjA khAravela ko apanA rAjAdhirAja mAnA aura yathocita sammAna kiyA / taba se ve loga svAdhIna rAjA na raha kara khAravela ke zrAdhIna gajA ho gye| vivAha:-rAjA khAravela kA vivAha unake rAjatva ke saptama varSa meM yAne 22 varSa kI avasthA meM huA thaa| khaMDagiristha maMcapurI guphA meM jo zilAlekha hai, usameM likhA hai ki yaha gumA cakravartI rAjA khAravela kI mukhya paTarAnI dvArA banavAI gaI hai, jo rAjA lAlakasa kI putrI thii| yaha lAlakasa hAthIsahasa ke pautra the kiMtu rAjA khAravela kI paTarAnI kA nAma yahA~ nahIM likhA hai aura na yaha spaSTa hai ki ye rAjA lAlakasa kisa deza ke rAjA the| paM0 zrI nIlakaMThadAsa ne khAravela ke vivAha sambandha meM eka ur3iyA bhASA meM kAvya pustaka likhI hai, isameM khAravela kI paTarAnI kA nAma dhUsI likhA hai| usakA sArAMza nIce diyA jAtA hai| Jain Educe semnational
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAryayakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 "rAjA khAravela : pAMDya deza ko vijaya kara aura usa deza ke gajA se mitratA sthApana kara vahA~ se vyApAriyoM ke saMga meM jAvA, bAlidvIpa Adi dvIpoM kI ora ghUma Aye / anaMtara unako yaha mAlUma huA ki phArasa deza meM jAne vAle kaliMga vyApArI loga siMdhu deza ke kinAre se pazcima kI ora sukha se vyApAra nahIM kara sakate aura unheM bahuta dhana daMDa svarUpa denA par3atA hai tathA unheM bahuta kaSTa bhI uThAnA par3atA hai, kaliMga vyApAriyoM ko isa kaSTa se mukti dilAne ke liye rAjA svArabela bahuta kucha kaliMga, utkala, Dra tathA pANDaya sainyoM ko sAtha meM lekara yuddha karane ke liye siMdhu deza kI ora ravAnA hue| "usa vakta aphagAnistAna ke pUrva pradeza" "vijira" tathA bilocistAna kA pUrva pradeza "pura" nAma se prasiddha thaa| vijirarAjya usa samaya siMdhu deza ke pazcima taka vyAptamAna thaa| sindhu deza meM pAtAla (paTala ) nAmaka eka vaNika nagarI thI ! isake pazcima meM jo deza thA usameM bahuta kAla se drAvir3a loga kRSaka rUpa meM nivAsa karate the| isa vakta bhI ina drAvir3oM ke vaMzadhara loga dakSiNa bilocistAna meM pAye jAte haiN| yaha loga pUrva kAla meM vijira gaja ke adhikAra meM rahakara drAvir3a rIti nIti chor3a bhAryoM kI rIti nIti ke anusAra calate the / ukta kRSaka deza kA rAjA prAmINa jo vijira rAjA kA bar3A mitra aura AtmIya thaa| "sikaMdara ke cale jAne ke bAda" unake kucha senApati logoM ne aphagAnistAna aura phArasa ke kucha aMzoM ko lekara 'bekTriyA' nAmaka rAjya sthApita kiyA thA, vahA~ khAravela ke rAjatva kAla meM DemiTriasa ( dIttama ) nAmaka eka balavAna rAjA rAjya karatA thaa| usane vijira pura ityAdi sthAnoM ko kUTa yuddha se jItakara apane adhikAra meM kara liyA, aura vahA~ para yA vahA~ se jAne vAle videzI vyApAriyoM ke Upara anyAyapUrvaka kara lagAkara unheM hairAna karatA thaa| usa samaya vijira rAjya kI rAjadhAnI siMha patha thii| DemiTraasa ke vijira rAjya para adhikAra kara lene para vijira rAjA aura yuvarAja apanI rAjadhAnI siMhapatha ko chor3akara anya kisI mitra rAjA ke Azraya meM cale gaye aura vijira rAjakanyA dhUsI ko unake mitra kRSaka deza kA rAjA (prAmINa ) apane yahA~ pAlana karane ke liye le aayaa| taba se vijira rAjakanyA dhUsI usI ke yahA~ rahatI thii| rAjA khAravela ne kaliMga vyApAriyoM ke duHkhamocana karane ke liye kucha sainyoM ke sAtha siMdhu nadI ke muhAne ke pAsa pAtAla nAmaka nagarI meM jAkara apanI chAvanI ddaaldii| aura kRSakadeza ke rAjA ko isa yuddha meM sammilita hone ke liye zrAhvAna kiyaa| aise hI samaya meM eka dina rAjA khAravela apane ghor3e para savAra hokara siMdhu nadI ke pazcima kI ora ghUmane nikale, kintu lauTate samaya rAstA bhUla gaye / Ate vakta usane dekhA ki nadI ke kinAre kucha kRSaka bAlikAe khela rahI haiM aura dhUsI eka patthara para baiThI huI thii| rAjA khAravela dhUsI ke samIpa jAkara usase rAstA pUchane lage aura uttara pAkara apanI chAvanI meM vApasa cale aaye| dhUsI eka rAjakanyA thI aura isa rAjA kA rUpa yauvana dekha kara mohita ho gaI aura svayaM gajA khAravela bhI mohita hogaye / isa rAjA ko phira eka bAra dekhane ke liye dhUsI isI taraha lagAtAra kaI dinoM taka vahIM usa patthara para baiThI rahatI thI; kiMtu phira aisA saubhAgya prApta na huA / eka dina jaba kRSakarAjA khAravela ko isa yuddha meM sammilita hone ke liye kRSaka senA dene kA vacana dekara yaha vicAra kara rahA thA ki kauna senA nAyaka hokara senA ko calAve / isI samaya dhUsI kucha kRSaka bAlikAoM ke sAtha meM vahA~ phuNcii| kaSaka rAjA 371
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa [bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa svayaM buDDhA ho gayA thA aura use koI upayukta senA nAyaka nahIM dIkhA, isase ciMtita thA aura vacanapUrti karane kI lAlasA balavatI hotI jA rahI thii| . "dhUsI apanI bAlyAvasthA meM vANa vidyA meM nipuNa ho gaI thI aura rAjA khAravela ko dekha kara bhI vaha mohita ho gaI thI aura sAtha hI pitA kA RNa se uRNa hone ke liye yavana rAjA se badalA lenA bhI cAhatI thI isI se usane bUDhe kRSaka rAjA se kahA ki 'maiM hI senA nAyaka hokara gupta rIti se sainA nAyakocita kArya karUgI / " vRddha kRSaka pati bhI isakI isa bAta se sahamata ho gayeM aura dhUsI ne marda kA veSa dhAraNa kara vijira yuvakoM kA eka saMgaThana kiyA aura svayaM senApati kA bhAra grahaNa kiyA / alya samaya meM hI isa senApati ke sucAru aura vizvAsa ja naka kArya ko dekha kara khAravela kA prema usa para adhika parimANa meM bar3hane lagA aura rAjA use hiteSI tathA AtmIya mAnane lge| eka samaya jaba yuddha kA bhArI prAyojana ho rahA thA eka sugata ne khAravela ke pAsa Akara yuddha banda karane kA upadeza diyA aura svayaM datima ko samajhAne ke liye vekTiyA kI ora calA / isa sugata ke samajhAne para dattima cAlAkI se paraspara samAdhAna karane ke lie rAjI huA aura khAravela prabhRtiyoM ko vijira rAjA ke sAtha vijira deza meM milane ko khaa| dhusI jisane ki senApati kA pada grahaNa kiyA thA isa kUTa nIti ko pahale se hI jAnatI thI aura use isa samaya meM bhI mUla se zaMkA banI huI thI, tathApi janma bhUmi ko eka bAra dekhane kI icchA se isa viSaya meM sahamata hokara rAjA khAravela ke sAtha sasainya vijira rAjadhAnI siMhapatha meM aaii| isa samAcAra ko suna dattima ne rAtri ke samaya hI siMhapatha para sasainya AkramaNa kiyA / dhUsI yaha saba Age se hI jAnatI thI ataH usane kucha kRSaka aura utkala senAoM ko lekara bAhara kI ora se dattima ko ghera liyA, isa prakAra donoM ora se ghira jAne ke kAraNa dattima parAsta huA / aura usakI kUTa nIti viphala huii| kiMtu isa yuddha meM rAjA khAravela Ahata hokara mRtavat ho gaye the, unakI yaha avasthA dekha kara vIratA pUrvaka yuddha karate hue dhUsI ne rAjA khAravela ko bacA liyA aura unakI bhArI suzra SA kara eka prakAra prANa dAna diyA / rAjA khAravela usakA isa prakAra sAhasa kA kAma dekha usake bhArI kRtajJa hue aura isakA pratyopakAra karane kA vicAra unake hRdaya meM sthAna pA cukA thaa| __ "vyApAriyoM ke samasta duHkha nivAraNa kara svAsthya ho jAne ke anaMtara rAjA khAravela pAtAlapurI ko vApisa Aye aura vahIM dhUsI ke asalI rUpa ko pahicAna liyaa| rAjakanyA dhUsI ko pahicAna lene para aura usake sAhasapUrNa kArya ko dekha kara usa para premAsakta hue aura apanA vivAha usa rAjakanyA dhUsI se kara liyA / yahA~ se vijiradeza ko dhUsI ke pitA pUrvarAjA) ko arpaNa kara khAravela rAjadhAnI kI ora lautte|" magadha AkramaNa dakSiNa aura pazcima meM apanA prabhuttva vistAra kara gajA khAravela ne uttara bhArata meM apanA adhikAra jamAnA nizcaya kiyaa| pahale kahA gayA hai ki naMdarAjA kaliMga meM adhikAra jamA lene para RSabhadeva kI marti tathA anyAnya kitanI hI jainamatiyoM ko khaMDagirI se apanI rAjadhAnI meM le gaye the| rAjA khAravela jaina the| isalie unane una martiyoM ko phira se vApisa lAkara khaMDagiri meM yathAsthAna sthApita karane kA vicAra kiyaa| apane rAjatva ke aSTama varSa meM yAnI IsvI sana pUrva 165 anda meM khAravela magadha kI ora ravAnA hue / isa vakta rAjamahala ko ghera lenA unakA uddezya thaa| usa 372
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya yakSadevari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 vakta gayA se pATaliputra eka rAja patha thaa| isI ke nikaTa gorakhagiri nAmaka sthAna thA / choTe nAgapura hote hue khAravela ne gorakhagiri ( baDavara ) para dhAvAkiyA / gorakhagiri vartamAna rAmAgayA ke samIpa eka prasiddha durga thaa| rAjadhAnI pATalIputra ko dakSiNa dizA meM saMrakSita karane ke liye yaha durga banAyA gayA thaa| usa samaya pATaliputra meM puSyamitra yA bRhaspati mitra magadha sAmrAjya ke samrAT the, usa samaya magadha vipula balazAlI thaa| tisa para usameM puSyamitra sarIkhe parAkramI yoddhA samrAT the, jinane ki azvamedha yajJa kara samagra AryAvarta meM apane ko cakravartI rAjA banAyA thA / unane prIka samrAT DemiTUiasa tathA meneDara ko sasainya parAsta kara grIka logoM ko AryAvata se nikAla bAhara kiyA thaa| isa prakAra eka pratApI samrATa se yuddha karanA koI sahaja kAma na thaa| kiMtu khAravela eka sAhasI rAjA the / jaisehI puSyamitra ne sunA ki khAravela ne gorakhagiri durga ko ghera liyA hai ve pATaliputra chor3a mathurA meM sainya sajAkara unakI rAha dekhane lge| kiMtu khAravela isa vakta gorakhagiri se hI kaliMga vApisa cale Aye / rAjA khAravela bhArata meM eka prasiddha cakravartI rAjA honA cAhate the| kiMtu magadha samrAT puSya mitra ko jIte binA ve apanI icchA kI pUrti nahIM kara sakate the| isI uddezya se khAravela ne eka maratabe phira bhI bhArI sainya saMgaThana aura lar3AI kI tayyArI kara apane rAjasva ke dvAdaza varSa meM ( 161 sa. I. pU.) yuddha karane cale / apane rAjattva ke dazama varSa meM bhI ye eka bAra isI uddezya se yuddha karane nikale the, kintu isa samaya kI yAtrA hI aitihAsika ghaTanA meM sarva pradhAna hai| isa bAra ye pahale ke samAna choTe nAgapura kI tarapha se na jAkara mahAnadI ke rAste se uttara pazcima kI ora ravAnA hue| khAravela ne sIdhe magadha ko na jAkara uttarApatha rAjyoM para ( uttara pazcima sImAMta rAjya ) dhAvA kiyA / aura una rAjyoM ko jItate gaye ( anumAna hotA hai ki ve pATaliputra Ate taka bhI gaMgA nadI pAra nahIM hue the ) ve madhyabhArata hote hue bhI paMjAba taka agrasara hue| uttarApatha ke kisI bhI rAjA ne inakA sAmanA nahIM kiyA / aura ve ina samasta dezoM ko apane prAdhIna kara magadha kI ora ravAnA hue / rAste meM gaMgA nadI pAra hokara himAlaya parvata ke nIce nIce Ate hue gaMgA ke uttara kinAre magadha kI rAjadhAnI pATaliputra pahu~ce / pATaliputra ke samIpa hAthiyoM se gaMgA nadI pAra kara prabala pratApI puSyamitra ko rAjadhAnI meM ghera liyaa| isa vakta vIra kaliMga senAoM ke vipula parAkrama ko dekhakara pATaliputra hI nahIM samapra magadha deza bhayabhIta hogyaa| usa samaya magadha bhArata meM sarva pradhAna aura balavAna rAjya thaa| rAjadhAnI gherane kI to bAta hI dUra isa samaya taka magadha para kisI ne aAkramaNa bhI nahIM kiyA thA / khAravela kA yaha AkramaNa hI sarva prathama thA, isase magadha nivAsiyoM kA bhayabhIta honA koI Azcarya janaka bAta nahIM hai / rAjA khAravela ne isa yuddha meM puSyamitra ko parAzta kara pATaliputra ko apane adhikAra meM kara liyA aura aMga va magadha deza se vipula dhana apane hastagata kiyaa| aura utkala (kaliMga) deza se jina jainamUrtiyoM ko naMdarAjA magadha meM le gayA thA, rAjA khAravela una mUrtiyoM ko apanI rAjadhAnI meM vApasa le Aye / puSyamitra ke parAjaya hone para bhAratavarSa meM magadha ke badale kaliMga sAmrAjya vistAra huA / eka hI varSa meM khAravela samapra bhAratavarSa ko vijaya kara paMjAba se himAlaya ke nIce nIce Akara magadha deza ko jItakara aura use laTate hue apanI rAjadhAnI meM vApisa Aye / rAjA khAravela ke adamya utsAha bala tathA sAhasa ko dekhakara hI unakI tulanA nepoliyana bonApArTa se kI jAtI hai| 373
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa magadha samrAT ko parAsta kara rAjA khAravela bhAratavarSa meM eka mAtra cakravartI rAjA hue / isaliye phira ve deza vijaya karane ke liye bAhara nahIM nikale / isI varSa dakSaNIya pAMDya dezIya rAjA ke bahuta se hAthI va jahAjoM para utkalIya logoM ne adhikAra kiyA thA cakravartI rAjA khAravela ne isI varSa pAMDya rAjA se bahuta se mUlya. vAn ratna, azva, hAthI aura manuSya upahAra meM liye the| isa taraha se uttara aura dakSiNa ke samasta rAjA loga rAjA khAravela ko apanA cakravartI rAja mAnane lge| dAna-dharma aura dezahita kArya:-cakravarti mahArAja khAravela kevala yuddha lipsu aura prazaMsAbhilASI rAjA na the / kintu nAnAprakAra ke deza hitakAraka suMdara kArya aura prANiyoM kI rakSA evaM dAnadharma karane meM bhI ve sadaiva tatpara rahate the| jisase unakA gaurava maya jIvana aura bhI AdaraNIya huA thA / yadyapi ve svayaM jaina dharmAvalaMbI the tathApi vaidika dharma ke anusAra unake yuvarAjyAbhiSeka ke kArya hue the| isase yaha paricaya milatA hai ki ve samasta dharma matoM ko samAna dRSTi se dekhate the / itanA hI nahIM para yaha bhI pramANita hotA hai ki ve apane zAsana kAla meM apanA svAdhIna mata pratiSThita na kara prajA saMgha ke hetu zAstrIya niyamoM ke anusAra rAjya kArya calAte the aura anya dharmiyoM ke prati sahAnubhUti prakaTa karane se unakA jIvana aura bhI adhika gaurava maya banagayA thaa| tathA unake rAjocita guNa sarvathA prazaMsanIya the / rAjA khAravela ne apane rAjasva ke prathama varSa meM apanI purAnI rAjadhAnI kI marammata karAI thii| kRSi tathA jalapAna kI suvidhA ke liye bahuta se tAlAba khudavAye the tathA jagaha 2 manoraMjana karane ke liye pramoda udyAna banavAye the| mUSika rAjya ko jItakara svadeza meM vApisa Ane para unane apane deza meM vijaya utsava kiyA thaa| ve svayaM gAMdharva vidyA ke dhurandhara jJAtA the / unake vinirmita pramoda udyAnoM meM ve nitya nATaka abhinaya, saMgIta tathA prIti bhojya kI vyavasthA rakha kara prajAgaNoM ke sAtha niraMtara praphullacita se rahate the| usane apane rAjasva ke caturtha varSa meM rASTraka rAjya vijaya karane se pUrva vidyAdharadAsa nAmaka kitane hI dharma maMdira aura maThanirmANa karAye the| 300 varSa pUrva naMda rAjAoM ne rAjadhAnI ke samIpa 'sanasuliyA' nAmaka sthAna taka jo adhUrI nahara khudavAI thI mahArAjA khAravela ne use Age khudavA kara apanI rAjadhAnI taka lAne kA prayatna kiyA aura isameM saphala manoratha bhI hue / isa nahara ke khuda jAne ke kAraNa vANijya aura kRSi meM vizeSa suvidhA huI / rAjatva ke chaThe varSa meM ve zahara aura muphassilavAsI vyApAra aura zilpa vyavasAyiyoM ke liye vANijya suvidhA ke ucita prabaMdha kara dhanyavAda ke pAtra hue the / rAjatva ke saptama varSa meM inakA vivAha huA thA kintu nIlakaMThadAsajI navama varSa meM yAnI 24 varSa kI avasthA meM vivAha honA apane dhUsI caritra dyotaka kAvya meM likhate haiM) navama varSa meM vipula dhana brAhmaNoM ko dAna diyA thaa| usI varSa sone kA eka zAkhA patra saMyukta kalpa vRkSa sayyAra karavA kara hAthI ghor3A ratha vagairaha aura sArathi sahita brAhmaNoM ko dAna meM arpaNa kiyA aura unheM bhojana bhI karavAyA thaa| jina brAhmaNoM ne dAna grahaNa kiyA unheM ghara jamIna, sampatti ityAdika dekara apane rAjya meM rkkhaa| ye saba utsava aura dAna rAjagRha vijaya ke upalakSa meM kiye gaye the| isI vijaya ke smAraka svarUpa 'mahA vijaya prAsAda' nAmaka eka rAjabhavana prAcIna nadI ke kinAre 3800000 mudrA vyaya kara banavAyA thA / dasaveM varSa meM bhAratavarSa vijaya kara vApisa Ane para kaliMga ke prathama rAjavaMzIya rAjA ketubhadra kI upAsanA karane ke lie eka vigraha saMsthApana kiyA tathA usa vigraha kI pUjA upalakSya meM eka yAtrA kA Arambha kiyA thA / ketubhadra kI mUrti kI pUjA kaliMga ke prAcIna rAjA loga karate Aye the isI Jain Educa g national
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 se mahArAjA khAravela ne jaina rahane para bhI prAcIna prathA ke uddhAra ke hetu isa zubha yAtrA kA anuSTAna kiyA thA / purAtana prathAoM ke prati mahArAjA khAravela kI isa taraha bhakti dekhakara dezavAsI loga atyaMta saMtuSTa hue / bArahaveM varSa meM uttarA patha aura magadha vijaya ke upalakSa meM tathA pAMDya rAjA se jo vipula dhana ratna zrAdi prApta hue the unakI rakSA karane liye apanI rAjadhAnI meM aneka aTTAlikAoM kA nirmANa karAyA thaa| ye saba aTTAlikAeM nAnA vicitra kArukAoM se maMDita thIM / mahArAjA khAravela:5:- uttarApatha se pAMDya rAjya paryanta arthAta himAlaya se kanyA kumArI aMtarIya taka bhAratavarSa meM apane rAjya aura prabhutva vistAra kara rAjAdhirAja hue the| isase unakI ucca abhilASAoM kI pUrti yatheSTa parimANa me huii| isI se 12 veM varSa ke anaMtara unane aura lar3AI kara rAjya vijaya karane kI icchA tyAga kara eka taraha se saMnyAsa dharma kA avalaMbana kiyA aura pavitratA maya jIvana vyatIta karane lage / udayagiri meM arhanta aura jaina logoM ke liye bahuta se maMdira nirmANa aura svayaM Atma dhyAna dharane ke liye vahIM para eka sundara aTTAlikA banavAI | saMbhava hai ki udayagiristhita rAnI haMsapura kI vahIM aTTAlikA ho / hAthIguphA bhI unhIM kA banavAyA huA hai / cakravartI rAjA hone para ve saMnyAsa jIvana dhAraNa kara isa prakAra ke nAnA dharma kArya karate hue bhikSu rAjA aura dharmarAjA ke nAma se prakhyAta hue / caitravaMza kA avasAna: - - hAthIguphA ke zilAlekha meM mahArAjA khAravela ke rAjasva ke 13 varSa kI ghaTanAoM kA varNana hai / usa samaya unakI zrAyu 37 varSa kI thI, usake anaMtara apane jIvana ke zeSa kAla meM unane kyA 2 kArya kiye the, isakA koI hAla vidita nahIM hotA / cakravartI rAjA hone ke pazcAt inhoMne dharma rAjA kahalA kara rAjavirakta dharma dhAraNa kara liyA thA / avazya unhoMne kucha varSa taka zAMti se nAnA prakAra ke deza hitakArya karake rAjya calAyA hogA aura apanA zeSa jIvana nirvRtiyAM se udayagiristhita rAnIhaMsapura guphA meM bitAyA hogA / unake prabala pratApa se kaliMga rAjya kA vistAra samagra bhArata meM ho gayA aura vaha rAjya eka balavAna rAjya ho gayA / usa samaya kaliMga deza kI sImA uttara meM gaMgA nadI aura bihAra pradeza, pazcima meM barAra goMDavAnArAjya mahArASTra pradeza aura dakSiNa meM pAMDaya rAjya taka thIM, yahI nahIM, balki sImAMtavartI rAjA loga yadyapi kaliMga ke aMtargata nahIM the tathApi mahArAjA khAravela ko cakravartI rAjA svIkAra kara unake prati rAjocita sammAna pradarzita karate the / kaliMga deza ke itihAsa meM mahArAjA khAravela ke anaMtara isa vizAla rAjya meM caitravaMza (caTakavaMza) ke aura kauna 2 rAjA hue, vaha aba taka nahIM jAnA jA sakA | khaMDagiri ke eka zilAlekha se yaha bAta mAlUma hotI hai ki mahArAjA khAravela ke pazcAt unake uttarAdhikArI svarUpa 'mahAmegha vAhana' upAdhidhArI vikrarAya aura vikrarAya ke vaduharAya nAma ke do rAjA hue, para isakA cAhiye jitanA itihAsa nahIM milatA hai / kaliMga kI pahAr3iyoM meM kevala yaha eka khAravela kA hI zilAlekha nahIM milA hai para pRthak pRthak guphAoM meM bhinna bhinna zilAlekha bhI prApta hue haiM unakoM bhI yahA~ uddhRta kara diye jAte haiM / tosAlI -- dhaulI pahAr3iyoM tathA koyakahAI, guguMbha aura dayA nadI ke saMgama ke madhya bii eka bar3A nagara rahA hai-- jisakA bAma tosAlI hai aura khaNDagiri evaM bhuvanezvara se kucha dUra hai / 1 - - khaNDagiri - khurA jile meM eka pahAr3I bhuvanezvara se 3 mIla uttara meM hai / yaha parvata tIna vibhAgoM meM 375 www.jarnelibrary.org
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vibhAjita hai arthAt khaNDagiri, udayagiri aura nIlagiri : saMskRta meM isakokhaNDAcala bhI kahate haiM khaNDagiri 123 phuTa UMcA tathA udayagiri 110 phuTa UMcA hai / mukhya guphAyeM udayagiri meM 44, khaNDagiri meM 19 tathA nIlagiri meM 3 haiN| inake alAvA choTI choTI guphAe to saikar3oM haiM / 2--udayagiri--kI jitanI guphAyeM haiN| unameM se saba se bar3I aura saba se uttama citrakArI se catrita "rAnI hansapurI guphA" hai| isa guphA meM bahuta se dRzya aGkita hai vaha dRzya, yadyapi bigar3a gaye haiM tathApi sApha sApha eka sAdhu kI yAtrA ko dikhalAte haiM jo dhArmika utsava meM nagara ke bhItara cala rahe haiM loga apane gharoM se unakA darzana le rahe haiN| ghor3e jA rahe haiM, hAthI cala rahe haiM, pyAde jA rahe haiM tathA strI puruSa hAtha jor3e hue sAdhu ke pIche jArahe haiN| kahIM 2 khar3e hue loga muka jAte haiM aura phalAdi car3hAte haiM tathA AzIrvAda le rahe haiN| isa parvata meM zrIpArzvanAthasvAmI bahuta adhika pratiSThita haiM aura isI liye yaha anumAna kiyA jAtA hai ki yaha utsava yA to bhagavAna pArzvanAthasvAmI kA ho yA unake kisI eka ziSya kA ho / aura dUsare bhI kaI dRzya haiM jo zAyada zrI pArzvanAtha ke jIvana se milate mAlUma dete haiN| dUsarI guphAoM ke nAma ye haiM- jayavijayaguphA, choTIhAthIguphA, alakApurIguphA maJcapurIguphA, panasaguphA, pAtAlapurIguphA / 3-maJcapurI guphA ke-5 daravAje haiM-cauthe dvAra para eka lAina kA zilAlekha hai jo isa bhAMti hai --- "kharasa mahArAjasa kaliGgAdhipatino mahAmeghavAhana sakUr3e pasIrinoghalenam" bhAvArtha:-catura mahArAja kaliMga deza ke svAmI mahAmeghavAhana yA kUr3e pasIrI kI guphA / 4-isa guphA ke sAtaveM kamare meM dUsarA lekha hai jo isa bhAMti hai : "kubhAra vaduravasa lenam" ( yaha lekha pahale se prAcIna hai ) arthAt kumAra vaduraSa kI guphAzAyada yaha kumAra rAjA khAravela ke putra hoM / gejeTiyara vAle ne pahale zilAlekha meM vAka dvIpa bhI par3hA hai tathA bar3I guphA ke lekha meM yaha nAma AyA hai jo ki rAjA khAravela kA eka pada thA / 5-isa paJcapurI gaphA meM Upara ke khAne meM tIsarA lekha hai so isa taraha kA hai 1--arahanta pasAdAyam kaliGgAnam samanAnamlenaM kAritam rAjJolAlakasa / 2--hathI sAhasa papotas dhutunAkaliMga cakravartito zrI khArabelasa / 3--aga mahisinA kAritam ( yaha lekha hAthI guphA ke lekha se kucha hI pIche kA hai ) bhAvArtha-yaha hai ki zrIarahanta ke prAsAda yA mandira rUpa guphA kaliMga deza ke zramaNoM ke liye banAI gaI hai-yaha guphA kaliMga cakravartI rAjA khArabela kI mukhya paTarAnI dvArA karAI gaI jo gajA lAlakasa kI putrI thii| yaha lAlakasa, rAjA hathIsahasa ke pautra the / isa khana ko svargapurI guphA bhI kahate haiM / 6--gaNezaguphA-yahAM bhI kucha dRzya haiM zAyada ye zrI pArzvanAtha ke caritra se sambandha rakhate ho / 7--dhAnaghara aura hAthIguphA-hAthI guphA 50 phuTa se 28 phuTa hai mukha 11 / phuTa uMcA hai-bhItoM para - kucha zabda aMkita haiM / pragaTa rUpa se sAdhuoM yA yatiyoM ke nAma haiN| chata kI caTTAna para 17 lAina kA lekha Jain International
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jovana ] [ osavAla saMvat 218 hai 15 phuTa se 6 phuTa kI mApa hai / yahI prasiddha khArabela kA lekha hai| (yaha lekha pahale de diyA gayA hai| :--sapeMguphA-isake dvAra kI bAI ora pahalI zatAbdI pUrva kA eka zilAlekha hai ye do lAina kA hai / 1-kammasa halarina / 2--Naya ca psaado| arthAt-kamma aura halarivana kA prAsAda / isI sarpaguphA dvAra para bar3I hAthIguphA ke pAsa eka zalAlekha hai-"cUlasamaya ko thA je yAya" cUla karman kA ajeya koThA / 2--vAghaguphA--isa para bhI dUsarI zatAbdI kA zilAlekha hai jo do paktiye isa bhAMti hai :-- 1--nagaraaraMbadasa 2--sabhUtanolenama -- arthAt nagaraja jasabhUti kI guphA / 10-haridAsaguphA--isa para eka zilAlekha isa bhAMti hai aura i0 saMH pahalI zatAbdI pUrva kA "cUlakumasapasAtokathAjeyAca / " arthAt-cUlakuma kA prAsAda aura ajeya koThA / 11-jaMbezvaraguphA--- yahAM eka zilAlekha maJcapurI guphA ke samaya kA jo lekha brAhmI akSaroM meM hai| "mahAmadAsa vAriyAya nA kiyasa lenam" ardhAt-mahAmada kI strI nAkiyasa kI guphA / 12-choTIhAthIguphA-isa para bhI eka apUrva lekha haiN| "agarica.............. 'slenm"| zrAge khaMDa giri kI kucha guphAoM kA varNana hai aura vaha uttara se zurU karate haiM :13--tattvaguphA naM0 1-- isameM citra hai tathA isa para zilAlekha haiM-- yaha pahalI zatAbdI pUrva kA hai| 14--tattvaguphA naM0 2-isapara bhI lekha hai-"pada mulikasa kusu mAsa lenam" kusuma sevaka kI guphA___ yaha saba se prAcIna lekha hai| khaMDagiri ke lekhoM meM (Oldest of all inscriptions in Khandgiri) 15--navamuniguphA - isake bhItara 10 vauM zatAbdI kA lekha hai jo isa bhAMti haiM: 1-" OM zrImat udyotakezarIdevasya pravarddhamAne vijaya rAjye saMvat 18 2-- zrIAyyaMsaMghapratibaddha grahagulavinirgatadezIgaNAcAryazrIkulacandra 3-bhaTTArakasthatasyaziSyazubhacandrasya / isa lekha meM spaSTa likhA hai ki udyotakezarIdeva ke unnatizIlarAjya ke 18 veM varSa meM zrI zubhacandra bhAvArya yahA~ virAjita the jo zrI AryasaMghagRhakuladezIgaNa ke prAcAryakulacandrabhaTTAraka ke ziSya the / 16--isI guphA meM--TUTI huI bhIta para dUsarA zilAlekha isI samaya kA hai, jisake vAkya ye haiM 1--zrIdhara kSAtra--yaha eka bhAga para hai aura dUsare bhAga meM hai ki UM zrI AcArya kulacandrasya tasya ziSyaravallazubhacandrasya'... 'chAtra vijo isale bhI zubhacandra prAcArya kA nAma pragaTa hai-isa guphA ke dAhane kamare meM eka eka phuTa U~cI daza tIrthaMkaroM kI mUrtiyA~ hai unameM zAsanadevI banI huI hai| zrIpArzvanAthajI kI do mUrtiyeM haiN| jinake Upara saphaNamaNDapa kiye hue haiM-unakI vizeSa mAnyatA pragaTa hai / aura isa guphA ke Age 17-bAraha jAguphA isakA nAma bAraha bhujA isaliye hai ki barAmade kI dIvAra ke bAI tarapha eka devI kI mUrti hai jisake bAhara bhujAye haiN| (noTa :-yaha jinazAsana kI prati mUrti mAlUma hotI hai kyoMki jinavANI meM AcAraGga Adi bAraha aGga hote haiM) 377 Jain Education 8emnational www.anefbrary.org
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa barAmade se ho kara tIna dvAra vAle lambe kamare meM jAnA hotA hai ye dvAra aba gira gaye haiM chata kI rakSA aba do naye stambha de kara kI gaI hai / bhItoM para padmAsana tIrthaMkara kI mUrtiyA~ devI sahita aMkita haiN| pIche kI tarapha zrIpArzvanAtha kI bar3I khar3agAsana mUrti hai| jisa para 7 phana kA maNDapa hai isa para devI kA cinha aMkita nahIM hai-ina saba mUrtiyoM ke bhinna 2 cinha diye hue haiM tathA ye 8 se 7 // iMca taka kI U~cI haiM jaba ki zrI pArzvanAthajI kI mUrti 2 phuTa 7 // iMca UMcI hai / isI ke pAsa dakSiNa meM - 18-trizUlaguphA hai-jisakA kamarA 22 phuTa lambA 7 phuTa caur3A va 8 phuTa UMcA hai / isameM bhI 24 tIrthaGkaroM kI mUrtiyAM aMkita haiN| inhIM meM 7 phaNa maNDapa sahita zrIpArzvanAthajI kI khar3agAsana mUrti tathA prAnta meM zrI mahAvIra svAmI kI mUrti hai / ina 24 tIrthaGkaroM ke samudAya meM bhI zrIpArzvanAtha jI ko zrI mahAvIrasvAmI ke pahale na dekara madhya meM virAjita kiyA hai / ( arthAt - isase yaha siddha hotA hai ki zrI pArzvanAthajI kI vizeSa bhakti ko darazAne vAlI yaha guphA hai sambhava hai ki ye mUrtiyA~ zrIpArzvanAthajI ke mukti padhArane ke bAda aura mahAvIra svAmI ke nirvANa ke pahale virAjamAna kI gaI hoN| pandrahaveM tIrthaGkara kA zrAsana eka vedI se DhakA huA hai jisa para tIna padmAsana sundara mUrtiyA~ zrI pArzvanAtha bhagavAna kI hai isa guphA kI mUrtiyoM kA AkAra pahale kI guphAoM kI mUrtiyoM ke AkAra se sundara hai / phira bAI tarapha Ane se 50 yA 60 phuTa U~cA dekhane se vahA~ jaina mUrtiyA~ aMkita haiM19--phira Age pazcima kI tarapha 2 khanDa kI guphA hai-isako siMhaguphA yA lalatendukesarIguphA kahate haiM-pahale khaNDa ke kamare meM jaina tIrthaGkara kI mUrtiyA~ aMkita haiM--jinameM saba se mukhya zrI pArzvanAtha kI hai usameMeka zilA lekha bhI aMkita hai1-U~-zrIudyotakesarIvijayarAjya saMvat 5 / 2-zrIkumAraparvata sthAne jIrNa vApi jIrNa isaan| 3-udyotita tasmit thAne caturviMzati tiirthngkr| 4-sthApitA pratiSThA kAle hari opa jasanaMdikaM / 5-kss...'hu..."ti'"''duthaa'.......| 6-zrI pArzvanAthasya karmakSayAya (noTa-isa lekha meM rAjA udyotakezarI konAma va saMvat 5 AyA hai tathA khaNDagiri kA nAma kumAra parvata likhA hai-yahAM jIrNa mandira va bApI pahale the aisA prakaTa hai-vahIM 24 tIrthakara sthApita kiye gaye / pratiSTA ke samaya meM yahAM zrI yasanandiAcArya maujUda the|) isake Age eka jhIla hai jisako AkAza gaMgA karate haiM20-anantaguphA-khaMDagiri kI dAhinI tarapha eka lambA kamarA hai, jo 23 phuTa caur3A va 24 phuTala mbA va 6 phuTa UMcA hai, cAra dvAra haiM / pIche kI bhIta para 7 pavitra citra aMkita haiN| unameM svastika, trizUna, Adi haiM-pahale svastika ke nIce eka choTI khar3agAsana mUrti hai jo aba bahutavisa gaI hai yaha mUrti zAyada bhIpArzvanAthajI kI hogii| isameM kucha dRzya bhI bane haiM-yahAM lekha san I0 se pahale ke haiN| "dohada samanAnam lenam" dohada ke sAdhuoM kI guphA tathA "daMDAcAra" artha samajha meM nahIM paayaa| 21-eka dUsarI guphA meM 5 pakti kA lekha hai| 1-zrIzAntikara saurAjyAda AcandrArkam / 2-guhe guhe khadi ? saMjhe punaH aMge-bhAga / 3-jAsya viraje jane ijyA garbha smud| 4-bhUto nanna tasya suto bhiSaka bhiimto| 5-yAcate vAnya prastham samvat sarAt punH|| Jain Edi n ternational
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ ausavAla saMvat 218 ___noTa- isa lekha meM jo zilAlekhoM kI nakala dI gaI hai vaha epigrephikA inDiyA kI jilda terahavIM san 1915-16 saphA 159 se 166 taka se lI gaI hai| uparokta zilAlekhoM se itanA patA to sahaja hI meM laga jAtA hai ki khaNDagiri udayagiri kA nAma 10 vIM tathA 11 vIM zatAbdI taka kumArakumAroparvata prasiddha thA / trizUna guphA ke Upara eka sapheda putA huA jinamandira haiM jisakI miti nizcita nahIM hai-yahAM se dakSiNa kI tarapha patthara kI caTTAna Upara jaina tIrthaGkaroM kI kaI mUrtiyAM aMkita hai jo idhara-udhara pattharoM ke girane se sApha evaM pragaTa mAlUma nahIM hotI haiMyahAM para bhIta ko eka guphA thI jisameM bhI jainatIrthaMkaroM kI mUrtiyAM thIM --parvata kI caTTAna ke madhya meM eka jaina mandira hai jisameM pAMca jaina matiyAM haiN| khaMDagiri ke dakSiNa pazcima meM nIlagiri hai-yahAM rAdhAkuMDa aura zyAmakuMDa haiN| ina guphAoM meM se hAthIguphA kI mitI san I. se 158 yA 153 varSa pahale kI hai-tathA udayagiri kI svargapurI, maJcapurI, sarpaguphA, vAghaguphA, jAmbezvara, haridAsa, aisI 6 guphAtroM meM tathA khaNDagiri kI tatvaguphA do aura anaMtaguphA isa taraha 9 guphAoM meM zilAlekha brAhmI akSaroM meM haiM aura khArabela rAjA ke samaya ke akSaroM se milate hue haiM / kyoMki ina brAhmI akSaroM kA parivartana sana IsvI ke pahalI zatAbdI se pIche huA hai isalie ina lekhoM ko niyamAnusAra isa samaya ke pIche kA nahIM rakhA jA sakatA hai / ye nau guphAeM hAthIguphA ke nikaTa hI samaya meM khodI gaI thI arthAta sana IsvI se dUsarI zatAbdI se pahale nahIM khodI gaI thIM-to bhI sambhava hai, unameM se kucha yaha yA aura dUsarI guphAeM hAthIguphA se bhI pahale kI hoM kyoMki rAjA khAravela ne apane bar3e lekha ke aMkita karane ko yaha pahAr3I isIlie cunI hogI ki yaha pahAr3I jainasAdhuoM ke virAjane se pavitra ho cukI hai| yahA~ kI svAbhAvika yA kRtrima guphAtroM meM jaina sAdhu avazya pahale se hI virAjate hoNge| kama se kama AdhI zatAbdI to avazya lenA cAhae ki jaba yaha pahAr3I muniyoM ke virAjane se itanI pavitra ho gaI thI ki jisako pavitra jAnakara rAja-kuTumba ne yahAM khudAI meM bahuta sA rupayA kharca kiyA thaa| yahAM avazya san IsvI se tIsarI zatAbdI ke pahale lene ( guphAyeM ) maujUda thiiN| jo kucha yaha pramANa milate haiM unase yaha bAta anamilatI nahIM hai| kyoMki hAthI guphA ke lekha ke 100 varSa pahale yaha ur3IsA deza vRhata-maurya rAjya kA eka bhAga ho gayA thA aura taba jisa nigraMtha mata kA varNana azoka ke zilAlekhoM meM hai usakA prabhAva avazya yahAM para huA hI hogaa| dUsarI zatAbdI meM mahAyAna bhAga ke bauddhoM ke bar3e upadezaka ne kahA jAtA hai ki ur3IsA ke rAjA ko aura usakI bahuta sI prajA ko bauddha kara liyaa| aura taba yaha mAnanA ThIka hI hai ki isa samaya ke pIche jaina mata kA prabhAva maMda ho gayA aura jana guphAoM kA khodanA banda ho gayA-ina sabakA sAra yaha honA cAhie ki yahAM kI bahuta sI guphAoM ke khodane kA samaya san IsvI kI tIsarI zatAbdI ke pahale se lekara prathama zatAbdI pahale taka hai| ___ sabase bar3I guphA rAnI kI guphA hai / yaha abhAgya kI bAta hai ki isa guphA para koI zilAlekha nahIM hai jisase isakI mitI kA patA cale / parantu isake lambe kamare kI zreNI yA stambhoM kI bar3I lAina tathA citrakArI Adi pragaTa karatI haiM ki yaha racanA kisI dhanADhya dAtAra dvArA huI hai| zAyada kisI balavAna 379
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa / [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAjA se aura yaha bhI saMbhava hai ki rAjA khAravela svayaM hI hoM / jisa khAravela ne zilAlekha ke anusAra pAtAlikA ceTaka aura vaiDUrya garbha meM arhantoM ke sthAna ke nikaTa parvata kI coTI para stambha aura guphAyeM catura kArIgaroM se banavAI-(noTa-ye pAtAlika Adi kauna sthAna haiM inakA patA lagAnA ucita hai / ) / isa samaya se pIche kI banAvaTa ke cihna kucha guphAoM meM haiM jaise navamuniguphA choTI hAthIguphA va gaNeza guphA ke zilAlekha aura saMbhava hai ki khaMDagiri kI kucha tIrthaMkaroM kI mUrtiyAM bhI (sivAya anaMta guphA ke ) aisI hI hoM ___ AThavIM se 11 vIM zatAbdI taka dakSiNa meM jainI bahuta prabhAvazAlI the (dekho bhaMDArakara kA pUrva itihAsa dakSiNa kA san 1896 kA saphA 59) aura ina lekhoM ke akSara isa samaya ke akSaroM se milate haiM / yaha jAnA nahIM gayA ki kisa taraha jainiyoM ne apanA adhikAra khoyA parantu yaha mAlUma hotA hai ki vaiSNavoM kI unnati hone se jainiyoM para unakA anyAya evaM atyAcAra huA hogaa|| tathA tAr3apatroM ke lekhoMse pragaTa hai ki brAhmaNoM kI preraNA se gaMgarAjA ne bhI jainiyoM ko bahuta satAyA / aMgrejI rAjya meM kaTaka ke jaina paravAroM ne khaMDagiri ke Upara ekamaMdira banavAyA tathA bAraha bhujA aura trizula guphA ke barAmadoM ko durusta karAyA aura ina donoM guphAoM ke sAmane eka choTA maMdira banavAyA / ( dekho ema0 5.ca0 cakravatI nITa guphA yo para san 1902) yadi isa prakAra pUrva prAntIya guphAe~ vagairaha jaina smArakoM ko likhA jAya to eka bRhad prantha bana jAtA hai / tathA pUrva ke alAvA dakSiNa vagairaha meM bhI jaina zramaNoM ke liye isa prakAra aneka guphAe kA patA milA hai tathA prAcIna jaina mandira mUrtiyoM ke bhI kAphI tAdAda meM ullekha evaM bhagna khaNDahara milA hai tathApi maiMne to yahAM kevala namUnA ke taura para prAcInatA kA thor3A sA digdarzana karavAyA hai ki isako par3ha kara jainopAsakoM ke nazoM meM apane pUrvajoM kA evaM pUrva jamAnA meM jainadharma kI jAhojalAlI kA khUna bahane laga jAya aura ve apane karttavya para kamara kasa kara kaTivaddha ho jAya / astu / Jain Educat38mational
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 magada deza kA rAjA puSpamitra yA kalkI avatAra magadha kA rAjA puSyamitra - pAThaka pahale par3ha Aye haiM ki magadha ke siMhAsana para maurya vaMzI aMtima rAjA vRhadratha rAja karatA thaa| usake maMtrI puSyamitra thA joki apane svAmI ko vizvAsaghAta se mAra kara svayaM magada kA rAjA bana gayA thA / jaba se magadha kI rAjasattA puSyamitra ke hAtha meM AI taba se hI vahAM ke jaina evaM bauddhoM ke dina badala gaye / kAraNa puSyamitra kaTTara vedAnuyAyI thA / para gata tIna cAra zatAbdiyoM meM zizunAgavaMzI, naMdavaMzI aura mauryavaMzI jitane rAjA hue ve saba ke saba jaina evaM bauddha dharmopAsaka the aura unhoMne yajJa hiMsA ke viruddha upadeza kara janatA ko 'ahiMsA paramodharma' ke parama upAsaka banA diye the ataH brAhmaNa dharma kamajora hokara mRtyu zayyA para aMtima zvAsocchavAsa le rahA thaa| aisI avasthA meM puSyamitra ne mRta prAya brAhmaNa dharma meM punaH jAna DAlakara use pairoM para khar3A kiyA | jainoM ne apanI sattA ke samaya meM kisI dUsare dharma para atyAcAra nahIM kiyA para rAjocita sabhI dharmoM kA sakAra kiyA thA evaM azoka ke samaya bauddha dharma kI prabalatA hone para bhI zramaNoM evaM brAhmaNoM kA sarakAra hotA thA / para puSyamitra ne dharmAMdhatA ke kAraNa apane hAtha meM rAjasattA Ate hI jainoM evaM bauddhoM para julma gujAranA zurU kara diyA, yahAM taka ki jaina maMdiropAzraya, bauddha maMdira maTha Adi tor3a phor3akara naSTa bhraSTa kara DAle, jaina evaM bauddha sAdhuoM ko katla karA diye, kaIyoM ko kArAgRha meM ThUMsa diye, kaiyoM ke bheSa chIna liye gaye, kaI bhikSA lAte the unakI bhikSA se bhI kara lene ke liye unako taMga karatA thA, kara na dene se unako kaida kara unakI burI hAlata karatA thA jisakA romAMcakArI varNana jaina aura bauddha graMthoM meM adyAvadhi vidyamAna hai / yahI kAraNa hai ki kaI jaina zramaNoM aura bauddha bhikSuoM ne magadha deza kA tyAga kara evaM anya prAMtoM meM jAkara apane prANa bacAye / kaI vidvAnoM kA mata hai ki zAstroM meM kalki kI kathA likhI gaI hai zAyada vaha kalki rAjA puSyamitra hI ho| kyoMki inake jIvana kI bahuta sI ghaTanAeM kalki se milatI huI haiM / jaina, bauddha aura purANakAroM ne apane 2 graMthoM meM kalki kA varNana kiyA hai| yadi lakSa dekara dekhA jAya to una tInoM dharma ke lekhakoM kI prAya: saba ghaTanAeM milI julatI haiM jisako maiM yahAM saMkSipta se likha detA hU~ / ( 1 ) kalki ke viSaya meM jaina graMtha kAroM kA mata ki-- vIra jiNAguNavIsaM sarahiM paNamAsa bAravarisehiM / caMDAla ku hohI, pADalapuri samaNa paDikUlo || 44 // cittami vibhivo, kakI 1 ruddho2 caumuha3 ti nAmA // 'vIra nirvANa se 1992 varSa aura 5 mAsa bItane para pATaliputra nagara meM caMDAla ke kula meM caitra koTamI ke dina zramaNoM ( sAdhuoM) kA virodhI janmegA jisake tIna nAma hoMge - 1kalkI, 2 rudra, 3 caturmukha / - dharmaghoSasUrikRta kAlasaptatikA / 381
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 'maniTTategateSvabda-zateSvekonaviMzatau / caturdazasu cAbdeSu, caitra zuklASTamI dine // 231 // viSTaumlecchAkule kalkI, pATalIpurapattena / rudrazcaturmukhazceti dhRtA'parAhyayadvayaH // 232 // pazogRhe yazodAyAH kukSausthitvA tryodsh| mAsAn madhau sitASTamyAM,jayazrI vAsare nizi // 233 // SaSThemakaralagnAMze, vaha mAne mahIsute / vAre karka sthite caMdre, caMdrayoge zubhA vahe // 234 // prathame pAde' zleSAyAH, kalki janma bhaviSyati / ' ___ vIra nirvANa ke 1914 varSa vyatIta hoMge taba pATaliputra meM mleccha kula meM yaza kI strI yazodA kI ikSi se caitra zukla 8 kI rAta meM kalki kA janma hogaa|'xxaage likhA hai ki vIrAta 2000 varSe ndra ke hAthoM se kalkI 86 varSa kI Ayu meM mara kara naraka meM jAyagA-ityAdi / jinasundarasari kRta dIpAlikalpa paNacchassayavassa paNamAsa judaMgamiya vIraNivvuido / / saga rAjo to kakkI, tica duNa vati mahiya saga mAsaM : 'vIra nirvANa se 605 varSa aura pAMca mAsa bItane para 'zaka rAjA' hogA aura usake bAda 394 varSa paura sAta mAsa meM arthAta nirvANa saMvata 1000 meM kalkI hogaa|' di0.- nemicaMdrIya triloka sAra titthogAlI painnA meM to isa viSaya kA vistRta varNana milatA hai| 'zaka se 1323 ( vIra nirvANa 1928 ) varSa vyatIta hoMge taba kusumapura ( pATaliputra ) meM duSTa buddhi vAle kalkI kA janma hogaa|'xx 'kalkI kA janma hogA taba mathurA meM rAma aura kRSNa ke maMdira gireMge aura viSNu ke utthAna kArtika sudI 11 ) ke dina vahAM jana saMhAraka ghaTanA hogii|xx isa jagatprasiddha pATaliputra nagara meM hI caturmukha' nAma kA rAjA hogaa| vaha itanA abhimAnI hogA ki dUsare rAjAtroM ko tRNa samAna linegA / nagaracaryA meM nikalA huA vaha naMdoM ke pAMca stUpoM ko dekhegA aura unake saMbaMdha meM pUchatAcha karegA, taba use uttara meM kahA jAyagA ki yahAM para bala, rUpa, dhana aura yaza se samRddha naMda rAjA bahuta samaya taka rAja kara gayA hai, usI ke banavAe hue ye stUpa haiN| isameM unhoMne suvarNa gAr3A hai jise dUsarA koI rAjA prahaNa nahIM kara sakatA / yaha suna kalkI una stUpoM ko khudavAegA aura unameM kA samAma suvarNa grahaNa kara legA / ( dekho pRSTa 256 ke zloka isa dravya prApti se usakI lAlaca bar3hegI aura dravya prApti kI AzA se vaha sAre nagara ko khudavA degA / taba jamIna meM se eka patthara kI gau nikalegI jo 'lANadevI' khlaaegii|xx loNadevI zrAma rAste para khar3I rahegI aura bhikSA nimitta Ate jAte sAdhuoM ko mAra girAvegI, jisase unake bhikSA pAtra TUTa jAveMge, tathA hAtha paira aura sira bhI phUTeMge aura unako nagara meM calanA phiranA muzkila ho jaavegaa|x taba mahattara ( sAdhuoM ke mukhiyA) kaheMge---zramaNoM ! yaha anAgata doSa kI-jise bhagavAna barddhamAna svAmI ne apane jJAna se pahale hI dekhA thA-agra sUcanA hai| sAdhuo ! yaha gau vAstava meM apanI hitaciMtikA hai / bhAvI saMkaTa kI sUcanA karatI hai, isa vAste caliye, jaldI hama dUsare dezoM meM cale jAyaM |xgo ke upasarga se jinhoMne jina-vacana satya hone kI saMbhAvanA kI ve pATaliputra ko chor3akara anya deza ko cale Jain Ed i nternational
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 ye / para bahutere nahIM bhI gye| gaMgAzoNa ke upadrava viSayaka jina-vacana ko jinhoMne sunA ve vahAM se anya za ko cale gae aura kaI eka nahIM bhI ge| 4 bhikSA yatheccha mila rahI hai, phira hameM bhAgane kI kyA jarUrata hai ? yaha kahate hue kaI sAdhu vahAM se nahIM gae Ixx vaha durmukha aura adharmya mukha rAjA caturmukha ( kalkI ) sAdhuoM ko ikaTThA karake unase kara mAMgegA aura na dene para zramaNa saMgha tathA anya mata ke sAdhuoM ko kaida kregaa| taba jo sonA cAMdI Adi paripraha rakhane vAle sAdhu hoMge ve saba 'kara' dekara chUTeMge / kalkI una pAkhaMDiyoM kA jabarana veSa chinavA legaa|xx 'lobhagrasta hokara vaha sAdhuoM ko bhI taMga kregaa| taba sAdhuoM kA mukhiyA kahegA-'he rAjan ! hama akiMcana haiM, hamAre pAsa kyA cIja hai jo tujhe kara svarUpa dI jAya ? isa para bhI kalkI unheM nahIM chor3egA aura zramaNa saMgha kaI dinoM taka vaise hI rokA huA rhegaa| taba nagara devatA Akara kahegA-are nirdaya rAjan ! tU zramaNa saMgha ko hairAna kara kyoM marane kI jaldI tayyArI karatA hai, jarA sabara kara / terI isa anIti kA AkharI pariNAma tayyAra hai| nagara devatA kI isa dhamakI se kalkI ghabarA jAyagA aura AI. vana pahina kara zramaNa saMgha ke pairoM meM par3akara kahegA 'he bhagavan ! kopa dekha liyA aba prasAda cAhatA huuN| isa prakAra kalkI kA utpAta miTa jAne para bhI adhikatara sAdhu vahAM rahanA nahIM cAheMge, kyoMki unheM mAlUma ho jAyagA ki yahAM para niraMtara ghora vRSTi se jala pralaya hone vAlA hai| taba vahAM nagara ke nAza kI sUcanA karane vAle divya AMtarikSa aura bhauma utpAta hone zurU hoMge ki jinase sAdhu sAdhviyoM ko pIr3A hogii| ina utpAtoM se aura atizAyI jJAna se yaha jAnakara ki 'sAMvatsarika pAraNA ke dina bhayaMkara upadrava hone vAlA hai'-sAdhu vahA~ se vihAra kara cale jAyeMge / para upakaraNa makAnoM aura bhAvakoM kA pratibaMdha rakhane vAle tathA bhaviSya para bharosA rakhane vAle sAdhu vahAM se jA nahIM skeNge| taba satraha rAta dina taka niraMtara vRSTi hogI jisase gaMgA aura zoNa meM bAr3ha AegI / gaMgA kI bAr3ha aura zoNa ke durdhara vega se yaha ramaNIya pATaliputra nagara cAroM ora se baha jaaygaa| sAdhu jo dhIra hoMge ve AlocanA prAyazcita karate hue aura jo zrAvaka tathA vasati ke moha meM phaMse hue hoMge ve sakaruNa dRSTi se dekhate hue makAnoM ke sAtha hI gaMgA ke pravAha meM baha jaayNge| jala meM bahate hue ve kaheMge-'he svAmI sanatkumAra ! tU zramaNa saMgha kA zaraNa ho, yaha vaiyAvRtya karane kA samaya hai|' isI prakAra sAdhviyAM bhI sanatkumAra kI sahAyatA mAMgatI huI makAnoM ke sAtha baha jAya~gI / inameM koI koI AcArya aura sAdhu sAdhviyAM phalaka Adi ke sahAre tairate hue gaMgA ke dUsare taTa para utara jAyeMge / yahI dazA nagara nivAsiyoM kI bhI hogii| jinako nAva phalaka Adi kI madada milegI ve baca jAyaMge, bAkI mara jAyaMge / rAjA kA khajAnA pADivata AcArya aura kalkI rAjA Adi kisI taraha baceMge para adhikatara baha jAyeMge / anya darzana ke sAdhu bhI isa pralaya meM baha kara mara jAya~ge / bahuta kama manuSya hI isa pralaya se bacane paayeNge| isa prakAra pATaliputra ke baha jAne para dhana aura kIrti kA lobhI kalkI dUsarA nagara basAegA aura bAga bagIce lagavA kara use devanagara tulya ramaNIya banA degaa| phira vahAM deva maMdira baneMge aura sAdhuoM kA vihAra zurU hogaa| anukUla vRSTi hogI aura anAja vagairaha itanA upajeMgA ki use kharIdane vAlA nahIM milegaa| isa prakAra 50 varSa subhikSa se prajA amanapaina meM rhegii| Freedawurwww 383
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa isake bAda phira kalki utpAta macAegA, pAkhaMDiyoM ke veSa chinavA legA aura zramaNoM para bhI atyAcAra karegA / usa samaya kalpa vyavahAra dhArI tapasvI yuga pradhAna AcArya pADivata tathA dUsare sAdhu cha? aTThama kA tapa kreNge| taba kucha samaya ke bAda nagara devatA kalkI se kahegA -- are nirdayI ! tU zramaNa saMgha ko takalIpha dekara kyoM jaldI marane kI taiyArI kara rahA hai ? jarA sabara kara, tere pApoM kA ghar3A bhara gayA hai / ' nagara devatA kI isa dhamakI kI kucha bhI paravAha na karatA huA vaha sAdhuoM se bhikSA kA SaSThAMza vasUla karane ke liye unheM bAr3e meM kaida kregaa| sAdhu gaNa sahAyatArtha indra kA dhyAna kareMge, taba aMbA aura yajJa kalkI ko cetAe~ge, para vaha kisI kI nahIM sunegaa| Akhira meM saMgha ke kAyotsarga dhyAna ke prabhAva se indra kA Asana kaeNpegA aura vaha jJAna se saMgha kA upasarga dekhakara jaldI vahAM AegA / dharma kI buddhi vAlA aura adharma kA virodhI vaha dakSiNa loka pati (indra ) jina pravacana ke virodhI kalki kA tatkAla nAza kregaa| ugrakarmA kalkI ugranIti se rAja karake 86 varSa kI umara meM nirvANa se 2000 varSa bItane para iMdra ke hAtha se mRtyU pAegA / taba iMdra kalki ke putra datta ko hita zikSA de zramaNasaMgha kI pUjA karake apane sthAna para calA jaaegaa|' ityAdi (titthogAlI painnA kA anuvAda) 'gautama-bhagavan ! zrIprabhanAmaka anagAra kisa samaya hogA ?' mahAvIra -- 'he gautama ! jisa vakta nikRSTa lakSaNavAlA, adraSTavya, raudra, upra aura krodhI prakRti vAlA, upadaMDa denevAlA, maryAdA aura dayA hIna ati krUra aura pApa buddhivAlA, anArya, mithyA dRSTi aisA kalkI nAma kA rAjA hogA; jo pApI zramaNasaMgha kI bhikSA ke nimitta kadarthanA karegA, aura usa vakta jo zIla samRddha aura satyavaMta sAdhu hoMge unakI airAvatagAmI vajrapANi iMdra Akara sahAyatA karegA / usa samaya zrIprabha nAmaka anagAra hogaa|' mahAnizIdha, pA~cavA~ adhyayana inake alAvA bhI kaI pranyoM meM kalkI kA adhikAra likhA milatA hai para saba kA sArAMza eka hI hai ki kalkI eka mahA atyAcArI dharmAndha dharma dveSI hogA aura vaha sAdhuoM ko kaSTa degA aura iMdra ke hAthoM se mArA jAyagA / ityAdi (2) boddha granthakAroM kA mata hai ki bauddhoM ke pranthoM meM bhI puSyamitra ke viSaya meM likhA hai ki puSyadharmA ke putra puSyamitra ne apane maMtriyoM se pUchA-aisA kauna upAya hai jisase hamArA nAma ho ? maMtriyoM ne kahA-mahArAja Apake vaMza meM rAjA azoka huA jisane 84000 dharmarAjikA sthApita karake apanI kIrti acala kI jo jahAM taka bhagavAna (buddha) kA zAsana rahegA vahAM taka rahegI ! Apa bhI aisA kIjiye tAki ApakA nAma amara ho jAya / puSyamitra ne kahA-rAjA azoka to bar3A thA hamAre lie koI dUsarA upAya hai ? yaha sunakara usake eka azraddhAvAn brAhmaNa ne kahA -- deva ! do kAraNoM se nAma amara hogaa| x x x gajA puSyamitra caturaMga senA ko sajjita na karake bhagavacchAsana kA nAza karane kI buddhi se kukuTArAma kI ora gayA, para dvAra para jAte hI ghora siMhanAda huA jisase bhayabhIta hokara rAjA vApisa pATalIputra ko calA AyA |duusrii aura tIsarI bAra bhI yahI bAta huI / Akhira meM rAjA ne bhikSu aura saMgha ko bulA 384 Jain Education international
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAcArya yakSadevamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 218 kara kahA-maiM buddha zAsana kA nAza kruuNgaa| batalAo tuma kyA cAhate ho,stUpa yA saMghArAma? isa para bhikSuoM ne stUpoM ko grahaNa kiyA / puSyamitra saMghArAma aura bhikSuoM kA nAza karatA huA zAkala taka pahu~ca gyaa| usane yaha ghoSaNA karadI ki jo koI bhI mujhe zramaNa (sAdhu) kA mastaka lAkara degA use maiM sone kI sau muhareM dUMgA xx ataH logoM ne bar3I 2 saMkhyA meM sira denA prAraMbha kiyAxxsuna kara vaha aheta ( ahaMta pratimA) kI dhAta karane lgaa| para vahA~ usakA koI prayatna saphala nahIM huA / saba prayatna chor3a kara vaha koSTaka meM gayA / usa samaya daMSTrAvinAzI yakSa socatA hai ki yahA~ bhagavacchAsana kA nAza ho rahA hai, para maiMne yaha zikSA grahaNa kI huI hai ki maiM kisI kA apriya nahIM kruuNgaa|' usa yakSa kI putrI kRmIsenayakSa yAcanA karatA thA para use pApakarmI samama kara vaha apanI putrI ko nahIM detA thA, para usa samaya usane bhagavacchAsana kI rakSA ke nimitta apanI putrI kRmIsenayakSa ko dedii|| puSyamitra ko eka bar3e thakSa kI madada thI, jisase vaha kisI se mArA nahIM jAtA thaa| daMSTrAvinAzI yakSa puSyamitra saMbaMdhI yakSa ko lekara pahAr3oM meM phirane ko calA gyaa| udhara kamIsena yakSa ne eka bar3A pahAr3a lAkara senA sahita puSyamitra ko roka liyA / usa puSyamitra kA 'munihata' aisA nAma sthApita kiyaa| jaba puSyamitra mArA gayA taba magada meM moryavaMza kA aMta huaa| "divyAvadAna ke 21 veM avadAna se kucha zlokoM kA sArAMza ( 3 ) vedAntika evaM purANakAroM kA mata hai ki 'jaba kaliyuga pUrA hone lagegA taba dharma rakSaNa ke liye zaMbhalagAma ke mukhiyA viSNuyaza prAmaNa ke yahA~ bhagavAn viSNu kalkI ke rUpa meM avatAra leMge' ___'kalkI devadatta nAmaka teja ghor3e para savAra ho ke khar3aga se duSToM aura rAjaveza meM rahate hue saba luTeroM kA nAza karegA / jo mleccha haiM, jo adhArmika aura pAkhaMDI haiM ve saba kalkI dvArA nAza kiye jAyeMge / -zrI madbhAgavata skaMdha 12 vAM, adhyAya 2 uparokta tInoM dharma vAloM ke zAstra pramANoM se itanA to sahaja hI meM jAnA jA sakatA hai ki kaskI brAhmaNoM ke pakSa meM aura jaina evaM bauddhoM ke vipakSa meM hogA / yahI kAraNa hai ki brAhmaNa usako viSNu kA avatAra likhate haiM jaba ki jaina evaM vauddha usako dharma vidhvaMsaka, anyAyI evaM atyAcArI likhate haiM / yadi kalkI puSpamitra hI hai to yaha saba ghaTanAe saba taraha se usake liye milatI huI hai| jaina zAstrakAroM kA yaha kathana hai ki kalkI dharma kA dhaMsa karegA aura jaba usakA anyAya carama sImA taka pahu~ca jAyagA taba iMdra AvegA aura use daMDa degA arthAt jAna se mAra DAlegA aura usake putra datta ko rAjya degA ityAdi / yahI bAta rAjA puSpamitra ke liye ThIka ghaTita hotI hai kAraNa ur3IsA kI hAthIguMphA ke zilAlekha meM likhA hai ki magada kA rAjA puSpamitra ke anyAya ke kAraNa mahAmeghavAhana cakravartI kaliMgapati rAjA khAravela ko magadha para do bAra car3hAI karanI par3I aura puSpamitra ko aisA daMDa diyA ki usakA sira bhapane caraNoM meM mukA diyA / khAravela kaTTara jaina thA ataH jaba unase puSpamitra kA anyAya dekhA na gayA taba hI isane magadha para car3hAI kara use isa prakAra daMDa diyA ho to yaha asaMbhava bhI nahIM hai|
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 182 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa isa viSaya meM zrImAn panyAsajI kalyANavijayajI mahArAja ne apane 'vIranirvANasaMvata aura jainakAla gaNanA' nAmaka pustaka meM aneka pramANoM dvArA yaha siddha kiyA hai ki jisa kalkI rAjA kA jaina, bauddha aura purANakAroM ne varNana kiyA hai vaha kalkI puSpamitra hI ho sakatA hai| ityAdi : panyAsajI mahArAja ke pramANa aura yuttiyA~ bahuta mahatva pUrNa haiN| yadi dharma drohI puSpamitra ko hI kalkI mAna liyA jAya to asaMgata kucha bhI nahIM hai / kAraNa tInoM dharma vAloM kI likhI huI kalkI kI ghaTanAeM puSpamitra ke jIvana ke sAtha ghaTita hotI haiM aba rahA kalkI hone ke samaya kI bAta ataH isa viSaya meM-hA~ jaina, bauddha aura brAhmaNoM ne kalkI ke hone kA samaya pRthaka pRthak likhA hai parantu jainoM kA mata hai ki vartamAna samaya ke pUrva kalkI ho cukA hai kyoMki jaina lekhakoM ne kalki kA samaya vIra nirvANa saMvat 1000 se 2000 taka kA likhA hai / jaba hama vIra nirvANa se 2000 varSa kA samaya dekhate haiM to isameM puSpamitra ke atirikta koI bhI vyakti aisA najara nahIM AtA ki jisane dharmAdhatA ke vazIbhUta ho sAdhuoM ko katla kiyA ho yA sAdhuoM kI bhikSA para Taiksa lagAyA ho jaisA ki puSpamitra ne kiyA thA ataH puSpamitra ko hI kalkI mAna lenA nyAya saMgata hI kahA jA sakatA hai| aba rahA purANakAroM dvArA likhita kalkI kA samaya jo ve kalkI ko kaliyuga kA anta meM honA batalAyA hai jaba ki rAjA kalkI ke viSaya meM jaina bauddha aura purANakAroM kI likhita ghaTanAeM saba sadRza hI haiM aura ve prAyaH eka hI puruSa ke liye hI haiM to koI kAraNa nahIM ki hama isa ghaTanAoM ko Upara likhe anusAra puSpamitra ke liye na mArne / khaira isa viSaya ko to maiM itanA hI kaha kara vidvAnoM para chor3a detA hU~ ki magadha ke siMhAsana para pamitra eka aisA bhArata meM kalaMka svarUpa rAjA huA hai ki bhArata ke itihAsa meM aisA dharmAndha koI meM rAjA nahIM huA thaa| jaise puSpamitra brAhmaNa dharma ko mAnane vAlA magadha kA rAjA huA vaise hI usa samaya kaliMga ke siMhA sana para khAravelarAjA jaina dharma ko mAnane vAlA cakravarti rAjA huA para kahA~ puSpamitra kI dharmAndhatA zrI kahA~ khAravela kI samyag dRSTi vaha jaina hotA huA bhI apanA rAjyAbhiSeka brAhmaNa dharmAnusAra karavAyA tha aura usa samaya ke tInoM dharmo ( jaina boddha, vedAntika ) ko yathAvat sanmAna kI dRSTi se dekhatA thA / iti kaliMga kA saMkSipta itihAsa / Jain Educat national
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana | [ osavAla saMvat 264 13-prAcAryazrI kakkasari (dvitIya) AcAryastu sa kakkamariviha yo naiSThIka AsInmahAn , dIkSAnaMtara meva so'vagatavAna sarvANi zAstrANi vai / vIrastApasa eka eva viditaH zaktyA pratApena ca, siddhInA makhilo gaNo vyaramatAM tatpAda chAyA tale // pazcAtso'pyupakeza nAma nagare mRrtyAH suvIrasya ca, granthI nAmava cheda kAraNa tayA vighnastu jAto mahAn / zAntaH so'pyamunA nijena vihitaH sAmarthya bhAreNa vai, navyAn jainamata prabhAvita tamAn kRtvA prasiddhirgatA // artcAryazrI kakasUrIzvarajI mahArAja bar3e hI pratibhAzAlI, vidvAn , tapasvI aura labdhi saMpanna AcArya hue the / pAThaka gata prakaraNa meM par3ha cuke haiM ki upakezapura ke rAjA kSetrasiMha ne * apane laghu putra lakhaNasiMha ke sAtha AcAryazrI yakSadevasUri ke caraNa kamaloM meM bhagavatI dIkSA prahaNa kI thI / dIkSA lene ke bAda lakhaNasiMha kA nAma muni lakSmIpradhAna rakhA gayA thaa| muni lakSmIpradhAna ne zrAcAryazrI ko vinaya bhakti karate hue jaina sAhitya kA khuba adhyayana kiyA / itanA ho nahIM balki munijI ne jainetara sAhitya evaM dArzanika tathA vyAkaraNa, nyAya, kAvya, tarka, chaMda, alaMkAra, aura jyotiSAdi aSTAMga mahAnimitta kA bhI acchA abhyAsa kara liyA thaa| ApakI yukti evaM tarka zakti itanI jabardasta thI ki Apane kaI rAjA mahArAjA troM ko sabhAoM meM vAdiyoM ko parAsta kara jainadharma ko vijaya patAkA cAroM ora phaharA dI thii| yahI kAraNa thA ki vAdI prativAdI Apake sAmane sadaiva nata mastaka rahate the, itanA hI nahIM para ve Apake nAma mAtra se kA~pa uThate the| eka bAra to bau dvAcArya dhama ditya ke sAtha ApakA zAstrArtha hubhA thA usameM bhI vijaya mAlA zrApake hI kaNTha meM zobhita huI thI ! yajJa hilA kA to zrApazrI sakhta virodha karate the aura jahA~ tahA~ bhramaNa kara Apane 'ahisA paramodharmaH' kA vijaya DaMkA bajava diyA thaa| Apa tapa karane meM bar3e hI zaravIra the| chaTha, aThama, aThAiyoM evaM mAsa khAmaNa ke tapa tathA kaI prakAra ke abhipraha kara kaThora tapazcaryA bhI kiyA karate the aura usa kaThora tapazcaryA ke prabhAva se aneka rAjA mahArAjA to kyA para kaI devI devatA Apake caraNa kamaloM kI sevA karate the| sarasvatI aura lakSmI deviyA~ to Apake prati sadeva varadAI rahatI thiiN| zrApa jaise tejasvI va yazasvI the vaise vacaHsvI bhI the| ApakA vyAkhyAna itanA rocaka evaM madhura hotA thA ki bar3e bar3e rAjA mahArAjA sunane ke liye lAlAyita rahate the| dharma pracAra karane meM to Apa itane kaTTara the ki jahA~ padhArate vahA~ aneka janetaroM ko jaina banAne meM siddhahasta the / itanA hI kyoM para Apane anekoM nara-nAriyoM ko jaina dIkSA dekara zramaNa saMgha meM bhI AzAtIta vRddhi kI thii| ina saba Apa .............. ... ......... 387
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 136 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke Adarza guNoM se prasanna ho kara prAcArya yakSadevasUri ne apanI antimAvasvA meM Apako AcArya pada se vibhUSita kara ApakA nAma kakkasUri rakkhA thA / jaba Apa prAcArya bana gaye to akhila gaccha kI jummevArI Apake sira zrA par3I para isa kArya meM Apa pahale se hI acche nipuNa evaM kuzala the bAda ApazrI ne eka samaya candrAvatI nagarI meM padhAra kara vahA~ ke rAjA tribhuvanasena ko aisA upadeza diyA ki usane marudharAdi prAntoM meM vihAra karane vAle sAdhuoM kI eka zramaNa sabhA kI jisameM upakezagaccha evaM koraMTagaccha ke prAyaH saba sAdhu sAdhviyoM ko AmaMtraNa dekara bulavAye / isameM koraMTagaccha ke AcArya somaprabhasUri ( dvitIya ) apane ziSya samudAya ke sAtha pdhaare| donoM gacchoM ke karIba 3000 sAdhu sAdhviyA~ tathA Avanti pradeza meM vicarane vAle kaI sAdhu bhI isa sabhA meM ekatra huye the / usa samaya zrAddha varga bhI bahuta saMkhyA meM Aye the kAraNa ki aisA kalyANa kArI avasara una logoM ko phira kaba milane vAlA thaa| isa prakAra caturvidha zrI saMgha candrAvatI meM ekatra huaa| ThIka samaya para sabhA huI / usameM AcArya kakkasUrijI mahArAja ne apanI ojasvinI vANI dvArA sAdhu sAdhviyoM ko saMbodhana karake kahA:-mahAnubhAvoM! Apane saMsAra ko asAra jAna kara saba bhautika sukha sAhabI tyAga kara dIkSA lI hai ataH Apa apanA kalyANa kareM isameM koI vizeSatA kI bAta nahIM hai para apane kalyANa ke sAtha anya bhUle bhaTake bhAiyoM ko sanmArga para lAkara unakA kalyANa karanA yahI Apake jIvana kI vizeSatA hai / Apa jAnate haiM ki isa samaya muniyoM ko pratyeka prAMta meM ghUma ghUma kara jainadharma kA pracAra karane kI kitanI AvazyakatA hai / apane pUrvaja-mahAtmAoM ne kisa prakAra kI kaThinAiyoM aura parisahoM ko sahana kara apane liye vihAra ke kaise sugama rAste banA gaye hai ki Aja Apa kisI bhI prAMta meM jAveM apane ko kahIM bhI kaSTa uThAne kI AvazyakatA nahIM rahatI hai / marudhara, lATa, saurASTra, kaccha, sidha aura pAMcAla taka to jainadharma kA pracAra ho gayA hai para abhI dakSiNa kI ora kisI kA bhI bihAra nahIM huA hai / hAM prAcIna jamAne meM lohityAcArya ne dakSiNa meM jAkara jainadharma kA pracAra avazya kiyA thA para isa samaya vahAM kA kyA hAla hai ? ataH Apa logoM ko dakSiNa kI ora bihAra karanA cAhiye aura yahI ApakI parIkSA kA samaya hai| jaise manuSya svayaM maranA cAhe to eka suI bhI kAphI hai taba ye jo bar3e-bar3e astra-zastra rakkhe jAte haiM ve kisake liye haiM ? anyAyI ko sajA dene ke liye / isI prakAra Apa apanA kalyANa eka navakAra maMtra mAtra se kara sakate haiM phira itane zAstroM kA adhyayana kiyA hai vaha kisa liye ? uparokta nyAya se yaha bhUle bhaTake prANiyoM ke liye hI hai ki ina zAstroM dvArA unako samajhAyA jAya ityAdi / sUrijI ne isa prakAra kA upadeza diyA ki upasthita muniyo ke hRdayoM meM jainadharma pracAra ke liye mAno eka prakAra kI bijalI hI camaka uThI ho, vizeSatA yaha thI ki una muniyoM kI bhAvanA dakSiNa meM vihAra karane kI ho gaI / usI sabhA meM kaI muniyoM ne sUrijI se prArthanA kI ki he pUjyavara ! yadi Apa AjJA pharamAve to hama loga dakSiNa kI ora vihAra karane ko taiyAra haiN| basa sUrijI yahI cAhate the / AcAryazrI ne yogya muniyoM ko padaviyoM se vibhUSita kara pA~ca padasthoM ke sAtha pA~casau sAdhuoM ko dekara arthAt eka eka padavIdhara ke sAtha sau-sau sAdhu dekara pA~ca jatthe banA diye aura kramazaH sau-sau sAdhuoM ko eka-eka rAste jAne kI AjJA de dii| aura munivarga ne bar3e utsAha ke sAtha vihAra karane ke liye prasthAna bhI kara diyaa| balihArI hai una sUrIzvarajI evaM ApazrI ke ziSyoM kI Jain Educac national
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkamari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 164 ki unhoMke hRdaya meM dharma pracAra kI kaisI bhAvanA thI ki duHkha sukha kI paravAha na karate hue sUrijI kI AjJA zirodhArya kara zIghra hI dakSiNa kI ora dharmapracAra ke nimitta prasthAna kara diyaa| zeSa sAdhuoM ko bhI jahA~ jaisI AvazyakatA thI usake anusAra pRthak 2 prAMtoM meM vihAra kI AjJA de dI / tatpazcAt AcArya somaprabhasUri ne kahA:--pUjya ! hama bhI ApakI AjJA cAhate haiM, kRpA kara pharamA jaisI ApakI AjJA ho hama bhI vihAra karane ko taiyAra haiN| AcArya kakkasUrijI ne kahA:-sUrijI ! zrApa aura hama do nahIM para eka hI haiM cAhe gaccha kA nAma alaga ho evaM AcArya alaga hote hoM para jainadharma kA pracAra karane meM to apana saba eka hI haiM aura saba kA dhyeya eka svAtmA ke sAtha parAtmA kA kalyANa karate hue jainadharma kA pracAra karanA hI hai ityAdi punaH prAcArya kakasari ne pharamAyA ki Apa aura Apake sAdhu abhI marudhara ke alAvA anya prAMtoM meM nahIM padhAre haiM ataH Apako eka prAMta meM na raha kara aneka prAMtoM meM vihAra karanA cAhiye / agara ApakI icchA ho to zrI siddhagiri kI yAtrA karate hue kaccha, siMdha pAMcAla hote huye pUrva prAnta taka padhAreM aura vahAM sammetazikhara Adi kI yAtrA kA lAbha hAsila kara leN| AcAryazrI kI AjJA zirodhArya kara AcArya somaprabhasUri apane kaI vidvAna ziSyoM ke sAtha vihAra karake zrIzatrujaya tIrtha kI yAtrA kara saurASTra kaccha meM bhramaNa karate siMdha meM padhAra gye| sUrijI ne caMdrAvatI ke rAjA tribhuvanasena Adi ko bhI upadeza diyA ki he rAjan ! muni to pratyeka prAMtoM meM ghUma ghUma kara dharma kA pracAra karate hI haiM para Apa logoM ko bhI isa kArya meM bhAga lenA cAhiye / Apake pUrvajoM ne jainadharma ke pracAra ke liye bahuta prayatna kiyA thA usI kA hI yaha sundara phala hai ki Aja jainadharma kA sarvatra sUrya kI bhAMti prakAza ho rahA hai ityAdi / rAjAdi saba logoM ne kahAH-pUjyavara ! ApakA phara* mAnA satya hai aura Apa jaise preraka mahAtmAnoM ne isa ghora mithyAtva aura durAcAriyoM ke pAkhaMDa ko haTA kara jainadharma kA sAmrAjya sthApita kiyA hai para hama loga gRhastha evaM saMsAra meM hastI kI bhAMti khUca rahe haiM phira bhI Apa zrImAn hukma pharamA vaha zirodhArya karane ko hama tayyAra haiM ityAdi / sUrijI ke upadeza kA janatA para bar3A bhArI asara huA / aura ve jaina dharma kA pracAra ke liye taiyAra ho gye| _AcAryazrI kakasUrijI mahArAja ne apane jIvana meM pratyeka prAMta meM ghUma ghUma kara jainadharma kA khUba pracAra kiyA, sAdhu samAja ko uttejita kara unake dvArA jaina samAja ko jAgRta kara dharma kI khUba unnati krvaaii| AcArya kakasUri jaise dharma pracAraka the vaise hI pichalI avasthA meM Apa yogasAdhanA karate hue samAdhi ko vizeSa cAhate the / yahI kAraNa hai ki Apa parama nirvRtti ke sthAna AbU evaM giranAra kI bhImakAya guphAoM meM raha kara dhyAna kiyA karate the| Apa zrI kI yoga sAdhanA ko dekha kara kaI jaina evaM jainetara loga bhI zrApa zrI ke pAsa yogAbhyAsa karane ko AyA karate the aura Apa zrI ne apanI udAratApUrvaka binA kisI bhedabhAva unako yoga evaM dhyAna abhyAsa karAyA karate the| eka samaya kA jikra hai ki upakezapura meM zrIsvayaMbhU mahAvIra ke maMdira meM aSTAjhikA mahotsava ho rahA thA, vahA~ vRddhoM ke sAtha kaI navayuvaka bhI pUjA arcA kiyA karate the| eka dina kaI navayuvaka mUrti ko prakSAla karavA kara aMgalUNe karate the to mUrti ke hRdayasthala para nIMbU ke phala sahaza do gAMThe dekha unake dila meM yaha bhAva * svayaMbhUzrImahAvIrasnAtravidhikAle, kosauvidhiH kadAkimarthasaMjAtaHityucyantetasminneva devagRheaSTAnhikAdikamahotsavaMkurvatAsteSAMmadhye apariNatavayasAkeSAMcitcitteiyaMdurbuddhiHsaMjAtAH /
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 136 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa utpanna hue ki itanI camatkArI evaM suMdara prAkRtivAlI mUrti hone para bhI isake hRdaya para do ye graMthiyeM zobhA nahIM detI haiM harasa ke muvAphika kharAba lagatI haiN| kisI ne kahA ki striyoM ke stana kI bhA~ti ye gAMThe acchI nahIM dikhatI haiM, kisI ne kahA ki aba kAla giratA evaM kharAba AtA hai / yadi aMgalUNe karate samaya kisI kI bhAvanA kharAba hojAyagI to mahAna AzAtanA kA kAraNa hogA ityAdi jisake jaisA jImeM AyA vaise hI kahA / isa para navayuvakoM ne vicAra kiyA ki ina graMthiyoM ko kaTAkara dUra kyoM na karavAdI jAya / isa irAde se unhoMne bujurgoM se prArthanA kI ki mUrti ke hRdaya para jo do prathiye haiM unako kaTA dI jAya to kyA hAni hai ? isa para dukhI hRdaya se vRddhoM ne kahA:-are mUkhoM ! tumane binA vicAre yaha savAla kyoM kiyA hai ? khaira, Aja to hamane suna liyA hai para AIde se kabhI aisA zabda na nikAlanA / kyA tuma logoM ko yaha mAlUma nahIM hai ki yaha prabhAvazAlI mUrti devI saccAyikA ne banAI hai aura mahA pratibhAzAlI zrAcAryazrI ratnaprabha sUri ne isakI zubha-lagna meM pratiSThA karavAI hai / usa samaya ye donoM graMthiyeM maujUda thIM, yadi ye ina paMthiye ko ThIka nahIM samajhate to kyA usa samaya suthAra nahIM thA, yA kyA TaoNkI nahIM thI, ve svayaM haTA dete para unhoMne soca samajha kara ina prathiyoM ko rahane diyA hai| ye zrIsaMgha kI bhalAI ke liye hI haiM aura isa mUrti kI pratiSThA hone ke bAda zrIsaMgha kI saba taraha se vRddhi huI hai ataH tuma loga javAnI ke mada meM kahIM mUla pratiSThA kA bhaMga kara anartha na kara DAlanA ityAdi khUba samajhAyA / usa samaya to navayuvakoM ne vRddho kA kahanA mAna liyA para unake dila meM yaha bAta hara dama khaTakatI jarUra thI aura ve loga aise samaya kI rAha dekha rahe the ki maukA milane para donoM gAThe haTA kara apanA dila cAhA krleN| yaduta bhagavan mahAvIrasyahRdayagranthIdvayaM pUjAMkurvatAMkuzobhAkaroti ataHmazakarogavatchedayitAM ko doSAM? vRddhaH kathitaM ayaM aghaTitaH TaMkinA ghAto naarha vizeSato asmin svayaMbhUzrImahAvIra vivaM / vRddhavAkyamavagaNyapracchannaMsUtradhArasyadravyaM datvAgranthidvayaMcheditaM tatkSaNAdevasUtradhAromRtaHpranthicchedapradezetu raktadhArAchuTitA / tat updrvojaatH| tadA upakezagacchAdhipati AcAryazrIkakkamaribhiHpAyamdiHcaturvidhasaMghenAhUtA / vRttAMtaMkathitaM AcArya caturvidhasaMghasahitenaupavAsatrayaMkRtaM / tRtIyaupavAsaprAnterAtrisamayezAsanadevIpratyakSI bhUyaAcAryAyaproktaM-- he prabho na yuktaMkRtaMbAlazrAvakai madghaTitaMbiMbaMAzAtitaMkalAnI zakRtaMatonaMtaraMupakezanagaraMzanaiH 2 upabhrazaMbhaviSyati / gacchevirodhIbhavipyati / zrAvakANAM kalahobhaviSyati goSThikAnagarAt dizedizayAsyati / AcAryaHproktaMparamezvari ! bhavitavyaparaM tvaMzravaturudhiraMnivAraya ? devyAproktaMghRtaghaTenadadhighaTenaikSura ghaTenadugdhaghaTenajalaghaTena kRtopavAsatrayayadA bhaviSyati tadA aSTAdazAgotramelaMkuru temI tAtahaDagotraM, bApaNAgotraM, karNATagotraM, calahagotraM, morAkSagotraM, kulahaTagotraM, virahaTagotraM, zrI zrImAlagotraM, zreSThigotraM, etedakSiNabAhu, sucaMtIgotraM, AicaNAgagotraM, bhUriMgotraM, bhAdragotraM, cIMcaTagotraM, kuMbhaTagotraM, kanaujayAgotraM, DiMDabhagotraM, laghuSThigotraM, etevAmavAhusnAtraMkartavyaM nAnyathA'zivo, zAntirbhaviSyati / mUla pratiSThAnaMtaraM vIrapratiSThAdivisAtIte zatatraye 303 anehasi graMthiyugasya vIrorasthasya bhedo'jani daivayogAt / -'upakezagaccha paTTAvalI" 200 Jain Em o n International
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa an Education International upakezapura sthita svayaMbhU mahAvIra kI mUrti ke vakSa sthala para do granthiyoM thI usako kaI khulaka zrAvakoM ne sutradhAra ko bulAkara TA~kI lagAI ki usa sthAna meM rakta kI dhArA bahane lgii| pRSTha 389 AcArya kakkasUri ke adhyakSatva meM zAnti snAtra paDhAi jisameM aThAraha gautra vAle snAtriye bane the / ataH saba nagara meM zIghra zAnti ho gii| pRSTha 312
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 264 eka samaya kisI sAmAjika kArya ke liye vRddha loga kisI eka sthAna para ekatra hue the, basa yuvakoM ne maukA dekha kara eka sudhAra ko dravya kA lobha dekara bulAyA aura prastuta mUrti kI paMthiyAM kATa ne ko kahA / bicAre abodha sudhAra ne dravya ke lAlaca meM Akara jyoM hI una prathiyoM ko tor3ane ke liye TA~kI lagAI tyoM hI TA~kI ke lagate hI mUrti ke usa sthAna se rakta kI dhArA bar3hane lagI / basa sudhArato vahIM gira par3A aura girate ho usake prANa chUTa gaye / dekhate 2 mUla gambhArA rakta se bhara gayA / isa durghaTanA ko dekhate hI bhayabhIta hokara navayuvaka vahAM se palAyana kara gaye / jaba isa bAta kA patA nagara meM evaM bujugoM ko lagA to una logoM ne bar3A hI aphasosa kiyA ki una nAdAna navayuvakoM ko itane samajhAye para Akhira una jJAniyoM ne gAThe tor3A kara mUla pratiSThA kA bhaMga karake anartha kara hI DAlA / 1 mUrti ke TaoNkI lagane se vahAM kI adhiSThAtrI devI saccAyikA ko bar3A bhArI gussA AyA aura vaha nagara vAsiyoM para kupita ho gii| basa phira kyA thA nagara bhara hAhAkAra maca gayA, dizAyeM bhayaMkara dikhane lagoM, nagaravAsiyoM ke cehare phIke par3a gye| maMdira meM jA ke dekhA to jJAta huA ki mUrti meM se rakta kI dhArA niraMtara baha rahI hai, anekoM prayatna karane para bhI rakta dhArA rukane kA koI upAya saphala nahIM huA / eka paTTAvalI meM yaha bhI likhA milatA hai ki usa samaya upavezapura meM kaI munirAja Thahare hue saMgha amezvara calakara muniyoM ke pAsa gaye aura vaMdana karake vahA~ ke saba hAla kahakara munijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! nAdAna navayuvakoM ne mUrkhatA ke kAraNa aisA jaghanya kArya kara DAlA hai para aba Apa kRpA karake aisA upAya batalAveM ki yaha rakta dhArA banda ho jAya / muniyoM ne uttara diyA ki yaha kArya hamArI zakti ke TET kA hai isake liye hama kucha bhI nahIM kaha sakate haiN| yadi Apako kArya karanA hI hai to hamAre pUjya AcArya zrIkakasUrijI mahAprabhAvika va camatkArI haiM unako zIghnAtizIghra bulAo / varanA yaha kArya dUsare kisI se bana nahIM sakegA / para yaha kyA khabara ki AcAryajI kahA~ virAjate hoMge ? muniyoM ne kahA ki mAMDavyapura, zrAbU yA girinAra kI guphAoM meM kahIM dhyAna karate hoge / isa para rAjA jaitrasiMha Adi zrIsaMgha ne eka vinatI patra likhA jisameM vahAM kA saba hAla likha kara zIghra padhArane kI prArthanA kI thI / tathA isa viSaya meM unake gaccha caritra meM bhI ullekha milatA hai 1 + + evaM vyatItamaniSugacche'sminsUriSukramAt / kakkamUrigururjajJe vijJavarNyaguNAzrayaH // tatrAvatigaNezatvaM, kecanazrAva kAnavAH / vIrorasigraMthiyugmaM vIkSyAsan dUna mAnasAH // sthavirANaM puraH procurganthiyugmaM prabhu rasaH / kuzobhAkAripUjAyAM, kathaMbho ! nApasAryete // mAhurna punarvAcya, midaMvAcA'pibAlizaH / tadAratnaprabhAcAryai rnotsAritamidaMyataH // kiM sUtradhArA na tadA, sampattirnadhanasya vA / vicintya pUjyairyadyetat, sthApitaM sthApitaM ca tat // devatA nirmitaM vimbaM TaGkaghAtaM kimarhati / mUlapratiSThAbhaGgazca syAdevaMvihitejar3AH || zikSitA api taireva, channaM sUtrabhRtaM dhanaiH / pralomyabhojanorddhate, taMlAtvA'gurjinAlaye || TaMkai santakSitaM yAvat, granthi yugmaM tatodvayAt / niHsRte raktadhAredrAk, sUtradhAromamAra ca // na tiSThati tatoktaM, niHsaratkathamapyatha / vijJAyopAsakAH sarve'milannatyantaduHkhitAH || 391
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 136 varSa / [ bhagavAna pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa eka AdamI ko patra dekara zIghragAminI auSTrI ( U~Ta ) dvArA bheja diyA aura kaha diyA ki pahale mAMDavyapura talAza karanA, na milane para pAbU jAnA ityAdi / savAra ravAnA hokara mAMDavyapura pahu~cA, talAza karane para bhAgyavazAt sUrijI vahIM mila gaye / zrIsaMgha kA vinatI patra par3hakara bar3A hI aphasosa kiyA para bhavitavyatA ko kauna miTA sakatA hai ? taba sUrijI bhAkAza gAminI vidyA se kevala eka muhUrtamAtra meM upakezapura padhAra gaye / vahA~ ke hAla dekha sUrijI ne saMgha agrezvaroM ke sAtha aSTama tapa kiyaa| tIsare dina kI rAtri meM devI sUrijI ke pAsa AI para usa samaya usake kopa kA pAra nahIM thA, yahI kAraNa thA ki sUrijI nagara meM Aye para devIjI ko itanA bhI bhAna nahIM rahA ki vaha tIna dinoM meM sUrijI mahArAja kI sevA meM nahIM A sakI / jisa samaya devI AI hai usa samaya krodha ke kAraNa vinaya vyavahAra ko bhI bhUla gaI / sUrijI ne kahA :--"devIjI ! jo bhavitavyatA thI vaha bana cukI, aba prakopa karane meM kyA lAbha hai aba to isake liye zAnti kA prayatna karanA hI acchA hai|" devI krodhAtura hokara bolI:--prabho ! isa nagara ke loga bar3e hI mUrkha haiM ki pUjyAcArya ratnaprabhasUri kI karAI huI pratiSThA kA bhaMga kara diyA / yadi yaha mUrti thI vaisI hI rahatI to isa mahAjanasaMgha kA khUba abhyudaya hotA, para inakI takadIra hI aisI thI / mUrti ke TaoNkI lagAne se bhaviSya meM isa mahAjanasaMgha meM phUTa par3egI, koI bhI kArya zAMti evaM mila jula ke nahIM hoMge kleza kadAmaha kA to yaha ghara ho bana jAyagA, tana dhana se bhI hAni hogI, idhara-udhara ye bhramaNa karate raheMge, inakA bhaviSya acchA nahIM rhegaa|" sUrijI:-'devIjI ! jJAniyoM ne jo jaisA bhAva dekhA hai vaisA hI hogA, parantu aba Apa pahale raktacArA banda kareM aura isakI zAnti kA upAya btlaaveN|" isameM hI sabakA kalyANa hai| devI:-"pUjyavara ! Apa to zAMti kI kahate haiM para maiM ina duSTa pApiyoM kA muMha taka dekhanA nahIM cAhatI huuN| ye loga yahAM se apanA mu~ha lekara cale jaoNya to bhI acchA ho|" sUrijI:-- "devI ! jarA zAMta hokara vicAra kareM ki yadi yaha saMgha isa nagara ko chor3a kara calA jAyagA to pIche rahegA kyA ? aura ye jo itane maMdira mUrtiyAM haiM inakI sevA pUjA kauna karegA ? dUsarA to kyA para ApakI bhI sevA pUjA kauna karegA ? hA~ manuSya to ajJAnI haiM krodha ke mAre apanA mAna bhUla jAte hai para Azcarya hai ki devatA bhI krodha ke vaza apanA mAna bhUla jAte haiM / bhalA devIjI ! jarA sociye ki yaha apagadha caMda vyaktiyoM ne kiyA hai yA saba nagara ne ? yadi caMda vyaktiyoM ne kiyA hai to saba nagara para itanA kopa kyoM ?" ityAdi narama garama vacanoM se sUrijI ne devI ko upadeza diyaa| upAyAn vividhAMzcakrUraktAvaSTambha hetave / nopareme paraM zrAddhA, statovyAkulatAMgatAH // zrI mANDavyapure preSItsavijJaptikamauSTrikam / saGghazrIkakasUrINa, mAkAraNa kRterayAt // sUrayo'pi samAjagmuH, kRtavanto'STamaMtapaH / AvirbhUyagarunUce, sAkSAcchAsanadevatA // prabho na bhavyaM vidadhe, zrAvakaimUhabuddhibhiH / bhaGgomUlapratiSThAyA, yadayaMsamajAyata // parasparaM tatpaurANaM, virodhobhavitA'dhunA / dizodizaM prayosyanti, lokA dAridraya pIr3itAH / / pura bhuGgo'pi sambhAvI, ki yadbhirvAsarai riti / nAbhaviSyattadabhaGga, mabhaviSyadidaMsadA // sUri provAca yadbhAvyaM, karmayogenadehinAma / tadanyathAvidhAtuMno, zaktAdevAsurAapi // 20
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ ausavAla saMvat 264 ___ isa para devI kucha zAMta hokara kahane lagI:-pUjyavara ! ApakA kahanA to ThIka hai para isa prakAra kI mUrkhatA para mujhe bahuta gussA A gyaa| yadi Apa isa prakAra kahate haiM to ApazrI ke vacana mujhe svIkAra karane hI par3eMge / aba maiM Apa se isakI zAMti vidhi batalAtI huuN| + "dUdha, dahI, ghRta, jala, caMdana, kuMkuMma, zrIphala, puMgIphala-khAraka bAdAma auSadhI vagairaha 108, 108 pramANa meM lekara snAtra kI vidhi aura balabAkula evaM maMtroM dvArA mUrti kA snAtra mahotsava karAveM aura zrIsaMgha cauvIhAra aSTama tapa isa kare, vidhi ko karane se rakta dhArA baMda ho jAyagI aura nagara meM punaH zAMti bhI ho jAyagI, paraMtu isa prakAra kI vidhi pahale anya sthAnoM meM na kara mahAvIramaMdira meM hI karavAI jAya / hA~ bAda meM kAma par3ane para to dUsare maMdiroM meM bhI karavAI jA sakatI hai|" ityAdi kaha kara devI to adRzya ho gii| ___ subaha sUrijI mahArAja ne sakala zrIsaMgha ke sAmane jo khAsa taura para kahane yogya bAteM thIM ve kahadI aura zrIsaMgha ne aSThama tapa kA pAraNa karake snAtra kI saba sAmagrI ekatra kI aura sUrijI ke sAtha sakala zrIsaMgha ne punaH aSTamatapa kara devI kI batalAI huI vidhi anusAra saba sAmagrI lekara sUrijI ke sAtha sakala zrIsaMgha bhagavAna mahAvIra ke maMdira meM Aye vahA~ para upakezavaMza ke aThAraha gotra vAle snAna karake snAtriye bane / jaise ( 1) tAter3agotra ( 2) bAphaNAgotra ( 3) karNATagotra ( 4 ) klahAgotra (5) morakSagotra (6) kulahaTagotra (7 ) virahaTagotra ( 8 ) zrIzrImAlagotra (9) zreSThigotra-ina nau gotroM vAle svAtriya prabhu ke dakSiNa kI ora pUjA sAmagrI hAtha meM liye khar3e the| (1) saMcetIgotra (2) AdityanAgagotra (3) bhUrigotra (4) bhAdragotra (5) ciMcaTagotra (6) kuMbhaTagotra (7) kanaujiyegotra (8) DIDUgotra (9) laghuzreSThigotra / ina nau gotroM vAle snAtriya prabhu ke bA~ I ora jala, puSpa, phala caMdana Adi pUjA kI sAmagrI liye khar3e the / AcAryazrI kakkasUrijI mahArAja ne jaise jaise maMtrAkSara ucAraNa karate gaye vaise vaise vIraprabhu kI pratimA kA abhiSeka hotA gayA tathA jaise jaise pUjA hotI gaI vaise vaise anupAta se rakta dhArA baMda hotI gii| pUjA saMpUrNa ho gaI to raktadhArA bilakula banda ho gaI ataH upakezapura ke ghara ghara meM dhavala maMgala evaM harSadhvani udghoSita hone lagI / AcAryazrI kI anupraha kRpA se devI kA kopa bhI zAMta ho gyaa| tatprasadyasravadrakta, zaktayAdevi nivIraya / tathA''diza yathA kiMcit, zubhaM bhavati samprati // devIjagAdabhagavannataH paramayaMvidhiH / zrIvIrasnapane kAryo, na kAryasnAtramanyathA // droNaekobakulAnAM, vidheyobalihetave dadhidugdhAjya khaNDAnAM, sarvoSadhyAghaTaibhRtaiH / / caturvidhenasaMghena, kRtvAzuddhASTamaMtapaH / aSTAdazaivasaMmIlya, gotrANAM mukhyapUruSAn // vidhinA'nenavIrasya, snAnaM kArayatA'dhunA / saMtiSTate yathArakta, bhaviSyati shubhNpunH|| pazcAdapiprabho'nena, vidhinA snapanotsavaH / vidhAtavyo'sya vIrasya,na kadA'pi yathA tathA // ityuktvAsAtirodhatta, tatkSaNAcchAsanAmarI | guravo'pisamAkArya, saMghasarvamacIkathan / / snAnaM tathaiva devyukta- vidhinA samacIkarot / rahitasma tato rakta, zubhaMcA'bhavaduccakaiH / / + paTTAvalI naM. 4 meM likhA hai ki devI ne zrI sImaMghara svAmi ke pAsa jAkara zAMti vidhi pUcchI thI aura jisakA uttara meM zrItIrthakara deva ne jo zAMti vidhi ke lie pharamAyA tadAnusAra devI ne sUrijI ko khaa| ww38Zorary.org
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 pU0 136 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa __ isa ghaTanA kA samaya mUla pratiSThA ( vIrAt 70 varSa ) se tIna sau tIna varSa kA arthAta vIrAt 373 varSa kA thaa| bhavitavyatA TArI nahIM TaratI hai ki mahAjanasaMgha ke abhyudaya meM isa prakAra kA ror3A A khar3A huaa| parantu isakA upAya hI kyA thA, kAraNa jJAniyoM ne yahI bhAva dekhA thA / mahAjanasaMgha kA jaisA udaya 303 varSoM meM huA thA vaisA bAda meM nahIM huaa| prAcArya kakasUrijI mahArAja ne kaI dina vahA~ virAjamAna raha kara janatA ko dharmopadeza sunaayaa| yadyapi upakezapura nagara meM upadrava kI zAnti to gaI thI para phira bhI rAjA prajA kI icchA thI ki sUrijI mahArAja cAturmAsa yahI kareM, to acchA rahegA ityAdi ataH zrI saMgha ne sUrijI mahArAja se sAgraha vinatI kI aura lAbhA lAbha kA kAraNa jAna kara sUrijI mahArAja ne zrIsaMgha kI vinati svIkAra karalI ataH vaha cAturmAsa upakezapura meM hI kiyA / __ ApazrI ke virAjane se vahA~ kI janatA ne yathA zakti bahuta lAbha prApta kiyaa| kaI bhAvukoM ne sUrijI ke pAsa jaina dIkSA bhI lI / cAturmAsa ke bAda sUrijI ke prabhAvazAlI upadeza se upakezapura ke zrAditya nAga gotrIya svanAmadhanya zAha Azala ne zrIzajaya kA saMgha nikaalaa| sUrijI mahArAja bhI saMgha meM padhAre vahA~ kI yAtrA kara sUrijI ne apane yogya ziSya muni devasiMha ko apane pada para sUri banA kara unakA tadAdimajjanavidhi, revaM pravavRte sadA / devyAdezo guruktaMca, kathaMsyAdanyathAkicit // vIrasyadakSiNo bAhau, navavAme navakramAt / aSTAdazApi gotrANi, tiSThantyatra kramoghama // taptabhaTo bappanAga, stataH karNATa gautrajaH / turyo bAlamya nAmApi, zrImAlaH paMcamastathA // kulabhadro moriSazca, bhirihidyAhyayo'STamaH / zreSThIgotrANya mUnyAsana, pakSe dakSiNa saMjJake // suciMtitA''ditya nAgau, bhoro bhAdrAtha ciMciTiH / kubhaTaH kanyakubjotha, DiMDubhAkhyo'STi mopi ca // tathAnyaH zreSThi gotrIyo, mahAvIrasya nAmataH / nava tiSThanti gotrANi, paMcAmRta mahotsave // vIra pratiSThA divasAdatIte, zatatraye'nehasi vatsArANAm // tribhiryute ganthi yugasya vIro, raH sthasya bhedo'jani daiva yogAt / / ___ina 18 gotroM ke alAvA upakezapura meM kitane gotra vAle basate the kyoM ki itanA dIrgha samaya arthAt 300 varSa meM aura bhI kaI gotra avazya bana gaye hoMge tathA upakezapura ke alAvA anya pradezoM meM bhI lAkhoM jainI basate the, unake bhI kaI gotra bana gaye hoMge para ina bAtoM ko jAnane ke liye hamAre pAsa isa samaya koI bhI sAdhana nahIM hai| hA~ isa samaya ke bAda kaI gautroM kA patA avazya milatA hai jinako hama Age ke pRSThoM meM likheNge| __"kaI loga kahate haiM ki osiyA~ meM osavAla rAtri meM nahIM raha sakate haiM isakA yahI kAraNa hai ki devI kA kopa huA thA / para yaha bAta bilkula nirAdhAra hai kAraga upadrava kA samaya vi0 pU0 97 varSa kA hai taba vikrama kI bArahavIM zatAbdI taka to osiyA~ meM mahAjanoM kI ghanI bastI thI jisake pramANa hama pahale likha Aye haiM tathA vikrama kI terahavIM batAbdI meM osiyA~ para yavanoM kA AkramaNa huA thA usa samaya bahuta se loga osiyA~ ko tyAga kara anya sthAnoM meM jA base the tathApi vikrama kI caudahavIM pandrahavIM zatAbdi meM vaha thor3e bahuta pramANa meM mahAjanoM kI bastI hone ke pramANa mila sakate haiM / ataH yaha bAta galata hai ki osiyA~ meM osavAla nahIM raha sakate haiM / yadi koI rahanA cAhe to ve Aja bhI khuzI se raha sakate haiN| lekhaka Jain Educe international
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 321 nAma devaguprasUri rakha diyaa| zrIsaMgha yAtrA kara vApisa lauTa aayaa| AcArya kakkasUrijI mahArAja zrIseddhAcala kI zItala chAyA meM raha kara antima salekhanA karane meM salagna ho gaye / AcAryazrI kakkasUrijI mahArAja mahAna pratibhAzAlI evaM labdha sampanna hone se apane jIvana meM jainadharma kI khUba unnati kii| aura anta meM Apa zrImAna AbU girirAja kI yAtrArtha padhAre aura vahA~ kI gehana kendrAeM meM raha kara paramanirvRti meM dhyAna kara rahe the| jaba Apa apane yoga bala se zeSa AyuSya ko jAna liyA to apane sevA karane vAle sAdhuoM ko kaha diyA ki aba merA AyuSya kevala 18 dina kA hai mujhe anazana brata karavA deM basa / sUrijI anazana vrata dhAraNa kara liyA isa bAta kI khabara hote hai candrAvatI ziva purAdi aneka nagaroM ke loga sUrijI ke antima darzanArtha Aye aura aneka prakAra ke tyAga vairAgya bhI kiye anta meM vIra saMvat 391 akSaya tRtIya ke dina Apa parama samAdhi pUrvaka kAla kara svarga meM avatIrNa hue / upasthita zrI saMgha ne bar3e hI raMja ke sAtha ApakA nirvANa mahotsava kiyA aura parinirvANArtha kA yossargAdi vidhividhAna kara ApazrI ke jIvana ke zubha kAryoM kA anumodana kiyaa| paTTa terahaveM labdhi sampanna kakasU ri zubha nAma thA / jaina banAnA zAnti karavAnA yahI Apako kAma thA / upakeza meM upadrava huA jaba saMghane inheM bulAyA thaa| aSTama tapa karane se devI A kara zIza jhukAyA thA / pUjyavara ! ina mUrkha logoM ne zubha pratiSThA bhaMga kiyaa| TA~kI lagA kara granthI chedAI jisakA hI ye phala liyA / bhavitavyatA TArI nahIM TaratI rakta dhArA aba banda kro| vidhi batalAI vRhad zAnti kI saba mila use jaldIkaro // tAtar3e bAphanA balaha karNAvaTa zrImAla kula morakha the| virahaTa zreSTi gautra ye nava dakSaNa diza meM surakSaka the // saMcetI AdityanAga bhUri bhAdra ciMcaTa kumaTa kanojiye the| DiDU laghuzrISTi ye nava vAmediza paMcAmRta liye the / maMtrAkSara aura kriyA vidhi se zAnti snAtra par3hAI thii| kRpA thI guruvara kI jisameM zAnti sarvatra chAI thii| aise sadguru ke bhaktajana zuddha mana dhyAna lagAtA hai| isa loka aura paraloka meM mana vAcchita phala pAtA hai / iti bhagavAna pArzvanAtha ke terahaveM paTTadhara AcArya zrIkakkasUrijI zAsana ke udyotaka hue| 395
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 79 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 14 - - yAcArya zrI devagupta sUri ( dvitIya ) AcAryastu sa deva gupta sUrirabhavadgetrasya bhUSA sudhIH / zreSTI zreSTa guNAnvito bahutaraiH kAnti pratAnaivRrtaH || bhramaM bhrAmaka deza viSaye nirmAya jainettaran / jainAn janamatasya vardhana paro vandyau vibhUtiH sadA || prAcArya devagupta sUri- - ApakA gRhastha jIvana bar3A hI camatkArI ghaTanApUrNa thaa| paTTAvalIkAroM ne likhA hai ki upazapura ke rAjA utpaladeva kI santAna parasparA meM dharmavAtsalya lakSmI me kubera kI sparddhA karane vAlA zreSTa gautrIya rAva karatthA thA / ApakA saMsAra jIvana eka rAjasvI ThATha vAlA thA, Apake 11 putra hone para bhI koI putrI nahIM thI jisakI rAvajI sadaiva pratIkSA kara rahe the| itanA hI kyoM para kevala eka putrI kI garaja se rAvajI ne apanI dUsarI zAdI bAppanAgagotrIya rAva depAla kI suzIla kanyA kumAradevI ke sAtha kara lI, para likhita lekhoM ko kauna miTA sakatA hai ? eka dina kumAradevI ne svapna ke andara ratnAdi se camakatA huA devavimAna dekhA, tadAnusAra kumAradevI ne eka putra ratna ko janma diyA aura usakA zubha nAma devasiMha rakhA gayA / mAtA pitA ne devasiMha kA bhalI bhAMti lAlana pAlana kiyaa| baccoM ke acche yA bure saMskAra par3anA unake mAtA pitAoM para nirbhara hai| bacapana ke saMskAra tamAma jindagI bhara sthira rahate haiN| itanA hI kyoM para mAtA pitA ke AcaraNoM kI bhI unake bAla baccoM para gaharI chApa par3a jAtI hai / rAva karatthA aura unakI bhAryA donoM sadAcArI evaM dharmajJa evaM deva guru ke pUrNa bhakta the / jaba ve mandira upAzraya jAte the taba aksara devasiMha ko bhI sAtha le jAte the / ataH devasiMha ke bacapana se hI dharma ke sundara saMskAra jama gye| jaba devasiMha ATha varSa kI umra ko ati kramaNa kara gayA to unake mAtA pitA ne unake vidyAdhyayana kA acchA prabandha kara diyaa| rAba karatthA acchI taraha se jAnatA thA ki manuSya kA jIvana vyavahArika jJAna ke sAtha sAtha dhArmika jJAna se hI sukhamaya banatA | ataH apane putra ko vyavahArika jJAna ke sAtha dhArmika abhyAsa bhI karavAyA karatA thA / devasiMha ne pUrva meM jJAna pada kI ArAdhanA khUba bhakti ke sAtha kI hogA ki apane sahapAThiyoM se hamezA aprezvara rahatA yoM kahA jAya to devasiMha ne thor3e hI samaya meM acchA jJAna hAsila kara liyA / devasiMha apane mAtA pitA to kyA para ekAdaza vRddha bhrAtAoM kA bhI vinaya karane meM apanI yogyatA kA ThIka paricaya karavA detA thA / usI samaya kA jikra hai ki zrIsaMgha ke prabala punyodaya se mahA bhAvika evaM aneka labdhiyoM se paripUrNa zrAcArya kakkasUrijI mahArAja kA zubhAgamana upakezapura meM huA jinakI janatA kaI arse se pratIkSA kara rahI thI / rAjA evaM prajA ne mila kara sUrijI mahArAja kA nagara praveza bar3I hI dhUmadhAma evaM samAroha se krvaayaa| sUrijI bhagavAn mahAvIra kI yAtrA kara upAzraya meM padhAre aura dharma jijJAsuoM ko thor3I para sAragarbhita dharma dezanA isa prakAra se dI ki upasthita janatA para khUba hI prabhAva par3A / hai janma thA, 396 Jain Education international
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 321 ___ sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya para huA karatA thA aura janatA Apake upadezAmRta kA bar3e hI utsAha se pAna kara Ananda ko prApta hotI thii| rAva karatthA tathA ApakI patnI kumAradevI aura devasiMha benA nAgA nirantara sUrijI kI sevA upAsanA karate evaM vyAkhyAna sunAte the| devasiMha kI tattvajJAna kI ora adhika abhiruci hone se vaha vyAkhyAna ke sivAya anya TAima meM bhI sUrijI ke pAsa AyA karatA thA aura Atma kalyANa kI bhAvanA se jJAnAsyAsa bhI kiyA karatA thA / sUrijI ne devasiMha ke uttama lakSaNoM evaM hastarekhA vagairaha se yaha anumAna lagAyA ki yadi aisA honahAra bhavyAtmA yadi dIkSA le to svakalyANa ke sAtha anekoM kA kalyANa kara zAsana kI prabhAvanA evaM unnati kara sakatA hai| ____ eka dina sUrijI ne manuSya janmAdi uttama sAmagrI kA vyAkhyAna karate hue pharamAyA ki avvala to isa prakAra zubha sAmagrI milanA hI muzkila hai yadi kisI bhava meM kiye hue zubhakarma ke udaya mila bhI jAya to usakA sadupayoga kara Atma kalyANa karanA to aura bhI kaThina hai| zrotAo ! manuSya kI tInAvasthAeM hotI haiM jasameM mukhya bAlAvasthA hI haiM isa avasthA meM prArambha kiyA huA dharma kArya vizeSa kalyANakArI hotA hai udAharaNa ke taura para lIjiye yadi koI udAra puruSa apane amUlya ratnAdi khajAnA ke lie aisA oNrDara karade ki eka ghaMTA bhara ke liye jitanA dravya lenA ho le lIjiye ? kyA samajhadAra isa suavasara ko hAthoM se jAne degA ? nhiiN| para koI vyakti yaha vicAra kareM ki maiM kucha dera se jAkara dravya le aauuNgaa| para usa pramAdI ke liye TAima nikala jAne ke bAda dravya hAtha A sakatA hai ? nahIM hargija nhiiN| sUrijI ne isa udAharaNa se yaha batalAyA ki ratroM ke khajAne sadRza to bAlyAvasthA hai, kyoM ki bAlyAvasthA se dharmArAdhana meM laga jAya to tapa saMyama brahmacaryya jJAna dhyAnAdi kI vaha pUrNatayA aArAdhana kara sakatA hai| dUsarI madhyama avasthA meM bhI saMsAra se virakta ho mokSa mArga kI sAdhanA kare to ratna nahIM para svarNa ke khajAne ke tulya kahA jA sakatA hai aura vRddhAvasthA to cAMdI ke khajAne ke sadRzya hI raha jAtA hai, para isa prakAra kI sAmagrI prApta hone para bhI Alasya pramAda evaM viSaya vikAra meM jindagI samApta kara detA hai usako na to dharma kI ArAdhanA kA lAbha milatA hai aura na vaha bhaviSya meM aisI sAmagrI hI pA sakatA hai| ataH buddhimAnoM kA kyA karttavya hai usako khUba gaharI dRSTi se Apa svayaM ko socanA cAhiye ityAdi / basa, jina jIvoM kA upAdAna kAraNa sudharA huA hotA hai to unake liye thor3A sA nimitta kAraNa bhI mahAna prabhAvakArI ho jAtA hai / devasiMha ne sUrijI ke vacanoM ko sunakara nizcaya kara liyA ki sUrijI mahArAja kA kahanA solaha AnA satya hai / jIva ne ananta bAra janma liyA aura mara bhI gayA para dharma kI ArAdhanA nahIM kI jisase hI saMsAra meM paribhramaNa kara rahA hai Atma kalyANa ke liye sAmagrI kI AvazyakatA hai vaha isa samaya sabakI saba prApta ho gaI hai aba isameM pramAda karanA eka prakAra kI bar3I se bar3I bhUla hai ityAdi devasiMha ke hRdaya meM aneka lahareM evaM taraMgeM uThane lagI khaira, vyAkhyAna khatama hone para devasiMha apane makAna para AgayA aura apanI mAtA se kahA kyoM mAtA Aja Apane prAcAryajI kA vyAkhyAna sanA hai na ? mAtA-hA~ beTA, Aja kyA maiM to hamezA hI vyAkhyAna sunatI huuN| beTA-phira Apane vyAkhyAna kA kyA sAra grahaNa kiyA ? mAtA-beTA sAra kyA, sAmayika pauSadha upavAsAdi dharma kArya karate rahanA / beTAhA~, yaha to ThIka hai para isase jaldI kalyANa nahIM hotA hai / jaise kisI vyApArI ke dasa rupaye kA hamezA .397 www.jainerbrary.org
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 79 varSe ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kharcA hai aura vaha eka do rupaye kamA bhI le to usakA ghATA pUrA nahIM hotA hai / usa kharca ke liye to usako do rAste sodhane hoMge yA to kharca bilkula banda karade yA paidAsa ko bar3hAve / mAtA- beTA ! maiM terI ina bAtoM ko nahIM samajha pAI hU~ ki tU kyA kaha rahA hai ? beTA - mAtA ! maiM kaha rahA hU~ ki jIva ke anAdikAla ke karma lage huye haiM aura pApa rUpI kArya karane se aura bhI kamoM kA saMcaya ho rahA hai ataH pApAraMbha karatA huA thor3A bahuta dharma kArya sAdhana kara bhI le to usase vaha ghATA pUrA nahIM ho sakatA hai| balki ghATA aura bar3hatA jA rahA hai| mAtA ne | musakarA kara kahA- beTA saMsAra meM pApAraMbha to hotA hI hai aura jaba taka ghara meM baiThe rhe| vahA~ taka isase baca bhI to nahIM sakate haiM / yadi tU kucha upAya jAnatA ho to batA / beTA- - mAtA yadi pApAraMbha se nahIM baca sake to isa jIva kA kalyANa kaise ho sakegA ? aura kevala ghara kA hI kAraNa hai to aise ghara ko chor3a kyoM nahIM diyA jAya ki karma bandhana kA hetu jo pApAraMbha hai usase baca kara kalyANa sAdhana kara sake / mAtA ghara to anaMtovAra kiyA aura chor3A para dharma kI ArAdhanA eka bAra bhI nahIM kI ataH ghara kI paravAha na kara dharmArAdhanA karanA hI acchA hai jisase ghATA se baca sake / mAtA - vAha beTA ! yaha to acchI bAta kahI, kyA tU pAgala to nahIM ho gayA hai ? vyAkhyAna to saba nagara ke loga sunate haiM aura saba loga terI taraha ghara chor3a deM to yaha nagara hI zUnya ho jAyagA ? beTA - mAtA ! maiM nagara kI bAta nahIM karatA huuN| aura aisA bananA bhI asambhava hai / mAno ki saba loga cAhate haiM ki hama koTAdhIza bana jAyeM, para saba loga koTAdhIza bana nahIM sakate haiN| para jisake zubha kamoM kA udaya hotA hai vahI koTAdhIza bana sakatA hai / mAtA- - to kyA eka tere hI zubha karma haiM ki tu ghara chor3ane kI bAteM kara rahA haiM ? beTA - hA~ mAtA ! yadi mere aise zubha karma udaya ho jAMya to maiM bar3I khuzI manAU~gA / mAtA aura putra ha~sI khuzI meM bAta kara rahe the ki itane meM devasiMha kA pitA rAva karatyA ghara para A gayA / devasiMha kI mAtA ne apane patideva se kahA Apa apane pyAre putra kI bAteM to suniye yaha kyA kaha rahA hai ? kAraNa Aja Apa ne bhI vyAkhyAna sunA hai aura yaha bhI vyAkhyAna suna zrAyA hai / pitA- kyoM beTA ! terI mAM kyA kahatI hai aura tU kyA bAteM karatA hai ? Jain EdQ beTA - pitAjI ! vyAkhyAna kI bAteM kara rahA hU~ / w pitA - vyAkhyAna kI kyA bAteM haiM ? vyAkhyAna to saba loga sunate hI haiM / beTA - - vyAkhyAna sunane para amala karane kI bAteM maiM mA~ ko sunA rahA hU~ / pitA - tU vyAkhyAna kI bAtoM para kyA amala karanA karAnA cAhatA hai ? mAtA -- ha~sa kara kahA ki ApakA beTA ghara chor3anA cAhatA hai aura mujhe bhI upadeza detA hai / pitA - kyoM beTA ! kyA terI mA~ jo kaha rahI hai yaha bAta satya hai ? beTA - hA~ pitAjI, merI mA~ kA kapanA solaha Ane satya hai / pitA - to kyA tU ghara chor3a ke disAvara jAyagA yA sAdhuoM ke sAtha ? beTA - pitAjI sAdhuoM ke sAtha jAnA bhI to eka prakAra se disAvara hI hai / pitA- - para apanI mAM ko to pUMcha le ki yaha tere sAtha calegI yA nahIM ? 0398 International
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptamrari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 321 Annnnnny mAtA-pahile Apa to apane beTe ke sAtha ho jAiye phira mujhe pUchiye / pitA-lo maiM to apane beTe ke sAtha hU~ aba tuma to mere sAtha rahogI na ? mAtA-yadi Apa apane putra ke sAtha haiM to maiM Apake sAtha hone meM kaba picche rhuuNgii|| kSayopasama isakA hI nAma hai / bAta hI bAta meM tInoM jane ghara chor3ane ko taiyAra ho gaye / pAThakoM ko isa bAta kA Azcarya hogA para jina jIvoM kA kalyANa hone kA samaya AtA hai taba sAdhAraNa kAraNa bhI saphala ho jAtA hai / yahA~ to mAtA pitA aura putra ke vArtAlApa bhI huA hai para aise bhI jIva hote haiM ki kevala eka eka vastu ko dekha kara bhI vairAgI bana jAte hai / dekhiye jambu ku~varAdi kA udAharaNa / jaba tInoM ghara chor3ane ko taiyAra ho gaye aura isa bAta kA patA sUrijI ko milA to unhoMne socA ki merI dhAraNA ThIka hI nikalI / tayA nagara meM khabara hone para saba nAgarikoM ko bar3A hI Azcarya huA aura kaI loga usa nimita kAraNa ko pAkara unakA anukaraNa karane ko bhI taiyAra ho gye| upake rApura ke ghara ghara meM yahI bAteM ho rahI thI ki dhanya hai devasiMha ko ki apane 16 varSa kI kizora vaya meM saMsAra tyAga kara dIkSA lene ko taiyAra huA hai itanA hI kyoM para usane to apane mAtA evaM pitA ko bhI dIkSA ke liye taiyAra kara diye haiM vizeSa dhanyavAda hai zrAcArya kakkasUrijI mahArAja ko ki ApakA upadeza ho aisA madhura evaM prabhAvazAlI hai / jisase aneka bhavyAtmAoM kA kalyANa hotA hai / devasiMha ke isa vairAgyamaya kArya ko dekha kara 35 puruSa ora 60 mahilAe~ dIkSA lene ko taiyAra ho gaye the / rAva karatthA ne apanA sarvAdhikAra apane jyeSTha putra depAla ko supurda kara diyA aura depAlAdi bhAiyoM ne apane mAtA pitA evaM laghu bhrAtA kI dIkSA ke nimitta jinamandiroM meM aSTAnhikAdi aneka prakAra se mahotsava-pUjA prabhAvanA svAmivAtsalyAdi kiye tathA vahA~ ke rAjA jaitrasiMha Adi zrIsaMgha ne bhI isa pavitra kArya meM sahayoga dekara jina zAsana kI unnati evaM prabhAvanA meM vRddhi kI / AcAryazrI ne devasiMha Adi mumukSutroM ko bar3e hI samAroha ke sAtha dIkSA de dii| ahA-hA usa samaya una bhavya jIvoM ke kaise laghukarma the ki thor3A sA upadeza se hI ve apane AtmakalyANa kI ora agrezvara bana jAte the aura sukha sampati ko tRNa sadRza samajha kara tyAga kara dete the aura eka ko dekha kara anekAtmAe~ binA hI upadeza unakA anukaraNa karane ko taiyAra ho jAte the / ataH devasiMha kA pratyekSa udAharaNa dekha liijiye| muni devasiMha para sUrijI mahArAja kI pahale se hI pUrNa kRpA thI aura una ke zubhalakSaNoM se ve jAna bhI gaye the ki bhaviSya meM yaha devasiMha bar3A hI prabhAvazAlI hogA / devasiMha kI buddhi to pahale hI kuzAgra thI phira sUrijI kI kRpA taba to kahanA hI kyA thA muni devasiMha sUrijI kA vinaya bhakti karatA huzrA svalpa samaya meM sAmAyika sAhitya kA pUrNa jJAna hAsila kara liyA aura dhuMradhara vidvAna bana gayA tarka yukti aura vyAkhyAna zailI to Apa kI tulI huI thI yahI kAraNa hai ki Apa kI bANI rUpa sudhApAna karane ko aneka rAjA mahArAja bhI hamezA lAlAyata rahate the bAdI mAnI pAkhaNDI to zrApa kA nAma suna ne mAtra se ghabarAte the evaM muMha chipA kara dUra dUra bhAgate rahate the ityAdi muni devasiMha ke dhairya gAMbhirya aura zAnta prakRti Adi guNoM ke hI kAraNa AcArya kakkasUrijI ne punIta tIrtha zrI siddhagiri para ciMcaTa gotriya zAhanAtha samartha ke mahAmahotsava ke sAtha devasiMha ko apane pada para prAcArya banA kara Apa kA nAma devagupta sUri rakha diyaa| 399
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 79 varSa / [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya devaguptasUri mahA pratibhAzAlI evaM dharma pracAra AcArya hue / Apa sUri pada prApta karane ke pazcAt Apane vizAla samudAya kA saMcAlana bar3I kuzalatA se kiyA aura zrApa svayaM apane ziSyoM ke sAtha pratyeka prAnta meM bhramaNa kara jainadharma kA kAphI pracAra kiyA Apa zrImAn eka bAra dakSiNa kI ora vihAra kara vahA~ kI janatA ko jainadharma kA isa praka ra upadeza diyA ki hajAroM loga mAMsa madirAdi rduvyasanoM ko tyAga kara bhagavAn mahAvIra ke ahiMsA ke jhaMDe kI zaraNa le apanA kalyANa kiyaa| AcArya kakkasUri ke samaya jo muni dakSiNa kI ora vihAra kiyA thA unhoMne bhI vahA~ jainadharma kA khUba pracAra kiyA aura ve bhI AvArya devaguptasUri dakSiNa meM padhAre hai suna kara sUrijI ko vandana karane ko Aye unhoM ke dharmapracAra ko dekha sUrijI ne apanI ora se prasannatA prakaTa kI aura yogya sAdhuoM ko padavIyoM se bhUSita kara unakA yogya satkAra kiyA sUrijI mahArASTrIya evaM tilaMgAdika prAntoM meM bhramaNa kara kaI rAjA mahArAjAoM ko jainadharma ke upAsaka banAye / sUrijI yaha bhI jAnate the ki jisa prAnta kA uddhAra karanA usI prAnta ke janme hue sAdhuoM para nirbhara rahatA hai ataH sUrijI ne jisa-jisa pratoM ke bhAvukoM ko dIkSA dete the unhIM ko usI-usI prAntoM meM vihAra kI AjJA de dete the ki ve vahA~ kI janatA kA uddhAra AsAnI se kara skeN| sUrijI mahArAja dakSiNa prAnta meM bhramaNa karane ke pazcAta AvaMti pradeza meM padhAre vahA~ kI janatA ko dharmopadeza sunA kara jainadharma meM sthira karate hue medapATa kI ora padhAre Apa zrI kA sthAna sthAna para sundara svAgata evaM satkAra hotA thA aura Apa kI amRtamaya dezana suna apanA kalyANa kI bhAvanA se ve loga dharmArAdhanA meM vizeSa prayatnazIla bana jAte the| tatpazcAt Apa punaH marudhara meM padArpaNa kiyA jananI janmabhUmi kI evaM upakezapura sthita bhagavAn mahAvIra kI yAtrA kI aura vahA~ ki dharma pIpAsu janatA ko dharmopadeza sunAyA Apa zrImAnoM ke padhArane se marudharavAsiyoM meM dharmotsAha khUba bar3ha gayA thA kaI bhAvukoM ne ApazrI ke caraNakamaloM meM bhagavatI dIkSA grahaNa kI aura kaI mandira mUrtiyoM kI ApazrIne pratiSThA bhI karavAI / kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki ApazrImAnoM tathA ApazrI ke pUrvajoM ne marudhara ke bar3e-bar3e nagara hI nahIM para choTe 2 gAvar3oM meM bhramaNa karane se jainadharma kA kAphI pracAra ho gayA thA pratyekagrAmoM meM jainamandira evaM jainapAThazAloM sthApita hogaye the para eka zrImAlanagara hI aisA raha gayA thA ki vahA~ abhI vAmamArgiyoM kI hI vizeSa prabAlyatA thI AcArya svayaMprabhasUri ne zrImAlanagara ke vAsI rAjA jayasenAri 90:00 gharavAloM ko jainadharma kI dIkSA dI thI para bAda meM dharmadveSa ke kAraNa rAjaku~vara candra sena ne candrAvatInagarI bAsA kara apanI rAjadhAnI kAyama kI thI aura zrImAlanagara kA rAjA bhImasena ne dharmAndhatA ke kAraNa jainoM ko itanA kaSTa diyA ki zrImAla se saba ke saba nagaravAsI jaina zrImAla kA tyAga kara nUtanabasI candrAvatInagarI meM jA base / ataH zrImAla nagara ke rAjA prajAdi saba loga vAmamArgiyoM ke hI upAsaka rahe / bAda rAjA bhImasena kA putra utpaladeva ne upakeza nagara basA kara apanA nayA rAja sthApana kiyA AcArya ratnaprabhasUri ke upadeza se vaha bhI jainadharmopAsaka bana gaye para zrImAlanagara to vAmamagiyoM kA kendrahI banA rhaa| phira bhI una logoM ke takadIra hI aise the ki kisI jainAcAryoM ne zrImAla nagara meM jAne kA sAhasa nahIM kiyaa| __AcArya devaguptasUri ne sunA ki bhInAmAla nagara meM eka vRhada yajJa kA ayojana ho rahA hai aura lAkhoM prANiyoM kI balI bhI dI jAyagI ityAdi / sUrijI kA hRdaya una prANiyoM kI karuNA se isa kadara 400 Jain Education international
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 321 bhara AyA ki Apane zrImAlanagara kI ora vihAra karane kA nizcaya kara liyaa| yaha kevala nizcaya hI nahIM thA para ApazrI ne to kammarakasa kara vihAra hI kara diyA aura kramazaH cala kara bhInamAla padhAra gaye / jaba isa bAta kI mAluma vahA~ ke rAjA tathA yajJAdhyakSakoM ko huI to una logoM meM bar3I khalabalI maca gaI kAraNa marudhara meM yahI eka nagara thA ki jahA~ para ve loga apanI manamAnI karane meM svatantra the una logoM ne sUrijI ko kaSTa pahu~cAne meM kucha bhI uThA nahIM rakhA para kitanA hI vAyu cale isase marU kabhI kSobha pAne vAlA nahIM thaa| sUrijI mahArAja ne apane pUrva AcArya svayaMprabhasUri zrIratnaprabhasUri aura zrI yakSadevasUri ke kaSToM ko smaraNa kara vicAra kiyA ki dhanya hai una mahApuruSoM ko ki jinhoMne saikar3oM AphatoM ko sahana kara aneka prAMtoM meM jainadharma kA maNDA phaharA diyA thA to yaha kaSTa to kaunasI ginatI meM ginA jAtA hai| khaira una pAkhaNDiyoM ne rAjasattA dvArA yahAM taka tajabIja karalI ki nagara meM gocarI jAne para AhAra pAnI taka nahIM milA / sUrijI ne apane sAdhuoM ke sAtha tapasyA karanA zuru kara diyA aura pratidina zrAma maidAna meM vyAkhyAna denA prArambha kara diyA para pAkhaNDiyoM ne apanI sattA dvArA janatA ko vyAkhyAna meM jAnA manA karavA diyA isa hAlata meM sUrijI rAja sabhA meM jAkara vyAkhyAna dene lge| Akhira to vahAM manuSya basate the bahuta se logoM ne jAkara rAjA ko kahA ki darabAra ! bAta kyA hai Apako nirNaya karanA cAhiye ? para gajA to una pAkhaNDiyoM ke hAtha kA kaThaputalA banA huA thaa| rAjA ne una kahane vAloM kI ora kucha bhI lakSa nahIM diyA ataH ve apanA apamAna samajha kara rAjA aura yajJabAdiyoM se khilApha ho sUrijI ke pAsa meM Aye aura sUrijI se pUchane lage ki mahAtmAjI ! dharma ke viSaya meM kyA bAta hai aura Apa kyA kahanA cAhate ho ? sUrijI ne kahA mahAnubhAvo ! Apa jAnate ho ki sAdhu hamezA nispRhI hote haiM aura binA kucha liye diye kevala janatA kA kalyANa ke liye dharmopadeza diyA karate haiN| hama loga ghUmate 2 yahA~ Aya gaye haiM aura zrImAlanagara se hameM kucha lenA denA bhI nahIM hai kevala ajJAna ke vaza janatA unmArga para cala kara karmabandha karake durgati meM jAne yogya duSkarma kara rahI hai unako sadmArga para lagA kara sukhI banAne ke liye hI hamArA upadeza evaM prayatna hai / Apa svayaM samajha sakate ho ki isa prakAra asaMkhya prANiyoM kI ghera hiMsA karanA kabhI dharma puNya evaM svarga kA kAraNa ho sakatA hai ? isameM bhI isa prakAra ke duSkarma ko Izvara kathita batalAnA yaha kitanA ajJAna / kitanA pAkhaNDa / / kitanA atyAcAra / / isa para bhI Apa jaise samajhadAra loga hA~ meM hA~ milA kara ina nirApAdha mUka prANiyoM kI durAzISa meM zAmila rahate ho para yAda rakhiye kisI bhava meM ve mUka prANI sabala ho jAyage aura Apa nirbala hoMge to ve apanA badalA lene meM kabhI nahIM cUkeMge ityAdi sUrijI ne apanI ojasvI vANI dvArA isa prakAra niDaratA pUrvaka upadeza diyA ki una sunane vAloM ke ajJAna paTala dUra ho gaye jaise pracaNDa sUrya ke prakAza se badala dara haTa jAte haiN| pRcchaka logoM ne sUrijI ke nispRhI niDara nirbhayaaura satya vacana suna kara dA~toM ke tale aMgulI dabAte hue vicAra karane lage ki mahAtmAjI kA kahanA to satya hai aura pUrva jamAnA meM evaM mahArAjA jayasena ke samaya bhI isa yajJakarma kA virodha huA thA aura Akhira rAja yajJa karanA banda kara ahiMsAdhopAsaka bana gayA thA ataH apane ko bhI isa bAta kA nirNaya avazya karanA cAhiye / binA hI kAraNa lAkhoM jIvoM kI hiMsA ho rahI hai ityAdi / khaira ! ve loga sUrijI ko namaskAra kara vahA~ se cale gaye / para sUrijI kA upadeza se dharma ke viSaya nirNaya karane ke liye una logoM ke hRdaya meM utkaNThA paidA ho gaI / 51 401
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 79 varSa | [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa una logoM ne isa bAta kA prayatna karanA zurU kiyA aura kaI logoM ko isake lie samajhA bujhA kara apane pakSakAra bhI banA liye itanA hI kyoM yaha rAjA khAsa pradhAna maMtrI yajJadatta thA usakA lakSa bhI dharma ke nirNaya kI ora AkarSita kara liyaa| maMtrI ne rAjA ko samajhAyA ki jaba apana dharma ke liye itanA bar3A kArya kara rahe haiM to isakA nirNaya to avazya honA hI cAhiye ityAdi / maMtrI para rAjA kA pUrNa vizvAsa thA rAjA ne maMtrI kA kahanA mAna kara eka dina mukarrara kiyA ki rAjA kI ora se dharma ke viSaya meM sabhA kara nirNaya karavAyA jAya / ataH rAjA kI ora se eka AmantraNa sUrijI ko diyA aura dUsarA yajJAdhyakSa brAhmaNoM evaM paNDitoM ko bhI diyA gayA / jaba sUrijI ne bar3e hI harSa ke sAtha rAjA ke AmantraNa ko svIkAra kara liyA taba brAhmaNoM ne rAjA ko samajhAyA ki nareza / yaha jaina sevar3e nAstika haiM veda evaM Izvara ko to yaha mAnate hI nahIM haiM Apa kyA dharma kA nirNaya karanA cAhate ho jisa dharma ko Apake pUrvaja mAnate Aya haiM vahI dharma saccA hai phira nirNaya kyA karanA hai kyA Apake pUrvaja nahIM samajhate the ? mahArAjA bhImasena ne bar3ehI kasauTI karake jisa dharma ko svIkAra kiyA hai usa para hI Apako sthira rahanA cAhiye ityAdi bahuta samajhAyA / para rAjA ne kaha diyA ki ThIka hai maiM mere pUrvajoM kA dharma chor3anA nahIM cAhatA hU~ para nirNaya karane meM kyA harja maiMne jainAcArya ko zrAmantraNa bhejavA diyA hai ataH Apa sabhA meM padhAra kara apanI saccAI ke pramANoM se janatA ko batalA deM ki yajJa karanA Izvara kI AjJA evaM Izvara ke vAkya satya haiM / isa para brAhmaNoM ko lAcAra ho rAjA kA kahanA mAnanA hI par3A / ThIka samaya para idhara to zrAcArya zrI devaguptasUri apane vidvAna ziSyoM ke sAtha rAja sabhA meM padhAre udhara se brAhmaNa samAja apane paNDitoM ko lekara hAjara hue| rAjA, maMtrI, rAjakarmacArI evaM nAgarikoM se sabhA haoNla khacAkhaca bhara gayA / AcArya devaguptasUri ne ahiMsA paramodharmaH ke viSaya meM jainAgamoM ke, mahAtmA buddha ke aura vedAntiyoM ke veda evaM purANoM ke itane pramANa sabhA ke samakSa rakha diyA ki rAjA aura prajA suna kara maMtramugdha bana gaye / mAno unake manamandira meM zrahiMsA mahAdevI kI prANa pratiSThA taka bhI ho gaI isake uttara meM brAhmaNoM ne isa prakAra laccara dalIleM peza kI ki jisakA janatA ke hRdaya paTala para kucha bhI asara na huA itanA hI kyA para una logoM kI krUrahiMsA kI ora saba kI ghRNA hone laga gaI / vAstava meM yajJa eka niSThura karma hai kisI mAMsAhArI pAkhaNDiyoM kI calAI huI kuprathA hai jisase ghRNA bajAnA eka svabhAvika vAta thI isa para bhI AcArya zrI kA jabardasta upadeza phira to kahanA hI kyA thA / bhagavAn mahAvIra kI dhvanI ke sAtha rAjA prajA ahiMsa bhagavatI ke paramopAsaka bana gaye arthAt jana dharma svIkAra kara sUrijI ke ziSya bana gye| isI hAlata meM una yajJavAdiyoM ke cehare phIke par3a gaye aura ve hatAza hokara hA~ ho kA hullar3a macA kara vahA~ se cale gaye / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA ho rahA thA jisa yajJa ke liye lAkhoM mUk prANiyoM ko ekatra kiye gaye the una sabako chor3avA diye gaye ataH ve apane duHkhita hRdaya ko zAnta karake sUrijI mahArAja ko AzIbada dete hue nirbhayatA ke sAtha apane bAla baccoM se jAkara mile | sUrijI mahArAja kaI arsA taka bhInamAla meM sthiratA kara una nUtana zrAvakoM ko jana dharma kI kriyA kANDa AcAra vyavahAra kA abhyAsa karavAyA jaba sUrijI vahA~ se bihAra karane lage to bhakta logoM ne arja Jain Educoternational
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 321 kI ki prabho / Apa yaha cAturmAsa yahAM hI karAveM ki hama loga jaina dharma ke tatvoM ko ThIka samajhaleM ityAdi / sUrijI ne lAbhAlAbha kA vicAra kara una bhakta janoM kI vinatI svIkAra karalI aura apane sAdhuoM ko vahAM ThaharAkara Apa AsapAsa meM bihAra kara yathA samaya bhInamAla padhAra kara caturmAsa kiyA | sUrijI ke virAjane se bahuta hI lAbha huA Apake upadeza se mahAvIra kA mandira 'banavAyA gayA ityAdi / isa prakAra sUrijI mahArAja ne jainadharma kA khUba pracAra kiyA Apane dezATana bhI bahuta kiyA marudhara lATa saurASTra kaccha sindhu paMcAla aMga baMga kaliMga AvaMti medapATa aura dakSiNadi prAntoM meM anekavAra bihAra kiyA Apa zrI ne jaise jainatoM ko jaina banAkara jaina saMkhyA meM vRddhi kI vaise hI aneka mumukSuoM ko saMsAra ke bandhanoM se muktakara jaina dharma kI dIkSA dekara zramaNa saMgha meM bhI khUba hI vRddhi kI / paTTAvalIkAra likhate haiM ki ApazrI kI AjJAvRtti 5000 sAdhu sAdhviyoM pRthak pRthak prAntoM meM vihAra karate the khUbI yaha thI ki eka AcArya itanI vizAla samudAya ko sabhAla sakate the ! kyoMki bhagavAn pArzvanAtha ke paTTadharoM meM eka hI AcArya hote Aye haiM yahI kAraNa hai ki bhagavAn pArzvanAtha ke santAniyeM eka hI AcArya kI AjJA meM vyavasthita rUpa meM rahate the| hAM yogya muniyoM ko upAdhyAya gaNi vAcaka paNDita pada diyA jAtA thA para gaccha nAyaka zAsana karane vAle AcArya eka hI hote the aura isameM bhI vizeSatA yaha thI ki devI saccApikA kI sammati se ve prAcArya apane paTTadhara banAte the / zrAcArya devagupta sUri jainasamAja meM bar3e hI vidvAna prabhAvazAlI aura dharma pracAraka zrAcArya huye haiM Apa apanI ntimAvasthA meM apane ziSya evaM sarvaguNa sampanna muni dhanadeva ko bhInamAla nagara ke zA pethA bhAramala bhadragautrIya ke mahAmahotsava pUrvaka zrAcArya pada pratiSThita kara Apa anazana evaM samAdhipUrvaka bhInamAla nagara meM vIdAna 458 veM varSa meM svargavAsI hue / paTTAvaliyoM aura vaMzAvaliyoM meM ullekha milatA hai ki zrAcArya zrI devaguptasUrijI ne apane jIvana meM aise aise cokhe aura anokhe kArya kiye the ki jisase jainazAsana kI acchI prabhAvanA huI jaise bhInamAla nagara ke prATa nArAyaNa ke saMghapatitva meM zrIsiddhagiri Adi tIrthoM kA virAT saMgha nikAlA jisameM 500 sAdhu sAdhviyoM aura karIba pAMca lakSayAtrI gae the isa saMgha ke hita nArAyaNa ne naulakSa dravya vyaya kiyA / candravatI ke zrImAla rAmA zArdUla ne candravAtI meM bhagavAna mahAvIra kA bAvanadeharIvAlA vizAla mandira banAyA jisakI pratiSTA meM karIba nau lakSa dravya vyaya kiyaa| koraMTapura ke bAdhanAga gautra ke zAha haradAsa kAlharaNAdi 54 nara nAriyoM ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jainadarIkSA svIkAra kI thI unakezapura ke diya nAga gautrIya rAva gosalAdi cAra bhAiyoM ne sUrijI ke pAsa dIkSA lI jisake mahotsava meM pAMca lakSa rupaye zubha kAryoM meM vyaya kiye ityAdi yahAM to kevala saMkSipta meM hI likhA hai para isa prakAra sekar3oM aise anokhe kArya hue zrataH sUrijI ke upakAra ke liye jainasamAja sadaiva ke liye AbhArI hai-caudahaveM paTTapara deva hue sarovara yazaH dhArI the jinake guNoM kA pAra na payA Apa baDe upakArI the ajainoM ko jaina banA kara mahAjana saMgha bar3hAyA thA mandiroM kI pratiSThA karake jIvana kalasa car3hAyA thA iti bhagavAn pArzvanAtha ke caudahaveM paTTadhara AcArya deyaguptasUri mahA prabhAvika hue 403
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] grA [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cAryazrI siddhasUrIzvarajI mahArAja marudhara ke eka camakate hue sitAre the| jaise bhagavAn neminAtha ke dvArAmati aura prabhu mahAvIra ke rAjagRha thA vaise hI upakezagacchAcAryoM ke lie upakezapura nagara thA jaba jaba AcArya mahArAja upakezapura padhArate the taba taba unako kucha na kucha apUrva lAbha ho hI jAtA thA yahI kAraNa thA ki upakezagaccha ke AcArya upakezapura meM vizeSa padhArate the / eka to ina zrAcAryoM kA vihAra kSetra prAyaH marudharAdi pradeza thA, dUsarA bhagavAn mahAvIra kI yAtrA, tIsarA isa nagara meM sabase prathama AcArya zrI ratnaprabha Dian sUrIzvarajI ne mahAjanasaMgha kI sthApanA kI thI / ataH upakezapura kI bhUmi eka tIrtha svarUpa samajhI jAtI thI / aura caturtha devI saccAyikA upakezagaccha kI adhiSThAtrI bhI thI 15-- zrAcArya zrI siddhasUri [ dvitIya ] AcAryastu sa siddha sUrira bhavadvaMzestu te ciMcaTe, nAnA mandira paMkti kAraNa paTuH zatruraMjayasya priyaH / vallambhI nagarI gataM janapatiM nAmnA zilAdityakaM, bodhatvA vyadadhAtu bhakta mihayo zatru jayoddhArakaH // zrAcArya devaguptasUrijI eka samaya apane ziSyoM ke parivAra sahita vihAra karate hue upakezapura kI ra padhAra rahe the / yaha samAcAra milate hI janatA meM utsAha kA eka samudra hI umar3a uThA kAraNa Apa isI upakezapura ke camakate hue sitAre the ataH logoM ko deza evaM nagara kA gaurava thaa| rAjA prajA kI ora se ApakA sundara svAgata huA / zrAcArya zrI kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya evaM tAttvika viSaya para hotA thA jisakA janatA para kAphI prabhAva par3atA thA / upakezapura meM ciMcaTa gautrIya zAha rUpaNasiMha dhanakubera ke nAma se mazahUra thA / ApakI dharma parAyaNa gRhadevI kA nAma jAlhA devI thaa| Apake yoM to kaI saMtAna thIM para eka bhopAla nAma kA putra bar3A hI honahAra evaM kula meM pradIpa samAna thA / rUpaNasiMha hamezA sakuTumba sUrijI kA vyAkhyAna suna kara sevA bhakti upAsanA kiyA karate the / una logoM ke saMskAra hI aise the ki ve dharma ko hI sAra samajhate the / eka dina sUrijI ne apane vyAkhyAna meM saMsAra kI asAratA kA varNana karate hue manuSya bhava kI saphalatA kA eka aisA upAya batalAyA ki saMsAra meM kSaNa mAtra ke sukha aura bahutakAla duHkhA arthAt paud galika sukha kSaNa mAtra ke haiM aura isameM rata ho kara dharmArAdhana nahIM karate haiM ve jIva dIrgha kAla taka nAraka ke dukhoM kA anubhava karate haiM / zrapazrI ne jaba naraka ke kumbhIpAka ke duHkhoM kA varNana kiyA to zrotA janoM ke romAMca khar3e ho Aye aura sahasA unakA dila saMsAra se virakta ho gayA / 404 Jain Educonternational zAha rUpa siMha kA laghu putra jo bhopAla abhI kizora vaya meM evaM khela kUda ramata gamata kiyA karatA thA usake komala hRdaya para vyAkhyAna kA aisA prabhAva par3A jaisA tApa kA pracANDaprabhAva moma para par3atA hai|
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana [ osavAla saMvat 388 sUrijI ne pUchA ki zrotAoM ! mere upadeza kA Apa logoM para kuccha asara huA; haiM kyA koI bhavya apanA Atma kalyANa karane ke liye tayyAra hai ? kyoMki aisA suavasara bAra bAra milanA muzkila hai| sabhA meM se saba se pahale bAlakumAra bhopAla ne uTha kara kahA 'pUjyavara ! maiM apanA kalyANa karane ke liye aura to kyA para ApazrI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jainadIkSA lene ko bhI taiyAra hU~ / maiM yaha bAta nizcayapUrvaka kahatA huuN| isa bAlakumAra kA vairAgyamaya vacana suna kara aura bhI kaI bhavya ApakA anukaraNa karane ko taiyAra ho gaye / para zAha rUpaNasiMha aura jAlhaNa devI ko yaha bAta kaba acchI lagane vAlI thI unhoMne apane pyAreputra ke isa prakAra ke zabda suna kara eka dama dukhI hRdaya se kahA ki mahArAja ! bhopAla ana samama bAlaka hai isakI bAta para vizvAsa na kiyA jAya abhI yaha dIkSA meM kyA samajhatA hai ? aura abhI hama aise bacce ko dIkSA lene bhI kaise deMge ? abhI to isakI zAdI bhI karanI hai ityAdi / sUrijI mahArAja ne pharamAyA ki rUpaNasiMha / Apa saMtoSa rakkhe ? jaina sAdhuoM kA AcAra hai ki binA mAtA pitA kI AjJA kisI ko bhI dIkSA nahIM dete haiM para bhopAla kI bhAvanA kA to sabhI ko anu modana karanA hI cAhiye / bhale ! bhukta bhogI loga jo ki parabhava kI tayyArI meM haiM aise vRddha loga indriyoM ke gulAma evaM viSaya vikAra ke kIr3e hote hue saMsAra ke dAsa bana rahe haiM taba yaha baccA saMsAra tyAgane kI icchA kara rahA hai isa hAlata meM Apako antarAya dene kI bajAya to yadi putra se saccA prema hai to putra ke sAtha dIkSA lekara svapara kA kalyANa kare yahI Apake liye suavasara hai / basa sUrijI kA upadeza kyA thA eka jAdU hI thaa| rUpaNasiMha ne sUrijI ke hukma ko zirodhArya kara liyaa| sabhA visarjana hone ke pazcAt rUpaNasiMha apane makAna para AyA aura bhopAla kI mAtA jAlhaNa devI ko pUchA ki tumhArA putra bhopAla guru mahArAja ke pAsa dIkSA letA hai / kaho tumhArI kyA marajI hai ? jAlhaNa devI ne kahA ki putra hI kyoM para zrApa bhI to dIkSA lene ko tayyAra hue ho phira mujhe kyA pUchate ho ? "maiM pUchatA hU~ ki tuma apane putra kA sAtha karogI yA ghara meM rahogI?' jAlhaNa devI ne javAba diyA ki jaba ApakI icchA hI mujhe dIkSA dilAne kI hai to maiM saMsAra meM raha kara kyA kruuNgii| ataH jAlhaNadevI bhI apane pitI evaM putra kA anukaraNa kiyA / isa prakAra nagara meM koI 37 naranAriyA~ dIkSA lene ko taiyAra ho gye| ahA-ha kaise laghu kama jIva the ki jinako kevala vyAkhyAna se hI vairAgya ho AyA aura isa prakAra saMsAra ke sukha sampati para lAta mAra kara dIkSA lene ko tayAra ho gaye / vasa ! kSayopazama isI ko hI kahate haiN| ___ upakezapura meM Aja sarvatra Ananda maMgala ho rahA hai dIkSA kA bAjA cAroM ora baja rahA hai / mukti ramaNi ke vara baMdole khA rahe haiM / upakezapura nareza puNyapAlAdi zrIsaMgha ne dIkSA mahotsava ke nimitta jaina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsava aura pUjA prabhAvanA karavA rahe haiM / isa dIkSA kA prabhAva Asa pAsa ke prAmoM meM bhI itanA par3A ki ve loga bhI jhuNDa ke muNDa Ane lge| zAha rUpaNasiMha ke jyeSTha putra kSemarAja ne apane mAtA pitA evaM laghu bhrAtA kI dIkSA kA khUba mahotsava manAyA / bAhara se Ane vAle svadharmI bhAiyoM kA acchI taraha svAgata kiyaa| isa mahotsava meM zAha kSemarAja ne savA lakSa dravya vyaya kiyaa| zubha muhUrta meM sUrIzvarajI mahArAja ne bhopAlAdi 37 naranAriyoM ko bar3e hI samAroha evaM jaina zAstroM ke vidhi vidhAna se dIkSA dI aura bAlakumAra bhopAla kA nAma dhanadeva rakha diyA / yoM to sUrijI mahArAja kI saba sAdhuoM para pUrNa kRpA thI para munidhanadeva eka to bAla zramaNa thA tathA
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi. pU. 12 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dUsaga yaha bhaviSya meM honahAra bhI thA aura usakA vinaya bhakti bhI alaukika thA ataH munidhanadeva para vizeSa kRpA thii| sabase pahale munidhanadeva ko zAstroM kA adhyayana karavAnA prArambha kiyA / muni dhanadeva para jaise sUrijI kI anugraha thI vaise hI sarasvatI kI bhI pUrNakRpA thI ataH munidhanadeva ne svalpa samayameM hI hastAmalakI bhAMti sabazAstra kaMThastha kara lie sAtha meM vyAkaraNa nyAya taka chaMda alaGka ra kAvya Adi kA bhI adhyayana kara liyA itanA hI kyoM para Apane svamata ke sAtha paramata ke tamAma sAhitya kA abhyAsa bhI kara liyaa| jJAna ke sAtha sAtha aura bhI tarka vAda zAstrArtha meM bhI nipuNa ho gaye aura Apake dhairyatA, gambhIryatA, sahanazIlatA, saubhyatA kSamatA aura udAratAdi guNa to isa prakAra ke the ki Apake guNoM kA varNana karane meM bRhaspati bhI asamartha thA yahI kAraNa hai ki ApaneAcArya devaguptasUri ke dila ko sahaja hI meM apanI ora zrAkarSita kara liyA jisame sUrijI ne apanI antimAvasthA meM candrAvatI ke prAgvaTa nor3hA ke mahotsava pUrvaka apanA sarva adhikAra munidhanadeva ko dekara usako sUri pada se vibhUSita kara ApakA nAma siddhasUri rkhdiyaa| AcArya siddhasUrIzvarajI mahArAja mahAn prabhAvazAlI hue ApakA vihArakSetra itanA vizAla thA ki marudhara lATa saurASTra kaccha siMdha pacAla aura pUrva prAnta taka ghUma ghUmakara jaina dharma kA pracAra kiyA karate the ! yaha bAta to svabhAvika hai ki jisa dharma ke upadezaka jitane adhika pradeza meM vihAra kareMge unakA dharma utanA hI adhika kSetra meM prasarita ho jAyagA / yadi ve prAcArya ekAdha prAMta meM hI baiTha jAteM no ve itane vizAla pradeza meM jainadharma kA pracAra nahIM kara paate| hA~ anUkUlakSetroM meM sukha se rahanA kauna nahIM cAhate haiM para isa prakAra sAdhu paudgalika sukhoM se mohita ho jAte haiM to unakA dharma saMsAra meM cirakAla taka jIvita nahIM rahatA hai| jisa ko Aja hama pratyakSa meM dekha rahe haiM ki jina sUrIzvaroM para zAsana kI jummevArI hai itanA hI kyoM para ve khuda zAsana samrAT jainadharma uddhAraka Adi upAdhiyoM se mAna evaM sammAna pAne ko pukAra karate haiM para meM eka prAnta ko chor3a kara kisI anya prAntoM meM vihAra nahIM karane se hI dharma kA patana ho rahA hai| naye jaina banAnA to dara kinAra rahe para pUrvAcAryoM ke banAye hue jainoM kA rakSaNa hI nahIM kara sakate hai| dIkSA ke samaya pratyeka sAdhu ko rohinI Adi cAra bahanoM kA udAharaNa sunAyA jAtA hai para usakA amala kauna karatA hai ? yahI kAraNa hai ki vartamAna sUrIzvara jainadharma ke varddhaka poSaka ora rakSaka nahIM para bhakSaka bana rahe haiM / hamAre pUrvajo ne karor3oM kI tAdAda meM jainoM ko isa vizvAsa para chor3a gaye the ki hamArI saMtAna inakA poSaNa kara vRddhi karegI para hama aise sapUta nikale ki karor3oM kI saMkhyA ko ghaTA kara Aja lAkhoM para le Aye haiM / bhaviSya ke liye jJAnI hI jAnate haiM ki jainadharma kA kyA hAla hogA ? prAcArya zrI siddhasUrijI mahArAja apane pUrvajoM kI bhA~ti pratyeka prAnta meM ghUmate rahate the aura apane sAdhu sAdhviyoM ko bhI pratyeka prAnta meM vihAra kI AjJA de diyA karate the ataH zrApazrI ke zAsana samaya jainadharma kA pracuratA se pracAra ho rahA thaa| eka samaya ApazrI lATa prAnta meM bhramaNa karate hue saurASTra prAnta meM padhAra rahe the| jaba ApakA zubhAgamana vallabhIpurI kI ora huA to vahA~ kI jaina janatA meM khUba harSAnaMda hone lgaa| zrIsaMgha ne sUrijI mahArAja kA suMdara svAgata kiyA / sUrijI kA prabhAvotpAdaka vyAkhyAna itanA rocaka pAcaka aura asarakArI thA ki jisakI prazaMsA sunakara vahA~ kA narapati rAjA zilAditya bhI eka samaya apane maMtrI va karmacAriyoM ke sAtha sUrijI ke vyAkhyAna meM upasthita hue| sUrijI ko vandana kara yogya sthAna para baiTha gayA / Jain E cato International
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 sUrijI ne apanI projasvI bhASA dvArA rAjAoM kI nIti aura dharma ke viSaya meM khUba vivecana ke sAtha upadeza diyA / tatpazcAta saurASTra kI pavitra bhUmi para Aye hue tIrthoM kA varNana karate hue pharamAyA ki tIrthAdhirAja zrIzatrujaya eka mahAn tIrtha hai prAyaH yaha tIrthazAzvatA hai isa tIrtha kI sevA upAsanA Adi se lAkhoM karar3oM nahIM para bhUtakAla meM ananta jIvoM ne janmamaraNa ke dukha miTA kara apanA kalyANa kiyA hai| aura isa vallabhI ke loga to aura bhI bhAgyazAlI hai ki yaha kI bhUmi zatrujaya tIrtha kI taleTI kA dhAma rahA thaa| kaI muniyoM evaM saMghapatiyoMse yaha bhUmi pavitra huI hai / vallabhI ke logoM ke liye zrIzatrujaya kI bhakti kara puNya saMcaya karanA bilakula AsAna bhI hai ityAdi upadeza diyA / jisakA prabhAva yoM to saba logoM para huA hI yA para vizeSa asara rAjA zilAditya para huA ki Apake hRdaya meM tIrtha kI sevA bhakti karane kI bhAvanA prabala ho AI / rAjA ne kisI anya samaya sUrijI ke pAsa Akara dharma ke viSaya meM apane dila kI zaMkAoM kA samAdhAna kara sRrijI mahArAja ke caraNa kamala meM jainadharma ko svIkAra kara liyaa| ___ jaba sUrijI ne vahAM se siddha girI kI yAtrA ke nimitta jAne kA vicAra kiyA to aura logoM ke sAtha rAjA zilAditya bhI zrIzatrujaya kI yAtrArtha sUrijI ke sAtha hogayA sUrijI ne yAtrA nimitta cha rI'kA upadeza diyA jisako samajha kara rAjA bahuta harSa evaM Ananda meM magna ho gayA aura sUrijI ke sAtha paidala 'cha rI' pAlatA huA tIrthadhirAja zrI siddhagiri pahu~ca kara bhagavAn zrAdIzvara kI yAtrA kI / rAjA ko tIrthayAtrA kA itanA raMga laga gayA ki sUrIjI ke upadeza se pratijJA karalI ki kArtika phAlguna aura AsAda evaM tIna cAturmAsi ke aura paryuSaNoM ke dinoM meM yahAM Akara maiM aSTAnhikA mahotsava kruuNgaa| tathA tIrtha sevA ke liye kucha grAma bhI bheMTa kiye / itanA hI kyoM para sUrijI ke upadeza se rAjAzilAditya ne tIrtha zatrujaya kA uddhAra bhI karavAyA / jo pAMcavA ArA meM yaha pahalA hI uddhAra thaa| AcArya zrI ke upadeza se rAjA zilAditya jainadharma kA paramopAsaka bana gayA / tIrthayAtrA ke pAzcAt sUrijI ko vinati kara punaH vallabhI le Aye aura zrIsaMgha ke sAtha rAjA ne atyAgraha se caturmAsa kI vinatI kI isa para sUrijI ne bhI lAbhAlAbha kA kAraNa jAna caturmAsa vahIM kara diyA phira to thA hI kyA yathA rAjastathAprajA' rAjA ke sAtha prajA ne bhI yathAsAdhya dharmArAdhana kara apanA kalyANa kiyaa| rAjA zilAditya ne vallabhI nagarI meM bhagavAna AdIzvara kA eka vizAla mandira banAnA prArambha kara diyA / sUrijI mahArAja ke tyAga vairAgyamaya vyAkhyAna ne janatA para khUba hI prabhAva DAlA ! rAjA ke kuTamba meM eka bUr3hi rAjapUta stri ke eka lar3akA thA usakA bhAva sUrijI ke pAsa dIkSA lene kA ho gayA para bur3hiyA nirAdhAra thI ataH putra ko AjJA denI nahIM cAhatI thI para putra ko aisA taisA vairAgya nahIM thA ki vaha mAtA kA moha evaM rokane se saMsAra meM raha sake / ataH buDhiyA ne rAjA zilAditya ke pAsa jA kara apanA duHkha nivedana kiyA ki mere ekAeka putra ko bahakA kara sAdhu loga dIkSA de rahe haiM ataH Apa sAdhuoM ko samajhA deM varan maiM ApadhAta kara mara jAUMgI ityAdi / 2 teSAM zrI kakasarINAM, ziSyAH zrIsiddhasUrayaH / vallabhI nagarejagmurviharanto mahI tale // nRpastatra zilyAdityaH sUribhiH pratibodhitaH / zrI zatrujayatIrtheza uddhArAn vidadhe bhun| prati varSa papaNo, sacaturmAsakatraye / zrI zatrujayatIrtha gAt yAtrAyai nRpa uttamaH // tatrasthaiH sUribhiH paurAH sthApitA ke'pi stythe| yattAdRzAnAM nirmANaM lokopakRti hetave // www.aneliterary.org 407
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAnA sUrijI ke pAsa AyA aura vinaya ke sAtha saba hAla nivedana kiyA isa para sUrijI ne kahA ki he rAjana hama logoM kA yaha AcAra nahIM hai ki hama kisI ko bahakAveM evaM bhrama meM DAla kara dIkSA deN| yadi isaprakAra se koI dIkSA le bhI le to vaha dIkSA pAla bhI kaise sakegA hai ? bhale ! bahakAne se hI koI dIkSA letA ho to hama Apako evaM sabako hI bahakA dete haiM saba dIkSA lene ko taiyAra hojAiye ? nareza ! jainadIkSA koI baccoM kA khela nahIM hai ki binA vairAgya binA Atma jJAna koI lekara usakA pAlana kara skeN| khaira koI mahAnubhAva ! saccA dila se dIkSA lenA bhI cAhatA ho to usako antarAya denA bhI to mahAn pApa hai yadi bur3hiyA kucha kahatI ho to usa ko samajhanA cAhiye ki kisa kI mAtA aura kisa ke putra yaha to eka musAphira vAlA melA milA hai na jAne kAla ke mu~ha meM mAtA pahale jAyegI yA putra ? agara kisI mAtA kA putra dIkSA letA ho to usa mAtA ko bar3I khuzI manAnI cAhiye ki jisakI kukSa meM janma lekara sva para kA kalyANa karane vAlA putra apanI mAtA kI kukSa ko ratnakukSa banA detA hai aura vaha mAtA sarvatra dhanyavAda ke yogya kahalAI jAtI hai / rAjan ! Apa jAnate ho ki hama logoM ko isa meM kyA svArtha hai ? hama loga to kevala janatA kA kalyANa ke liye hI upadeza evaM dIkSA dete haiM phira bhI hamArA koI Agraha nahIM hai jaise jinako acchA lage vaha vaisA hI kare ityAdi / rAjA sUrijI kA vacana suna kara samajha gayA ki sUrijI paropakArI haiM ataH rAjA ne bur3hiyA ko samamA bujhA kara AjJA dIlAdI aura khuda rAjA ne dIkSA kA bar3A hI zAnadAra mahotsava kiyaa| sUrijI ne kSatrI vIra zobhA ko dIkSA dekara usako zobhA yasuMdara banA liyaa| muni zobhAgyasundara para sUrijI kI pUrNa kRpA thI usane zAstroM kA adhyayana ke pazcAt chaTa aTThamAdi vividha prakAra kI tapasyA karanA prArambha kara diyA itanA hI kyoM para tapasyA ke pAraNA ke dina kaI prakAra ke abhigraha bhI kiyA karatA thA aura ve bhI aise kaThina abhigraha the ki jisake pUrNa hone meM kaI dina nahIM para koI mAsa taka bhI pAraNA nahIM hotA thaa| eka vakhta Apane tapasyA ke pAraNA ke lie abhigraha kara usakI yAdI eka kAgaja para likha usako banda kara guru mahArAja ko de dI thI aura pAraNA ke lie zaharoM meM hI nahIM para pAtra lekara jaMgaloM meM bhI bhramaNa kiyA karate the zAyada isa abhigraha kA sambandha jaMgala se bhI hogaa| isa prakAra tapovRddhi karatA hA munijI punaH vallabhI nagarI meM Aye ApakI tapasyA ke kAraNa nagarI meM sarvatra prazaMsA phaila gaI para vahA~ eka sanyAsI AyA huA thA usane samajhA ki yaha saba jainiyoM kA DhoMga hai vaha tapasI muni ke pIche gupta rUpa se pharane lagA / eka samaya idhara to muni jaMgala meM bhramana karatA thA udhara se eka siMhanI AI usake paMjA meM kucha padArtha thA muni ne apanA pAtra sAmane kara kahA mAtA kucha bhikSA degI ? siMhanI ne zAntabhAva se usa padArtha ko muni ke pAtra meM DAla diyA pracchanapane rahA huA sanyAsI saba hAla dekha rahA thA muni bhikSA le kara sUrijI ke pAsa AyA aura jisa patra ko bandha kara sUrijI ko diyA thA usako kholAyA to bar3A hI Azcarya huA ki muni ne kaisA kaThina abhigraha kiyA hai| usI samaya sanyAsI bhI sUrijI mahArAja ke pAsa AyA aura tapasvI muni kI khUba prazaMsA karatA huA kahA~ pUjyavara ! jaina muni kI tapasyA evaM abhigraha ko maiM DhoMga samajhatA thA para yaha merI bhUla thI vAstava meM Apa logoM kI saccI tapasyA hai jisakA manuSya para to kyA para krUri vRti vAle tiryacoM para bhI prabhAva par3atA hai jo maiMne merI najaroM se dekhA hai ki eka siMhanI ne tapasvI muti ko zAnta vRti se bhikSA dI hai|| Jain Educado Cernational
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 sUrijI ne tapa kA mahatva batalAte huye kahA ki mahAtmAjI ! tapa koI sAdhAraNa vrata nahIM hai / para pUrva saMcita kaI bhavoM ke karmoM ko naSTa karane ke liye sarvotkRSTa vrata tapa hI hai| tapa se AtmA kA vikAsa hotA hai aneka camatkArapUrNa labdhiyeM tapa se utpanna hotI haiN| itanA hI kyoM para saMsAra meM janma maraNa kA mahAna duHkha hai jisako samUla naSTa karane meM tathA AtmA se paramAtmA banane meM mukhya kAraNa tapa hI hai| pUrva jamAne meM bar3e bar3e RSiyoM ne saikar3oM hajAroM varSa taka tapasyA kI thI jisakA ullekha zAstroM meM milatA hai aura isa tapa ke bhI aneka bheda haiM jaise-1-bAhyatapa 2-AbhyAntara tapa bAhyatapa use kahate haiM ki jisa tapa ko loga jAna sakate haiM / jaise 1----anazana tapa-upavAsAdi aneka prakAra ke tapa kiye jAte haiN| 2-- uNodarI-jo khAne pIne kI khUrAka hai jisameM kucha kama khAnA tathA kaSAya ko maMda karanA / 3-bhikSAcarI tapa-AhAra pAnI kI zuddhatA aura aneka prakAra ke abhigrahAdi karanA yaha bhI eka tapa hai| 4 -- rasatyAga-dUdha, dahI ghRta, miSTAnna Adi rasa kA tyAga karanA / 5-kAyAkleza tapa-yoga ke 84 zrAsana, tathA avApanA lenA, loca karanA ityAdi / 6-pratisalekhanA tapa-pazu, napuMsaka, strImukta sthAna meM rahanA indriyoM kA damana karanA ityAdi / ina chaH prakAra ke tapa ko bAhya tapa kahate haiM tathA AbhyAntara tapa nimna prakAra hai| 1-prAyazcita tapa-apane vratoM meM dUSaNa lagA ho, usakI guru ke pAsa meM AlocanA karanI aura gurudatta prAyazcita kA tapa karanA isake zAstroM meM 50 bheda batalAye haiN| 2- vinayatapa-guru Adi vRddha evaM guNIjanoM kA vinaya karanA isake 134 bheda kahe haiN| 3-- vyAvaJcatapa-vRddha glAnI tapasvI jJAnI aura navadIkSita kI vyAvacca karanA isake 10 bheda haiN| 4-svAdhyAya tapa-paThana pAThana manana nidhidhyAsanAdi karanA isake. 5 bheda haiN| 5-dhyAna tapa-Arta raudradhyAna se bacanA, dharma va zukladhyAna kA cintavana Asana, samAdhi, yoga zrAdhyAtma vicAraNA ko dhyAna kahate hai / 6-viussagga tapa-karma kaSAya saMsArAdi kA tyAga rUpa prayatna karanA isake bhI aneka bheda haiN| ina chaH prakAra ke tapa ko AbhyAntara tapa kahA jAtA hai / sanyAsIjI ! isa tapa ke sAtha eka vastu kI aura bhI khAsa jarUrata rahatI hai| jaise auSadhi ke sAtha anupAna hotA hai aura anukUla anupAna se davAI vizeSa guNa detI hai| isI prakAra tapa ke sAtha samyagdarzana kI jarUrata rahA karatI hai / samyagdarzana ke sAtha tapa kiyA jAya to karma ko zIghra hI naSTa kara AtmA se paramAtmA bana sakatA hai / sanyAsIjI ne kahA, pUjyavara ! maiM ApakI paribhASA meM nahIM samajhatA huuN| ki samyagdarzana kisako kahate haiM / kRpA kara isakA khulAsA karake smjhaa| sUrijI ne kahA ki samyagdarzana, use kahate haiM ki-sudeva, suguru, sudharma para zraddhA rakhanA / 1-deva-sarvajJa, vItarAga, aSTAdaza dUSaNa rahita aura dvAdazaguNa sahita vizvopakArI ho jinakA alaukika jIvana aura mudrA meM tyAga zAnti aura paropakAra bharA ho / unako deva samajhanA cAhiye / 52 209 www.janelibrary.org
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2 - guru- kanaka kAminI ke tyAgI paMca mahAvrata ahiMsA, satya, asteya, brahmacarya aura aparigraha ke pAlaka janakalyANa ke liye jinhoMne apanA jIvana arpaNa kara diyA ho unako guru mAnanA cAhiye / 3- dharma - deva kI AjJA jaise 'ahiMsA paramodharmaH' ko dharma samajhanA / ina tInoM tatvoM ko vyavahAra se samyagdarzana kahate haiM tathA midhyAtvamohaniya ( kudeva kuguru, kudharma kI zraddhA rakhanA ) mizramohanIya ( asatya satya ko eka sA hI mAnanA ) samyaktvamohaniya aura antAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA, lobha evaM ina sAta prakRti kA kSaya karanA isako nizcaya samyagdarzana kahA jAtA hai. isake sAtha tapa karane se sampUrNa phala milatA hai / sanyAsIjI ne apane jIvana meM isa prakAra ke zabda pahile pahila sUrijI se hI sune the / ataH kucha samaya vicAra kara bolA pUjyavara ! merI icchA hai ki maiM Apake caraNa kamaloM meM rahakara samyagdarzana ke sAtha tapa kara AtmA se paramAtmA banUM / sUrijI ne kahA 'jahAM sukham ' devAnupriya ! kevala Apa hI kyoM para pUrva jamAnoM meM zivarAjarSi, poggala sanyAsI aura khaMdaka vagairaha bahuta bhavyoM ne isI mArga kA anukaraNa kiyA hai aura AtmArthI mumukSuoM kA yaha kartavya bhI hai ki satya mArga ko svIkAra kara apanA AtmakalyANa kare | sanyAsIjI ne apane bhaMDopakaraNa eka tarapha rakhakara sUrijI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jainadIkSA svIkAra karalI / sUrijI ne dIkSA dekara ApakA nAma 'kalyANamUrtti' rakha diyA / nUtana muni kalyANamUrti jyoM jyoM jainadharma kI kriyA aura jJAnAbhyAsa karate gaye tyoM 2 Apako bar3A bhArI Ananda AtA gayA / Apane socA ki mere jaisI aneka AtmAyeM ajJAnasAgara meM gotA khA rahI haiM / ataH merA kartavya hai ki maiM unheM samajhA bujhA kara jaina dharma kI rAha para lAkara unakA uddhAra karUM / ataH sUrijI se AjJA lekara kaI sAdhuoM ke sAtha Apa vihAra kara jainadharma ke pracAra meM laga gaye ! isa prakAra sUrijI ne aneka mumukSuoM ko dIkSA dekara jainadharma ke pracAra meM lagA diyA / AcArya siddhasUri aneka prAntoM meM vihAra karate huye eka samaya upakezapura nagara kI ora padhAra rahe milA to unake harSa kA pAra nahIM / sUrijI ne caturvidha zrI saMgha ke ahobhAgya samajhA / sUrijI the| isa bAta kA patA vahA~ ke rAjA ratnasI zrAdi vahA~ ke zrI saMgha ko rhaa| unhoMne sUrijI kA nagara praveza bar3e hI samAroha ke sAtha karavAyA sAtha bhagavAna mahAvIra aura guru ratnaprabhasUrijI ke darzana sparzana kara apanA kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya para hotA thA / rAjA prajA ko bar3A hI Ananda A rahA thA / zrIsaMgha ne sUrijI se cartumAsa kI Agraha se vinatI kI aura sUrijI ne lAbha lAbha kA kAraNa jAna cartumAsa upakeza kara diyA / meM pura eka dina sUrijI ne AcArya ratnaprabhasUri aura rAjA utpaladeva va maMtrI Uhar3Adi kA udAharaNa batalAte huye samajhAyA ki una mahApuruSoM ne jainadharma ke pracAra ke lie kitanA bhAgIratha prayatna kiyA thA ki jisakI badaulata Aja jainadharma kA cAroM ora sitArA camaka rahA hai| ataH Apa logoM ko bhI una upakArI mahAtmAoM kA anukaraNa karanA cAhiye ityAdi / sUrijI kA upadeza sunakara rAjA ratnasI ne apane vicAroM ko kaI tarapha daur3Ate huye anta meM isa nirNaya para sthira kiyA ki upakezapura meM eka virAT sabhA kA Ayojana kiyA jAya aura usameM dharmapracAra Jain Educatio41oha national
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 kA prastAva rakhA jAya to ummeda hai ki isa kArya meM saphalatA mila ske| rAjA ne apanA vicAra sUrijI ke sAmane upasthiti kiyA to sUrijI ne prasannatApUrvaka rAjA ke kArya para apanI anumati dedii| para trizepatA yaha thI ki sUrijI ne kahA ki yaha sabhA kevala marudharavAsiyoM ke liye hI na ho para jahA~ upakezagaccha evaM vaMza ke sAdhu evaM zrAvaka hoM una sabake liye kI jAya arthAt marudharalATa, saurASTra, kaccha, sendha, pAMcAla, AvantI aura medapATa vagairaha saba prAntoM ke liye ho ki tamAma loga isameM bhAga le sakeM / yaha bAta rAjA ke ja~cagaI aura usane kahA isake liye samaya nirNaya karanA cAhiye / sUrijI ne kahA ki zukla pUrNimA jo ki AcArya ratnaprabhasUrijI ke svargArohaNa kA dina haiM mukarrara kiyA jAya to acchA hai / rAjAdi zrIsaMgha ne saba prakAra se ThIka samaya nizcita kara liyA / basa, sakala zrIsaMgha kI sammati lekara rAjA ne yathA samaya apane manuSyoM dvArA pratyeka prAnta meM AmaMtraNa patrikAyeM bhijavA diiN| aura Apa svAgata ke liye taiyAra karane meM juTa gayA / upakezapura kI janatA meM itanA utsAha bar3ha gayA ki ve apane gharoM ke kAmoM ko chor3akara isa dharma kArya meM saMlagna hogaye / vaha samaya itanA saMtoSavRtti kA thA ki janatA meM na to itanI tRSNA thI aura na itanI AvazyakatAyeM hI thIM / kAraNa eka to devI kA varadAna thA ki "upakeze bahulaM dravyaM" upakezavaMziyoM ke pAsa dravya bahuta thaa| dUsare usa jamAne meM saba loga sAdA aura sarala jIvana gujArate the / ataH unako do-do cAracAra aura cha: chaH mAsa jitane samaya kI phurasata mila sakatI thI / rAjA ratnasI Adi upakezapura zrIsaMgha kI ora se AmaMtraNa milane se pratyeka prAnta cahala-pahala maca gaI aura saba logoM kI sUrata upakezapura kI ora laga gii| kaI loga to sAdhuoM ke sAtha tIrtha yAtrA kI bhAMti charI pAlI saMgha lekara upakezapura kI ora prasthAna kara diyA thA taba kaI loga apanI savAriyoM ke jariye A rahe the ! upakezapura eka yAtrA kA dhAma vana gayA thA / vAstava meM thA bhI tIrtha svarUpa jahA~ zAsanAdhIza bhagavAn mahAvIra aura mahAjanasaMgha saMsthApaka AcArya ratnaprabhasUrijI kI yAtrA ho phira isase adhika kyA ho sakatA hai ki jahA~ deva guru kI yAtrA tathA sthAvara tIrtha ke sAtha jaMgamatIrtha kI yAtrA kA bhI lAbha mile| upakezagaccha, koraMTagaccha ke sAdhuoM ke alAvA lATa saurASTra evaM Avanti pradeza meM bhramaNa karane vAle vIra santAniye bhI gaharI tAdAda meM padhAre the| saba kA svAgata bar3e hI samAroha ke sAtha huA vizeSatA yaha thI ki pRthaka 2 gacchoM ke zramaNa hone para bhI eka hI svarUpa meM dIkhate the| saba kA AhAra pAnI vandana vyavahAra zAmila thaa| isa prakAra zramaNa saMgha kI vAtsalyatA kA prabhAva janatA para kama nahIM par3A thaa| ve dekha kara maMtra mugdha bana gaye the aura yaha zramara vAtsalyatA bhAva prArambha kArya kI bhAvI saphalatA kI sUcanA de rahA thA / jisa prakAra zramaNa saMgha ke jhuNDa ke jhuNDa A rahe the / isI prakAra zrAddhavarga bhI vistRta saMkhyA meM ye the / aura ve bhI kevala sAdhAraNa loga hI nahIM the para koraMTapura kA rAva, candrAvatI kA rAjA, bhIma mAla kA rAva, kaccha kA nareza, sindha kA zava vagairaha 2 jaina dharmApAsaka nareza evaM bar3e 2 zrAvaka loga ekatra huye the / AgantukoM ke svAgata kA intajAma pahale se hI ho rahA thA / kAraNa marudharavAsiyoM kI 1 411
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kAryakuzalatA jagata vikhyAta hI thii| dUsare dharma pracAra ke uddezya se zrAye huoM ke liye svAgata kI itanI AvazyakatA hI nahIM thI kAraNa ve saba loga kArya karane vAle hI the / sabhA maNDapa khullA maidAna meM itanA vizAla banAyA gayA thA ki jisameM hajAroM nahIM para lAkhoM manuSya sukhapUrvaka baiTha skeN| jisameM bhI mahilAoM ke liye khAsa prabandha thA ThIka mAghazuklA pUrNimA ke dina zrAcArya siddhasUrijI mahArAja kI adhyakSatA meM sabhA huI / maMgalAcaraNa ke pazcAta kaI sajjanoM ke bhASaNa huye tadanantara AcArya siddhasUri ke dharmapracAra ke viSaya meM vyAkhyAna huA / zrAcArya ratnaprabhasUri ke samaya kI kaThinAiyoM, tapazcaryA aura sahanazIlatA tathA unhone marudhara meM kisa prakAra jaina dharma kI nIva DAla kara mahAjanasaMgha kI sthApanA kI unake sahAyaka rAva utpaladeva maMtrI Uhar3a kA svArtha tyAga aura dharmapracAra kA itihAsa bar3I ojasvI vANI dvArA sunAyA ki sunane vAloM ke hRdaya meM eka nayI zakti utpanna ho gii| sAtha meM bauddha aura vedAntiyoM ke dharma pracAra kA digdarzana bhI karavAyA tathA batalAyA ki jisa dharma meM rAjasattA kAma karatI ho vahI dharma rASTradharma bana jAtA hai / samrATa azoka ne bauddha dharma ke aura puSpamitra ne veda dharma ke andara jAna DAla kara usakA pracAra kiyA thA kramazaH usakA pagapasArA Apake pradezoM meM bhI hone lagA ataH Apa logoM ko bhI kamara kasa kara taiyAra rahanA cAhiye / dharma pracAra ke liye eka zramaNa saMgha hI paryApta nahIM para isameM zrAddha varga kI bhI AvazyakatA hai| ratha calatA hai vaha do pahiyoM se calatA hai jisameM bhI rAjAoM kA to yaha karttavya hI hai ki vaha apanI tamAma zakti dharma pracAra meM lagA deN| dekhiye pUrva jamAne kA itihAsa ! 1 -- AcArya ratnaprabhasUri ke dharma pracAra meM rAjA utpaladeva ne sahayoga diyA thA / 2 - zrAcArya yakSadevasUri ke dharma pracAra meM rAva rudrATa aura kuMvara kakka sahAyaka the 3 - AcArya kakkasUri ke dharma pracAra meM rAjA ziva kI sahAyatA thI / dharma pracAra meM samrATa candragupta ne sahayoga diyA thaa| dharma pracAra meM samrATa samprati kI sahAyatA thI / 4 - AcArya bhadrabAhu ke 5- AcArya suhasthI 6 - AcArya susthIsUri ke dharma pracAra meM cakravartti mahArAja khAravela kI madada thI / ityAdi aneka udAharaNa vidyamAna haiM / ataH Apa logoM ko bhI cAhiye ki dharma pracAra meM sAdhuoM kA hAtha baTAve / arthAt yathA sAdhya sahAyatA pahu~cAve -- sUrijI mahArAja ke prabhAvazAlI upadeza kA upasthita caturvidha zrIsaMgha para kAphI prabhAva par3A aura usI sabhA andara kaI loga bola uThe ki pUjyavara ! jaise Apa zrajJA pharamAveM hama loga pAlana karane ko taiyAra haiM evaM kaTivaddha haiN| isase sUrijI mahArAja ne apane parizrama ko saphala huA samajhA / tatpazcAt bhagavAna mahAvIra aura guruvaryya ratnaprabhasUrIzvarajI kI jaya dhvani ke sAtha sabhA visarjana huii| rAtri samaya rAva ratnasI ne eka sabhA kI jisameM saMgha zramezvara nareza evaM kSatriya aura vyApArI saba loga zAmila the| mukhya bAta sUrijI ke upadeza ko kArya meM pariNita karane kI thI jisako saba logoM ne saharSa svIkAra karalI | usa samaya upakezagaccha evaM koraTagaccha meM nAyaka zrAcArya eka-eka hI huA karate the / yahI kAraNa thA ki usa samaya kA saMgaThana bala acchA vyavasthita thA aura eka hI AcArya kI nAyakatA meM caturvidha Jain Educati4 12mational
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 zrIsaMgha kA Atma kalyANa ho rahA thA phira bhI AcArya samayajJa the apane aAjJAvRti sAdhuoM ko dUra 2 pradeza meM vihAra karavAyA karate the / ataH una sAdhuoM meM padavIdharoM kI bhI AvazyakatA thii| ataH sUrijI ne apane yogya sAdhuoM ko padaviyAM pradAna karane kA bhI nizcaya kara liyA thaa| yahI kAraNa thA ki dUsare dina punaH sabhA karake upakezagaccha, koraMTagaccha aura vIrasaMtAniyoM meM jo padaviyoM ke yogya sAdhu the unako padaviyoM se vibhUSita kiyaa| jaise-15 sAdhuoM ko upAdhyAyapada 27 sAdhuoM ko paNDita pada 19 sAdhuoM ko vAcanAcArya 16 sAdhuoM ko gaNipada 11 sAdhuoM ko anuyoga AcArya pada ityAdi yogya muniyoM ko padaviyAM dekara inake utsAha meM khUba bRddhi kI bAda una muniyoM kI nAyakatva meM pratyeka 2 prAntoM meM bihAra karane kI AjJA dedI / aura sUrijI svayaM 500 sAdhuoM ke sAtha bihAra karane ko tatpara ho gye| isake alAvA koranTagacchAcAryA sarvadevasUri ke ziSyoM ke liye bhI bhinna 2 prAntoM meM bihAra karane kI salAha dedI aura unhoMne bhI dharmapracAra nimitta vihAra kara diyA ___ sUrijI ne isa bAta ko ThIka samajha lI thI ki jina sAdhuoM kA jitanA vizAla kSetra meM vihAra hogA utanA hI dharma pracAra adhika bar3hegA / kAraNa janatA jhukatI hai para jhukAnevAlA honA cAhiye ityAdi upakezapura meM sabhA karane se jainoM meM khUba acchI jAgRti huI isakA sabazreya hamAre caritranAyaka sUrIzvarajI hI ko hai / sAtha meM upakezapura nareza kA kArya bhI prazaMsA kA pAtra bana gayA thaa| zrAcArya siddhasUrijI ne apanI chattIsa varSa kI Ayu meM gaccha kA bhAra apane zira para liyA thA aura 64 varSa taka Apane zAsana calAyA jisameM Apane pratyeka prAnta meM aneka 2 bAra bhramana kara aneka bhUlebhaTake mAMsAhAriyoM ko jainadharma kI zikSA dIkSA dekara unakA uddhAra kara mahAjanasaMgha meM vRddhi kI / kaI prAntoM se tIrthoM ke saMgha nikalavA kara unako tIrthayAtrA kA lAbha diyA / kaI maMdira mUrtiyoM evaM vidyAlayoM kI pratiSThA krvaaii| kaI mumukSuoM ko saMsAra se mukta kara jainadharma kI dIkSA dekara zramaNasaMgha kI saMkhyA bar3hAI / kaI sthAnoM para bauddha aura vedAntiyoM ke sAtha zAstrArtha kara jainadharma kI vijaya patAkA phaharAI / kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki usa vikaTa paristhiti meM Apa jaise zAsana hitaiSI sUrIzvarajI ne hI jainadharma ko jIvita rakkhA thA / usa samaya pRthaka 2 AcArya hone para bhI saMgha meM cheda-bheda koI nahIM DAlate the| saMgha bhI sabakA yathAyogya satkAra karatA thA / yahI kAraNa thA ki usa samaya kA saMgha saMgaThita vyavasthita evaM majabUta thaa| koI bhI jAti varNa kA kyoM na ho para jisane jainadharma svIkAra kara liyA usake sAtha roTI beTI vyavahAra bar3I khuzI ke sAtha kara liyA jAtA thA aura unako saba taraha kI sahAyatA pahu~cA kara apane barAbara kA bhAI banAliyA jAtA thaa| dharma ke sAtha isa prakAra kI suvidhAoM ke kAraNa hI jainoM kI saMkhyA karor3oM taka pahu~ca gaI thii| usa samaya dhArmika kAryoM meM jainAcArya kA prabhutva thaa| unakI AjJA kA sarvatra bahumAna pUrvaka pAlana kiyA jAtA thA dharmAcArya aura zramaNasaMgha meM ApasI pramasneha vAtsalyatA isa prakAra thI ki ve pRthak 2 gaccha ke hone para bhI eka rUpa meM dIkhate the / eka dUsare ke kAryoM kA anumodana karate the ! itanA hI kyoM balki eka dUsare ke kArya meM madada kara usako saphala banAne kI koziza bhI kiyA karate the itanA vRhada kArya karane para bhI mAna ahaMkAra yA ahaM pada to unake najadIka taka bhI nahIM phaTakatA thA / ADambara ke sthAna ve kArya karane meM apanA gaurava samajhate the / 413
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ___ityAdi kAraNoM se hI unhoMne jainadharma kA Thosa kArya karane meM saphalatA prApta kI thii| AcArya siddhasUrine apane dIrghazAsana meM pratyeka prAnta meM aneka vAra vihAra kara jaina janatA ko apane upadezAmRta kA lAbha diyA thA tathA lAkhoM mAMsa madirA seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kara unakA uddhAra kara jaina saMkhyA meM AzAtIta vRddhi kI thii| anta meM sUrijI mahArAja ne upakezapura padhAra kara apane yogya ziSya upAdhyAya guNacandra ko upakezapura ke zrIsaMgha ke mahAmahotsava pUrvaka sUripada se vibhUSita kara diyA aura anya yogya muniyoM ko bhI padaviyA~ pradAna kara unake utsAha meM vRddhi kii| prAcArya siddhasUrIzvarajI ne upakezapura kI luNAdrI pahAr3I para anazanavrata dhAraNa kara apanA zeSa AyuSya pUrNa samAdhi meM vitAyA aura vi0 saM052 meM navakAra mahAmaMtra kA dhyAna karate huye svarga sidhaaye| paTTAvaliyoM vaMzAvalIyoM aura kaI caritra graMthoM meM bahuta se ullekha milate haiM / ApakI jAnakArI ke liye katipaya udAharaNa namUne ke taura para yahAM batalA diye jAte haiN| 1-AcArya siddhasUri ke upadeza se bhadragotriya zAha pethA ne upakezapura se zrIzatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA jisameM savAlakSa dravya vyaya kiyA / svAdharmI bhAiyoM kA satkAra paharAmaNI dI / 2-sUrijI ke upadeza se mADavyapura ke DiDUgotriya zAha maluka neNasI ne zrI sammetazikharajI kA virAT saMgha nikaalaa| 3. medanIpurA ke balAha gotriya zAha sAharaNa ne zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA jisameM kaI 3000 sAdhu sAdhvIyAM thiiN| 4-pAlI ke nagara se tAter3a gotriya zAha jagamala ne zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikaalaa| 5-nAgapura ke Aditya nAga gotriya zAha catarA khemA ne zrIzatrujaya kA saMgha nikaalaa| 6-koraMTapura ke prAgvaTavaMzI rUpaNasI ne zrI sammetazikharajI kA virATa saMgha nikAlA jisameM usane nau lakSa dravya vyaya kiyA / 7-mAlapura ke prAgvaTa maMtrI raNavIra ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA jisameM sonA moharoM kI lena aura paharAmaNI dii| 8-candrAvatI ke prAgvaTa zAha depAla karamaNa ne zrI zatrujaya giranAra kA saMgha nikaalaa| 9-zivapurI ke prAgvaTa nAthA bhagA ne upakezapura mahAvIra yAtrArtha saMgha nikAlA jisameM eka lakSa dravya vyaya kiyaa| 10--bhInamAla ke zrImAlavaMzI zAha bhAsar3a ne zatrujaya kA saMgha nikAlA jisameM tIna lakSa dravya vyaya kiyaa| 11-siMdha zivanagara se maMtrI kalhaNa ne zrI zatrujaya kA saMgha nikaalaa| 52-siMdha amarela nagara se zreSThi gotriya maMtrI yasodeva ne zrI zatrujaya kA saMgha nikaalaa| svA. dharmiyoM ko sonA mohara kI paharAvanI dii| 13-kaccha rAjapura se zrImAla vaMzIya dhannAzAha ne zatrujaya kA virATa saMgha nikaalaa| 14- paMcAla ke loTAkoTa se maMtrI haradeva ne zatrujaya kA saMgha nikaalaa| 15-medapATa Aher3a nagara se maMtrI rAjapAla ne zatrujaya kA saMgha nikaalaa| 414
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 16 -- vijayapura nagara ke bAlanAga gotriya zAhasAraMga ne zrIu ra kezapura kA saMgha nikAla yAtrA krvaaii| inake alAvA sindha paMcAlAdi prAntoM se zrApa tathA Apake yogya muniyoM ke upadeza evaM adhyameM kaI tIrthoM ke saMgha nikale / sUrIzvarajI upadeza se aneka mahAnubhAvoM ne saMsAra kA tyAga kara AtmakalyANa ke hetu bhagatI jaina dIkSA svIkAra kI / thor3e se nAma yahAM darja kara diye jAte haiM jinake ullekha paTTAvaliyoM bagairaha meM tA se milate haiN| 1 -- upakezapura ke rAva vIradeva ne apane putra rAmadevAdi ke sAtha sUrIzvarajI ke caraNa kamaloM meM dIkSA grahaNa kii| 2 -- nAgapura ke bApanAga gotriya sukhA ne dIkSA grahaNa kii| 3 - medanIpura ke karNATa gotriya zA0 gorA ne apanI strI aura do putriyoM ke sAtha dIkSA lI / 4 - Azika nagarI ke bhadragotriya zAha nArAyaNa ne apane 8 sAthiyoM ke sAtha dIkSA lI / 5 - phephAvatI nagarI ke bhUri gotriya gozala ne nau lakSa dravya tathA chaH mAsa kI varaNI strI ke sahita dIkSA lI jisake mahotsava meM Apake pitA karatthA ne eka lakSa dravya vyaya kara jaina zAsana kI khUba prabhAvanA kI / 6 - nAradapurI ke zreSTa gotriya zAha harapAla devapAla ne mahAmahotsava pUrvaka dIkSA lI / 7- padmAvatI nagarI ke poravAla vaMzIya zAha mAnA karanA ne 11 naranAriyoM ke sAtha dIkSA lI jisake mahotsava meM tIna lakSa dravya vyaya kiyA / 8- satyapura nagara ke prAgvaTa maMtrI vijayadeva ne apanI strI kumAradevI 17 naranAriyoM ke sAtha dIkSA isa mahotsava meM maMtrI ke putra somadeva ne pAMca lakSa dravya vyaya kiyA thA / 9- candrAvatI nagarI ke zrImAla vaMzIya maMtrI dharmasI ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM bar3e hI samAroha ke sAtha dIkSA lI / 10- koraMTapura ke AdityanAga gotriya zAha rUpaNAsI ne apane putra jetasI ke sAtha dIkSA lI / 11 - naravara ke sucetI mahIpAla ne dIkSA lI / 12 - rUpa nagara ke kSatriya tribhuvanapAla ne dIkSA lI / 15 -- benAtaTa ke jagadevAdi sAta brAhmaNoM ne sUrijI ke upadeza se bhagavatI jainadIkSA grahaNa kI / 14 -- upakezapura ke ciMcaTa gotriya zA0 sAraMga bimala ne sUrijI ke upadeza se dIkSA lI / 15 -- ratanapura ke AdityanAga gotriya sulatAna ne dIkSA lI / 16 --- kacholiyA gAMva ke rAva vizala ne dIkSA lI / inake alAvA aura bhI aneka prAntoM evaM aneka choTe bar3e prAmoM ke aneka bhavyoM ne sUrijI ke zAsana meM jaina dIkSA grahaNa kara svapara kA kalyANa kiyaa| kyoMki pahile jamAne ke jItra hI halakarmI the ki unapara thor3A upadeza bhI adhika asara kara jAtA thaa| sUrijI ne apane dIrghazAsana meM kaI 1500 naranAriyoM ko dIkSA dI thI aisA paTTAvaliyoM se jJAta hotA hai / sUrIzvarajI ne apane zAsana kAla meM kaI maMdira mUrtiyoM kI pratiSThAyeM bhI karavAI thIM / katipaya 415
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ur udAharaNa yahA~ darja kara diye jAte haiM jo vaMzAvaliyoM evaM paTTAvaliyoM meM Aja bhI upalabdha haiM jaise ki : 1-upakezapura meM zreSThi gotriya zAha dedA ke banAye AdIzvara bhagavAn ke maMdira kI pratiSThA karavAI jisa mahotsava meM zreSTivarya ne eka lakSa mudrA vyaya kara zAsana kI prabhAvanA kii| 2- bhAbhonI meM kumaTa gotriya zAha bIrama ke banAye bhagavAna mahAvIra ke maMdira kI pratiSThA krvaaii| 2-caMdeliyA grAma meM morakSA gotriya zAha bhamaNa ke banAye pArzvanAtha ke mandira kI praa| 4-nAbAnI nagarI meM AdityanAga gotriya zAha pethA cunar3e ke banAye mahAvIra ke maMdira kI pra0 5-candrAvatI nagarI meM maMtrI rAjavIra ke banAye mahAvIra ke maMdira kI pratiSThA kraaii| 6-nandapura meM prAgvaTa vesaTa ke banAye pAzvanAtha ke maMdira kI pratiSThA krvaaii| 7-kIrATa kumpa meM prAgvaTa pethA ke banAye pArzvanAtha ke maMdira kI pratiSThA kraaii| 8-paTakUpa meM kulahaTa gotriya rAmadeva ke banAye vIra ke maMdira kI pratiSThA kgii| 9-- mugdhapura tatabhaTTa gotriya zA. tolA ke zrAdIzvara ke maMdira kI pratiSThA kraaii| 10- naravara ke karNATa gotriya khumANa ke banAye mahAvIra ke maMdira kI pratiSThA kraaii| 11- nebalagrAma ke suceti haradeva ke banAye mahAvIra ke maMdira kI pratiSThA karAI / 12-- cAToDa ke bhadragotriya zA. sagarA ke banAye pArzvanAtha ke maMdira kI pratiSThA kraaii| 13- padmAvatI ke prAgvaTa ratlAdedA ke banAye mahAvIra maMdira kI pratiSThA karavAI / 14-- ballabhI balaha gotriya maMtrI kalhaNa ke banAye RSabhadeva ke m0pr0| 15- kaThI ke zrImAlavaMzI rAvaNa ke banAye zAntinAtha ke maMdira kI pratiSThA karAI / 16-salakhaNapura ke rAva pomala ke banAye mahAvIra ke maMdira kI pratiSThA krvaaii| 17-- jAvalIpura ke zreSThi bhuvar3a ke banAye mahAvIra ke maMdira kI pratiSThA krvaaii| 18-bhinnamAla ke prAgvaTa pethA ke banAye pArzvanAtha ke maMdira kI pratiSThA krvaaii| 19--- harSapura ke vApanAga gotriya zAha lune mahAvIra ke maMdira kI pratiSThA krvaaii| 20-koraMTapura ke zrImAla zrAdU ke bhagavAna pArzvanAtha ke maMdira kI pratiSThA krvaaii| 21-satyapura ke prAgvaTa saMghapati karamala ke banAye zrIzAntinAtha mandira kI pratiSThA krvaaii| 22--sAraMgapura zreSThivarya ratnazrI ke banAye mahAva ra mandira kI pratiSTA krvaaii| 23- candrapurI bAppanAga gautrIya zAha kAnoM ke banAye pArzvanAtha mandira kI pra0 inake a sUrijI ne lAkhoM mAMsabhakSI kSatriyoM ko jaina dharma meM dIkSita kiye ataH jaina samAja para ApakA upakAra huA hai jisako samAja bhUla nahIM sakatA hai| paTTa pandrahaveM siddha sUrIzvara, ciMcaTa gautra kahalAte the / Agama jJAnavala vidyA pUrNa, jaina jhaNDa phaharAte the / vallabhI kA bhUpa zilAditya, caraNe zIza jhukAte the / siddhAcala kA bhakta banAyA, jainadharma yaza gAte the / // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke 15 veM paTTapara prAcArya siddhasUri mahAprabhAvika AcArya huye| Jain Education inten416
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 388 bhagavAna mahAkIra kI paramparAAcArya umAsvAti-ApakA janma nyagrodhikA prAma ke brAhmaNa svAti kI bhAryA umA kI kukSa se huA thA / Arya mahAgiri ke ziSya balisiMha ke Apa ziSya the jaise paddAvalI meM likhA hai ki ___"zrI Arya mahAgirestu ziSyau bahula-valissahau yamala bhrAtarau tasya balissaha sya ziSyaH svAti, tattvArthAdayo granthAstu tatkRtA eva saMbhAvyate" paTTAvalI samucya pRSTha 46 __ AcArya umAsvAti ne kevala eka tattvArtha sUtra hI nahIM banAyA para Apa zrI ne 500 granthoM kI racanA kI thI AcAryavAdIdevasUri apane syAdvAda ratnAkara meM likhate haiM ki-- ___ "paMcazatI prakaraNa praNayana pravINaustra bhavadabharumA svAti vAcaka mukhyai" Arya umAsvAti ke samaya ke viSaya kucha matabheda hai / kAraNa, tattvArtha ke bhASya meM svayaM umAsvAti mahArAja likhate haiM ki maiM uccanAgorI zAkhA kA huuN| taba kalpa sthavirAvalI meM prAryadinna ke ziSyazAntizreNika se uncanAgorI zAkhA kA prAdurbhAva huA likhA hai / jaba Arya dinna kA samaya vI. ni. 451 ke Asa pAsa hai to usake bAda umAsvAti huye hoMge / taba prajJApannAsUtra kI TIkA meM likhA hai ki Arya umAsvAti ke ziSya zyAmAcArya ne prajJApannA sUtra kI racanA kI aura ApakA samaya vI.ni. 335 se 376 kA batalAyA hai| isase yahI mAnanA yuktiyukta hai ki umAsvati mahArAja Aryabalissaha ke ziSya aura zyAmAcArya ke guru the aura ApakA samaya vI. ni0 kI caturtha zatAbdI kA hI thA / zyAmAcAye-Apa vAcaka umAsvAti ke ziSya the aura prajJApannAsUtra kI saMkalanA kI thI vaha Aja bhI paiMtAlIsa AgamoM ke andara upAMga sUtra meM vidyamAna hai / prastuta prajJApannA sUtra meM jo praznottara kiye gaye haiM vaha saba gautama svAmI ne prazna pUche haiM aura bhagavAna mahAvIra ne uttara diye haiN| isase pAyA jAtA hai ki yaha sUtra to pUrva kA hI hogA parantu isakI saMkalanA zyAmAcArya ne kI hogii| prajJApannAsUtra- chattIsa padoM se vibhUSita hai / pratyeka pada tAtvika evaM vaijJAnika viSaya se ota prota hai jisakA saMkSipta se digdarzana mAtra yahA~ karavA diyA jAtA hai / 1--pahale pada meM-jIva ajIva kI prarUpaNA hai jisameM jIva kI prarUpanA vistAra se hai 2-dUsare pada meM-caubIsa daMDaka ke sthAnAdhikAra haiM / yaha pada bhI khUba vivaraNa ke sAtha likhA hai 3-tIsare pada meM-mahAdaMDaka tamAma jIvoM kI alpAbahuta karake samajhAyA hai| 4 - cauthe pada meM tamAma jIvoM ke paryAptA aparyAptA kI jaghanya utkRSTa sthiti kA varNana hai| 5 -pA~caveM pada meM-jIva ajIva paryAya kA varNana hai isameM saMsAra bhara kA vijJAna hai / 6-chaTTe pada meM-carAcara jIvoM kI gati evaM Agati kA varNana hai / 7-sAtavAM pada meM-zvAsozvAsa kA adhikAra hai| 8-pAThavAM pada meM-daza prakAra kI saMjJA kA varNana hai / 9-nauvA pada meM-sAMsArika jIvoM kI yoni kA vistAra hai / 53 417
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 10-dazavAM pada meM-carama acarama kA varNana hai / 11-gyArahavAM pada meM--bhASA kA vivaraNa vistAra se likhA hai| 12-vArahavAM pada meM-pAMca zarIra ke ba~dhelagA mukelagAdi kA vistAra se varNana hai| 13-terahavAM pada meM - pariNAma arthAt jIva pariNAma ajIva pariNAma kA varNana hai / 14-caudahaveM pada meM --krodhAdi cAra kaSAya ke 5200 bhaMgoM kA varNana hai / 15-pandrahavA~ pada meM-pAMca bhAva indriyeM aura ATha dravyendriyoM kA varNana hai| 16-solahaveM pada meM-prayoga yogoM kI vicitratA kA adhikAra hai| 17-sataraveM pada meM-lezyA chaH uddezyoM meM lezyAoM kA vistAra hai / 18-aThArahaveM pada meM-kAyasthiti jo eka kAyA meM jIva kahAM taka raha sake / 19-unnIsavAM pada meM-darzana-darzana kitane prakAra ke aura unake lakSaNa / 20-vIsavAM pada meM-antaH kriyA--- kauna sA jIva kisa prakAra anta kriyA karate haiM / 21- ikavIsavAM pada meM--zarIra avagAhanA kA vistAra se varNana kiyA hai / 22-bAvIsavAM pada meM-kAiyAdi kriyAoM kA varNana hai| 23.-- tevIsavAM pada meM- karmoM kA AbAdAkAla kaunasA karmaba~dhane ke bAda kitanA kAla se udaya aave| 24 - cauvIsavAM pada meM-karma bAndhatA huA kitanA karma sAtha meM baMdha sakatA hai / 25-paMcavIsavAM pada meM-karma bandhatA huA kitanA karmoM ko veda sakatA hai| 26-chabIsavAM pada meM-karma vedatA huA jIva kitanA karma bandha karatA hai| 27-satAbIsavAM pada meM-karma vedatA huA kitanA karma vede| 28-aThAbIsavA~ pada meM-caubIsa daMDaka ke jIva AhAra kisa pudgaloM kA lete haiM / 69-guNatIsavA~ pada meM--upayoga sAkAra-anAkAra do prakAra ke upayoga hote haiM / 30-tIsavA~ pada meM-pAsanIyA-isameM sAkAra upayoga kA adhikAra hai / 31-ikatIsavA~ pada meM-saMjJI-jIva saMjJI asaMjJI do prakAra ke hote haiM / 32-battIsavAM pada meM--saMyati-saMyati asaMyati saMyatAsaMyati Adi kA varNana hai / 33-tetIsavA~ pada meM-avadhi-avadhijJAna kitane prakAra kA hai| 34-cotIsavA~ pada meM pracAranA-pracAranA kahA~ taka kisa prakAra kI hai| 35-paitIsavA~ pada meM vedanA-caubIsa daMDaka ke jIvoM ko vedanA kisa prakAra se hotI hai / 36-chatIsavA~ pada meM-samudghAt-sAta samudghAta kA vistAra se varNana hai / isa prajJApannasUtra ke mUlazloka karIba 7787 haiN| AcArya vimalasari-Apa nAgila zAkhA ke rAhu nAmaka prAcArya ke ziSya vijayasUri ke ziSya the / Apane prAkRta bhASA meM 'paumacariyam' arthAt padmacaritra ( janarAmAyaNa ) nAmaka grantha kI racanA kI jisake samaya ke liye kahA hai kipaMceva ya vAsasayA dusamAe tIsa varisa saMjuttA / vIre siddhimuvagae taoNibadhdhaM iyaM cariyaM // 418 --zrI vIra paramparA
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 vIrAt 530 arthAta vikrama saM0 60 meM vimalasUri ne padmacaritra ( jainarAmAyaNa ) kI racanA kI jisako loga bar3I ruci ke sAtha sunate aura Ananda ko prApta hote the| yoM to padma nAmaka baladeva ( rAmacandrajI ) kA nAma samavAyAGga sUtra vagairaha jaina mUla AgamoM meM AtA hai| para isa prakAra vistAra pUrvaka saba se pahalA vimalasUri kA 'paumacariya' grantha hI hai| nAgora ke bar3e mandira meM eka sarvadhAtu kI mUrti hai jisake pIche eka lekha khudA huA hai| usameM vi0 saM0 32 ke lekha meM bhI vimalasUri kA nAma hai / zAyada yaha vimalasUri 'paumacariya' grantha ke lekhaka hI hoN| Arya indradinna-zrArya susthI aura zrArya supratibuddha ke paTTa para AcArya indra dinna huye aura AcArya indradinna ke paTTadhara AcArya dinna huye / ina dazaveM aura gyArahaveM paTTadharoM ke liye paTTAvalIkAroM ne vizeSa varNana nahIM kiyA hai / hA~, sthavirAvalIkAra ne Arya dinna ke mukhya do sthavira batalAye haiM 1-Arya zAntisenika 2-Aya siMhagiri / jisameM AcArya zAnti senika se uccanAgorI zAkhA kA prAdurbhAva huA aura Aryya zAntisenika ke pradhAna cAra ziSya huye aura ve cAroM ziSya itane prabhAvika the ki una cAroM ziSyoM ke nAma se cAra zAkhAyeM pracalita huI jaise 1-Arya senika se sakina zAkhA clii| 3-Arya kuvera se kuverI zAkhA calI / 2- Arya topasa se tApasa zAkhA clii| 4-Arya RSi pAlita se RSi pAlita zAkhA clii| dUsare AryasiMhagiri nAmaka sthavira ke bhI mukhya cAra ziSya the jaise 1-Arya dhanagiri 2Arya vajra 3-Arya samita 4-Arya arhabali / jisameM Arya vraja se bajrI zAkhA aura Arya samita se brahmadvIpakA zAkhA calI jinhoM kA varNana Age Arya vajra ke adhikAra meM kiyA jAyagA / inake alAvA pUrva batalAye hue gaNa kula zAkhAoM meM bar3e bar3e dhurandhara yugapravartaka mahAna prabhAvika AcArya hue jinhoM kA adhikAra pRthak 2 granthoM meM kiyA gayA hai / parantu pAThakoM kI suvidhA ke lie yahAM para saMgraha kara diyA jAtA hai / yugapradhAnAcAryoM meM kAlakAcArya kA nAma jaina saMsAra meM bahuta prasiddha hai para kAlakAcArya nAma ke kaI AcArya ho gaye haiM aura unhoM ke sAtha kaI ghaTanAyeM bhI ghaTita huI haiM parantu nAma kI sAmyatA hone se yaha batalAnA kaThina ho gayA hai ki kauna sI ghaTanA kisa AcArya ke sAtha ghttii| isake lie kucha vistAra se zodha khoja kI jarUrata rahatI hai, ataH pahale to yaha batalA denA ThIka hogA ki kauna se kAlakAcArya kisa samaya hue jaise ki --- sirivIrAo gaesu, paNatIsahiesu tisaya (335) varisesu / paDhamo kAlagasUrI, jAo sAmajjanAmutti // 55 // causayatipanna (453 ) varise, kAlagaguruNa sarassarI gahiA / causayasattari varise, vIrAo vikamo jAo // 56 // paMceva ya varisasae, siddhaseNe divAyaro jAo / sattasayavIsa (720) ahie, kaliga gurU, skksNthunnio||57 // zrI kAlakAcArya 419 Jain Education in
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa navasayateNauehiM (993), samaikkatehiM vaddhamANAo / pajjosavaNacautthI, kAlikamarIhiMto ThaviA // 58 // ratna saMcya prakaraNa se 1-prathama kAlakAcArya vIra ni0 saM0 335 se 376 meM 2-dvitIya kAlakAcArya vIrAt 453 se 465 taka 3-tRtIya kAlakAcArya vIra ni0 saM0 720 meM 4-caturtha kAlakAcArya vIrAt 993 varSa meM / kAlakAcArya ke sAtha ghaTita ghaTanAeM 1-- rAjAdatta ko yajJaphala batalAkara pratibodha karanA / Avazyaka cUrNI meM 2- prajJApannA sUtra kI racanA karanA / prajJApannA sUtra meM 3-indra ko nigoda * kA svarUpa batalAnA / uttarAdhyayana niyukti meM 4-AjIvikoM se nimitta par3hanA / paMcakalpa cUrNI meM / 5-anuyoga kA nirmANa karanA + | paMcakalpacUrNI meM 6-gardabhilla kA uccheda aura sAdhvI sarasvatI kI rakSA / nizIthacUrNI vyavahAra cUrNI meM / 7-sA~vatsArika parva bhAdrapada zukla paMcamI kA caturthI ko karanA / nizItha cUrNI meM / 28 indra ne nigoda ke jIvoM kA svarUpa pUchA isa ghaTanA ke lie zAstrakAroM ne tIna AcAryoM ke lie ghaTita kI hai :-prathama kAlakAcArya (zyAmAcArya) ke sAtha 2-dUsarA kAlakAcArya jinako nigoda vyAkhyAtA ke nAma se batalAyA hai 3-aura tIsare AryarakSita sUri ke sAtha jaise itazcasti videheSu zrI sImaMdhara tIrthakRta / tadupAstyai yayau zakro'zrauSIhyAkhyAM ca tamannAH // nigodAkhyAna mAkhyAcca kevalI tasya tattvataH / indraH papraccha bharate ko 'nyasteSAM vicArakRt // athAhatyAha mathurAnagaryAmAryarakSitaH / nigodAnmadvadAcaSTa tato ' sau vismayaM yayau // pratIto'pi ca citrArtha vRddhabrAhmaNarUpabhRt / Ayayau gurupArthe sa zIghra hastau ca dhUnayan / / kAzaprasUnasaMkAzakezo yaSTi zritAGgakaH / sazvAsaprasaro viSvaggalaccakSurjalaplavaH // evaMrUpaH sa papraccha nigodAnAM vicAraNam / yathAvasthaM guruAkhyAtso'tha tena camatkRtaH // jijJAsunimahAtmyaM papraccha nijajIvitam / tataH zrutopayogena vyacintayadidaM guruH // tadAyurdivasaiHpajhaimAsaiH sNvtsrairpi| teSAM zataiH sahastraizcAtutairapi na mIyate // lakSAbhiH koTibhiH pUrvaiH palyaiH palyazatairapi / tallakSakoTibhinaiva sAgareNApi nAntabhRt // sAgaropamayugme ca pUrNezAte tadAyuSi / bhavAn saudharma sutrAmA parIkSA kiM ma IkSa se // prabhAvaka carita AyarakSita prabandha pR0 26 yaha eka hI ghaTanA tIna AcAryoM ke sAtha likhI gaI hai yA eka ghaTanA tIna bAra banI hai / sambandha dekhane se pAyA jAtA hai ki yaha ghaTanA dvitIya kAlakAcArya ( sarasvatI kA bhAI) ke sAtha ghaTI hai| Age uparokta gAthA meM vI. ni0 saM 720 meM jo kAlakAcArya huye likhAhaiM unake sAtha bhI sakkasaMthuNioM' likhA hai / zAyada isakA artha bhI vahI ho ki indra ne stuti kI hai parantu kisa viSaya ke liye inakA varNana dRSTigocara nahIM hotA hai + paDhamaNuoge kAsI jiNa-vakki-dasAra cAriya punvabhave / kAlagasUrI bahuyaM logaNuoge nimitaM ca // Jain Educat420national zrI vIraparamparA oraly.org
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 8. zakrendra Akara stuti kI thii| ratna saMcaya granthAdi / 9-ballabhI meM Agama pustakoM para likhate samaya zAmila the-zrAvazyaka cUrNI Adi meM / ___ uparokta ghaTanAyeM kisa samaya aura kisa kAlakAcArya ke sAtha ghaTI thii| ___A pahilI ghaTanA ke nAyaka kAlakAcArya uparokta cAra kAlakAcArya se alaga haiM, kAraNa isa ghaTanA kA samaya vIra ni0 saM0 300 ke Asa pAsa kA batalAyA hai| ____B. dUsarI tIsarI ghaTanA ke nAyaka uparokta cAra kAlaka se pahile + kAlakAcArya haiM jinhoM kA nAma zyAmAcArya bhI thA aura ApakA samaya vI0 335-376 hai / * para merutuMgasUri ne ApakA samaya 320 kA likhA hai zAyad yaha samaya dIkSA ko lakSa meM rakha likhA ho| __C cauthI, pAMcavIM, chaTTI aura sAtavIM ghaTanA ke nAyaka dUsare kAlakAcArya haiM jinhoM kA samaya vIrAt 453 se 465 taka hai / / _D AThavIM ghaTanA ke svAmi tIsare kAlakAcArya haiM jinhoM kA samaya vIrAt 720 kA hai para yaha aprasiddha hai| E nauvIM ghaTanA ke nAyaka caturtha kAlakAcArya haiM zrApakA samaya vI0 ni0 993 varSa kA hai / pUrvokta gAthAoM meM sAMvatsarika caturthI ke karane vAle caturtha kAlakAcArya ko likhA hai para vAstavika cautha kI sAMvatsarI ke kartA dvitIya kAlakAcArya hI haiM jisake liye Age cala kara likheNge| uparokta cAra evaM pAMca kAlakAcAryoM meM dharma evaM rAja meM krAnti paidA karane vAle dUsare kAlakAcArya huye unakA hI jIvana yahA~ likhA jA rahA hai| dhArAvAsa nagara meM rAjA vairasiMha rAja karatA thA ApakI rAnI kA nAma surasundarI thA / Apake do saMtAna paidA huI jisameM kuvara kA nAma kAlakA aura kanyA kA nAma sarasvatI thA kAlakaku~vara ke saba ____ + eka kathA meM aisA bhI likhA milatA hai ki svarga se eka brAhmaNa kA rUpa dhAraNa karake indra kAlakAcArya ko bandana karane ko AyA thA to brAhmaNa ne apanA hAtha kAlakAcArya ko dikhalAyA ki merI AyuSya kitanI hai ? sUrijI ne rekhA para lakSa dekara sau do sau aura tIna sau varSa taka kA anumAna kiyA para AyuSyarekhA to usase bhI bar3hatI gaI taba jAkara upayoga lagAyA ki isa paMcamAre meM isase adhika AyuSya ho nahIM sakatI hai to yaha kauna hogA ? vizeSa upayoga lagAne se mAlUma huA ki yaha to pahile svarga kA indra hai| sUrijA ne kahA ApakI AyuSya do sAgaropama kI hai jisako sunakara indra ne socA ki kAlakAcArya bar3e hI jJAnI haiN| isase yaha bhI pAyA jAtA hai ki jambudvIprajJAptIsUtrAdizAstroM meM paMcamArA meM utkRSTi 620 varSa kI AyuSya batalAI hai| yaha mukhyatA se kahAM hai para gauNatA se isase adhika Ayu bhI ho sakatI hai jaise kAlakAcArya ne 300 varSa taka kA anumAna kiyA thaa| Aja pAzcAtya pradezoM meM 150-200 varSoM ke AyuSya vAle manuSya maujUda haiM jisako dekha bhadrika loga zaMkA karane laga jAte haiM ki apane sUtroM meM to paMcamArA meM 120 varSa kI hI Ayu kahI hai to 150-200 varSoM kI Ayu kaise ho sakatI hai isakA samAdhAna uparokta ghaTanA se ho sakatA hai ki 120 varSa kA AyuSya maukhyatAse kahA hai taba gauNatAse paMcamAre meM 300 varSa taka kI AyuSya ho sakatI hai| 1 sirivIra jiNidAo, varisasayA tinnivIsa (320) ahiyAo / kAlAyasUrI jAo, sakko paDibohio jeNa // merutugasUri kI 'vicArazreNI' 1 kAlako kAla kodaNDa khaNDitAriH (?) suto'bhavat / sutA sarasvatI nAmnA brahmabhUvizvapAvanA // 7 // kAlakAcArya 421 Jain Education international
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa lakSaNa kSatriyavaMzocita the / yoM to Apa puruSakI 72 kalA meM nipuNa the para vANavidyA aura azvaparIkSA ye do guNa ApameM asAdhAraNa the| rAjakanyA sarasvatI bhI mahilAoM kI 64 kalA meM pravINa thii| ApakA gharAnA jainadharma kA paramopAsaka thA ataH kuMvara kAlaka aura rAjakanyA sarasvatI ke dhArmika saMskAra bacapana se hI jama gaye the aura ve donoM dhArmika abhyAsa bhI kiyA karate the| eka samaya AcArya guNAkarasUri jo vidyAdhara zAkhA ke prAcArya the apane ziSya samudAya ke sAtha bhramaNa karate huye dhArAvAsanagara ke udyAna meM padhAra gaye / rAjA prajA ne sUrijI kA sundara satkAra kiyA aura dharmopadeza zravaNa karane ko udyAna meM gaye / ataH sUrijI ne bhI Aye huye dharma-pipAsuoM ko dezanAmRta kA pAna karAnA zurU kiyaa| ThIka usI samaya rAjakuMvara kAlaka azva khilAtA huA usa udyAna ke eka bhAga meM A ThaharA, isase sUrijI kI vANI usako karNapriya ho gii| kAlaka ne sUrijI kA sampUrNa vyAkhyAna sunA aura bAda meM prAcAryazrI ke pAsa jAkara vandana kiyA / sUrijI ne rAjakumAra ke zubhalakSaNa dekha saMsAra kI asAratA rAja Rddhi evaM lakSmI kI caMcalatA aura viSaya kaSAya ke kaTuka phaloM ko isa kadara samajhAyA ki usakA dila saMsAra se virakta ho gayA / sAtha meM sUrijI ne tapa saMyama kI ArAdhanA se akSaya sukhoM kI prApti ke liye bhI gambhIratA pUrvaka samajhAyA ki jisase kAlakane nizcaya kara liyA ki mAtA pitA kI AjJA lekara maiM sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA grahaNa kara laMgA / jaba kumAra ne mAtA pitA ke pAsa Akara apane dila kI bAta kahI to ve kaba cAhate the ki kAlaka jasA putra hamAre se sadaiva ke liye alaga ho jAya / unhoMne bahuta kahA para jinake hRdaya para saccA vairAgya kA raMga laga jAtA hai unheM saMsAra kArAgRha ke sadRzya dIkhane laga jAtA hai| vizeSatA yaha huI ki kAlaka kI bAteM sunakara rAjakanyA sarasvatI bhI saMsAra se virakta ho dIkSA lene ko taiyAra ho gaI / Akhira rAjA ne dIkSA-mahotsava kiyA aura kAlaka evaM sarasvatI ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA grahaNa kara lI / muni kAlaka ne jJAnAbhyAsa kara sarva guNoM ko sampAdita kara liyaa| jinhoMne saMsAra meM rAjapada yogya sarva guNa hAsila kara liyA to munipane meM sUripada yogya guNa prApta karale isameM Azcarya hI kyA ho sakatA hai / AcArya guNAkara sUri ne muni kAlaka ko sarvaguNa sampanna jAna kara sUri pada se vibhUSita kara kaI sAdhuoM ke sAtha alaga vihAra karane kI AjJA de dii| kAlakAcArya vihAra karate eka samaya ujjainakanagarI ke udyAna meM padhAre, idhara se sAdhviyoM ke sAtha 2 pravrajyAdAyi taistasya tayA yuktasya ca svayam / adhItI sarvazAstrANi sa prajJAtizayAdabhUt // 24 // * svapaTTe kAlakaM yogyaM pratiSThApya gurustataH / zrImAn guNAkaraH sUriH pretyakAryANyasAdhayan // 25 // 28 atha zrI kAlakAcAryo viharannanyadA yayau / purImujjayinI vAhyArAme'syAH samavAsarat // 26 // mohAndhatamase tatra manAnaM bhavyajanminAm / samyagarthaprakAze'bhUtprabhUSNumaNi dIpavat // 27 // tatra zrIgardabhillAkhyaH puryAM rAjA mahAbalaH / kadAcitpuravAho| kurbANo rAjapATikAm // 28 // karmasaMyogatastatra brajantImaikSata svayam / jAmi kAlakasUrINAM kAko dadhighaTImiva // 29 // hA rakSa rakSa sodarya krandantI karuNaM svaram / apAjIhara datyugrakarmabhiH puruSaH sa tAm // 30 // sAdhvIbhyastatparijJAya kAlaka prabhurapyatha / svayaM rAjasamajyAyAM gatvAvAdIttadagrataH // 31 // 422 zrI vIraparamparA Jain Education international Magainelibrary.org
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 388 AryA sarasvatI ne bhI ujjaina meM padArpaNa kiyA / usa samaya ujjaina meM gardabhilla nAma kA rAjA rAja karatA thA, vaha anyAyI to thA hI para sAtha meM vyabhicArI bhI thA / eka samaya rAjA kI dRSTi bAlabrahmacAriNI satI parasvatI sAdhvI para par3I jisake rUpa yovana aura lAvaNya para mugdha banakara rAjA ne apane anucaroM se sAdhvI ko balAtkAra apane rAjamahaloM meM bulAlI / sAdhvI vicArI bahuta rudana karatI huI khUba cillAI para jaba rAjA hI anyAya kara rahA ho to sune bhI kauna / sAtha kI sAdhviyoM ne Akara saba hAla kAlakA cArya ko kahA to kAlakAcArya ko bar3A hI aphasosa huA aura unhoMne gajA ke pAsa jAkara rAjA ko bahuta samajhAyA para vaha to thA kAmAndha, usane sUrijI kI eka bhI nahIM sunI / ve nirAza hokara vApisa lauTa pAye / tadanantara ujjaina ke saMgha agrezvara aneka prakAra se bheMTa lekara rAjA ke pAsa gaye aura sAdhvI ko chor3ane kI prArthanA kI para usa pApiSTa vyabhicArI ne kisI kI bhI nahIM sunii| isa hAlata meM kAlakAcArya ne bhISaNa pratijJA kara lI ki maiM isa vyabhicArI rAjA ko sakuTumba padabhraSTa nahIM kara dU~ to merA nAma kAlakAcArya nahIM hai| sUrijI kaI dina to nagara meM pAgala kI bhAMti phire para isase hone vAlA kyA thA / usa samaya bharoMca nagara meM bala mitra bhAnu matra nAma ke rAjA rAja karate the aura ve kAlakAcAryake bhAnaje the / kAlakAcArya unake pAsa gaye para ve bhI gardabhilla kA damana karane meM asamartha the| dUsare bhI kaI rAjAoM ke pAsa gaye para sUrijI ke darda kI bAta kisI ne bhI nahIM sunI / isa hAlata meM lAcAra ho zrApa sindhu nadI ko pAra kara pArzvakula arthAta pArzva kI khAr3I ke pAsa ke pradeza (IrAna) meM gaye jisako zAkadvIpa bhI kahate haiM / vahA~ ke rAjAoM OM jaina lekhakoM kA kathana hai ki jisa rAjA ne kAlakAcArya kI bahina sarasvatI kA upaharaNa kiyA thA usakA nAma 'dappaNa' (darpaNa) thA aura kisI yogI kI tarapha se gardabhI vidyA prApta karane se vaha 'gardabhilla' kahalAtA thaa| bRhatkalpa bhASya aura cUrNi meM bhI rAjA gardabha sambandhI kucha bAteM haiM, jinakA sAra yaha hai ki ujjayinI nagarI meM anilaputra zrava nAmaka rAjA aura usakA putra gardabha yuvarAja thaa| gardabha ke ADoliyA nAma kI bahina thii| yauvanaprApta aDauliyA kA rUpa saundarya dekha kara yuvarAja gardabha usa para mohita ho gyaa| usake maMtrI dIrghapRSTa ko yaha mAlUma huI aura usane aDauliyA ko sAtaveM bhUmighara meM rakha diyA aura gardabha usake pAsa Ane jAne lgaa|' cUrNi kA mUla lekha isa prakAra hai "ujjaiNI NagarI, tattha aNilasuto javo nAma rAyA, tassa putto gaddabhoNAma juvarAyA, tassa raNNo dhUA gaddabhassa bhaiNI aDoliyA NAma, sA ya rUpavatI tassa ya juvaraNo dIhapaTTho NAma sacivo (amAtya ityarthaH) tAhe so juvarAkhA taM aDoliyaM bhaiNi pAsittA ajjhovavaraNoM davalI bhavai / amacceNa pucchito NibaMdhe siTThAM amacceNa bhaNNAi sAgAriyaM bhavissati to sattabhUmIvare chubhau tattha bhuMjAhi tAe samaM phoe logoM jAgissai sA kahiM piNaTA evaM houtti kataM / " saMbhava hai, sAdhvI sarasvatI kA apahAraka gardabhila aura aDeliyA kA kAmI yaha gardabha donoM eka hI hoN| jaba apanI bahina kA hI viveka nahIM thA to dUsare kA to kahanA hI kyaa| x zAkhidezazca tatrAsti rAjAnastatra zAkhayaH / zakAparAbhidhAH santi navatiH SaDrimarargalA // 44 // teSAmekodhirAjosti saptalakSa turaGamAH / turaGgAyuta mAnAzcAparepi syunazcarAH // 45 // eko mANDalikasteSAM praiSI kAlakasUriNA / aneka kautuka prekSAhutacittaH kRto'tha saH // 46 // x Jain Edu sarasvatI kA apaharaNa 423 www.ainetbrary.org
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko zAhI yAni zAha kI upAdhi thI ataH jaina granthakAroM ne unako zAhI rAjA ke nAma se likhA hai para maiM to yahA~ unako zaka nAma se hI lilU~gA, kAraNa ve bhArata meM Ane para zaka hI kahalAte the aura Age cala. kara unhoMne zaka saMvat calAyA vaha Aja bhI calatA hai| usa samaya usa zaka pradeza meM 96 maNDalIka rAjA aura una para eka sattAdhIza rAjA rAja karatA thA unake pAsa sAta lakSa ghor3oM kI sainA thI / kAlakAcArya kisI eka maNDalIka rAjA ke pAsa gaye aura kaI dina vahA~ Thahara kara Apane aAtmika jJAna evaM nimittAdi aneka vidyAoM se zaka rAjA ko vaza meM kara usakA citta apanI ora AkarSita kara liyaa| zaka rAjA ko bhI vizvAsa ho gayA ki yaha koI nispRhI mahAtmA haiM ataH vaha sUrijI kA pakkA bhakta bana gayA / hamezA donoM kI jJAnagoSTI huA karatI thii| eka samaya 96 maNDalikoM ke mAlika rAjA ne eka kaTorA eka churA aura eka patra usa maNDalIka zaka rAjA ke pAsa bhejA jahA~ kAlakAcArya rahatA thaa| usa patra ko par3ha kara zaka zokAtura ho gyaa| kAlakAcArya ne kahA ki Apako bheMTa AI hai, yaha harSa kA viSaya hai Apa udAsa kyoM haiM ? usane kahA ki yaha inAma nahIM para kAla kI nizAnI hai / patra meM likhA hai ki isa chure se tuma apanA zira kATa kara isa kaTore meM rakha kara bheja do baranA tumhAre bAla baccAdi saba kuTumba kA nAza kara DAlUMgA aura yaha hukuma kevala eka mere para hI nahIM para isa chure para 96 kA nambara hai ataH 96 maNDalikoM para bhejA hogaa| kAlakAcArya ne apane kArya kI siddhi kA suavasara samajha kara kahA ki Apa ghabarAte kyoM ho ? 95 maNDalikoM ko yahA~ bulA lIjiye ataH Apa 96 maNDalIka mila kara mere sAtha caleM maiM ApakA bacAva hI nahIM para Apako bhArata kI mukhya rAjadhAnI ujjaina kA rAja dilavA dUMgA / mRtyu ke sAmane insAna kyA nahIM karatA hai / zaka rAjA ne 95 maNDalikoM ko guptarIti se bulA liyA aura 96 maNDalIka vahA~ se cala kara bhArata meM A gaye para saurASTra pradeza meM Aye ki caturmAsa ke kAraNa barasAta zurU ho gaI ataH una 96 maNDalikoM ne apanA par3Ava saurASTra meM hI DAla diyA itanA hI kyoM para kucha saurASTra kA pradeza bhI apane adhikAra meM kara liyA bAda jaba caturmAsa vyatIta ho gayA to kAlakAcArya ne calane kI preraNA kI para zakoM ne kahA ki hama kharcA se taMga ho gaye haiM aura dravya binA kAma cala nahIM sakatA hai isa para kAlakAcArya ne kumhAra ke kajAve para eka aisI rasAyana DAlI ki vaha saba sone kA ho gyaa| taba Akara zakoM ko kahA lo tumako kitanA dravya cAhiye jarUrata ho utanA hI suvarNa le lIjiye / isa camatkAra ko dekha zaka to Azcarya meM DUba gaye aura unakA utsAha khUba hI bar3ha gyaa| phira to thA hI kyA ? unhoMne icchita dravya grahaNa kara vahA~ se prasthAna kara diyA aura rAstA meM bharoMca ke balamitra bhAnumitra vagairaha rAjAoM ko +: pRSTazcitrAnmunIndreNa prasAde svAminaH sphuTa / AyAte prAmRte harSasthAne kiM viparItatA // 52 // tenIce mitra kopo'yaM na prasAdaHprabhonana / preSyaM mayA zirazThitvA svIyaM zastrikayAnayA // 53 // 8 sarvepi guptamAhvAyya sUribhistatra melitAH / tarIbhiH sindhumuttIrya surASTrAnte samAyayuH // 56 // + sUriNAtha suhRdrajA prayANe'jalapyata sphuTam / sa prAha zaMbalaM nAsti yena no bhAvi zaMbalam // 62 // zrutvetiM kumbhakArasya gRha aikatra jagmivAn / vahninA pacyamAnaM ceSTakApAkaM dadarza ca // 63 // kaniSThikAnakhaM pUrNa cUrNayogasya kasyacit / AkSepAttantra cikSepAkSepya zaktistadA guruH // 64 // vidhyAte'tra yayAvane rAjJaH provAca ptskhe| vibhajya hema gRhIta yAtrA saMvAha hetave // 65 // zrI vIra paramparA Jain Educa r national
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 sAtha meM lekara ujjaina kI ora caladhare / gardabhilla : ko isa bAta kA patA laga gayA ki ujjaina para zakoM kI sainA A rahI hai para usane na to lar3AI kA sAmAna taiyAra kiyA na sainA ko sajAyA aura na killA evaM nagara kA dvAra hI banda kiyA / isakA kAraNa yaha thA ki usake pAsa gardabhividyA thii| usakI sAdhanA karane para vaha gadabhi ke rUpa meM AtI thI aura kile para khar3I raha kara isa prakAra kA zabdocAraNa karatI thI ki pA~ca-pA~ca mIla para jo koI manuSya hotA to mara hI jAtA thaa| isa garva meM usane kisI prakAra kI taiyArI nahIM kI para gardabhilla ke vidyA aSTamI caturdazI ko hI siddha hotI thii| zaka rAjA pahile hI pahu~ca gaye the ataH saMgrAma zurU ho gayA para gardabhilla kI sainA bhAga kara kile meM calI gii| taba gardabhilla saMgrAma banda kara vidyA sAdhane meM laga gayA ! vAtAvaraNa sarvatra zAnta dekha zakoM ne kAlakAcArya se pUchA ki isa zAnti kA kyA kAraNa hai ? sUrijI ne kahA gardabhilla gardabhi vidyA sAdha rahA hai / Apa saba loga apanI-apanI senA lekara pAMca mIla se dUra cale jAo kevala 108 vizvAsapAtra evaM hoziyAra bANadhArI subhaTa mere pAsa rakha do zakoM x ne aisA hI kiyA / sUrijI ne una vANadhAriyoM ko samajhA diyA ki Apa apanA bANa sAdhakara taiyAra raho ki kille para jisa samaya gardabhi zabdocAraNa karane ko mu~ha phAr3e usa samaya saba hI eka sAtha meM gardabhi ke phaTe hue mu~ha meM bANa pheMka kara usakA mu~ha bhara do, basa / ApakI vijaya ho jaaygii| phira to thA hI kyA, una vijayAkAMkSiyoM ne aisA hI kiyA arthAt jyoM hI gardabhi ne muMha phAr3A tyoM hI una vANadhAriyoM ne bANa calAye aura gardabhi kA muMha vANoM se bhara diyA, vaha eka zabda bhI uccAraNa nahIM kara skii| ataH gardabhi ko bahuta gussA AyA aura vaha gardabhilla para nArAja ho usake zira para bhRSTA aura pezAva karake evaM padAghAta kara calI gii| isa hAlata meM zakoM ne dhAvA bola diyA vasa lIlA mAtra meM gardabhilla ko pakar3a kara kAlakAcArya ke pAsa lAye / gardabhilla ne lajjA ke mAre mu~ha nIcA kara liyaa| kAlakAcArya ne kahA "are duSTa ! eka satI sAdhvI para atyAcAra karane kA yaha to nAma mAtra phala milA hai para isakA pUrA phala to narakAdi gati meM hI milegA ityAdi / zaka loga gardabhilla ko jAna se mAra DAlanA cAhate the para kAlakasUri ne dayA lAkara usako jIvita chur3A diyA / gardamilla vahA~ se mu~ha lekara jaMgala meM calA gayA vahA~ eka zera ne use mAra DAlA ataH vaha mara kara naraka meM gayA / kAlakAcArya sarasvatI sAdhvI ko chur3Akara lAye aura parAdhInatA meM sAdhvI ko jo kucha aticAra lagA usakI AlocanA2 dekara use punaH sAdhviyoM meM zAmila karadI tathA svayaM sUrijI ne jaina dharma kI rakSA ke liye sAvadha kAryoM meM pravRti kI usakI AlocanA karake zuddha huye aura punaH gaccha kA bhAra apane zira para liyaa| ___ jainadharma meM utsargopavAda do mArga batalAye haiM / jaba Apatti AjAtI hai taba apavAda mArga ko grahaNa kara jaina dharma kI rakSA karanI par3atI hai jaise braSNukumAra ne mahAmithyA dRSTi jina zAsana ke kaTTara dveSI nimUcI ko sajA * zrutvApi balamAgacchan vidyAsAmarthyagarvitaH / gardabhillanarendro na purIdurgamasajjayat // 6 // ___ athApa zAkhisainyaM ca vizAlAtalabhedinIm / pataGgasainyavatsarva prANivargabhayaMkaram // 69 // x ityAyaM kRte tatra deze kAlaka sdgtH| sabhaTAnAM zataM sASTaM prArthayacchandavedhinAm // 7 // sthApitAH svasamIpe te labdha lakSAH surakSitAH / svarakAle mukhaM tasyA babhru (bhau) | (bA) NairnipaGgavat // 7 // 54 -gardabhilla kA uccheda 425 Jain Education Internatio
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa 1 [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dI thI isI prakAra kAlakAcArya ne bhI gardabhilla ko usake anyAya kI sajA dilavAI thI / ataH zrAja jainasAdhviyAM nirbhayatA pUrvaka tapasaMyama kI ArAdhanA karatI haiM, yaha kAlakAcArya ke prakANDa prabhAva kA hI phala hai ki gardabhilla ke bAda Aja paryanta aisI koI durghaTanA nahIM banI hai| gardabhilla ke cale jAne para zakoM ne ujjaina para apanA adhikAra jamA liyaa| jisake yahA~ kAlakAcArya Thahare the usako ujjaina kA rAjA tathA dUsare 95 maNDalikoM ko choTe bar3e 95 pradezoM ke rAjA banA diye / usa dina se bhArata meM zakoM kA rAja jama gayA para zaka 6 bhAgoM meM vibhAjita hone se unakA bala kamajora par3a gayA ve kevala 4 varSa hI ujjaina meM rAja kara sake bAda bharoMca ke balamitra aura bhAnumitra ne zakoM se ujjaina kA rAja chIna kara apane adhikAra meM kara liyA, phira bhI zaka bhArata se nikala nahIM gaye para unakA jora dakSiNa bhArata kI ora bar3hatA gayA, yahA~ taka ki unhoMne vikrama ke bAda 535 varSa vyatIta hone para apanA saMvat calAyA jisakA Aja paryanta dakSiNa bhArata kI ora adhika pracAra hai / eka samaya kAlakAcArya bhramaNa karate apane ziSyoM ke sAtha bharoMca nagara ke udyAna meM padhAre / vahA~ para balamitra bhAnumitra rAjA rAja karate the jo kAlakAcArya ke bhAnaje lagate the / unhoMne bar3e hI mahotsava ke sAtha sUrijI kA nagara prabeza karavAyA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA, zrotAjana upadezAmRta kA pAna kara apanI AtmA kA kalyANa karate the rAjA ke eka purohita thA vaha mahA mithyA dRSTi aura jainadharma kA kaTTara zatru thA para kAlakAcArya ne vAda-vivAda meM usako parAjita kara diyA thA ataH vaha andara se dveSI para Upara se AcArya zrI kA bhakta banakara rahatA thA / rAjA ke Agraha se kAlakAcArya ne vahA~ caturmAsa kara diyA thA para yaha bAta purohita ko acchI nahIM lagatI thI, usane eka dina rAjA se kahA ki apane AcArya paramapUjanIya haiM inakI pAdukA apane zira para rahanI cAhiye para jaba AcAryazrI nagara meM gamanAgamana karate haiM taba inake pairoM ke pratibiMba para halake se halakA AdamI paira rakhakara calatA hai, yaha bar3A bhArI pApa hai / rAjA ne sarala svabhAva ke kAraNa purohita kI bAta ko mAna liyA para caturmAsa meM AcArya zrI ko kaise nikAla diyA jAya yaha bar3A bhArI savAla paidA ho gyaa| isake lie purohita ne kahA ki isakA sIdhA upAya hai ki saba nagara meM kahalA diyA jAya ki AcArya ko miSTAnnAdi bhojana karake baharAyA kareM ataH aneSanIka AhAra ke kAraNa AcArya svayaM cale jAyage to apana, AzAtanA se baca jaayge| basa, rAjA ne ArDara de diyA aura purohita ne nAgarikoM se kaha diyA / jaba sAdhu bhikSA ko jAya to sarvatra miSTAnnAdi AhAra milane lgaa| prAcAryazrI ko mAlUma huA to unhoMne AdhAkarmI doSa jAnakara vahAM se bihAra karane kA nizcaya kara liyaa| ataH do sAdhuoM ko pratiSThanapura bhejakara rAjA ko kahalA diyA, rAjA ne khuza hokara svIkAra kara liyaa| jaba kAlakAcArya pratiSThanapura padhAre to vahA~ ke rAjA prajA ne ApakA khUba hI satkAra kiyaa| -sA mUrdhni gaI bhillasya kRtvA viSamUtra mIya'yA / hatvA ca pAdaghAtena roSeNAntardadhe kharI // 79 // avaloyamiti khyApayitvA teSAM puro guruH / samagrasainyamAnIyamAnItA durgamAvizat // 10 // pAtayitvA to baddhA prapAtya ca guroH pura / gardabhillo bhaTaimuktaH prAha taM kAlako guruH // 8 // 2-~-AropitA vrate sAdhbI guruNAtha srsvtii| Alocita pratikrAntA guNazreNimavApa ca // 87 // Jain Ed 8? ternational zrI vIra paramparAmonary.org
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 ___ AcAryazrI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA jisameM manuSya janma kI durlabhatA rAja Rddhi kI caMcalatA AyuSya kI asthiratAdi samajhA kara dharmArAdhana kI ora janatA kA citta AkarSita kiyA jAtA thaa| Apake vyAkhyAna kA prabhAva pevala sAdhAraNa janatA para hI nahIM para vahAM ke rAjA sAtabAhana para bhI khUba acchA par3atA thA / yahI kAraNa thA ki rAjA jainadharma kA anuyAyI bana gyaa| jaba parvaparyuSaNa ke dina najadIka Aye to rAjA ne pUchA ki prabho ! khAsa paryuSaNa kA dina kauna sA hai ki jisa dina dharma kArya kiyA jAya ? sUrijI ne kahA ki bhAdrapada zukla paMcamI ko sAMvatsarika parva hai usa dina pauSadha pratikramaNa avazya karanA cAhiye / isa para rAjA ne kahA ki bhAdrapada zukla paMcamI kA hamAre yahAM indra mahotsava hotA hai aura rAjanIti ke anusAra mujhe vahAM upasthita honA bhI jarUrI hai / ataH Apa sAMvatsarika parva ko eka dina pahile yA pIche rakha deM ki mere dharma karanI bana sake / isa para sUrijI ne socA ki zAstroM meM eka dina pahile to parvArAdhana ho sakatA hai para bAda meM nahIM hotA hai ataH lAbhAlAbha kA vicAra karake bhAdrapada zukla caturthI2 ko sAMvatsarika parvArAdhana kA nizcaya kara diyA isase rAjA prajA sabako suvidhA ho gaI / bhaviSya ke lie sUrijI ne socA ki rAjA ke indra-mahotsava to varSA varSI hotA hai aura isa kAraNa jaise rAjA ko samaya nahIM milegA vaise gajakarmacArI evaM nAgarikoM ko bhI samaya nahIM milegA / yahI bAta dUsare nagaroM ke rAjA prajA ke lie hogI, to yaha saba loga parvArAdhana se vaMcita raha jAyeMge / ataH hamezA ke lie sAMvatsarika kI caturthI kI jAya to acchA hai| anumAna lagAyA jA sakatA hai ki kAlakAcArya kA usa samaya samAja para kitanA prabhAva thA ki unhoMne eka bilakula nayA vidhAna karake sampUrNa samAja se maMjUra karavA liyA / yaha koI sAdhAraNa bAta nahIM thii| usa samaya kA samAja do vibhAgoM meM vibhakta thaa| eka Arya mahAgiri kI zAkhA meM taba dUsarA Arya suhastI kI zAkhA meM para kAlakAcArya kA vidhAna ( caturthI ke sAMvatsarI ) sabane zirodhArya kara liyA thA aura vaha vidhAna kaI 1100-12 : 0 varSoM taka eka hI rUpa meM calatA rahA thaa| prabandhakArane kAlakAcArya kA caturmAsa bharoMca meM likhA hai taba nizItha cUrNI meM ujjaina meM likhA hai aura ujjaina se hI pratiSThanapura jAkara paMcamI ke badale caturthI kI sAMvatsarI kI thii| zAyada isakA kAraNa yaha ho ki balamitra aura bhAnumitra bharoMca ke rAjA the aura unhoMne 52 varSa taka bharoMca meM rAja kiyA thA tathA pichalI avasthA meM kevala 8 varSa ujjaina meM rAja kiyA thA isa kAraNa ve bharoMca ke rAjA ke nAma se hI prasiddha the ataH prabandhakAra ne bharoMca meM caturmAsa karanA limba diyA hogA para vAstava meM kAlakAcArya kA caturmAsa ujjaina meM hI thA aura vahA~ se caturmAsa meM pratiSThanapura jAkara paMcamI ke badale caturthI kI sAMvatsarI kI thii| . kAlakAcArya ke sAtha eka avinIta ziSyoM kI ghaTanA aisI ghaTI thii| ki kAladoSa se kAlakAcArya ke ziSya avinIta evaM prAcAra meM zithila ho gaye the / bAra bAra zikSA dene para bhI unhoMne apane pramAda kA tyAga nahIM kiyA isa para prAcAryazrI ne socA ki aise avinIta sAdhuoM ke sAtha rahanA kevala karmabandha kA kAraNa hai / ataH Apane zayyAtara1 ko kaha diyA ki maiM ina ziSyoM ke avinItapane ke kAraNa yahA~ se jA 1-nagare DiNDimo vAdyaH sarvatra svAmipUjitAH / pratilAnyA varAhAraguravo rAjazAsanAt // 109 // 2-rAjAvadaccaturthyAM tatparvaparyuSaNaM tataH / isthamastu guruH prAha pUrvarapyAstaM hyadaH // 12 // caturthI kI saMvatsarI 427 Jain Education
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rahA hU~ / bana saketo tU inako hitazikSA denA / vasa, itanA kahakara sUrijI to vihAra karake prabandhakAra ke mata se kAlakAcArya vizAlA arthAt ujjaina gaye the para gaye kisa prAma se yaha nahIM batalAyA parantu nizItha cUrNIkAra likhate haiM ki "ujjaiNI kAlakhamaNA sAgara khamaNA suvarNa bhUmisu" arthAt ujjaina nagarI meM kAlakAcArya rahate the aura vahAM se cala kara suvarNabhUmi meM rahane vAle sAgarasUri ke upAzraya gaye the| sAgarasUri kAlakAcArya ke ziSya kA ziSya thaa| kAlakAcArya suvarNabhUmi meM sAgarasUri2 ke upAzraya gaye, usa samaya sAgarasUri vyAkhyAna pITha para baiThA thA, kAlakAcArya ko nahIM pahicAnA ataH vandana vyavahArAdi bhI nahIM kiyA / isa hAlata meM upAzraya ke eka jIrNa vibhAga meM jAkara kAlakAcArya parameSThI kA dhyAna lagA kara baiTha gye| jaba vyAkhyAna samApta huA to sAgarasUri ne kAlakAcArya ke pAsa Akara kahA ki he taponidhi! Apako kucha pUchanA ho to pUcho,maiMApake manake saMzaya ko dUra karUMgA isa para sUri ne kahA ki maiM vRddhAvasthA ke kAraNa Apake kahane ko ThIka samajha nahIM pAyA hU~ tathApi maiM Apase pUchatA hU~ ki aSTa puSpI kA kyA artha hotA hai ? sAgarasUri ne garva meM Akara yathArtha to nahIM para kucha aTam paTam artha kaha sunAyA jisase kAlakAcArya ne sAgara sUri kI parIkSA kara lI idhara ujjaina meM subaha gurU ko nahIM dekhane se avinIta ziSya ghabarAye ki apane kAraNa gurU akele hI cale gaye jaba unhoMne zayyAtara ko pUchA to unhoMne saba hAla kaha diyA / isa hAlata meM ve ziSya bhI vahA~ se vihAra kara suvarNabhUmi kI ora Aye jaba unhoMne sAgaracandrasUri ke upAzraya jAkara pUchA ki kyA yahA~ gurU mahArAja padhAre haiM ? usane kahA ki eka vRddha tapasvI ke alAvA yahA~ koI nahIM AyA hai / sAdhuoM ne kahA are vaha vRddha tapasvI hI gurudeva haiM / saba sAdhuoM ne Akara sUrijI ko vandana kiyA jisako dekhakara sAgaracandrasUri lajjita ho gayA aura dAdAguru ko vandana kara apane aparAdha kI kSamA maaNgii| kAlakAcArya ne sAgaracandrasUri se kahA ki tumako jJAna kA itanA ghamaMDa kisa liye hai / kAraNa tIrthaGkaroM kA jJAna anaMta hai jisake anantaveM bhAga gaNadharoM ne pranthita kiyA hai jisakA kramazaH SaTsthAna nyUna jambu prabhava zayyaMbhava Adi AcAryoM ko jJAna rahA / itanA hI kyoM para jitanA jJAna mujhe hai utanA mere ziSyoM meM nahIM aura unameM hai utanA tere meM nahIM aura tere meM hai utanA tere ziSyoM meM na hogA, to tU itanA garva kyoM rakhatA hai ? jaba tumako aSTa puSpI kA bhI pUrNa jJAna nahIM hai to garva kisa bAta kA hai / le maiM tumako aSTa puSpI2 kA artha batalAtA hU~ "ahiMsA satya asteya brahmacarya aparigraha rAgadveSatyAga 1- anyedhuH karmadoSeNa sUrINAM tAdRzAmapi / Asanna vinayAH ziSyA durgatau dohadapradA // 129 // atha zayyAtaraM prADuH sUrayo vitathaM vacaH / karmabandha niSedhAya yAsyAmo vayamanyataH // 13 // tvayA kathyamamISAM ca priyakarkaza vAgbharai / zikSayitvA vizAlAyAM praziSyAnte yayau guruH // 13 // 2-praziSyaH sAgaraH sUristatra vyAkhyAti cAgamam / tena no vinayaH sUreramyutthAnAdi ko dadhe // 13 // tata IyAM pratikramya koNe kutrApi nirjane / parameSTiparAvata kurvastasthAvasaGga dhIH // 139 // 1-zrIsudharmA tato jambUH zrutakevalinastataH / SaTasthAne patitAste ca zrute hInatvamAyayuH // 147 // 2-aSTapuSpI ca tatpRSTaH prabhuAkhyAnayattadA / ahiMsAsUnRtAsteya brahmAkiMcanatA tathA // 150 // rAgadvaSAparityAgo dharmadhyAnaM ca saptamam / zukladhyAjJAnamaSTamaM ca puSpairAtmArcanAcchivam // 15 // prabhAvika caritra Jain E 8 ? international zrI vIra paramparAmary.org
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 dharmayAna aura zulkadhyAna ina aSTha puSpoM se bhAvapUjA karane se jIva kA kalyANa hotA hai ityAdi" / sAgaracandrasUri kA garva galagayA aura avinIta ziSyAdi ko suzikSA dete huye kAlakAcArya anazana samAdhi pUrvaka svarga padhAra gaye / jainazAsana meM kAlakAcArya eka mahAna prabhAvika AcArya huye haiM / AcArya pAdaliptasUrI- - Apa pA~cavI zatAbdI ke eka prabhAvika zrAcArya the / Apake prabhAvoMsvAdaka jIvana ke liye bahuta se vidvAnoM ne vistAra se varNana kiyA hai para maiM toM yahAM apane uddezyAnusAra kevala sArAMza mAtra hI likhatA hU~ / kozalAnagarI ke andara rAjA vijayabrahma rAja karate the / vahA~ para eka bar3A hI dhAnAvya phulla nAma kA seTha basatA thA jisake pratimA nAmakI seThAnI thI dampatti sarva prakAra se sukhI hone para bhI unake koI santAna na hone se ve hamezA cintAtura rahate the / aneka deva deviyoM kI ArAdhanAdi kaI upAya kiye para usameM ve saphala nahIM huye phira bhI unhoMne apanA udyama karanA nahIM chodd'aa| eka samaya seThAnI ne pArzvanAtha kI adhiSThAtrI nAgajAta kI devI vairoTyA kA mahotsava pUrvaka tathA aSTama tapa karake ArAdhana kiyA antima rAtri meM devI ne kahA ki vidyAdhara gaccha ke kAlakAcArya kI saMtAna meM AcArya nAgahasti 1 caraNa prakSAlana ke jala kA pAna kara, tere putra hogaa| seThAnI devI ke varadAna ko tathA'stu kaha kara subaha hote hI vahA~ se cala kara AcArya zrI ke upAzraya AI bhAgyavasAt usa samaya AcArya zrI bAhara jAkara Aye the / unake pairoM kA prakSAlana kara eka sAdhu usa pAnI ko paraThane ke liye jA rahA thA / seThAnI ne usa pAnI se thor3A pAnI lekara AcArya zrI se dazahAtha dUra Thahara kara jalapAna kara liyA bAda sUrIjI ke pAsa Akara vandana ke sAtha saba hAla nivedana kara diyA / isa nimitta ko suna kara sUrijI ne kahA zrAvikA ! tere putra to hogA para tU ne mere se daza hAtha dUra raha kara jalapAna kiyA hai, isa se terA putra tere se daza yojana dUra mathurA nagarI meM raha kara bar3A hogA tathA isa putra ke bAda nau putra aura bhI hoNge| isa para seThAnI ne kahA ki he pUjya ! maiM apane pahile putra ko Apake arpaNa karatI hU~ / kyoMki mere se dUra rahe usase to Apake pAsa rahanA acchA hai| sUrijI ne kahA bhadre ! terAputra bar3A hI pratibhAzAlI hogA aura jagata kA uddhAra karegA ityAdi / seThAnI ne nAgendra kA svapna sUcita garbha dhAraNa kara yathA samaya putra ko janma diyA aura usakA nAma nAgendra rakha diyA tathA apanI pratijJAnusAra seThAnI ne apane putra ko sUrijI ke arpaNa kara diyA / sUrijI ne kahA ki zrAvikA ! hamArI tarapha se isa bAlaka kA tuma pAlana poSaNa karo / pratimA seThAnI ne guru vacana ko zirodhAryya karake lar3ake kA acchI taraha se pAlana poSaNa kiyA jaba nAgendra 8 varSa kA huA to sUrijI ne usako jJAnAbhyAsa karavA diyA / 1 - AsItkAlikasUriH zrIzrutAmbhonidhipAragaH / gacche vidyAdharAkhyasyAyanAgahasti sUrayaH // 15 // khelAdilabdhisampannAH santi tribhuvanArcitAH / putramicchasi ceteSAM pAdazauca jalaM pibeH // 16 // 2 - sAhAtha prathamaH putro bhavatAmarpito mayA / astu zrIpUjyapArzvastho dUrasthasyAsya ko guNaH // 22 // 3 - nAgendrAsyAM dadau tasmai phulla utphullalocanaH / Atto gurubhirAgatya sagarbhASTamavArSikaH // 29 // 4- pravrajyAM pradadustasya zubhe lagne svarodaye / upAdAnaM gurorhastaM ziSyasya prAbhave na tu // 31 // 5 - zrusvetigurubhiH proktaH zabdena prAkRtena saH / pAkitto iti zRGgArAgnipradIptAmidhAyinA // 39 // AcArya pAdaliptasU 429
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcAryazrI ke gurubhAI saMgrAmasiMhasUri the unako AjJA dI ataH unhoMne nAgendrakumAra ko dIkSA dI aura maNDana nAma ke muni ko usakI sevA zuzrUSA evaM par3hAI kA kArya sopA Akhira nAgendramuni thor3e hI samaya meM jJAnAbhyAsa karake dhurandhara vidvAna ho gayA / eka samaya AcAryazrI ne nAgendra ko kAMjI kA pAnI lAne ke lie bhejA / vaha pAnI lekara vApisa AyA to eka gAthA kaha kara pAnI dene vAlI kA varNana kiyaa| "aMbaM taMvacchIe apuphiyaM phuppha daMta paMtIya naya sAlakaMjiyaM nava bahUIkuDUrANanedintaM" artha- lAla vastravAlI abhI Rtu na huI puSpa sadRzya daMta paMkti vAlI aisI nava vadhU ne bar3e hI pramoda se mujhe naye cAvaloM kI kAMjI kA dAna diyA hai| isa zrRMgAra rasa garbhita gAthA ko suna kara guru ne kahA palittao" tU rAga agni meM pradIta hai isa para muni nAgendra ne kahA ki guruvarya / eka mAtrA kI aura kRpA kareM ki maiM "pAlitto " ho jaauuN| isakA bhAva yaha hai ki:---"gagana gamanopAyabhatA pAdalepa vidyAM medat yenAhaM pAdaliptaka, itibhidiye tato gurubhi pAdalepa vidyA datA arthAt guru ne nAgendra ko pAdalepa vidyA pradAna kara dI ki jisase vaha pairoM para lepa karake AkAza meM jahA~ icchA kare vahA~ hI calA jaave| jaba muni nAgendra dasavarSa ke kA ho gayA to unako sarvaguNa sampannna samajhakara AcArya pada se vibhUSita kara diyA aura unakA nAma pAdaliptasUri rakha diyaa| guru AjJA se bAlAcArya pAdalipta sUri vihAra kara mathurA padhAre / vahAM kI janatA ko apane jJAna se raMjita banAkara Apa pATalIputra nagara meM padhAre / usa samaya pATalIputra nagara meM muraMDa nAma kA rAjA rAja karatA thA / pAdaliptasUri ke camatkAra evaM upadeza se rAjA jaina dharma ko svIkAra kara AcAryazrI kA parama bhakta bana gyaa| ___eka samaya rAjA muraMDa ne surijI se pUchA ki pUjyavara ! hama loga pradhAna vagairaha ko acchA vetana dete haiM phira bhI ve barAbara kAma nahIM karate haiM to Apake sAdhu binA vetana ApakA kArya kaise karate hoMge ? sUrijI ne kahA tumhAre prAdhAnAdi svArtha ke vaza naukarI karate haiM para hamAre ziSya paramArtha ke lie hamArI AjJA kA pAlana karate haiM / phira eka navadIkSita ziSya kI parIkSA kI aura isa parIkSA ke lie rAjA ne apane mukhya pradhAna bulA ke kahA ki gaMgA kI dhAra kisa ora muMha karake bahatI hai isakI pakkI nigAha kara khabara laao| pradhAna ne socA ki bAlAcArya kI saMgata karane se rAjA bhI bAla bhAva ko prApta hokara vyartha hI kaSTa de rahA hai| yaha bAta to bAlaka bhI jAnatA hai ki gaMgA pUrva kI ora baha rahI hai| basa pradhAna apane bhoga vilAsAdi kArya meM laga gayA, rAjA ne apane guptacaroM ko pradhAna ke pIche bheja diyA / vAda 2-4 ghaMTA se Akara rAjA ko kaha diyA ki maiMne pUrI nigAha karalI hai ki gaMgA pUrva muMha kara bahatI hai| rAjA ke guptacara ne maMtrI kA saba hAla rAjA se kaha diyaa| bAda sUrijI ne apane eka ziSya ko bhejA ki nigAha karo ki gaMgA kisa ora bahatI hai ? ziSya ne guru AjJA pAlana karane ko gaMgA para jAkara 2-4 AdamiyoM se pUcha kara tapAsa kI tathA Apa svayaM gaMgA meM daMDA rakha nirNaya kiyA aura guru ke pAsa Akara kahA ki gaMgA ityasau dazame varSe gurubhigurugauravAt / pratyaSThApyata paTTe sve kaSapaTTa' prabhAvatAm // 42 // +dinAni katicittatra sthitvAsau pATalIpure / jagAma tatra rAjAsti muranDo nAma vizru tH||44|| zrI vIra pararaparA Jain E430 International ww.jainelibrary.org
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 388 pUrva kI ora bahatI hai / isake pIche bhI rAjA kA guptacara gayA thA jisase rAjA ne donoM kA hAla jAna liyA aura sUrijI ke kahane para dRr3ha vizvAsa ho gayA / pAdaliptasUri eka samaya mathurA meM supArzvanAtha ke darzana kara kArapura padhAre vahA~ ke rAjA bhIma ne sUrijI kA acchA satkAra kiyA / sUrijI ke upadeza se vahA~ kA rAjA bhI jainadharmI bana gyaa| zrAcArya zrI zatrujaya kI yAtrA kara mAnakheTapura x padhAre vahA~ ke rAjA kRSNarAja ko upadeza dekara jainadharmopa.saka banAyA aura rAjA ke Agraha se zrApa vahA~ hI virAjate the| vahA~ para prAMzupura se eka rudradevasUri nAmaka AcArya padhAre the ve yoniprabhRta zAstra ke acche jJAtA the eka samaya apane ziSyoM ko usa zAstra kI vAcanA de rahe the usako bAhara rahA huA dhIvara ( macchImAra ) suna rahA thaa| usane usa vidyA evaM vidhi ko acchI taraha dhAraNa kara lI ki jisase mAcchalA utpanna kara ske| bAda dukAla par3A, pAnI ke abhAva mAcchalA nahIM mile to usa dhIvara ne yoniprabhRta vidyA se mAcchalA paidA kara dukAla meM apane kuTumba kA pAlana kiyA / bAda phira gurU ke darzana kiye dhIvara ne apanI sArI bAta kaha kara upakAra mAnA / isa para prAcArya zrI ko bar3A bhArI pazcAtApa karanA par3A ki maine upayoga nahIM rakhA jisase itane jIvoM kI hiMsA huI : phira dhIvara ko upadeza diyA ki maiM tujhe ratna banAne kI vidyA batA sakatA hU~ para mAcchalA banAnA yA mAMsa khAne kA tyAga karanA par3egA / dhIvara ne kahA pUjya ! jaba merA gujArA ho jAya to isa loka aura paraloka meM nindanIya kArya maiM kadApi nahIM karUMgA / AcArya mahArAja ne usa dhIvara ko rana banAne kI vidyA sikhA kara usako pApa se bcaayaa| zramaNasiMhamUri-vilAsa 1 pura nagara meM prajApati rAjA rAja karatA thA usa samaya zramaNasiMhasUri vahAM pdhaare| rAjA ne kahA ki Apa jJAnI haiM kucha camatkAra btlaaveN| isa para sUrijI ne kaI prakAra ke camatkAra batalA kara rAjA ko jainadharma kI zikSA dIkSA dI jisase jainadharma kI acchI prabhAvanA huii| __AcArya khapaTasari-Apa vidyA nipuNa jainazAsana ke eka camakate sitAre the| ApakA caritra alaukika evaM camatkAroM se otaprota hai aura par3hane vAle bhavyoM ko Ananda kA denevAlA hai| Apane eka vizuddha rAjavaMza meM utpanna ho jainadharma kI dIkSA grahaNa kara aneka zAstroM kA abhyAsa kiyA ataeva zrApa tAtvika dArzanika evaM vidyA maMtrAdi zAstroM meM bar3e hI dhurandhara vidvAna the| apanI alaukika prabhA kA prabhAva kaI rAjA mahArAjA evaM vAdI prativAdiyoM para DAlate hue bhUmi para bhramaNa karate the| eka samaya Apa bharoMca nagara meM virAjamAna the jahAM bIsaveM tIrthaGkara bhagavAna muni sutrata kA tIrtha thA aura kAlakAcArya kA bhAneja valamitra gajA rAja karatA thA vaha kaTTara jaina aura AcAryazrI kA parama bhakta thA / AcArya khapaTasUri ke eka ziSya bhuvanamunira jo Apake saMsAra pakSa meM bhAneja lagate the vaha bhI * tato'sau lATadezAMtazcoGkArAkhyapure prbhuH| AgataH svAgatAnyasya tatrAdhAnImabhUpatiH // 9 // 4 mAnakheTapuraM prAptAH kRSNAbhUpAlarakSitam / prabhavaH pAdalitAkhya rAjJAbhyacyaMta bhaktitaH // 11 // tatra prAMzupurAtprAptAH zrIrudradevasUrayaH / te cAvabuddhatatvArthAH zrIyoniprAbhUte zrute // 115 // anyadya nijAziSyANAM parastasmAca zAstrataH / vyAkhyAtA zapharotpattiH pApa santApasAdhikA // 116 // 1-vilAsa nagare pUrva prajApatirabhUttataH / tataH zramaNasiMhANyAH sUrayazca samAyayuH // 129 // Jain EduAcArya khapaTa sUri
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 12 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAstroM ke marmajJa evaM aneka vidyAoM se vibhUSita the| unakI buddhi itanI prabala thI ki koI bhI jJAna eka bAra suna lete to vaha sadaiva ke liye kaNThastha hI ho jAtA / guDazastra nagara se cala kara eka bodhAcArya bharoMca nagara meM AyA thA usake sAtha muni bhuvana kA dharma ke viSaya zAstrArtha huA, jisameM bodhAcArya ko parAjita kara zAsana kI khUba hI prabhAvanA kI / bodhAcArya itanA lajjita ho gayA ki vaha kahIM para jAkara muMha dikhAne kAbila hI nahIM rahA / ataH usane bharoMca meM bhanna jala kA tyAga kara diyA, Akhira vaha mara kara yakSa yoni meM utpanna huA aura guDazastra nagara meM akAra logoM ko upadrava karane lagA ataH logoM ne usakI mUrti sthApita kI jaba jAkara yakSa zAnta huaa| bAda pUrva dvaSa ke kAraNa yakSa jainazramaNoM ko upasarga karane lagA isase duHkhI huye saMdha ne do muniyoM ko bheja kara zrAcArya khapaTasUri se kahalAyA ki yahAM kA yakSa jaina saMgha ko bahuta duHkha detA hai ataH zrApa jaldI se yahAM padhAra kara zrIsaMgha ke duHkha ko dUra kara zAMti karAveM / isa para prAcArya zrI ne muni bhuvana ko bulA kara kahA ki maiM guDazastra nagara jAtA hU~ pIche tuma isa khopar3I ko bhUla cUka kara bhI ughAr3a kara nahIM dekhanA / itanA kahakara prAcAryazrI to vihAra kara guDazastra nagara meM padhAra gaye aura sIdhe hI yakSa ke maMdira meM jAkara yakSa ke kAna para paira rakha kapar3A se zarIra AcchAdita kara so gye| jaba pujArI yakSa kI pUjA karane ko AyA to AcArya ko sotA huA dekha dUra haTane ke liye bahuta kahA para usane eka bhI nahIM sunI / taba pujArI ne rAjA ke pAsa jAkara saba hAla nivedana kiyA to rAjA ne krodhita ho hukma diyA ki lakar3I lAThI evaM pattharoM se mAra kara sebar3A ko haTA do| pujArI ne aisA hI kiyA para prAcArya ko to isa bAta kI paravAha hI nahIM / isakA natIjA yaha huA ki pujArI ne jitane lAThI lakar3I patthara calAye ve saba rAjA ke antevara kI rAniyoM para hI mAra par3ane lagI ataH antevara gRha meM hAhAkAra maca gayA aura rAniyoM ne pukAra kI ki hamArI rakSA karo ! rakSA karo ityAdi yaha samAcAra rAjA ke pAsa AyA taba jAkara rAjA ne socA ki yakSAlaya meM sone vAlA koI siddha puruSa hogA aisA socakara rAjA apane saba parivAra ko lekara yakSa maMdira meM AyA aura bhaktipUrvaka AcArya deva ko vandana kara zAnta hone kI prArthanA kI tathA nagara meM padhArane ke lie Agraha kiyA isa para AcArya zrI ne yakSa ko kahA calo mere sAtha tathA aura bhI deva mUrtiyAM sUrijI ke sAtha ho gaI itanA hI kyoM para vahA~ do patthara kI bar3I kur3iyeM thIM vaha bhI sUrijI ke pIche cala rahI thI isa taraha se surijI ne nagara praveza kiyA jisako dekhakara rAjA evaM prajA janadharma ke evaM sUrijI 2-tatrArya khapaTA nAma sUrayo vidyato (yo) ditAH / teSAM ca bhAgineyo'sti vineyo bhavanAbhidhAH // 146 // karNazrutyApyasau prAjJo vidyAM jagrAha sarvataH / bauddhAnvAde parAjitya yaistIrtha saMgha sAkSikam // 14 // tadA ca saugatAcArya eko bahukarAbhidhaH / guDazastrapurAtprApto jigIpurjenazAsanam // 150 // sarvAnitya pravAdI sa caturaMga sabhApuraH / jainAcAryasya ziSyeNa jitaH syAdvAdadhadinA // 15 // -tairAkhyAte punaH kruddho nRpastaM leSTuyaSTibhiH / adhAtayatsa ghAtAnAM pravRttimapi vetti naH // 59 // kSaNena tumulo jajJe pure'pyantaH pure'pi ca / putkurvantaH samAjagmuH sauvidAavadaMstathA // 16 // rakSa rakSa prabho nyakSaH zuddhAnto leSTuyaSTibhiH / adRSTavihiteM : kaizcit prahArairjarjarIkRtaH // 16 // -cAlyaM narasahasreNa tatra droNIdvayaM tathA / cAlitaM kautukenetthaM tatpravezotsavo 'bhavat // 166 // tatprabhAvAmRtaM vIkSya janezo'pi janopi ca / jinazAsanabhakto'bhUnmahimAnaM ca nirmame // 167 // prabhAvika caritra Jain E43 International zrI vIra paramparAamelibrary.org.
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 452 ke paramabhakta bana gye| bAda yakSa evaM mUrtiyoM ko apane sthAna jAne kI prAcAryazrI ne AjJA de dI aura do kuDiyeM vahAM hI par3I rhiiN| isa camatkAra se nagara meM jaina dharma kI khUba prazaMsA hone lagI aura janatA para jainadharma kA acchA prabhAva par3A / rAjA aura prajA jainadharma ke paramopAsaka bana gaye / AcArya khapaTasUri guDazastra nagara meM virAjate the usa samaya bharoMca se do muniyoM ne Akara nive. dana kiyA ki Apa zrI to yahAM padhAra gaye pIche manA karate huye bhuvanamuni ne khoparI ughAr3a kara patra par3ha layA aura usa vidyA se sarasa AhAra lAkara rasagRddhI bana gayA hai| sthaviroM ne upAlambha diyA to vaha jAkara boddhoM x meM mila gayA aura vidyA prayoga se zrAvakoM ke gharoM se sarasa AhAra lAkara khA rahA hai jisase jainadharma kI nindA ho rahI hai| zrI saMgha ne Apako bulAne ke liye hama donoM sAdhuoM ko bhejA hai ataH Apa zIghra bharoMca padhAreM / yaha sunakara sUrijo bharoMca pdhaare| jaba bhuvana ne pAtra ko AjJA dI ki zrAvakoM ke gharoM se miSTAnna AhAra laao| taba pAtra AkAza meM jA rahA thA prAcAryazrI ne eka zilA + vikrabI jisase pAtra phUTa TUTa cakanAcUra ho gyaa| isakI khabara bhuvana ko huI to vaha bhaya bhrAnta hokara vahAM se bhAga gyaa| bAda AcAryazrI bauddha maMdira meM gaye / bauddhoM ne kahA ki Apa buddha mUrti ko namaskAra karo / para prAcArya zrI ke vidyAbala ke prabhAva se boddha mUrti tathA dvAra para eka buddha zrAvaka kI mUrti ne Akara sUrijI ke caraNoM meM namaskAra kiyA bAda gurU ne kahA apane sthAna jAo para ve uThate samaya kucha avanata rahe jisase adyAvadhi vaha bodha maMdira nigrantha namita' nAma se prasiddha hai| mahendropAdhyAya-Apa AcArya khapaTasUri ke ziSya aura mahAvidyAbhUSita the eka samaya pATalIputra nagara meM dAhir3a nAmaka rAjA satyadharma kA nAza karatA huA eka hukma nikAlA ki saba dharma vAle brAhmaNoM ke caraNoM meM namaskAra kareM agara merI isa AjJA kA koI bhI ullaMghana karegA to usako prANadaNDa diyA jAyagA isa para bahuta se loga prANa aura dhana kI rakSA ke liye brAhmaNoM ko namaskAra karane laga gaye para jaina zramaNoM ne apane dharma kI rakSA ke liye prANoM kI kucha bhI paravAha nahIM kI aura kahane lage ki rAjA kA kitanA anyAya -kitanI dharmAndhatA ki tyAgiyoM kA apamAna karavAne ke liye hI yaha AjJA nikAlI hai ki tuma sabhI brAhmaNoM ko namaskAra karo / khaira, jainoM ne rAjA se kucha dina kI muddata le lI aura do vidvAna muniyoM ko bharoMca nagara bheja kara zrAcArya khapaTasUrI ko saba hAla kahalA diyA aura kahalAyA ki mahendropAdhyAya ko jaldI se bhijavAveM ki yahA~ ke zrIsaMgha kA saMkaTa ko dUra kara jainadharma kI vijayapatAkA phhraaveN| donoM muni calakara bharoMca Aye aura sUrijI ko saba hAla nivedana kara diyaa| sUrijI ne apane ziSya mahendra ko do kannara kI kAyeM jo eka lAla dUsarI zveta thI abhimaMtrita kara dedI aura pATalIputra jAne ke liye ravAnA kara diyA / kramazaH mahendrarpi pATalIputra padhAre aura rAjasabhA meM jAkara itara va zrIkSetrAta vidvitayasAgamat / tena soce pramo preSItsaMgho nau bhavadanti ke||16|| x--tatprabhAveNa pAtrANi gaNAni gaganAcanA / bhojya pUrNAnyupAyAnti bauddhopAsaka vezmanaH // 173 // +-pUrNAni tAni bhojyA mAyanti gaganAdhyanA / gurabhi, kRtayAdazyazilayA yoni pusphuTuH // 177 // + nagarI pATalIputra vRtrAripurasaprabham / dAlaDo nAma gajAsti mithyASTinikRSTadhIH // 184 // vimRzya gurubhiH proce zrIbhAryakhapaTaprabhoH / zipyAnagImahendro'sti siddhaprAbhRtasaMbhRtaH // 192 // pra0 ca. AcArya khapaTa sUri ) 433 Jain Educ International
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 1 kahA ki prApa kI AjJApAlana karane ko hama saba loga taiyAra haiM para yaha eka nayA kAryya hai | ataH isake liye Apa apane jyotiSiyoM se kaha deM ki zubha muhUrta dekhakara saba brAhmaNa rAjasabhA meM ekatra ho jAye aura hama saba loga bhI rAjasabhA meM shraaveNge| isase rAjA ne khuza hokara vaisA hI kiyaa| dina mukarra kiyA / usa dina saba brAhmaNa gale meM janeU aura kapAla para tilaka karake rAjasabhA meM zrAkara uccAsana para baiTha gaye / rAjA rAjakarmacArI aura nAgarika loga bhI ekatra huye / idhara se mahendrarSi jaina sAdhuoM ko lekara rAjasabhA meM Aye | sabhA kA dRzya dekha kara rAjA se pUchA ki kyA pUrva sanmukha baiThe huye brAhmaNoM ko namaskAra kareM yA pazcima baiTha huoM ko ? aisA kahate hI sAmane baiThe huye brAhmaNoM kI pITha para lAla kannera kI kAMba pherI ki ve tatkAla mRtyuvata mUrchita ho gye| isa ghaTanA ko dekha sabhA AcArya mugdha aura bhayabhrAnta ho gii| rAjA ne socA ki isameM aparAdha to merA hI hai kahIM merI bhI yaha hAlata na ho jAya / rAjA ne caTa se siMhAsana se uTha kara mahendrarSi ke caraNoM meM gira kara prArthanA kI ki he vidyAzAlI ! hamArI ajJAnatA ke liye kSamA karAveM / muni ne kahA rAjA tumane bahuta anyAya kiyA hai / pahile bhI bahuta eka gRhastha brAhmaNa ko tyAgI namaskAra kare aisA Agraha kisI ne bhI nahIM kiyA ityAdi / ne kahA ki yaha hamArI ajJAnatA thI para apa mahAtmA haiM aba ina brAhmaNoM ko saceta karo / kAraNa inake saba kuTumba vAle rudana evaM karuNa Akrandana kara rahe haiM isa para muni ne kahA ki maiM deva deviyoM rAjA ho gaye para rAjA koziza karUMgA / aisA kaha kara AkAza kI ora mu~ha karake devatAoM se kahA ki tuma ina brAhmaNoM ko acchA kara do| devoM ne kahA ki yadi yaha brAhmaNa jaina dIkSA svIkAra kareM to saceta ho sakate haiM nahIM to saba mara jAyaMge / jIvana kI icchA vAle kyA nahIM karate haiM saba ne svIkAra kara liyA ataH mahendrarSi ne kannera kI dUsarI zveta kAMba pherI to ve saba saceta ho gaye / isase jaina dharma kI mahAna prabhAvanA huI / rAjA prajA ne jainadharma svIkAra kara bar3e hI gAje bAje evaM mahotsava pUrvaka mahendrarSi ko apane upAzraya pahu~cAyA / brAhmaNa dIkSA lene ko taiyAra huye para mahendrarSi ne kahA ki yaha kAryyaM hamAre AcArya mahArAja kA hai aura ve isa samaya bharoMca nagara meM virAjate haiN| ataH zrIsaMgha kI anumati se mahendrarSi brAhmaNoM ko lekara bharoMca Aye aura zrIsaMgha ke mahotsava pUrvaka saba brAhmaNoM ko sUrijI ne dIkSA pradAna kI / AcArya pAdaliptasUri jinakA varNana pUrva A cukA hai unhoMne AcArya khapaTasUri ke pAsa meM rahakara aneka AgamoM kA evaM camatkArI vidyAoM kA abhyAsa kiyA thA aura pAdaliptasUri ne eka pAdalipta nAma kI bhASA kA bhI nirmANa kiyA thA ki dUsarA koI samajha hI nahIM sake / hA~ jisako pAdaliptasUri batalAte ve jarUra samajha sakate the / AcArya para adhika samaya bharoMca nagara meM rahe the aura unhoMne jainadharma kI bahuta unnati kI + Uce tena kSiternAtha yadapUrvamidaM hi naH / pUrvaM pUrvA mukhAn kiMvA namAmaH pazcimAmukhAn // 205 // jalapati nikareNAsau karavIralatAM kila / saMmukhAnAM parAvRtya pRSThe cAbhrAmayattataH // 202 // AlucitazIpAste nizceSTA mRtasaMnibhAH / abhUccabhUpatevarka vicchAyaM zazivaddine // 203 // x punavI DhaM paH prAha tvameva zaraNaM mama / devo guruH pitA mAtA ki manyairlallibhASitaiH // 214 // pra0 ca0 434 [ zrI vIra paramparA
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 Akhira vahA~ para anazana aura samAdhipUrvaka svargavAsa kiyA / Apake paTTa para zrI saMgha ne mahendropAdhyAya ko AcArya pada para sthApita kiyA / mahendrasUri bar3e hI vidyAvalI evaM camatkArI puruSa the unhoMne sarvatra vihAra kara jainadharma kI acchI unnati evaM prabhAvanA kI / siddhanAgArjuna Apa vIra kSatriya saMgrAmasiMha ko suzIlabhAryA sutratA ke putra ratna the / tIna varSa kI zizu avasthA meM hI Apa itane vIra the ki eka siMha ke bacce ko mAra DAlA thA / nAgArjuna banaspati jar3I bUTI evaM siddha rasAyana kA bar3A hI premI thA / kaI mahAtmAoM kI kRpA se usako aneka auSadhiyoM kI prAptI bhI huI thii| suvarNarasa vidyA to usake hAtha kA eka bhUSaNa hI bana cukI thI / nAgArjuna adhika samaya jaMgala meM hI vyatIta karatA thaa| eka samaya auSadhiyoM aura vidyA se samRddha banA huA nAgArjuna apane ghara para AyA jaise koI vyApArI dhana kamA kara ghara para AtA hai / eka nagara meM Ane ke bAda usane sunA ki yahA~ eka pAdaliptasUri AcArya padhAre haiM aura ve pAdalepa se AkAza meM gamana karate haiM / nAgArjuna ne AkAzagAminI evaM pAdalepa vidyA kI prAptI kI garaja pAtra (bI) meM kucha suvarNa siddhi rasa bhara kara apane ziSya ke sAtha pAdaliptasUri ke pAsa bhejA / ziSya jAkara tuMbI sUrijI ko dI aura saba hAla bhI kaha diyA / nispRhI sUrijI ne use bekAra samajha kara pAtra ke sAtha eka ora pheMka dii| isa para usa ziSya ne bar3A hI aphasosa kiyA / taba sUrijI ne kahA tU phika kyoM karatA hai tujhe pAtra evaM bhojana mila jAyagA / kisI zrAvaka ko sUcita karA diyaa| jaba vaha ziSya ne de diyA ki ise nAgArjuna sAtha mitratA kara kyA lAbha usane sUMghA to pezAba jAne lagA to sUrijI ne eka kAMca kA pAtra (zIzI) meM pezAba bhara kara usako ko de denA | ziSyadhika duHkha kara vicArane lagA ki nAgArjuna aise mUkhoM uThAnA cAhatA hai ? khaira, ziSya ne jyoM kI tyoM Akara zIzI nAgArjuna ko de dI / kI badabU Ane lagI / usane zIzI ko eka patthara para DAla diyA / zIzI phUTa gaI aura pezAba usa patthara para gira gyaa| bAda jaba auSadhI banAne ke lie agni lagAI aura agni kA sparza usa patthara para lagA to vaha patthara hI saba sonA bana gayA / taba to nAgArjuna ko bar3A Azcarya huA aura usakA saba garva gala kara pAnI ho gayA / usane socA ki maiMne to itane varSa parizrama kara bar3I muzkila se isa rasAyana ko prApta kI hai taba ina mahAtmA ke saba zarIra evaM malamUtra bhI suvarNa siddhi haiM ityAdi / - vidyAdevyaH SoDazApi caturviMzatisaMkhyayA / jainA yakSAstathA yakSiNaNyazca vo'bhidadhAmyaham // 216 // ityukta tena daivI vAk prAdurAsIddadurAsadA / eSAM pravrajyayA mokSo'nyathA nAstyapi jIvitam // 218 // abhiSekeNa teSAM gImutkalA ca vyadhIyataH (ta) / pRSTA aGgIkRtaM taizca ko hi prANAnna vachati // 219 // uttiSTateti tenoktA bhrAmyatAthAparAlatA / sajjIbabhUvuH prAgvatta e jainA hyamitazaktayaH // 220 // saMghena saha romAMcakurakandalitAtmAna / rAjJA kRtotsavenAtha svaM vivezAzrayaM muniH // 221 // avAvabodhatItha zrIbhRgukacchapure hi yaiH / zrIbhAryakhapaTAkhyAnAM prabhUNAM mahimAdbhutam // 225 // ityArtha khapaTazcakre zAsanasya prabhAvanAm / upAdhyAyo maheMdrazva prasiddhiM prApuradvayatAm // 228 // athArtha paTaH sUriH kRtabhUriprabhAvanaH / ante'nazanamAdhAya daivIbhuvamazizriyat // 233 // zrImahendrastatasteSAM paTTe sUripade'bhavat / tIrthayAtrAM pracakrAma zanaiH saMyamayAtrayA // 234 // ye pATalIputre dvijAH pravrajitA balAta / jAtivaireNatenAtra te matsaramadhArayan // 235 // pra0 ca0 AcArya pAdaliptasUra] Jain Educatio 435
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nAgArjuna-AcArya pAdalipta ke pAsa jAkara unakI stuti karatA huA unakA anurAgI bana gyaa| bAda sUrijI pairoM para lepa kara AkAza mArga se zatrujaya, giranAra, aSTApada zikhara aura AvaMdAcala kI yAtrA kara ke vApisa Aye / nAgArjuna ne lepa pahicAna ne kI garaja se AcArya zrI ke pairoM kA prakSAlana kiyA jisameM sugandha se sparza se aura anya prakAra se 107 auSadhiyoM ko jAna gyaa| jaba vaha jaMgaloM se auSadhiyAM lAkara apane pairoM para lepa kara AkAza meM gamana karane lgaa| ther3A thor3A ur3atA para eka auSadhI kI nyUnatA ke kAraNa vaha vApisa gira jAtA thA jisase usake ghuTane se rudhira bahane laga gyaa| jisako dekha sUrijI ne kahA binA guru se vidyA phalIbhUta nahIM hotI hai| nAgArjuna ne kahA ki maiMne apanI buddhi kI parIkSA kI hai / AcArya zrI ne kahA ki yadi maiM tujhe AkAzagAmanI vidyA batalAUM to badale meM tU mujhe kyA degA ? nAgArjuna ne kahA jo Apa pharamAveM vahI duuNgaa| guru-maiM dUsarA kucha bhI nahIM cAhatA / tU pavitra jainadharma svIkAra kara aura usakA hI pAlana kara / kAraNa ina bhautika vidyAoM se Atma kalyANa nahIM para AtmakalyANa jainadharma kI ArAdhanA se hI hogaa| nAgArjuna ne svIkAra kara liyaa| saba sUrijI ne kahA ki jo masAla 107 auSadhiyoM dvArA ekatra kiyA hai usako kAMjI aura cAvaloM ke jala ke sAtha milAle jisase AkAza meM gamana kara skegaa| nAgArjuna ne aisA hI kiyA aura vaha AkAza meM gamana karane meM saphala ho gyaa| &-tatra nAgArjuno nAma rasasiddhividAMvaraH / bhAviziSyo gurostasya tadvattamapi kathyate // 249 // tRNaratnamaye pAtre siddha rasamaDhaukayat / chAtro nAgArjunasya zrI pAdaliptaprabho puraH // 262 // sa prAha rasasiddhayaM Dhaukane kRtavAn rasam / svAntaddhanamahosnehastasyetyevaM smito vyadhAt // 263 // pAtraM haste gRhItvA ca bhittAvAsphAlya khaNDazaH / cakre ca tannaroM dRSTvA vyavIdadvakra vakrabhRt // 264 // mA viSIda taba Addhapavato bhojanaM varam / pradApayiSyate caiva muvatvA saMmAnya bhojitaH // 265 // tasmai cApRcchayUmAnAya kAca pAtraM prapUrya saH / prazrAvasya dadau tasmai prAbhRtaM rasavAdine // 266 // nRnamasmadgururmUkhaH yo 'nena snehamicchati / vimRzanniti sa svAmisamIpaM janmivAMstataH // 267 // pUjyaiH sahAdbhatA maitrI tasyetismitapUrvakam / samyagavijJapya vRttAntaM tadamantraM samArpayat // 26 // dvAramunmudya yAvatsa sannidhatta dRzoH puraH / Ajighrati tataH kSAravisragandhaM sa buddhavAn // 269 // aho nirlobhatAmeSa mUr3hatAM vA spRzedatha / vimRzyeti viSAdena babhaMjAzmani so'pi tat // 27 // devasaMyogatastakena vahniH pradIpitaH / bhakSyapAkanimittaM ca kSutsiddhasyApi duHsahaH // 271 // pakvAnRjalavedhena vaviyogesuvarNakam / suvarNasidvimutprekSya siddhaziSyo visimiye // 202 // sUrayazca munivrAte gate vicaritu tadA / prAguktapaMcatIrthAnte gatvA vyonnA praNamya ca // 283 // samAyAnti muhUrtasya madhye niyamapUrvakam / vidyAcAraNalabdhInAM samAnAste kalau yuge // 28 // AyAtAnAmathaiteSAM caraNakSAlanaM dhruvam / jijJAsurauSadhAnIha nirvikAraJcakAra saH // 285 // sa jighran vizan pazyan svAdayam saMspRzannapi / prajJAvalAdauSadhInAM jajJe saptAdhikaM zatam // 286 // kRtajJena tatastena vimalAdUrupatyakAm / gatvA samRddhibhAk cakre pAdaliptAbhidhaM purama // 299 // adhityakAyAM zrIvIrapratimAdhiSThitaM puraa| caitya vidhApayAmAsa sa siddhaH sAhasIzvaraH // 370 // pra.ca. [ zrI vIraparamparA
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 nAgArjuna pAdaliptasUri kA itanA zraddhA sampanna paramabhakta bana gayA ki siddhagiri tIrtha kI taleTI meM eka nagara basA kara usakA nAma guru kI smRti ke lie pAdaliptapura rakha diyA jo Aja pAlItAnA ke nAma se prasiddha hai aura zatrujaya tIrtha para eka mahAvIra kA maMdira banAyA tathA eka guru pAdaliptasUri kI mUrti banAI jisakI pratiSThA pAdalipta sUra ne karavAI tathA sUrijI ne mahAvIra prabhu kI stuti rUpa do gAthA banAI jisameM suvarNa siddhi aura AkAza gAminI vidyAyeM guptapane rahI para ve kisI bhAgyAzalI ko prApta ho sakatI hai| kaliyugiyoM ke liye nhiiN| eka samaya pratiSThanapura ke rAjA sAtabAhana ne bharoMca ke rAjA balamitra para AkramaNa kiyA jisako 12 varSa ho gaye parantu kisI ko bhI saphalatA nahIM milii| usa samaya nAgArjuna yogI vahA~ pAyA aura usakI buddhi cAturya se sAtabAhana ko saphalatA milI ataH sAtabAhana vijayI hokara apane nagara ko lauTa gyaa| ____eka vakta rAjA sAtabAhana kI sabhA meM zAstroM kA saMkSipta sAra batalAne vAle cAra kavi Aye aura unhoMne kahA ki he rAjan ! 1-jIrNe bhojanAtriyaH--AtreyarSi ne kahA hai ki vaidyakazAstra kA sAra yaha hai ki pUrva kiyA huA bhojana pacane para nayA bhojana krnaa| 2- kapilaH-prANinAMdayA-kapilarSi ne kahA hai ki dharma zAstra kA sAra hai ki prANiyoM kI dayA krnaa| 3-vRhaspatiravizvAsaH-vRhaspatirSi ne kahA hai ki nIti zAstra kA sAra hai ki kisI kA bhI vizvAsa nahIM krnaa| 4-pAMcAlaH strISu mArdavam-pAMcAla kavi ne kahA hai ki kAma zAstra kA sAra hai ki striyoM se mRdutA rkhnaa| isako sunakara rAjA ne prasanna ho unako mahAdAna diyA, para kaviyoM ne kahA ki rAjan ! yaha kyA bAta hai ki tumhArA parivAra hamAre zAstra kI koI tArIpha nahIM karatA hai| isa para rAjA ne apanI bhogavatI vArAMganA se kahA ki tU ina kaviyoM kI tArIpha kara / usane javAba diyA ka maiM sivAya pAdaliptasUri ke kisI kI tArIpha nahIM karatI hU~ aura isa jagata meM pAdaliptasUri ke alAvA koI tArIpha yogya hai bhI nhiiN| isa para kisI zaMkara nAmaka matsarI ne kahA ki yadi kisI mRtyu pAye huye ko jIvita kara deM to maiM pAdalipta ko camatkArI samajhU varanA kevala AkAza meM phirane se kyA lAbha hai ? kyoMki aise to bahuta se pakSI AkAza meM gamanAgamana karate haiM / bhogavatI ne kahA ki yaha bhI koI bar3I bAta nahIM hai, pAdaliptasUri ke pAsa yaha vidyA bhI hogI hii| AcArya pAdaliptasUri usa samaya rAjAkRSNa ke Agraha se mAnakheTa: nagara meM rahatA thaa| ataH rAjA 28 itaH pRthvIpratiSThAne nagare sAtavAhanaH / sArvabhaumopamaH zrImAnnRpa AsIdaguNAvaniH // 307 // tathA zrIkAlakAvArya svasrIyoH zrIyazonidhiH / bhRgukacchapuraM pAti balamitrAbhidhonRpaH // 308 // anyedyuH purametacca rurudhe sAtavAhanaH / dvAdazASTAni tatrAsthAdvahinaM vyAhataMbhavat // 309 // / jIrNe bhojanamAtreyaH kapilaH praanninaaNdyaa| bRhaspatiravizvAsaH pAMcAlasvApu mArdavam // 620 // * mAnakheTapurAt kRSNamApRcchayya sa bhUpatiH / zrIpAdaliptamAhrAsIdetasmAdeva kautukAt // 327 // pra0 ca0 siddha nAgArjuna ]
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sAtavAhana 'ne mAnakheTa ke rAjA kRSNa ko kahalA kara pAdaliptasUri ko pratiSThanapura bulaayaa| sUrijI Akara udyAna meM Thahara gaye isakI khabara milate hI eka vRhaspati kavi ne sUrijI kI parIkSA ke lie ThasA huA ghRta eka cAMdI kI kaTorI meM DAla kara kisI cAlAka AdamI ke sAtha sUrijI ke pAsa bhejaa| sUrijI apanI vidyA se jAna gaye aura usameM suiyeM khar3I karake vApisa lauTA diyA isakA bhAva yaha thA ki paMDitoM ne sA huA ghRta bheja kara saMketa kiyA thA ki yahA~ saba paMDita vidyA se pUrNa rahate haiM yadi Apa paMDita hoM to isa nagara meM padhAreM isa para sUrijI ne ghRta meM suiyeM khar3I karake saMketa kiyA ki yahA~ ghRta ko bhedane vAle paMDita vidvAna haiM / ataH maiM nagara meM praveza karU~gA / jisako dekha vRhaspati mugdha ho gayA itanA hI kyoM para rAjA bhI sUrijI ke prati zraddhAsampanna ho gayA aura bar3I dhUmadhAma se sUrijI kA nagara praveza mahotsava karavAyA aura sUrijI ke Thaharane ko eka makAna bhI khola diyA / cArya zrI kA isa prakAra kA satkAra eka pAMcala nAmaka kavi jo rAja sabhA meM hamezA tAraMgalolA nAma kI kathA sunAyA karatA thA dekha nahIM sakA / ataH vaha IrSyA rUpI agni meM jalatA thA / eka samaya prasaMgopAt rAjA ne kavi kI tAraMgalolA kathA kI prazaMsA kI isa para sUrijI ne kahA ki yaha to merI vAraMgalolA kathA kA artha vindu lekara kathA nahIM para kaMthA banAI hai| ataH kavi rAjasabhA meM lajjita ho gayA / eka samaya pAdaliptasUri mAyAvI mRtyuvata bana gaye isase nagara meM hAhAkAra maca gayA / zrAkhira bar3I sevikA meM sUrijI ke zarIra ko sthApana karake smazAna meM le jA rahe the jaba pAMcAla kavi ke makAna ke pAsa Aye to kavi ghara se nikala kara bar3e hI duHkha ke sAtha kahane lagA ki hAya ! hAya !! mahAsiddha vidyA ke pAtra pAdalipta sUri ne svargavAsa kiyA / zrare mere jaise matsara bhAva rakhane vAloM kI kyA gati hogI ki maiMne aise satpAtrasUrijI ke sAtha vyartha matsara bhAva rakkhA / isa prakAra pazcAtApa karate hue kavi ne eka gAthA kahI / "sIsaM kahavi na phuGkaM jamassa pAlitta yaM haraM tasya / 1 // | " jassa muha nijjharAoM tAraMgalolA naI bUr3hA // arthAt pAdalipta jaise mahAna AcArya kA harana karane vAle yama kA zira kyoM na phUTa gayA jisa suri ke mukharUpI draha se tAraMgalolA rUpa mahAnadI nirgamana huI / pAMcAla ke zabda sunate hI sUrijI ne sevikA meM khar3e hokara kahA ki "pAMcAla' ke satya vacana se maiM punaH jIvita huA hU~ / " isa prakAra kahate hue saba logoM ke sAtha bAjA gAjA evaM harSanAda hote hue sUrijI apane upAzraya padhAre / sUrijI ne muniyoM kI dIkSA, zrAvakoM ke vrata aura maMdira mUrtiyoM kI pratiSThA ke vidhi vidhAna ke liye "nirvANa | kalikA" nAmaka grantha kA nirmANa kiyA isake alAvA praznaprakAza jyotiSa kA grantha vag2araha kaI pranthoM kI racanA kI / ziasive: sAdhu kSipatvA yAvatsamAyayau / vAditrairvAdya mAnaizca paMcAlabhavanAgrataH // 337 // +' paMcAlasatyabacanAjjIvitohamiti bruvan / uttasthau janatAhaparAveNa saha sUrirAT // 342 // 1. zrAvaNa yatInAM ca pratiSThA dakSiyA saha / utthApanA pratiSThArhadvimbanAM sadAmami // 345 // yaduktavidhito buddhA vidhIyetAtra sUribhiH / nirvANakalikAzAstraM prabhuzcakre kRpAvazAt // 346 // pra0 ca0 438 [ zrI vIraparamparA
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 eka samaya pAdaliptasUri apane AyuSya ko najadIka jAnakara apane gRhastha ziSya nAgArjuna ke sAtha vimalAcala padhAre vahA~ yugAdIzvara ko bandana kara AlocanA pUrvaka anazanatrata kiyA / 32 dina taka samAdhi ke andara raha kara anta meM nAzavAna zarIra kA tyAga kara sUrijI mahArAja svarga padhAra gaye / isa pAdaliptasUri ke prabandha meM jitane AcAyoM kA varNana AtA hai usake andara kaI prakAra ke camatkAra Aye haiM jabaki jainazAstroM meM sAdhuoM ke lie isa prakAra ke camatkAra dikhAne kI manAhI hai phira una vidvAnAcAryoM ne aisA kyoM kiyA hogA ? jainAgamoM meM dravya kSetra kAla bhAva ko lakSya meM rakhakara utsargopavAda do prakAra kA mArga batalAyA hai / jaba ina AcAryoM ke samaya kI paristhiti ko dekhA jAya to una camatkAroM kI jarUrata thI / kAraNa eka tarapha boddhAcAryyaM dUsarI aura vedAntAcArya isa prakAra ke camatkAra batalA kara bhadrika janatA ko satpatha se patita banAkara apane jAla meM phaMsAne kA prayatna kara rahe the usa hAlata meM jainAcAyyoM ko unake sAmane khar3e kadama rahakara jaina janatA evaM jainadharma kI rakSA karanA jarUrI bAta thI / unhoMne jo kucha kiyA thA vaha jainadharma kI rakSA ke lie hI kiyA thA na ki nijI svArtha ke lie / ataH unhoMne jo kiyA vaha zAsana ke hita ke liye hI kiyA thA aura aisA karane se hI jainadharma jIvita raha sakA hai| aisI kutarka karane vAle mahAzayoM ko pahile usa samaya kA itihAsa usa samaya kI paristhiti kA jJAna karanA cAhiye tAki apanI tarka kA svayaM samAdhAna ho sake / AcArya vRddhavAdI aura siddhasena divAkara- - Apa donoM zrAcArya mahApratibhAzAlI evaM jinazAsana kI prabhAvanA karane vAle huye haiM jisameM pahile vRddhavAdI kA sambandha likhA jA rahA hai / gaur3a deza ke kozalA grAma meM eka mukanda nAmakA vRddha brAhmaNa basatA thA / usa samaya vidyAdhara zAkhA ke AcArya pAdalipta sUri kI paramparA santAna meM skandilAcAryyaM vihAra karate hue kozala grAma meM padhAre | ApakA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya evaM Atma kalyANa para huA karatA thA eka dina vyAkhyAna meM sUrijI ne pharamAyA ki "pacchavi te payAyA, khippaM gacchati amara bhavaNAI / jesiM piyo tavo saMjamo ya, khaMtIya baMbhaceraM ca // " 1 arthAt manuSya apanI pichalI avasthA meM bhI jinendra dIkSA grahaNa kara le to usake lie vimAnIka devoM ke sukha to sahaja meM hI mila sakate haiM kyoMki vRddhAvasthA meM eka to brahmacarya vrata sukha se pala sakatA hai dUsare kaSAya kI maMdatA hone se kSamA guNa bar3ha jAtA hai / inake alAvA sUrijI ne kahA ki saMsAra ke tatrAsti kozalAgrAmasaMvAsA viprapuGgavaH / mukundAbhidhayA sAkSAnmukunda iva sattvataH // 7 // aparedya uvihAreNa lATamaMDalamaMDanam / prApuH zrIbhRgukacchaM te revAsevApavitritam // 13 // zrutapATamahAghoSairaMbaraM pratizabdayan / mukundarpiH samudrommidhvAnasApatnyaduHkhadaH // 14 // bhRzaM svAdhyAyamabhyasthannayaM nidrApramAdinaH / vinidrayati vRddhatvAdAgrahI sannaharnizam // 15 // tAruNyocitayA sUktayA karaNAsUyayA tataH / anagAreH kharAM vAcamAdade nAdarArditaH // 19 // ajAnanvasataM yadugrapAThAdarArditaH / phullayiSyasi tanmallIvallovana muzalaM katham // 20 // tata ArAdhayiSyAmi bhAratIdevatAmaham / athogratapasA satyaM yathA sUyAvaco bhavet // 22 // samuttiSTha prasannAsmi pUryantAM te manorathAH / skhalanA na tavecchAstu tadvidhehi nijehitam // 27 // pra0 ca0 AcArya vRddhavAdIsUri ] 439
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Viral andara eka cAritra hI aisA nirbhaya hai ki jisakI ArAdhanA karane se nirbhaya sthAna ko prApta kara sakatA hai "bhoge rogabhayaM sukhe kSayabhayaM vitta'gnibhabhRdbhayaM, dAsye svAmibhayaM guNe khalabhayaM vaMze kuyoSidbhayama / snehe vairabhayaM naye'nayabhayaM kAye kRtAntAdbhayaM, sarva nAma bhayaMbhave yadi paraM vairAgyamevAbhayam // " ityAdi / Apake vyAkhyAna kA prabhAva yoM to janatA para par3A hI thA para vRddha brAhmaNa mukanda para to itanA asara huA ki usane sUrijI ke caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA lelI / Apako jJAna par3hane kI khUba ruci thI para buddhi itanI jar3a thI ki parizrama karane para bhI saphalatA nahIM milatI thii| khUba jora-jora se ghokhAghAkha karatA thA dina ko to Asa pAsa ke gRhastha logoM ke kAna kampa uThate the aura rAtri meM pAsa meM rahane vAle sAdhuoM kI nidrA bhaMga ho jAtI thI ataH ve kahane lage ki he muni ! rAtri samaya isa prakAra zabdoccAraNa se hiMsaka jIva jAga kara Arambha kara baiThegA para muni mukanda ko to par3hanA thA jJAna, usane apanA abhyAsa cAlU rakkhA / isa para eka samaya muniyoM ne gusse meM hokara kahA re muni ! tU isa vRddhAvasthA meM par3ha kara kyA mUsala phUlAvegA ? mukanda ne kahA ki AtmA meM ananta zakti hai to mUsala phUlAnA kauna sI bar3I bAta hai| samaya Ane para mUsala bhI navapallavita ho sakatA hai / prAcArya zrI ke sAtha muni mukanda vihAra karate huye bharoMca nagara meM Aye vahA~ para " nAlikeravasAMta" nAma ke jina caitya meM jAkara sarasvatI devI kI ArAdhanA karanI prArambha kii| cAroM AhAra kA tyAga kara mUrti ke sanmukha ekAgra citta se devI bhAratI kI ArAdhanA meM 21 dina vyatIta ho gaye / taba jAkara devI prasanna ho kara bolI ki muni maiM tumako baradAI ho gaI hU~ aba terA manoratha saphala hogA / mukanda ne kahA tathAstu / debI ajeyajJAna kA vara dekara adRzya ho gaI / subaha muni ne Akara gurudeva ko vaMdana namaskAra kiyA aura AjJA lekara pAraNA ke liye nagara meM gayA / jisa ghara meM muni bhikSA ke liye gaye usa ghara meM eka mUsala par3A huA dekhA jisase mukanda ko yuvaka muni kA vacana smaraNa ho AyA / muni ne mUsala ko acita jala kA siMcana kara sarasvatI se prArthanA kI ki yaha mUsala phUloM se nava plAvita ho jAya / basa, phira to derI hI kyA thI usI samaya jaise tArAoM se AkAza zobhita hai vaise hI puSpa pattoM se mUsala zobhane lgaa| isa camatkAra ko dekha saba logoM ko Azcarya huaa| kahane vAle yuvaka muni kA javAnI evaM vidyA kA garva gala gayA aura usane apane aparAdha kI kSamA mAMga kara vRddha muni kI prazaMsA kii| aba to muni mukanda sarasvatI devI kI kRpA se bar3I bar3I rAja sabhA meM paNDitoM ke sAtha vAda vivAda kara sarvatra vijaya prApta karane laga gaye / yahI kAraNa hai ki Apa bRddha vAdI ke nAma se sarvatra prasiddha ho gaye / AcArya rakandilasUri muni vRddhavAdI ko sarvaguNa sampanna jAna kara apane paTTa para AcArya banA kara Apa samAdhi pUrvaka svarga gye| zrAcArya vRddhavAdIsUriMgacchanAyaka hokara dharA para vihAra karate huye eka samaya ujjaina nagarI kI ora A rahe the usa samaya rajjaina meM rAjA vikramAditya rAjya kara rahA thA usI nagarI meM devIrSi nAmaka brAhmaNa rAjA kA maMtrI thA jisake strI kA nAma devazrI thA aura inakA putra siddha sena + jo cAra veda aThAraha purANAdi vAhmaNa dharma ke sarva zAstroM kA pAragAmI thaa| vidyA kA usako itanA garva thA ki merA jaisA duniyA bhara meM koI +zrIkAtyAyanagotrIyo devarSibrAhmaNAMgajaH / devazrIkukSibhUvidvAn siddhasena iti zrutaH // 39 // pra. ca. 440 [ zrI vIra paramparA ary.org
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 paNThita hI nahIM hai / kaI kaI kathAoM meM to yahA~ taka bhI likhA milatA hai ki siddhasena apane peTa para eka pATA bAMdhA huA rakhatA thaa| pUchane para kahatA thA ki mujhe Dara hai ki kahIM vidyA se merA peTa phaTa na jAya / paMDita jI eka hAtha meM kudAla aura eka hAtha meM nisaraNI bhI rakhate the pUchane para kahate the ki yadi koI vAdI AkAza meM calA jAya to isa nisaraNI se usakI TAMga pakar3a le pAU~ aura pAtAla meM calA jAya to isa kudAla se pRthvI khoda kara usakI coTI pakar3a kara khIMca lAU~ / yaha garva kI carma sImA thI itanA hone para bhI eka pratijJA usane aisI bhI kara lI thI ki jisake sAtha maiM zAstrArtha karU~ aura madhyastha loga kaha deM ki siddhasena hAra gayA to maiM jItane vAle kA ziSya bana jAU~gA ityAdi - ___eka samaya jaMgala meM idhara se to AcArya vRddhavAdI A rahe the udhara siddhasena jA rahA thA donoM kI Apasa meM bheMTa huI / siddhasena ne kahA jaina sebar3A ! mere sAtha zAstrArtha karegA ? vRddhavAdIsUri ne kahA haaN| siddhasena ne kahA taba kIjiye zAstrArtha vRddhavAdIsUri ne kahA yahA~ jaMgala meM kaise zAstrArtha kiyA jAya / kAraNa yahA~ hAra jIta kA nirNaya karane vAlA madhyastha nahIM hai ataH kisI rAja sabhA meM calo ki vahA~ rAjA evaM pagiDatoM ke samakSa zAstrArtha kiyA jAya jisase jaya parAjaya kA phaisalA mile / siddhasena ne kahA merA to peTa phaTA jAtA hai Apa yahA~ hI zAstrArtha kreN| yaha jaMgala ke gopAla haiM inako madhyastha rakha lIjiye ye apana donoM ke saMvAda suna kara hAra jIta kA nirNaya kara deNge| siddhasena kA Agraha dekha AcArya vRddhavAdI ne svIkAra kara liyA aura gopAloM ko bulA kara madhyastha mukarrara kara diye / ___ pahile siddhasena ne apanI paNDitAI kA paricaya karavAtA huA saMskRta meM isa prakAra kA kathana kiyA kinisako zravaNa kara devatA bhI prasanna ho jAya para madhyastha to the gopAla / ve vicAre saMskRta bhASA meM kyA samajhe unako to ulTA kharAba hI lagA / gopAloM ne kahA ki tuma Thahara jAo, kucha par3he to nahIM aura dhyartha hI bakavAda karate ho| aba ina bUDhe bAbA ko bolane do / ataH samaya ke jAnakAra prAcArya vRddhavAdI bolane lge| unake oghA to kamara para ba~dhA huA hI thA aura zarIra ko ghumAte hue gopAloM kI bhASA meM gopAloM ke gIta kI rAga meM uccesvara se gAne lage kiH "navi mArII navi corIiM paradArA gamana na kIjII thor3AsyuthoDu dIjaI, tauTagi magi saggi jAiI // 1 // gAya bhaisi jima nilucarai timatima dUdha duNo bharaI timatima govalA mani TharaI, chAchi deyatAM teDa karaI // 2 // gulasyu cAvai tIla taMDulI, bar3e bajAi bA~salI pahiraNa oDhaNi huI dhAvalI govAlA mana pugI ralI // 3 // moTA joTA milyA piMDhAra, mAho mAhi kariye vicAra mahIpI dUjhaNI sarajI bhalI, dIi dAboTA pugI ralI // 4 // bana mAhi govalA rAja, inda taNi ghari paravA na Aja bhamara misa dUjhIvalI sola, sukhi samAdhi huI raMgarola // 5 // AcArya vRddhavAdI sUri ] 441 Jain Educatie International
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vAu bharI dahIne ghola, jImaNo kara lei vesi bola / iNi parei N mu~Do mailAvara karaI, svarga taNI vAtaja bisarahUM || 6 || serica vikrI jevaNu marmma na bolI je kahe taNu kuDI sAkhI na dIje Ala, e tumha dharma kahu~ govAla ||7|| araDasa vicchu navi mAraI mAratao paNa ughArai kuDakapaTa thI mana bArI iNi paraI Apa kAraja sAraI ||8|| vacana nava kIjai kahI taNu yaha bAta sAcI aNu kIjaI jIva dayAnu jatana, sAvaya kula ciMtamaNi ratana // 6 // vRddhavAdI ke isa gIta (upadeza) ko suna kara gopAla barAbara samajha gaye aura una ko bar3I bhArI khuzI huI taba ve gopAla tAlI dekara kahane lage / govAliyA uThyA gahagahI, harakhita tAlI detA sahI bho yahI ja garaDo DokarauM, nahI bhaNiyoM yehIja chokarau // 1 // bhaTTa je bolyo bhUta pallApa, phoDyA kAna vidhoyo Apa / garar3o harayo tu halla, pAye lAgI karai e guramalla // 2 // bandhakAra likhatA hai ki gopAloM ke sAmane siddhasena ne kahA ki saMsAra meM koI sarvajJa nahIM hai / uttara meM AcArya vRddhavAdI ne gopAloM se pUchA ki tumane sarvajJa dekhA hai ? gopAloM ne uttara diyA ki nagara ke maMdira meM sarvajJa vItarAga baiThA hai / jisako hama logoM ne pratyakSa dekhA hai aura saba loga usako sarvajJa vItarAga Izvara kahate haiM / yaha bAta satya hai phira yaha paNDita jhUTha kyoM bolatA hai ityAdi gopAloM ne vRddhavAdI ko saccA aura siddhasena ko jhUThA kaha kara phaisalA de diyA / basa, phira to thA hI kyA ! satyavAdI siddhasena ne guru mahArAja ke caraNoM meM zira jhukA kara kahA ki he pUjyavara ! Apa kRpA karake mujhe apanA ziSya banAiye kAraNa maiMne pahile se hI aisI pratijJA kI thI ki maiM jisase hAra jAUM usakA ziSya bana jAU N / sUrIjI ne kahA siddhasena tU vAstava meM paMDita hai para kamI hai to samayajJapane kI hai / yadi tU jaina dIkSA lenI cAhatA hai to bahuta acchA hai para yadi terI icchA ho to abhI kisI rAja sabhA meM cala kara vidvAna paNDitoM ke samakSa zAstrArtha kara phira vahAM jaya parAjaya kA nirNaya ho jAyagA / siddhasena ne kahA nahIM prabho ! nirNaya to yahAM ho gayA hai aura mujhe pUrNa vizvAsa ho gayA hai ki Apake sAmane maiM kucha bhI nahIM hU~ / ataH Apa merI pratijJA ko pUrNa kara ke apanA ziSya banAleM / sUrijI ne vidhi vidhAna se siddha sena ko dIkSA dekara usakA nAma kumudacandra rakha diyaa| muni kumudacandra ne jaina dIkSA lene ke bAda varttamAna jaina sAhitya kA adhyayana kara liyA / zrAcArya vRddhavAdI ne sarvaguNa sampanna jAna kumudacandra ko AcArya pada se vibhUSita kara unakA prasiddha nAma siddhasainasUri rakha diyA aura anya sAdhuoM ko sAtha dekara alaga vihAra karavA diyA / AcArya siddhasainasUri kI jJAnaprabhA yahAM taka phaila gaI ki ve sarvajJa putra ke nAma se prasiddha ho gaye / 442 [ zrI vIra paramparA
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 AcArya siddhasenasUri ujjaina nagara meM virAjate the / eka samaya thaDile jAkara vApisa Arahe the| rAjA vikramAditya hastI para Arur3ha hokara AcArya ke pAsa se nikala rahA thaa| usane sarvajJaputra kI parIkSA ke liye hastI para baiThe huye mana meM hI sUrijI kI vaMdana kiyA usa ceSTA ko dekha kara sUrijI ne uccasvara se kahA 'dharmalAbha' rAjA ne kahA ki binA vandana kiye ho Apa dharmalAbha kisako de rahe haiM ? sUrijI ne kahA ki he nareza ! Apane mujhe mana se vaMdana kiyA jisake badale meM maiMne dharmalAbha diyA hai / rAjA ne hastI se utara kara sUrijI ko vandana kara kahA ki mere dila meM zaMkA thI ki loga Apako sarvajJaputra kahate haiM yaha kevala zabda mAtra kI prazaMsA hai para Aja maiMne pratyakSa meM dekha liyA hai ki Apa vAstava meM sarvajJa putra haiM isa guNa se prasanna hokara maiM karor3a suvarNa mudrA Apako bheMTa karatA hU~ Apa svIkAra karAveM / sUrijI ne kahA ki he rAjan ! hama nispRhI nirgranthoM ko ina suvarNa mudrakAoM se kyA prayojana hai hama to kevala bhikSA vRtti para gujArA karate huye janatA ko dharmopadeza karate haiM / rAjA ne kahA ki maiMne mana se jisa dhana ko arpaNa kara diyA hai usako rakha nahI sakatA hU~ / sUrijI ne kahA ki isake liye aneka rAste haiM / dukhI manuSyoM ko sukhI banA sakate ho, mandirAdi dharmasthAnoM ke jIrNoddhArAdi kAryoM meM lagA kara punyopArjana kara sakate hoN| ityAdi rAjA ne janamuniyoM kI nispRhatA kI prazaMsA kI aura arpaNa kiyA huA dravya sUrijI kI AjJAnusAra acche kAmoM meM lagA diyaa| ___ AcArya siddhasenasUri eka samaya bhramaNa karate hue citrakuTA nagara meM padhAre vahAM eka stambha zrApako dRSTigata huaa| vaha stambha na patthara na miTTI na kASTa kA thA para kisI auSadhioM ke lepa se banA huA thaa| sUrijI ne pratikUla auSadhiyoM se stambha kA eka vibhAga kholA to usameM kaI hajAroM pustakeM bharI huI thI jisameM se eka pustaka lekara usakA eka zloka par3hA to usameM suvarNa siddhi vidyA thI phira dUsare zloka ko par3hA to usameM sarasaba ke dAnoM se subhaTa banAne kI vidyA thI una donoM zloka ko yAda kara Age tIsare raloka ko par3hanA cAhate the ki pustaka stambha meM calI gaI aura stambha lepamaya thA vaisA hI bana gayA / kevala do vidyA AcArya zrI ke hAtha laga gaI usako smRti pUrvaka yAda rkhlii| AcArya zrI vihAra karate hue pUrva deza ke kuMri nagara padhAre vahAM devapAla nAmaka rAjA thA / sUrijI 8 zrI siddhasenasUrizcAnyadA bAhya bhuvi vrajan / dRSTaH zrIvikramArkeNa rAjJA rAjAdhvagena saH // 6 // alakSyaM bhapraNAmaM sa bhapastasmai ca cakrivAna / taM dharmalAbhayAmAsa gururuccatarasvaraH // 62 // tasya dakSatayA tuSTAH prItidAne dadaunRpaH / koTi hATakaTaMkAnAM lekhakaM patrake'likhat // 63 // dharmalAbha iti prokta dUrAduddha tapANaye / sUraye siddhasenAya dadau koTiM narAdhipaH // 6 // + anyadA citrakUTAdrau vijahAra munIzvaraH / gire nitaMba ekatra staMbhamekaM dadarzaca // 67 // naiva kASTamayo grAvamayo na nacamRNmayaH / vimRzannauSadha kSodamayaM niracanocca tam // 68 // tadrasasparzagaMdhAdi nirIkSAbhirmatibalAt / auSadhAni parijJAya tatpratyarthInyamImilan // 69 // punaH punanighRSyAtha sa staMbhe chidra mAtanot / pustakAnAM sahastrANi tanmadhye ca samaikSata // 7 // ekaM pustaka mAdAya patramekaM tataH prabhuH / vivRtya vAcayAmAsa tadIyAmolimekakAm // 7 // suvarNa siddhiyogaM sa tatra prekSata vismitaH sarsapaiH subhaTAnAM ca niSpatti zloka ekake // 72 // sAvadhAnaH puro yAvadvAcayatyeNa hrssbhuuH| tatpatraM pustakaM cAtha jahva zrIzAsanAmarI // 73 // tArakapUrvagatagranthavAcane nAsti yogyatA / satvahAniryataH kAladausthyAdetAdRzAmapi // 7 // pra0 ca0 AcArya siddhasena divAkara ] 443
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke upadeza se vaha jaina dharma svIkAra kara sUrijI kA parama bhakta bana gayA aura bahuta Agraha kara sUrijI ko apane yahAM rakha hamezA jJAnagoSTI kiyA karatA thA / eka samaya vijayavarmA rAjA senA lekara devapAla para car3ha AyA / rAjA ghatrarAyA aura sUrijI ke pAsa Akara apanI duHkhagAthA kaha sunAI / sUrijI ne subarNavidyA se sonA aura sarasapa vidyA se asaMkhya subhaTa banA diye jisase devapAla ne vijayavarmA ko bhagA diyaa| isase devapAla ne sUrijI ko divAkara upAdhi se vibhUSita kiyA / itanA hI nahIM para rAjA ne bhaktivaza hokara sUrijI ko chatra, ca~vara, pAlakI aura hastI taka dekara eka bAdazAhI ThATa sA banA diyA aura AcArya zrI apane cAritra ko vismRta ho kara una saba DATa ke sAdhanoM ko upabhoga meM bhI lene laga gaye / AcArya vRddhavAdI ne yaha bAta sunI ki siddhasena cAritra se zithila hokara pAlakI evaM hastI para car3hakara chatra ca~varAdi rAjasI ThATa bhoga rahA hai to sUrijI ko bar3A bhArI aphasosa huA ki siddhasena jaisoM kA yaha hAla hai to dUsaroM kA to kahanA hI kyA hai / ataH apane yogya ziSya kA uddhAra karane ke liye strayaM sUrijI veza badala kara kuMrmAra nagara meM zrAye aura jisa samaya siddhasena sukhAsana para baiTha ke bahuta logoM ke parivAra se rAjamArga se nikala rahA thA usa samaya vRddhavAdIsUri ne usake pAsa jAkara eka gAthA kahI / ahullI phUlla ma tor3ahu mana ArAma ma moDa hUM / maNa kusumehiM aci niraMjaNu hiMDaha kAMI vaNeNa vaNu // isa gAthA ke artha ke liye siddhasena ne bahuta upayoga lagAyA para gAthA ke bhAva ko nahIM samajha sakA Tam param artha kahA para bur3ha e ne maMjUra nahIM kiyA taba siddhasena ne bUr3ha e se kahA ki tuma isa gAthA kA bhAva kaho / bUr3he ne gAthA kA bhAva kahate hI siddhasena kI surata ThikAne AI aura socA ki sivAya mere guru ke aisA vidvAna nahIM ki isa prakAra kI gAthA kaha sake / turaMta hI pAlakI se utara kara gurU ke caraNoM meM gira par3A aura apane aparAdha kI kSamA maaNgii| gurU mahArAja ne siddhasena ko yathAyogya prAyazcita dekara sthira kiyA aura gaccha kA bhAra siddhasena ko sauMpa kara Apa anazana evaM samAdhi ke sAtha svarga dhAma ko padhAra gaye / AcArya siddhasena divAkara zurU se saMskRta ke abhyAsI evaM anubhavI the / zAyada prAkRta evaM mAgavI bhASA unako acchI nahIM lagI ho yA inake gUr3ha rahasya ko samajhane meM kaThinAiyoM kA anubhava karanA par3A ho yA usa jamAne kI janatA para vizeSa upakAra kI bhAvanA ho evaM kisI bhI kAraNa se prAkRta bhASA ko grAmINa bhASA samajha kara jainAgamoM ko saMskRta meM banA dene ke irAde se zrIsaMgha ko ekatra kara apane manogata bhAva zrIsaMgha ke sAmane pradarzita kiye ki zrApa sammati deM to maiM ina saba zrAgamoM ko saMskRta meM OM sa pUrvadezaparyante vyahArSIcca paredyavi / 1 karmAranagaraM prApa vidyAyugayutaH sudhIH // 75 // devapAla narendro'sti tatra vikhyAta vikramaH / zrIsiddhasenasUriM sa naM tumabhyAyayau rayAt // 76 // tato divAkara iti khyAtAkhyA bhavatu prabhoH / tataH prabhRti gItaH zrI siddhasena divAkaraH // 85 // tasya rAjJo dRDhaM mAnyaH sukhAsana gajAdiSu / balAdAropito bhaktayA gacchati kSitipAkayama // 86 // iti jJAtvA gururvRddhavAdI sUrirjanazruteH / zipyasya rAjasatkAra darpaM bhrAnta matisthiteH // 87 // hullI phulla matoDahu mana ArAmA mamoDahu / magakusumehiM acci niraMjaNu hiMhakAI vaNeNa vaNu // 12 // 444 [ zrI vIra paramparA
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 452 nA / sUrijI ke vacana sunakara zrI saMgha sakhta nArAja huA aura kahA ki tIrthakara sarvajJa the aura gaNadhara nI jinatulpa hI the unhoMne caudaha pUrva kA jJAna saMskRta meM aura ekAdazAMga kA jJAna prAkRta bhASA meM banAyA hai isameM unhoM kI jana kalyANa kI bhAvanA hI mukhya thI jaise kahA hai kiH bAlastrImRDhamUrkhAdi janAnugahaNAya saH / prAkRtAM tAmihAkAdinAsthAtra kathaMhivaH // ___ ataH tIrthakara gaNadharoM ke race hue bhAgamoM kA anAdara rUpa mahAn AzAtanA kA prAyazcita lenA cAhiye / kAraNa isa prakAra mUlaaMga sUtroM ko badala die jAya to phira jina vacanoM para vizvAsa hI kyA rahegA ityaadi| satpakSI siddhasena divAkara jI kI samajha meM A gayA ki merI ora se AzAtatA avazya huI hai| zrIsaMgha se kahA ki jo daMDa saMgha de vaha mujhe maMjUra hai / zrIsaMgha ne vinaya ke sAtha kahA ki daMDa dene kA hameM kyA adhikAra hai| hama to ApakI AjJA ke pAlana karane vAle haiM / hA~, daMDa sthavira bhagavAna de sakate haiM / sthaviroM se yAcanA karane para unhoMne vicAraNApUrvaka dazavA pAraMcika prAyazcita diyA ki isa prAyazcita kI avadhi bAraha varSa taka hai parantu Apa kisI bar3e rAjAdi ko pratibodha kara jaina dharma kI prabhAvanA kareM so zrIsaMgha ko adhikAra hai ki isameM riyAyata bhI kara sake / AtmakalyANa kI bhAvanA vAle sUrijI ne usa prAyazcita ko svIkAra kara liyA aura gaccha kA bhAra anya yogya sthavira ko sauMpa kara Apa gaccha se alaga ho gaye aura oSA mu~hapati gupta rakha avadhUta ke veSa meM saMyama kI rakSA karate huye bhramaNa karane laga gaye / ___ isa bhramaNa meM divAkarajI ne 7 varSa vyatIta kara diye bAda eka samaya ujjainI nagara meM gaye / rAjA ke dvArapAla ko kahA ki tU rAjA ke pAsa jAkara nivedana kara ki eka avadhUta hAtha meM cAra zloka lekara AyA hai aura vaha Apase milanA cAhatA hai ataH zrApakI AjJA ho to andara Ane diyA jAya / rAjA ne AjJA dedii| divAkara jI rAjA ke pAsa Aye aura nimna likhita zlokoM dvArA rAjA kI stuti kii| apUrveya dhanurvidyA bhavatA zikSitA kutaH / mArgaNaudhaH samabhyeti guNo yAti digantaram // 1 // sarasvatI sthitA vaktre lakSmIH karasaroruhe / kIrtiH kiM kupitA rAjan ! yena dezAntaraM gatA // 2 // kIrtiste jAta jADya va caturambhodhi mjjnaat| AtapAya dharAnAtha ! gatA mArtaNDamaNDalam // 3 // sarvadA savedo'sIti mithyA saMstUyase janaiH / nArayo lebhire pRSThaM na vakSaH parayoSitaH // 4 // ina zlokoM ko sunakara rAjA maMtramugdha bana gayA aura bar3e hI sammAna ke sAtha apanI sabhA meM rakSA aura hamezA jJAnagoSTi karatA rahA / saba paNDitoM meM siddhasena kA Asana UMcA samajhA jAtA thaa| abhI pAnakuraMkAmAH saptApi jalarAzayaH / yadyazo rAjahaMsasya paMjaraM bhuvanatrayam // 1 // bhayamekamanekebhyaH zatrubhyo vidhivarasadA / dadAsi taccate nAsti rAjazcitramidamahat // 2 // & anyadA lokavAkyena jAtipratyayatastathA / AbAlyAtsaMskRtAbhyAsI karmadoSAtprabodhitaH // 109 // siddhAntaM saMskRtaM kartumiccharasaMgha vyajijJapat / prAkRte kevalajJAnibhASite'pi nirAdaraH // 110 // bAlastrImUDhamUrkhAdijanAnugrahaNAya saH / prAkRtAM tAmihAkArSIdanAsthAtra kathaM hi vaH // 16 // iti rAjJA sa sanmAnamukto'bhyaNe sthito yadA / tena sAkaM yayau dakSaH sa kuDaMgezvare kRtI // 13 // araveti punarAsInaH ziva liGgasya sa prabhuH / udAjadve stutizlokAn tAra svara karastadA // 3 // pra0 ca0 AcArya siddhasena divAkara ] 445
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa eka samaya rAjA vikramAditya kuMDagezvara mahAdeva ke darzanArtha jA rahA thA / divAkarajI ko bhI sAtha calane ko kahA, isapara divAkarajI bhI sAtha ho gaye / rAjA ne mahAdeva ko namaskAra kiyA para divAkarajI binA namaskAra kiye hI khar3e rahe / rAjA ne kahA ki Apa jAti ke brAhmaNa aura itane vidvAna hote ye bhI deva ko namaskAra nahIM karate ho isakA kyA kAraNa hai ? divAkarajI- mere namaskAra ko sahana karane vAlA deva dUsarA hI hai / yaha deva mere namaskAra ko sahana nahIM kara sakegA / rAjA ne isakA kAraNa dharma bheda samajha kara punaH kahA ki hama dekhate haiM zrApa namaskAra kareM phira yaha deva kaise sahana nahIM karegA ? divAkarajI - rAjan ! Apa haTha na kareM maiM ThIka kahatA hU~ / yadi maiM namaskAra karUMgA to Apake dila ko bhI AghAta pahu~cegA ? rAjA - khaira | kucha bhI ho Apato mahAdeva ko namaskAra kIjiye ? divAkarajI rAjA ke Agraha se nyAyAvatAra sUtra kI stuti aura kalyANa mandira stotra banAkara deva kI stuti karane lage to mahAdeva ke liMga ke andara se dhuMA nikalanA zuru huA jisako dekha loga kahane lage ki zivajI kA tIsarA netra pragaTa huA hai / zAyad zivajI kA apamAna karanevAle ko jalAkara bhasma kara DAlegA / jaba kalyANa mandira kA terahavAM zloka uccAraNa kiyA ki dharaNendra sAkSAt zrAyA aura mahAdeva ke liMga kI nIMbU kI bhAMti cAra phAMke hokara andara se Avanti pArzvanAtha kI pratimA pragaTa hogaI jisako dekha rAjA prajA upasthita logoM ko bar3A hI AcArya huaa| rAjA ne isakA kAraNa pUchA to divAkarajI ne kahA ki bhadrAseThAnI ke putra zrAvanti kumAra ne battIsa ramaNiye aura karoMr3oM dravya tyAga kara jaina dIkSA aura usake putra ne isa sthAna para pArzvanAtha kI mUrti sthApita kI jisako AvantipArzvanAtha kahate the para brAhmaNoM kI prabalatA meM parzvanAtha kI mUrti davA kara Upara liMga sthApita kara diyA vahI Aja pake Agraha se pragaTa huA hai isa camatkArI ghaTanA ko dekha kara rAjA ne jainadharma ko svIkAra kara liyA aura kaTTara jaina bana gayA / 'yathA rAjAstathA prajA' aura bhI bahuta se logoM ne jainadharma ko svIkAra kiyA jisase jainadharma kI khUba hI prabhAvanA huI / isa prabhAva ke kAraNa zrIsaMgha ne zeSa 5 varSa mAphakara divAkara jI ko zrIsaMgha meM lekara punaH gaccha kA bhAra unake supurda kara diyA / rAjA vikrama ne sUrijI ke upadeza se zrI zatru jaya tIrtha kA eka virAT saMgha nikAlA jisameM hajAroM sAdhu sAdhviyA~ aura lAkhoM gRhastha saMgha meM sAtha the| isa saMgha kA jainaprantho meM bar3e vistAra se varNana kiyA hai / nyAyAvatAra sUtraca zrIM vIrastuti madhyatha / dvAtriMzacchUlokamAnAzca triMzadanyAH stutIrapi // 143 // tatazcatuzcatvAriMzaddhaddatAM stutimasau jagau / kalyANamandiretyAdi vikhyAtAM jinazAsane // 144 // asya caikAdazaM vRttaM paThato'sya samAyayau / dharaNeMdro dRDhA bhaktirna sAdhyaM tAdRzAM kimu // 145 // zivaliMgAttato dhUmastatprabhAveNa niryayau / yathAMdhatamasastomairmadhyAhnapi nizAbhavat // 146 // yathAvihvalito loko naMSTumicchan dizo nahi / ajJAsIdAzmanastaMbhabhitivAsphAlito bhRzam // 147 // tatastaskRpayevAsmAd jvAlAmAlA viniryayau ! madhyesamudramAvarttavRtti saMvata kopamA // 148 // tatazca kaustubhasyeva puruSottama hRsthite / prabhoH zrIpArzvanAthasya pratimA prakaTAbhavat // 149 // pra0 // 446 [ zrI vIraparamparA,yog
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 AcArya divAkarajI eka samaya OMkAra nagara meM padhAre vahA~ ke zrI saMgha ne ApakA bar3A hI samAroha ke sAtha svAgata kiyaa| eka samaya vahAM ke zrIsaMgha ne sUrijI se arja kI ki he prabho! hamArI icchA evaM bhakti hone para bhI mithyAtvI loga hamako jaina maMdira nahIM banAne dete / pUjyavara ! ApakI maujUdagI meM hama logoM kI zrAzA saphala na ho yaha eka aphasosa kI bAta hai / sUrijI ne kahA ThIka maiM prayatna kruuNgaa| sUrijI vahAM se cala kara punaH ujjaina padhAre / rAjA vikrama ko apane jJAna se itanA prasanna kiyA ki usane kahA ki pUjyavara ! AjJA pharamAoM ki maiM ApakI kyA sevA karU ? sUrijI ne kahA hamArI kyA sevA karanI hai yadi ApakI icchA ho to U~kAra nagara meM zivamandira se ucAI meM eka jaina mandira banA kara punyopArjana karAveM / rAjA ne sUrijI kI AjJA ko zirodhArya kara binA bilamba tatkAla hI jaina mandira banA diyA aura sUrijI ke karakamaloM se usa mandira kI pratiSThA karavAI ataH UkArapura ke zrIsaMgha ke manoratha saphala hue| sUrijI mahArAja vahAM se vihAra kara bharoMca nagara kI ora jA rahe the| rAste meM unhoMne kaI gopAloM ko dharma upadeza diye jaise ki vRddhavAdI bhAcAryoM ne gavAloM kI bhASA meM upadeza diyA thaa| usakI smRti ke liye gopAloM ne vahAM para tAlArasika nAmakA grAma basA diyA isa prakAra dharmonnati karate huye sUrijI mahArAja bharoMca padhAre / usa samaya bharoMca meM rAjA valamitra kA putra dhanaMjaya rAja karatA thaa| sUrijI mahArAja kA parama bhakta thA aura sUrijI mahArAja kA nagara praveza mahotsava bar3e hI samAroha se kiyaa| ___ eka samaya bharoMca para kisI duzmana rAjA kI senA ne AkramaNa kiyA duzmanoM kI senA itanI vizAla saMkhyA meM thI ki dhanaMjaya rAjA ghabarA gyaa| usa ne Akara sUrijI se saba hAla nivedana kiyaa| sUrijI the vidyAvalI unhoMne sarasava prayoga se itane subhaTa banA diye ki unhoMne kSaNa bhara meM hI duzmanoM kI senA ko bhagA diyA tadanantara rAjA dhanaMjaya ne sUrijI ke pAsa meM dIkSA lelI / isaprakAra zAsana kI prabhA. vanA karate huye dakSiNa prAnta ke pratiSThanapura nagara meM padhAre vahAM ke rAjA prajA ne sUrijI kA acchA svAgata kiyaa| vahAM dharmopadeza dete huye sUrijI ko jJAta huA ki merA AyuSya alpa hai| ataH Apane apane yogya ziSya ko sUripada para pratiSThita kara Apa anazana evaM samAdhipUrvaka svargavAsa kiyA / vahAM kA vaitAlika nAma kA cAraNa phiratA huA ujjana nagarI meM AyA vahAM para siddhasenadivAkara kI bahina siddha zrI sAdhvI ne usa vaitAlika cAraNa se apane bhAI siddhasenadivAkarajI ke samAcAra pUche / isake javAba meM nirAnanda hokara caraNa ne zloka kA pUrvArddha kahA / ___ 'sphuranti bAdi khadyotAH sAmprataM dakSiNApathe' arthAt isa samaya dakSiNa deza meM vAdIrUpI khadyota sphurAyamAna ho rahe haiN| isa para sAdhvI siddhI zrI ne apane anumAna se zloka kA uttarArddha kahA ki / "nUnamastaMgato vAdI, siddhaseno divAkaraH" arthAt siddhasena divAkara sUri kA svargavAsa ho gayA hogA tabhI to vAdI sphurAyamAna ho rahe haiN| vaitAlika ko pUchane se sAdhvI kA anumAna ThIka nikalA / sAdhvI ne usI dina se anazana kara diyA aura ratanatriya kI ArAdhanA karatI huI svarga kI ora prasthAna kiyaa| AcArya siddhasena divAkara ] 447
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa | [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa isa prakAra vidyAdhara vaMza meM pAdaliptasUri, vRddhavAdIsUri evaM siddhasena divAkara sUri prabhAvika AcArya huye / prabandhakAra pharamAte haiM ki - vikrama saM0 150 ke bAda zrAvaka milakara bihAra tathA giranAra parvata mukaTa samAna zrIneminAtha mandira kA jIrNoddhAra karAte huye barasAta ke kAraNa naSTa huA ekamaTha ke aMdara milI huI prazasti yA kaI prAcIna vidvAnoM ke pranthoM se saMgraha karake ina mahApuruSoM kA cAritra likhA / iti zrI zrAcArya zrI vRddhavAdI evaM siddhasena divAkara sUri kA sambandha | zrAcArya zrI jIvadevasUri lATadeza ke bhUSaNa samAna vAyaTa nAma kA eka prAcIna nagara thaa| yoM to vaha nagara hI dhana dhAnya se paripUrNa thA para usa nagara meM eka dharmadeva nAmaka zreSTha to apAra sampatti kA hI mAlika thA tathA ApakI gRhagAra strI kA nAma zIlavaMtI thA aura Apake mahIdhara evaM mahIpAla nAmaka do honahAra putra ratna bhI the phira to zreSTha kI barAbarI kauna kara sakatA thA / mahIdhara pitA kI sevA meM rahatA thA taba mahIpAla bacapana se hI dezATana kiyA karatA thA / vATa nagara meM eka jinadattasUri nAmaka mahAprabhAvika AcArya virAjate the / zreSThiputra mahIdhara sUrijI ke pAsa AyA jAyA karatA thA aura kucha jJAnAbhyAsa bhI kiyA karatA thA / jinadattasUri ne mahIdhara ko honahAra jAna kara dharmopadeza diyA aura saMsAra kI asAratA batalA kara unake mAtA pitA kI AjJA se use jaina dIkSA de dii| zAstroM kA adhyayana karavA kara jaba mahIdhara sarvaguNa sampanna huA to unako AcAryapada arpaNa kara ApakA nAma rasIlasUri rakha diyA / mahIpAla ne rAjagRha nagara meM zrutakIrti digambarAcArya ke pAsa dIkSA dhAraNa kara jJAnAbhyAsa kiyA / zrutakIrti AcArya ne mahIpAla ko yogya jAnakara praticakrA aura parakAyapraveza nAma kI do vidyAyeM dekara apane paTTa para AcArya banAkara usakA nAma suvarNakIrti rakha diyA / seThAnI zIlavaMtI ne vyApAriyoM dvArA sunA ki mahIpAla ne dIkSA le lI aura rAjagRha nagara kI ora vicaratA hai / ataH mAtA putra ke sneha ke kAraNa rAjagRha kI ora gaI / putra ko digambara avasthA meM dekhakara mAtA ne kahA muni zrApa do bhAI do mata meM dIkSita hue to aba mujhe kaunasA dharma pAlana karanA cAhiye ? ataH Apa vAyaTa kI tarapha padhAra kara donoM bhAI eka nirNaya kara lo ki hama loga bhI usI dharma kA anusaraNa kareM / suvarNakIrti ne mAtA kA kahanA svIkAra kara vAyaTa kI tarapha vihAra kiyA aura kramazaH vATanagara padhAra kara rasIlasUri se mile aura vArtAlApa evaM jJAnagoSThI karane se zvetAmbara dharma prAcIna evaM zAstravihita hone se suvarNakIrti ne digambara mata kA tyAga kara zvetAmbara dharma svIkAra kara liyA / rasIlasUri ne suvarNakIta ko zvetAmbarIya dIkSA dekara apane paTTa para zrAcArya banA kara ApakA nAma jIvadevasUri rakha diyA / eka samaya jIvadevasUri kA sAdhu vyAkhyAna de rahA thA / usa sabhA meM eka yogI AyA aura Asana lagAkara vyAkhyAna meM baiTha gyaa| yogI ne apanI vidyA se vyAkhyAnadAtA muni kI jabAna banda karadI | jaba 448 [ zrI vIra paramparA www.airbnbrary.org
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 AcArya jIvadevasUri ko mAlUma huA to Apane aisI vidyA calAI ki sAdhu to vyAkhyAna detA hI rahA kiMtu usa yogI kA Asana bhUmi se cipaTa gayA / zrataH vaha uThane ke liye samaratha nahIM huA / usane AcArya zrI se kSamA kI yAcanA kI ataH sUrijI ne use mukta kara diyA | jIvadevasUri ne apane sAdhu sAdhviyoM ko uttara dizA kI ora jAne kI manAI kara dI tathApi eka dina do sAdhviyAM uttara dizA meM thaDilA ke kAraNa calI gii| jaba ve vApisa A rahI thI usa samaya yogI tAlAba kI pAla para baiThA huA thaa| usa duSTa cittAle yogI ne laghu sAdhvI para lambA hAtha kara aisA cUrNa DAlA ki sAdhvI yogI ke vaza hokara vahAM hI baiTha gaI / vRddha sAdhvI ne bahuta samajhAI para vaha to cUrNa ke kAraNa paravaza thI / Akhira vRddha sAdhvI ne jAkara jIvadevasUri se kahA / unhoMne cAra zrAvakoM ko bulA kara ghAsa kA eka putalA banA kara de diyA aura usakA saba hAla kaha sunAyA / zrAvakoM ne usa ghAsa dharmadevaH zriyAM dharmazreSTha tatrAsti vizrutaH / sAkSAdarma iva nyAyArjita dravya pradAnataH // 10 // zIlabhUstasya kAntAsti nAmnA zIlavato yathA / AnandivacasA nityaM jIyante candracandanAH // 11 // tayoH putrAvubhAvAstAM zreyaH karmasu karmaThau / mahIdhara mahIpAlAbhivAbhyAM vizrutAviti // 12 // tatrAsti jaMgamaM tIrthaM jinadattaH prabhuH purAH / saMsAra vAridheH setuH ketuH kAmAdyaritraje // 11 // anyadA taM prabhu nalA bhavodvimo mahIvaraH / baMdhoviraha vairAgyAt prArthayajjaina saMgamam // 16 // yogyaM vijJAya taM tasya pitarau paricya ca / pravrajyAM pradadau sUrirabhAgyA labhyasevanaH // 17 // mahIpAlastathA tasya vandhU rAjagRhe pure / prApadigambarAcArya dhrutakIrtimiti zrutam // 21 // pratibodhya vrataM tasya dadau nAma ca sa prabhuH / suvargakIrtiriti taM nijAMcA zikSayatkriyAm // 22 // zrutakIrti gurustasyAnyadA vipadaM dadau / zrImatpraticakAyA vidyAM ca dharaNAccitAm // 23 // parakAyApravezasya kalAM cAsulabhAM kalau / bhAgyasiddhAM prabhuH pradAttAdagyogo hi tAdRzaH // 24 // AcAryoM kila sauyoM zvetAmbara digambarau / svasvAcAraM tathA tatvavicAraM procatuH sphuTam // 33 // zrIrAsIlaprabhoH pAraveM dIkSAzikSAkamodayaH | jainAgamarahasyAni jAnan gItArthatAM yayau // 45 // anyA yogyaM vandhu paTTe nyavIvizat / zrIjIvadeva ityAkhyAvikhyAtaH sadgururbabhau // 46 // vAcakasya rasajJAM cAstabhyan maunavAn sa ca / abhUttadaM (di) gitaijJataM guruNA yogikarma tat // 52 // svazaktyA vAcane zaka svaM vineyaM vidhAya ca / amuMcasamaye vyAkhyAmavyAkulamanAH prabhuH // 53 // paryastikA bhUmAvAsana vajrapat / tasthau yathA tathA tasya prastareNeva nirmitam // 54 // aalsarai kRtvA karasaMpuTayojanam / alokapraNipAtena mahAzakta e vimuMca mAm // 55 // api zraddhAbhiH kaizcidvijJaptaH kRpayA prabhuH / mukto'gAttana kaH zaktaH ku'jareNekSubhakSaNe // 56 // prabhupedhayattatra sAdhusAdhvIkadambakam / udIcyAM dizi gacchantaM svIkRtAyAM kuyoginA // 57 // dharmakarmaniyogena sAdhvIyugamagAttataH / tatra kAsArasetau ca tiSThan aba sanmukhamAgatya lAghavAhAvavAzrayaH / ekasyA mUrdhni cUrNaca kiMciccikSepa tasya sA pRSThato gayA pArzve nivivize ta (ta) taH / vRddhayoktA na cAyAti vikkaSTaM pUjyalaMghanam // 60 // tataH kuzamayaM tatra putrakaM te samArpayat / caturNAM zrAvakANAM ca zikSitvA tepyatho yathuH ||62 || nirgatya ca vahicaityAcchiyA tasya kaniSTakAm / tatpArzvagAH karaM tasya dahazuste niraGgulim // 63 // tasya yogI dadarza ca sAdhI na cepA chetsyAmastava mastakam / na jAnAsi pare sve vA zaktyaMtaramacetan // 67 // pra0ca0 AcArya jIvadevari ! tat // 58 // niSkRpaH // 59 // 449
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke putale kI kaniSThakA aMgulI kATI to yogI kI aMgulI kaTa gaI jaba zrAvakoM ne yogI ke pAsa jAkara usakI kaTI huI aMgulI kA hAla pUchA taba usane kahA ki yaha to akasmAt huA hai / zrAvakoM ne kahA ki are duSTa ! isa satI sAdhvI ko jaldI chor3a de varanA terI kuzalatA nahIM hai / yogI ne na mAnA taba putale kI dUsarI bhaMgulI kATa DAlI, turata hI yogI kI dUsarI aMgulI kaTa gii| zrAvakoM ne kahA ki abhI samaya he mAna jA nahIM to isa putale kA mastaka kATa diyA jAyagA / yogI ne Dara kara kahA ki sAdhvI ke sira para pAnI chiTako / basa, pAnI chir3akate hI sAdhvI sAvadhAna ho apanI guruNI ke pAsa A gaI aura yogI vahAM se bhAga kara dezAntara meM calA gyaa| sAdhvI ko prAyazcita de zuddha kara samudAya meM le lii| isa prakAra jIvadevasUri ne aneka bAdiyoM ko apane Atmika camatkAra batalA kara jainadharma kI prabhAvanA kii| rAjA vikrama ujjaina meM rAja karavA thaa| usa samaya pRthvI kA RNa cukAne ke lie rAjA ne apane AdamiyoM ko pratyeka grAma nagara meM bhejA thA usameM eka lIMbA nAmaka zreSTi ko vAyaTa nagara meM bhejaa| liMbA vAyaTa meM AyA to vahAM zrImahAvIra kA maMdira jIrNa huA dekhA / liMbA ne usa maMdira kA jIrNoddhAra karavA kara vikrama saMvat ke sAtaveM varSa meM suvarNa kalaza evaM dhvaja daMDa sahita mahAvIra maMdira kI pratiSThA prAcArya jIvadevasari se karavAI / pranthakAra likhate haiM ki vaha maMdira prAja bhI ( vi0 saM0 163. ) vidyamAna hai| ___ mahAsthAna vAyaTa nagara meM apAra dhana kA dhanI eka lalla nAmaka seTha rahatA thaa| usane sUryaprahaNa meM eka lakSa mudrAaiM dharmArtha nikAlI thI ataH brAhmaNoM ko AmaMtraNa kara eka vizAla yajJa karanA prAraMbha kiyaa| agni kA kuNDa jala rahA thA / brAhmaNa veda ke pAThoccAraNa kara rahe the| Upara eka vRkSa para mahAkAyA vAlA kRSNa sarpa thA / dhUmra se cakra khAkara nIce girA to brAhANoM ne kahA ki bali ke liye svayaM nAgendra zrA gayA hai / isa prakAra kaha kara usa sarpa ko agnikuNDa meM DAla diyA jisako tar3aphar3AtA dekha kara lalla seTha ne kahA are yaha kaisA duSkarma ki jIte huye paMcendriya jIva ko agni meM DAla diyA ! brAhmaNoM ne kahA seTha cintA na karo maMtroM dvArA isako svarga pahu~cA deMge yadi tumako karanA hai to eka sone kA sarpa banA kara brAhmaNoM ko bheMTa kara do| lalla ne kahA ki eka to sarpa mara gayA hai aura isake lie sone kA sarpa banA kara mArU to phira usake lie aura sarpa banAnA par3egA ye to mahAn duSkarma hai| ata: seTha ne yajJa stambha ko ukher3a diyA, kuNDa ko miTTI se purA diyA, brAhmaNoM ko visarjana ka diyA aura sacce dharma kI zodha meM saMlagna ho gyaa| itaH zrI vikramAdityaH zAsyavatI narAdhipaH / anRNAM pRthivIM kurvan pravartayati varasaram // 7 // vApaTe prepito'mAtyo limyAgyastena bhUjA / janAnuNyAya jINaM cApazyacchIvIradhAma tat // 72 // udhAra svavaMzena nitena saha mandiram / arhatastatra sauvarNakumbhadaNDadhvajAlimRt // 73 // saMvatsare pravRtta sa paTasu varSeSu pUrvat: / gateSu saptamasthAnataH pratiSTAM dhyajakumbhayoH // 7 // zrI jIvadevasUribhyastebhyastatra vyAvApayan / adyApyabhaGgaM tatathimamUgbhiH pratiSThitam // 75 // itazcAsti mahAsthAne pradhAno naigmbje| dAridyArijaye malA zreSTI lalaH kalAnidhiH // 76 // tatra kuNDopakaNTehistadUrvasthAglikA damAt / dhUmAkulAkSi yugmosau phaTasphaTiti cApatat // 8 // AdAtumepa bhogIndraH svayamAgata aatiiH| vAcAlepu dvijepdevaM kopi yahI tamakSipat // 81 // jAjvaMyamAnAdvIkSya yajamAnaH sudhIracatA / kRpayA kApamAnAGgaH prAha kiM duSkRtaM kRtam // 82 // jIvan paMcendriyo jIyA spuTaM dRzyaH savetanaH / sahasaiva balahahnau kSipyate dharma epa kaH // 83 // cahnirvidhyApitaH kuNDamadata pitA dvijaaH| sAta royamAhAlye na ko'nyasarazaM caret // 9||pr0c0 Jain E84 International [ zrI vIra paramparA
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 eka dina lalla ke ghara para do jainamuni bhikSA ke liye AyeIto seTha ne apane anucaroM ko kahA ki ina muniyoM ke liye acchA bhojana banAkara pratilAma kro| muniyoM ne kahA seTha hamAre liye pRthvI, pAnI, agni Adi kI hiMsA kara bhojana banAyA jAya vaha bhojana hamAre kAma meM nahIM AtA hai ityAdi / seTha ne socA aho ye to sAkSAt dayA ke avatAra hI dIkhate haiN| ata: prArthanA kI ki pUjyavara ! maiM dharma kA svarUpa samajhanA cAhatA hU~ kRpayA Apa mujhe dharma kA svarUpa samajhAiye ? muniyoM ne kahA ki yadi Apako dharma sunanA ho to guru mahArAja ke pAsa Akara suno ityAdi / lalla seTha prAcArya jIvadevasUri ke pAsa AyA aura zarijI ne jainadharma kA svarUpa isa prakAra sunAyA ki seThane bar3I khuzI ke sAtha jainadharma svIkAra kara bArahanata dhAraNa kara liye| seTha ne kahA ki he prabho ! maiMne sUryagrahaNa meM eka lakSa bhudrikA dAna meM nikAlI jisameM AdhA dravya to yajJa meM vyaya kara DAlA zeSa pacAsa hajAra rahA hai vaha Apa bhahana kre| sUrijI ne kahA hama akiMcata (nispRhI) hai dravya ko chUte bhI nahIM so lene kI to bAta hI kahAM rahI / agara tumhArA aisA hI Agraha ho to kala zAma ko tere pAsa koI bheTa Ave to mujhe kahanA maiM tujhe rAstA batalA dUMgA / vasa, seTha apane ghara para aayaa| dUsare dina zAma ko eka suthAra apUrva palaMga lekara AyA jisake pAyoM para sundara vRSaca kore hue the| seTha guru bacana yAda kara usako guru mahArAja ke upAzraya le gyaa| sUrijI ne usake do vRSabhoM para vAsakSepa DAlakara kahA ki jahA~ ye vRSabha Thahara jAMya vahAM jinamandira banA denA vRSabha ThIka 'pIpalAtaka' sthAna meM tthhre| seTha ne vahAM jina maMdira banAnA zurU kara diyaa| jaba mandira kA kAma cala rahA thA vahAM eka abadhUta AyA aura usane kahA ki yahAM zalya yAni strI kI haDDiye haiM ataH use nikAlane ke bAda mandira banAnA acchA hai| haDDiye nikAlane kA vicAra kiyA to rAtri meM sUrijI ke pAsa eka devI ne Akara kahA ki maiM kanyA kubja rAjA kI rAjakanyA thI / mlecchoM ke bhaya evaM zIla kI rakSA ke liye dhuMvA meM par3a kara maragaI thI ataH merI haDDiye usa sthAna para haiM jahAM reTha mandira banA rahA hai / para una haDDiyoM ko maiM nikAlane nahIM duuNgii| hA~, mere pAsa dravya bahuta haiM cAhiye utanA dravya maiM Apako dUgI / sUrijI ne usa devI ko mandira meM devI ke rUpa meM sthApanA karane kI zarta se saMtuSTa kara mandira taiyAra karavAyA aura zreSTi lalla ne usa mandira kI khUba a tataH prabhRtyasau dharmadarzanAni samIkSate / bhikSAye tadgRhe prAptaM zvetAmbara munidvayam // 92 // asaM saMskRtya cAritrapAtrANAM yacchata dhruvam / amISAM te tataH prokSunAsmAkaM kalpate hitat // 13 // pRthivyApastathA vahniAyuH saryo vanaspatiH / sAzca yatra hanyante kArye nastatra gRhyate // 94 // atha cintayAti zreSThI vitRSNatvAdahI amI / nirmamA nirahaGkArAH sadA zItala cetasaH // 95 // tato'vadadasau dharma nivedayata me sphuTam / Ucatustau prabhuzcaitye sthitastaM kathayipyati // 16 // ityuktvA gatayoH sthAnaM svaM tayorapare'hani / yayau lallaH prabhoH pazca cake dharmAnuyojanam // 97 // zrutdheti sa prapede'tha sa samyaktAM vratAvalIm / dharma caturvidhaM jJAtvA samAcaradaharnizam // 10 // + Aha caiSa prabho kiMcidabadhAra yatAdhunA / dravyalakSasya saMkalyo vihitaH sUrya parvaNi // 102 // tadadha vyayitaM dhamAbhAse vedsmRtiikssite| kathamaddha mayA zeSa vyapanIyaM tadAdiza // 103 // mama cetasi pUjyAnAM dattaM bahuphalaM bhavet / tadgRhIta prabho yUyaM yathecchaM datta vAdarAt / / 104 // athAhagurakho niSkiMcanAnAM no dhanAdike / spazaoNpi nocito yasmAdvaktavyaM kinnu sNgrh|1050 pra0ca. AcArya jIvadevasUri] 451
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 [saM0 52 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dhAmadhUma se sUrijI se pratiSThA krvaaii| sUrijI ne zarta ke anusAra usa devI ko usa mandira meM bhuvanadevI ke rUpa meM sthApanA karavA dI / jaba se lalla seTha brAhmaNadharma ko tyAga kara jainadharma meM praviSTa huA taba se brAhmaNa jainadharma se dveSa rakhane laga gaye the eka samaya kaI nAdAna brAhmaNoM ne dveSa ke kAraNa eka kRza evaM maraNa zaraNa huI gAya ko ghasITa kara mahAvIra caitya meM lAkara girAdI aura bar3I khuzI manAI ki kala zvetAmbara jainoM kI bar3I bhArI nindA aura ha~sI hogI / ThIka subaha sAdhuoM ne dekhA aura gurujI se nivedana kiyA / gurUjI ne sAdhutroM ko aMga rakSaka ke taura para rakha kara Apa ekAnta meM dhyAna kiyA / parakAyA praveza vidyA Apako pahile se varadAyI thI / zrataH gAya pairoM se calakara mandira ke bAhara AI jisako saba logoM ne dekhA aura gAya to calatI 2 brahmabhavana kI ora jAne lagI pujArI maMdira kA dvAra kholatA hI thA ki gAya ne apane sIMgoM se pujArI ko girA kara brahmabhavana ke mUlagambhAra meM jAkara par3a gaI jisako dekha saba brAhmaNa bhayabhIta ho gae aura vicAra karane lage ki yaha kyA Aphata A gar3I | kaI eka ne kahA ki yaha nAdAna brAhmaNoM ne jainacaitya meM gAya DAlI thI usakA badalA hai| kaI ekoM ne kahA ki aba kyA karanA cAhiye ? kaI eka ne kahA ki vIra caitya meM zvetAmbarasUri haiM unakI zaraNa lo| kaI eka ne kahA ki brAhmaNoM ne una para kaI upadrava kiye haiM kyA aba ve tumhArI suneMge ? kaI eko ne kahA 'ki agara tuma khuzAmada karoge to ve dayA ke avatAra tumhArI zravazya suneMge ityAdi / brAhmaNa milakara sUrIzvarajI ke pAsa Aye aura khUba namratA evaM dIna svara se prArthanA kI usa samaya lalla seTha bhI vahA~ baiThA thA usane brAhmaNoM ko jo upAlambha denA thA diyA aura bAda meM Apasa meM dveSa na rakha kara prema bhAva rakhanA ityAdi brAhmaNoM se kaI zarteM karavA kara guru mahArAja se prArthanA kI / ataH guru mahArAja ne apane dhyAna bala se usa gAya ko brahma maMdira se bAhara nikAlI / vaha grAma ke bAhara jAkara bhUmi para gira gaI tatra jAkara brAhmaNoM ne bar3I khuzI ke sAtha sUrijI kI jayadhvani se gagana ko guMjA diyA aura jaina tathA brAhmaNoM ke bIca jo bhedabhAva thA vaha miTakara bhrAtRbhAva utpanna ho gayA / itanA hI kyoM para ve brAhmaNa jainadharma ko zraddhApUrvaka mAnane lage / ityAdi jIvadevasUri jainazAsana meM mahA prabhAvika zrAcArya hue hai| jaba Apane apanA AyuSya najadIka samajhA to apane paTTa para yogya sAdhU ko AcArya banAkara kahA ki mero mRtyu ke sAtha hI merI khopar3I atha lallaM dvijA dRSTvA jinadhammaikasAdaram | svabhAvaM svamajAnAnA dadhurjeneSu matsaram // 128 // anyadA baTacaH pApapaTavaH kaTavo girA / Alocya surabhi kAMcidaMcanmRtyudazAsthitAm // 131 // utpAdyotpAdya caraNAnnizAyAM tAM bhRzaM kRzAm / zrImahAvIracaityAMtastadA prAvezayan haThAt // 132 // gataprANAM ca tAM matvA bahiH sthitvAtiharpataH / te prAhustra vijJeyaM jainAnAM vaibhavaM mahat // 133 // vIkSyaH prAtarvinodo'yaM zvetAMbara viSakaH / itthaM ca kautukAviSTAstasthurdevakulAdike // 134 // munIn muktvAM rakSArtha maThAMtaH paTusannidhau / amAnuSapracAre'tra dhyAnaM bhejuH svayaM zubham // 137 // antarmuhUrtamAtreNa sA dhenuH svayamutthitA / cetanA ketanA citrahetuzcetyAdvahiryayau // 138 // yAvattarapUjakaH prAtaramuddhAtyasau / utsukA surabhirbrahmabhavane tAvadAvizat // 142 // pra0ca0 452 [ zrI vIra paramparA
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 kA cUrNa cUrNa kara DAlanA , kAraNa, mere se parAjita hue jo yogI hai usake pAsa eka khopar3I to hai aura dUsarI merI khopar3I mila gaI to vaha bar3A-bar3A anartha kara ddaalegaa| ataH merI khopar3I usake hAtha nahIM laganI caahiye| tuma yaha bhI vicAra nahIM karanA ki guru mahArAja ke mRta zarIra kI pAzAtanA kaise kareM ? kAraNa isameM jainazAsana kA bhAvI nukasAna hai ataH merA kahanA dhyAna meM rkhnaa| AcArya zrI anazana aura ArAdhanA kara svargavAsI huye to ziSyoM ne unakI khopar3I kA cUrNa kara ddaalaa| bAda zrIsaMgha ne mahotsava pUrvaka sUrijI ke zarIra ko sevikA meM baiThA kara smazAna kI ora le jA rahe the to yogI ne pUchA ki Aja kisa muni kA svargavAsa huA hai ? kisI brAhmaNa ne kahA jIvadevasUri kaa| isa para yogI ne kRtrima zoka darzAte hue guru mahArAja ke mukha dekhane ke liye sevikA nIce rakhAI para khopar3I kA carA carA huA dekha kara yogI ne nirAza ho kara kahA ki rAjA vikraya kI khopar3I mere pAsa hai para maiM abhAgA hU~ ki jIvadevasUri kI khopar3I mere hAtha nahIM lagI / bAda yogI ne apane vidyAbala se maliyAgiri kA sarasa candana lA kara guru mahArAja ke nirjIva kalevara kA agni-saMskAra kiyaa| AcArya jIvadevasUri mahAprabhAvika AcArya hue aura Apane antima ArAdhanA kara vaimAnika devatAoM meM jAkara devatA sambandhI sukhoM kA anubhava kiyaa| AcArya jIvadevasUri ke sAtha ghaTI huI gAya kI ghaTanA ko Adhunika kharataroM ne apane AcArya jinadattasUri ke sAtha ghaTita kara jinadattasUri ko camatkArika batalAne kI vyarthI kalpanA kI hai / para kahA~ kheTayantaM bahiH zRGganyugegrAma prapAtya ca / garbhAgAre pravizyAsau brahmamateH puro'patat // 143 // apare prAhureko na upAyo vyasane gurau / mRgeMdravikrama zvetAMbaraM caityAntarasthitam // 150 // sRro zrutveti tUSNI ke lallaH phulayazA jagau / madvijJapti dvijA yUyamekAM zRNuta sUnRtAm // 161 // virakto'haM bhavaddharmAdRSTvA jIvavadaM sataH / asmin dhammai dayAmUle lagno jJAtAtsvakAnnanu // 162 // jaineSvasUyayA yUyamupadravaparaMparAm / vidhatta pratimallaH, kastatra vaH svalpazatravaH // 163 // maryAdAmiha kAMcizcet yUyaM darzayata sthirAm / tadahaM pUjyapAdebhyaH kiMcitpratividhApaye // 164 // atha procuH pradhAnAste tyaM yukta proktavAnasi / samaH kaH kSamayAmISAM dravAre'smadupadrave // 165 // svarudhyA sAMprataM jainadharme satatamutsavAn / kurvatAM dhArmikANAM na kopi vighnA kariSyati // 166 // astu ca prathamo bUDhaH zrIvIrabatinAM tthaa| sadAntaraM na karttavyaM bhUmidevairataH param // 167 // pratiSThito na vAcAryaH sauvaNamupavItakam / paridhAjyAbhiSektavyo brAhmaNairbahmamandire // 168 // ityabhyupagate taizca lallaH smurupaadyoH| nirvezya maulimAcakhyau mahAsthAnaM samuddhara // 169 // zrI jIvadeva sUrizca prAhopasamavammitaH / kAlatrayepi nAsmAkaM ropatothau janadviSau // 170 // tasthurmuhUrta mAtreNa tAvadgaubrahmavezmataH / utthAya caraNamAgaM kurvatI nirjagAma sA // 173 // AsthAnaM punarAjagmurguravo guravo guNaiH / vedoditAbhirAzIbhirvipraizcakre jayadhvaniH // 175 // tataH prabhRti saudaryasaMbaMdhAdiva vAyaTa / sthApitastairiha sneho jainairadyApi vartate // 176 // x tataH snehaM parityajya nirjIve'smatkaleghare / kapAlaM cUrNayadhvaM cettatra syAnnirUpadravam // 182 // ihArthe mAmakInAjJApAlanaM te kulInatA / etatkArya dhruvaM kArya jinazAsanarakSaNe // 183 // iti zikSA pradAyAsmai pratyAkhyAnavidhi vyudhuHvidhAyArAdhanAM vadhyuH parameSThinamaskRtAH // 184 // nirudhya pavanaM mUrnA muktvA prANAn guNAbdhayaH / vaimAnikasurAvasaM te'tiniyamazizriyan // 185 // pra0 ca0 AcArya jIvadevamUri]
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa to jIvadattasUri kA samaya prabandhAnusAra vikrama ke samakAlIna aura kahA~ jinadattasUri kA samaya vikrama kI bArahavIM zatAbdI kA / phira samajha meM nahIM AtA hai ki kharataroM ne yaha jaghanya kArya kyoM kiyA ? zAyada kaI vyakti yaha kalpanA kara leM ki jIvadevasUri ke sAtha jaise gAya kI ghaTanA ghaTita huI vaise hI jinadattasUri ke sAtha ghaTita huI hogii| tabhI to jinadattasUri ke bhaktoM ne unake sAtha bhI gAya kI ghaTanA kA ullekha kiyA hai| jinadattasari ke jIvana viSaya vikrama kI terahavIM zatAbdI meM gaNadharasArddhazataka kI vRhadvRti meM jinapatisUri ke ziSya sutigariNa ne choTI 2 bAtoM taka kA ullekha kiyA para gAya vAlI ghaTanA kI gandha taka usameM nahIM hai tathA aura bhI kaI vyaktiyoM ne jinadattasUri ke liye bahuta kucha likhA hai para gAya kI ghaTanA kA jikra mAtra bhI nahIM kiyA itanA hI kyoM para vikrama kI solahavIM zatAbdI taka to kisI kI bhI mAnyatA nahIM thI ki jinadattasari ke sAtha gAya vAlI ghaTanA ghaTita huI phira satarahavIM zatAbdI meM yaha svapna kyoM AyA hogA ? vAstava meM Adhunika kharataroM ne idhara udhara ke prabhAvika AcAryoM ke sAtha ghaTI huI ghaTanAoM ko jinadattasUri ke sAtha jor3a jinadattasUri ko camatkArI ThahArAne kI kozIza kI hai para isa prakAra mAtra kalpanAe karane se camatkArI siddha nahIM hote haiM / " iti jIvadevasUri kA jIvana" prAcArya skAndalasUri aura zrAgamakAcanA AcArya skandilasari-jaina saMsAra meM mAthurI vAcanA ke nAma se skandilAcArya bahuta hI prasiddha haiM parantu skandilAcArya ke samaya ke liye bar3I bhArI gar3abar3a hai| kAraNa, cAra sthAnoM para bhinna 2 samaya skandilAcArya kA varNana AtA hai jaise 1-yugapradhAna paTTAvalI meM skandilAcArya ko zyAmAcArya ke bAda yuga pradhAna kahA hai / zyAmAcArya kA svargavAsa vIra vi0 saM0 376 ke Asa pAsa kA batalAyA hai tadantara skandilAcArya yuga pradhAna huye aura ve 38 varSa yuga pradhAna pada para rahe to vIrAt 414 ve varSa ApakA svargavAsa hubhaa| 2-prabhAvika caritra vRddhavAdI prabandha meM vRddhavAdI ko dIkSA dene vAle skandilAcArya the jaise ki"pArijAto'pArijAto, jainazAsananandane / sarvazratAnuyogAhe kndukndlnaambudH|| vidyAdharavarAmnAye, cintAmaNiriveSTadaH / AsocchI skandilAcAryaH, pAdaliptaprabhoH kule / ina skandilAcArya ko anuyogadhAra kahA hai parantu ApakA sattA samaya nahIM batalAyA hai tathApi anumAna kiyA jA sakatA hai ki Apa vikrama saMvata ke pUrva huye hoMge / kAraNa, skandilAcArya ne vRddhavAdI ko dIkSA dI aura vRddhavAdI ke ziSya siddhasainadivAkara huye jo vikrama ke samasAmayika the ataH isa lekha se skandilAcArya kA samaya vikrama saMvat pUrva kA hI mAnanA cAhiye / [ zrI vIra paramparA 454
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] 3 - hemavaMta paTTAvalI meM likhA hai ki "madhurAnivAsI osavaMzaziromaNi zrAvakapolAka ne gandhahastI vivaraNasahita una sarvasUtroM ko tar3apatrAdi para likhAkara paThanapAThana ke liye nirmanthoM ko arpaNa kiyA / isa prakAra jainazAsana kI unnati karake sthavira Aryaskandila vikrama saMvat 202 mathurA meM hI anazana karake svargavAsI huye " [ osavAla saMvat 452 4 --panyAsajI zrI kalyANa vijayajI mahArAja svaracita vIra nirvANa saMvat aura jainakAla gaNanA nAmaka prantha ke pRSTa 180 para likhate haiM ki zrArya skandila ke nAyakatva meM mAthurI vAcanA vIra vi0 saM0 827 se 84 0 ke bIca meM huI / uparokta cAra skandilAcAryoM ke andara pahile nambara ke skandilAcArya yugapradhAna paTTAvalI ke haiM / ApakA samaya saMvat vI0 ni0 saMvata 306 se 414 kA hai ataH na to bRddhabAdI kI dIkSA Apake hAthoM se huI aura na mAthurI vAcanA kA sambandha Apake sAtha hai 1 aba rahe zeSa tIna skandilAcArya - ina tInoM ke sAtha mAthurI vAcanA kA sambandha hone para bhI samaya pRthaka 2 batalAyA hai| jisameM panyAsajI zrI kalyANavijayajI mahArAja ne skandilAcArya dvArA mAthurI vAcanA kA samaya vI0 ni0 saM0 827 se 840 kA sthira kiyA hai aura isa viSaya kI puSTi karane meM Apane yukti evaM pramANa bhI mahattva ke diye haiN| aba hama panyAsajI ke kathanAnusAra Arya skandila kA samaya vikrama kI cauthI zatAbdI kA mAna leM to vRddhavAdI kI dIkSA skandilAcArya ke hAthoM se nahIM huI ho yA vRddhavAdI ko dIkSA dene vAle skandilAcArya mAdhurI bAcanA ke skandilAcArya se pRthaka hoN| agara skandilAcArya aura vaddhavAdI ina donoM AcAryoM ko vikrama kI cauthI zatAbdI ke AcArya mAnaleM to vRddhavAdI ke harata dIkSita ziSya siddhasaina divAkara kA samaya nahIM milatA hai| kAraNa siddhasenadivAkara ko saMvatsara pravartaka vikrama ke samakAlIna batalAyA hai| siddhasenadivAkara ne vikrama ko jaina banAyA tathA zrAvaMtI pArzvanAtha ko pragaTa kiyA Adi aneka ghaTanAyeM vikrama ke sAtha ghaTI yaha sabakI saba kalpita ThahareMgI / jisa vikrama ke sAtha siddhasenadivAkara kA sambandha batalAyA gayA hai usa vikrama ko saMvatsara pravartaka vikrama nahIM para vikrama kI cauthI zatAbdI kA eka dUsarA hI vikrama mAnaleM taba jAkara ina sabakA samAdhAna ho sake para aisA karane se hamAre pUrvAcAryoM ke banAye caritra prabandha aura paTTAvaliye sabake saba kalpita ho jAyeMge / kAraNa, Aya skandila, vRddhavAdI, siddhasaina divAkara aura rAjA vikrama ko vIra nirvANa ke bAda pAMcavIM zatAbdI ke mAne haiM ve saba nauvIM zatAbdI ke mAnane par3eMge / ataH inake samAdhAna ke liye vizeSa zodha khoja kI AvazyakatA hai / 3- tIsare skandilAcArya kA varNana hemavanta paTTAvalI meM AyA hai| Apake samaya ke liye likhA hai ki vi0 saM0 202 meM skandilAcArya kA svargavAsa mathurA meM huA ataH Apa vikrama kI dUsarI zatAbdI ke AcArya the / vizeSatA meM paTTAvalIkAra likhate haiM ki mathurA meM osavaMzIya polAka zrAvaka ne gandhahastI vivaraNa sahita Agama likhA kara jaina zramaNoM ko paThana pAThana ke liye arpaNa kiye| isase yaha bhI pAyA jAtA hai ki usa samaya pUrva zramaNoM ko Agama vAcanA mila gaI thI itanA hI kyoM para usa samaya dila ] Jain Edu 455 www.janelibrary.org
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 [saM0 52 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Agama ThIka vyavasthita rUpa meM ho gaye the ki jisako likhA kara zrAvaka loga sAdhuoM ko paThana pAThana ke liye bheMTa karate the / paTTAvalyAdi pranthoM se yaha spaSTa siddha ho cukA hai ki Arya vajrasUri ke samaya bAraha varSIya mahA bhayaMkara duSkAla par3A thA aura usa duSkAla meM bahuta se jainazramaNa anazana kara svarga pahu~ca gaye the zeSa rahe sAdhuoM ko AhAra pAnI ke liye bar3I musIbateM uThAnI par3atI thiiN| idhara udhara bhaTakanA par3atA thA / ataH AgamoM kA paThana pAThana banda sA ho jAnA koI bar3I bAta nahIM thIM / Aryavajra kA svargavAsa vi0 saM0 114 meM ho gayA thA thor3e hI samaya meM eka dukAla aura par3a gayA / usakI bhayaMkaratA ne to jaise janasaMhAra kiyA vaise zramaNa saMhAra bhI kara diyaa| dukAla ke anta meM AcArya yakSa devasUri ne bace hue sAdhu sAdhviyoM ko ekatra kiye to kevala 500 sAdhu aura 700 sAdhviyAM hI usa dukAla se baca pAye the / yakSadevasUri ne una sAdhu sAdhviyoM kI phira se vyavasthA kI / usa samaya Arya vajrasaina ne candra nAgendrAdi ko dIkSA dekara unako par3hAne ke liye zrAcArya yakSadevasUri ke pAsa Aye / cAroM ziSyoM kA jJAnAbhyAsa cala hI rahA thA ki bIca meM hI vajrasenasUri kA svargavAsa hogayA unake ziSyoM kI vyavasthA kA kArya bhI yakSa devasUri ke sira para A par3A ityAdi / isa kathana se pAyA jAtA hai ki usa samaya jaina zramaNa saMgha ko Agama vAcanA kI atyadhika jarUrata thI aura usa samaya bAcanA bhI avazya huI thI yadi usa samaya vAcanA nahIM huI hotI to usa samaya se karIba 200 varSa bAda skandilAcArya kA samaya AtA hai vahAM taka jaina zramaNoM ko na to jJAna rahatA na dukAla meM jJAna bhUlatA aura na skandilAcArya ke samaya vAcanA kI hI jarUrata rahatI / kaI sthAnoM para skandilasUri ke samaya bhI bArahavarSIya duSkAla par3anA likhA hai / yadi Arya skandala va ke samasAmayika hone ke kAraNa hI skandilAcArya ke samaya bAraha varSIya durbhikSa kA ullekha kiyA ho taba to kucha mata bheda nahIM hai para jaba vajrasainasUri ke bAda dausau varSa meM skandilAye huye mAne jAya taba to skandilAcArya ke samaya kA dukAla vajrasenAcArya ke samaya ke dukAla se pRthaka mAnanA hogA aura dukAla meM 200 varSa kA antara hai to Agama vAcanA bhI pRthaka mAnanI par3egI tathA vAcanA pRthaka huI to una vAcanAoM ke dene vAle AcArya bhinna 2 mAnana svabhAvika hai| skandilAcArya ke samaya kA dukAla ke anta meM skandilAcArya ne vAcanA dI vaise hI vajrasenAcArya ke samaya kA dukAla ke anta meM zrAcArya yadevasUri ne vAcanA dI thI kAraNa, usa samaya eka yakSadevasUri hI anuyogadhara the aura yaha bAta prAcIna pratthoM se sAbita bhI ThaharatI hai| kAraNa, usa samaya ke dukAla ke anta meM bace huye 500 sAdhu 700 sAdhviyoM kI vyavasthA Apa zrI ne hI kI thii| jaba vyavasthA kI to vAcanA bhI avazya dI hogii| sAtha meM yakSadevasUrI ne bajrasenAcArya ke ziSya candranAgendrAdi ko vAcanA dene kA bhI ullekha milatA hai ataH vajrasenAcArya ke samaya vAcanA avazya huI thI aura usa vAcanA ke nAyaka AcArya yakSa devasUri hI the / jaba svalpa samaya meM do darphe bhayaMkara dukAla par3A usameM sAdhuoM kA paThana pAThana banda evaM jJAna vismRta hojAnA svabhAvika bAta hai / isa hAlata meM una sAdhuoM ko 200 varSa taka vAcanA nahIM milanA yaha bilkula asambhava sA pratIta hotA hai / 4- cauthA skandilAcArya --- prabhAvika caritra vRddhavAdI pravandha se skandilAcArya ko vidyAdhara kula [ zrI vIra paramparAary.org 456
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 452 (zAkhA ) ke pAdaliptasUri ke paramparA kA prAcArya kahA jA sakatA haiM / naMdI sUtra kI TIkA meM prAcArya malayAgiri ne skandilAcArya ko siMhavAcaka sUri ke ziSya kahA hai jaise "tAm skandilAcAryAn siMhavAcaka sUri ziSyAn" para Age cala kara usI TIkA meM siMhavAcaka ko brahmadvIpikA zAkhA ke AcArya likhA hai / taba skandilAcArya the vidyAdhara zAkhA ke AcArya / zAyad yugapradhAna paTTAvalI meM siMhavAcaka ke bAda nAgArjuna kA nAma AtA hai aura skandilAcArya nAgArjuna ke samakAlIna hone se TIkA kArane skandilAcArya ko siMhavAcaka ke ziSya likhA diyA hogA / para vAstava meM skandilAcArya vidyAdhara zAkhA ke AcArya haiM skandilAcArya ke samaya ke liye paTTAvaliyoM meM likhA hai ki vi0 saM0 114 meM Aryavajra kA svargavAsa bAda 13 varSa AyaMrakSita 20 puSpamitra 3 vajrasena 69 Arya nAgahastI 59 revatImitra 78 brahmadvIpa siMha evaM kula 356 varSa vyatIta hone para Arya skandila yugapradhAna pada para ArUr3ha huye aura 14 varSa taka yugapradhAna pada para rhe| isa samaya ke bIca mAthurI vAcanA huii| aisI panyAsajI kI mAnyatA hai para brahmadvIpasiMha ke bAda to nAgArjuna kA nAma AtA hai aura ve 78 varSa yugapradhAna pada parahai para skandilAcArya kA nAma yugapradhAna paTTAvalI meM nahIM haiM zAyada nAgArjuna ke samakAlIna koI skandilAcArya hue hoMge ? mAthurI vAcanA ke sAtha hI sAtha vallabhI nagarI meM vallabhI vAcanA bhI huI thI mAthurI vAcanA ke nAyaka skandilAcAya the taba vallabhI vAcanA ke nAyaka the nAgArjunAcArya / yaha donoM prAcArya samakAlIna the aura inake samaya var3A bhArI dukAla bhI par3A thA jaise AryabhadravAhu aura Aryavatrasena ke samaya meM durbhikSa par3A thA aura jaise una donoM durbhikSoM ke anta meM Agama vAcanA huI thI usI prakAra isa samaya bhI Agama vAcanA huii| zrAcArya bhadrezvarasUri ne apane kathAvalI prantha meM likhA hai : "asthi mahUrAurIe suyasamiddho khaMdilo nAma sUri, tahA balahinayarIe nAmajjuNo nAma sUri / tehi ya jAe varisie dukkAle nivvau bhAvaMovi phulThiM (1) kAUNa pesiyA disodisiM sAvo gamiu ca kahavi dutthaM te puNo miliyA sugAle, jAva sajjhAyaMti tAva khaMDDu khuruDIhUyaM puvvAhiyaM / tao mA suyavocchitI hoi (u) ti pAraddho sUrIhiM siddhNtudhaaro| tatthavi jaM na vIsariyaM taM taheva saMThaviyaM / pamhuTThaTThANe uNa puvyAvarAvAMtasuttatthANusArao kayA saMghauNA / " AcArya hemacandrasUri apane yogazAstra kI TIkA meM likhate haiM : "jina vacanaM ca duSpamAkAlavazAducchinnaprAyamiti matvA bhagavadbhirnAgArjunaskandilAcAryapramRtibhiH pustakeSu nyastam / " zrAcArya malayAgirijI apane jyotiSakaraNDaka TIkA meM likhate hai : "iha hi skandilAcAryapravRtau duSpamAnubhAvato durbhikSa pravRtyA sAdhUnAM paThanaguNanAdikaM sarvamapyanezat / tato durbhikSAtikrame subhikSapravRttau dvayoH saMghayormelApako'bhavat tadyathA-eko balabhyAMbheko mathurAyAm / tatra ca sUtrArthasaMghaTane pArasparavAcanAbhedo jAtaH vismRtayohi kSArthayoH smRtvA saMghaTane bhavatyavazyaM vAcanAbhedo na kAcidanupapattiH / AcArya skandilasari ] 457 Jain Education internatio www.ainelibrary.org
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ___ tAtparya yaha hai ki mahAbhayaMkara dukAla ke samaya sAdhuoM ke paThana pAThana baMdhasA ho gayA thA jaba durbhikSa ke anta meM sukAla huA to AcArya skandilasUri ke adhyakSatra meM mathurA nagarI aura Arya nAgArjunasUri kI nAyakatA meM vallabhI nagarI meM zramaNa saMgha ko AgamoM kI vAcanA dI gaI tathA sUtroM koM pustakoM para likhA gayA / ataH AcArya skandila evaM nAgArjuna ke samaya donoM sthAnoM meM Agama vAcanA huI / isama kisI prakAra kA saMdeha nahIM hai| itihAsa jJAna kI pUrI zodha khoja nahIM karane ke kAraNa hamAre andara yaha bhrAnti phailI huI hai ki vallabhI nagarI meM zrI devaddha gaNIkSamAzramaNa ke adhyakSatva meM Agama bAcanA huI thI aura kaI 2 to devaRddhi. gaNikSamAzramaNajI ko Arya skandila ke samasAmayika bhI mAnate haiM aura pramANa ke lie upAdhyAyajI vinaya vijayajI ke loka prakAza ke zloka batAte haiM / "durbhikSe skandilAcAryadevarddhigaNivAra ke / gaNanAbhAvataH sAdhu sAdhvInA vismRtaM shrutm| tataH subhikSe saMjAte saMghasya melago'bhavat / valabhyAM mathurAyAM ca sUtrArtha ghaTanAkRte / / valabhyAM saMgate saMghe devarsigaNiragraNIH / mathurAyAM saMgate ca skaMdilAryo'graNIrabhUt / / tatazca vAcanAbhedastatra jAtaH kacit kvacit / vismRtasmaraNo bhedo jAtu syAdubhayorapi / tattaistato'rvAcInanaizca gItAthaiH pApabhIrubhiH / matadvayaM tulyatayA kakSIkRtamaniNayAt // -lokaprakAza upAdhyAyajI mahArAja ne uparokta bAta janazruti suna kara yA anumAna se likhI hai / kAraNa, hama Upara likha pAe haiM ki mathurA meM skandicArya aura vallabhI meM nAgArjunAcArya ke nAyakatva meM Agama bAMcanA huI thI taba ina donoM prAcArya ke bAda kaI 150 varSa ke devarddhigaNikSamAzramaNa hue haiM ve skandilAcArya ke samasAmayika kaise ho sakate haiM ? devaddhigaNikSamAzramaNajI ke samaya bhI vallabhI meM jaina saMgha ekatra hue the para usa samaya Agama vAcanA nahIM huI thI para donoM vAcanAoM meM paThAntara vAcAntara raha gayA thA unako ThIka kara Agama pustakoM para likhe gaye the| jaise kahA hai ki"valahi purammi nayare devahipamuha samaNa saMgheNa putthai agamu sihio, navasaya asI Ao vIrAo" kSamAzramaNajI ne AgamoM ko pustakoM para likhane meM mukhya sthAna mAthurI vAcanA ko hI diyA thA aura vallabhI vAcanA jo mAthurI vAcanA ke sadRzya thI use to mAthurI vAcanA ke antaragata kara diyA aura jo pATha mAthurI vAcanA se nahIM milatA use nAgArjuna ke nAma se pAThAntara rUpa meM rakha diyA jaise "nAgArjunIyAstu paThaMti-evaM khalu." / AcArAMga TIkA / "nAgArjunIyAstu paThaMti-samaraNa bhavissAmo. " AcArAMga TIkA / "nAgArjunIyAstu paThaMti-je khalu0" / AcArAMga TIkA / "nAgArjunIyAstu paThati-puThTho vA0" / AcArAMga TIkA / "atrAMtare nAgArjunIyAstu paThaMti-sau uNa tayaM uvaThThiyaM0' / sUtrakRtAMga TIkA / "nAgArjunIyAstu paThaMti--palimaMthamahaM viyANiyA0" / sUtrakRtAMga ttiikaa| "to vivaraNakArehiM pi nAgajuNIyA uNa evaM paDhatitti samulligiyA thevaayaaraaisu"| kathAvalI [ zrI vIra paramparA Jain Education international Educ458 ww.jainelibrary.org
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 452 ataH kSamAzramaNa jI kA iSTa mAthurI vAcanA para hI vizeSa thaa| yahI kAraNa hai ki kSamAzramaNajI ne saMdIsUtra kI sthavirAvalI kI gAthA meM kahA hai ki --- "jesi imo aNuogo, payarai ajjAvi aDhDhabharahammi / bahunayaraniggayajase, te vaMde svaMdilAyarie / kSamAzramaNajI kisa vaMza zAkhA ke the isake liye devaddhiMgaNikSamAzramaNajI ke jIvana prasaMga meM likheMge / uparokta vAcanA ke andara hamAre eka saMdigdha prazna kA samAdhAna sahaja hI meM ho AtA hai / jo imArI mAnyatA thI ki saba se pahile devaddhigaNikSamAzramaNajI ne hI AgamoM ko pustakoM meM likhavAye ye vAstava meM yaha bAta aisI nahIM hai kintu kSamAzramaNajI ke pUrva bhI Agama pustakoM para likhe gaye the / isake lae kaI pramANa bhI milate haiN| 1-pATalIputra kI vAcanA ke samaya AgamoM ko pustaka para likhe gaye the yA nahIM isake liye to koI pramANa nahIM milatA hai| 2-mahAmeghavAhana cakravarti khAravela ke hastIguphAvAle zilAlekha se pAyA jAtA hai ki usa samaya aMgasaptati kA kucha bhAga naSTa ho gayA thA jisako khAravela ne punaH likhaayaa| 3-AcArya siddhasainadivAkarajI cittaur3a gaye the aura vahA~ ke stambha meM Apane hajAroM pustakeM dekhI jisameM se eka pustaka le kara Apane par3hI bhI thI / ataH pahile jJAna pustakoM para likhA huA avazya thaa| 4-mAthurI vAcanA evaM vallabhI vAcanA ke samaya pustakoM para Agama likhane kA ullekha milatA hai| jisako hama Upara likha Aye haiM / 5-- anuyoga dvAra sUtra meM pustakoM ko dravya zruta (jJAna) kahA jaise "se kiM taM jANayasarIrabhadhiasarIkhairittaM davyasu ? pattayapotthaya lihiaM" 6-nizaMthasUtra ke bArahavA~ udezA kI cUrNI meM bhI likhA hai ki -- "sehauggahaNadhAraNAdiparihANi jANiUNa kAliyasuyaTTA, kAliyasupaNijjuttimimitta vA potthagapaNagaM gheppti"| 7-yogazAstra kI TIkA meM AcArya hemacandrasUri likhate haiM ki --- "jinavacanaM ca duSpamAkAlavazAducchinnabhAyamiti matvA bhagavadbhirnAgArjuna skandilAcArya pramRtibhiH pustakeSu nystm"| ina pramANoM se spaSTa pAyA jAtA hai ki devaddhiMgaNikSamAzramaNa ke pUrva bhI jainAAgama pustakoM para likhe huye the| itanA hI kyoM para kSamAzramaNajI ke pUrva kaI jJAna premI zrApakoM ne AgamoM ko likhA kara ve pustakoM jaina sAdhuoM ko paThana pAThana ke liye arpaNa karate the bAda meM kSamAzramaNajI ne bhI vallabhI nagarI meM AgamoM ke pustakoM para likhAyA aura ve vistRta rUpa meM hone se jaina samAja meM vizeSa prasiddha hai| AcArya skandila sari] Jain Education Internatio 259
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] jainAgamoM kI vAcanA jainadharma meM yaha bAta bahuta prasiddha hai ki guru mahArAja apane ziSyoM ko jainAgamoM kI vAcanA dete haiM aura ziSya bhI guru mahArAja kA vinaya vyavahAra kara vAcanA letA hai aura usako hI samyakjJAna kahA jAtA hai / yadi koI ziSya guru mahArAja ke vAcanA diye vinA hI Agama par3ha lete haiM to usako caturmAsika prAyazcita batalAyA hai X / kAraNa, jainAgama arddha mAgadhI evaM prAkRta bhASA meM hai aura usameM bhI kaI sUtra evaM zabda to aise haiM ki jinakA yathArtha artha gurugama se hI jAna sakate haiN| jina logoM ne jainadharma se pRthak hokara naye naye mata pantha nikAle haiM isakA mukhya kAraNa yahI hai ki unhoMne jainAgama guru gamyatA se nahIM bAce kiMtu apanI buddhi se zAstroM ke vAstavika artha ko na jAnakara manaH kalpanA se artha kA anarya kara DAlA hai aura bAda abhiniveza ke kAraNa pakar3I bAta ko nahIM chor3ane se naye naye mata nikAla diye haiM Aja bhI hama dekhate haiM ki eka hI mAnyatA vAle eka hI zabda ke pRthak 2 artha kara Apasa meM lar3ate gar3ate haiM aura Age calakara ve hI naye 2 paMtha aura mata sthApana kara DAlate haiM / ataH jainadharma kI yaha pakkI maryAda hai ki guru mahArAja ke dI huI vAcanA se hI ziSya Agama bAMce / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa meM pratyeka tIrthaGkara apane zAsana samaya gaNadhara sthApana karate haiM isakA matalaba bhI yahI hai ki ve gaedhara apane ziSyoM ko AgamoM kI vAcanA deM aura yahI matalava gaNipada kA hai / upAdhyAya pada kI to aura bhI vizeSatA hai ki vaha caturvidha zrIsaMgha ko sUtra artha kI vAcanA de / sAdhuyoM kI sAta maMDalI meM bhI vAcanA kA vidhAna hai jaise sUtra vAcanA artha vAcanA arthAt sAdhu zAmila hokara eka maMDalI meM baiThakara guru mahArAja se sUtra kAla sUtra vAMcanA aura artha kAla meM artha vAcanA le| aisI vAcanAyeM to pratyeka gaccha meM pratyeka dina hotI hI rahatI haiM / para jaba kAla dukAla meM pracalita vAcanA banda ho jAtI hai taba eka vizeSa vAcanA kI AvazyakatA rahatI hai yahA~ para usa vizeSa vAcanA kA hI prasaMga hai / aura aisI vAcanAe nimnalikhita huI haiN| 1--- AcArya bhadravAhu ke samaya pATalIputra nagara meM pahilI vAcanA huI / usa samaya gaNadhara racita dvAdazAMga meM ekAdazAMga ThIka vyavasthita kiye aura bArahavAM aMga ke lie Arya sthUlabhadra ko dazapUrva sArtha aura cAra pUrva mUla kA abhyAsa krvaayaa| isa vAcanA meM gaNadhara racita aMga sUtra jyoM ke tyoM toM nahIM rahe the / kAraNa, bArahavarSIya dukAla ke kAraNa munijana yathAvat zrAgamoM ko yAda nahIM rakha sake parantu jitanA jJAna jisa jisa sAdhuoM ko yAda rahA usako hI saMkalanA kara punaH ekAdazAMga vyavasthA kiyA isake liye dekho tirayogalipainnA kA pATha te dAIM ekamekaM mayamayasesA ciraMsa daTuNam / paralogagamaNapaccAgaya vva maNNaMti appANam // 20 // te virti ekamekaM, sajjhAo kahasa kittio dharati / di hu ukAleNaM ahaM naTTho hu sajjJAto // 21 // jaM jassa dharaha kaMThe, taM pariyaDikaNa savvesim / to rohiM piMDitAI, tahiyaM kakkArasaMgAim ||22|| je bhikkhU Ayariya- ujyAehiM avidina giraM Aiyai x X Avajjai cAummAsigaM parihAra-ThANaM ugdhAiyaM / nizItha sUtra uddezA 16 vAM 460 [ zrI vIra paramparA
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 452 inake alAvA kAlakAcArya apane praziSya sAgaracandrasUri se kahatA hai ki 'SaTsthAna Agama kI hAnI hotI AI hai| ataH gaNadhara racita pAgama bhadrabAhu ke samaya jyoM ke tyoM nahIM rahe the to dukAla ke anta meM to rahate hI kahAM se ? phira bhI usa samaya ekAdazAMga evaM pUrvo ke alAvA upAMgAdi sUtroM kI racanA nahIM huI thii| hA~, Arya zatryaMbhavasUri ne apane ziSya (putra mANaka ke lie pUrSoM se uddhAra kara dazavaikAlikasUtra kI racanA kI thii| tadanantara Arya bhadrabAhu ne tIna chedasUtra tathA niyuktiyoM kI racanA kI aura bAda meM sthaviroM ne upAMgAdi kAlika utkAlika sUtroM kI racanA kI thii| 2--kAryyarakSitasUri ke samaya taka, jainAgamoM ke eka hI sUtra evaM zabda se cAroM anuyoga kI vyAkhyA hotI thI para AryarakSita sUrine bhaviSya meM maMda buddhivAloM kI suvidhA ke lie, cAroM anuyoga pRthak 2 kara diye| usa samaya bhI mUla AgamoM ko na jAne kitanI hAni pahu~cI hogii| aura kitane saMkSipta karane par3e hoge ? ___ AryyarakSitasUri ne cAroM anuyoga pRthak 2 kara diye to kyA 84 AgamoM kI saMkalanA Apake hI samaya meM ho gaI thI yA bAda meM huI isake jAnane ke lie koI bhI sAdhana isa samaya mere pAsa nahIM hai / para saMbhava hotA hai ki yaha kArya AryarakSita ke samaya hI huA thaa| 3--AryyabajU aura Aryyabajasaina ina donoM prAcAryoM ke samaya bhI do bhayaMkara dukAla par3e aura usa samaya bhI sAdhugaNa kA paThana-pAThana banda-sA hogayA ataH dukAla ke anta meM Agama vAcanA kI paramAvazyakatA thii| usa samaya zrAyaMbana dazapUrvadhara the parantu Aryyabajra aura bajrasaina kA svargavAsa ho gayA thaa| AcArya yakSadevasUri dazapUrvadhara Arya the| vajra aura brasaina ke sAdhu sAdhiyoM ko ekatra kara unakI vyavasthA Apane hI kI thI ataH usa samaya Agama vAcanA Apane hI dI thii| isa vAcanA kA sthAna zAyada sopArapaTTana hI hogaa| kAraNa, paTTAvalI meM ullekha milatA hai ki candra nAgendrAdi muniyoM ko yakSadevasUri ne sopArapaTTana meM AgamoM ko vAcanA dI thii| ataH Aryabajra aura bajrasaina ke samaya ke dukAla ke bAda kI Agama vAcanA AcArya yakSadevasUri ke nAyakatva meM saupArapaTTana meM hI huI hogii| 4Arya skandila ke samaya ke dukAla ke anta meM zrAgama vAcanA do sthAnoM meM huii| yaha prasiddha hI hai ki mathurA meM prArya skandila aura vallabhI meM Arya nAgArjuna ke nAyakatva meM vAcanA huI / sAtha meM yaha bhI nizcaya hai ki Arya skandila kI vAcanA meM jitane Agama evaM sUtroM kI vAcanA huI utane hI AgamoM ko usa samaya tathA bAda meM devaddhigaNi kSamAzramaNajI ne vallabhI nagarI meM likhe the| una saba kI saMkhyA 84 AgayoM ke nAma se jaina zAsana meM khUba prasiddha hai| gaNadhara racita Agama bahuta vistAra vAle the| kahA jAtA hai ki eka AcArAMga sUtra ke 18000 pada the aura eka pada ke zlokoM kA hisAba isa prakAra batalAyA hai ki eka pada ke akSara 18348307889 hote haiM inako 32 akSaroM kA eka zloka ke hisAba se banAve jAya to 51884621 // zloka hote haiM + + egavanna kor3I lakkhA, aDhe va sahassa culAsIya, saya chakkaM nAyanvaM, saDDA egavIsa samayammi / ratnasaMcaya prakaraNa gAthA 306 jaina Agama vAcanA ]
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa yaha to huA eka pada, java zrAcAroga sUtra ke 18000 pada ke zloka gine jAya to 5195923187000 zloka to eka AcArAMgasUtra ke hote haiM taba Age ke aMgasUtra dviguNita batalAye haiM parantu unase kama hotehote zrAja AcArAMga sUtra ke kula 2525 zloka rahe haiN| jisako hama mUlapada aura padoM ke zloka tathA vartamAna meM rahe hue zlokoM ke sAtha koSTaka meM de dete haiM naM0 Agama nAmAvalI padasaMkhyA pada ke zlokoM kI saMkhyA vartamAna zloka 18000 2525 2100 15752 1 zrI AcArAMga , sUtrakRtAMga , sthAnAyAMga ., samavAyAMga vivAha prajJapti jJAtAdharmakA yAMga upAsaka dazAMga aMtagar3hadazAMga anuttarobAI ,, praznavyAkaraNa ,, vipAkasUtra 144000 288000 576500 1152000 2304.00 4608000 9216000 18432000 9195923187000 18391846374000 36783692748000 73567385496000 147134770992000 294269541984000 588539083968000 9177078167936000 2354156335872000 47.8312671744000 9.16625343480009 192 1256 1217 uparokta koSTaka se pAThaka jAna sakate haiM ki mUla dvAdazAMga kitane vistAra vAle the aura vAcanA ke samaya kitane raha gaye phira bhI vizeSatA yaha hai ki sUtroM ke adhyayana uddeza thA utanA hI rahA hai| jaise AcArAMga sUtra ke 16 adhyayana the to Aja bhI 16 hI haiN| upAsaka dazAMga sUtra ke dazAdhyayana aura daza zrAvakoM kA varNana thA Aja bhI dazAdhyayana meM daza prAvakoM kA varNana hai para zloka saMkhyA kama ho gii| isa zloka saMkhyA kama hone ke kAraNa AryyarakSita sUri ne cAroM anuyoga alaga 2 kiye the usa samaya mUla AgamoM kI sUrata badala gaI thI aura usa samaya zloka saMkhyA bhI kama kara dI gaI thii| / dUsarA Aryaskandila kA samaya thA parantu Aryaskandila ke samaya vallabhI meM nAgarjuna dvArA bhI vAcanA huI thI to ina donoM kI vAcanA prAyaH milatI julatI thI kevala thor3A sA pAThAntara vAcanAntara rahA vaha TIkAkAroM ne vAcanAntara ke nAma se TIkA meM rakha diyaa| ataH Arya skandila ke samaya AgamoM ko kama kiyA jAnA saMbhava nahIM hotA hai / para yaha kArya AryarakSitasUri dvArA hI huzrA saMbhava hotA hai| jaba taka isakA pUrA pramANa nahIM mila jAya vahA~ taka nizcayapUrvaka nahIM kahA jA sakatA hai / isameM sandeha nahIM ki mUla AgamoM kA saMkSipta avazya huA hai| ekAdazAMga tIrthaGkara kathita aura gaNadhara prathita hone meM kisI prakAra kA saMdeha nahIM hai| AryaskandilasUri ke samaya jo AgamoM kI vAcanA huI aura ve zrAgama pustakoM para likhe gaye jisa AgamoM kI saMkhyA 84 ko kahI jAtI hai aura unake nAmoM kA nirdeza prArtha devaddhigaNi khamAsamaNajI ne apane nandIsUtra meM kAlika utkAlika sUtroM ke nAma se kiyA hai unako yahA~ udRta kara dete haiN| [ zrI vIra paramparA
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] ( 1 ) zrI uttarAdhyayanajI sUtra ( 2 ) zrI dazAzrutaskandhajI sUtra ( 3 ) zrI vRhatkalSajI sUtra (4) zrI vyavahArajI sUtra (5) zrI nizithajI sUtra (6) zrI mahA nizithajI sUtra (7) zrI RSibhASita sUtra (8) zrI jambU dvIpa prajJapti sUtra ( 9 ) zrI dvIpasAgara prajJapti sUtra (10) zrI candra prajJapti sUtra (11) zrI kSulakavaimAna pravRti (12) zrI mahAvaimAna pravRti ( 23 ) zrI aMgacUlikA sUtra (1) zrI dazavaikAlika sUtra (2) zrI kalpakalpa sUtra (3) zrI cUlakalpa sUtra (4) zrI mahAkalpa sUtra (5) zrI utpAtika sUtra (6) zrI rAjapraznI sUtra (7) zrI jIvAbhigama sUtra (8) zrI prajJApanAsUtra (9) zrI mahAprajJApanAsUtra (10) zrI pramAdApramAdasUtra (1) zrI zrAcAra dazA (2) zrI bandha dazA jainAgama cAcanA ] kAlika sUtroM ke nAma (14) zrI baMgacUlikA sUtra (15) zrI vivAhA cUlikA sUtra (16) zrI ArUNotpatika sUtra (17) zrI vAruNotpAtika sUtra (18) zrI gArUr3o spAtika sUtra (19) zrI dharaNotpAtika sUtra (20) zrI vaizramaNotpAtika sUtra (21) zrI vailaMdharotpAtika satra (22) zrI devIndrospAtika sUtra (23) zrI usthAna sUtra (24) zrI samusthAna sUtra (25) zrI nAgaparizrAvalikA sUtra utkAlika sUtroM ke nAma (11) zrI nandIsUtra (12) zrI anuyogadvArasUtra (13) zrI devIndrastutisUtra (14) zrI taMdulanyAlI sUtra (3) zrI doMgiddhidazA (4) zrI dIrghadazA [ osavAla saMvat 452 (15) zrI candravijaya sUtra (16) zrI sUryaprajJapti | sUtra (17) zrI paurasI maMDala sUtra (18) zrI maMDalapraveza sUtra (19) zrI vidyAcAraNa sUtra (20) zrI vimicchaosUtra prasaMgopAta zrI sthAnAyAMga sUtra meM dazadazAMga se 7 (26) zrI nizyAvalikA satra (27) zrI kappayAjI sUtra (28) zrI kappavaDiMsiyA sUtra (29) zrI phupphIyAjI sUtra (30) zrI pupphacUliyAjI sUtra (31) zrI vaNiyAjI sUtra (22) zrI vinhI dazA sUtra (33) zrI zrIvipa bhAvanA sUtra (34) zrI dRSTiviSa bhAvanA sUtra (35) zrI caraNasumiNa bhAvanA sUtra (36) zrI mahAsumiNa bhAvanA sUtra (37) zrI tejasa nisarga satra w (21) zrI gaNi vijaya sUtra (22) zrIdhyAnavibhUti sUtra (23) zrI maraNavibhUtisUtra (24) zrI Atmavizuddhi sUtra (25) zrI vItarAga sUtra (26) zrI saMlekhaNAsUtra (27) zrI vyavahAra kalpa sUtra (28) zrI caraNavidhisUtra (29) zrI zrAura pratyakhyAnasUtra (30) zrI mahApratyAkhAna sUtra (5) zrI saMkhevittadazA ( zeSa pAMca ke nAma Upara zrAgaye haiM / ) 463
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bAraha aMgoM ke nAma 1) zrI zrAcArAMgasUtra / (5) zrI bhagavatIjIsUtra (9) zrI anuttaropapAtika sUtra 2) zrI sUtrakRtAMgasUtra (6) zrI jJAtAdharmakAMgasUtra (10) zrI praznavyAkaraNasUtra 3) zrIsthAnAyAMgasUtra (7) zrI upAsaka dazAMgasUtra | (11) zrI vipAkasUtra 4) zrI samavAyAMgasUtra / (8) zrI aMtagar3ha dazAMgasUtra / (12) zrI dRSTivAda sUtra isa prakAra 84 zrAgamoM kI vyavasthA evaM saMkalanA karake pustakoM para likhe gaye aura yaha bAta prAcIna samaya se prasiddha bhI hai ki jainoM meM 84 bhAgamoM kI mAnyatA hai / ___ jaba jainiyoM meM 84 zrAgamoM kI mAnyatA hai taba ye kyoM kahA jAtA hai ki hama 45. Agama mAnate haiM ? isake kaI kAraNa hai / eka kAraNa to yaha hai ki ve 84 Agama jyoM kA tyoM nahIM rhaa| dUsarA kAraNa 84 AgamoM meM aise bhI Agama hai ki jisako par3hane se sAkSAt devatA Akara khar3e ho jAte the jaise AruNavAruNa, dharaNa, ve zramaNa utpAtika sUtra the / unhoM ko samaya ko dekha kara bhaMDAra kara diye / tIsarA kAraNa guru mahArAja ziSya ko jisa Agama kI vAcanA dete haiM usake yogodvAhana (tapa) karAye jAte hai usake liye vartamAna sAdhuoM ke zarIra zakti vagairaha dekhake 45 zrAMgamoM kI mAnyatA rakkhI hai ki vartamAna sAdhu 45 AgamoM ke yogAdvAhana kara sakate haiM parantu isakA yaha artha nahIM hai ki 45 AgamoM ke alAvA koI Agama na mAnA jAya, Agama hI kyoM para pUrvAcAryoM ke nirmANa kiye grantha bhI pramANika mAne jAte haiN| isake alAvA pUrvAcAryoM ke nirmANa kiye kaI grantha bhI likhe gaye hoMge / jaise AgamavAdiyoM kI mAnyatA AgamoM kI thI vaise hI nigamavAdiyoM kI mAnyatAnigamoM kI thii| nigamavAdiyoM kA Astitva kisa samaya se prAraMbha hotA hai aura unake nigama grantha kaba aura kisane banAye isake niNaya ke liye to abhI zodha khoja kI jarUrata hai para eka samaya nigamavAdiyoM kA khUba jora zora thA isameM kisI prakAra kA sandeha nahIM hai kyoMki zilA lekhoM vagairaha meM nigamavAdiyoM ke ullekha milate haiN| jaina zAsana meM do prakAra ke mArga batalAte haiM 1-nirvRti 2-pravRti jisameM AgamavAdI nirvRti mArga ke poSaka the ve AgagoM kA paThana pAThana evaM dharmopadeza dekara svAtmA ke sAtha parAtmA kA kalyANa karate the arthAt ve pAMca mahAvratadhArI hone se jisa kisI dhArmika kArya meM AraMbha sAraMbha hotA ho usameM pravRti to kyA para anumati taka bhI nahIM dete the| dUsare nigamavAdI pravRti mArga ke pracAraka the| maMdira mUrtiyoM kI pratiSThAaiM saMgha vidhAna saMghapUjA dharma kArya tathA gRhasthoM ke solaha saMskAra Adi jitane pravRti mArga ke kArya the ve saba nigamavAdI karavAyA karate the| parantu jaise caityavAdiyoM meM vikAra paidA hone se samAja unase khilApha ho gayA thA vaise hI nigamavAdiyoM kA hAla huA para usa samaya unako sudhArane kI kisI ko nahIM sUjhI ulaTe una ke paira ukher3a kara naSTa karane kA prayatna kiyA gayA jisakA natIjA yaha huA ki zAsana kA eka aMga naSTa hogayA aura yaha samasyA khar3I hogaI ki jo nigamavAdiyoM ke kArya the use aba kauna kare ? 464 [ zrI vIra paramparA Jain Education international M.jainelibrary.org
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pUjA prabhAvanA pratiSThA saMgha vidhAna vagairaha ki jisameM dharma kA mizraNa thA ve kArya to AgamavAdiyoM ke zira para A par3e ki jina kAryoM meM ve pahale anumodana ke alAvA Adeza nahIM diyA karate the ve svayaM karane lage aura gRhasthoM ke saMskAra vagairaha kArya vidharmI brAhmaNoM ke hAtha meM dene par3e / yahI kAraNa hai ki Aja jainoM ke gharoM meM saMskAra vidhAna evaM parva vrata vagairaha hote ve prAyaH saba vidharmiyoM ke hI hote haiM arthAt ve saba kArya una vidharmiyoM kI hI vidhi vidhAna se hote haiN| nigamavAdiyoM ko naSTa karane se jaina samAja ko bar3A bhArI nukasAna uThA / par3A hai / eka tarapha to AgamavAdiyoM ko nigamavAdI banakara apane saMyama se hAtha dho baiThanA par3A hai kyoMki jinhoMne tIna karaNa tIna yoga se prAraMbha kA tyAga kiyA thA aba ve kevala upadeza hI nahIM para Adeza taka bhI dene laga gaye / dUsarI ora jaina gRhastha loga apane dharma se patita banakara saba kArya vidharmiyoM ke vidhi vidhAna se karane laga gaye itanA hI kyoM para unake saMskAra hI virgiyoM ke par3a gaye haiN| nigamavAdI jina nigamazAstroM ko mAnate the ve upaniSad ke nAma se zrolakhAye jAte the aura una upaniSadoM meM saMsAra mArga ke sAtha mokSa mArga kA bhI nirdeza kiyA huA hai| jisako maiM yahAM darja kara detA huuN| 1-uttarAraNyaka nAma prathamopaniSad-isameM darzana ke bhedoM kA nirUpaNa kiyA hai / 2-paMcAdhyAya nAma dvitIyopaniSad-isake alaga alaga pAMva adhyAya haiM aura pratyeka adhyAya meM vividha prakAra ke viSayoM kA varNana hai| 3 - bahuRcanApa tRtIyopaniSad-isameM cakravartI bharatamahArAja ke nirmANa kiye cAra vedoM kI zrutiyoM ko asalI rUpa meM darja kiyA hai| 4-vijJAnaghanArNavanAma caturthopaniSad-isameM vividha prakAra se jJAna kA svarUpa batalAyA hai / 5-vijJAnezvarAkhya paMcamopaniSada - isameM jJAnI puruSoM kA vistAra se varNana kiyA hai| 6-vijJAnaguNArNavanAma SaSThopaniSada-- isameM bhinna 2 prakAra se jJAna ke guNoM kA adhikAra hai| 7-navatattvanidAnanirNayAkhya saptamopaniSada-isameM nau tatva kA vistAra hai| 8-- tatvArthanidhiratnAkararAbhidhASTamopaniSada-isameM vividha prakAra se tasvoM kA svarUpa hai| 9- vizuddhAtma guNa gaMbhirAkhya navamopaniSad-isameM zuddha AtmA ke jJAnAdi guNoM kA varNana hai / 10-arhaddharmAgamanirNayAkhya dazamopaniSad - isameM tIrthaGkara bhagavAna ke AgamoM kA adhikAra hai / 11-utsargApavAdavacanAnaikAtAbhidhAnakAMdazamopaniSada-isameM utsargopavAda evaM anekAnta mata hai| 12-astinAstiviveka nigama nirNayAkhya dvAdazamopaniSad -- isameM sapta bhaMbhI kA vistAra hai| 13--nija manonayanAhalAdAkhyatrayodazamopaniSad-isameM mana aura cakSu ko AnaMda dene vAlA 14-ratnatrayanidAnanirNayanAmacaturdazamopaniSad-isameM jJAna darzana aura caritra rUpa ratnatriya kA0 15-siddhAgamasaMketastabakArakhyapaMcadazamopaniSad-isameM AgamoM meM Aye huye sAMketika zabdoM kA vistAra se khullAsA kiyA hai| 16-bhavyajanabhayApahArakanAmaSoDazopaniSad-isameM bhavya jIvoM ke bhaya kA nAza karane vAlA vi0 17-- rAgijananirvedajanakAkhya saptadazamopanipad-isameM rAgIpurupoM ko vairAgyotpanna honevAle vi0 18-strImuktinidAnanirNayAkhyASTAdazabhopaniSad -isameM striyAM bhI mokSa prApta kara sakeM-tarNana hai / nigamavAdiyoM ke nigama ] Jain ww3 library.org
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 19-kavijanakalpadrumopamAkhyaikonaviMzatitamopaniSad-isameM kaviyoM ko kalpavRkSa batalAne kA vi0 20 - sakalaprapaMcapatha nidAnanAmaviMzatitamopaniSad - isameM jitane prapaMcI mArga haiM unakA varNana hai / 21-zrAddhadharmasAdhyApavarganAmaikaviMzatitamopaniSad-3sameM gRhastha dharma se bhI muktimArga kI vi0 22-samanayanidAnanAma dvAviMzatitamopaniSad-isameM sAta naya kA svarUpa vistAra se batalAyA hai| 23-baMdhamokSApagamanAma trayoMviMzatitamopaniSad-isameM baMdha mokSa kA svarUpa hai| 24-iSTakamanIyasiddhanAmatrayoviMzatitamopaniSad-isameM manoicchita siddhiyAM prApta karane kA vi. 25-brahmakamanIyasiddhayabhidhAnanAma paMcIvaMzatitamopaniSada-isameM yogamArga se mokSa prApta karane kI vi. 26-naiH karmakamanIyAkhya SaDviMzatitamavedAMta-isameM karma kANDa se rahita vedAMtaM svarUpa nirUpaNa hai 27-caturvargaciMtAmaNinAma saptaviMzatitamavedAMta-isameM kAma artha dharma aura mokSa cArapuruSArtha kA vi0 28-paMcajJAnasvarUpavedanArakhyamaSTAviMzatitamavedAMtaM-isameM pAMca jJAna kA vistAra se varNana hai| 29-paMcadarzanasvarUparahasyAbhidhAnakonatriMzatamopaniSad-isameM pAMca prakAra ke darzana kA sarUpa hai / 30-paMcacAritrasvarUparahasyAbhidhAna triMzattamopaniSad-isameM pAMca prakAra ke cAritra kA varNana hai| 31-nigamAgamavAkyavivaraNakhyakatriMzattamopaniSada-isameM nigama aura Agama kA viSaya haiN| 32-vyavahArasAdhyApavarganAmadvAtriMzattamavedAMta-isameM vyavahAra mArga se mokSa kI sAdhanA kA vira 33-nizcayaikasAdhyApavargabhidhAna trayastriMzattamopaniSada-isameM nizcayamArga se mokSa prApto kA varNana hai 34-prAyazcittaikasAdhyApavargAkhyacatutriMzattamopaniSada-isameM lage hue pApa kA prAyazcita karane kA vi. 35-darzanaikasAdhyApavarganAma paMcatriMzattamavedAMta-darzana se mokSa sAdhana kA varNana hai / 36-viratAviratasamAnApavargAhna SaTtriMzattamavedAMta-samabhAva rakhane se hI mokSa prApta hotA hai 'jainadharma kA mAcIna itihAsa bhAga dUsarA pR0 182' ina upaniSadoM kI viSaya sUcI se pAyA jAtA hai ki inameM gRhastha dharma ke alAvA jainadharma kA tAtvika Agamika aura darzanika jJAna kA bhI pratipAdana kiyA hai / ataH upaniSada prAcIna nigama zAstra haiM ra vartamAna meM ina upaniSadoM kA Astitva kahA~ bhI pAyA nahIM jAtA hai / zAyada nigamavAdiyoM ke sAtha unake negama zAstra bhI lopa ho gaye hoM khaira ina nAmoM se itanA to jAnA jA sakatA hai ki pUrva jamAne meM nigamavAdI praura unake nigamazAstra the| Be & International [zrI vIra paramparA Jain E n International brary.org
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 52 varSa / [ bhagavAn pAzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rAjA vikramAditya ApakA kucha varNana to AcArya siddhasenadivAkara aura AcArya jevadevasUri ke adhikAra meM A gayA hai inake alAvA kaI jainAcAryoM ne rAjA vikramAditya ke jIvana ke viSaya bar3e-bar3e pranthoM kA nirmANa bhI kiyA hai aura unameM se bahuta se prantha adyAvavi vidyamAna bhI haiN| yaha bAta sarvatra prasiddha hai ki rAjA vikramAditya ne pRthvI niRNa karake apane nAma kA saMvat calAyA aura vaha saMvat adyAvadhi cala bhI rahA hai| ataH rAjA vikramAdItya bhArata meM eka samrATa rAjA huA, aisI mAnyatA cirakAla se calI A rahI hai parantu vartamAna yuga meM itihAsa kI zodha khoja se kaI vidvAna isa nirNaya para Aye haiM ki saMvata calAne vAle vikramAditya nAma kA koI rAjA nahIM huA hai / parantu 'vikrama' yaha eka kisI zaktizAlI vIra bhUpati kA vizeSaNa hai aura jo vikrama saMvat cala rahA hai yaha vAstava meM kRtasaMvat mAlava saMvat evaM mAlavagaNasavat thA jo mAlava prajA kI vijaya kA dyotaka hai / usI mAlava savat ke sAtha Age calakara vikrama kI naubI zatAbdI meM saMvat ke sAtha vikrama nAma laga jAne se vikrama saMvat bana gayA hai aura isa bAta kI sAbUti ke liye nimna likhita zilAlekha batalAye jAte haiM: - "zrIlivagaNAmnAte, prazaste kRtasaMjJite / eka SaSThyadhike prApta, samAzatacatuSTaye [1] pAyakA (TkA) le zubhe prApte / " maMdasaura se mile huye naravarman ke samaya ke lekha meM "koSu caturpu varSazateSvekAzItyutareSvasyAM mAlavapUrvAyAM / 4.0] 8.1 kArtika zuklapaMcamyAma" / rAjapUtAnA myUjiyama (ajamera meM rakhe huye nagarI (madhyamikA, udayapura rAjya meM) ke zila lekha meN| ___"mAlavAnAM gaNasthityA yAte zata catuSTaye / trinavatyadhikendAnAmri (mR) tau sevyadhanasta (sva) ne // sahasyamAsazuklasya prazastehni trayodaze // " maMdasaura se mile huye kumAragupta [prathama) ke samaya ke zila lekha meM "paMcasu zateSa zaradAM yAteSvekAnavati sahiteSu mAlavagaNasthitivazAtkAlajJAnAya likhitess|" maMdasaura se mile huye yazodharmana (viSNu vardana ke samaya ke zilAlekha meM "saMvatsarazatairyAtaH sapazcanavatyargalaiH, [0] sptbhimaaryaalveshaanaaN"| bhAratIya prA. lipimAlA 166 koTA ke pAsa kaNasvA ke zivamaMdira meM lage huye zilAlekhoM meM"kRtepu catughuvarSazateSvaSTAviMzeSu 400-208 phAlguNa (na) bahulasyApaMcadazyAmetasyAM puurvaayaa|" phlI; gu0 iM, pR0 253 yAteSu catupu kri (ka) teSa zateSa sausye (myai) vA STA) zItasottarapadeSviha vatsa repa ___ zukle trayodazadine bhuvi kArtikasya mAsasya sarvajanacitasukhAvahasya / " phalI, gu0 i0 pR 470 uparokta zilAlekhoM meM kRta-mAlava-mAlavagaNa saMvat kA prayoga huA hai| parantu saMvat ke sAtha vikrama kA nAma nirdeza taka kahIM para bhI nahIM huA hai yadi isa saMvata ko rAjA vikrama ne hI calAyA hogA to saMvat ke prArambha meM hI vikrama kA nAma avazya hotA ataH vidvAnoM kA mata hai ki prastuta saMvat kisI vikrama rAjA vikramAditya ] Jain Educa
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 452 rAjA kA calAyA nahIM hai hA~ vikrama kI nauvI zatAbdI ke eka zilAlekha meM saba se pahalA saMvat ke sAtha vikrama kA nAma likhA huA milatA hai jaise ki -- "vasu nava (a) Tau varSAgatasya kAlasya vikramAkhyasya / vaizAkhasya siyAtA (yAM) ravivAra yuta dvitIyAyAm / " yaha zilAlekha dholapurA se milA hai rAja caNDamahAsana ke samaya vi0 saM0 898 kA hai isameM pahalA pahala saMvat ke sAtha vikrama nAma jur3A huA hai _kahI-kahIM jaina vidvAnoM ne ujjaina ke rAjA balamitra ko vikrama kI upAdhi se bhUpita kiyA hai / rAjA balamitra thA bhI prAkramI evaM vikrm| usakA rAja bharoMca meM thA parantu usane ujjaina para car3hAI kara zakoM ko parAjita kara ujjaina kA gaja apane adhikAra meM kara liyA usa vijaya ke upalakSa meM usane nayA saMvat calAyA ityAdi / parantu isameM bhI vaha savAla to jyoM kA tyoM khar3A hI rahatA hai ki rAjA balamitra ne apanI vijaya ke upalakSa meM nayA saMvat calAyA to usa samaya se hI saMvat ke sAtha bala evaM vikrama zabda kyoM nahIM calAyA ? isake lie yaha kahA jA sakatA hai ki rAjA balamitra ne mAlA prAnta ko vijaya karake ApanA nAma kI apekSA mAlavA zabda ko saMvat ke sAtha jor3a denA vizeSa gaurava samajhA hogA aura saMvata ke sAtha mAlava zabda ko jor3a diyA ho to yaha ThIka samajhA jA sakatA hai| aba hama samaya ko dekhate haiM to saMvat prArambha aura balamitra kA samaya ThIka milatA-julatA hai ataH jaina lekhakoM kA likhanA satya pratIta hotA hai ki vikrama yaha rAjA balamitra kA vizeSaNa hai aura mAlava saMvat ko rAjA balamitra ne apane mAlava vijaya ke upalakSa meM hI calAyA thaa| jainAcAryoM ne rAjA vikrama ke liye bar3e bar3e granthoM kA nirmANa kiye haiM aura rAjA vikrama ko jainadharma kA pracAraka likhA hai tathA rAjA vikrama ne ujjaina se tIrtha zatrujaya kA virAT saMgha nikAlA aura kaI mandira bhI banAyA ityAdi yadi rAjA balamitra ko hI vikrama samajha liyA jAya to yaha bAta sarvathA milatI huI hai kAraNa rAjA balamitra jaina dharma kA paramopAsaka thA usane 52 varSa bharoMca nagara meM rAja kiyA thA bAda ujjaina kA rAja apane adhikAra meM karake 8 varSa taka rajjaina meM bhI rAja kiyA yadi usane ujjaina se zatrujaya kA saMgha nikAlA ho to yaha asaMbhava bhI nahIM hai / rAjA bala mitra kAlakAvArya ke bhAne na lagate the bhAcArya khapaTasari AcArya pAdaliptasUri upAdhyAya mahendra vagairaha rAjA balamitra kI prAgraha se cirakAla taka bharoMca meM Thahare the aura kaI vAdiyoM ko vahAM parAjaya bhI kiye the ataH unake jaina hone meM kisI prakAra kA saMdeha bhI nahIM ho sakatA hai| __ kaI loga yaha bhI kahate haiM ki mAlava saMvat ke kaI varSoM ke bAda guptavaMzI candragupta (dvitIya ) rAjA huA vikrama usa rAjA kI upAdhi thI aura usako mAla va saMvat ke sAtha jor3a dene se hI mAlava saMvat kA nAma vikrama ra vata huA hai parantu isa kathana ke liye koI bhI puSTa pramANa nahIM milatA hai jaise rAjA calamitra ke liye milatA hai / vizeSa nirNaya vidvAnoM kI vicAra zreNI para hI chor3a diyA jAtA hai / -rAmacandrasUrikRta vikramacaritra 2-zubhazIla gaNIkRta vikramAditya caritra 3-devamUrtikRta vi0 ca0 (sa0 146.) (sa0 1949) 468 [zrI vIra paramparA
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 16--prAcArya zrI ratnaprabhasUri ( tRtIya ) AcAryaH sa hi sUri sUrya vidito nAmnA tu ratnapabhaH / zobhA taptabhaTTIya vaMza janatA vargasya dIkSAM gataH // tyaktvA mAsa vivAhitAM nijavadhU koTiMca vittaMyudhaH / jJAtvA pUrvaga ratnabhUri-varita zikSAM-va tasmAdadhau // cArya ratnaprabhasUri-ina tIsare ratnaprabhasUri kA yaza evaM prabhAva kI patAkA tInoM loka meM / phaharA rahI thii| Apa OMkAra nagara ke taptabhaTTa gotriya zAha pethA kI bhAryA kullI ke jo rAjasI nAma ke honahAra putra ratna the| ApakI bAlakrIDAyoM kA varNana paTTAvalIkAroM ne bahuta vistAra se kiyA hai / eka do uzahara yahAM batalA diye jAte haiM ki bAlakoM kI ___ krIDA kisa prakAra bhaviSya sUcaka hotI haiM / zAha pethA kA gharAnA puztoM se jainadharma kA paramopAsaka thA jisameM ApakI dharmapatnI kullI to apanA jIvana hI dharma karane meM vyatIta karatI thii| jina bAlakoM ke mAtA pitA dharmajJa hote haiM unhoM kA asara bAlabaccoM para avazya par3a hI jAtA hai| zAha pethA dhanakubera evaM karor3AdhIza thA aura unake sAta putriyoM para rAjazI eka hI putra thA ataeva mAtA pitA kA usa para adhika se adhika sneha honA eka svabhAvika hI baa| rAjazI chaH varSa kA huA to kaI miSTAnnAdi padArtha dekara bahuta se lar3akoM ko apanA sahacArI banA liyA aura una sAthiyoM ke sAtha krIDA karatA thA kabhI 2 apanI mAtA ke sAtha guru mahArAja ke upAzraya vyAkhyAna sunane ko bhI jAyA karatA thaa| jaise munijana pATa para baiThakara zrotAoM ko vyAkhyAna sunAte the rAjazI bhI lar3akoM ko ekatra kara unako vyAkhyAna sunAne kI ceSTA kiyA karatA thA aura jaise munirAja apane vyAkhyAna meM saMsAra kI asAratA batalAte the jisako rAjazI sunatA thA usI prakAra apane sahacaroM ke bIca baiThakara una bAlakoM ko saMsAra kI asAratA batalAyA karatA thA ityAdi / ____ hA hA ! pUrva janma ke yaha kaise sundara saMskAra hoNge| rAjazI ko ina bAtoM meM bahuta Ananda zrAtA thA / eka dina rAjazI guru mahArAja ke upAzraya gayA thA usa samaya sAdhu bhikSArtha nagara meM gaye the / rAjazI vyAkhyAna ke pATA para baiThakara vyAkhyAna dene laga gayA / jaba sAdhuoM ne zrAkara dekhA aura rAjazI ko pUchA ki tU kyA kara rahA hai ? rAjazI ne uttara diyA ki maiM vyAkhyAna de rahA hU~ ityAdi usa bacce kI ceSTA dekha kara muniyoM ne socA ki yadi yaha bAlaka dIkSA legA to jinazAsana kI bar3I bhArI prabhAvanA karegA / eka samaya bhuniyoM ne gocarI jAne ke liye pAtroM kA pratilekhana kara rakhA thaa| itane meM bAlaka rAjazI pAyA aura bholI sahita pAtra lekara sIdhA hI apane ghara para A gayA evaM mAtA ke pAsa jAkara dharma lAbha diyA / mAtA ne isa prakAra rAjazI ko dekha kara use Alambha diyA ki beTA ! sAdhuoM ke pAtraM kabhI nahIM lenA / beTA ne kahA, mAtA pAne mujhe acche lagate haiM ityAdi / itane meM pIche muni Aye aura usake hAthoM se pAtra le liyA ityAdi dharma ceSTA ke kaI udAharaNa rAjazI kI bAlAvasthA ke bana cuke the / bAlaku~vara rAjasI kI bAla krIr3A ] 469
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 515 zAha pethA ne rAjazI kI umra 8 varSa kI huI to adhyApaka ke pAsa par3hane ko bheja diyA / dUsare vidyArthiyoM se rAjazI meM vinayaguNa adhika thaa| yahI kAraNa thA ki adhyApaka mahodaya kI rAjazI para vizeSa kRpA rahatI thI aura rAjazI par3hAI meM apane sahapAThiyoM se hamezA Age bar3hatA jAtA thaa| eka dina AcArya siddhasUri OM kAra nagara meM padhAre ataH zrIsaMgha ne ApakA sundara satkAra kiyA sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA / eka dina mAtA kullI ne vinaya ke sAtha apane putra rAja siMha kI dharma ceSThA ke liye sUrijI se pUchA ki pUjyavara ! rAjasiMha bAlyAvasthA meM hI sAdhu ucita kArya karatA hai isakA kyA kAraNa hai ? sUrijI ne apane nimitta jJAna se kahA mAtA rAjasiMha ne pUrva janma meM dIkSA kI ArAdhanA kI hai| ataH isako dIkSA para anurAga hai| mAtA tU bhI dhanya hai ki terI kukSI se rAjasI jaisA putra paidA huA hai jo kabhI rAjasI dIkSA legA to jainadharma kI prabhAvanA ke sAtha jagata kA uddhAra karane vAlA hogA ityaadi| sUrijI ke vacana sunakara mAtA ke dila meM AyA ki yaha rAjasI kahIM dIkSA na le le ataH isakI zAdI jaldI se kara denI cAhiye / basa phira to derI hI kyA thI pahile se hI rAjasI kI zAdI ke liye kaI prastAva Aye huye the| zAha pethA ne eka likhI par3hI zroSThi kanyA ke sAtha rAjasI kA sambandha ( sagAI ) karadI / isa bAta kI khabara jaba rAjarsa ko huI to usane apanI mAtA se kahA ki mAtA! pitAjI mujhe jAla meM phaMsAnA cAhate haiM para maiM hargija isa saMsAra rUpI jAla meM na phaMsUgA | mAtA ne kahA beTA kyA vivAha karanA jAla hai ? putra ne kahA hAM mAtA maiM samajhatA hU~ ki-vivAha karanA jAla hai ? mAtA-yadi saMsAra meM koI vivAha na kare to phira saMsAra cale hI kaise ? putra-mAtA maiM saMsAra kI bAta nahIM karatA hU~ maiM to apanI bAta karatA huuN| mAtA-tU zAdI nahIM karegA to kyA sAdhu banegA ? putra-hAM mAtA maiM to dIkSA luuNgaa| mAtA-khaira dIkSA le to dampati donoM sAtha meM hI lenA zAdI to kara le varanA hamArI mAMga jAne meM acchA nahIM lgegaa| mAM beTA meM bAteM ho hI rahI thIM ki itane meM pethAzAha gharapara A gayA aura pUchA ki Aja mAM beTA kyA bAteM kara rahe ho / mAtA bolI ApakA putra kahatA hai ki mujhe zAdI nahIM karanI hai mujhe to dIkSA lenI hai ? zAha pethA ne kahA ki dIkSA lenI hai to bhI zAdI to karale phira saba ghara vAloM ke sAtha meM hI dIkSA lenaa| rAjasI ne socA ki jo kamoM kI rekhA hai vaha to kisI ke bhI TAlI Tala hI nahIM sakatI hai aura isa nimitta kAraNa se hI sabakA kalyANa hone vAlA ho vo bhI kauna kaha sakatA hai ? jaba mAtA pitA kA itanA Agraha hai to hone do zAdI agara mere dIkSA kA yoga hai to zAdI se ruka bhI nahIM sakegA jisake liye jambukuMvara banakuMvara Adi aneka mahApuruSoM ke udAharaNa vidyamAna hai| rAjazI ke mAtA pitA ne bar3e hI samAroha ke sAtha rAjasI kA vivAha kara diyaa| idhara to rAjazI ke lagna ko pUrA eka mAsa bhI nahIM huA thA ki udhara se AcAryazrI siddhasUrijI mahArAja bhramaNa karate hue punaH OMkAra nagara meM padhAra gaye / sUrijI kA upadeza hamezA tyAga vairAgya para hotA thA aura Apa yaha bhI pharamAyA karate the ki saMsAra meM jIva moha evaM mamatva se dukhI banatA hai taSNa to aisI vaitaraNI hai ki manuSya samama jAne para bhI tRSNA ke vazIbhUta banA huA isa prakAra vicAra karatA hai ki / 470 1 [mAtA beTA kA saMvAda Teubraryorg
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ajaM kalaM paraM purArI, purisa ciMtaMti atthI saMpati / aMjali gaI bho tuaM,gallatamAyuH na picchti|| are bhavya ! tU Aja kala parasoM bhaura varSAntara meM dharma karane kA vicAra karatA hai para aMjalI ke jala kI bhAMti terA Ayu kSINa hotA jArahA hai isakA bhI kabhI vicAra kiyA hai tIrthakkara devoM ne so spaSTa pAni khule zabdoM meM pharamAyA hai ki / manuSya kA AyuSya asthira hai jaise ki dumapattae paMDuyae jahA, nivaDai rAigaNANa accae / evaM maNuyANa jIviyaM, samayaM goyama ! mA pamAe // 1 // kusago jaha osabiMdue, thovaM ciTTai laMvamANae / / evaM maNuyANa jIviyaM, samayaM goyama ! bhA pamAe // 2 // arthAta AyuSya kA kSaNa bhara kA bhI vizvAsa nahIM hai ataH dharma karane meM kSaNamAtra kI bhI dera na karanI cAhiye na jAne kSaNAntara kyA hotA hai kahA hai ki-"dhammasyatvaratA gatiH" ityAdi sUrijI kA vairAgyamaya upadeza suna kara jaise koI siMha nidrA se jAgakara sAvadhAna ho jAtA hai vaise hI rAjasI sAvadhAna ho gayA aura apane mAtA pitA ke pAsa jAkara dIkSA kI anumati maaNgii| para mAtA pitA aura eka mAsa kI paraNI navavadhU vagairaha kaba cAhate the ki rAjasI isa 16 varSa kI yuvaka vaya meM hamako chor3a kara dIkSA lele parantu rAjasI kA hRdaya to bAlyAvasthA se hI dIkSA ke raMga se raMgA huA thA vaha isa saMsAra rUpa kArAgRha meM kaba rahane vAlA thaa| rAjasI ne apanI strI ko isa kadara yukti se samajhAI ki vaha dIkSA lene ke liye taiyAra ho gaI isa hAlata meM rAjasI ke mAtA pitA saMsAra meM kaba rahane vAle the ataH unhoMne rAjasI ko pUchA ki ghara meM karor3oM rupaye kI lakSmI hai usa kA kyA karanA cAhiye ? rAjasI ne kahA pitAjI ! zAstroM meM sAtakSetra kahe hai usameM lagAkara punyopArjana kIjiye dUsarA to isakA ho hI kyA sakatA hai| zAha pethA ne eka eka koTI dravya to apanI sAtoM putriyoM ko de diyA kucha dIkSA ke mahotsava ke lie rakha liyaa| zeSa dravya sAtoM kSetra meM jahAM jaisI AvazyakatA thI lagA diyA isa prakAra sUrijI kA upadeza aura rAjasI kA tyAga vairAgya dekha aura bhI 23 naranArI dIkSA lene ko taiyAra ho gaye / isa suavasara para jina maMdiroM meM aThAI mahotsava pUjA prabhAvanA mvAmibAtsalya aura sAdharmI bhAiyoM ko paharAmaNI yAcakoM ko dAna dIna dukhiyoM kA uddhAra vagairaha kAryoM meM pAMca karor3a dravya vyaya kiyA / tadanantara zubhamuhUrta meM rAjasI Adi 27 naranAriyoM ne sUrijI ke zubha hastavinda se bhagavatI jainadIkSA grahaNa karalI / zubha kArya se jainadharma ko khUba hI prabhAvanA huI aura ghara-ghara meM jainadharma kI bhUri-bhUri prazaMsA hone lgii| sUrijI ne rAjasI kA nAma 'guNacandra' rakha diyA jo "athAnAma tathA guNa" vAlI kahAvata ko caritArtha karatA thaa| kAraNa rAjasI meM saba guNa candra ke samAna nirmala the| muni guNacandra sUrijo ke vinayavAna ziSyoM meM eka thA / gurukula vAsa meM raha kara sUrijI kI AjJA kA bhalI bhAMti ArAdhana kiyA karatA thA / munijI ne pUrvabhava meM sarasvatI devI kI acchI ArAdhanA kI thI ki isa bhava meM bhI vaha varadAI ho gaI alpa samaya meM vartamAna jainAgamoM kA adhyayana kara liyaa| itanA hI kyoM para vyAkaraNa, nyAya, tarka, kAvya aMlakAra chanda vagairaha ke bhI dhuraMdhara vidvAna ho gaye tathA svamata ke hain E sarijI kA upadeza-] 471
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 lAvA paramata ke sAhitya kA bhI Apane ThIka adhyayana kara liyA thA / zAstrArtha aura vAdavivAda meM ApakA tarka evaM yuktivAda itanA prabala thA ki prativAdI Apake sAmane sadaiva nata mastaka hI rahate the / jaba suni guNacandra kI 24 varSa kI Ayu arthAt 8 varSa kI dIkSA paryAya huI to AcArya siddhasUri ne apanA puSyanajadIka jAkara tathA munagurAcandra ko sarvaguNa sampanna dekha kara sUrimaMtra kI ArAdhanA pUrvaka upakeza pura ke zrIsaMgha ke mahotsava ke sAtha caturvidha zrIsaMgha ke samakSa devI saccAyikA kI sammatipUrvaka muniguNacandra ko sUpada se vibhUSita kara ApakA nAma AcArya ratnaprabhasUri rakha diyA jo isa gaccha meM kramazaH rinAmAvalI calI ArahI thI / eka samaya Apa zrI ne prathama ratnaprabhasUri kA jIvana par3hA to ApakI AtmA para kAphI prabhAva par3A aura Apane apanA dhyeya zAsana unnati kA banA liyA / zrAcArya ratnaprabhasUri mahAna pratibhAzAlI vidvAna aura zAsana kI prabhAvanA karane vAle the na jAne isa nAma meM hI aisA camatkAra rahA huA thA ki gacchanAyaka hote hI ApakA sitArA adhika se adhika camakane laga jAtA thA / sUrijI ne marudhara ke pratyeka grAmoM meM vihAra kara sarvatra janatA ko dharmopadezarUpI sudhArasa kA pAna karAyA / upakezapura, vijayapaTTana, mADabyapura, nAgapura, medanIpura, zaMkhapura, kurcapurA, harSapurA, mugdhapura, khaTakUpapura, vairATapura, dAbAvatI, pAlikApurI, koraMTapura, bhinnamAla, zivagar3ha, satyapurI. jAvalIpura, candrAvatI, zivapurI, aura padmAvatI vagairaha choTe bar3e grAmoM meM bhramaNa kiyA isa vihAra ke andara kaI mumukSuoM ko dIkSA dI, kaI mandiroM kI pratiSThA krvaaii| kaI jIrNa mandiroM kA uddhAra karavAyA ityAdi dharma pracAra bar3hAte huye kramaza: Apane padmAvatI nagarI meM caturmAsa karake janatA ko khUba upadeza diyA eka samaya Apane tIrthAdhirAja zrIzatru jaya ke viSaya khUba prabhAvazAlI vyAkhyAna dete huye pharamAyA ki pUrva jamAne meM kaI rAjA mahArAjA evaM seTha sAhUkAroM ne isa tIrtha kI yAtrA nimitta bar3e 2 saMgha nikAla kara evaM saMghapati banakara aneka sAdharmI bhAiyoM ko yAtrA karavA kara ananta sunyopArjana kiye the / saMghapati pada koI sAdhAraNa pada nahIM para isa pada ko tIrthaGkaradeva ne bhI namaskAra kiyA hai ityAdi / Apake upadeza kA prabhAva janatA para isa kadara huA ki saba kI bhAvanA tIrthayAtrA kI ora jhuka gaI / usI sabhA meM prAgvavaMzIya mantrI rANaka bhI thA usane khar3e hokara arja kI ki he pUjyavara / merI icchA hai ki maiM punIta tIrtha zrIzatru jaya giranArAdi tIrthoM kI yAtrA nimitta saMgha nikAlUM ataH mujhe zrIsaMgha AjJA pradAna karAve sUrijI ne kahA rANaka tU bar3A hI bhAgyazAlI hai / jJAniyoM ne pharamAyA hai ki manuSya kA AyuSya asthira hai, lakSmI kA svabhAva caMcala hai| isameM jo kucha sukRta kArya bana jAya vahI acchA hai ityAdi / usa sabhA meM aura bhI kaI bhAiyoM kI bhAvanA saMgha nikAlane kI thI para saba se pahile maMtrI rANA ne arja kI zrataH zrIsaMgha kI tarapha se maMtrI rANA ko ho Adeza milA / mantrI rANA ne apanA mahobhAgya samajhakara sUrijI ko vandana kara apane makAna para AyA / mantrI rANA ke pANDavoM ke sadRzya pAMca putra the unako bulAkara saMgha nikAlane ke liye pUchA to unhoMne bar3I prasannatA ke sAtha kahA ki pitAjI / Apa ke upArjana kiyA huA dravyapara hamArA kucha bhI adhikAra nahI hai aura Apa apanA dravya ko isa prakAra sukRta meM lagAveM isa meM hama logoMko bar3I bhArI khuzI hai aura saMgha ke liye sAmagrI ekatra karane ke liye Apa jo hukuma pharamAyeM use karane ke liye hama saba bhAI kaTivaddha taiyAra hai| ataH maMtrI rANA ne khuza hokara putroM ko alaga-alaga kAma kA jimmA de diyA ataH ve apane kAma ko saphala 472 [ zrI maMtrI rANA kA saMgha www.janeibrary.org
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 banAne meM laga gye| maMtrI rANA usa samaya vRddhAvasthA meM thA rAja kA kAma putra ko soMpa kara Apa nirvRti se dharmArAdhanA karatA thA tathApi mantrI calakara rAjA ke pAsa gayA aura rAjA ne maMtrezvara kI bahuta prazaMsA kI aura kahA ki rANA tU bar3A hI bhAgyazAlI hai / isa punya kArya ko karake tUne apane jIvana ko saphala banA liyA hai / aba isa saMgha ke liye jo kucha sAmAna kI AvazyakatA ho vaha binA saMkoca rAja se lejAnA tAki itanA lAbha to mujhe bhI mile / mantrI ne kahA rAjan ! yaha saba gurudeva kI pUrNa kRpA kA hI phala hai aura ApakI meharabAnI evaM udAratA ke liye maiM ApakA upakAra samajhatA hU~ aura Apa zrImAnoM kI kRpA se hI merA prAraMbha kiyA kArya saphala hogA para eka khAsa merI prArthanA hai ki hujUra khuda isa saMgha meM padhAreM kyoMki dharma sabakA eka hai deva saba kA eka hai aura tIrtha sabakA eka hai / pUrva jamAne meM bar3e-bar3e narezoM ne saMgha sahita isa mahAna tIrtha kI yAtrA kI hai / ataH merI prArthanA para maMjUrI hukma pharamAnA cAhiye / isa para rAjA ne kahA rANA maiM saba dharmoM ko saka hI samajhatA hU~ phira bhI jainadharma para merA adhika anurAga hai / zrApake AcArya evaM sAdhu bar3e hI tyAgI vairAgI haiN| inake upadeza janakalyANa ke liye hotA haiN| ataH maiM dharma meM kisI kAra kA bheda kahIM sAmatA hU~ jisameM bhI tIrthoM ke liye to bheda ho hI nahIM sakatA hai| jaise hamAre gaMgAtIrtha hai vaise Apake zatrujayatIrtha hai para kahA hai ki 'rAjezvarI nrkeshvrii'| mere jaisoM kI takadIra meM aise tIrtha kI yAtrA kahA~ likhI hai / hamatoM caurAsI ke kIr3e caurAsI meM hI bhramaNa kareMge yathArtha saMgha meM calane ke liye abhI to maiM kucha nahIM kahatA hU~ samaya para bana sakA to maiM vicAra avazya karUMgA ityAdi / mantrI ne kahA rAjan ! dharma to khAsa rAjAoM kA hI hai aura 'yathA rAjA tathA prajA' / rAjA ke pIche hI prajA meM dharma kA utsAha bar3hatA hai| agara Apa isa saMgha meM padhAreMge to janatA meM kitanA utsAha bar3ha jAyagA jisakI kalpanA abhI nahIM kI jA sakatI hai parantu isakA lAbha to Apako hI milegaa| jaba Apa samajhate ho ki 'rAjezvarI so narakezvarI' taba to isa narka ke dvAra banda karane ke liye Apako isa dharma kArya meM adhika utsAha se bhAga lenA cAhiye / Apa khuda hI samajhadAra haiM maiM Apako adhika kyA khuuN| yadi Apa merI prArthanA ko svIkAra karaleM to merA utsAha aura bhI bar3ha jAyagA / isako bhI Apa soca liijiye| rAjA ne kahA ThIka hai rANA meM isa bAta kA vicAra avazya kruuNgaa| maMtrI ne kahA vicAra karanA to parAdhInoM ke liye hai Apa svAdhIna haiN| mujhe to pUrNa vizvAsa hai ki Apa merI prArthanA ko avazya svIkAra kareMge / rAjA-jaba tujhe vizvAsa hai to adhika kahane kI jarUrata hI kyA hai / ityAdi vArtAlApa huaa| bAda maMtrI rAjA ko praNAma kara apane sthAna AgayA tathA samaya pAkara sUrijI se bhI nivedana kara diyA ki kabhI rAjA vyAkhyAna meM Ave to Apa bhI isa bAta kA upadeza kareM kyoMki rAjA saMgha ke sAtha calane se janatA para acchA prabhAva pdd'egaa| maMtrIzvara ke kuzalatA pUrvaka kArya karane vAle pAMca putra the| pAsa meM puSkala dravya thA aura rAjA kI pUrI madada phira to kahanA hI kyA thA maMtrI ne alaga-alaga kAma saba ke supurda kara diyA aura ve loga saMgha ke lie sAmagrI juTAne meM laga gye| maMtrI rANA ke putroM ne jahAM-jahAM sAdhu sAdhviyAM virAjamAna the vahAM-vahAM apane yogya manuSyoM ko vinatI ke liye bheja diye tathA zrIsaMgha ke liye pratyeka grAma nagara meM AmaMtraNa patra bhijavA diye| usa maMtrI kA rAjA ko upadeza / 473
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa samaya janatA kI dharmaprati kaisI bhAvanA thI vaha isa zubha kArya se jJAta ho jAyagI ki AmaMtraNa patra se hajAroM nahIM para lAkhoM bhAvuka janoM ne padmAvatI nagarI kI ora prasthAna kara diyaa| zubhamuhUrta mArgazIrSa zukla saptamI ke dina maMtrI rANA ke saMghapatitva meM aura AcArya siddhasUri ke nAyakatva meM saMgha ne prasthAna kara diyaa| saMgha kA ThATha dekha rAjA jaitrasiMha ke mana meM itanA utsAha bar3ha gayA ki vaha apanI rAnI ko lekara saMgha meM zAmila ho gyaa| phira to kahanA hI kyA thA tIrtha para pahuMce vahA~ taka to isa saMgha meM 5000 sAdhu sAdhviyAM aura pAMca lakSa manuSyoM kI saMkhyA hogaI thii| cha0 rI0 pAlI saMgha meM kitanA aAnanda AtA hai isa bAta kA anubhava to unhIM logoM ko hotA hai ki jo yAtrA ko yAtrA samajha kara nivRtti bhAva se do-do cAra-cAra mAsa sAdhuoM kI bhAMti bhramaNa kara Ananda lUTate haiM kyoMki yAtrA meM indriyoM kA damana, kaSAyoM para vijaya, Arambha se niti, brahmacaryA kA pAlanA, guru sevA, prabhu pUjA, svarmiyoM kA samAgama, aura jJAna dhyAna kA karanA ityAdi aneka lAbha milatA hai| yahI kAraNa hai ki tIrtha yAtrA dharma kA eka khAsa aMga samajhA gayA hai / usa jamAne meM saMgha binA yAtrA honI kaThina thI aura aise saMgha kabhI-kabhI bhAgyazAlI hI nikAlate the / ataH janatA meM utsAha kI taraMge uchala rahI thiiN| Aja kala to yAtrA nAma mAtra kI raha gaI hai| pUrvokta guNa khojane para bhI zAyada hI milate hoMge ? yadyapi saba loga eka se nahIM / hote haiM para jo pUrva jamAnA meM logoM kI dharma para zraddhA aura Atma-kalyANa kI rucI thI vaha bahuta kama raha gaI hai isameM karmoM kI bahulyatA ke alAvA kyA ho sakatA hai phira bhI yaha rAstA itanA uttama hai ki kabhI-kabhI Atma vikAsa kI lahara Aya hI jAti hai / ___usa jamAne ke andara jainoM ke gharoM meM aisA paisA hI nahIM AtA thA ki kukSetra meM lagA sake / yAtrArtha jo paise kharca kiye jAte the ve sAdharmI bhAiyoM ke tathA deza bhAiyoM ke hI kAma meM Ate the| zrAja hajAroM lAkhoM rupaye relve ko diye jAte haiM ve videzoM meM to jAte hI haiM para usakA vahAM bhI durupayoga hI hotA hai / jo bhAva aura Ananda guru mahArAja ke sAtha charI pAlI yAtrA meM AtA hai vaha relave se yAtrA karane meM nahIM AtA hai / bhalA pahile jamAne meM jIvana bhara meM eka hI yAtrA karate hoMge para ve eka bAra kI yAtrA meM itane pAka evaM pavitra bana jAte the ki kiye hue karmo kA prakSAlana kara phira pApa nahIM karate the| para Aja sAlosAla yAtrA karane vAle na to vahAM jAkara pApa dhote haiM aura na vApisa Akara pApa se Darate haiM / Aja kI yAtrA ko to eka vyasana evaM musAphirI hI kahI jAtI hai / hA~ saba sarIkhe nahIM hote haiM para mukhyatA meM Aja kala kA hAla aisA hI hai / para kaI loga Atma bhAvanA vAle bhI hote haiM / saMgha kramazaH gAMva nagara evaM tIrtho ke darzana pUjana dhvaja mahotsava jIrNoddhAra evaM dIna dukhiyoM kA uddhAra karatA jA rahA thaa| rAstA meM aneka rAjA mahArAjA evaM zrIsaMgha kI ora se acchA svAgata ho rahA thA / kramazaH zrIsiddhagiri ke dUra se darzana karate hI bhAvukoM ke hRdaya kamala vikAsAyamAna hogaye / caturvidha zrIsaMgha ne mila dravya bhAva se tIrtha vandana pUjana kiyaa| tatpazcAt tIrtha para jAkara bhagavAna AdIzvara ke darzana sparzana kara cirakAla ke manorathoM ko saphala kiyaa| isa tIrtha ko suna kara Asa pAsa ke choTe bar3e aneka saMgha vahAM Aye aura pATha dina taka aSTanhikA mahotsava pUjA prabhAvanA svAbhivAtsalyAdi vividha prakAra se bhakti kI aura bhI karane yogya sava vidhAna kiyA tatpazcAt giranArAdi kSetroM kI sparzanA kii| sUrijI mahArAja ne apane pAI sAdhuoM ke sAtha lATa saurASTra pradeza meM vihAra karane ke kAraNa vahAM hI raha gaye aura For Private & Personal use only [ zrI saMgha za jaya tIrtha para .org 574 Jain Education international
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 dUsare sAdhu evaM saMgha lauTa kara punaH padmAvatI aaye| maMtrIrANA ne saMgha ko svAmivAtsalya ke sAtha eka eka sonA mohara aura pAMca pAMca sera laDDU kI prabhAvanA dI aura saMgha ke caraNoM kI raja apane sira para lagA kara apane jIvana ko saphala banAyA / dhanya hai isa prakAra zAsana kI prabhAvanA karane vAle nararatnoM ko| yaha to eka saMgha kA hAla yahAM likhA hai / para isa prakAra to aneka prAntoM evaM nagaroM se kaI AcArya evaM munivaroM ke upadeza se choTe bar3e kaI saMgha nikAlA karate the| kAraNa usa samaya eka prAnta se dUsare prAnta meM eka do manuSyoM se AnA jAnA muzkila thA / lUTa pATa kA bhaya rahatA thaa| tathA yAtrArtha athavA vyApArArtha AnA jAnA hotA to isI prakAra hajAroM lAkhoM AdamiyoM ke saMga se hI jAnA thAnA banatA thA / dUsare usa samaya logoM meM dharmabhAvanA bhI bahuta thI tIsare vaha loga the bhI halukarmI caturtha unake vyApArAdi saba kArya nyAya evaM nIti pUrvaka the ki lakSmI to unake ghara meM dAsI hokara rahatI thii| unakA jIvana sAdA evaM sarala thA ki ve dUsare kAmoM kI apekSA dharmakArya meM dravya vyaya karanA adhika pasanda karate the| ina zubha adhyavasAyoM ke kAraNa ve saMsAra meM khUba phale phUle rahate the aura dharmakAryoM meM sadaiva aprabhAga lete the / ___ astu / AcArya ratnaprabhasUri ne lATa saurASTra meM vihAra kara sarvatra jaina dharma kI jAgRti evaM prabhA. vanA karate huye kaccha pradeza meM padArpaNa kiyA / sUrijI ke padhArane se sarvatra cahala-pahala maca gii| upakezavaMziyoM kI saMkhyA sarvatra prasarita thI, ve loga ratnaprabhasUri kA nAma suna kara prathama ratnaprabhasUri kI smRti kara rahe the| sUrijI mahArAja ke upadeza se kaccha ThIka jAgRta hokara apane Atma-kalyANa meM laga gayA / bAda vahAM se Apane sindha ko pavitra banAyA / sindha meM bahuta se sAdhu bhI vihAra karate the| jaba sUrijI mahArAja devapura, AloTa, Dabarela, khakhoTI, naravara hote huye zivanagara meM pdhaare| vahAM kA rAjA kuMtalAdi zrIsaMgha ne sUrijI kA khUba hI samAroha ke sAtha svAgata kiyA / sUrijI ke padhArane se janatA meM eka prakAra kI nayI cetanatA pragaTa huI aura utsAha bar3ha gyaa| eka dina sUrijI vyAkhyAna de rahe the, kisI anya dharmI ne prazna kiyA ki sUrijI mahArAja Apa nizcaya ko mAnate ho yA vyavahAra ko ? sUrijI ne uttara diyA ki hama nizcaya aura vyavahAra donoM ko yugapAta samaya mAnate haiM kyoMki vyavahAra binA nizcaya pragaTa nahIM hotA hai. taba nizcaya binA vyavahAra cala nahIM sakatA hai| ataH nizcaya aura vyavahAra donoM ko mAnanA hI samyak mArga hai| pRcchaka-pUjya ! yaha to mizra mArga hai| maiMne to sunA hai ki eka mArga para nizcaya kiye binA kalyANa nahIM hotA hai to phira Apa jaise vidvAna mizra mArga kI zaraNa kyoM lete ho ? sUrijI-ekAntavAda se kalyANa nahIM, para kalyANa syAdvAda se hotA hai / arthAta akele nizcaya se kucha nahIM hotA hai taba akele vyavahAra se bhI kArya kI siddhi nahIM hai / hAM, nizcaya ke anusAra vyavahAra calatA hai para vyavahAra ko chor3a dene para akelA nizcaya bhI kucha nahIM kara sakatA hai / nizcaya meM to Apake vyAkhyAna sunanA thA, para yahAM Ane kA vyavahAra evaM udyama kiyA taba vyAkhyAna suna sake ho / pRcchak-mahArAja ! maiM eka nizcaya ko hI mAnane vAlA huuN| cAhe vyavahAra na kare, para nizcaya meM jo hone vAlA hotA hai vahI hokara rahatA hai / jaise eka manuSya nizcayavAdI thA aura jaMgala gayA thaa| vahA~ bhUmi khodate use khajAnA minA, para usane lain Ed nizcaya aura vyavahAra ] www475rary.org
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa socA ki isako uThA kara le jAne kA vyavahAra (udyama) kyoM kiyA jAya / nizcaya meM likhA hogA to Apase hI ghara para A jaaygaa| basa usa khajAne ko chor3a ke A gyaa| rAtri meM apanI aurata se saba hAla sunaayaa| usa samaya gupta rahA huzrA eka cora bhI sunatA thaa| usane seThajI ke batalAye huye sthAna para jA kara dekhA to vahA~ eka carU thaa| khajAnA nikAlane kI garaja se usameM hAtha DAlA to usa khajAne meM sA~pa bicchU ke rUpa meM cora ko kATa khAyA / cora ne socA ki seTha ne mujhe mArane kA upAya kiyA to isako lejA kara saMTha para DAlA jAya ki vaha svayaM mara jAya / basa, cora ne usa khajAne ko lejA kara sote huye seTha para DAla diyA ki vaha punaH khajAnA ho gayA arthAt nizcaya rakhA to nidhAna ghara para A gyaa| ataH nizcaya hI ko mAnanA ThIka hai / yadi nizcaya meM nahIM hai to vyavahAra ulTA nukasAna kA kAraNa bana jAtA hai / jaise eka mUSaka ne vyavahArika udyama kara eka chabar3e ko kATA andara thA sarpa / mUSaka ko bhakSaNa kara gayA / ataH merI mAnyatA ke anusAra eka nizcaya hI pradhAna hai| sUrijI ne kahA ki aise to vyavahAra kI pradhAnatA ke bhI anekoM udAharaNa mila sakate haiN| jaise Apa yahA~ se jAne kA udyama na kareM, phira kaise makAna para pahu~ca sakate haiM / rasoI kI saba sAmagrI hone para bhI banAne kA udyama na kareM phira kaise rasoI bana sakatI hai| bhojana kA grAsa muha meM DAlA hai para use gale utArane kA udyama na kareM phira vaha kaise kSudhA ko zAnta kara sakatA hai / ityAdi aneka udAharaNa vidyamAna haiM ki vyavahAra binA nizcaya kAma nahIM detA hai| hAM, nizcaya se hI vyavahAra calatA hai| jaise nizcaya kArya hai taba vyavahAra kAraNa hai para kAraNa vinA kArya bana nahIM sakatA hai jaise eka bhAI nizcaya ko pradhAna mAna kara vyavahAra kA anAdara karatA thA taba dUsarA bhAI vyavahAra ko pradhAna samajha kara nizcaya ko nahIM mAnatA thaa| ina donoM meM isa viSaya para kAphI vAda-vivAda ho gayA / ataH ve rAjA ke pAsa iMsApha karavAne ke lie gaye / donoM kI bAteM suna kara rAjA vicAra meM par3a gayA ki aba maiM kisako saccA aura kisako jhUThA kahU~ / rAjA ne isa kArya ko pradhAna para chor3a diyA jo syAdvAda siddhAnta ko mAnane vAlA thA / pradhAna ne eka mAsa kI tArIkha DAla dI / itane samaya meM eka choTA-sA kamarA banAyA, usakI dIvAra meM eka choTA-sA AlA rakkhA,usameM eka chAvameM cAra laDDU aura jala kA eka korAghar3A bharakararakha diyA aura usa para patthara cunA aisA lagA diyA ki kisI ko mAlUma na par3e / jaba eka mAsa ke anta meM una donoM kI pezI huI aura ve donoM hAjira huye to una donoM ko usa kamare meM DAla kara kapATa banda kara diye / unakI vArtAlApa sunane ko eka gupta zrAdamI ko rakha diyaa| nizcayavAdI to cupacApa so gayA para vyavahAravAdI ne kahA-bhAI sone se kyA hogA kucha udyama ( vyavahAra ) kariye / nizcayavAdI ne kahA-vyavahAra meM kyA dharA hai| Akhira to nizcaya hogA vahI hogA / khaira vyavahAravAdI ne do dina udyama kiyA kucha prAptI nahIM huI para tIsare dina kamare ke bhItara eka dIvAra para mukkA mArane para mAlUma huA ki yahA~ polAra hai| usane hAtha se yA lohe kI cAbI se bhIMta ko khodA aura cunA evaM patthara ko haTAyA to andara laDDU aura jala pAyA / taba nizcayavAdI ko kahA bhAI terA nizcaya to mara jAne ke alAvA koI phala nahIM detA hai, para dekha mere vyavahAra se laDDU aura jala mila gayA hai / uTha ise khA kara prANa bacA le ! basa cAra laDDU meM se do nizcayavAdI ko de diye aura do apane le liye / nizcayavAdI laDDU tor3a kara khAne lagA to laDDU ke andara eka bahumUlya ratna nikalA jisako gupta rUpeNa aMTI meM dabA liyA / cauthe dina una donoM ko kacaharI meM Jain EVO & International For Private & Personal use only [pradhAna ke insApha kI yukti.org
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 bulAyA aura pUchA ki tumhArA iMsApha ho gayA ? donoM ne kahA ki acchI taraha se yAnI vyavahAravAdI bolA ki merA vyavahAra hI pradhAna hai ki donoM ke prANa bacAye / nizcayavAdI ne kahA merA nizcaya hI pradhAna hai ki amUlya ratna hAtha laga gyaa| isa para pradhAna ne kahA ki tuma donoM milakara caloge to hI phala prApta hogA / yadi udhama na karatA to bhojana evaM ratna kahAM se milatA, phira bhI vyavahAra kA phala kevala laDDU aura jala jitanA hI thA, para nizcaya kA phala ratna tulya hai / ataH nizcaya ko pragaTa karane ke liye vyavahAra ko upAdeya mAnA kro| donoM maMjUra kara apane meM sthAna cale gye| sUrijI mahArAja ke udAharaNa ne pRcchaka para hI nahIM para Ama sabhA para bhI bar3A bhArI prabhAva DAlA aura syAdvAda para janatA kI vizeSa zraddhA ama gaI / samaya parivartanazIla hai| pUrva jamAne meM nizcaya ko mukhya aura vyavahAra ko gauNa samajhA jAtA thA / usa samaya duniyAM ko itanA soca phikra evaM ArtadhyAna nahIM thA / arthAt kucha bhI hAni lAbha hotA to bhI itanA harSa zoka nahIM hotA thA kAraNa ve jAna jAte the ki nizcaya se aisA hI hone vAlA thA para jaba se nizcaya ko gauNa aura vyavahAra ko mukhya mAnA jAne lagA taba se janatA meM soca phikra aura ArtadhyAna bar3hane laga gayA / kAraNa jisa sukha dukha kA kAraNa karma samajhA jAtA thA usake badale vyakti ko samajhA jAne lagA / isase hI ApasI rAga-dveSa vaira-virodha ko vRddhi huI hai ataH jainadharma ke siddhAnta ke jAnane bAloM ko nizcaya ko pradhAna aura vyavahAra ko gauNa kI mAnyatA rakhanI cAhiye saMcita karma samajha samabhAva se bhoga leve / ataH nizcaya para aDiga rahanA cAhiye / sukha dukha ko pUrva AcArya ratnaprabhasUri ne prathama ratnaprabhasUri kI taraha kaI mAMsa madirA seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kiye| kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThA krvaaii| kaI bAra tIrthoM kI yAtrA nimitta saMgha nikalavAye / kaI bAdI prativAdiyoM ke sAtha zAstrArtha kara jainadharma kI vijaya vaijaMtI dhvajA phaharAI aura aneka mumukSutroM ko dIkSA de zramaNa saMgha meM vRddhi kI / sindha bhUmi usa samaya upakezagacchajacAryoM kI eka bihAra bhUmi thI / vahAM se paMjAba bhUmi meM padhAra kara apane sAdhuoM kI sAra-saMbhAla kI aura dIrgha samaya se vahAM jainadharma ke pracArArtha kiye huye kAryoM kI sarAhanA kara unake utsAha ko bddh'aayaa| sAvatthanagarI meM mahAmahotsavapUrvaka kaI yogya muniyoM ko padastha banAye vahAM se takSilAdi nagaroM meM bihAra kiyA aura zAlIpura ke maMtrI mahAdeva ke saMgha ke sAtha sammetazikharajI kI tIrthoM kI yAtrA kI aura rAjagRha campA bhaddalapura pAvApurI kAkaMdI vizAlAdi pUrva kI yAtrA karate hue kaliMga meM padhAre ku~vAra ku~vArI vagairaha kSetroM kI sparzanAkara zrAvaMtI medapATa meM dharmopadeza karate huye punaH marudhara kI ora pdhaare| AcArya ratnaprabhasUri marudhara meM vihAra karate hue eka samaya vIrapura nagara kI ora padhAre vIrapura meM nAstika vAmamArgiyoM kA khUba aDDA jamA huA thA vahAM kA rAjA vIradhavala una nAstikoM ko mAnane vAlA thA yathA rAjAstathA prajA 1 isa yukti anusAra nagara ke bahuta loga una pAkhaNDiyoM ke bhakta the / zrAcArya ratnaprabhasUri ( prathama ) zrAdi zrAcAryoM ne vAmamArgiyoM ke mithyA dharma kA unmUlana kara diyA thA para phira bhI aise zrajJAta nagaroM meM una logoM ke akhAr3e thor3A bahuta pramANa meM raha bhI gaye the para unake lie bhI jainAcAya kA khUba joroM se prayatna thA / aura isa liye hI sUrijI kA padhAranA huA thA / vIrapura ke rAjA kA ku~vara vIrasena kI zAdI upakezapura kI rAjakanyA sonaladevI ke sAtha huI thI Jain E sUrijI bIrapura nagara meM ] www.grary.org
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sonaladevI jainadharma kI pakkI zrAvikA thI usane apane zvasurAla meM jainadharma kA prabhAva ko acchI taraha se kailA diyA thA AcArya ratnaprabhasUrijI usa sonaladevI kI vinatI se hI padhAre the jaba sonaladevI koM mAlUma huA ki AcArya ratnaprabhasUri padhAra rahe haiM to usane guru mahArAja ke svAgata kI acchI taiyArI kI tathA vahAM ke zrIsaMgha ne bhI sUri jI mahArAja kA sundara svAgata kiyA aura sUrijI ko nagara praveza krvaaye| sarijI kA vyAkhyAna sadA huA karatA thA ApakA upadeza meM na jAne aisA koI jAdU thA ki vahAM ke rAjaku~vAra vIrasenAdi bahuta se nara nAriyoM ko jainadharma kI dIkSA dekara una saba kA uddhAra kiyaa| rAja. ku~vAra vIrasena ko dIkSA dekara sUrijI ne unakA nAma muni somakalAsa rakhA thA muni zomakalasa dIkSA lete hI jJAnAbhyAsa karane meM laga gayA muni somakalasa ne pUrva janma meM umvala bhAvoM se jJAnapada evaM sarasvatI kI ArAdhanA kI thI ki thor3A hI samaya meM vidvAna bana gayA ataH sUrijI ne somakalasa ko upAdhyAya pada se vibhUSita kara diyaa| upAdhyAya somakalasa kA vyAkhyAna bar3A hI madhura rocaka aura yukti purasara thA ki sunane vAloM para bar3A hI prabhAva par3atA thA itanA hone para bhI upAdhyAyajI gurukulavAsa se dUra rahanA nahIM cAhate the eka samaya sUrijI ne sindha prAnta meM vihAra kiyA rAstA meM choTe choTe gAMva Ane ke kAraNa upAdhyAya somakalasa ko kaI sAdhuoM ke sAtha alaga bihAra karavAyA ataH upAdhyAyanI eka dina vihAra kara par3asolI grAma jA rahe the parantu grAma meM nahIM pahu~cane pahale hI sUrya asta ho gayA ataH sAdhu vRkSoM ke nIce Thahara gaye upAdhyAya jI pAsa hI meM nirjIva bhUmikA dekhI to vahAM Thahara gaye parantu vahAM the zmazAna rAtri samaya jaba Apa dhyAnAsthita the to eka devI mahA bhayaMkara rUpa banA kara upAdhyAyajI ke pAsa AI aura mArI krodha ke kaI upadrava karane zurU kiye para upAdhyAyajI the vIra kSatrI ve apane dhyAna se tanaka bhI kSobha na pAye-ataH devI hatAza hokara eka sundara devAMganA kA rUpa banA kara anukUla upasarga dene lagI phira bhI Apa to meru parvata kI bhAMti aDiga hI rahe Akhira devI apane jitane upAya the saba ke saba AjamAiza kara liye para vIra upAdhyAyakI manasA se bhI calAyamAna nahIM hue| isa sahanazIlatA ko dekha devI prasanna hokara arja kI ki he prabho ! maiMne ajJAnavaza Apako kaI prakAra se upasarga kiyA usakI to Apa kSamA kareM aura maiM Aja se ApakI kiMkarI hU~ jisa samaya Apa yAda pharamAve usI samaya maiM sevA meM hAjira hokarazrApakA kArya karane kI pratijJA karatI huuN| kRpA kara merI isa prArthanA ko svIkAra karAve upAdhyAyajI ne apanA dhyAna pAra kara kahA devI hama sAdhu loga to upasarga evaM parisaha sahana karane ke lie hI sAdhu hue haiM isase merI dRSTi se to ApakA koI aparAdha nahIM huA hai ki jisakI maiM Apako mAphI dU dUsarA Apane pratijJA kI yaha acchI hI hai para hama sAdhu logoM ke kyA kAma hotA hai ki Apase karAveM hA~, zAsana kArya ke liye kyA Apa aura kyA maiM apanA kartavya hI samajhate haiM pUrva jamAnA meM AcArya ratnaprabhasUri ke kArya meM sAccAyikA devI aura zrAcArya yakSadevasUri ke kArya meM mAtulAdevI sahAyaka pana zAsana ke kArya meM madada pahu~cAI hai aApa bhI unakA anukaraNa kIjiye / devI ne tayA'stu kaha kara upAdhyAyajI ko 'vAdavijayatA' varadAna dekara upAdhyAyajI ko vandana kara apane sthAna para calI gii| subaha upAdhyAyajI apane muniyoM ke sAtha vihAra kara pAr3asolA hokara tItarapura padhAre vahAM jainoM kI kAphI pasatI hone para bhI kisI jaina ko nahIM dekhA nagara meM jAne para upAdhyAyanI mahArAja ko mArama humA ki Jain Edgecenternational For Private & Personal use only [ vIra upAdhyAyajI aura devI ... sarv.org
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 yahAM upakezagaccha ke sAdhu haiM aura kisI kRSNAcArya ke sAtha rAja sabhA meM vAda vivAda karane ko gaye haiM aura sabajaina loga bhI muniyoM ke sAtha rAja sabhA meM gaye haiM ataH koI bhI jaina sevA meM hAjira nahIM ho sakA basa phira to derI hI kyA thI pAdhyAyajI binA AhArapAnI kiye aura binA bilamba rAja sabhA meM gaye muniyoM ne upAdhyAyajI kA svAgata kara Asana diyA upAdhyAyajI ne zAstrArtha kI viSaya apane hAtha meM lI to kSaNa bhara meM hI vAdI ko parAjaya kara usa sabhA ke andara jainadharma ko vijaya patAkA phaharA dI itanA hI kyoM para vahAM ke rAjA prajA ko jainadharma kI dIkSA zikSA dekara una saba ko jaina banAyA jisase vahAM kA zrIsaMgha bar3A hI prasanna citta ho gAjA bAjA aura jinazAsana kI jayadhvani ke sAtha upAdhyAyajI mahArAja ko upAzraya pahu~cAye-upAdhyAyajI mahArAja kI yaha pahalA pahala hI vijaya thii| ___ upAdhyAyajI kramazaH vihAra karate hue sUrijI mahArAja ke pAsa Aye aura saba hAla kahane para sUrizvarajI mahArAja bar3e hI prasanna hue sUrijI mahArAja sarvatra vihAra kara punaH marUdhara maiM padhAre aura upAdhyAya somakalasa kI icchA vIrapura kI sparzanA karane kI hui ataH sUrijI vihAra kara vIrapura padhAre basa phirato kahanA hI kyA thA eka to sUrIzvarajI kA padhAranA dUsarA upAdhyAyajI isa nagara ke rAjakuvAra the aura lekha par3hakara evaM vidvatA prApta kara punaH padhAre ataH janatA ke dila meM bar3A bhArI utsAha thA vahAM kA rAjA devasenAdi zrIsaMgha ne sUrijI ke nagara praveza kA acchA mahotsava kiyA aura zrIsaMgha kI aAgraha vinati se sUrijI evaM upAdhyAyajI mahArAja ne vaha caturmAsa vIrapura meM karane kA nizcaya karaliyA Apake caturmAsa se vahAM kI janatA ko bahuta lAbha huA AcAryaratnaprabhasUrine upAdhyAya somakalasa ko sUrimaMtra kI ArAdhanA karavA kara rAjA devasena ke bar3AbhArI mahotsava ke sAtha upAdhyAya somakalasa ko sUri pada se bhUSIta kara ApakA nAma yakSadevasUri rakkha diyA ina ke alAvA bhI kaI yogya muniyoM ko padaviyoM pradAna kii| upakezagacchAcAryoM kI yaha to eka paddhati hI banagaI ki jaba ve gaccha nAyakasA kA bhAra apane sira para lete the taba kama se kama eka bAra to ina saba pradezoM meM unakA vihAra hotA hI thaa| kAraNa ina pradezoM meM mahAjana saMgha-upakezavaMza ke loga khUba gaharI tAdAda meM basate the aura unake upadeza ke liye isa gaccha ke anekoM muni evaM sAdhviye vihAra bhI karate the| phira bhI AcAryazrI ke padhAra ne se zrAdavarga meM utsAha bar3ha jAtA thA aura munivarga kI sArasa~bhAla ho jAtI thI / dIrghakAla sUripada para rahane vAle AcArya to ina prAntoM meM kaI bAra bhramaNa kiyA karate the / paTTAvaliyoM meM to AcArya ratnaprabhasUrIzvarajI ke bhramaNa kA hAla bahuta vistAra se likhA hai para grantha bar3ha jAne ke bhaya se maiMne yahA~ saMkSipta se hI likha diyA hai ki AcArya zrI ratnaprabhasUrIzvarajI mahAprabhAvika jinazAsana ke sthambha eka pratibhAzAlI prAcArya huye haiN| zrApa apane 63 varSa ke sudIrgha zAsana meM aneka prakAra se jainadharma kI unnati kara apanI dhavala kIrti ko amara banA gye| aura hama logoM para itanA upakAra kara gaye haiM ki jisako hama kSaNa bhara bhI nahIM bhUla sakate / koraMTagaccha ke prAcArya sarvadevasUri jainadharma ke prakhara pracAraka the / eka samaya vihAra karate koraMTapura pdhaare| vahAM para devI cakrezvarI ne eka samaya rAtri meM sUrijI se arja kI he prabhoM ! ApakA AyuSya aba bahuta kama hai zrApa kisI yogya ziSya ko sUripada dekara apane pahapara prAcArya banA dIjiye / sUrijI ne kahA devIjI ThIka hai maiM samaya pAkara aisA hI kruuNgaa| prAcArya zrI ne vicAra hI vicAra meM kaI arsA nikAla diyA aura akasmAta eka hI dina meM ApakA zarIra chuTa gayA ki ve apane hAthoM se prAcArya nahIM koraMTapura meM AcArya pada ] For Private & Personal use only wwwww.479y.org
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa banA sake / koraMTasaMgha ne sUrijI kI mRtyu kriyA karane ke pazcAt caturvidha zrIsaMgha ekatra hokara vicAra kiyA ki sUrijI apane hAthoM se apane paTTadhara banA nahIM sake para AcArya binA gaccha kA saMcAlana kauna karegA ? ataH ve loga calakara AcArya ratnaprabhasUri ke pAsa gaye aura prArthanA kI ki prabho ! koraMTagaccha itanA bar3A gaccha hai para isa samaya koI AcArya nahIM hai ataH Apa koraMTapura padhAra kara yogya muni ko AcArya banAveM ityAdi isa para AcArya ratnaprabhasUri koraMTapura padhAre aura koraMTagaccha meM eka somahaMsa nAma kA acchA vidvAna evaM yogya muni thA jisako sUri mantra kI ArAdhanA karavA kara zubha muhurta meM zrIsaMgha ke samakSa prAcArya para se vibhUSita kiyA aura ApakA nAma kanakaprabhasUri rakkhA isa pada mahotsava meM koraMTasaMgha ne savA lakSa dravya vyaya kara jinazAsana kI acchI prabhAvanA kI / pUrva jamAne meM gaccha alaga 2 hone para bhI Apasa meM kitanA prema sneha aura eka dUsare kI unnati meM kisa prakAra sahAyaka banate the jisakA yaha eka ujjvala udAharaNa hai / isa prakAra kA dharma prema se hI jainadharma unnati ke zikhara para pahu~ca gayA thaa| isa prakAra AcArya zrI ratnaprabhasUri ne apane zAsana meM jainadharma kA khUba pracAra bar3hAyA jahAM-jahAM Apa padhAre vahAM vahAM jainadharma kI prabhAvanA ke sAtha mahAjana saMgha kI khUba vRddhi kI kaI bhavukoM ko dIkSA pradAna kara zramaNa saMgha kI saMkhyA bar3hA kara pratyeka prAntoM meM sAdhuoM ko vihAra kI AjJA dI aura caturvidha zrI saMgha ke jJAnavRddhi ke nimitta aneka granthoM kI racanA bhI kI anta meM Apa upakezapura padhAre aura apanA AyuSya najadIka samajha kara caturvidha zrIsaMgha ke samIkSa AlocanA kara anazanavrata dhAraNa kara liyA aura 32 dina parama samAdhi meM bitA kara svargadhAma padhAra gye| prAcArya ratnaprabhasUri ke 63 varSa ke dIrghazAsana meM zAsanonnati ke aneka kArya hue jisakA varNana paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM Adi aneka granthoM meM vistAra se milate haiM para grantha bar3ha jAne ke bhaya se una saba ko maiM yahA~ para nahIM likha sakatA hU~ tathApi namUnA ke taura para katipaya nAmollekha kara detA huuN| prAcArya zrI ke upadeza se bhAvukoM ne dIkSA grahaNa kI 1--upakezapura ke kumaTa gotriya gaNadhara ne sUrijI ke pAsa dIkSA grahaNa kii| 2-- upakezapura ke bhadragotriya salakhaNAdi ne dIkSA lii|| 3...-nAgapura ke AdityanAga gotrIya zA punar3a ne dIkSA lii| 4-saMkhapura ke sucaMtI gotriya 16 sAthiyoM ke sAtha haradeva ne dIkSA lI / 5-mugdhapura ke bApanAga gotriya devapAla ne sapatnI dIkSA lii| 6-kAkaMdar3A ke kulabhadragotriya zAhA nenA ne cAra mitroM ke sAtha dIkSA lii| 7-padmAvatI ke kSatriya vIramadeva ne dIkSA lii| 8-- candrAvatI ke luMga gotriya maghavA ne 11 bhAvukoM ke sAtha dIkSA lii| 9-bhadrAvatI ke brAhmaNa jayadeva ne apane tIna mitroM ke sAtha dIkSA lii| 10-koraMTapura prAgvaTa vaMza ke zAha popA ne sapatnI dIkSA lii| 11-bhopANI ke prAgvaTavaMza ke zAha kurA ne dIkSA lii| 12 -vidyApura ke zrImAla rAmadeva ne 19 sAthiyoM ke sAtha dIkSA lI / Jain Ed86 international For Private & Personal use Only [ sUrijI ke karakamaloM se dIkSAe~ - For Private & Personal Use On frary.org
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 13- caMderI bApanAga gotriya zAha rAMgA apane putra ke sAtha sUrijI ke pAsa dIkSA lI / 14 - vilAsapura ke sucaMti gotriya zAha nAgA ne 15 - jAlauna0 AdityanAga gotriya zAha devA ne sU 16 - ratnapuraH zroSTigotriya zAdUla ne 17- khokhara - prAgvaTa vaMzIya depAla ne 18 - naliyA - zrImAla rekhAne 19 - karaNAvatI - zrImAla sAhaba sevA ne 20 - sIpAra - zreSTigotriya cADa mantrI ne 21 - sAlIpura - prAgvaTa0 pethA ne apanI strI aura do lar3akiyoM ke sAtha 22 - loharA - - brAhmaNa sadAziva ne 23 - dhAmANI -- DiDUgautriya nAgAdi 9 manuSyoM ne 24 - rAmapura - bhUragotriya haradeva ne 25 - colIgrAma- balAhagotriya nAgadeva ne 26 -- jAsoliyA - kulabhandra gautriya hemA nemA ne 27 - vaiNIpura -- virahaTa gotriya kAnA ne 19 "" sUrijI ke zAsana meM dharma kArya } "" 59 "" 99 "" 39 "" 13 "2 "" ," dI0 33 93 "" "" "" "" ," "" "" "" yaha to kevala upakeza vaMza vAloM ke hI nAma likhA hai inake alAvA mahArASTrIya sindha paMjAba are dezoM ke saikar3oM nara-nAriyoM kI sUrijI evaM Apake ziSyoM ke kara kamaloM se dIkSA huI thI para vaMzAvaliyoM meM unake nAma darja nahIM haiM khaira isa prakAra dIkSA lene se hI isa gaccha meM hajAroM kI saMkhyA meM muni bhUmaNDala para vihAra kara janakalyANa ke sAtha zAsana kI prabhAvanA karate the / AcArya zrI ke zAsana samaya tIrthoM ke saMgha 39 "" 1 - candrAvatI ke prAgvaTavaMzIya vIrama ne tIrtharAja zrI zatruMjayAdi kA saMgha nikAlA jisameM sAta lakSa dravya vyaya kiyA sonA moharoM kI lena evaM peharAmaNi dI / 2 -- medanIpura ke sughar3a gotriya zAha lugA ne zrI zatruMjaya kA saMgha nikAlA jisameM savA lakSa dravya vyaya kiyA saMgha ko paharAmaNI dI aura sAta yajJa ( jImaNavAra ) kiye | 3 - upakezapura ke zreSTi gotriya mantrI dahela ne zrI sammeta zikharAdi pUrva ke tIrthoM kA saMgha nikAlA jisame' nau lakSa dravya vyaya kiyA / sAdharmI bhAiyoM ko pAMca sera kA laDDU ke andara pAMca pAMca sonA moharoM kI paharAmaNI dI aura sAta yajJa (strAdhArmika vAtsalya ) kiye / 39 4 -- DAbarela nagara ke mantrI hanumatta ne zrI zatruMjaya kA saMgha nikAlA tIna lakSa dravya vyaya kiyA 5- padmAvatI ke mantrI rANA ne zatruraMjaya kA saMgha nikAla puSkala dravya vyaya kiyA / 6 - AloTa ke prAgvaTa noDhA nodhaNa ne zatruraMjaya kA saMgha nikAla pAMca lakSa dravya vyaya kiyA / 7 - sthammanapura ke prAgvaTa harapAla ne zatru jaya kA saMgha nikAlA jisameM eka lakSa dravya vyaya kiyA / 8 - mathurA ke AdityanAga gotrIya kalhaNa ne sammeta zikhara kA saMgha nikAlA / 481
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 9-zakambharI ke ciMcaTa gotrIya bhUrA rAjA ne zatrujaya kA saMgha nikaalaa| 10--vairATa nagara ke balAha gotriya zAha rAjala ne zatrujaya kA saMgha nikAlA / 11-jAvalIpura ke zrImAlA nAthA ne zatrujaya kA saMgha nikaalaa| inake alAvA ApazrI ke ziSyoM praziSyoM ke upadeza se bhI kaI prAntoM se aneka bAra saMgha prasthAna kara tIrthoM kI yAtrA kI ora jIvana ko pAvana banAyA thaa| prAcArya zrI ke upadeza se mandiroM kI pratiSThA huI 1-mApANI grAma meM sucetI gotrIya zAha nAMdhaNa ke banAye pArzvanAtha maMdira kI pra0 karAI 2-vijayapura meM taptabhaTa gotrIya sugAla ke banAye vimaladeva ke maM0 kI pra0 kraaii| 3-pItaliyA grAma meM bhadra gotriya sgrAma ke banAye zAntinAtha maM0 kI pra0 karAI / 4- brahmapurA grAma ke bhUri gotrIya kalhaNa ke banAye mahAvIra maM0 kI pra0 kraaii| 5-gaganapura meM brAhmaNa jagadeva ke banAye mahAvIra maM kI pra0 kraaii| 6-candravatI banamAlI sarUpa ke banAye mahAvIra ma~0 kI pra0 kraaii| 7-dAntIpura zrI zrImAla bhIkhA ke banAye pArzvanAtha maM0 kI pra0 kraaii| 8- zrAghATa nagare ciMcaTa gotrIya zA0 bhUrA ke banAye mahAvIra ma0 kI pra0 kraaii| 9-dazapura nagare bAppanAga gotrIya haNamata ke banAye mahAvIra maM0 kI pra. karAI / 10-pAloTa nagare morakSA gotriya cokhA zAha ke banAye mahAvIra ma0 kI pra0 kraaii| 11 - lohAkoTa karNATagotrIya dhanapAla ke banAye mahAvIra maM0 kI pra0 kraaii| 12-harSapure zreSThi gotrIya karaNA ke banAye pArzva0 ma0 kI pra0 kraaii| 13--- kannauja nagare vIrahaTa gotrIya bhANA ke banAye mahAvIra ma0 kI pra0 kraaii| 14-DiDunagare DiDugotrIya zA0 jogA ke banAyeM mahAvIra ma0 kI pra0 kraaii| yaha to kevala namUne ke taura para likhA hai para itane sudIrghakAla meM svayaM prAcAryazrI tathA ApazrI ke AjJAvRti muniyoM ke upadeza se tIrthoM ke saMgha bhAvukoM kI dIkSA aura mandira mUrtiyoM kI pratiSTAoM ke viSaya meM tathA eka eka prAcAryoM ne jo zAsana kA kArya kiyA hai usako likhA jAya to eka svataMtra grantha bana jAtA hai / AcAryazrI ke upadeza se lAkhoM mAMsa madirA seviyoM ne jainadharma svIkAra kiyA thA / yahI kAraNa thA ki usa samaya jainoM kI saMkhyA karor3oM taka pahu~ca gaI thii| isa prakAra una AcArya devoM kA jaina samAja para itanA upakAra huA hai ki jisako hama eka kSaNa bhI nahIM bhUla skte| paTTa solahaveM atizaya dhArI, ratnamama sUrIzvara the| pratibhAzAlI upavihArI, ajJa haraNa dinezvara the|| prathama pUjya kA par3ha kara jIvana, jyoti punaH jagAI thii| karake nata mastaka vAdI kA, dharma kI prabhA bar3hAI thii| // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke 16 veM paTTa para AcArya ratnaprabhasUri mahAprabhAvI huye / / Jain Ed 8 Rnternational For Private & Personal use only [ AcArya ratnaprabhasUri any.org Atarv.oro
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 515 bhagavAn mahAkIra kI paramparA Arya brajasvAmi-AcAryazrI bajrasvAmi jainasaMsAra meM khUba pratiSThita haiM bhApa aneka labdhiyeM vidyAoM aura atizaya camatkAroM se jaina dharma kI bar3I bhArI unnati kI thI Apake nAma kI smRti rUpa vajrI zAkhA calI thI jisake pratizAkhA rUpa aneka gaccha hue the ApazrI kA anukaraNIya jIvana saMkSipta se yahA~ likhA jAtA hai| usa samaya mAlavA nAmaka deza bar3A hI unnata samRddhizAlI aura dhana-dhAnya pUrNa thA usameM eka tuMbavana nAmaka grAma thA vahAM vaizyakula meM siMhagiri nAma kA bar3A hI dhanADhya zreSThi vasatA thA / usake dhanagiri nAma kA putra thA aura usI nagara meM dhanapAla nAma kA seTha thA jisake sunaMdA nAma kI putrI thI jisakI zAdI dhanagiri ke sAtha kara dI thI / bAda dhanagiri kA pitA sihagiri ne AcAryazrI dinna ke pAsa dIkSA grahaNa karalI thI / jaba dhanagiri ke sunandA strI garbhavatI thI usa samaya dhanagiri ne bhI vairAgya kI dhuna meM saMsAra ko asAra jAnakara AcArya siMhagiri ke pAsa dIkSA lelI bAda sunandA ke putra hubhA para usako bAlyAvasthA meM aisA jJAna (jAtismaraNa) utpanna huA ki usakI bhAvanA dIkSA lene kI hogaI kintu usa vAlyAvasthA meM dIzA kisa taraha lIjAya usane apanI dIkSA kA eka aisA upAya socA ki rAtri dina rudana karanA prAraMbha kara diyA jisase usakI mAtA sunandA ghabarA gaI aura bAra-bAra kahane lagI ki isa putra ke pitA ne dIkSA lelI aura yaha putra kI Aphata mere zira para chor3a gaye sunandA apanI sakhiyoM ko kahA karatI thI ki yadi isa lar3akA kA pitA kabhI yahA~ A jAya to maiM isa putra ko unako soMpa vara sukhI bana jAU~ ityAdi ! bhAgyavasAt Aryadhanagiri apane guru ke sAtha vihAra karate hue usI tuMbadhana grAma meM A gye| guru mahArAja ne nimitta jJAna se jAnakara dhanagiri ko kahA ki hai muni ! Aja tumako jo sacita acita evaM mizra kuccha bhI padArtha mile vaha le aanaa| muni / samita ke sAtha dhanagiri bhikSArtha grAma meM gayA / phiratA phiratA sunandA ke ghara para A niklaa| sunaMdA pahile se hI putra ke rudana se keTAla gaI thI ! muni dhanagiri ko zrAyA dekha usakI sakhiyoM ne kahA ki he sakhI ! isa bAlaka kA pitA muni AgayA hai| isa bAlaka ko dekara tU sukhI bana jA jo tu pahalA kahA karatI thii| yaha tere liye suavasara hai / basa sunandA ne muni dhanagiri se kahA ki Apa apane putra ko le jAiye maiM to isake rudana se ghabarA gaI hU~ / muni ne kahA x mamApi bhavanistAraH saMbhavI saMyamAdi / atropAyaM vyamRkSacca rodanaM zaizavocitam // 51 // x tatra gocaracaryAyAM vizandhanagirimuniH / guruNA didize pakSizabdajJAnanimittataH // 13 // + adya yadravyamAnoSi sacittAcittamizrakam / grAhyameva tvayA sarva tadvicAraM vinA mune // 57 // tatheti pratipadAnastadAryasamitAnvitaH / sunandAsadanaM pUrvamevAgacchadatucchadhIH // 58 // tadarbhalAbha zravaNAdupAyAtaH sakhI janaH / sunanda prAha dehi tvaM putraM dhanagireriti // 59 // sApi niveditA bADaM putraM saMgRhya vakSasA / natvA jagAda putreNa rudatA kheditAsmite // 6 // gRhAgainaM tataH svasya pArve sthApaya cetsukhii| bhavatyasau pramodo me bhavattvetAvatApi yat // 6 // sphuTaM dhanagiriH prAha grahIye nandanaM nijam / paraM striyo vacaH paMguvanna yAti padAtpadam // 62 // kriyantAM sAkSiNastatra vivAdahatihetave / adyaprabhati putrArthe na jalapyaM kimapi tvayA // 63 // AcArya bajrasUrI kI dIkSA] 483
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSe ] [bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ki striyoM ke kahane para vizvAsa nahIM kiyA jAtA hai abhI to dukha ke mArI tU putra ko mujhe detI hai para phira bAda meM kabhI mAMgA to putra tumako nahIM diyA jAyagA / sunandA ne kahA maiM kabhI putra ko nahIM maaNguuNgii| isake liye muni samita evaM merI sakhiyAM sAkSI deNgii| basa ! dhanagiri chaH mAsa kA putra ko molI meM DAla kara guru mahArAja ke pAsa le AyA aura guru ne molI ko hAtha meM lI to usameM vajana bahuta thA / guru ne kahA ki he muni ! tU kyA Aja vajra lAyA hai| yahI kAraNa thA ki usa bAlaka kA nAma vajra rakha diyA / vajra bAlaka hone ke kAraNa zayyAttara evaM gRhasthoM ko sauMpa diyA ki ve pAlana poSaNa kreN| tathA unake saMskAroM ke liye sAdhviyoM ke upAzraya rakhane kI bhI AjJA de dI thI sunandA bhI vahA~ AyA karatI thii| kabhI kabhI sAdhviyoM se putra vApisa dene kI prArthanA bhI kiyA karatI thI para sAdhdhiyAM kaha detI thIM ki beharAyA huA bAlaka vApisa nahIM diyA jAtA hai, isa para bhI tumako putra kI jarUrata ho to guru mahArAja ke pAsa jAo aura ve jaisI AjJA deM baisA karo ityAdi / jaba sAdhviyAM sUtra kI svAdhyAya karatI thI to bAlaka bajra ne sunane mAtra se ekAdazAMga kA adhyayana kara liyaa| isa prakAra bajra 3 varSa kA ho gyaa| aba to sunaMdA ko putra prati pUrA moha laga gayA aura bAra 2 putra kI yAcanA karane lagI para muni dhanagiri aisA zAsana kA bhAvi prabhAvika putra ko kaba dene vAlA thaa| Akhira sunandA rAja meM gaI rAjA ne donoM ke bayAna liye aura kahA ki apanI-apanI koziza kro| bacce kA dila hogA usako diyA jAyagA / eka tarapha to sAdhuoM ne oghA pAtre rakha diye aura dUsarI ora sunandA ne sAMsArika mohaka padArtha rakha diye aura rAja. sabhA meM bana ko bulAyA / rAjA ne kahA tumako priya ho vahI lelo banna ne mohaka padArthoM ko chor3a zrodhA pAtrA leliye / basa rAjA ne baja ko muniyoM ke supurda kara diyaa| usa samaya baja kI kevala 3 varSa kI Ayu thii| jaba guru mahArAja ne bajU ko dIkSA dene kA nizcaya kiyA to sunaMdA ne socA ki mere pati ne dIkSA lI merA putra dIkSA lene ko taiyAra hogayA to aba maiM saMsAra meM raha kara kyA karUMgI mujhe bhI dIkSA lenA hI hitakArI hai ataH bajra aura bana kI mAtA ne guru mahArAja ke pAsa dIkSA lelI yugapradhAna paTTAvalI meM bana kA gRhasthAvAsa 8 varSa kA batalAyA hai zAyad sunandA apane putra ke liye phira kahIM takarAra na kare isaliye vana ko tIna varSa kI Ayu meM sAdhu veSa de diyA ho aura bAda 8 varSa kA hone para dIkSA dI ho to yaha saMbhava bhI ho sakatA hai / dUsare Agama vyavahAriyoM ke liye kalpa bhI to nahIM hotA hai ve jJAna ke jariye bhaviSya kA lAbhAlAbha dekhe vaisA hI kara sakate haiM jaba taka bajra muni ATha varSa ke nahIM huye vahA~ taka sAdhviyoM ke pAsa rahA / tatpazcAta bana koM dIkSA dedI aura muni vajra guru mahArAja ke sAtha vihAra kara diyaa| eka samaya guru mahArAja ke sAtha muni bajra vihAra karatA huA eka jaMgala meM pahAr3a ke pAsa jA rahA thA / usa samaya eka jambhakadeva ne bana kI parIkSA ke nimitta vaikraya se itanI varSA kI ki pRthvI jalamaya ho gaI / bA ne eka parvata kI guphA meM jAkara dhyAna lagA diyaa| tIna dina taka pAnI ke jIvoM kI dayA ke * atikhinnA ca sAvAdIdavAryasamito muniH / sAkSI sakhyazca sAkSiNyo bhASe nAtaH kimapyaham // 64 // vajropamaM kimAnItaM tvayedaM mama hastayoH / bhArakRnmumuce hastAnmayAsau nijakAsane // 68 // guruzca vajra ityAkhyAM tasya kRtvA samA (ma) payat / sAdhvIpAzrvAcchAvikANAM vyahArSIdanyatastataH // 70 // sato vizeSitAkAraM tadIyaparicaryayA / tatrAyAtA sunandApi taM nirIkSya dadhau spRhAm // 74 // pra. ca. 484 For Private & Personal use Only [bhagavAn mahAvIra kI paramparA dAvIra kI paramparAary.org 1 gAya ga.7.1 1. /
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 leye muni batra eka guphA meM Thahara gayA / devatA ne varSA banda kara vaNika kA rUpa dhAraNa kara bajra ko gocarI ke lae AmaMtraNa kiyA / bAlamuni guru zrAjJA lekara gocarI gayA para upayoga se jAna liyA ki yaha deva piNDa hai isaliye bhikSA nahIM lI / ataH devatA ne prasanna ho banna ke caraNoM meM vandanA kara prazaMsA kii| dUsarI bAra devatA ne gevara banA kara bajra kI parIkSA kI para bana ne apane upayoga se gevara bhI nahIM lie / ataH devatA ne prasanna ho kara bajra ko AkAzagAmanI vidyA pradAna kii| eka samaya saba sAdhu gaucarI gaye the / bana akelAhI thA usane saba sAdhuoMkI upAdhI kramazaH rakhakara Apa Agama kI vAcanA denI zurU kI / itane meM Arya siMhagiri bAhara jAkara A rahe the unhoMne Agama ke pATha suna kara vicAra kiyA ki bhikSA ke samaya muniyoM ko AgamoM kI bAcanA kauna de rahA hai ? jaba unhoMne upayoga se muni bajra ko jAnA to bar3A hI harSa huaa| ve nizIhI pUrvaka makAna meM Aye to bana ne sAdhuoM kI upadhi yathA sthAna rakha dii| bAda dUsare dina Arya siMhagiri bihAra karane lage to muniyoM ne kahA ki hamako bAcanA kauna degA ? isa para prAcAryazrI ne kahA ki tumako vAcanA bajra muni degaa| muniyoM ne svIkAra kara liyA / ataH bajra muni saba muniyoM ko isa kadara kI vAcanA dene lage ki sAdhAraNa buddhi vAle bhI sukha pUrvaka samajhane laga gaye / ataH sAdhuoM koM vAcanA ke lie acchA saMtoSa ho rahA thaa| kaI dina bAda guru mahArAja vApisa Aye aura muniyoM ko vAcanA ke liye pUchA to unhoMne kahA ki hamako acchI vAcanA milatI hai aura sadaiva ke liye hamAre vAcanAcArya muni bajra hI hoM / AcAryazrI ne kahA ki maiM isa liye hI bAhara gayA thaa| bAda prasannatA pUrvaka AcAryazrI dazapura nagara Aye aura muni batra ko AvantI nagarI kI ora bhadragupta sUri ke pAsa zeSa jJAna par3hane ke liye bhejA diyA / batra muni kramazaH AvaMti pahu~ca gayA para samaya ho jAne para usa rAtri meM nagara ke bAhara hI Thahara gye| tatrApya mAnayantI sA gatA rAjJaH purastadA / yatayazca samAhUgAH saMdhena saha bhUbhatA // 8 // tato mAtA prathamato'nujJAtA tatra bhUbhRtA / krIDanairbhakSyabhojyaizca madhuraiH sA nyamaMtrayat // 45 // sate tathAristhite rAjJAnujJAto janako muniH / rajoharaNanudyasya jagAdAnapavAdagIH // 86 // tato jayajayArAvo maGgaladhvanipUrvakam / samastatUryanAdorji sadyaH samani sphuTaH // eSaNAtriteyacegyayukto bhuktAvanAdataH tatrabajoyayoprApya guroranumatiM tataH // 103 // dravya kSetra kAla bhAvairUpayogaM dadaucasaH / dravya kuSmANDa pAkAdi kSetra dezazcAmAlavA // 104 // kAlogrISmastathAbhAve vicArye nimiSA amI, aspRSTa bhUkramAnyAsA amlAna kusamasraja // 105 // caritriNAM tato devapiNDo na kalapyate nahi / niSiddhA upayogena tasya harSa paraM yayuH // 606 // X - anyatra viharaMtazcAnyadA gISmatu madhyataH / prAgvadeva surAste'mughRtapUrainya'mantrayan // 10 // vajra tatrApi niyUMDhe vidyAM te vyomagAminIm / dadurna durlabhaM kiMcitsadbhagyAnAM hi tAdRzAm // 109 // bAhyabhUmau prayatiSu pUjyeSvatha paredyavi / sadeSaNopamukta pu gItArtheSu ca gocaram // 110 // avakAzaM ca bAlyasya dadaccApalatastadA / sarveSAmupadhI magrAhaM bhUmau nivezya ca // 11 // vAcanAM pradadau vajraH zrutaskandhavajasya saH / pratyekaM guruvakreNa kathitasyamahodyamAt // 12 // zrImAnsihagirizcAtrAntare vasatisannidhau / Ayayau garjitaurjityaM zabdaM tasyAzrNocca saH // 113 // dadhyau kiM yatayaH prAptAH svAdhyAyaiH pAlayanti mAm |nishcityaiksy zabdaM te soSato babhuH // 11 // pra0 ca0 X dain Ed AcArya bajrasUri kA jJAnAbhyAsa-] For Private & Personal use Only www485ary.org
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ Si0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya bhadragupta ko rAtri meM eka svapna AyA / + vaha subaha apane ziSya ko sunA rahe the ki merA dUdha bharA huA pAtra koI muni Akara saba pI gayA / itane meM hI vajramuni Akara sUrijI ko vandana kara sAmane khar3A huA | sUrijI ne socA ki yahI muni merA dUdha pIne vAlA hai| basa ! phira to dera hI kyA thI bhadragupta sUri ne patra ko saba jJAna par3hA kara apane gurU ke pAsa bheja diyaa| pUrva bhava ke mitra devatA ne bar3A bhArI mahotsava kiyA aura gururAja ne munibajra ko saMgha samakSa AcArya pada para sthApana kara diyA / AcArya bajrasUri vihAra karate hue pATalIputra nagara ke udyAna meM pdhaare| X pahile dina Apane vidyA senA kurUpa banAkara dezanA dI taba dUsare dina asalI rUpa se upadeza diyA / ataH ApakI mahimA nagara bhara meM phaila gii| usa nagara meM eka dhanA nAmaka zreSTi saptakoTi dhana kA mAlika rahatA thA usake eka rukhamaNi nAmaka putrI thI / rukhamaNine sAdhviyoM se bajrasUri kI mahimA sunakara pratijJA karalI ki maiM vara karUMgI to sUri ko hI karUMgI varanA agni kI hI zaraNa luMgI / seTha apanI rUpa yovana aura lAvaNyAdi guNa vAlI putrI rukhamaNa ko lekara bajrasUri ke pAsa AyA aura kahA ki he muni ! merI putrI ne pratijJA karalI hai | ataH merA saba dhana lekara merI putrI ke sAtha Apa vivAha karo ityAdi / + gatvA dazapure vajramayantyAM maipurAdRtAH adhyetu zrutazeSaM zrIbhadraguptasya saMnidhau // 127 // sa yayau tatra rAtrau ca pUrvahirvAsamAtanot / gururaca svapnamAcakhyau nijaziSyAgrato mudA // 128 // pAtraM me payasA pUrNamatithiH ko'pi pItavAn / dazapUrvyAH samagrAyAH ko'pyadhyeta / sameSyati // 129 // ityevaM vadatastasya vajra AgAtpurastataH / guruzcAdhyApayAmAsa zrutaM svAdhItamAzrutam // 130 // x gurau prAyAdivaM prApte vajrasvAmiprabhuryayau / puruM pATaliputrAkhya mudyAne samavAsarat // 34 // anyadA sa kurUpaH san dharmaM vyAkhyAnayadvibhuH / guNAnurUpaM na rUpamiti tatra jano'vadat // 135 // anye cArurUpeNa dharmakhyAne kRte sati / purakSobhabhayAtsUriH kurUpo'bhUjjano'bravIt // 136 // prAgeva sadguNagrAmagAnAtsAdhvIbhya AhatA / dhanasya zra eSThinaH kanyA rukmiNyatrAnvarajyatA // 137 // babhASe janakaM svIyaM satyaM madbhASitaM zRNu / zrImadvajrAya mAM yaccha zaraNaM me'nyathAnalaH // 138 // tadAgrahAttataH koTizatasaMkhyavanairyutAm / sutAmAdAya nirmanthanAthAbhyarNe yayau ca saH // 139 // vyAjijJapatra nAthaMyAM nAyate meM sutA hyasau rUpayo vana sampannA tadevA prati gRhyatAm // 14 // yatheccha dAnabhogAbhyAmadhikaMjI vitA vidhi, draviNagRhyatAmeM tatpAdau prakSAlyAmite // 141 // mahAparijJAdhyayanAdAcArAGgAntarasthitAt / zrIvajeNoddha tAvidyA tadA gaganagAminI // 144 // avRSTeranyadA tantrAbhUddurbhikSamatizayam / sacarAcarajIvAnAM kurvadurbItale'dhikam // 141 // sIdan saMtraH prabhoH pArzvamAyayau rakSa rakSa naH / vadanniti tato vajraprabhustannidadhe hRdi // 150 // paraM vistArthaM tatropavezya saMgha tadA mudA / vidyayAkAzagAminyAcaladvayomnA suparNavat // 151 // tatrazayyAtarodU (dR) raM gatastRNagaveSaNe / anvAgato vadandInaH so'pi nyastArisUriNA // 152 // Ayau sustha dezasthAmacireNa mahApurIm / bauddhazAsanapakSIya nRpalI kairadhiSTitAm // 153 // sukhaM tiSThati saMtre ca subhikSAdrAjasausthyataH / sarvaparvottamaM parvAyayau paryuSaNAbhidham // 154 // rAjA ca pratyanIkatvAskusumAni nyaSedhayat / saMgho vyajijJapadvajraM jinAcacintayArditaH // 155 // utpatya tata AkAze kAzasaMkAzakIrtibhRt / mAhezvaryAH upaya' gAnnagaryAH kovidAryamA // 156 // ArAmasthaH piturmitramArAmikaguNAgraNIH / vajraM ca kulasiMhAkhyo vIkSya natvA ca saMjagau // 157 // pra0 ca 486 [ bhagavAn mAhavAra kI paramparA
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 bajrasUri ne isa prakAra upadeza diyA ki rukhamaNi ne dIkSA grahaNa karalI / usa samaya bajrasvAmI ne AcArAMga sUtra ke mahAprajJAdhyana1 se AkAzagAmanI vidyA kA uddhAra kiyaa| tathA pahale bhI devatA ne dI thii| ___ eka samaya anAvRSTi ke kAraNa duniyA kA saMhAra karane vAlA dvAdazavarSIya dukAla par3A / zrI saMgha milakara vajrasvAmi ke pAsa AyA aura kahA pUjyavara ! isa sakaTa se jainasaMgha kA uddhAra kro| sUrijI ne eka kapar3e kA paTa maMgAoM aura tuma saba usa para baiTha jAo / basa saba baiTha gye| itane meM zayyAtara ghAsa ke liye gayA thA vaha AyA usane prArthanA kI to usako bhI baiThA diyA aura vidyA bala se sabako AkAza mArga se lekara mahApurI nagarI meM jahAM sukAla varata rahA thA vahAM le Aye para vahAM kA rAjA vodha dharmopAsaka hone se jaina mandiroM ke liye puSpa nahIM lAne detA thaa| zrI saMgha ne Akara arja kI ki he prabho ! paryuSaNa najadIka zrA rahA hai aura vodha rAjA hamako pUjA ke liye puSpa nahIM lAne detA hai| ataH hamArI bhakti meM bhaMga hotA hai| ataH Ara jaise samartha hote huye bhI hamArA kArya kyoM nahIM hotA hai / isa para vajrasUri zrIsaMgha ko saMtoSa karavA kara Apa AkAzagAmanI vidyA se gamana kara mahezvarI nagarI ke udyAna meM Aye vahAM eka mAlI milA jo ki sUrijI ke pitA kA maMtrI thaa| usane sUrijI ko vandana kara kahA ki koI kArya ho to pharamAveM / sUrijI ne puSpoM ke liye kahA / mAlI ne kahA ThIka hai Apa vApisa jAte huye puSpa le jAnA / vahAM se vajrasUri cUlahevavanta parvata para gye| aura lakSmIdevI ko dharmalAbha diyaa| devI ne sahastra kalI vAlA kamala diyA vahAM se lauTate samaya mAlI ke pAsa Aye | usane bIsa lakSa puSpa diye / bajrasUri vaikraya tabdhi se vimAna banA kara puSpa lekara A rahe the to devatAoM ne AkAza meM bAje bjaaye| vodhoM ne socA ki devatA hamAre mandiroM meM mahotsava karane ko Aye haiM para ve to sIdhe hI jinamandiroM meM gaye aura bhakti karane ko laga gaye ! tathA bajrasUri bIsa lakSa puSpa lekara Aye isa camatkAra kA prabhAva vodha rAjA prajA para bar3A bhArI huaa| ataH rAjA prajA bodha dharma ko chor3akara jainadharma svIkAra liyA evaM sUrijI ke paramabhakta bana gaye / ___Arya vajrasUri ke samaya mUrtibAda apanI caramasImAtaka pahu~ca gayA thA ki bajrasUri jaise daza pUrSa dhara jina pUjA ke liye vIsalakSa puSpa lAkara zrAvakoM ko diyA thA jo sAdhu sacita puSpoM kA sparza taka nahIM kara sakatA haiM zAyada vaha kahA jAya kI bajrasUri dazapUrvadhara hone se ve kalpAtitathe aura jainadharma kA apamAna dUra karane kI garaja se tathA bhaviSya kA lAbha jAnAho tathA bodharAjA aura prajA isI kAraNa se jainadharma svIkAra kareMge ataH unhoMne svayaM puSpa lAnA acchA evaM lAbha kA kAraNa samajhA hogA parantu isase itanA anumAna to sahaja meM hI ho sakatA hai ki usa samaya mUrti pUjA para janatA kI zraddhA evaM ruci adhika jhukI huI thI isI samaya AcArya yakSadevasUri ne apane sAdhuoM ko mUrtiyoM ko sira para uThA kara anyatra le jAne kI AjJA dI thI ki mleccha loga mUrtiyoM ko tor3a phor3akara naSTa nahIM kara sake / pUrva jamAne meM navakAra maMtra eka svataMtra grantha thA aura AcAryoM ne isa navakAra maMtra para svataMtra niyukti Adi vivaraNa kiyA thA para bajrasUri ne usa navakAra maMtra ko sUtroM kI Adi meM maMgalAcaraNa ke rUpa meM kara diyA aura vaha Aja bhI kaI sUtroM ke maMgalAcaraNa ke rUpa meM vidyamAna hai| AcArya vajrasUri mahA prabhAvika prAcArya hogaye haiM / Apake jIvana meM eka nahIM para aneka ghaTanAyeM aisI ghaTI ki jisase jainadharma kI vahuta unnati huI / eka samaya Apa vihAra karate dakSiNa kI ora jA rahe the| usa vakta zleSma ho jAne se soMTha lAye the jitanI jarUrata thI khAI zeSa kAna para rakhadI parantu vismRti Jain EducTaTTTT ATT zit via 3219 ]or Private & Personal Use Only www.487ry.org
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hone se pratilekhana ke samaya soTha kAna se nIce girii| jaba jAkara mAlUma huA ki aba merA AyuSya najadIka hI hai / ataH muni bajrasena ko sUripada dekara Apa kaI muniyoM ke sAtha eka parvata para jAkara anazana kara samAdhi ke sAtha svargavAsa kiyA / jaba indra ne isa bAta ko jAnA to vaha vimAna lekara aayaa| usa parvata ko vimAna sahita pradakSiNA dI jisase usa parvata kA nAma rathAvartana' ho gyaa| iti vana svAmi kA saMkSipta jIvana Aryya bajrasUri ke jIvana kI do mahatvapUrNa bAteM-1-jisa parvata para Arya vajra kA deha tyAga huA vahAM indra Akara ratha sahita pradakSiNA dene ke kAraNa usa parvata kA nAma 'rathAvartana huA parantu AcArya bhadrabAhu kRta AcArAMgasUtra kI niyukti meM 'rathAvartana' kA ullekha milatA hai isase pAyA jAtA hai ki usa parvata kA nAma 'rathAvartana' pahile hI se thA yA niyukti vAlA rathAvartana alaga ho aura bajrasvAmI ke deha tyAga vAlA rathAvartana alaga ho / 2-dUsare banasUri ke pUrva navakAramaMtra eka svataMtra sUtra thA aura isa sUtra para niyukti vagairaha bhI svataMtra racI gaI thIM parantu vajrasUri ne usa svataMtra navakAra maMtra ko sUtroM ke Adi meM maMgalAcaraNa ke rUpa meM saMkalita kara diyA thaa| Arya vajrasUri kA AyuSya 8 varSa gRhasthavAsa, 44 varSa sAmana dIkSA paryAya, aura 36 varSa yugapradhAna pada evaM kula 88 varSa kA AyuSya arthAt vI0 ni0 saM0 496 (vi0 saM0 26 ) janma, vo0 ni0 504 (vi0 saM0 34 ) dIkSA, vI0 ni0 548 (vi0 saM0 78) yugapradhAna aura vI. ni0 584 ( vi0 saM0 114 ) meM svargavAsa huA thaa| Arya samitamUri-- aura brahmadvIpikA zAkhA-aAbhIra deza meM eka acalapura nAmakA nagara thaa| usake najadIka kannA aura bennA nadiyoM ke bIca meM brahmadvIpa nAma kA dvIpa thA usa dvIpa meM 500 tApasa tapasyA karate the jisameM eka tApasa aisA bhI thA ki pairoM para auSadhI kA lepa kara jala para cala kara nagara meM pAraNA ( bhojana ) karane ko AyA jAyA karatA thA jisako dekha loga kahate the ki tapasI kI tapasyA kA kaisA camatkAra hai ki jala para cala sakatA hai| sAtha meM yaha bhI kahate the ki kyA jainamata meM bhI aisA camatkArI mahAtmA hai ? isa prakAra apamAnita zabda suna kara jaina zrAvakoM ne AryavajrasUri ke mAmA AryA samitasUri ko sAgraha AmaMtraNa kiyaa| jainadharma kI unnati ke liye sUrijI zIghra padhAra gaye zrIsaMgha ne sundara kimapyAdiza me nAtha kArya sUrirato'vadata / sumanaH sumanobhirye kAryamArya kuruSva tat // 158 // pUjyavya vRttibelAyAM grAdyAgIti nizamya sH| yayau devyAH zriyaH pArve taM kSudrahimavadvirima // 159 // dharmalAbhAziSAnanya tAM devI kAryamAdizat / dadau sahasrapatraM sA devAeMtha karasthitam // 160 // tadAdAya prabhurvajaH pitramitrasya saMnidhau / Ayayau viMzatirlakSAH puSpANAM tena DhaukitAH // 16 // vimAnavaikriye tAMzvAvasthApyAgAtrije pure / jambhakaiH kRtasaMgItotsave gaganamaNDale // 162 // dhvanatsu devatUryeSu zabdAdvaita vijRmbhite / taM tadUrdhva samAyAntaM dRSTvA bauddhAzcamatkRtAH // 163 // Ucurdharmasya mAhAtmyamaho naH zAsane surAH / AyAnti pazyatAM teSAM te yayurjinamandire // 164 // zrAddhasaMghaH pramuditaH pUjAM kRtvA jinezituH / tatra dharmadine dharmamazraupIdvasadgurauH // 565 // prAtihAryeNa cAnena rAjA tuSTo'bhyuyAgamat / pratyabodhi ca vajreNa bauddhAzcAsannadho mukhAH // 166 // dravyasaMpadi satyAmapyannadausthyAnmRtirdha vama / tato'tra pAyase pakve nikSepyaM viSamaM viSam // 167 // tadatrAvasare pUjyadarzanaM puNyato'bhavat / kRtArthAH sAMprataM pAratrika kAryamihAdadhe // 168 // pra. ca0 [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA 488
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 svAgata kiyaa| jaba zrAvakoM ne tApasa kA saba hAla kahA to sUrijI ne pharamAyA ki isameM siddhAI aura camatkAra kucha bhI nahIM hai / yaha to eka auSadhi kA prabhAva hai yadi paira yA pAvaDiyoM ko dho dIjAya to roSa kucha bhI camatkAra nahIM rahatA hai / isa para kisI eka zrAvaka ne tapasvI ko bhojana ke liye AmaMtraNa karake apane makAna para le AyA aura usake paira evaM pAdukA kA prakSAlana kara bhojana karavAyA / bAda kaI loga usako nadI taka pahu~cAne ko gaye / para tapasvI pAnI para cala nahIM sake / kAraNa jo auSadhI pairoM evaM pAdukAoM para lagI huI thI vaha zrAvaka ne dho DAlI thI isase tapasvI kI pola khula gaI aura vaha lajjita ho gayA / usI samaya vahAM para Arya samitasUri bhI Aye aura bhI bahuta se jaina jainetara loga ekatra ho gaye / una sabake sAmane jainAcArya ne eka aisA maMtra par3ha kara donoM nadiyoM se prArthanA kI ki mujhe jAnA hai tuma donoM eka hokara mujhe rAstA de do| basa itanA kahate hI donoM nadiyoM ne eka hokara sUrijI ko rAstA de diyA / ataH sUrijI ne brahmadvIpa meM jAkara una 500 tApasoM ko satvajJAna sunA kara pratibodha diyA / ataH una 500 tApasoM ne Atma kalyANa kI ujjala bhAvanA se sUrijI ke pAsa bhagavatI jaina dIkSA svIkAra karalI ataH una tApasoM se bane hue muniyoM kI saMtAna brahmadvIpa zAkhA ke nAma se pahacAnI jAne lgii| isa prakAra jaina zAsana meM aneka vidvAnoM ne Atmazakti dvArA camatkAra evaM upadeza dekara jainetaroM ko jaina banA kara jainadharma kI unnati evaM prabhAvanA kI unake caraNa kamaloM meM koTi koTi namaskAra ho / inake alAvA bhI kaI yugapradhAna AcArya huye haiN| jinhoM kI nAmAvalI prAge cala kara yathA sthAna dI jaaygii| AryarakSitahari---aAvaMtI prAnta meM amarApurI ke sadRzya dazapura nAma kA nagara thA vahAM udAyana nAma kA rAjA rAja karatA thaa| usake rAja meM eka somadeva nAma kA purohita thA / ve the veda dharmAnuyAyI aura usake rudrasomAnAma kI strI thI aura vaha thI jainadharmogAsikA aura jIvAdi nau tatva vagairaha jainadharma ke aneka zAstroM kI jAnakara bhI thI / usake do putra the eka Arya rakSita dUsarA phAlagurakSita / somadeva ne AryyarakSita tena lepApahAreNa tApaso durmnaayitH| nAvedIbhojanAsvAdaM vigopAgamazaGkayA // 88 // tApaso bhojanaM kRtvA sarittIraM punaryayau / lokairvRto jalastambhakutUhaladirakSayA // 89 // lepAzrayaH syAdadyApi ko'pItyalpamatiH sa tu / alIkasAhasaM kRtvA prAgvatprAvizadambhasi // 10 // + + + + tataH kamaNDaluriva kurvanbuDabuDArayam / bruti sma sarittIre sa tApasakumArakaH // 91 // vayaM mAyAvinAnena mohitAH smaH kiyaJciram / malinyabhUditi manastadA mithyAdRzAmapi // 12 // dattatAle ca tatkAlaM jane tumulakAriNi / AcAryA api tatrAguH zrutaskandhadhurandharAH // 93 // + + taTadvaye tatastasyAH sarito milite sati / AcAryaH saparIvAraH paratIrabhuvaM yayau // 96 // AcAryaidarzitaM taM cAtizayaM prekSya tApasAH / sarve'pi saMvivijire tadbhaktazcAkhilo janaH // 97 // + + + + AcAryasyAryazamitasyAntike praavjnnth| sarve madhitamithyAtvAsyApasA ekacetasaH // 18 // te brahmadvIpavAstavyA iti jAtAstadanvaye / brahmadvIpikanAmAnaH zramaNA AgamoditAH // 99 // "pariziSTaparva" AcArya samitamUri kA camatkAra 489 Jain Education internation
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko par3hane ke lie kAzI bhejA vahAM par3ha kara adhika jJAna kI prAptI ke liye pATalIputra bhI gayA / veda vedAMga saba zAstroM kA pAragAmI hokara vApisa dazapura aaayaa| jaba nagara ke rAjAdi saba logoM ne bar3e hI svAgata ke sAtha nagara praveza karavAyA / jaba AryarakSita apanI mAtA ke pAsa AyA to usa samaya mAtA rudrasomA sAmAyika kara rahI thI / ataH AryyarakSita ke namaskAra karane para bhI usane kucha bhI satkAra nahIM kiyA bAda AryyarakSita ne pUchA ki mAtA merI par3hAI se rAjA prajA saba loga khuza hue eka tumako hI udAsInatA kyoM ? isa para mAtA ne kahA beTA ! jisa par3hAI se saMsAra kI vRddhi ho usase khuzI kaise ho ? yadi tU samyak jJAna par3ha ke AtA to mujhe jarUra khuzI hotI vinayavAna putra ne pUchA ki mAtA batalA kaunasA graMtha kisake pAsa par3hA jAya aura ve par3hAne vAle kahA~ para haiM ? maiM par3ha kara Apako saMtoSa karavA duuN| mAtA ne kahA beTA ! vaha hai dRSTivAda graMtha, aura par3hAne vAle haiM tosalIputra nAmaka prAcArya aura ve isa samaya ikSuvADI meM vidyamAna haiM / tU jAkara dRSTivAda par3ha ki terA kalyANa ho| rAtri vyatIta karane ke vAda jJAna kI utkaMThA vAlA AryyarakSita ghara se cala kara par3hane ko jA rahA thaa| rAste meM eka ikSurasa vAlA sAThA lekara AyA aura AryyarakSita ko kahA ki he mitra ! maiM tere lithe sAMThA lAyA hU~ / ataH tuma vApisa ghara para clo| AyarakSita ne kahA maiM jJAnAbhyAsa ke liye jA rahA hU~ phira usane socA ki 9 // sAMThA kA artha yahI ho sakatA hai ki maiM jisa dRSTivAda kA adhyana karane ko jA rahA hU~ usake 9 // adhyAya prApta kruuNgaa| AryyarakSita calatA 2 vahAM AyA ki jahAM tosalIputra AcArya virAjate the para rajjA ke kAraNa vaha upAzraya ke bAhara baiTha gayA |itne meM eka Dhadura nAmaka zrAvaka AyA usake sAtha upAzraya meM jAkara prAcArya ko vaMdana kiyA aura dRSTivAda par3hAne kI yAcanA kI para dRSTivAda kA adhyayana to sAdhuhI kara sakate haiM ata: zrAryarakSita jJAna par3hane ke liye jainadIkSA svIkAra karane ko taiyAra ho gayA parantu AryarakSita ne sUrijI se arja kI ki he prabho / hamArA kula brAhmaNa hai / ataH mujhe dIkSA dekara yahA~ ThaharanA acchA nahIM haiN| ataH zrApa zIghra vihAra kara anya sthAna padhAra jAveM guru ne isako ThIka samajha AryarakSita ko jaina dIkSA de dI aura vahAM se anyatra cale gaye aura AryarakSita ko par3hAnA zurU kiyaa| aMgopAMga sUtra aura kaI pUrva par3hA diye jitanA ki ve jAnate the zeSa ke liye kahA ki tuma Arya bajrasUri ke pAsa jAgo jo ujjaina nagarI meM virAjate haiM / ataH AryarakSita anya sAdhuoM ke sAtha vihAra kara vajrasUri ke pAsa jA rahe the| rAste meM eka bhadraguptAcArya kA upAzraya AyA / vahA~ AyyarakSita gaye / aAyaMrakSita ko dekha bhadragupta bahuta khuza huA aura kahA ki Arya ! merA antima samaya hai tuma mujhe madada evaM sAja do| AryyarakSita ne maMjUra kara liyA aura unakI vyAvacca meM laga gaye / eka samaya Arya bhadragupta ne AryarakSita se kahA ki tU banasUri ke pAsa pUrva jJAna par3hane ko jAtA hai yaha to acchA hai para tU alaga upAzraya meM Thahara kara aAhAra pAnI evaM zayana bhI alaga hI karanA / isako rakSita ne svIkAra kara liyA bAda bhadragupta kA svargavAsa ho gayA aura AryyarakSita cala kara banasvAmI ke pAsa A rahA thaa| bajrasUri ko rAtri meM svapna bhAyA ki mere dUdha kA pAtra bharA huA thA usameM se bahuta sA dUdha eka atithi pI gyaa| jaina saMsAra meM binA mAtA pitA kI AjJA ke dIkSA denA AryarakSita kA pahilA hI udAharaNa hai aura isa dIkSA de vaha ziSya nispheTA (corI) kahA gayA hai isase spaSTa pAyA jAtA hai ki binA kuTumciyoM kI AjJA jaina sAdhu kisI ko dIkSA de nahIM dete haiN| AcArAMgasUtra meM sacita acita mizra koI bhI padArtha binA AjJA ke lene se tIsare mahAvata kA bhaMga hai| Jain Edi Dolnternational For Private & Personal use Only bhagavAna mahAvIra kI parampa y.org
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] | osavAla saMvat 515 ___ yaha svapna kI bAta apane ziSya ko sunArahe the ki itane meM AryyarakSita ne Akara namaskAra kiyaa| vajrasUri ne pUchA kyA terA nAma AryyarakSita hai aura pUrvAdhyayana ke liye AyA hai ? AryarakSita ne kahA, haaN| phira batrasUri ne pUchA tumhAre bhaMDopakaraNa kahA~ haiM ? AryyarakSita ne kahA maiM alaga upAzraya yAcakara bhaMDopakaraNa vahA~ rakha AyA hU~ tathA AhAra pAnI zayana vahA~ hI karUMgA aura pUrvo kA adhyayana Apake pAsa karatA rhuuNgaa| Aryyabajra ne kahA alaga rahane se jJAna kama hogaa| isa para Aya'rakSita ne bhadraguptAcArya kA Adeza kaha sunAyA isapara vajrasUri ne zrutajJAna meM upayoga lagA kara dekhA to bhadraguptA vArya kA kahanA yathArtha mAlUma huaa| ataH AryarakSita alaga raha kara AryabajrasUri se pUrva jJAna kA adhyayana karane lagA aura bar3I muzkila se sAr3he nau pUrva kA jJAna kiyA Age unako par3hane meM thakAvaTa Ane lgii| ___ idhara rudrasomA ne socA ki maiMne bar3I bhArI bhUla kI ki AyaMrakSita ko dUra bheja diyaa| ataH dUsare putra phAlgurakSita ko bulAkara AyaMrakSita ko lAne ke liye bhejA / vaha phiratA-phiratA bajrasUri ke pAsa Akara apane bhAI se milA aura mAtA ke samAcAra sunAye / isa para ayaMrakSita ne laghubandhu ko saMsAra kI asAratA batalAte huye aisA upadeza diyA ki phAlgurakSita ne jainadIkSA svIkAra karala / zrAryyarakSita ko eka ora to mAtA se milane kI utkaMThA aura dUsarI ora abhyAsa ke parizrama se thakAvaTa ArahI thI / ataH eka dina bajrasUri se pUchA ki prabho ! aba kitanA jJAna par3hanA rahA hai ? sUrijI ne kahA abhI to sarasapa jitanA par3hA aura meru jitanA par3hanA hai / Aryya tuma utsAha ko kama mata karo par3hAI karate raho / guru AjJA ko zirodhArya kara abhyAsa karane lagA para usakA dila evaM abhyAsa zithila par3a gayA / ataH basUri se zrAjJA mAMgI ki maiM dazapura kI ora vihAra karUM / bajrasvAmI ne jJAnopayoga se jAna liyA ki inake liye 9 // pUrva kA jJAna hI paryApta hai / dazavAM pUrva to mere sAtha hI clegaa| ataH AryyarakSita ko AjJA dedI / basa, AryyarakSita apane bhAI phAlgurakSita muni ko sAtha lekara vahA~ se vihAra kara diyA aura kramaza pATalIputra Aye / sAr3he nau pUrva par3hake Aye huye ziSya kA guru tosalIputrAcArya Adi zrIsaMgha ne acchA bahumAna kiyA aura AryyarakSita ko sarvaguNa sampanna jAnakara apane paTTapara AcArya banAkara tosalIputrAcArya anazana evaM samAdhi se svaMga padhAra gaye / tadanantara AryarakSitasUri vihAra kara dazapura nagara padhAre / Arya phAlgurakSita ne Age jAkara apanI mAtA ko badhAI dI ki ApakA putra jainadharma kA AcArya bana kara AyA hai| itane meM to AryyarakSitasUri apanI mAtA ke sAmane Agaye jisako sAdhuveza meM dekha mAtA bahuta khuzI huI / bAda pitA somadeva bhI AyA usane kahA putra tU par3ha ke AyA hai ataH udyAna meM ThaharanA thA ki rAjA prajA kI ora se mahotsava karavA ke tumako nagara praveza karAyA jAtA / khaira, mAtA ke sneha ke liye nagara meM A bhI gayA to aba bhI udyAna meM calA jA ki rAjA kI ora se mahotsavapUrvaka tumhArA nagarapraveza karavAyA jAya / bAda isa sAdhuveza ko tyAga kara tumhAre liye aneka kanyAoM ke prastAva Aye huye haiM jaisI icchA ho usake sAtha tumhArA vivAha kara diyA jAya dhana to apane ghara meM itanA hai ki kaI puzta taka khAye aura kharca to bhI anta nahIM Ave / ataH tuma apane ghara kA bhAra zira para lekara saMsAra ke andara sukha evaM bhoga vilAsa bhogate rho| Arya rakSita sUri ne apane pitA ke moha garbhita vacana suna kara isa prakAra upadeza diyA ki mAtA pitA aura kuTumba dIkSA lene ko taiyAra hogaye parantu somadeva ne kaI zarte aisI rakkhI ki eka to mere se Jain Ea Arya rakSitamUri kA jIvana ] 491 www.janelinary.org
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] / bhagavAn pArthanAtha kI paramparA kA itihAsa nagna nahIM rahA jAyagA jo kaI jainazramaNa rahate haiM aura dUsare upAnaha (pAdukA) kamaMDala, chatra aura janeU ina upakaraNoM ke sAtha tumhArI dIkSA le sakatA huuN| Arya rakSitasUri ne bhaviSya kA lAbhAlAbha jAnakara unakA kahanA svIkAra kara liyA / aura somadeva rudrasomA Adi saba kuTumba ko dIkSA dedii|| muni somadeva jyoM jyoM jainadharma kA jJAna evaM kriyA kA abhyAsa karatA gayA tathA jaise jaise kAragA upasthita hote gaye vaise vaise pUrva padArthoM kA tyAga karatA gayA aura zuddha saMyama kI ArAdhanA karatA rahA tatpazcAt dIkSA lete samaya pUrva saMskAroM se jo zarte ki thI ve saba chUTa gaI aura jaina muniyoM kA AcaraNa anusAra vartane lgaa| Arya rakSitasUri ke zAsana meM aneka muni tapasvI evaM abhigrahadhArI tathA labdhi sampanna the jaise 1-dhRtapuSpamitra 2-vastrapuSpamitra 3-durbalikApuSpamitra nAmake sAdhu the aura apanI 2 labdhipUrvaka kArya karate the / durbalikApuSpamitra kaI bodhalogoM ko pratibodha kara sanmArga para lAye the| inake alAvA Apake gaccha meM cAra prAjJAvAnamunivara bhI the 1-durbalapuSpamitra 2-vidyAmuni 3-phAlgunarakSita aura zukrAcArya ke dharmazAstra ko jItane vAlA 4-goSTApAhila nAma ke muni vikhyAta the jisameM vidyAmuni ke Agraha se ArtharakSita sUrine AgamoM ke cAra anuyoga alaga alaga kara diye jo pahile eka hI sUtra meM cAroM anuyoga kI vyAkhyA kI jAtI thii| eka samaya Arya rakSitasUri vihAra karate huye mathurAnagarI meM padhAre aura adhiSThAyaka dhyAntara ke mandira meM Thahare the| usa samaya indra zrIsImaMdhara tIrthaGkara + ko vandana karane ko mahAvideha kSetra meM gayA thA aura vahA~ prabhu ke mukha se nigoda kA svarUpa suna kara pUchA ki prabho kyA bharatakSetra meM bhI isa prakAra nigoda kI vyAkhyA karanevAle koI AcArya haiM ? prabho ne kahA hA~ bharatakSetra meM zrAryarakSitasUri nAmaka pUrvadhara AcArya haiM / vaha nigoda kI vyAkhyA acchI karate haiM / indravRddha : brAhmaNa kA rUpa banAkara AcArya rakSitasUri ke pAsa AyA aura nigoda + itazcAsti videheSu zrIsImaMdharatIrthakRt / tadupAstyai yayau zako'auSIyAkhyAM ca tanmanAH // 246 // nigodAkhyAnamAkhyAca kevalI tasya tattvataH / indraH papraccha bharate ko'nyasteSAM vicArakRta // 24 // athAha mAha mathurAnagaryAmAryarakSitaH / nigodAnmadvadAcaSTa tato'sauvismayaM yayau // 248 // :: pratIto'pi ca cinArtha vRddhabrAhmaNarUpabhRt / Ayayau gurupAyeM sa zIghraM hastau ca dhUnayan // 249 // kAzaprasUnasaMkAzakezo yaSTizritAGgakaH / sazvAsaprasaro vizvaggalaJcakSurjalaplavaH // 250 // evaMrupaH sa papraccha nigodAnAM vicAraNam / yathAvasthaM guruAkhyAtso'tha tena camakRtaH // 251 // jijJAsunimAhAtmyaM papraccha nijajIvitam / tataH zratopayogena vyacintayadidaM guruH // 252 // tadAyurdivasaiH paurmAsaiH saMvatsarairapi / teSAM zataiH sahasrazvAyutairapi na mIyate // 253 // lakSAbhiH kATibhaH pUrvaiH palyaiH palyazatairapi / tallakSakoTibhi va sAgareNApi nAntabhRta // 25 // sAgaropamayugme ca pUrNe jJAte tadAyupi / bhavAna saudharma sutrAmA parIkSAM ki ma IkSase // 255 // prakAzyAtha nijaM rUyaM manuSya prekSaNakSamam / yathAvRtta samAkhyAte zakraH sthAne nije'calat // 256 // pratIkSiNe'rthite kiMcidyAvayatisamAgamam / rupaddhidarzanaiH sAdhuniMdAnena nyavedhayat // 257 // tathApi kiMcidAdhehi cihnamityatha so'tanot / vezma tadviparItadvAH prayayau tridivaM tataH // 258 // AyAte munibhidvAre nApte gururudairayat / viparItapathAyAtAjagmuste cAtivismRtAH // 259 // pra0 ca0 indra ke pUche hae nigoda ke svarUpa kI ghaTanA kAlakAcArya ke sAtha ghaTI jisakA varNana pahile hI de diyA gayA hai| kyA Arya rakSita sUri ke sAtha yaha ghaTanA dubArA ghaTI hai yahI vahI ghaTanA do AcAryoM ke sAtha jor3a dI hai ? Jain Edge international For Private & Personal use Only [ bhagavAn mahAvIra kI paramparAry.org
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 kA svarUpa pUchA / isa prakAra AcAryazrI ne yathAvata svarUpa kaha sunAyA jisase indra bahuta harSita huA bAda indra ne apanA hAtha Age kara apanA zrAyuSya pUchA / AcAryazrI ne hasta rekhA dekha kara sau dosau evaM tIna sau varSa taka rekhA dekhI para rekhA to usase bhI Age hajAra lAkha karor3a varSa se bhI adhika pasyopama sAgaropama taka bar3hatI jArahI thI / ataH sUrijI ne zrutopayoga lagAyA to jJAta huA ki yaha to pahile devaloka kA indra hai aura isakI do sAgaropama kI AyuSya hai / yaha bAta indra ko kahIto indra ne sUrijI kI bahuta prazaMsA kI aura kahA kI zrI sImaMdhara tIrthaGkara ne jaise ApakI tArIpha kI vaise hI Apa haiM / AjJA pharamAveM ki meM kyA karU ? AcArya ne kahA ki apane Ane kA cinhasvarUpa kucha karake batalAo ki bhikSArtha gaye ye sAdhu ko mAlUma hojAya ki indra AyA thA / ataH indra ne upAzraya kA daravAjA pUrva meM thA use pazcima meM kara diyA aura sUrijI ko vaMdana kara apane sthAna calA gayA / bAda sAdhu bhikSA lekara Aye to pUrva meM daravAjA nahIM dekhA to unako bar3A bhArI zrAcarya huA taba guru ne kahA muniyoM upAzraya kA daravAjA pazcima meM hai ataH tuma udhara se cale Ao ziSyoM ne AcArya se saba hAla sunA jisase bar3A hI Azcarya huA bAda zrAcAryazrI ne vahA~ se anyatra vihAra kara diyA / AcAryazrI ke jAne ke bAda nAstika bodhoM kA mathurA meM Agamana huA para usa samaya goSTAmAddila nAmaka muni ne zAstrArtha kara bAghoM ko parAjita kara diyA / cArya rakSitasUra ne apanI antimAvasthA jAna apane paTTa para kisako sthApita kiyA jAya isake liye sUrijI ne durbalapuSpamitra ko yogya samajhA para sUrijI ke sambandhiyoM ne phAlgurakSita ke liye Amha kiyA jo AryarakSita ke bhAI thA aura kaI ekoM ne goSTAmahila ko sUri banAne kA vicAra pragaTa kiyA / khira parIkSA pUrvaka sUri pada durbalapuSpamitra muni ko hI diyA gayA / rakSitasUri ne durbalapuSpa mitra ko kahA ki merA pitA evaM mAmA vagairaha muni haiM una prati mere jaisA bhAva rakhanA tathA muni somadeva vagairaha ko bhI kaha diyA ki tuma jaise mujhe samajhate ho vaise hI durbalapuSpamitra ko samajhanA / zrAcArya rakSitasUri ne gaccha kA suprabandha karake anazana evaM samAdhi pUrvaka svarga ko ora prasthAna kiyA / zrAcArya durbalapuSpamitra gaccha ko acchI taraha se calAte huye evaM sabako samAdhi pahu~cAte huye gaccha kI unnati evaM vRddhi kI / parantu goSTAmahila muni ne IrSA evaM dveSa bhAva ke kAraNa apanA mata alaga nikAla kara sAtavAM ninhava kI paMkti meM apanA nAma likhAyA / Jain Edu rusomA punastatra zramaNopAsakA tadA / vijJAtajIvAjIvAdi navatattvArthaM vistarA // 16 // kRta sAmAyikA putramutkaNThAkulitaM cirAt / ilAtalamilanamauliM vIkSyApi praNataM bhRzam // 17 // asya granthasya vettAraste'dhunA svekSuvATake / santi tosaliputrAkhyAH sUrayo jJAnabhUrayaH // 28 // kiMkartavyajastatrAjAnat jainaparizramam / daTTarazrAvakaM sUrivandakaM prekSadAgatam // 37 // dhyAtvA taM sUrayosvocan jainapravrajyayA vinA / na dIyate dRSTivAdo vidhiH sarvatra suMdaraH // 47 // guruvaH zeSapUrvANAM pAThAyojjayinipuri / tamAryarakSitaM praiSa: zrIsvAminontike // 58 // gItAyairmunibhiH satrA tatrAgAdAryarakSitaH / zrIbhadraguptasUrINAmAzraye prAvizattadA // 59 // zrI vajrasvAmi pAdAnte tvayA pipaThiSAnRtA / bhoktavyaM zayanIyaM ca nityaM pRthagupAzraye // 65 // tadA ca daDaze svataH zrIvatreNApyajalapyata / vineyAgre'ya saMpUrNaH pAyasena patandragrahaH // 70 // vatsa kacchAbhisaMbaddha' mamAstu paridhAnakam / nagnaiH zakyaM kimu sthAtuM svIyAtmajasutApuraH // upAnahau mama syAtAM tathA karaka pAtrikA | chatrikAthopavItaM ca yathA kurve tava vratam // 158 // 155 // ArakSita kA jIvana ] pra0 ca0 www.j493ry.org.
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcArya rakSitasUri jainazAsana meM bar3e bhArI prabhAvika evaM yuga pravartaka AcArya huye Apake zAsana meM do bAteM jAnane kAbila huI 1-- pUrva jamAne meM eka hI sUtra se cAroM anuyoga kA artha kiyA jAtA thA para bhaviSya meM sAdhuoM kI buddhi kA vicAra kara cAroM anuyoga pRthaka 2 kara diye ve adyAvadhi usI rUpa meM cale A rahe haiM 2-pUrva jamAne meM sAdhviyAM apanI AlocanA sAdhviyoM ke pAsa karatI aura sAdhviyAM hI yathAyogya prAyazcita de diyA karatI thI parantu Arya rakSitasUri ne usa pravRti ko banda kara sAdhviyAM apanI AlocanA sAdhviyoM ke pAsa na karake sAdhuoM ke pAsa kare aura sAdhu hI prAyazcita deM aisA niyama banA diyaa| Arya rakSita 5 // pUrva jJAna ke pAragAmI the| inake bAda itanA jJAna kisI AcArya ko nahIM huA thA yugapradhAna paTTAvalI anusAra Apa 19 veM yugapradhAna the / ApakA janma vI0 ni saM0 522 meM huA thA 22 varSa kI AyuSya meM dIkSA lI 44 varSasAmAnya dIkSA paryAya aura 13 varSa yugapradhAna pada para rahakara zAsana kI khUba unnati kI / vI0ni0 saM0597 veM varSa meM arthAt 75 varSa kA sarva AyuSya bhoga kara svargavAsI huye| AcArya naMdilamUri-Apa sAr3he nau pUrvadhara mahAna prabhAvazAlI AcArya hue haiM / prabhAvika caritra meM Apake viSaya meM bahuta varNana kiyA hai / Apake caritrAntaragata vairATyA devI kA bhI caritra varNana kiyA hai| jisameM padmanIkhaMDanagara, padmaprabharAjA, padmAvatIrAnI, padmadattazreSThi, padmayazAstrI, padmaputra, jisakA varadatta ko putrI vairATyA ke sAtha vivAha huA thaa| ityAdi vistRta varNana kiyA hai| Age likhA hai ki dukAla ke kAraNa varadatta dezAntara jAtA hai aura vairATya ko sAsu khUba kaSTa detI hai nAgendra kA svapnA sUcita vairATyA garbha dhAraNa karatI hai| AcArya naMdilasUri udyAna meM padhArate haiM / vairATyA sUri ko vandana karane ko jAtI hai aura apanI duHkha gAthA sunAkara pUrvabhava meM kiye hue karmoM ko sunanA cAhatI hai| sUrijI karma siddhAnta kA rahasya batalA kara vairATyA ko zAnta karate haiM / vairATyA ko payasAnna (dUdhapakAdi ) kA dohalA utpanna hotA hai / tapa ke udyApanArtha dUdhapAka taiyAra hotA hai| vairATyA bacA huA payasAnna ghaTa meM DAla pAnI ke bahAne jalAzaya para jAtI hai| vahAM nAga deva kI devI payasAnna kA bhakSaNa kara jAtI hai aura vairATyA kI kSamA zAnti ko dekha prasanna hotI hai / vairATyA putra ko janma detI hai aura usakA nAma nAgendra rakhA jAtA hai| samayAntara nAgadeva kI sahAyatA se padmadatta padmayazA aura vairATyAdisUrijI ke pAsa dIkSA lete haiN| vairAcyA sAdhvi jIvana meM kAlakara bhagavAna pArzvanAtha ke sevikA nAgakumAra kI jAti meM vairATa thA devI pane utpanna hotI hai ityAdi vistAra se varNana kiyA hai Arya naMdila kisa vaMza paramparA ke the? isake lie caritrakAra aAyaM rakSita ke vaMza meM huye likhate haiM para naMdI sthavirAvalI meM prArya maMgU ke bAda aura nAgahasti ke pUrva ke yugapradhAna batalAyA hai parantu prArya maMgU kA yugapradhAna samaya vI. ni. saM0 451 se 477 kA hai taba aArya rakSita kA samaya 544 se 597 kA hai yadi naMdila Arya maMgU ke bAda mAnA jAya to karIba 100 varSa pUrva kA samaya AtA hai / ataH ve Arya maMgU ke vaMza dhara siddha nahIM hote haiN| ataH Arya naMdila ko Arya rakSita ke bAda evaM inake vaMzaja mAnanA yathArtha hI hai / Arya nandila kA nAma prabandha kara evaM yuga pradhAna paTTAvalI karane AryanaMdila likhA hai para zrApakA vAstavika nAma AnaMdila thA aisA paM0 kalyANa vijayajI mahArAja apanI prabandhaparyAlocanA meM pramANita karate haiM / jo yathArtha hI samajhA jA sakatA hai| Jain Edgg ternational For Private & Personal use Only [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA ww.jainelibrary.org
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [osavAla saMvat 515 ___ kAlakAcArya-isI kitAba ke pRSTha 409 para cAra kAlakAcArya kA nAmollekha kiyA jisameM dattakoM yajJa phala kahane vAle kA bhI nAma AyA hai jisake liye aisI ghaTanA banI thI ki turimiNI nagarI ke udyAna meM eka samaya kAlakAcArya padhAre the vahAM para kAlakAcArya ke bahana kA putra datta nAma purohita thA usane apanA svAmi rAjA ko chala kapaTa se kArAgara meM DAla kara Apa svayaM rAja ko apane adhikAra meM kara liyA thA aura Apa vahAM kA rAjA bana gayA thA rAjA datta apanI mAtA ke kahane se eka dina kAlakAcArya ke pAsa AyA usake hRdaya meM pahale se hI dharma dveSa thA ataH unmata kI bhA~ti krodha yukta ho kara kAlakAcArya ko yajJa ke viSaya meM prazna pUchA ki yajJa kA kyA phala hotA hai ? AcAryazrI ne kahA ki yajJa meM jo pazuoM kI hiMsA kI jAtI hai aura hiMsA kA phala hotA hai naraka arthAt hiMsA karane vAle naraka meM jAkara ananta duHkhoM ko bhogatA hai / yaha bAta datta ko bahuta burI lagI khaira usane punaH pUchA ki hamArA aura ApakA zeSa AyuSya kitanA rahA hai aura kisa kAraNa mRtyu hogA evaM mara kara kahA~ jAveMge ? kAlakAcArya ne kahA datta terA zrAyuSya sAta dina kA rahA hai tU kubhI meM paca kara maregA kuttaM terI lAza ko khAyaMge aura tU mara kara naraka meM jAvegA phira maiM yaha kaha detA hU~ ki tere muMha meM vRSTA par3egA taba jAna lenA ki merI mRtyu A gaI hai aura maiM samAdhi ke sAtha mara kara svarga meM jaauuNgaa| isa javAba se datta ko aura bhI vizeSa gussA AyA aura AcArya zrI ke liye guptAcara ko rakha diyA ki ye sAtadinoM ke andara kahIM vihAra na kara jAya bAda datta apane sthAna ko calA gayA ora aise sthAna meM baiTha gayA ki vahA~ na to muha meM vRSTA par3a sake aura na mRtyu hI A sake ? para bhavita vyatA ko kauna miTA sakatA hai datta apane gupta sthAna meM raha kara dina ginatA thA parantu bhrAMti se sAtavAM dina ko AThavAM dina samajha kara AcAryazrI ke vacana ko mithyA sAbita karane kI garja se azvArUr3ha ho kara rAja mArga se jA rahA thA rAja mArga meM kyA huA thA ki eka mAlana puSpoM kI chAba lekara jA rahI thI usake udara meM aisI takalIpha huI ki vaha rAja mArga meM hI TaTTI baiTha gaI aura pAsa meM puSpa the ve vRSTA para DAla diyA usI rAste se datta pA rahA thA ghor3A kA paira usa pRSTA para lagA ki vRSTA uchala kara thor3AsA datta ke muha meM jA par3A jisakA svAda Ate hI datta vicAra kara vApisa lauTa rahA thA parantu datta kA atyAcAra se maMtrI vagairaha saba asantuSTa the unhoMne kisI jitazatru rAjA ko lA kara rAja gAdI baiThA diyA usane datta ko pakar3a piMjarA meM DAla diyA / bAda datta ko kubhI meM DAla kara bhaThThI para car3hAyA aura nIce agni lagAdI aura bAda meM usakI lAza kuttoM ne khAI evaM kadarthanA kI aura vaha mara kara naraka meM gyaa| tatpazcAt kAlakAcArya vahAM se vihAra kiyA kaI a6 taka bhavya jIvoM kA uddhAra kara anta meM samAdhipUrvaka kAla kara svarga padhAra gaye isa prakAra kAlakA cArya mahA prabhAvika bhAcArya hue haiN| zrIzatrujayatIrtha kA uddhAra jaina saMsAra meM tIrthazrIzatrujaya kA bar3A bhArI mahAtmya evaM prabhAva hai / itanA hI kyoM para zatru jaya tIrtha ko prAyaH zAzvatA tIrtha batalAyA hai / jainAMgopAMga sUtra meM zrI zatrujaya ke viSaya pracuratA se ullekha milatA hai / zrIjJAtasUtra tathA aMtagar3hadazAMga sUtra meM ullekha milatA hai ki hajAroM munirAja zatrujaya tIrtha para jAkara antasamaya kevala jJAna prAptA kara mokSa gaye haiM / jaise yaha tIrtha prAcIna hai vaise isa tIrtha ke uddhAra bhI bahuta hue haiM aura jaise manuSyoM ne isa tIrtha ke uddhAra karavAye hai vaise devatAoM ke indroM ne bhI tIrthoddhAra dain Edu kAlakAcArya aura pu0 datta ] For Private & Personal use Only www.j495y.org
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa karavAyA thA / kalikAla kI kuTila gati se isa tIrtha para kaI prakAra AkramaNa bhI hue the / jisa samaya bauddhoM aura jainoM ke zAstrArtha huA thA aura bauddhoM kI vijaya meM saurASTra prAMta bauddhoM ke hAtha meM calA gayA thA isa hAlata meM zatru jaya tIrtha para bhI bauddhoM kA adhikAra gayA thaa| inake alAvA asuradevoM kA bhI zatru jaya para adhikAra rahA thA ataH kaI varSoM taka jainoM ko zatru jaya tIrtha kI yAtrA se vaMcita rahanA par3A thA aura isa aMtarAya karma ko haTAne vAle mahAprabhAvika zrAcArya bajrasvAmI aura dharmavIra jAvar3a zAha huye ki inhoMne duSTa sura ke paMje meM gaye huye zatru jaya tIrtha ko punaH dUdha evaM zatru jI nadI ke nirmala ala se dhokara evaM zuddha banA kara punaH uddhAra karavAyA / taba se jAkara caturvidha zrIsaMgha ne zrIzatru jaya tIrtha kI yAtrA kii| jAvar3a zAha - AcArya zrIsvayaMprabhasUri ne padmAvatI nagarI ke rAjA padmasenAdi 45000 jana samUha ko jainadharma meM dIkSita kiye / zrAge calakara usa samUha kA prAgvaTavaMza nAma saMskaraNa huA / vaMzAvaliyoM se patA milatA hai ki padmAvatI meM prAgvaTa vaMzIya zAha devar3a rahatA thaa| devar3a ke 11 putra the jisameM bhAgar3a bhI eka thaa| bhAiyoM kI anabana ke kAraNa bhAvar3a padmAvatI chor3a saurASTra me calA gayA aura kapIlapura meM jAkara basa gayA aura vyApAra meM bhAvar3a ne bahuta dravya bhI paidA kiyA para karmoM kI gati vicitra hotI eka hI bhava meM manuSya aneka dazAoM ko dekha letA hai yahI hAla bhAvar3a kA huA thA / nagara bhAvalA thA aura vaha dharmakaranI meM kAraNa dhana kama ho gayA parantu dRr3ha vrata vAlI zrAvikA thI / dharma kI to vRddhi hotI gaI kahA bhAvar3a zAha kI gRhaNI kA nAma bhAvar3a zAha ke pUrva janma kI antarAya hai ki 'satya kI bAMdhI lakSmI phira milegI Aya / ' eka samaya bhAvalA ke makAna para do muni bhikSArtha A nikle| bhAvalA ne apanA ahobhAgya samajha kara guru bhakti kI aura unako sAdara AhAra pAnI diyA / usa samaya bhAvalA garbhavatI thI / muniyoM ne nimitta jJAna ke bala se kahA ki mAtA tumhAre putra hogA / yaha jaina zAsana kA uddhAra karane vAlA bhAgyazAlI hogA punaH muniyoM ne kahA ki kala eka ghor3I bikegI use kharIda kara lenA ki jisase Apako bahuta lAbha hogA / basa itanA kaha kara muni to cale gaye / bhAvalA ne saba bAta apane patideva ko kaha dIM jisase donoM ne zubha zakuna mAna kara maMgalIka gAMTha lgaadii| dUsare dina eka sodAgara ghor3I becane ko AyA usako bhAvar3azAha ne kharIda kara lI jisake do zubha lakSaNa vAle bacce paidA hue eka to tIna lakSa dravya meM eka rAjA ko beca diyA, dUsarA rAjA bikrama ko bheMTa meM de diyaa| vikrama ne khuza ho bhAvar3azAha ko madhumati Adi 12 grAma inAma meM de diye / basa, bhAvar3a vyApArI nahI para madhumatI kA rAjA bana gayA / bAda usake eka putra paidA huA jisakA nAma jAvar3a rakkhA / jAvar3a jaba javAna huA taba usakoM eka zreSThi kanyA suzIlA ke sAtha usakA lagna kara diyA / tadanantara bhAbar3a kA svargavAsa huA to rAjalakSmI kA mAlika jAvar3a huaa| zAha jAvar3a rAjya ke sAtha vyApAra bhI karatA thA / eka samaya jAvar3azAha ne bahuta sA mAla jahAjoM meM bhara kara videza meM bhejA thA / yaha bAta pAdaliptasUri ke adhikAra meM likhI gaI hai ki pAdalipta sUri mahAn prabhAvika AcArya ho gaye haiM / Apake gRhastha ziSya nAgArjuna ne zatru jaya kI taleTI meM pAdalitapura nAma kA nagara basAyA thA / vikrama kI mRtyu ke bAda araba samudra ko pAra kara lATa meM eka mlecchoM kI senA AI aura unhoMne lATa saurASTra ke grAmoM meM lUTa karanI zurU kara dI / usameM zatru jaya ko bhI bahuta sI hAni pahu~cAI tathA pAda Jain Ed49 6 International [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA www.jaimembrary.org
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 liptapura aura madhumatI lUTakara jAbar3azAha ko bhI pakar3a liyA aura jAte samaya ve jAbar3a ko bhI anArya deza ma sAtha le gaye / jAbar3a eka pakkA mutsaddI thA apane cAturya evaM kuzalatA se malecchoM ko prasanna kara vahA~ bhI apanA karanA zurU kara diyA / jisase puSkala dravyopArjana kara liyA aura vahA~ Ane vAle bhAratIyoM ko aneka prakAra kI sahAyatA pahu~cAne lgaa| / itanA hI kyoM para jAbar3a ne to apane sevA pUjA darzana ke lie vahA~ jainamaMdira aura upAzraya bhI banavA liyAthA / usa samaya janamuniyoM kA bihAra bhI usa tarapha huA karatA thAidhara bihAra karate huye muniyoM kA eka maNDala anArya deza meM AyA / jAvar3azAha ne unakA svAgata kiyaa| muniyoM ne jAvar3a kI dharma bhAvanA dekha vahAM sthiratA karadI aura dharmopadeza dene lage jisase anAryo para bhI jaina dharma kA acchA prabhAva huaa| eka samaya prasaMgopAta zrI siddhAcala kA varNana karate hue kahA ki kadarpi yakSadvArA tIrtha kI bar3I bhArI AzAtanA ho rahI hai / zrIsaMgha kaI arsA se yAtrA se vaMcita hai / he zra eSTivarNya ! yaha punya kArya tumhAre hAtha se hone vAlA hai / tuma isa kArya ke liye udyama kro| isa kA meM dravya kI apekSA rAjasattA kI adhika jarUrata hai yahAM kI sAtA ke alAvA takSilA ke rAjA jaganmala ke pAsa prabhu AdIzvara kI mUrti hai| use prApta kara zatru jaya para sthApita kara anaMta punyopArjana karo ityAdi / var3a kA dila deza evaM mAtRbhUmi tathA tIrtha kI ora AkarSita huA / ataH vahAM se cala kara takSilA AyA / bahumUlya bheMTa dekara rAjA ko prasanna kiyA / rAjA ne pUjA kaho seThajI Apako kisa bAta kI jarUrata hai jAvar3a ne mUrti mAMgI aura rAjA ne jAvar3a ko mUrti dedI itanA hI kyoM para rAjA ne to jAvar3a ko saurASTra taka iMtajAma kara madhumati nagarI taka kSemakuzala se pahu~cA diyA / jaba manuSya ke punyodaya hotA hai taba cAroM ora se lAbha hI lAbha milatA hai / jAvar3a ne jo mAla jahAjoM dvArA videza meM bhejA thA usake lie itane varSa ho gaye kucha bhI samAcAra nahIM mile the para idhara to jAvar3a madhumati AtA hai aura udhara se ve jahAjoM bhI madhumati zra pahu~catI hai / ahAhA dharma eka kaisA mitra evaM kaisA sahAyaka hotA hai ki jisakA phala avazya milatA hai bhale thor3A dina kI antarAya A bhI jAya para usa avasthA meM manuSya apane dharma para pAvandI rakhatA hai to zIghra hI Apatti se mukta ho sukhoM kA anubhava karane laga jAtA hai eka samaya jAvar3a mlecchoM dvArA pakar3A gayA thA taba Aja jAvar3a zAha apAra sampati kA dhanI banakara zatruMjaya kA uddhAra kI bhAvanA vAlA bana gayA hai / usa samaya AryasUri vihAra karate hue madhumati Aye / jAbar3azAha sUrijI ko vandana karane ko gayA usa samaya lakSadevoM kA adhipati eka deva bhI, sUrijI ko vandana karane ke liye AyA thaa| sUrijI ne dharmalAbha dekara jAvar3a ke kArya meM madada kara tIrthoddhAra karane kA upadeza diyA devatA ne sUrijI kI AjJA zirodhArNya karalI | bar3a ne kahA prabho ! isa mahAna tIrthaM kA uddhAra karanA koI sAdhAraNa sI bAta nahIM hai / isameM puSkala dravya kI AvazyakatA hai| sUrijI ne kahA tumhAre jo jahAja Aye haiM unameM retI sI dIkhatI hai vAstava meM vaha retI nahIM para tejamaturI hai jisase lohe kA suvarNa bana jAtA hai / basa, phira to kahanA hI kyA thA ? eka tarapha to deva kI sahAyatA aura dUsarI tarapha dravya kI pracu ratA / jAbar3a kA utsAha bar3ha gayA / jAbar3a saba sAdhana sAmagrI evaM takSilA se lAI huI mUrti lekara zrIsaMgha + usa samaya takSilA 500 jainamandiroM se suzobhita jainiyoM kA eka kendra thA / bar3azAha kA uddhAra | Jain Education Internatio 497
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tathA AryabajrasUri ke sAtha zatrujaya aayaa| para vahAM ke yakSa ne 21 dina taka khUba upadrava kiyA / Akhira usako parAsta hokara vahAM se bhAganA pdd'aa| ____ basa, phira to thA hI kyA / jAbar3azAha ne zatrujaya parvata ko dUdha aura zatrujI nadI ke nirmalanIra se dhulavAyA aura vahAM kA saba kAma karavA kara takSazilA se lAI huI bhagavAna AdIzvara kI mUrti kI pratiSThA AcArya bana sUri ke kara kamaloM se krvaaii| AcArya zrI ne dravya kSetra kAla bhAva ko jAna kara kabar3adeva aura cakrezvarIdevI ko vahAM ke adhiSThAtA ke rUpa meM sthApana kiyA / AcArya bajrasUri aura jAbar3a zAha ke prabhAvazAlI prayatna se caturvidha zrIsaMgha ko phira se punIta tIrtha kI yAtrA karane kA zaubhAgya milA hai / jaina saMsAra meM jAbar3azAha khUba prasiddha puruSa hai aura inake dvArA pharAyA huA tIrthadhirAja zrIzatrujaya kA udvAra bhI mahatvapUrNa kArya hai jisako jaina samAja kabhI bhUla nahIM sakatA hai Aja paryanta caturvidha zrIsaMgha tIrtharAja kI yAtrA sevA bhakti kara apanA kalyANa kara rahA hai jisakA sarva zreya svAnAmadhanya prAgvaTa vaMza bhUSaNa zrImAn jAvar3azAha ko hI hai / yadyapi inake bAda zrImAla evaM osavAloM ne bhI isa punIta tIrtha kA uddhAra karavAyA hai para paMcamArA meM usa vikaTa paristhiti meM uddhAra karavAne vAle guru vajrasvAmi aura jAvar3azAha vizeSa dhanyavAda ke pAtra kahA jA sakate haiN| zrI zatrujaya kA saMgha---AcArya jajjagasUri vihAra karate hue pAlikApurI meM padhAre zrI saMgha ne ApakA acchA svAgata kiyA sUrijI kA prabhAvotpAdaka vyAkhyAna hamezA hotA thA eka samaya Apane zrIrAtruJjaya tIrtha kA mahAtmya batalAte hue tIrtha yAtrA se zAsana kI prabhAvanA aura bhaviSya meM kalyANakArI phala kA vistAra se barNana kiyA jisase janatA kI rucI tIrthayAtrA kI ho AI kAraNa kaI arsA se zrI zatrujaya kI yAtrA banda thI para zrArya banasUri aura jAvar3azAha ke prayatna se punaH tIrtha kA uddhAra huA thA ataH sabakA dila punIta tIrtha kI yAtrA karane kA ho jAnA eka svAbhAvika hI thA usI sabhA meM baiThA huA apAra sampatti kA mAlika prAgvaTa vaMzIya zAha jodhar3A ne sUrijI evaM zrIsaMgha se arja kI ki zrIsaMgha mujhe Adeza dirAve maiM zrIzatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAl ? sUrijI ne kahA joghar3A tu bar3A hI bhAgyazAlI hai zrI saMgha ne bhI anumodana ke sAtha Adeza de diyA / basa phira to kahanA hI kyA thA zAha joghar3A ne bar3I bhArI taiyAriyAM karanI zurU kara dI / sarvatra AmaMtraNa patrikAe~ bheja dI / isa saMgha meM eka lakSa se bhI adhika bhAvuka aura tIna hajAra sAdhu sAdhviyAM the jisameM adhika sAdhu sAdhyiAM upakeza evaM kAraMTagaccha ke hI the usa samaya AcArya ratnaprabhasUri candrAvatI nagarI meM virAjate the ataH saMghapati jopar3A ne svayaM jAkara vinatI kI ataH sUrijI ne jopar3A kI prArthanA svIkAra kara saMgha meM zAmila hone kI maMjUrI pharamAdI jaba saMgha pAlikapurI se prasthAna kara candrAvatI AyA to sUrijI apane ziSyoM ke sAtha zAmila ho gaye phira to thA hI kyA sabakA utsAha dviguNita ho gayA AcArya jajjagasUri ne bhI sUrijI kA yathAyogya vinaya kiyA ! zatrujaya kI yAtrA khullI hone ke bAda yaha pahalA hI saMgha kA ataH janatA eka dama ulaTa par3I thI jaba saMgha zatrujaya pahu~cA usa samaya zatrujaya para choTA bar3A teraha saMgha Aye the para saba se bar3A saMgha marUdhara kA hI thaa| saba logoM ne paramAtmA yugAdhIzvara kI yAtrA kara pUrva saMcita pApa kA prakSAlana kara DAlA ATha dina aSTAnhikA evaM dhvaja mahotsavAdi aura svAmi vAtsalyAdi kiye aneka mahAnubhAvoM ne saMgha ko peharAmaNi vagairaha dI zAha joghar3a ne isa saMgha meM eka karor3a dravya zubha kSetra meM lagAyA Jain E0498international [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA intry.org
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] 17 - grAcArya yakSadeva sUri (tRtIya) [ osavAla saMvat 515-557 AcAryastu deva padayuk sUrirnRpasya sutaH / vidyA jJAna kalAdharo na vijahau dharma svakIyaM ca yaH // duSkAle'pi ca vajrasena viduSaH sUreH suziSyAn sudhIH / jajJau ye tu nivRtti vidyAdhara puG nAgendra cAndrAnvayAH // jAtA: jaina samAja loka viSaye karttApakArasya ye / bhUreH sUriyaM kadApi na hi kiM vismArya kAryo'sti vA // kintvekaM karavA baddha karatA yukta sadAbhyarthayan / kalyANaM kurutAM janasya bhagavan pra emNA kaTAkSaM tava // DINE AcAryazrI yajJadevasUrIzvarajI mahAna prabhAvika AcArya hue haiN| ke mahAna pratApI rAjA vIradhavala kI viduSI paTTarAjJI huA thA aura ApakA zubha nAma vIrasena rakkhA thaa| aura zarIra meM rahe hue zubha lakSaNa Apake bhAvI honahAra kI zubha sUcanA kara rahe the | ApakA pAlana poSaNa saba kSatriyocita ho rahA thaa| Apa varNa meM kSatrI the para vidyA meM to brAhmaNa varNa ke sadRzya hI the ki bAlabhAtra mukta hote hI Apake pitAzrI ne mahotsavapUrvaka vidyAlaya meM praviSTa kiyA para ApakI buddhi itanI kuzAgra thI ki apane sahapAThiyoM meM sadaiva amezvara hI rahate the / kahA bhI hai ki 'buddhi karmAnusAraNI' jina jIvoM ne pUrva janma meM jJAna pada kI evaM devI sarasvatI kI ArAdhanA kI ho unake liye isa prakAra zIghra jJAna prApta kara lenA koI muzkila kI bAta nahIM hai / rAjaku~vara vIrasena ATha varSa kI par3hAI meM puruSa kI 72 kalAoM meM evaM rAjataMtra calAne meM vijJa bana gayA / Jain Education international jaba rAja ku~vara vIrasena solaha varSa kA huA to usakI zAdI ke liye aneka prastAva maya citroM ke Aye usameM upakezapura nagara ke rAva narasiMha kI suzIlA putrI sonaladevI ke sAtha vIrasena kA sambandha (sagAI) kara dI samayAntara bar3e hI samAroha ke sAtha vivAha kara diyA / rAjakanyA sonaladevI ke mAtA pitA jainadharmopAsaka the ataH sonaladevI jainadharmApAsikA ho yaha to eka svabhAvika bAta hai| itanA hI kyoM para sonaladevI ko bacapana se hI dhArmika jJAna kI acchI zikSA dI gaI thI ki apanA SaTkarma evaM kriyA vizeSa meM sadaiva rata rahatI thii| jainamuni evaM sAdhviyoM se sonala ne jainadharma ke dArzanika evaM tAtvika jJAna kA bhI acchA abhyAsa kara liyA thA jisameM bhI karma siddhAnta para to usakI aTala zraddhA evaM vizeSa ruci thI / upazapura kI rAjakanyA sonaladevI ] ApakA janma vIrapura nagara gunasenA kI pavitra kukSa se Apake hAtha pairoM kI rekhA vivAha hone para sonaladevI apanI susarAla jAtI hai aura vahAM usakI kasauTI kA samaya upasthita hotA hai / vAmamArgiyoM ne eka aisA bhI rivAja kara rakkhA thA ki koI bhI vyakti paraNa ke Ave to nagara meM yA nagara ke bAhara jitane devI deva hoM una saba kI jAta deM / tadanusAra vIrasena aura sonaladevI ko bhI 499
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jAta denA jarUrI thA para sonaladevI thI jainadharmopAsikA usane sApha zabdoM meM kaha diyA ki maiM to eka sarvajJa evaM vItarAga ko hI deva mAnatI hU~ aura unako hI apanA zira mukAtI huuN| ataH merI pratijJA kA nirvAha karanA Apake hAthoM meM hai| vIrasena ke mAtA pitA Adi kuTumbI navavadhu ke bacana suna kara vicAra meM par3a gaye ki yaha kyA dharma hai ki zubha maMgalIka ke liye devI devatAoM kI jAta dI jAtI hai jisake liye lADIjI Aja hI inkAra karatI hai to bhaviSya meM isakA kyA natIjA hogA ? sAtha meM yaha pahale pahala maukA hai| bahU ko nArAja bhI nahIM karanI cAhiye / ataH sAsu ne Akara madhura evaM prema bacanoM se sonaladevI se kahA vInaNI jI ! mere to tU eka hI lAr3alI bahU hai tere sivAya mere rAja meM aura kyA priya vastu ho sakatI hai| maiM tere niyama pratijJA evaM dharma meM dakhala karanA nahIM cAhatI hU~ para yaha pablika kA kAma hai Aja to Apa mere kahane se hI yahA~ ke rivAja ke anusAra devI devatAoM kI jAta de shraao| bAda jaisA tU kahegI vaisA hI maiM kruuNgii| sonaladevI bar3I samajhadAra thii| usane socA ki isa samaya merI sAsujI itanA prema dikhA rahI haiM to merA kartavya hai ki maiM inake sAmane vinaya karU~ aura mere isa vinaya kA bhaviSya meM ina para avazya prabhAva par3egA arthAt inase mujhe kaI prakAra se kAma lenA hai| dUsare samyaktva meM 6 AgAra bhI kahA haiM ataH sonaladevI apanI sAsujI kA kahanA zirodhArya kara icchA na hone para bhI apane patideva ke sAtha jAkara devI devatA kI jAta de AI / sAsu ko bahU yoM hI pyArI lagatI hai jisameM sonaladevI jaisI vinayazIla bahU kA to kahanA hI kyA thA / phira to sAsujI kA prema itanA bar3ha gayA ki vaha dina to lADakoDa meM nikala gyaa| zAma ke samaya sonaladevI sthApanAjI rakha kara pratikramaNa karane lagI to jaise tamAzA dekhane ko janatA ekatra hotI haiM vaise sAsu vagairaha bahuta aurata ekatra ho gii| eka ghaMTA bhara usakI pratikramaNa kriyA dekhI to ve saba Azcarya karane lagI ki itane itane varSoM meM hama kucha dharma kriyA nahIM jAnatI taba vaha bAlakA isa raMga rAga ke samaya bhI apanA SaTakama kara rahI hai| jaba sonaladevI kI pratikramaNa kriyA samApta huI to sAsu vagairaha sabane pUchA ki bahUjI Apane yaha kyA kiyA hai ? sonala devI ne zurU se lekara Akhira taka pratikramaNa kA bhAvArtha kaha sunAyA jisako suna kara sAsujI Adi ne bar3I khuzI manAI ki mere aho bhAgya haiM ki mere ghara meM aisI lAr3I AI hai / sAsujI ne kahA kyoM lAr3I jI! Apa mujhe bhI isa prakAra kI kriyA karAveMgI ? sonaladevI ne kahA ki kyoM nahIM yaha to merA kartavya hai hI ki pUjya mAtA pitA evaM sAsu susarA kI vinaya vyAvaca karanA unakA hukma uThAnA aura dharma kArya meM sahAyatA denA / sAsajI Apa subaha jaldI uTha jAiye ki maiM Apako pratikramaNa karavA dUMgI ityAdi / sAsujI ne kahA acchA lADIjI maiM subaha jaldI AU~gI / aura tumhAre sAtha maiM bhI pratikramaNa kruuNgii| subaha jaldI uThakara sAsu bahU ne pratikramaNa kiyA to sAsu ko itanA Ananda AyA ki jisako vaha kaha bhI nahIM sakI / yaha bAta rAjaantevara meM sarvatra phaila gii| yahA~ taka ki rAjaguru ke kAnoM taka pahu~ca gii| unhoMne socA ki jaba upakezapura rAjA ke sAtha sambandha huA thA taba se hI zaMkA thI ki una nAstikoM ke yahA~ kI rAjakanyA AvegI to yahA~ kucha na kucha bhrama phailA hI deNgii| vAstava meM yaha bAta satya ho gii| ataH isakA ilAja jaldI karanA acchA hai| varanA roga bar3hane para bAta hAtha meM nahIM rhegii| ataH ve loga cala kara rAjaantevara meM Aye aura rAnI ko kahA lAo lAr3IjI ko ki gurumaMtra sunA kara kaMThI bandhavAdI jAya zrAja Jain Ed500nternational For Private & Personal use only . [ sonaladevI aura sA.su.nary.org
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSa devasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 kA dina acchA hai| sAsujI ne kahA lADIjI ! Aiye apane guru Aye haiM inase gurumaMtra sunakara kaMThI bandhavA liijiye| sonaladevI ne socA yaha kyA pAkhaMDa hai| inake gale meM sone kI janeU par3I huI hai pairoM meM khar3AUM pahine hue haiM mu~ha meM taMbola-pAna hai aura striyoM ko bhI chUte haiM yaha kaise guru haiM ! vinaya ke sAtha sAsujI se kahA ApakA kahanA ThIka hai ki guru binA jJAna nahIM, guru binA kalyANa nahIM / zrataH manuSyamAtra kA karttavya hai ki guru avazya karanA cAhiye para guru aisA karanA cAhiye ki vaha apane kalyANa ke sAtha dUsare kA kalyANa kara sake / yadi sAraMbhI saparigrahI bhI guru kahalAte hoM to phira apane aura guru meM pharaka hI kyA hai ? sAsujI -lAr3IjI ! Apa hI batalAiye phira guru kaise hote haiM ? lADIjI ne kahA - sAsujI ! kanaka kAminI ke tyAgI paMca mahAvratadhArI kevala saMyama aura zarIra ke nirvAha ke liye svalpa vastra pAtra evaM zuddha sAtvika AhAra pAnI vaha bhI madhukarI bhikSA se apanA nirvAha karate hoM tathA unake na maTha makAna hote haiN| na kisI padArtha kA saMcaya evaM saMgraha rakhate haiM parantu kevala janakalyANa kI bhAvanA ke liye zItoSNakAla ke liye eka mAsa aura caturmAsa meM cAra mAsa ke alAvA kahIM adhika nahIM Thaharate haiN| sAsujI ! aise nispRhI muniyoM ko guru kahA jAtA hai / pAsa meM baiThe hue bAbAjI bola uThe ki mAjI sAhaba Apake lAr3IjI to nAstika haiM / inakI to maMtroM dvArA zuddhi karanI pdd'egii| sonaladevI ne pUchA ki pUjya sAsujI ! ApakI AjJA ho to maiM bAbAjI se zuddhi ke bAre meM kucha pUcha ? sAsujI ne kahA nahIM lAr3IjI ! yaha to apane guru haiN| guru ke sAmane bolanA mahAna pApa hai / guru kaheM so maMjUra kara lenA hI apanA dharma hai| sonaladevI ne socA ki yahA~ to jeTa kI jeTa hI kaccI hai / andhavizvAsa zAyada isakA hI nAma hogA / parantu utAvala karane se kAma nahIM banegA / ataH dhIre-dhIre hI kAma lenA cAhiye / lAr3IjI ne kahA ThIka hai sAsujI maiMne guru to ATha varSa kI avasthA meM hI kara liyA thA aba dubArA guru karane kI AvazyakatA nahIM hai / sAsu ne kahA ThIka hai lAr3IjI / bAbAjI bhI samajha gaye ki yahA~ apanI dAla galane kI nahIM hai| ataH uThakara nau do gyAraha ho gaye / dina bhara to sAsUjI ke lAr3a lar3Ane meM vyatIta kara diyaa| zAma ko jaba pratikramaNa kA samaya huA to kautUhala dekhane ko bahuta aurate AgaI / unako bhI pratikramaNa meM zAmila baiThA lii| uTha baiThAdi kriyA karanA to unake lie kaThina thA para unhoMne majAka-majAka meM ghaMTA bhara saba kriyA kii| sonaladevI kaI-kaI zabdoM ke artha bhI samajhAyA karatI thI jisameM gRhastha dharma ke vrata aura aticAroM kI unako jAnakArI hone lagI / pratikramaNa kriyA samApta ho gaI to bhI aurateM lAr3IjI se dUra nahIM huI / ataH vaha devaguru aura dharma kA thor3A-thor3A svarUpa samajhAne lgii| sAtha meM pAkhaMDiyoM ke mAne hue devaguru dharma ke aise doSa batalAye ki jisase unako ghRNA hone laga gaI / kevala una auratoM meM hI nahIM parantu sonaladevI ne to apane patideva para bhI apane dharma kA itanA prabhAva DAlA ki mAMsa aura madirA se unako ghRNA Ane lagI / sonaladevI kevala daza hI dina susarAla meM rahI thI para apane dharma kI sugandha sarvatra phailA dI / AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura ke kSatriyoM kI zuddhikara jainadharma meM dIkSita kiye the usa samaya anya kSatriyoM se beTI vyavahAra khulA rakhane kA yahI kAraNa thA ki unakI putrI ko jaina kSatriya apane yahA~ lAveMge to unakA uddhAra kareMge aura jaina kSatriyoM kI putrI unake ghara jAveMgI to unake ghara kA bhI uddhAra Jain EducpAkhaNDiyoM kA parAjaya ] 501
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kara DAleMgI / isake liye sonaladevI kA udAharaNa pramANabhUta hai para isameM mukhya kAraNa bAlakoM ko dhArmika zikSA acchI taraha se denA hI hai| jaise sonaladevI ko dI gaI thI sonaladevI jaba upakezapura AI to apane guru mahArAja se prArthanA kI ki guruvayaM Apake evaM Apake pUrvajoM ke prayatna se bahuta prAma nagaroM kA sudhAra ho gayA parantu abhI aise bahuta prAma nagara par3e haiM ki vahA~ Apa jaisoM ke vihAra kI paramAvazyakatA hai / guru mahArAja ne kahA sonala tere susarAla vAle to saba vAmamArgI batalAte haiM ? hA~ gurudeva ! jaba hI to maiM arja kara rahI hU~ ki Apa udhara padhAre Apako bahuta lAbha hoMge / vahA~ ke loga bar3e hI sarala svabhAva ke evaM bhadrika pariNAmI haiN| guru mahArAja ne pharamAyA ThIka hai sonala ! avasara dekhA jAyagA jaba terA jAnA hogA taba hama bhI avasara dekheNge| soneladevI kucha a6 taka upakezapura meM rahI bAda apanI susarAla calI gaI usI samaya AcArya ratnaprabhasUri bhramaNa karate hue vIrapura nagara meM padhAra gaye / vahA~ ke saMgha ne sUrijI kA sundara svAgata kiyaa| itanA hI kyoM para rAjakanyA sonala ne bhI apane susarAla vAloM ko preraNA karake sUrijI kA svAgata kara vAyA aura sonaladevI hamezA vyAkhyAna sunane ke lie bhI koziza kiyA karatI thii| sUrijI kA vyAkhyAna bar3A hI madhura rocaka aura prabhAvotpAdaka thaa| nagara bhara meM jahAM dekho vahA~ sUrijI evaM jainadharma kI prazaMsA ho rahI thI / yahI kAraNa thA ki vahA~ ke pAkhaNDiyoM ke Asana hilane lge| unhoMne rAjA evaM rAja ku~vara tathA rAja antevara meM jA-jA kara bahuta kahanA sunanA kiyA para unakI eka na clii| isa hAlata meM ve loga jainadharma ko nAstika dharma batalA kara khUpa peTa bhara nindA karane lage / Akhira rAjA vIradhavala ne kahA ki maiM isa prakAra eka tyAgI mahAtmA kI nindA sunane ko taiyAra nahIM hU~ yadi Apa apanI saccAI batalAnA cAhate ho to rAjasabhA meM paNDitoM ke sAmane jainAcArya ke sAtha zAstrArtha karane ko taiyAra ho jAiye / unhoMne rAjA kA kahanA svIkAra kara liya / ataH rAjA ne sUrijI se bhI kahA para sUrijI to zAstrArtha ke lie pahile se hI taiyAra the| rAjA ne eka dina mukarrara kara donoM pakSavAloM ko AmaMtraNa pUrvaka rAjasabhA meM bulAye aura jisa samaya donoM kA zAstrArtha zrArambha huA usa samaya rAjasabhA zrotAoM se khacAkhaca bhara gaI thI tathA acche 2 niSpakSa evaM madhyastha paNDita bhI upasthita the / eka tarapha rAja antevara evaM mahilA samAja ke lie intajAma kara rakkhA thA jisase sonaladevI Adi rAja antevara evaM nagara kI mahilAyeM baiTha gaI thiiN| ___ vAmamAgiyoM ke pAsa kevala eka hI zabda thA ki jainadharma nAstika dharma hai kyoMki yaha veda evaM veda kathita Izvara aura Izvara kathita yajJa ko nahIM mAnate haiM ? AcArya ratnaprabhasUri ke pAsa eka paNDita nidhAnamUrti nAmaka vidvAnamuni the usane sUrizrI kI AjJA lekara una vAdiyoM se pUchA ki Apa nAstika Astika kA kyA artha karate haiM ? isa viSaya meM khUba vAdavivAda calA / paM0 nidhAnamUrti yuvakAvasthA meM hone para bhI unake zabda bar3e hI dhairya gAMbhIrya mAdhurya aura pramANa evaM yukti maya nikalate the ki jisakA prabhAva sabhA para to huA hI thA para una vAmamArgiyoM para bhI isa kadara huA ki ve mithyA paMtha kA tyAga kara sUrijI ke pAsa dIkSA lene ko taiyAra ho gaye aura sUrijI ne una logoM ko dIkSA de apane ziSya banA liye / phira rAjA prajA kA to kahanA hI kyA thA ve sabake saba jainadharma meM dIkSita ho jaina zrAvaka bana gaye aura sAtha meM sUrijI se caturmAsa kI vinatI bar3e hI Agraha se kI aura lAbhAlAbha kA kAraNa jAnakara sUrijI ne caturmAsa vahAM hI kara diyA / Jain Ella International For Private & Personal use [ rAjasabhA meM pAkhaNDiyoM kA parAjaya ary.org
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 parama zrAvakA sonaladevI ke utsAha kA pAra nahIM thA usane kevala rAjagharAne kA hI uddhAra nahIM kiyA para saba nagara kA hI uddhAra kara diyA / likhI par3hI mahilAeM kyA nahIM kara sakatI haiM ? aba to sonaladevI jJAna dhyAna evaM dharma kArya meM isa prakAra juTa gaI ki usakA dila saMsAra se virakta hone laga gayA / sAtha meM AcAryazrI kA tyAga vairAgya maya vyAkhyAna phira to kahanA hI kyA thA? sonaladevI apane patideva ko isa prakAra samajhAtI thI ki saMsAra asAra hai viSaya bhoga kiMpAka phala ke samAna kaTuka phala ke dAtA haiM isase hI jIva anAdi kAla se saMsAra meM paribhramaNa kara rahA hai / isa samaya saba sAmagrI anukUla milI hai| yadi isameM kalzaNa sAdhana kiyA jAya to janma maraNa ke duHkhoM se chuTakArA mila sakatA hai ityAdi / vIrasena apanI pannI ke bhAvoM ko jAna gayA aura kahA ki kyA ApakI icchA viSaya bhoga evaM saMsAra tyAga dene kI hai ? devI ne kahA hAM! vIrasena ne kahA yadi aisA hI hai to kIjiye taiyArI maiM bhI Apake sAtha huuN| phira to kahanA hI kyA thA? dampati calakara sUrijI ke pAsa Aye aura apane manogata bhAva prakAzita kara diye| sUrijI ne kahA rAjakubara Apa bar3e hI bhAgyazAlI haiM phira sonaladevI kA saMyoga yaha to sone meM sugandha hai| pUrva jamAne meM bar3e 2 cakravartiyoM ne jinendra dIkSA kI zaraNa lI hai| rAja pATa bhoga vilAsa jIva ko anaMta vAra milA para isase kalyANa nahIM huaa| kalyANa to isakA tyAga karane meM hI hai| ataH zrApa zIghratA kIjiye kahA hai ki 'samayaMgoyamAmapamAe' / kyoMki gayA huA samaya phira nahIM AtA hai isa bAta kA patA jaba rAjA vIradhavala aura rAnI gunasenA ko milA to pahile to ve duHkhI hue para jaba sonaladevI ne apanI sAsU ko isa prakAra samajhAyA ki unakI bhAvanA dIkSA lene kI ho gaI / isa hAlata meM eka rAjA hI pIche kyoM rahe / usane apane lautAsA ku~vara devasena ko rAja dekara dIkSA lene kA vivAra kara liyA / jaba nagara ke logoM ne isa prakAra rAjA rAnI aura ku~vara ku~varAnI kA yakAyaka dIkSA lene kA samAcAra sunA to maMtra mugdha bana gaye aura kaI naranArI to unakA anukaraNa karane ko bhI taiyAra ho gaye / idhara sUrijI kA upadeza hamezA tyAga vairAgya para hotA hI thA / basa, caturmAsa samApta hone taka to kaI 45 naranArI dIkSA lene ko taiyAra ho gaye / rAjA vIradhavala ne apane putra devasena ko takhtanazI na kara rAjA banAdiyA aura usane tathA zrIsaMgha ne dIkSA kA mahotsava bar3A hI zAnadAra kiyaa| kAraNa eka to khAsa rAjA rAnI aura ku~vara ku~varAnI Adi 45 naranAriyoM kI diikssaa| dUsare isa nagara meM isa prakAra dIkSA kA lenA pahale pahala hI thA tIsare sUrijI mahArAja kA atizaya prabhAva hI itanA jabaradasta thA ki saba kA utsAha bar3ha rahA thA / udhara upake zapura Adi bAhara prAmoM se bhI bahuta se loga Aye hue the| jina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsava pUjA prabhAvanA svAmivAtsalya zrAdi dharmakRtya mahotsava pUrvaka ho rahe the| sthira lagna evaM zubha muhUrta meM sUrIzvarajI mahArAja ne rAjA vIradhavalAdi mumukSuoM ko vidhi vidhAna ke sAtha dIkSA dekara una saba kA uddhAra kiyA / vIrasena kA nAma somakalasa rakkhA gayA thA / munI somakalaza bar3A hI bhAgyazAlI thaa| buddhi meM to vRhaspati bhI unakI barAbarI nahIM kara sakatA thA phira bhI sUrIjI mahArAja kI pUrNa kRpA hone se svalpa samaya meM vartamAna sakala sAhitya kA evaM dazapUrva taka kA adhyayana kara liyA thaa| yahI kAraNa thA ki AcArya ratnaprabhasUri ne apanI antimAvasthA meM vIrapura nagara ke rAjA devasenAdi sakala zrIsaMgha ke mahotsava pUrvaka munI somakalasa ko sUri maMtra kI ArAdhanA karavA kara prAcArya pada se vibhUSita kara ApakA nAma yakSadevasUri rakha diyA sAtha meM muni rAjasundara zrAdi 5 sAdhuoM ko Jain Edue rAjA rAjaku~varAdi 45 janoM kI dIkSA ] Private & Personal use Only www.503ary.org
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 vrss| [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa upAdhyAya, kSamAkalasA Adi sapta sAdhuoM ko bAcanAcArya muni padmavizAla Adi 7 sAdhuoM ko paNDita pada Adi padaviyAM pradAna kara unake utsAha meM vRddhi kI usa samaya eka to sAdhuoM kI saMkhyA adhika thI dUsare sAdhuoM ko pRthaka 2 prAntoM meM vihAra karanA par3atA thA ataH una sAdhuoM kI sAra saMbhAla evaM AlocanA dene vagairaha ke liye padavIdharoM kI AvazyakatA bhI thii| prAcArya yakSadevasUri mahAn prabhAvazAlI evaM jainadharma ke pracAraka eka vIra prAcArya the / Apane apane pUrvajoM kI bhA~ti pratyeka prAnta meM vihAra kara jainadharma kA kAphI pracAra kiyaa| kaI mAMsa madirA seviyoM ko jainadharma kI zikSA-dIkSA dI evaM kaI mumukSu proM ko jainadharma kI muni dIkSA dii| kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThAyeM krvaaii| kaI nagaroM se bar3e 2 saMgha nikalavA kara tIrthoM kI yAtrA kI kaI sthAnoM meM rAjasabhAtroM meM bodha evaM vedAntiyoM ke sAtha zAstrArtha kara jainadharma kI vijaya patAkA phaharAI / kaI duSkAloM meM dezavAsI bhAiyoM kI rakSA kA upadeza dekara unako sahAyatA pahu~cAI kaI sthAnoM meM asaMkhya mUka prANiyoM kI balI rUpa yajJaprathA ko unmUlana kara una jIvoM ko abhayadAna dilavAyA aura kaI janopayogI pranthoM kA nirmANa kara jaina dharma ko cirasthAyI banAyA ityAdi jaina samAja para hI nahIM para akhila bhArata para ApakA mahAna upakAra huA hai / Arya batrasUri ke jIvana meM likhA gayA hai ki Apake samaya bAraha varSIya dukAla ke kAraNa jainazramaNoM ke paThana pAThana svAdhyAya dhyAna evaM Agama vAcanA banda sI ho gaI thI aura sAdhuoM kI dazA bhI chinna bhinna ho gaI thii| aura bAda thor3A hI arsA meM AryA banna sena ke samaya dUsarA jana saMhAra bAraha kAlI dukAla par3a gayA jaba dukAla ke anta meM punaH sukAla huA to AcArya yakSadevasUri ne apane sAdhu sAdhviyoM ke alAvA Arya batrasvAmI ke sAdhu sAviya ko bhI ekatra kara una zramaNa saMgha kI sarva prakAra kI vyavasthA kara punaH saMgaThana kiyA thaa| isakA ullekha prAcIna granthoM ke meM milatA hai| jisakA bhAgartha tadanvaye yakSadevasUrirAsIddhiyA~ nidhi / dazapUrvadharobasvAmI bhuvyabhavadyadA durbhikSe dvAdazAbdIye, janasaMhArakAriNa / vartamAne'nAzakena, svo'gubahusAdhavaH // tato vyatIte durbhikSe'vaziSTAn militAn munIn / amelayanyakSadevAcAryA candragaNe tathA // tadAdi candragacchasya, ziSya pravrAjanAvidhau / zrAddhAnA vAsa nikSepe, candragacchaH prakIrtyate // gaNaH koTika nAmApi, vajrazAkhA'pi sNmtaa| cAndraM kulaM ca gacche'smina, sAmprataM kathyate tataH // zatAni paMca sAdhUnAM, punagacche'pimilanniha / zatAni sapta sAdhvInAM, tathopAdhyAya saptakam // dazadvauvAcanAcAryA, racatvAro guravastathA / pravartakau dvAvabhUtAM, tathaivobhe mahattare // dvAdazasyuH pravartinyaH, sumIti dvau mahasarau / militau candragacchA taH saGkhayeyaM kathyate gaNe // upake zagaccha caritra "evaM anukramaNe vIvIrAt 585 varSa zrI yakSadevasUrivibhUva mahAprabhAvakata, dvAdaza varSIya durbhikSa nadhye vanasvAmi ziSya vanasenasyagurau paralokra prApte yakSadevasUriNA catastra zAkhA sthApitA cAndra zAkhA nAgendra zAkhA nivRtti zAkhA vidyA ghara zAkhA ityAdi "upakezagaccha paTTAvalI" ___"tathA zrIpArtha nAthajI se sataraveM saTTha upara zrIyakSadevasUri huye haiM vIrAt 585 varSe jinhoMne bAraha varSIya dukAla meM vajrasvAmi ke ziSya vajrasena ke paraloka huye picche tinake cAra mukhya ziSya jinako vajrasenajI ne sopAraka paTTana meM dIkSA dIMnI thI tinake nAma se cAra zAkhA kula sthApana kara vAye haiM 1 nAgendra 2 cAndra 3 nirvRti 4 vidyAdhara ye cAroM kula jainamata meM prasiddha hai ityAdi" "AcArya vijayAnandasUri kRta-jainadharma viSayaka praznottara pustaka pRSTha 77" Jain Edu504ternational [ 31914 st FT HETE SYFIT. y.org
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI parapamrA kA itihAsa 5 HAVELI malecchoM kA AkramaNasamaya sUrIjIkaida meM va sAdhu zrAvaka mUrtiyA~ zirapara uThAkara surakSitasthAnameM lejA rahe haiM sUrIjI ko ekele dekha, khaTakUpa nagara ke zrAvakoM ne apane putroM ko dIkSA dilA rahe haiN| wate & Personal Use
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 yaha hai ki dazapUrvadhara AcArya zrI bajrasUri ke sadRzya aneka guNanidhi mahAprabhAvika zrAcArya yakSadevasUri bhUmaNDala para vihAra karate the, usasamaya bArahavarSIya janasaMhAra karane vAlA bhISaNa duSkAla par3A thaa| jaba dhanika logoM ke liye motiyoM ke barAbara jvAra ke dAne milane muzkila ho gaye the to sAdhuoM ke lie bhikSA kA to kahanA hI kyA thA ? yadi kahIM thor3I bahuta bhikSA mila bhI jAya to sukha se khAne kauna detA thA ? usa bhayaMkara duSkAla meM yadi koI vyakti apane ghara se bhojana kara tatkAla hI bAhara nikala jAve to bhikSuka usakA udara cIra kara andara se bhojana nikAla kara khA jAte the / isa hAlata meM kitane hI jainamuni anazana pUrvaka svarga ko cale gye| zeSa rahe hue muniyoM ne jyoM tyoM kara usa akAla rUpI aTavI kA ullaMghana kiyA jaba dukAla ke anta meM sukAla huA to usa samaya eka AcArya yakSadevasUri hI anuyogadhara evaM mukhyAcArya rahe the ki dukAla se bace hue sAdhu sAdhviyoM ko ekatra kara punaH saMgaThana kara sake ataH una zAsana zubhacintaka AcArya yakSadevasUri ne apane sAdhu sAdhviyoM ke sAtha hI sAtha Arya bajrasUri ke sAdhu sAdhviyoM ko bhI ekatra kiye to 500 sAdhu 700 sAdhviyAM 7 upAdhyAya 12 vAcanAcArya 4 guru padadhara 2 pravRtaka 2 mahattara (pada vizeSa ) 12 pravartanI 2 mahattarikA ityAdi / parantu dukAla kI bhISaNa bhAra se ina saba kA paThana pAThana bandha sA ho gayA thA pUrva par3hA huA jJAna bhI prAyaH vismRta sA ho gyaa| usa samaya anuyogadhAra kevala eka prAcArya yakSadeva sUri hI raha gaye the ataH una sAdhuoM ko AgamoM kI vAcanA ke liye sopAra paTTana nagara yogya samajha kara zrIsaMgha kI atyAgraha se saba sAdhu sAdhviyoM sopArapaTTana kI ora padhAra rahe the| Arya bajrasenasUri sopArapaTTana padhAra kara jinadAsa seTha kI IzvarI seThAnI ke candra nAgendra nivRti aura vidyAdhara nAma ke cAra putroM kI dIkSA dI thI aura Apa bhI apane ziSyoM ke sAtha vahIM virAjate the| jisa samaya AcArya yakSadevasari sopArapaTTana padhAre usa samaya Arya banasena apane ziSyoM ke sAtha tathA vahA~ kA zrIsaMgha ne sUrijI kA khUba utsAha pUrvaka svAgata kiyaa| jaba AcArya yakSadevasUri zramaNasaMgha ko vAcanA denA prArambha kiyA to bajra senasUri ke ziSya candra nAgendra niti aura vidyAdhara bhI Agama vAcanA lene meM zAmila ho gaye the saba muniyoM kI vAcanA calatI hI thI bIca meM hI Arya bajrasainasUri kA AkasmAt svargavAsa ho gayA / isa prakAra guru mahArAja kA viyoga saba ke liye duHkha prada thA para una nUtana ziSyoM ke liye to aura bhI bar3A bhArI raJja kA karaNa huA para AcArya yakSadevasUri ne unako dhairya dilAyA aura kahA ki isa bAta kA to mujhe bhI bar3A bhArI raMja hai para isakA upAya hI kyA hai / jaise jJAniyoM ne bhAva dekhA vaha hI huA hai / tuma kisI prakAra se ghabarAnA nahIM maiM tumako jJAna dUMgA aura ziSya samudAya banA kara padavI pradAna kara dUMgA ki Apa apane zAsana kA saMcAlana karane meM samartha bana jAoge ityAdi / jaba sAdhuoM ke Agama bAcanA samApta huI to sUrijI kA mahAna upakAra mAnate hue sAdhu sUrijI kI AjJA lekara vihAra kiyaa| aura candrAdi cAroM muni sUrijI kI sevA meM hI rahe / isa vAcanA ke pUrva jainAgama pustakoM para prAyaH nahIM likhe gaye the yadi thor3A bahuta likhA bhI hogA to duSkAla ke kAraNa naSTa bhraSTa ho gayA hogA ataH sUrijI ne bhaviSya kA vicAra kara ke zrAvakoM ko upadeza diyA ki kaI zrAvakoM ne dravya vyaya kara ke jitane AgamoM kI vAcanA huI thI una sabakoM pustakoM arthAt tAr3apatrAdi para likhavA liyA ki bhaviSya meM jJAna viccheda nahIM ho sake / usa samaya jo koI dIkSA lene Jan Ea AyaM banasena aura paTTana] For Private & Personal use Only 505 www.janelibrary.org
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vAlA AtA thA to unako candrAdi muniyoM ke hI ziSya banA diye jAte the| ataH cAroM muniyoM ke ziSya bhI gaharI tAdAda meM ho gye| ataH yakSadevasUri ne una cAroM muniyoM ko yogya samajha kara sUri pada se vibhUSita kiyA / tadantara una cAroM sUriyoM ne prAcArya yakSadevasUri kA mahAna upakAra mAnate huye sUrijI kI AjJA lekara vihAra kiyaa| prAcArya yakSadevasUri kA prabhAva hI aisA thA ki Apake diye hue jJAna aura sUri pada se ve cAroM sUri mahAna prabhAvika huye| aura una cAroM ke nAma se cAra kula prasiddha huye jaise candra. kula, nAgendrakula, nirvRtikula aura vidyAdhara kula / ___ kalpasUtra kI sthavirAvalI meM zrAryabajrasaina ke cAra ziSyoM se cAra zAkhAyeM nikalI jaise-- 1-Arya nAgala se nAgalI zAkhA nikalI 2-~Arya paumila se paumilI zAkhA nikalI 3-Ayya jayanta se jayanti zAkhA nikalI 4-Arya tApasa se tApasI zAkhA nikalI ina cAra zAkhAoM ke alAvA candra, nAgendra, nirvRti aura vidyAdhara kA nAma kalpasUtra kI sthavi. rAvalI meM nahIM AyA hai / zAyada isakA yaha kAraNa ho sakatA hai ki Aryya bajrasaina ke pahile nAgalAdi cAra ziSya mukhya hoMge ki jinhoM kA ullekha kalpasUtra meM kara diyaa| bAda meM duSkAla ke anta meM candrAdi cAra muniyoM ko dIkSA dI aura bajrasaina kA turata hI svargavAsa ho gayA aura vAda meM yakSadevasUri ke karakamaloM se inako sUri banAye the / ataH kalpasUtra meM inakA nAmollekha nahIM kiyA ho to koI virodha kI bAta nahIM hai / kAraNa vikrama kI dasavIM gyArahavIM zatAbdI ke pranthoM meM ina candrAdi cAroM kunoM ke pramANa milate haiM / aura ina kuloM kI paramparA saMtAna meM mahAna prabhAvika AcArya hue haiM jaise ki 1-candrakula meM-abhaya devasUri, hemacandrasUri, zAntisUri, jagacandrasUri Adi AcArya 2-nAgendraphula meM-AcArya udayaprabhasUri, mallISaNasUri Adi AcArya 3-nivRti kula meM-duNAcArya, sUrAcAya, garSi, durgaSi, siddharSi Adi AcArya 5- vidyAdhara kula meM-jinadattasUri aura Apake ziSya 1444 granthoM ke kartA haribhadrasUri ityAdi ullekha milate haiN| hA~, pahile ye cAroM kuloM ke gama se prasiddha the para bAda meM ina kuloM ne gacchoM kA rUpa dhAraNa kara liyaa| ataH zilAlekhoM evaM grantha prazastiyoM meM candragacchAdi ke nAma se bhI ullekha dRSTi gocara hote haiM jisako hama Age cala kara yathA samaya likheNge| AcArya yakSadevasUri kA jaina samAja para arthAt Aja jitane gaccha vidyamAna haiM una saba para bar3A bhArI upakAra hai / kAraNa, jaina saMsAra meM jitane gaccha paidA huye the una cAra kuloM se hI huye hai aura cAra kuloM ke saMsthApaka AcArya yakSadeva sUri hI the| ___inake alAvA usa samaya bAra-bAra dukAla kA par3anA, vidharmiyoM ke saMgaThita humale honA jisase vistRta kSetra meM phaile huye jaina samAja kA rakSaNa karanA koI sAdhAraNa bAta nahIM thI / para una zAsana rakSaka vIra AcAryoM ne hajAroM musIbatoM ko sahana kara jainadharma ko jIvita rakkhA / yadi una mahAn upakArI mahAtmAoM kA hama kSaNa bhara bhI upakAra bhUla jAveM to hamAre jaisA kRtaghnI saMsAra meM kauna hogA ? itihAsa par3hane se jJAta hotA hai ki vikrama pUrva do tIna zatAbdiyoM se videziyoM ke bhArata para AkramaNa hone zurU huye the aura ve kramazaH vikrama kI terahavIM zatAbdI taka cAlU hI rahe the| AcArya yakSadeva sUri ke samaya bhI videziyoM ke AkramaNa khUba joroM se ho rahe the una anAryoM ne dhanamAla lUTane meM bhAra* Jain E 10 nternational For Private & Personal use only [ candrAdi cAra kula ke prAcArya org
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-517 tIyoM ko bahuta staayaa| itanA hI kyoM para una lobhAndhoM ne devasthAnoM para bhI hamale kara khUba dhana lUTA / aura dhana luTane ke sAtha unhoMne to dharmAndhatA ke kAraNa devasthAnoM kI mUrtiyoM vagairaha kImatI padArthoM ko bhI tor3a phor3akara naSTa bhraSTa kara DAlA thaa| eka samaya AcArya yakSadevasUri apane 500 ziSyoM ke sAtha mugdhapura nagara meM virAjate the / Apane sunA ki Asa pAsa meM gleccha loga grAmoM ko lUTa rahe haiN| mandira mUrtiyAM tor3a phor3a kara naSTa kara rahe haiM / isa hAlata meM zrI saMgha ko ekatra kiyA aura mandirajI ke rakSaNa ke liye kahA para vicAre zrAvaka kyA kara sakate the ve apane dhana jana kI rakSA karane meM hI asamartha the| AcArya zrI ne eka devI ko bulA kara kahA ki tuma mlecchoM kI khabara lAo ki ve kahAM para haiM aura yahAM kaba taka AveMge ityAdi / devI mlecchoM ke pAsa gaI para karma yoga se mlecchoM ke devoM ne usa devI ko pakar3a kara apane kabje meM karalI ataH devI vApisa na A sakI idhara mlecchoM ke deva sUrijI ke pAsa Akara kahane lage ki mleccha mandira meM A pahu~ce haiM / sUrijI apane sAdhuoM ko lekara mandira meM gaye to vahAM koI bhI mleccha nahIM pAye / isa prakAra mleccha deva hara samaya yahI kahate rahe ki mleccha mandira meM A gaye haiM2 / prAcArya ne socA ki mlecchoM ke Ane para mUrtiyoM kA rakSaNa honA muzkila hai ataH pahile se hI intajAma karanA jarUrI hai ataH zrAvakoM ko bulAkara kahA ki apane prANa cale jAya to paravAha nahIM para trijagapUjanIya paramAtmA kI mUrtiyoM kI rakSA karanA apanA khAsa karttavya hai ityAdi upadeza diyA jisase zrAvaka taiyAra ho gaye / paTTAvalI meM likhA hai ki bahuta se zrAvaka aura kaI sAdhu rAtri samaya mUrtiyoM ko sira para uThA kara kisI surakSita sthAna meM cale gaye . idhara devI mlecchoM se chuTakara sUrijI ke pAsa AI aura kahane lagI ki pUjyavara ! aba mleccha A rahe haiM / sUrijI ne devI ko upAlambha diyA ki tU itanI dera se kaise AI ! devI ne kahA pUjya ! isameM merA kasUra nahIM hai / kAraNa, merI asAvadhAnI se mlecchadevoM ne mujhe pakar3a liyA thA ataH maiM chuTate hI Apake pAsa ittalA dene ko AI huuN| khaira do sAdhuoM ko paharAyata rakha sUrijI ne zeSa sAdhuoM ke sAtha dhyAna lagA diyA itane meM mleccha mandira meM gaye to vahA~ mUrtiyA~ nahIM pAI / ataH ve gusse meM lAla babUla hokara sUrijI ke pAsa aaye| aura kahA ki batalAo mUrtiyA~ varan tuma saba ko jAna se mAra DAlA jAyagA ? para sUrijI to the dhyAna meM uttara nahIM diyA ataH mlenchoM ne kaI sAdhuoM ko jAna se mAra DAlA, kaI ko ghAyala kiyA, kaI ko mAra pITa kara kaSTa pahu~cAyA aura sUrijI ko pakar3a kara kaida kara liyaa| itanA kaSTa sahana karate huye bhI sUrijo apane kartavya se vicalita nahIM hue aura mUrtiyoM kI rakSA kara hI lI / AhAhA ! usa samaya jaina janatA kI mUrtiyoM para kaisI zraddhA thI ki ve prANoM kI nyochAvara bhI karane ko taiyAra rahate the , rAtri meM calanA yA mUrti sira para uThAnA sAdhuoM ko kalpatA nahIM hai para "ApattikAle maryAdA nAsti" isa sUtrAnusAra sAdhu aisA kArya bhI kara sakate haiM |suurijii ko kaida kara liyA thA para unakI nigarAnI ke lie jisa sipAhI ko rakkhA thA vaha pahile jaina thA use mlecchoMne jabarana patita banA liyA thA usane apanA kartavya samajha kara sUrijI ko chor3a diyA aura apane khAnagI eka AdamI ko sAtha meM de kara sUrijI ko sakuzala khaTakUpa nagara pahu~cA diyaa| sUrijI kuzalatA pUrvaka khaTakUpanagara pahu~ca gaye para the Apa akele hI jinhoM ko dekha kara saMgha ke logoM ne bar3A hI Azcarya kiyA ki pAMcasau muniyoM ke sAtha vihAra karane vAle gacchanAyakasUrijI mlecchoM se mUrtiyoM kA rakSaNa-] For Private & Personal use Only 507 www.janeiorary.org
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 - 157 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa Aja kele kaise Aye / zrAvakoM ne vinaya ke sAtha pUchA aura sUrijI ne saba hAla khaa| isa para saMgha azvaroM ne surajI ko koTi-koTi dhanyavAda diyA ki jinhoMne apane prANoM kI paravAha na kara ke jaina zAsana ke AdhAra rUpa prabhupratimA kI rakSA kI hai ityAdi / upasthita logoM meM se kisI ne kahA ki kevala dhanyavAda dene se hI ApakI bhakti nahIM ho jAtI hai para apane zrAcArya akele zobhA nahIM dete haiM ataH apane 2 putroM ko sUrijI ke ziSya banA kara zAsana kI zobhA ko bar3hAiye / saccI bhakti taba hI kahI jAyagI / zAsana-zubhacintakoM ne usI baiThaka para eka ciTThA (TIpa) likhA / aura kahA ki kauna kitane putra deMge ? isa para kisI ne eka likhAyA, kisI ne do likhAyA isa prakAra ekAdaza, navayuvakoM ko lAkara sUrijI kI sevA meM bheMTa kara diyA jinhoM ko sUrijI ne dIkSA dekara apane ziSya banA liye ziSyoM kA ciTThA abhi cAluhI thA / na jAne isa ciTThA meM kitane bhAvukoM ke nAma likhe gaye hoMge ahAhA ! dhanya hai usa samaya ke zrAvakoM ko ki dharma rakSA ke nimitta paisoM kI bhAMti ciTThA mAMDa kara apane pyAre putroM ko sUrijI ke caraNoM meM arpaNa kara diye jisase sUrijI kA kitanA utsAha bar3hA hogA ? idhara ekAdasa yuvakoM ko sUrijI ne dIkSA dI aura udhara se mUrtiyAM lekara jAnevAle saba muni gA tathA mlecchoM ne pakar3a liye the ve muni bhI lauTa kara sUrijI ke pAsa Akara zAmila ho gaye / AcArya yakSa devara kA samaya dazapUrvagharoM kA samaya thA / usa samaya mUrttivAda apanI utkRSTa hada para pahu~cA huA thA / AcArya bajrasUri bIsa lakSa puSpa pUjA ke liye lAye the / AcArya yakSadevasUri ke sAdhu rAtri meM sira para mUrttiyeM uThA kara sthAnAnantara jAkara mUrtiyoM kI rakSA kii| usa samama ratna aura suvarNa maya mUrttiyAM banAI jAtI thIM / eka eka mandira tathA eka eka saMgha meM karor3oM dravya vyaya kiyA jAtA thA aura una punya kAyyoM se unake pAsa lakSmI bhI akhUTa ho rahatI thI / isa prakAra jainadharma kA rakSaNa karate huye sUrijI mahArAja kramazaH vihAra karake zrAghATa nagara meM padhAre vahAM bhI sUrijI ke upadeza se bahuta bhAvukoM ne sUrijI ke pAsa dIkSA dhAraNa kI / tataH punaryakSadeva sUrayaH kecanAbhavan / viharantaH krameNeyu, ste zrImugdhapure vare // jAte mleccha bhaye tasmi, nnudantAdhigamAyate / prAhaipuH zAsanasurI, sAdhRtA mlecchadevataiH // tecAgatyAnvahaM procu, mlecchaH santi svamaMdire | tadvacaH pratyayAt pUjyA, stadevA kathayan jane // devakAMDa ivAkasmA, nmleccha sainye samAgate / etya zAsanadevIdrA, gUce mlecchA samAgatAH // vizvAse tava saMnaddha, stvaM cirAdAgatA katham / kiM karomi prabho ! taistu, badvAhaM vyaMtareryataH // sampratyeva vimuktAsmi tatkiM me dUSaNaM prabho / ityAkhyAyagatA devI, sUrirdevagRhegamat // devatA'vasaraM datvA, praiSIt sAdhu dvayaM prabhuH / muni paMcazatIyuktaH, kAryoM sarge svayaM sthitaH // pratimAsthA dhRtAH ke'pi, mAritA ke'pi sAdhavaH / sUriM baMdisthitaH zrAddho, mlecchI bhUtonnRpyamocayat // datvA saha svapuruSAnU, khaTTakUpapure prabhum / prApayacca sukhenaiva, bhAgyaM jAgartiyantRNAm // zrAvastatra vAstavyai, dadire nija naMdanAH / dIkSayAmAsa bhagavAM, stAnekAdaza saMmitAn // dvAvaNyAgatya militau, gRhItvA devatAsmaram / tata aghATa nagare, gAt prabhuH saparicchadaH // tatrA'pi zrAtrakAH putrAn, gacchIddhati kRte daduH / ke'pi saMsAra vairAgyAd, dIkSAmAdadire svayam // zrI vIkramAdekazate, kiMcadabhyadhike gate / te'jAyanta yakSadevA, cAryA varyyaM caritriNaH // stambhatIrthe pure saMgha, kAritaH pitalAmayaH / zrI pArzvasthApito yena, maMdireya munIzvareH // [ zrAvaka varga kI udAratA Jain Edinternational upa0 ca0 Inellibrary.org
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa AcAryazrIyAdevasUri ( samaya vi0 saM0 115) sopAra paTTana meM zramaNa saMgha ko Agama vAcanA de rahe haiN| kRSNArSi kI mUita ( pRSTa 530 ) A NTYANAXKOToLAJXE 11.08 ISixka 40 mathurA ke kaMkAlI TIla kA khoda kAma karate samaya karIba 20 0 varSa jitanI prAcIna ekamuni
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa,9 sopAra vahana meM AcArya yakSa devasUri candrAdi cAroM muniyoM ko Agama bAcanA de rahe haiM paricaya pRSTa 505 AcArya devaguptasUri se Arya devarddhi kA jJAnAbhyAsa Education Intemational paricaya pRSTa 889
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 caritrakAra ne isa ghaTanA kA samaya vikrama saMvatake ekasau se kucha adhika varSa vyatIta hojAne ke bAda kA batalAyA hai / jo ThIka milatA huA hai tadanantara sarijImahAgaja vihAra karate hute sthambhaNapura nagarameM padhAre / vahAM ke zrIsaMgha ne bhagavAn pArzvanAtha kA mandira banAyA aura sarva dhAtumaya (pItala ) bhagavAna pArzvanAtha kI vizAla pratimA taiyAra karAI thI / zrIsaMgha ke Agraha se sUrijI ne usa mUrti kI aMjanasilAkA kI evaM pratiSThA karavAI jisameM zrIsaMgha ne bahuta dravya vyaya kara jainadharma kI prabhAvanA kii| ___ usa samaya kI vikaTa paristhiti ke andarabhI Apane apane dIrghakAlIna zAsanameM aneka prAntoM meM ghUma ghUma kara aneka bhavyoM ko dIkSA dekara jainazramaNa saMgha kI vRddhi kI kyoMki Apa jAnate the ki dharma kA rakSaNa karane vAlA zramaNasaMgha hI hai| jitanI adhika saMkhyA meM sAdhu hoMge utanehI vizAlakSetra meM bihAra ho skegaa| ataH zramaNa saMgha meM vRddhi karanA khAsa jarUrI thA / dUsare usa duSkAla kI bhayaMkaratA ke kAraNa sukAla ho jAne para bhI eka do evaM thor3e AdamI eka prAnta se dUsare prAnta meM jA nahIM sakate the / ataH icchA ke hote huye bhI ve dUra pradeza meM rahe huye tIrthoM kI yAtrA nahIM kara sakate the| yahI kAraNa thA ki sUrijI mahArAja ke upadeza se kaI bhAgyazAliyoM ne bar3e 2 saMgha nikAla kara tIrthoM kI yAtrA kI aura dharma ko cirasthAI banAne ke liye sUrijI ke upadeza se kaI dAnavIroM ne apanI caMcala lakSmI ko acala banAne ke liye bar3e 2 maMdiroM kA nirmANa karavA kara unakI pratiSThAyeM bhI sUrijI se krvaaii| inake alAvA ajainoM ko jaina banAnA to Apake pUrvajoM se hI calA AyA thA aura usa mazIna ko bhI Apane drutagati se calAI ki lAkhoM mAMsa madirA seviyoM ko jainadharma kI dIkSA zikSA dekara jaina banAye / kaI duSkAloM meM jaina dhanADhyoM ne arko khaboM dravya vyaya kara ke dAnazAlAyeM khulavA dI thIM aura jahA~ taka anna milA vahA~ taka suMghAmughA maMgAkara dAna diyA ityAdi AcArya zrI ke zAsana meM aneka zubha kArya huye ki jisase jainadharma kI prabhAvanA evaM vRddhi huii| ___ paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM Adi granthoM meM jo Apake zAsana samaya kArya huye zubha kArya ki jinhoM kA bahuta ullekha milatA hai yadi una sabako likhA jAya to eka svataMtra mahAbhArata sA grantha bana jAtA hai parantu maiM yahAM sthAnAbhAva ke kAraNa thor3e se nAmoM kA ullekha kara detA huuN| 1 --upakezapura meM saMcetI gotriya zAha nArAyaNAdi kaI mumukSuoM ne dIkSA lI / 2-dhanapura ke prAgvaTa seNA ne sUrijI ke caraNoM meM dIkSA lii| 3-mugdhapura ke taptabhaTa gotriya zAha rAjA ne sapatnIka dIkSA lii| 4-nAgapura ke zrAdityanAga gotriya maMtrI lAkhaNa ne 18 naranAriyoM ke sAtha dIkSA lii| 5-koraMTapura ke zrImAla sujA rAmA ne sUrijI ke pAsa dIkSA lii| 6-vAmanapura ke bhAdragotrIya devA ne do putroM ke sAtha dIkSA lii| 7-mathurA ke brAhmaNa zaMkarAdi 24 brAhmaNoM ne sUrijI ke pAsa dIkSA lii| 8-araNI grAma ke kumaTa khemA ne sUrijI ke pAsa dIkSA lii| 9-pAlATa ke kSatrI bIjala ne sUrijI pAsa dIkSA lii| 10-gAkhalA grAma ke balAha gotriya zAha haMsAdi ne dIkSA lii| 11-mAhalI grAma ke ciMcaTa gotriya mukandAdi 9 naroM ne dIkSA lii| 12-candrAvatI ke rAva saMgaNa ne 18 naranAriyoM ke sAtha dIkSA lii| Jain EAcArya zrI ke zAsana meM ] 509 www.jarelitnary.org
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 13-- copaNI ke morakha gotriya zAha bhaiMsA ne dIkSA lI / 11- virATa nagare zroSTi gotriya matrI raNadhIra ne dIkSA lI / 15-- saMkhapura ke zrIzrImAla nAthA haraSaNa ne sUrijI ke pAsa dIkSA lii| ityAdi aneka udAharaNa haiM / Apake zAsana samaya kevala eka upakezagaccha meM 3000 sAdhu sAdhviyAM bhUmaNDala para bihAra karate the para yaha saMkhyA pahile se bahuta kama thii| kAraNa, bArabAra dukAla ke kAraNa sAdhu saMkhyA bahuta kama ho gaI thii| phira bhI ApazrI ne aneka prAntoM meM vihAra kara punaH zramaNa saMkhyA meM khUba vRddhi kI thI aba thor3e se tIrthoM kI yAtrA nimitta saMgha nikAlane vAloM kI bhI saMkhyA likha detA huuN| 1-copAvatI nagarI se karNATa gotriya zAha mAlu ne zrIzatruJjaya kA saMgha nikAla kara pAMca lakSa dravya vyaya kiyA ApakI saMtAna mAlu nAma se kahalAI jAne lgii| 2-dasArI grAma se AdityanAga depAla rAmA ne zrIzatrujaya giranArAdi tIrthoM kA saMgha niklaa| svarmiyoM ko sonA muhara kI paharAmaNI dI jisameM 9 lakSya dravya vyaya kiyaa| 3--phephAvatI nagarI se zreSThi gotriya arajuna ne zrI za@jaya kA saMgha nikaalaa| 4-bhinnamAla nagara ro prAgvaTa zrAdU ne zrIzikharajI kA saMgha nikAlakara caturvidha zrI saMgha ko pUrva kI tamAma yAtrAyeM karavAI / svadharmI bhAiyoM ko paharAmaNI meM eka eka motiyoM kI mAlA dI / isa saMgha meM savA karor3a dravya vyaya kiyaa| 5-satyapurI ke zrImAla lAkhaNa ne zatruJjaya kA saMgha nikAla kara yAtrA kii| 6-Dabarelapura ke zreSTigotriya maMtrI nAgar3a ne zrIzikharajI kA saMgha nikAlA saba tIrthoM kI yAtrA kI sAdharmI bhAiyoM ko paharAmaNI dI jisameM 19 lakSa rupaye kharca kiye| 7- upakezapura se sucaMtI gotriya zAha jinadeva ne zrIzatruJjayAdi tIrthoM kA iMdha nikAla caturvidha zrIsaMgha ko yAtrA karAI jisameM savA lakSa dravya vyaya kiyaa| 8-ujjaina nagarI se AdityanAga gotriya zAha salakhaNa vIramadeM ne zrI zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA jisameM tIna lakSa dravya vyaya kiyA / 9-varADI grAma se caraDa gotriya zA0 luMbA ne zrIzatrujaya kA saMgha nikaalaa| 10---khaTakuMpa nagara se sughar3a gotriya zAha pIrA ne zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikaalaa| 11- vijor3A se luMga gotriya zAha bhImA ne zrI zikharajI kA saMgha nikaalaa| 12-upakezapura ke bhUri gotriya zAha liMgA ne zrIzatrujaya kA saMgha nikaalaa| yaha to kevala nAma mAtra kI sUcI dI hai para isa prakAra sUrijI tathA Apake padavIdhara ziSyoM ke upadeza se pRthak 2 prAntoM se aneka saMgha nikalavAkara tIyoM kI yAtrA kara anaMta punyopArjana kiyA hai / isake alAvA sUrijI ne jaina-mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara jaina dharma ko cirasthAyI bnaayaa| 1-medanIpura ke balAha gotriya zAha medhA ke karAye mahAvIra mandira kI pratiSThA karAI / 2-harSapura ke taptabhaTa gotriya zAha dhanA ke banAye pArzvanAtha mandira kI pratiSThA kraaii| 3-vallabhI ke prAgvaTavaMzIya zAha gokhalA ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA karAI / 4-nAgara nagare sughar3a gotriya zAha devA ke banAye AdIzvara mandira kI pratiSThA kraaii| . Jain Eclip International For Private & Personal use only [ AcArya zrI yakSadeva ke zAsana meM... Mehrary.org
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 5-- phophalA prAma meM malla gotriya zA0 hANA ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA kraaii| 6-kIrATapura ke zrImAla haNamanta ke banAye zAntinAtha mandira kI pratiSThA karAI / 7-haMsAvalI AdityanAgagotriya haradeva ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA karAI / 8-candrAvatI nagarI ke zreSThi gotriya mantrI bhuvana ke banAye pArzvanAtha mahAvIra kI pratiSThaH kraaii| 9- padmAvatI ke bApanAgagotriya zAha cuDA ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA kraaii| 10-uca nagara kA rAva mAlade ke banAye pArzvanAtha mandira kI pratiSThA karAI / 11-marunagara ke mantrI sAraMga ke banAye pArzvanAtha mandira kI pratiSThA kraaii| 12-rAjapura ke zreSTigoniya zAha nodhaNa ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA kraaii| 13-devalI ke bAppanAgagotriya zAha khemA ke banAye AdinAtha mandira kI pratiSThA karAI / 14-~-puneTI ke ciMcaTa gotriya zAha haradeva ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA kraaii| 15-candrapura ke caraDagotriya zAha aMbaDa ke banAye zAntinAtha mandira kI pratiSThA kraaii| 16---arjunapurI ke AdityanAga gotriya zAha bAnA ke banAye vimaladeva kI mandira kI pratiSThA kraaii| 17-pAlikApurI ke balahA gotriya zAha khetar3a ke banAye neminAtha ke mandira kI pratiSThA kraaii| 18-upakezapura ke bhAdragotriya zAha noDhA ke banAye mallinAtha ke mandira kI pratiSThA kraaii| 19-khelacIpura ke kumaTagotriya zAha jIvaNa ke vanAye zItalanAtha ke mandira kI pratiSThA kraaii| 20 -vijayapura ke prAgvaTa vaMzIya zAha dharamazI ke banAye pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA karAI / inake alAvA bhI saMkhyAvaddha mandiroM kI pratiSThAyeM sUrijI evaM Apake muniyoM ne karavAI thii| isase pAyA jAtA hai ki usa samaya jaina janatA kI mandira mUrtiyoM para aTUTa zraddhA thii| aura isa punIta kArya meM dravya lagAne meM ve apane dravyakI saphalatA bhI samajhate the tabhI to eka eka dharma kArya meM ve lAkhoM rupaye vyaya kara DAlate the aura ina punya kAryoM ke kAraNa hI unake anApa zanApa dravya bar3hatA thaa| usa samaya mahAjana saMgha kA khUba hI abhyudaya thA / unakA punya rUpI sUrya madhyAhna meM tapa rahA thA ve bar3e hI halukarmI the ki unako thor3A bhI upadeza vizeSa asarakArI ho jAtA thA unakI devaguru aura dharma para aTUTa zraddhA thii| AcArya yakSadevasUri ne 42 varSa taka apane zAsana meM aneka prakAra se jainadharma kI unnati kI aura meM vI. ni0 saM0 627 meM punIta tIrtha zrI takSilA meM 27 dina kA anazana evaM samAdhipUrvaka svarga padhAra gye| saptadaza zrI yakSadevamUri, dazapUrva jJAna ke dhArI the / bajrasena ke ziSyoM ko dinA, jJAna bar3e dAtArI the / candra nAgendra niti nidyAdhara, kula cAroM ke vidhAtA the / upakAra jinakA hai atibhArI, bhUlA kabhI nahIM jAtA hai // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke satarahaveM paTTa para prAcArya yakSadevasUri mahAprabhAvika AcArya huye| ... . ...... AcArya zrI ke zAsana meM J Jain E AcArya For Private & Personal use Only www.jainebrary.org
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 -- 157 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhagavAna mahAvIra kI paramparA bhagavAna mahAvIra kI paramparA - zrAyryyabajrasUri ke yoM to hajAroM sAdhu the parantu unameM 3 sAdhu mukhya the 1 - Aryyavajrasaina 2 - zrArya padma 3- Arya ratha / ye bajrasaina se nAgalI zAkhA, Arya padma se padma zAkhA, aura Arya ratha se jayanti zAkhA niklii| isa zAkhA kI paTTAvalI kalpasUtra me dI hai jisako hama Age prasaMgopAta deMge / yahA~ para to kevala Aryyabajrasaina kA hI sambandha likhA jA rahA hai / saina jaina saMsAra meM jainadharma ko jIvita rakhane vAle the / Apane apane jIvana meM do bhayaMkara bArahavarSIya dukAla dekhe the / eka bArahavarSIya dukAla Aryyama svAmI ke samaya par3A thA / usa samaya basvAmI ne zrIsaMgha ko paTTa para baiThA ke jahA~ sukAla baratatA thA vahA~ le gaye aura dUsarA 12 varSIya dukAla svayaM bajrasaina ke samaya pdd'aa| jisakI bhaviSyavANI Aryya vajra ne bajrasaina ko pahile hI kara dI thI ki jaba eka lakSa mudrAo ke mUlya se eka vakta kA bhojana banegA usake bAda tatkAla ( tIna dina ) hI sukAla ho jAyagA / usa dukAla ke vikaTa samaya meM jainAcAyyoM ne kisa prakAra jainadharma ko jIvita rakkhA | isakA anubhava to bhuktabhogI hI kara sakatA hai| vaha dukAla eka do varSa kA nahIM para lagAtAra 12 varSa taka duSkAla par3atA hI rahA thaa| usa samaya bar3e-bar3e dhanADhyoM ko dhana ke badale dhAna milanA duSkara hogayA to bicAre nirdhana logoM kI to bAta hI kauna pUchatA thA ? jaba gRhasthoM kA yaha hAla thA to kevala bhikSAvRti para apanA jIvana gujArane vAle sAdhuoM kA nirvAha to honA kitanA muzkila ho gayA thA / ataH bahuta se sAdhu zuddha AhAra pAnI ke abhAva anazana kara svarga kI ora prasthAna kara gye| kaI sAdhu kaThora tapazcaryA meM laga gaye tathA bahuta se sAdhu idhara udhara kaI prAntoM meM cale gaye ki jahA~ apanA gujArA ho sake / duSkAla kI bhayaMkaratA ne janatA meM trAhi-trAhi macA dI thii| dhanADhyoM ko motiyoM ke badale jvAra nahIM milatI thI / ataH kaI logoM ne viSa bhakSaNa kara dukAla se apanA pIchA chur3AyA thaa| samaya aisA zrA gayA thA ki koI vyakti apane yahA~ se bhojana kara tatkAla ghara bAhara nikala jAtA to bhikSuka loga (maMgatA) unakA udara cIra ke bhojana nikAla kara khA jAtA thaa| isase adhika bhayaMkaratA kyA ho sakatI hai / yaha dukAla eka do prAntoM meM hI nahIM thA para prAyaH saba bhArata meM phailA huA thaa| hA~ kaI kaI prAntoM meM sukAla bhI bartatA thA para vaha prAnta bhI dukAla kI kUra dRSTi se sarvathA vaMcita nahIM rahe the / svAmI eka Tapara saMgha ko baiThAkara mahApurI ( jagannAthapurI ) meM le gaye vahA~ sukAla bartatA thA para aise prAnta bahuta kama the / eka samaya kA jikra hai ki AcArya bajrasainasUri sopArapaTTana meM padhArathe Apake ziSya bhikSA ke liye nagara meM gaye / usa samaya bhikSAkA kAma bar3AhI kaThina thA tathApi zrAvaka logoM kI itanI bhakti thI ki unako thor3A bahuta bhojana milatA to ve pahile sAdhuoM ko bhikSA dekara hI bhojana karate the / usa nagara meM jinadAsa nAma kA ekazrAvaka bar3A hI dhanADhya thaa| Apake IzvarI nAmakI strI aura kaI putra vagairaha bahuta sA kudu bhI thA parantu duSkAla ke kAraNa ghara meM dhana hone para bhI dhAna nahIM milatA thA motiyoM ke barAbara jvAra milI vahA~ taka to unhoMne apanA gujArA kiyA parantu yaha Akhira kA dina thaa| seThAnI viSa pIsa rahI thI ki Aja jo kucha dhAna pakAyA jA rahA hai usameM viSa DhAlakara saba khA pI kara so jAveMge ki jisase suvidhA se mRtyu ho jAyagI / inake alAvA dUsarA koI upAya hI nahIM thA ; [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA brary.org Jain Edan International
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 usI samaya do sAdhuoM ne seThAnI IzvarI ke ghara para Akara dharmalAbha diyA / para zarma ke mArI seThAnI ne apanA muMha nIcA kara liyA / kAraNa muniyoM ko dAna dene ke liye usake pAsa kucha bhI nahIM thA / seThAnI baiThI viSa pIsa rahI thI / muniyoM ne pUchA ki seThAnIjI kyA kara rahI ho ? seThAnI ne kucha bhI jabAva nahIM diyA para usakI AMkhoM se jala kI dhArA bahane lagI / isa para muniyoM ne rudana kA kAraNa pUMchA to seThAnI ne kahA pUjyavara ! Apa jaise kalpavRkSa mere ghara para padhAre para duHkha hai ki Aja mere pAsa dAna dene ko kucha bhI padArtha nahIM hai aura maiM yaha viSa pIsa rahI hU~ ki aMna ke sAtha milAkara hama sabake sAtha khA pI kara isa duSkAla se pIchA chur3AveM / muniyoM ne usa zrAvikA kI karuNa kathA sunakara kahA mAtA ! hama apane guru ke pAsa jAkara vApisa veM vahA~ taka Apa dhairya rakhanA / itanA kaha kara muni sarijI ke pAsa Aye aura saba hAla sunAyA to nimitta ke jAnakAra sUrijI ne apane guru bajrasUri kI bAta ko yAda kI aura apane ziSyoM ko kahA tuma jAkara zrAvikA ko kaha do ki jaise bane vaise tIna dina tuma nikAla do / tIna dinoM ke bAda sukAla ho jAyagA zrarthAt jahAjoM dvArA puSkala dhAna A jAyagA / basa, sAdhu punaH seThAnI ke vahA~ gaye aura seThAnI ko kahA ki yadi hama ke saba kuTumba ko bacA deM to Apa hameM kyA deMge ? seThAnI ne kahA pUjyavara ! hama saba loga Apake hI haiM Apa jo pharabhAveM hama dene ko taiyAra haiN| isa para muniyoM ne kahA ki tumhAre itane putra haiM unameM se candranAgendra, nirvRti aura vidyAdhara evaM cAra putroM ko hame de denA / zrAvikA ! isameM hamArA kucha bhI svArtha nahI hai para yaha tumhAre putra jagata kA uddhAra kareMge jisakA suyaza tumako bhI milegA ityAdi seThAnI ne kahA pUjyavara ! hama logoM kA aisA bhAgya ho kahA~ hai ? isa dukAla meM hajAroM lAkhoM manuSya anna vagaira trAhi-trAhi karake yoM hI mRtyu ke mu~ha meM jA par3e haiN| yadi pUrvokta cAroM putra zrApake caraNa kamaloM meM dIkSA leM to maiM bar3hI khuzI ke sAtha AjJA de dUMgI | yadi aura bhI koI hukma ho to pharamAiye maiM zirodhArya karane ke liye taiyAra hU~ | muniyoM ne kahA zrAvikA aura hamArA kyA hukma ho sakatA hai / guru mahArAja ne pharamAyA hai ki jaise bana sake Apa tIna dina nikAla dIjiye / bAda, anna ke itane jahAja AveMge ki isa dukAla kA zira phor3a kara gaharA sukAla kara deMge / jainiyoM ke lie tIna dina upavAsa karanA koI bar3I bAta nahIM hai| kAraNa isa bAta kA to jainiyoM ke pUrA abhyAsa hI hotA hai| seThAnI ne muniyoM ke vacana ko tathAstu kaha kara badhA liyA aura viSa ko dUra rakha diyA / pakAye huye bhojana se muniyoM ko bhI AmantraNa kiyA para dravya kSetra kAla bhAva jAvakAra seThAnI kI prArthanA ko asvIkAra kara cala ghare / eka aisI vastu hai ki manuSya AzA hI AzA meM kitanA hI samaya vyatIta kara detA hai / yaha anubhavasiddha bAta hai ki jisa musAphira ke pAsa bhojana taiyAra hai vaha do cAra ATha dasa mIla para bhI calA jAtA hai kyoMki usako AzA hai ki mere pAsa bhojana hai Age cala kara karalUMgA parantu bhojana kI AzA nahIM hai usase eka do mIla bhI calanA muzkila ho jAtA hai / ataeva seThAnI sakuTamba jyoM tyoM kara tIna dina nikAla diye / basa, cauthe dina to samudramArga se bahuta sI anAja kI jahAjeM A pahu~cI jisase pracuratA ke sAtha anAja milane laga gayA aura saba logoM ne apane prANa bacA liye / idhara muniyoM ne seThAnI ke pAsa jAkara dharmalAbha diyaa| seThAnI ne bar3e hI harSa ke sAtha muniyoM duSkAla kI bhayaMkaratA ] 513 www.ahebrary.org
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ko vandana kiyA aura kahA ki pUjyavara ! Apane hama saba logoM ko jIvana pradAna kiyA hai aura jina cAra putroM ke liye pharamAye ve cAroM putra hAjira hai kRpA kara unako dIkSA dekara hamAre kula kA uddhAra karAve / candrAdi cAra putroM ko seThAnI ne pahale hI samajhA diye the ataH ve cAroM putra dIkSA lene ko taiyAra ho gaye / muniyoM ne seThAnI ke diye hue cAroM navayuvakoM ko lekara Arya baJasenasUri ke pAsa Aye aura sUrijI ne unako dIkSA kA svarUpa samamA kara vidhi vidhAna se dIkSA de dii| usa dukAla ke andara bahuta se muniyoM ne svargavAsa kara diye the aura bace hue muniyoM meM kevala eka yakSadevasUri hI anuyogaghara rahe the aura ve bhramaNa karate sopArapadana meM padhAre the AcArya yakSadevasUri ke jIvana meM pAThaka par3ha Aye the ki yakSadevasari ne apane sAdhu sAdhviyoM ke alAvA AcArya bajrasUri ke ziSya samudAya se 500 sAdhu 700 sAdhviyoM vagairaha bace hue sAdhuoM ko AgamoM kI vAcanA dene ke liye sopArapaTTana ko hI pasanda kiyA thA kAraNa aise bar3e nagara binA itane sAdhu sAdhviyoM kA nirvAha bhI to nahIM ho sakatA thA / ThIka usI samaya Arya bajrasenasUri cAra ziSyoM ko dIkSA dekara prAcArya yakSadevasUri ke pAsa Akara prArthanA kI ki ina cAroM nUtana sAdhuoM ko bhI Apa AgamoM kI vAcanA dene kI kRpA karAve yaha mahAn upakAra kA kArya hai yakSadevasUri ne kahA ki itanA kahane kI AvazyakatA hI kyA hai yaha to hamArA khAsa kartavya hI hai hama aura zrApa pRthak pRthak nahIM para zAsana kI sevA karane meM eka hI haiM / ataH saba sAdhu sAdhviyoM ko AgamoM kI vAcanA denA sUrijI ne prArambha kara diyA parantu bhavitavyatA ne aisA dRzya batalAyA ki vAcanA kA kArya to calatA hI thA bIca meM hI Arya bajrasenasUri kA svargavAsa ho gayA / yuga-pradhAna paTTAvalI meM Arya banasenasUri ke liye kahA hai ki 9 varSa gRhasthAvAsa 116 varSa sAmAna brata aura 3 varSa yuga-pradhAna para rahakara 128 varSa kA sarva AyuSya pUrNa kara svargavAsa padhAra gaye the / ataH candrAdi cAra muniyoM ko tathA dukAla meM bace hue sAdhuoM ko zrAgamoM kI vAcanA AcArya yakSadevasUri ne hI dI thI itanA hI kyoM para candrAdi cAra muniyoM ke ziSya samudAya banavA kara una cAroM ko sUri pada bhI zrAcArya yakSadevasUri ne hI diyA thA tatpazcAt prAcArya candrasUri Adi ne sUrijI kA paramopakAra mAnate hue sUrijI kI AjJA lekara anyatra vihAra kiyA ataH dukAla se bace sAdhu sAdhviyoM tathA candrAdi cAroM sUriyoM para AcArya yakSadevasUri kA mahAna upakAra huA hai tathA una cAroM sUrIzvaroM se hI cala kara 84 tathA 84 se bhI adhika gaccha hue ve sabake saba upakezagaccha evaM AcArya yattadevasUri kA aAge mahAna upakAra samajha kara unhoM kA pUjya bhAva se Adara satkAra kiyA karate the / iti bajrasena saMbandha / ityAkarmya muniH prAha guruzikSA camakRtaH / dharmazIlezRNu zrImadvajrasvAminiveditam // 190 // sthAlIpAke kilaikatra lakSamle samIkSite / subhikSaM bhAvi saviSaM pArka mA kuru tathA // 19 // sApi prAyaH prasAdaM naH kRtyaitatpratigRhyatAm / ityuktavA pAnapUreNa pratyalAbhi tayA muniH // 192 // evaM jAte'tha saMdhyAyAM vahibrANi samAyayuH / prazasyazasyapUrNAni jaladezAntarAdhvanA // 193 // subhikSaM tatkSaNaM jajJe tataH sa spricchdaa| acintayadaho mRtyurabhaviSyadarItitaH // 19 // jIvitavyaphalaM kiM na gRhyate saMyamagrahAt / vajrasena muneH pAveM jinavIjasya sadguroH // 195 / / dhyAtveti sA saputrAtha vrataM jagrAha saagrhaa| nAgendro nirvRtizcandrahaH zrImAn vidyAdharastathA // 196 // abhUvaMste kiMcidUnadarzapUrvavidastataH / catvAro'pi jinAdhIzamatodvA (dA) radhuraMdharA // 197 // pra0 ca0 Jain Edu lygternational [ 777914 HETENT AT TATULY.org
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadeva kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 jaina zAsana ke ninhava ninhava-ninhava do prakAra ke hote haiN| eka deza ninhava, dUsare sarva ninhava, jainadharmI kahalAtA huA jainadharma kI zraddhA rakhatA huA bhI kabhI mithyAtva mohanIya karmodaya vItarAga praNita AgamoM ko nahIM mAnanA yA anyathA mAnakara jainadharma se khilApha mata nikAlanA jaise mahAtmA buddha aura gosAlA, inhoMne jainadharma kI dIkSA lI evaM pAlI bhI thI para bAda meM Apane apane nAma se nayA evaM alaga mata nikAle yaha sarvathA ninhava kahalAye jAte haiM / dUsarA jainAgamoM ko mAnatA huA kucha sUtra zrutiyoM aura zabdoM ko nahIM mAnanA aura isa prakAra tIrthaGkaroM ke mata meM rahakara alaga mata nikAlane vAle ko deza ninhava kahA jAtA hai / jaise jamAlI Adi aura isa prakAra ke alaga mata sthApana karane vAle zAsana ke sAta ninhava huye haiM jinhoM kA ullekha uttarA. dhyayana sUtra utpatikasUtra Avazyaka sUtrAdi aneka sthAnoM para upalabdha hotA hai| pAThakoM kI jAnakArI ke liye una ninhavoM kA hAla yahAM para saMkSipta se likha diyA jAtA hai / 1- pravacana kA pahilA ninhava jamAlI huA-jamAlI bhagavAna mahAvIra kA bhAneja thA tathA dUsarI ora bhagavAna kI putrI priyadarzanA jamAlI ko byAhI thI / ataH jamAlI bhagavAna kA jamAI bhI lagatA thaa| bhagavAna mahAvIra ko kaivalyajJAna ho gayA thaa| ve calate huye mahAna kuNDanagara ke udyAna meM padhAre / jamAlI Adi ne bhagavAna kA vyAkhyAna sunA aura saMsAra ko asAra jAnakara 500 sAthiyoM ke sAtha tathA jamIlI kI strI ne 1800 mahilAoM ke sAtha bhagavAn ke pAsa dIkSA lii| jamAlI ne ekAdazAMga kA jJAna par3hA bAda bhagavAna se zrAjJA mAMgI ki yadi ApakI icchA ho to maiM 500 sAdhutroM ko sAtha lekara anya pradeza meM vihAra karUM / prabhune na inkAra kiyA aura na AjJA dI para mauna rahe / jamAlI ne isa prakAra do tIna bAra pUchA para uttara na milane se 'maunasammatilakSaNaM' samajha kara jamAlI ne 500 sAdhuoM ke sAtha vihAra kara diyA aura calatA 2 sAvatyI nagarI meM AyA aura koSTaka udyAna meM ThaharA / usa samaya usake zarIra meM dAha jala kI bar3I bhArI bImArI ho gaI thii| sAdhuoM ko kahA ki baiThane kI merI zakti nahIM hai / tuma mere liye zIghra saMstArA taiyAra karo muniyoM ne ghAsa lAkara saMstArA karanA zurU kiyaa| vedanA ko sahana na karate huye jamAlI ne pUchA ki kyA saMstArA taiyAra ho gayA ? sAdhuoM ne kahA ki saMstArA abhI kiyA jA rahA hai / isa para jamAlI ko zaMkA huI ki bhagavAna ne kahA hai ki 'calamANe caliye--kaDa mANe kaDe' yaha nirarthaka hai / "calamANe acaliye" kaDamANe akaDe" kahanA cAhiye ataH bhagavAna ke vacana asatya haiM para maiM kahatA hU~ yaha satya hai / basa isa kadAgraha ke basa jamAlI apanI vedanA ko to bhUla gayA aura sAdhuoM ko bulA kara kahA ki dekho bhagavAna ke vacana pratyakSa meM asatya haiM aura maiM kahatA hU~ vaha satya hai kyoMki ve kahate haiM ki 'kaDamANe kaDe' arthAta karanA Arambha kiyA use kiyA hI kahA jA para pratyakSa dekhiye tumane saMstArA karanA prArambha kiyA jaba taka pUrA na ho vahAM taka use kiyA kaise kahA jA sakatA hai ataH maiM kahatA hU~ ki 'kaDa. mANe akaDe' yaha pratyakSa satya hai ityAdi / isa para kaI sAdhu jamAlI ke vacanoM ko svIkAra kara jamAlI ke pAsa raha gaye para kaI sAdhuoM ne socA ki bhagavAna kA kahanA naigama naya kA hai taba jamAlI kara rahA hai evaM bhUta naya kI bAta / ataH jamAlI kI mati meM bhrama hai / bhagavAn ke vacana solaha AnA satya haiM, vaha jamAlI ko chor3a bhagavAna ke pAsa cale gye| bAda jamAlI Arogya huA to svayaM yA sAdhuoM kI preraNA se bhagavAna Jain E pravacana ke nimhava ] www.515ary.org
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [bhagavAn pAzyanAtha kI paramparA kA itihAsa ke pAsa AyA aura bhagavAna ko vandanA na karatA hu prA bolA ki Apake bahuta se sAdhu Apake pAsa se chadamastha jAte haiM aura chadamastha Ate haiM para maiM kevalI hokara gayA aura kevalI hokara AyA hU~ / isa para bhagavAna ne kahA jamAlI yadi tU kevalI hai to batalA jIva zAzvatA hai yA azAzvatA ? loka zAzvatA haiM yA azAzvatA ? / basa isake uttara dene meM jamAlI ke dAMta jur3a gye| bhagavAna ne kahA ki isa prazna ke uttara to mere sAmAnya sAdhu bhI de sakate haiM to kyA tU kevalI hotA huA bhI ina sAdhAraNa praznoM ke uttara nahIM de sakatA hai / Akhira jamAlI ne apanA kadAgraha nahIM chor3A aura apanA alaga mata calA diyA / ataH bhagavAna ko kevala jJAna hone ke bAda 14 vAM varSa meM jamAlI nAma kA prathama ninhava huaa| ___jaba jamAlI ne apanA alaga mata nikAla diyA to usakI aurata jo bhagavAna kI putrI aura sAdhvI ke rUpa meM thI usane bhI jamAlI kA mata svIkAra kara liyA thA / sAdhviyeM ghUmatI huI sAvatthI nagarI meM AI aura eka DhaMka nAma ke zrAvaka ke makAna meM ThaharI / DhaMka thA bhagavAna mahAvIra kA zrAvaka, jaba sAdhviyAM bhikSA lekara AI bhaura eka cadara bAMdha kara andara gocarI kara rahI thI DaMka ne sAdhvo ko samajhAne ke liye cahara ke eka kinAre agni lagA dI jisako dekha sAdhvI cillAne lagI ki merI cAdara jala gaI 2 itane meM DhaMka ne kahA sAdhvI mRSA kyoM bolatI hai kyoMki tumhArA mata hai ki sampUrNa cAdara jala jAne se hI jalI kahanA / yaha sunate hI sAdhvI kI aphu ThikAne A gaI ki jamAlI kA kahanA mithyA hai aura bhagavAna mahA. vIra kA kahanA satya hai| usane bhagavAna mahAvIra ke pAsa meM jAkara unakI AjJA ko svIkAra kiyaa| isa prakAra jamAlI ke kaI sAdhu bhagavAna ke pAsa Agaye hoM to Azcarya kI bAta nahIM hai / kyoMki jamAlI kA mata adhika nahIM calA thaa| ___2-- dUsarA ninhava tiSyagupta - bhagavAna mahAvIra kI maujUdagI meM eka vasu nAmaka AcArya caudahapUrva ke jJAtA rAjagRhanagara ke udyAna meM padhAre / apane ziSyoM ko Atma prabodha pUrva kI vAcanA de rahe the| usameM tiSyaguptamuni bhI zAmila thA / vAcanA ke andara eka sthAna para aisA varNana AyA ki "ege bhaMte jIva paese jIvetivattavvaMsiyA?NoyaNaTe smtthtth|" arthAt AtmA ke eka pradeza ko jIva kahA jAya ? nhiiN| to kyA do tIna cAra yAvat saMkhyAtA asaMkhyAtA evaM AtmA ke saba pradezoM se eka pradeza nyUna ko jIva kahA jAya ? nahIM / he ziSya ! sampUrNa jIva pradezoM ko hI jIva kahA jAtA hai| yahA~ para evaMbhUtanaya kA viSaya thA para tiSya gupta ne usako na samajhakara yaha nizcaya kara liyA ki eka do tIna yAvat eka nyUna asaMkhyAtA pradezoM meM jIva nahIM hai para eka pradeza milA dene se jIva kahA jAtA hai to jIva antima pradeza meM hI hai / isase usane utsUtra prarUpanA kara DAlI ki eka antima pradeza meM hI jIva hai ataH karmoM kA bandhana bhI eka hI pradeza para hotA hai / tiSyagupta apanI mAnyatA kA pracAra karatA huA amalakampA nagarI meM lAyA / vahA~ zrImaMtra nAmaka zraddhAsampanna zrAvaka thaa| usake yahAM sAdhu bhikSArtha gaye / usane modakAdi jitane padArtha the unakA antima eka eka dAnA muni ko behagayA / muni ne kahA zrAvaka yaha kyA ApakI udAratA hai ? zrAvaka ne kahA ki yaha merI udAratA nahIM para ApakI mAnyatA hai, kAraNa Apa asaMkhyAtA pradezI jIvAtmA hai usako eka antima pradeza meM hI jIva mAnate ho / tadanusAra sampUrNa modaka kI sattA eka dAne meM hI mAnanI cAhiye / ataH sAdhu samajha gaye, jinhoMke kSayopazama thA ve vIra prabhu ke Jain Educate Titernational For Private & Personal use only [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA.... (mparA inendrary.org
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadeva kA jIvana ] [osavAla saMvat 515-557 pAsa cale gaye, jinhoMke mithyAtva mohanIya kA udaya thA unhoMne apane kadAgraha ko nahIM chor3A / yaha tiSyagupta muni se dUsare ninhava kA dUsarA mata mahAvIra ke kevala jJAna hone ke 16 varSoM ke bAda claa| 1-tIsarA ninhava avyaktavAdI-AcArya AsAr3habhUti apane ziSyoM ko AgamoM kI vAcanA de rahe the eka samaya rAtri meM kisI ko khabara na huI ki ve akasmAt kAla kara devayoni meM cale gaye / para vahA~ jAkara tatkAlika upabhoga lagA kara apanA sAdhu bhava dekhA to ziSyoM ke prati dayA bhAva AyA ki ina vicAroM ko vAcanA kauna degaa| ve devazakti se apane mRta kalevara meM praveza ho gaye aura ziSyoM ko jyoM kI tyoM vAcanA dene lge| kisI ziSya ko isakA bhAna na rahA / jaba ziSyoM ko vAcanA de cuke to Apa apane deva. panA kA svarUpa batalA kara cale gaye isa hAlata meM ziSyoM ne vicAra kiyA ki jaise guru mahArAja mRta zarIra meM rahakara apane se vaMdana karavAyA karate the isa prakAra aura bhI sAdhuoM ke zarIra meM deva hogA to kauna jAne, ataH deva avRti apaccAravAnI hote haiM,uko hama bandana kaise kareM ? evaM ve sabake saba sAdhuoM ne Apasa meM vandana vyavahAra banda kara diyA aura svacchandacArI bana gaye / ve sAdhu kabhI bhramaNa karate the rAjagRha nagara meM Aye / vahA~ ke kisI balabhadrarAjA ne apane anucaroM dvArA una sAdhuoM ko coroM ke taura para pakar3avA maMgavAyA aura coroM kI bhAMti unheM mArane lgaa| taba sAdhu bole ki he rAjan ! tuma zrAvaka hokara hama sAdhuoM ko kyoM piTavAte ho ? rAjA ne rahA ki mujhe kyA mAlUma ki Apa sAdhu haiM yA Apake zarIra meM koI cora pAkara ghusa gayA hai aura maiM na jAne zrAvaka hU~ yA koI deva mere zarIra meM avatIrNa ho gayA ho / jaise ApakI mAnyatA hai ki sAdhuoM ke zarIra meM devatA hogA / ityAdi bahuta yuktiyoM se samajhAye / rAjA ke kahane se una sAdhuoM ke andara se bahuta se sAdhu 'micchAmi dukkaDaM' dekara vIra zAsana meM zAmila hogaye aura jinhoMke vizeSa mithyAtvodaya thA unhoMne apane haTha kadAgraha ko nahIM chodd'aa| yaha vIrAt 214 varSa ke bAda avyakta nAma kA tIsarA ninhava huA / 4. cothA ninhava kSaNakavAdI azvamitra-Arya mahAgiri ke koMTIna nAmaka ziSya thA aura usake eka azvamitra zivya thaa| ve vihAra karate hue mathurA nagarI meM Aye vahA~ para AgamoM kI vAcanA hotI thI jisameM zavA pUrva kI vAcanA meM paryAya ke viSaya meM AyA thA ki "savve paDuppannaneraiyA vocchijjissaMti, evaM jAva vimANiyAtti" isa pATha kA artha guru mahAgaja ne ThIka samajhAne para bhI azvamitra ne viparIta samajha liyA ki pahile samaya narakAdi jo padArtha haiM vaha dUsare samaya naSTa ho jAte haiM aura dUsare samaya punaH naye padArtha utpanna hote haiM evaM saba padArtha kSaNa bhaMgura hai aura samaya-samaya badalate rahate haiM / ataH jisa jIva ne pahile kSaNa meM pApa evaM punya kiyA hai vaha dUsare sAraya naSTa ho jAtA hai isa mAnyatA ke kAraNa usane apanA alaga mata nikAla diyA aura isa prakAra prarUpanA karatA huA rAjagRha nagara meM pAyA vahA~ para eka hAsila ke mahakamA meM zrAvaka rahatA thA usane sAdhuoM ko samajhAne ke liye unako pakar3a kara pITavAnA zurU kiyaa| sAdhuoM ne kahA hama sAdhu tuma zrAvaka phira hameM kyoM pITavAte ho ? isa para DAnIjI ne kahA ki bhApakI mAnyatAnusAra aba kSagAntara paryAya palaTa gaI hai ataH Apa sAdhu nahIM maiM zrAvaka nahIM isako suna pravacana ke ninhava ] 517 Jain Education there
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kara bahuta se sAdhu samajha gaye parantu jina logoM ke mithyAtva karma kA udaya thA unhoMne apanA haTha nahIM chor3A / yaha caturtha ninhava mahAvIra nirvANa ke bAda 220 varSa meM huaa| 5-pAMcavAM gaMga nAmaka ninhava-AcArya mahAgiri ke dhanagupta nAma kA ziSya aura dhanagupta ke gaMgadeva nAma kA ziSya thA aura vaha eka bAra ulagAtIra nadI utaratA thA usa samaya Upara se tApa nIce se pAnI kI zItalatA kA anubhava karatA huA socane lagA ki zAstroM meM kahA hai ki eka samaya do kriyA nahIM hotI haiM yaha galata hai kyoM ki maiM eka samaya do kriyA pratyakSa meM anubhava kara rahA huuN| isa prakAra se vicAra karatA huA muni gaMgadeva ne AcArya zrI ke pAsa Akara apane dila ke vicAra kahe to guru ne samajhAyA ki gaMgadeva ! zAstra meM kahA~ vaha satya haiM eka samaya meM jIva do kriyA nahIM kara sakatA evaM veda nahIM sakatA hai aura tU jo nadI utarate samaya zIta aura uSNa donoM kA anubhava kiyA vaha eka samaya kA nahIM para asaMkhSAta samaya kA anubhava hai usako eka samaya samajhanA bar3A bhArI bhUla hai / chadamastha ko amubhava karane meM upayoga lagane meM asaMkhyAta samaya kA kAla lagatA hai ityAdi bahuta samajhAyA para gaMgadeva nahIM samajhA ityAdi vIra nirvANa ke bAda 228 varSe gaMgadeva nAmaka paMcavA~ ninhavA huA / 6-chadrA ninhava- antaraMjiyA nagarI meM balazrI nAma kA rAjA rAja karatA thA vahA~ para zrIgupta nAma kA acArya apane ziSyoM ke sAtha virAjate the usameM rohagupta nAma kA ziSya bhI eka thA aura vaha utpAtikAdi buddhi vAlA bhI thA eka samaya vahA~ eka parivrAjaka AyA thA vaha vidyA kA itanA ghamaMDI thA ki peTa para lohe kA pATA lagAyA huA rakhatA thA aura hAtha meM eka jambU vRkSa kI zAkhA lekara phiratA yA kisI ne pUchA ki paMDitajI peTa para pATA kyoM bAMdhA hai ? uttara meM kahA ki mujhe zaMkA hai ki vidyA se merA peTa phaTa nahIM jAya / jambU zAkhA ke lie kahA ki mujhe jItane vAlA jambUdvIpa meM bhI koI nahIM hai / eka dina usa parivrAjaka ne nagara meM zAstrArtha ke lie udghoSaNA karAI jisako AcArya zrIgupta ke ziSya rohagupta ne svIkAra karalI / bAda vaha guru mahArAja ke pAsa AyA aura kahA ki maiM parivrAjaka se bAda karU~gA / guru mahArAja ne inkAra kara diyA ki isa prakAra kA vitaMDAvAda karanA acchA nahIM hai| kyoMki parivrAjaka tAtvika jJAna kA paMDita nahIM hai parantu vidyAvalI hai / vaha vicchU sarpa mUSaka vArAha zrAdi vidyA meM kuzala hai| ziSya ne kahA ki maiMne kaha diyA hai ataH zAstrArtha to karU~gA hii| taba gurU ne usako pratipakSa mayUra, nakula, billI, siMha Adi vidyAe~ dI aura rajoharaNa bhI maMtra diyA ki jisase indra bhI jItane meM samartha na ho skegaa| usa vidyA ko grahaNa karake rohagupta rAjasabhA meM gayA / udhara se parivrAjaka bhI rAjasabhA meM AyA! rohagupta ne kahA ki tuma pUrvapakSa grahaNa karoge yA uttarapakSa / parivrAjaka ne socA ki maiM pUrvapakSa grahaNa karake isake hI zAstra kI bAta kahU~ ki jisako yaha khaMDana nahIM kara sake / basa, parivrAjaka ne pUrvapakSa grahana karake kahA ki rAzi do prakAra kI hai| jIva rAzi ajIva rAzi 1 rohagupta ne socA ki yaha to hamArA hI siddhAnta hai parantu yahA~ to thA vAda-vivAda / parivrAjaka ke pakSa ko khaMDana karanA thA usane kaha diyA ki rAzi do prakAra kI nahIM para tIna prakAra kI hotI hai / jIva rAzi, ajIva rAzi, naujIvarAzi / aura jaise jIvarAzi saMsAra ke jIva 2-ajIva-rAzI ghaTa paTAdika padArtha 3--naujIva-gharolI kI kATI huI pUcha tathA kaI sthAnoM para aisA bhI likhA hai ki rohagupta ne eka sUta kA DorA ko gaharA baTa lagA kara sabhA meM rakkhA to DorA idhara-udhara calane lgaa| isase no jIva rAzi sAbita karadI / parivrAjaka lAjavAba ho gayA ki gusse ke mAre usane Jain Educenternational [ HITATE HETORIT o esperary.org
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 515-557 bicchU chor3e rohagupta ne mayUra chor3e ki bicchuoM ko uThA kara le gaye / parivrAjaka ne sAMpa banAye to rohagupta ne nakula bnaaye| parivrAjaka ne mUSaka banAye muni ne maMjAri banA dii| usane mRga banAyA to muni ne bAgha banAye usane suara banAyA aura muni ne siMha banA diyA isa prakAra parivrAjaka kI eka bhI na calI taba usane gardabhi vedyA chor3I to muni ne rajoharaNa se vaza meM kara lI / isa prakAra parivrAjaka ko parAjita karane se jainadharma kI khUba prabhAvanA huI phira rohagupta khUba bAjAgAjA evaM ADambara se guru mahArAja ke pAsa AyA aura saba hAla kahA / isa para guru ne kahA ki jainadharma kI prabhAvanA karanA to acchA hai parantu tIna rAzi sthApana karI yaha ThIka nahIM kyoMki tIrthaGkaroM ne do rAzi kahI haiN| ataH tuma rAjasabhA meM jAkara isa bAta kA micchAmi dukar3A do parantu rohagupta ne guru ke vacana ko svIkAra na kiyA / aura tIna rAzI nAma kA apanA eka nayA mata khar3A kara diyA yaha chaTThA tirAzi ninhava bhagavAna mahAvIra nirvANa se 544 varSa meM huaa| 7-goSThAmAhila nAmaka sAtavA~ ninhava-mAlavA deza meM darzanapura nagara ke vAsI eka brAhmaNa ne Arya rakSita ke pAsa dIkSA lI thI ApakA nAma 'goSTAmAhila' thA / eka samaya Arya durbalikApuSya pUrvAga kI vAcanA de rahe the / anya sAdhuoM ke sAtha goSTAmAhila bhI vAcanA le rahA thaa| AThaveM pUrva meM karmoM kA viSaya AyA ki jIvAtmA ke karma khIra nIra tathA lohAgni kI bhAMti jIva pradezoM meM mila jAte haiN| para goSTAmAhila isa bAta ko viparIta samajha kara kahane lagA ki jIva ke karma strI kaMcuka evaM puruSa jAmA aura bAlaka ke TopI kI bhA~ti jIva pradezoM ke Upara lagate haiM andara nahIM / dUsare nauveM pUrva meM pratyakhAna ke adhikAra meM sAdhuoM ko yAvat jIva kI sAmAyika evaM pratyAkhAna karAyA jAtA hai para goSTAmAhila ne kahA ki jAvatjIva ke pratyAkhAna karane para vAMcchA doSa lagatA hai| kAraNa, jIvana ke anta meM bhoga kI vAMcchA ke bhAva A jAte haiM ityAdi / goSTAmAhila ke kadAgraha ko durbalikApuSyA cArya ne zrI saMgha ko khaa| taba zrIsaMgha ne aSTama tapa kara devI kI ArAdhanA kara devI ko mahAvideha kSetra meM sImaMdhara tIrthaGkara ke pAsa bhejii| devI ne jAkara tIrthaGkara se pUMchA to unhoMne kahA ki durbalikAcArya kA kahanA satya hai / devoM ne Akara zrIsaMgha ko kahA / para goSTAmAhila ne kahA ki devI jhUThI hai tIrthaGkara aisA kabhI nahIM kahate ityAdi goSTAmAhila ne apane kadAgraha ko nahIM chodd'aa| ataH zrIsaMgha ne saMgha bAhara kara diyA / evaM goSTAmAhila nAmaka sAtavAM ninhava vIrAta 584 varSa meM huaa| isa prakAra zAsana meM sAta ninhava hue isa samaya ke bAda bhI kaI ninhava hue kaiekoM ne sAdhuoM ko vastra pAtra nahI rakhane kA Agraha kiyA kaiekoM ne bhagavAna mahAvIra kA garbhApahAra kalyANaka mAnane kA haTa kiyA, kaiekoM ne striyoM ko jinapUjA karane kA niSedha kiyaa| kaiekoM ne zrAvaka ko sAmAyika pauSadha ke samaya caravAlA kA niSedha kiyA / kaieka ne mUrtipUjA kA inkAra kiyA kai rakoM ne isa samaya sAdhu hai hI nahI aisA Agraha kiyA, kaiekoM ne mUrtipUjA meM mizra ( punya-pApa ) mAnanA ThaharAyA / kaiekoM ne strayoM ko sAmAyika pauSadha kA niSedha kiyaa| kaiekoM ne dhAnameM jIva mAnane se inkAra kiyA aura kaiekone marate jIvoM ko bacAne meM tathA dAna dene meM pApa batalAyA ityAdi kalikAla ke prabhAva se jIvoM ke mithyAtvodaya hone se jisake dila meM AI vahIM utsUtra prarUpanA kara apanA mata nikAla zAsanameM chedabheda DAla Tukar3e 2 kara DAle jisakoM hama kramazaH samaya vAra yathAsthAna likheMge jisameM yahA~ para pahalA zrAcArya kRSNArSi kA ziSya zivabhUti nAmaka sAdhu ne digambara nAma kA mata nikAlA jisako hI likha diyA jAtA hai-- JainEdu prava pravacana ke ninhava ] 510 www.janesbrary.org
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa digambara mattotpattidigambaramata--jaise sAta ninhavoM kA hAla Upara likhA hai vaise digambara bhI eka ninhava kI paMkti meM hai isa mata kI utpati khAsa taura to sAdhu vastra nahIM rakhane ke ekAnta zrAgraha se huI hai tatpazcAt unhoMne aneka bAtoM kA raddobadala kara DAlA jaina zAstroM meM digambara mata kI utpatti nimna likhita prakAra se huI hai| rathavIrapura nAmaka nagara ke devagaNodyAna meM eka kRSNArSi nAmaka jainAcArya padhAre the usa nagara meM eka zivabhUti nAmaka brAhmaNa basatA thA aura kucha rAja sambandhI kAma bhI kiyA karatA thA parantu rAtri ke samaya bahuta derI se ghara para Ane kI usakI Adata par3a gaI thI jisase zivabhUti kI strI aura mAtA ghabarA gaI thIM / eka dina zivabhUti rAtri meM bahuta derI se ghara para AyA aura dvAra kholane ke liye bahuna pukAreM kI parantu saba loga nidrA devI kI goda meM so rahe the jaba zivabhUti kI mAtA jAgI to usane krodha ke vaza hokara vaha diyA ki isa samaya jisake dvAra khule hoM vahAM calA jA / basa zivabhUti mAtA ke vacana sunakara vahAM se calA gayA para dUsarArAtri samaya apane dvAra kauna khulA rakkhe / vaha phiratA phiratA kRSNAcArya ke makAna para pahu~cA to vahAM dvAra khullA thA / zivabhUti makAna ke andara praveza karake kyA dekhatAhai ki sAdhu jana Atma dhyAna meM saMlagna the jinhoM ko dekhakara zivabhUti ne socA ki mAtA kI azA to ho hI gaI hai inake pAsa dIkSA le leM / subaha prAcAryazrI se prArthanA kI aura svayaM locanI kara liyA ataH AcArya zrI ne paropakAra kI garaja se zivabhUti ko dIkSA de dI / eka samaya vahAM ke rAjA ne jaina muniyoM ke tyoga vairAgya evaM zivabhUti ke pUrva paricaya ke kAraNa usako ratna kaMbala beharAI ( arpaNa kI ) jisako lekara zivabhUti ne AcArya zrI ke pAsa Akara unake sAmane vaha ratnakaMvala rakha dI / usako dekhakara sUrijI ne kahA muni ! yaha bahumUlya ratnakaMvala kyoM lI hai ? kAraNa sAdhuoM ko to sAdA jIvana gujAranA cAhiye / kevala lajjA evaM zita nivAraNArtha jIrNa prAyaH zalpa mUlya ke vastra se nirvAha karanA cAhiye ityAdi kaha kara usa ratna kaMvala ke Tukar3e 2 karake saba sAdhuoM ko rajoharaNa para lagAne ke liye nizithiye karake de diye / isa para zivabhUti ke dila meM to bahuta AI para gurU ke sAmane vaha kara kyA sakatA thA ! dUsare vairAgya evaM AtmArthIpanA usameM thA nahIM usane to kevala mAtA ke tiraskAra se hI dIkSA lI thii| eka samaya prAcArya zrI sAdhuoM ko Agama vAcanA de rahe the usameM jinakalpI muniyoM kA varNana aayaa| "jiNakappiyA ya duvihA, pANIpAyA paDigAha dharApa / pAuraNamapAuraNA ekekate bhAva duvihA" ityAdi / zivabhUti ne gurumukha se jina kalpI kA varNana sunA aura kahA ki jaba zrAgamoM meM jinakalpI kA vidhAna batalAyA hai taba yaha vastra pAtra rUpa parigraha kyoM rakhA jAtA hai / sAdhu ko ekAnta nagna rahakara jinakalpIpanA arthAt bilakula nagna rahakara saMyama pAlana evaM ArAdhana karanA cAhiye ityAdi / __ AcArya zrI ne madhura vacana aura AgamoM kA gambhIra Azaya ko samajhAyA ki isa samaya jaise kevala jJAnAdi aneka bAteM viccheda ho gaI haiM isI prakAra jinakalpIpanA bhI viccheda ho gayA hai kAraNa jinakalpI dharmapAlana karane ke liye sabase pahalA bana RSabhanArAcasaMhanana kI AvazyakatA hai baha isa samaya biccheda ho gayA hai zivabhUti kevala nagna rahane se hI jinakalpI nahIM kahA jAtA hai para sabase pahale to dIkSA lekara guruJain Ed LR international For Private & Personal use only [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA ary.org
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSa devasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 kulavAsa meM bIsa varSa rahakara kama se kama sAdhika nau pUrva kA jJAna hAsila karanA cAhiye pazcAt guru AjJA hI jinakalpIpanA dhAraNa kiyA jAtA hai ataH na to isa samaya bajraRSabhanArAca saMhanana hai aura na saba sAdhu sAdhika nau pUrva kA jJAna hI par3ha sakate haiM isa hAlata meM jinakalI sAdhu kaise ho sakate haiM aura kaise jinakalpI muni panA kA AcAra pAlana hI kara sakate haiM ityAdi / zivabhUti ke jinakallIpanA kA to eka vAyanA thA usake hRdaya meM to ratna kaoNbala khaTa rahI thI ki usane apane kadAgraha ko nahIM chor3atA huA kahA ki thor3A rakhe to bhI parigraha hai aura adhika rakhe to bhI parigraha | phira isa pApa kA mUla parigraha ko rakhA hI kyoM jAya arthAt sAdhuoM ko ekAnta-nagna hI rahanA cAhiye | aura jinakarupIpanA ko viccheda batalAnA yaha kevala vastra pAtra para mamatva evaM kAyaratAkA hI kAraNa hai ki apanI kamajorI se usa parigraha ko chor3A nahIM jAtA hai| yadi manuSya cAhe to abhI bhI jinakalpItva pAlana kara sakatA hai itanA hI kyoM para maiM isa kAla meM bhI jinakalpI raha sakatA hU~ ? 1 // 2 // sUrijI ne punaH zivabhUti ko samajhAne kI koziza karate hue kahA zivabhUti ! " dharmopakaraNamevaitat nahu parihaH" arthAt dharmopakaraNa ko parigraha nahIM kahA jAtA hai aura zAstroM meM bhI kahA hai ki :jantavo bahavaH santidurdarzA mAsacakSuSAm / tebhyaH smRtaM dayArthaMtu rajoharaNadhAraNam // Asane zayane sthAnenikSepe grahaNe tathA / gAtrasaMkocane ceSTaM tena pUrvaM pramArjanam // saMti saMpatimAH saccAH sUkSmAzca vyApino'pare / teSAM rakSAnimittaM ca, vijJeyA mukhavatrikA // bhavanti jantavo yasmAdbhaktapAneSu keSucit / tasmAtta pAM pIrakSArthaM, pAtragrahaNamiSyate // 4 // 1 samyaktvajJAnazIlAni, tapatI siddhaye / teSAmupagrahArthIdeM, smRtaM cIvaradhAraNam // 5 // zItavAtAtapairdazai-rmazakaizcApi kheditaH / mA samyaktvAdiSu dhyAnaM, na samyak saMvidhAsyati // 6 // tasya tvagrahaNe yatsyAt, kSudraprANivinAzanam / jJAna dhyAnopadhAto vA, mahAna doSaistadaiva tat // 7 // yaH punaratisahiSNutayaitadantareNApi na dharmavAdhakastasya naitadasti / 1 3 // ya etAn varjayeopAn, dharmopakaraNAdyate / tasya tvagrahaNaM yuktaM yaH syAjina iva prabhuH // 8 // , ityAdi bahuta samajhAyA parantu prabala mohanIya karmodaya se zivabhUti ne guru ke vacanoM ko nahIM mAnA aura vastra chor3a kara evaM nagna ho kara udyAna ke eka bhAga meM jAkara baiTha gayA / zivabhUti kI bahana ne bhI dIkSA lI thI vaha apane bhAI zivabhUti muni ko vandana karane ko udyAna meM gaI thii| zivabhUti ne usako aisA viparIta upadeza diyA ki vaha bhI kapar3e chor3a kara nagna ho gii| jaba vaha kA ( sAdhvI ) nagara meM bhikSArthaM gaI to usako nagna dekha loga avahelanA evaM nindA karane lage kyoMki puruSa to anya mata meM bhI parama ha~sAdi nagna raha sakatA hai para strI ko nagna kisI ne nahIM dekhI thI / zrataH zivabhUti kI bahina sAdhvI ko nagna dekha loga nindA kareM yaha bAta svabhAvika hI thI / sAdhvI ko nagna phiratI dekha eka vaizyA ko lajjA A gii| usane eka lAla zATikA ( vastra ) apane makAna se usa nama sAdhvI para DAlA / sAdhvI ne usa vastra ko lejA kara apane bhAI zivabhUti (nagna) muni ke pAsa jAkara rakha kara saba hAla kaha sunAyA / Akhira to zivabhUti bhI manuSya hI thA / usane socA ki striyoM ko nagna rahanA zraja bhI acchA nahIM hai| digambara matotpatti ] Jain Education Intercional 66 521
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa aura bhaviSya meM to yaha aura bhI adhika nukasAna kA kAraNa hai / ataH vastra sAdhvI ko vApisa de diyA aura kahA ki yaha vastra tumako devatA ne diyA hai ataH tuma isako pahino aura yaha vastra phaTa bhI jAya to dUsarA vastra lekara hamezA ke liye vastra pahinatI hI rahanA / ataH zivabhUti ne sAdhu namra raheM aura sAdhvI lAla vastra pahane aisA duraMgA veza banA kara eka nayA mata nikAla diyA jisako digambara mata kahate haiM / jainadharma meM bhagavAn mahAvIra ko nirvANa ke bAda yaha pahale hI pahila isa prakAra matabheda khar3A huA aura isa matabheda kA samaya nimnalikhita gAthA meM batalAyA hai ki : 'chavvAsa saehiM nagotterahiM tajhyA siddhi gayassa vIrassa / to boDiyANa diTThI rahavIrapure samuppannA ||" vIra nirvANa ke pazcAt 609 varSa jAne ke bAda rathapura nagara meM 'boDiya' yAni zivabhUti ne ekAnta pakSa ko khIMca kara nagna rahane kA nayA mata nikaalaa| jisa ko digambara mata bhI kahate haiM / zivabhUti ke do ziSya huye 1 kauDinya 2 koSTha vIra bAda unakA parivAra bar3hane lagA / isa prakAra prAcIna granthoM meM pUrvAcAryoM ne digambaramatotpatti batalAI hai aura bhagavAn haribhadrasUri ne Avazyaka sUtra kI vRtti meM evaM uttarAdhyayana sUtra kI TIkA meM tathA aura bhI jahA~ digambarotpatti likhI hai vahI~ sarvatra yahI bAta likhI hai ki bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt 609 varSe rathavIrapura nagara meM kRSNAcArya ke ziSya zivabhUti dvArA digambara mata kI utpatti huI / koI bhI vyakti lar3a gar3a kara nayA pantha calAtA hai vaha svayaM saccA evaM prAcIna bana kara dUsaroM ko jhUThA evaM arvAcIna batalAte haiM, tadanusAra digambaroM ne bhI likha mArA hai ki vIra ni0 saM0 160 pATalI putra nagara meM zvetAmbara mata nikalA isakA kAraNa batalAte haiM ki bhadrabAhu ke samaya bArahavarSIya dukAla par3A thA usa samaya sAdhuoM ne zithalAcArI hokara vastra pAtra rakhane zurU kara diye aura una sAdhuoM ne apanA zvetAmbara nAmaka mata calA diyA ityAdi / kaI digambara 2 vikrama saM0 136 vallabhapurI meM zvetAmbara mata nikalA batalAte haiM para yaha saba kalpanA mAtra hai yA apane para zrAgama utthApaka evaM ninhavatA kA jo kalaMka hai usako chipAne kA eka mAtra mithyA upAya hai / jaina siddhAntoM meM to donoM prakAra ke sAdhuoM ko sthAna diyA hai 1 - jina kalpI 2 - sthavira kalpa para jinakalpI vahI ho sakatA hai ki jisake baRRSamanAraca saMhanana hoM jaba paMcama ArA meM bajraRSabhanAraca saMhanana viccheda hogayA taba jinakalpI bhI viccheda hojAnA svabhAvika hI hai| dUsare kevala nagnatva ko hI jinakalpI nahIM kahA jAtA hai para jinakalpI ke liye aura bhI kaI prakAra kI kaThinAiyAM sahana karanI par3atI haiN| jo maMda saMhanana vAle nagna rahate huye bhI sahana nahIM kara sakate haiN| tathA jinakalpI muni ko kama se kama nau pUrvakA jJAna honA cAhiye ityAdi vaha zivabhUti meM nahIM thaa| digambaroM ne kevala nagna rahane kA haTha pakar3a liyA hai aura usa haTha se digambaroM ko kitanA nukasAna huA hai| jarA nimna likhita bAtoM para lakSa dIjiye1 - avvala to digambara zAstroM kA kathana hai / ki paMcama Are ke aMta taka caturvidhi zrIsaMgha rahegA taba diga 1 bhadrabAhu caritra - digambara samudAya meM do bhadrabAhu hue haiM eka vIra nirvANa ke bAda dUsarI zatAbdI meM taba dUsarA vikraya kI dUsarI zatAbdI meM ataH caritrakAra ne dUsarA bhadrabAhu kI ghaTanA pahale bhadrabAhu ke sAtha jor3ate kI bhUla kara dI mAlUma hotI hai / 2 dekho bAmadeva kRta bhAvasaMgraha kI ThIka tathA devasenakRta darzanasAra nAmaka grantha- 522 [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 mabroM meM trividha saMgha hI rahA / kAraNa sAdhvI nagna nahIM raha sake aura vastra dhAraNa karane para ve usameM saMyama nahIM mAnate haiM ataH trividha saMgha hI rahA / itanA hI kyoM para bhUtakAla meM ananta tIrthaGkaroM ke zAsana meM anaMta satI sAdhviyAM mokSagaI unake liye bhI digambaroM ko inkAra karanA pdd'aa| yaha eka bar3A bhArI utsUtra hai : 23 2-digambaroM ke nagnatva ke ekAnta haTha pakar3ane se digambara sAdhuoM kI Aja kyA dazA huI hai jo muni pRthvyAdi chaH kAyA ke jIvoM kA AraMbha karana karAvana aura anumodana kA tyAga kara paMca mahAvata dhArI bane the aura madhukarI mikSA se apanA nirvAha karate the ( jaina sAdhu Aja bhI madhukarI bhikSA se nirvAha karate haiM ) vahI digambara bana kara pAtra na hone se eka hI ghara meM bhikSA karate haiM ataH ve pUrvokta niyama kA pAlana nahIM kara sakate haiM / jaba ina sAdhuoM ko bhikSA karate hue ko dekhA jAya to dekhane vAle ko ghRNA Aye binA bhI nahIM rahatI hai aura unakA bihAra to binA gAr3I aura binA rasoiye ke ho hI nahIM sakatA hai basa digambaroM meM nagnatva rahatA huA bhI saMyama kUca kara gayA hai| 3-vRddha glAnI tapasvI sAdhu kI vyAvacca karanA digambaroM ke zAstroM meM bhI likhA hai para jaba vastra pAtra hI nahIM rakhA jAya to AhAra pAnI kaise lAkara de sakate haiM ? 4-nagna rahane kA mukhya kAraNa parisaha sahana karanA aura mamatva bhAva se bacanA hai parantu digambara sAdhu nagna rahane meM na to parisaha ko sahana karate haiM aura na mamatva bhAva se baca hI sakate haiN| zIta kAla meM nagna sAdhu zIta se bacane ke liye makAna ke andara usameM bhI ghAsa bichAnA or3anA cAroM ora parde lagavAne aura agni kI aMgIThiyeM jalAnA Adi ye saba sAvadya kArya zarIra ke mamatva se hI kiye jAte haiM isameM kaI digambara muni zragni zaraNa bhI ho gaye phira kevala eka nagnatva kA haTha pakar3ane meM kyA lAbha haiM / 5-digambarAcAryoM ne apane granthoM meM strI puruSa aura napusaka evaM tInoM veda vAloM kI mokSa honAlikhA hai parantu svayaM vastra nahIM rakhane ke kAraNa striyoM ke liye mokSa kA niSedha karanA par3A hai para isa kalpanA ko digamgharAcArya ne hI asatya ThaharA dI hai / digambara mata meM kaI saMgha sthApita hue the usameM yApanIya saMgha bhI eka hai usa yApanIya saMgha meM eka zakaTAyana nAma kA AcArya huA una zakaTAyanAcArya ne striyoM ko mokSa honA aura kevalI ko AhAra karane ke viSaya do prakaraNa banAyA hai ve mUla prakaraNa vahAM darja karadiye jAte haiN| strI-muktiprakaraNa praNipatya bhuktimuktipradamamalaM dharmamahato dizataH / vakSye strInirvANaM kevalibhuktiM ca saMkSepAt // 1 // asti strInirvANaM puMvat, yadavikalahetukaM strISu / na virudhyati hiratnatrayasaMpad ni tehetuH // 2 // ratnatrayaM viruddhaM strItvena yathA'marAdi bhAvena / iti vAGa mAtraM nAtra pramANamAptA''gamo'nyadavA // 3 // jAnItejinavacanaM zraddhatte,carati cA''ryikA zavalam / nA'syA'satyasaMbhavo'syAM nA'dRSTa virodha gatirasti saptamapRthivIgamanAdyabhAvamavyAptaneva manyante / nirvANA'bhAvenA'pazcimatanavo na tAM yAnti // 5 / / digambara purANoM meM tIrthakaroM ke caturvidhi saMgha kI saMkhyA dI hai, jisameM 6-7 guNasthAna vAlI sAdhvIyoM kI saMkhyA bhI spaSTa hai| digambara matotpatti ] 523 www.jamelibrary.org
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa viSamagatayo'pyadhastAd upariSTAta tulyamAsahasrAram / gacchanti ca tirycstddhogtyuuntaa'hetuH||6|| vAda-vikurvaNatvAdilabdhivirahe zrute kanIyasi ca |jinklp-mnH paryavavirahe'pi na siddhiviraho-'sti vAdAdilabdhyabhAvavad abhaviSyad yadi ca siddhayabhAvo'pi / tAsAmavArayiSyAd yathaiva jmdhuuyugaadaaraat||8| 'strIti ca dharma virodhe pravajyAdopaviMzatau 'strI'ti / vAlAdivad vadethuna 'garbhiNI bAlavatse ti // 9 // yadi vastrAd avimuktiH, tyajeta tad, atha na kalpate hAtuma / utsaGapratilekhanavad, anyathA deza ko dRSyet tyAge sarvatyAgo grahaNe'lto doSa ityupAdezi / vastraM guruNA''ryANAM parigraho'pIti cutyAdau // 11 // yat saMyakopakArAya vartate proktametaduhakaraNam / dharmasyahitat saadhnmtonyadhikrnnmaahaa'rhn||12|| astainyabAhira vyutsargavivekaipaNAdisamitInAm / upadezanamupadezo chu padheraparigrahatvasya // 13 // nigranthA""''zAstre sarvatra naiva yujyeta / upadhegranthatve'syAH pumAnapi tathA na nigranthaH // 14 // saMsaktau satyAmapi coditayatnena pariharantyAryA / hiMsAvatI pumAniva na jantumAlAkule loke // 15 // vastraM vinA na caraNaM strINAmityahatIcyata, vinA'pi / puMsAmiti nyavAyeta tatra sthavirAdivad muktim arzo-bhagaMdarAdipu gRhItacIro yatina mucyeta / upasargevA cIre gdAdiH saMnyasyate cAtte // 17 // utsaGgagamacelatvaM nocyeta tadanyathA narasyApi / AcelakyA (kyaM yogyAyogyAsiddharadIkSya iv||18|| iti jinakalpAdInAM yuktyaGgAnAma yogya iti siddheH / syAd aSTavarpajAtAdirayogyo 'dIkSaNIya iv||19|| saMvara-nirjhararUpo bahumakArastapovidhiH zastre / yogacikitsAvidhiriva kasyA'pi kthNcidupkaarii||20|| vastrAd na muktiviraho bhavatItyuktaM, rAmagramanyacca / ratnatrayAd na vA'nyad yuktyaGgaM ziSyate sdbhiH||21|| prabAjanA niSiddhA kvacittu ratnatrayasya yoge'pi / dharmasya hAni-vRddhI nirUpayadbhivivRddhyartham // 22 // aprativandhatvAt cet saMyatavargeNa nA''ryikAsiddhiH / vandyatAM tA yadite, nonatvaM kalpyate taasaam||23|| santyUnApurupebhyastAHsmAraNa caarnnaadikaaribhyH|tiirthkraa''kaaribhyo na ca jinakalpAdiriti gaNadharAdI ahana na vandate na tAvatA'siddhiraGgagateH / mAtA'nyathA vimuktiH,sthAnaM strI-puMsayostulyam [nAm AkRSyate zriyA strI puMsaH sarvatra kiM na nanmaktau / ityamunA kSepyastrI-puMsAM siddhiH samamaruktvam mAyAdiH puruSANAmapi dezAdhi (upAdi) prasiddhabhAvazca / paNNAM saMsthAnAnAM tulyo varNatrayasyApi // 27 // 'strI' nAma mandasatyA utsaGgasamagratA na tenA'tra / tat kathamanalpavRttayaH santi hi zIlAmbudhelAH // 28 // brAhmI sundayo''yo rAjImatI candanA gnndhraa'nyaa| api deva-manuja-mahitAHvikhyAtAHzIla-sacAbhyAm gArhasthye'pi susattvA vikhyAtA zIlavatitamA jagati / sItAdayaH kathaM tAstapasi visattvA vizIlAzca saMtyajya rAjyalakSmI pati-putra-bhrAtR-bandhusambandham / pArivrajyavahAyAH kimasatvaM satyabhAmAdeH ? mahatA pApena strI-mithyAtvasahAyakena na sudRSTim / strItvaM cinoti, tad na, tadaGga kSapaNe'pi nirmAnam antaH koTI koTIsthitikAni bhavanti sarva-karmANi / samyaktvalAbha evA'zeSo'pyakSayakaro mArgaH // aSTazatamekasamaye puruSANAmAdirAgamaH siddhi / strINAM na manuSyayoge gauNArtho mukhyahAnirvA // 34 // Jain Educato International 524 For Private & Personal use on [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA -
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 zabdanivezanamaH pratyAsatyA kvacit kayAcidataH / tadayoge yoge sati zabdasyA'nyaH kathaM kalpya: stana-jadhanAdivyaGagye 'strI' zabdo'rthe, na taM vihAyaiva / pRSTaH kvacidanyatra tvagnirmANavakavad gauNaH ApaSThayA strItyAdau stanAdibhistrI striyAiti ca vedA strIveda svyanubandhAstulyAnAM zatapRthakatvoktiH na ca puMdehe strIvedodayabhAve pramANamaGgaM c| bhAvaH siddhau puMvat ghumA api (puMso'pi)na sidhyato vedaH kSapakazreNyArohe vedanocyeta bhUtapUrvaNa / 'strI' ti nitarAmamakhye makhye'rtha yujyate netarAm // 36 // manupIpu manuSyeSu ca caturdazaguNoktirANi (bi) kAsiddhau / bhAvastavoparikSapya 'navastho niyataupacAraH puMsi striyAM, striyAM puMsi-atazca tathA bhaved vivAhAdiH / yatipu na saMvAsAdiH syAdagatau niSpramANeSTiH anaDuhyA'naDvAhI dRSTvA'naDvAhamanaDuhA''rUDham / strIpuMsetaravedo vedyo nA 'niyamato vRteH // 42 // nAma-tadindriyalabdherindriyanivRttimiva pramAdyaGgam / vedodayAd viracayed ityatadaGgena tadvedaH // 43 // yA puMsi ca pravRttiH,puMsi strIvata,striyA striyAM ca syAt / sA svakavedAta tiryagavadalAme mattakAminyAH vigatAnuvAdanItau surakopAdiSu caturdaza guNAH syuH / nava mArgaNAntara iti proktaM vede'nyathA nItiH na ca bAdhakaM vimukteH strINAmanuzAsakaM pravacanaM ca / saMbhavati ca mukhye'rtha na gauNaityAryikA siddhiH * iti strI nirvANa prakaraNaM samAptam // isake alAvA digambara samudAya kA parama mAnanIya grantha gomaTasAra tathA trilokyasAra nAma ke granthoM meM bhI striyoM kI mukti hInA spaSTa zabdoM meM ullekha milatA hai para mattAgraha ke kAraNa hamAre digambara zrAI usa ora lakSa nahIM dete haiM khaira maiM usa digambara grantha kI eka gAthA yahA~ uddhRta kara detA hU~"vosa napuMsaka veA, itthIveyAya hu~ti caaliisaa| puM veA aDayAlA, siddhA ekami samaya smi // " arthAt eka samaya 108 siddha hote haiM jisameM 20 napuMsaka 40 striyoM aura 48 puruSa isa prakAra 108 kI saMkhyA digambarAcAryoM ne hI batalAI hai itanA hI kyoM para unhoMne to striyoM ko caudahavAM ayoga guNasthAna honA bhI likhA hai / gaumaTasAra jIva kAMDa kI gAthA 714 meM bhI ayogI strI kA jikra hai evaM strI ko 14 vAM guNasthAna batAyA hai| 6--digambaroM ne eka nagnatva ke Agraha karane meM aura bhI aneka mithyA prarUpanA karadI hai jaise digambara kahate haiM ki kevalI kavala AhAra nahIM karate haiM jo ki yaha kathana khAsa digambaroM ke pranthoM se hI mithyA sAbita hotA hai / kAraNa gomaTasAra, digambarIya tatvArtha sUtra, tatvArthasAra Adi granthoM meM kevalI ke gyAraha parisaha batalAye haiM jisameM kSudhA aura pipAsA parisaha bhI haiM inake alAvA digambarAcArya zakaTAyana ne bhI kevalI ke AhAra karane kI siddhi meM eka graMtha nirmANa kiyA hai / vaha yahA~ uddhRta kara diyA jAtA hai / // kevalibhuktiprakaraNam // asti ca kevalibhuktiH samagraheturyathA purA bhukteH / paryApti-vedya-taijasa-dIrghAyuSkodayo hetuH // 1 // naSTAni na karmANi kSudho nimitta virodhino na guNAH / jJAnAdayo jine kiM sA saMsArasthiti sti digambara matotpatti-] 525
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa tama iva bhAso vRddhau jJAnAdInAM na tAratamyena / kSudha hIyate'tra na ca tad jJAnAdInAM virodhagatiH avikalakAraNabhAve tadanyabhAve bhavedabhAvena / idamasya virodhIti jJAne na tadasti kevalini // 4 // kSud duHkhamanantasukhaM virodhe tasyeti cet kutastyaMtat / jJAnAdivanna tajjaM virodhi na paraM tato dRSTam AhAraviSayakAGkSArUpA kSud bhavati bhagavati vimohe ! kathAsnyarUpatA'syA na lakSyate yena jaayet||6|| na kSud bimohapAko yat pratisaMkhyAnabhAvananivA / na bhavati vimohapAkaH sarvo'pi hi tena vinivartyaH zItoSNavAtatulyA kSut tat tatpatividhAna kAGkSA tu / mUDhasya bhavati mohAt tathA bhRzaM bAdhyamAnasya taijasasamUhakRtasya dravyasyA'bhyavahRtasya paryAptyA / anuttarapariNAme kSut krameNa bhagavati ca tat sarvam jJAnAvaraNIyAderzAnAvaraNAdi karmaNaH kAryam / kSut tadvilakSaNa'syAM na tasya shkaaribhaavo'pi||10|| kSudbAdhite 'na jAne, na cekSa' ityasti na tu viparyAsaH / tadyaM sahakAri tu; tasya na tad vedyasahakAri jJAnAvaraNAdInAmazeSavigame kSudhi prajAtAyAm / api tad jJAnAdInAM hAniH syAditaravat tatra // 12 // naSTavipAkA kSuditi pratipattau bhavati caagmvirodhH| zItoSNa-kSud-udanyA''dayo hi nanu vedanoya iti udaye phalaM na tasmin udIraNetyaphalatA na vedyasya / nodIraNA phalAtmA tathA bhvedaayurpyphlm||14|| anudIrNavedya iti ced na kSud vIrya kimatra nahi vIryam / kSudabhAve kSudabhAvena sthityai kSadhi tanovilayaH apavartate kRtArtha nAyurjJAnAdayo na hIyante / jagadupakRtAvanantaM vIrya kiM gatatRSo bhuktiH // 16 // jJAnAdyalaye'pi jine mohe'pi syAd kSud udbhaved bhuktiH| vacana-gamanAdivacca prayojanaM sva-parasiddhiHsyAt dhyAnasya samucchinnakriyasya caramakSaNa gate siddhiH| sA nedAnImasti svasya pareSAM ca krtvyaa||18|| ratnatrayeNa muktina vinA tenA'sti caramadehasya / bhuktyA tathA tanoH sthitirAyupi na tvanapavA'pi AyurivA'bhyavahAro jIvanaheturvinA'bhyavahRteH / cet tiSThatvanantavIrye vinA'yuSA kAlamapi tiSThena na jJAnavadupayogo vIrye karmakSayeNa labdhistu / tatrA''yurivA''hAro'pekSyeta na tatra baadhaa'sti||21|| mAsaM varSa vA'pi ca tAni zarIrANi tena bhuktena / tiSThanti na cA''kAlaM nAnyathA pUrvamapi bhuktiH asati kSubdAdhe'Gge laye na zaktikSayo na saMklezaH / AyuzcAnapavatyai bAdha-layau prAgvadadhunA'pi dezonapUrvakoTIviharaNamevaM satIha kevalinaH / sUtroktamupApAdi na, muktizca na niyatakAlA syaat||24|| apavatehetvabhAve'naparvatanimitasaMpadAyuSkaH / syAd anapavarta iti tat kevalibhuktiM samarthayate // 25H / kAyastathAvidho'sau jinasya yadabhojanasthitiritadim / vAGmAtra nAbArthe pramANamAptAgamo'nyadvA asvedAdi prAgapi sarvAbhimukhAdi tIrthakarapuNyAt / sthitanakhatAdi surebhyo na kSu dehAnyatA vA'sti bhuktirdoSo yadupoSyate, na doSazca bhavati nirdoSai, iti nigadato niSadyA'rhati na sthaan-yogaadeH||28|| rogAdivat kSudho na vyabhicAro vedniiyjnmaayaaH| prANini "ekAdazajina" itijina sAmAnyaviSayaMca tadhetukarmabhAvAt parISahoktirna jina upaskAryaH nazvA'bhAvAsiddharityAdenaM kSudAdigati // 30 // tailakSaye na dIpo na jalAgamamantareNa jaladhArA / tiSThati tathA tanoH sthitirapi na vinA''hArayogena [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA Jain Education Thternational
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 paramAvadheryustha chadmasthasyeva nAntarAyo'pi / sarvArthadarzane'pi syAd na cAnyathA pUrvamapi bhuktiH||32 indriyaviSayaprAptau yadabhiniyodhaprasaMjanaM bhuktau / tacchabda-gandha-rUpa-sparzaprAptyA prativyUDham / / 33 // chadmasthe tIrthakare viSvaNanAnantaraM ca kevalini ! cittAmalapravRttau vyAsaivA'trApi bhuktavati // 34 / / vigrahagatimApanAdyAgamavacanaM ca sarvametasmin / muktiM bravIti tasmAd draSTavyA kevalini bhuktiH nA'nAbhogAhAraH so'pi vizeSito nA'bhUta / yuktyA'bhede nAGgasthiti-puSTi-kSucchamAstena tasya viziSTasya sthitirabhaviSyat tena sA viziSTena / yadyabhaviSyadihaiSAM shaalii-trbhojnenev||37|| // iti kevalIbhukti prakaraNaM // pAThaka svayaM soca sakate haiM ki AcArya zakaTAyana eka digambara mata ke prasiddha AcArya haiM aura Apa apane zrantha meM yukti pUrvaka kevalI ko kevala AhAra karanA siddha kara batalAte haiM phira dUsare pramANa kI AvazyakatA hI kyA hai ataH kevalI kavala zrAhAra karate haiM yaha zvetAmbaroM kI mAnyatA zAstrokta ThIka hai ___ inake alAvA digambaroM ne jaina zAstroM meM kyA-kyA raddobadala kiyA hai usake liye mahopAdhyAya jI zrIyazovijayajI mahArAja kA banAyA huA digpaTTa 81 bola aura upAdhyAya zrImaghevijayajI mahArAja kRta yukti prabodha nAmaka granthoM ko par3hanA caahiye| manuSya jaba Agraha para savAra hotA hai taba itanA haivAna bana jAtA hai ki vaha apane hitAhita ko bhI bhUla jAtA hai / yahI hAla hamAre digambara bhAiyoM kA huA hai| ___aba hama prAcIna sAhitya kI ora dRSTipAta kara dekhate haiM to zvetAmbaroM ke pAsa tIrthaGkara kathita evaM gaNadhararacita dvAdazAMga se eka dRSTivAda ko chor3a ekAdazAMga vidyamAna haiM taba digambaroM ke pAsa dvAdazAMga se eka bhI aMga nahIM hai / digambaroM ke pAsa jo sAhitya hai vaha digambara mata ( vI0ni0 saM0609) nikalane ke bAda meM digambarAcAryoM kA nirmANa kiyA huA hI hai aura usake Adi nirmANakarttA digambara AcArya bhUtabalI aura puSpadatta batalAye jAte haiM jinhoM kA samaya vIranirvANa kI sAtavIM zatAbdI kA hai|| digambara bhAI kahate haiM ki tIrthaGkara kathita evaM gaNadhara racita sabake saba Agama arthAt dvAdazAMga viccheda hogaye the aura zvetAmbaroM ke pAsa vartamAna meM jo aMgasUtra batalAye jAte haiM ve pIche se manaH kalpita naye banAye haiM aura unake nAma aMga rakha diye haiM / ityAdi ? __pahilA savAla to yahI uThatA hai ki jaba tIrthaGkarapraNIta saba Agama vincheda hogaye the taba digambarAcAryo ne jina-jina granthoM kI racanA kI ve kina 2 zAstroM ke AdhAra se kI hogI ? kAraNa, digambaroM kI mAnyatAnusAra tIrthaGkarapraNIta zrAgama to sabake saba viccheda hogaye the| isase sAbita hotA hai ki digambaroM ne saba grantha manaH kalpita hI banAye the ? yA zvetAmbarAcAryoM ke granthoM se masAla lekara apanI mAnyatAnusAra naye granthoM kA nirmANa kiyA hai ? digambara loga kahate haiM ki munidhArasena bar3e hI jJAnI evaM do pUrvadhara the aura unhoMne apanI antimA. vasthA meM yaha socA ki maiM apanA jJAna kisI yogya muni ko de jAU~ ataH unhoMne bhUtabali aura puSpadanta nAma ke muniyoM ko bulAkara jJAna par3hAyA aura muni bhUtabali ne usa jJAna ko sabase pahile pustaka para digambara matotpatti / 527
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa likhA jisako rAjA aura zrIsaMgha ne hAthI para sthApana karake bar3e mahotsava ke sAtha julUsa nikaalaa| vaha dina thA jyeSTha zukla paMcamI kA jisako Aja bhI digambara bhAI jJAnArAdhanA meM mukhya mAnate haiM / __aba socane kA viSaya yaha hai ki mUla saMgha kI paTTAvalI meM muni dhArasena kA samaya vIrAt 614 se 635 kA mAnA hai / jaba bhUtabali kA samaya vIrAt 663 se 683 batalAyA hai| aura puSpadanta kA samaya vIrAt 633 se 663 phahA hai / pAThaka soca sakate haiM ki muni dhArasena ke samaya bhUtabali kI dIkSA hI nahIM huI thI to muni dhArasena jJAna diyA kisako ? jisa bhUtabali aura puSpadanta ko samakAlIna batAte haiM aura muni dhArasena donoM ko jJAna diyA likhate haiM taba digambara paTTAvaliyAM puSpadanta kA dehAnta ke varSa bhatabali kI dIkSA huI likhate haiM phira ve donoM samakAlIna kaise ho sakate haiM ? isaple digambaroM kI bAta kalpita pAI jAtI hai| na to dhArasena muni do pUrva ke jJAnI the na unhoMne puSpadanta aura bhUtabali ko jJAna hI diyA thA aura na pUrvo ke jJAna meM aisA khaMDana maMDana yA pakSapAta hI hai jaisA ki bhUtabali ne apane graMthoM meM likhA hai| isase yaha bhI siddha ho jAtA hai ki bhUtabani yA puSpadanta ne jo graMthA likhA hai vaha kisI pUrva muniyoM ke jJAna ke AdhAra para nahIM likhA hai pratyuta apanI manaH kalpanA se likhA hai aura na unhoMne apane grantha meM kahIM para aisA ullekha hI kiyA hai ki hamane amuka pUrva yA aMga ke AdhAra para likhA hai / eka khAsa maje kI bAta to yaha hai ki zvetAmbaroM ke liye to digambarabhAI kahate haiM ki bhadrabAhu svAmI ke samaya bArahavarSIya dukAla meM tIrthaGkarakathita saba Agama viccheda hogye| jaba vIrAt sAtavIM zatAbdI meM dhArasena muni ko do pUrva kA jJAna batalAte haiM / aba savAla yaha hotA hai ki ve do pUrva jo dhArasena muniko yAda the ve tIrthakara kathita the yA anyakathita ? yadi tIrthakara kathita the taba to digambaroM ke pakSapAta kI hada hI ho gaI hai kyoMki zvetAmbaroM ke liye to likhanA ki bhadravAhu ke samaya ( vI0 ni0 sa0 160) hI saba Agama viccheda hogaye the aura digambaroM ke liye ( vIra ni0 kI sAtavI zatAbdI) dhArasenamuni do pUrva kA jJAna raha gayA / isase adhika pakSapAta hI kyA ho sakatA hai ? zvetAmbaroM ke prAcIna pranthoM meM ullekha milatA hai ki AcArya bhadrabAhu ke samaya bArahabarpoya dukAla ke anta meM pATalIputra meM zramaNasaMgha ne ekatra hokara ekAdazAMga kI ThIka vyavasthA kI aura sthUlabhadramuni ne bhadrabAhu se caudaha pUrva kA adhyayana kiyA aura yaha bAta vAstava meM satya bhI hai / kAraNa, vIra nirvANa ke pazcAt 160 varSa bahuta najadIka kA samaya thA vahA~ taka caudaha pUrvadhara vidyamAna hoM to koI Azcarya kI bAta hI nahIM haiN| bAda Aryabanake samaya dvAdazavarSIya dukAla par3A aura dukAla ke anta meM sukAla huA taba sopAra paTTana meM prAcArya yakSadevasUri ke adhyakSatva meM punaH Agama vAcanA huI usa samaya taka dazapUrva kA jJAna surakSita thA tathA Arya rakSitasUri ne usI samaya cAroM anuyoga pRthak 2 kiye usa samaya Arya bajrasUri dazapUrvadhArI vidyamAna the| tatpazcAt Artha skandila ke samaya phira bAraha varSIya dukAla par3A aura dukAla ke anta meM sukAla huA to Arya skandilasUri kI adhyakSasva meM mathurA meM saMgha ekatra hue aura usa samaya bhI ekAdazAMga kI vAcanA huI ve ekAdazAMga adyAvadhi vidyamAna haiM Arya yakSadeva evaM Arya skandila ke samaya kaI AgamapastakArUr3ha kiye gaye the para vI. ni0 dazavIM zatAbdI meM punaH vallabhI nagarI meM AryadevaRddhigaNi ke netRtva meM saMgha ekatra hokara aMgasUtroM ke sAtha prAyaH vartamAna meM jitane sUtra the una sabako pustakArUr3ha karavAyA ve saba sUtra Aja zvetAmbara samAja ke pAsa maujUda haiN| Jain Ede international [ sonaladevI aura sAsu Panelibrary.org
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 aba khAsa digambaroM kI paTTAvaliyoM ko dekhiye ve kyA kaha rahI haiM : "jainasiddhAnta bhavana ArA" aitihAsika mukha patra jisake sampAdaka padmarAja rAnIvAla kalakattA vAle haiM jisake prathama varSa kiraNa 4 pRSTha 71 se 80 taka meM nandIsaMgha balAtagaNa aura sarasvatIgaccha kI paTTAvalI dI hai jisameM likhA hai ki :-- "mahAvIra ke bAda 3 muni kevalI, 5 muni zruta kevalI, aura 11 muni dazapUrvadhara rahe yahA~ taka vIrAta 343 varSa batalAyA hai usake bAda vIrAt 456 varSa taka ekAdazAMga dhArI rahe / isake bAda kaI varSa eka aMgadhArI rahe ityAdi / " aba pAThaka svayaM so va sakate haiM ki bhagavAna mahAvIra ke pazcAt 456 varSa taka ekAdazAMgadhArI muni vidyamAna the taba yaha kyoM kahA jAtA hai ki bhadravAhu ke samaya ( vIrAt 160 ) meM hI Agama viccheda ho gaye / isase itanA to spaSTa kaha denA cAhiye ki hAla jo zvetAmbaroM ke pAsa aMgasUtra haiM ve tIrthaGkara kathita hI haiN| hA~, unakI sUrata asalI na rahI ho yAne saMkhyA kama ho gaI ho para ve haiM tIrthaGkaravarNita isameM kucha bhI sandeha nahIM hai| jaba digambaroM ke matAnusAra vIrAt 456 varSa taka aMgasUtra kA jJAna vidyamAna thA phira zvetAmbaroM saM alaga hone ke bAda digambaroM ke pAsa tIrthaGkarapraNIta thor3A bahuta jJAna nahIM rahA isakA kyA kAraNa ? kyoMki dhArasenamuni do pUrvadhara the aura unake ziSya bhUtabalI aura puSpadanta ne sabase pahile graMtha likhe to unhoMne pUrva evaM aMgoM ko kyoM nahIM likhA jaise zvetAmbaroM ne likhA thA parantu digambaroM ne apanI mata. kalpanA se naye grantha banA DAle, isakA kAraNa ? zAyada tIrthaGkara kathita AgamoM meM sAdhuoM ko vastra rakhane kA vidhAna hone se digambaroM ne unako nahIM mAnA ho aura zvetAmbaroM kI niMdA karane kI garja se naye mana kalpita grantha banA DAle hoM, inake alAvA aura kyA kAraNa ho sakatA hai ? dUsare eka yaha bhI pramANa milatA hai ki zvetAmbaroM ke aMgopAMga AgamoM meM kahIM para bhI digambaroM kA nAma nizAna taka bhI nahIM hai| isase yaha nizcaya ho jAtA hai ki zvetAmbaroM ke aMgopAMga bahuta prAcIna haiM arthAt digambaroM ke mata nikalane ke pUrva ke haiM ki jinameM digambaroM kA khaMDana maMDana nahIM hai / taba diga. mbaroM ke granthoM meM sthAna 2 para zvetAmbaroM kI nindA likhI milatI hai / isase bhI yahI sAbita hotA hai ki digambaroM ke prantha digambara mata nikalane ke bAda race gaye haiN| digambaroM ke pAsa prAcIna koI bhI aMgopAMga Agama nahIM hai / ataH digambaragata arvAcIna samUrchima paidA huA eka nayA mata hai| punaH eka yaha bhI pramANa milatA hai ki bhagavAna mahAvIra ke ziSyoM meM gosAlA nAma kA ziSya thA aura usane bhagavAna mahAvIra se khilApha hokara apanA nayA mata sthApana kiyA thA jisakA nAma bhAjI. vakA mata thA / isa viSaya kA ullekha bauddhoM ke piTaka granthoM meM bhI milatA hai aura Aja itihAsa ke saMzodhaka bhI isa bAta ko svIkAra karate haiM ki bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha ke samaya eka AjIvakA nAma kA mata pracalita thA aura usakA utpAdaka gosAlA thA / zvetAmbarIya zAstra zrIbhagavatIsUtra zataka 15 vAM meM gosAlA kA vistAra se varNana hai parantu digambara zAstroM meM kisI sthAna para gosAlA kA varNana nahIM hai / isase spaSTa hojAtA hai ki digambaroM ke pAsa koI bhI tIrthaGkara kathita zrAgama nahIM hai| unhoMne jo digambara matotpatti ] 529
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115---157 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kucha likhA hai vaha manaH kalpita hI likhA hai| ataH digambaramata prAcIna nahIM hai / para zvetAmbaroM ke andara se nikalA huA eka arvAcIna mata hai / kalpasUtra kI sthavirAvalI meM jainadharma ke prAcArya unake gaNa kula zAkhA kA varNana kiyA hai| usI AcArya evaM gaNa kula zAkhA ke nAma mathurA ke kaMkAlI TIle se milI huI mUrtiyoM ke zilAlekhoM meM milate haiM dekhiyeH saMvatsare 6........." ...... "sya kuTuMbaniya dAnasya ( bodhuya ) koTTiyAtogaNato, praznavAhanakulato, majjamAtozAkhAto sanikAyabhatigAlAai, thavAni ...... yaha lekha samvat 60 kA eka khaNDita mUrti para kA hai| "saM . 47 gra. 2 di 20 etasya pUrvAye cAraNegaNoyatidhasika kulavAcakasya rohanadisya ziSyasya senasya nirvataka sAvana.........''ityAdi / yaha lekha samvat 47 kA eka patthara khaNDa para hai| "siddha, namoarihaMto mahAvIrasya devasya, rAjJAvasudevasya, saMvatsare 98 varSa mAse 4 divase 11 etasya pUrvA ve Arya rohatiyatogaNato parihAsakakulato ponapatti kAto zAkhAto gaNasya Aryadevadattasya'..............." 'ityaadi| "siddhaM saM0 9 he. 3 dina 10 gahamitrasya dhituzIvazirisya vadhu ekaDalasya koTTiyAtogaNato, Arya tarikasya kuTuviniye, ThAniyAto kulato vairAto zAkhAto nivartanA gahapalAyeM diti" __ ina zilAlekhoM se spaSTa pAyA jAtA hai ki bhagavAna mahAvIra kI paramparA ke prAcArya, gaNa, kula, zAkhA jo pUrvokta zilAlekhoM meM likhA haiM vaha zvetAmbara samudAya ke pUrvaja hI the evaM kalpasUtra kI sthavirAvalI meM uparokta gaNa kula zAkhAoM kA vistAra se ullekha milatA hai: inake alAvA DA0 jekobI likhate haiM ki: Additions and alterations may have been made in the sacred texts after that time; but as our argument is not based on a single passage or even apart of the Dhammpada, but on the metrical laws of a variety of metres in this and other Pali Books, the admission of alterations and additions will not materially influence our conclusion, viz; that the whole of the jain siddhanta wils compose after the fourth century B. C. inake alAvA Apa Age calakara hindUdharma ke zAstroM ko dekhiye jaina muniyoM ke liye kyA kahate haiM"muNDaM malinaM vastraMca kuNDipAtrasamanvitam / dadhAnaM puMjikA haste cAlayanta pade pade / / 1 // vastrayuktaM tathA hastaM kSipyamANa mukhe sadA / dharmeti vyAharantaM taM namaskRtya sthitaM hareH" / / 2 / / zivapurANa adhyAya 21 haste pAtraM dadhAnazca tuNDe vastrasya dhAraka : malinAnyeva vAsAMsi dhArayanto'lla bhApiNAH / / 25 / / dharmolAbhaH paraM tattvaM vadantaste tathA svayam / mArjanI dhAryamANAste vastrakhaNDa vinirmitAm / / 26 // zrImAlapurANa 530 Jain Educaton International For Private & Personal use only [ bhagavAna mahAvIra kI paramparA Singnary.org
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa, 9 . E bhAmahara epa 19 HOLYROPAHIY Voice mathurA ke kaMkAlI TIlA ke khoda kAma karate samaya bhU garbha se milI huI prAcIna khaNDita jaina mUrtiyA~ / HALISA mathurA kA kaMkAlI TIlA ke bhUgarbha se milA huA prAcIna ayagapaTa jo do hajAra varSoM se bhI adhika prAcIna hai| ain Education International
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 ina purANoM ke zlokoM meM jaina sAdhuoM kA varNana kiyA hai jisameM vastra rajoharaNaaura mukhastrikA vAle sAdhuoM ko jainasAdhu kahA hai| ataH nirvivAda siddha hotA hai ki jainasAdhu prAcIna samaya se hI vastra rajoharaNa aura mukhavastrikA rakhate the| aba Apa jarA bauddhagranthoM kI ora dRSTi DAlakara dekhiye ve kyA likhate haiM : "bauddhagrantha dhammapada para buddhaghoSAcArya ne TIkA racI hai usameM Apa likhate haiM ki nirgantha ( jainasAdhu ) nIti maryAdA ke liye vastra rakhate haiN| isase pAyA jAtA hai ki bhagavAn mahAvIra ke samaya jaina sAdhu vastra rakhate the ! ___ inake alAvA aneka pAzcAtya vidvAnoM ne jaina sAhitya kA avalokana kara apanA mata prakaTa kiyA hai ki bhagavAna pArzvanAtha ke sAdhu pAMcavarNa ke vastra rakhate the taba bhagavAna mahAvIra ke sAdhu eka zvetavarNa ke vastra rakhate the jisake liye sAvatthI nagarI meM bhagavAn pArzvanAtha ke saMtAniye kezIzramaNAcArya aura gautamasvAmI ke Apasa meM carcA huI jisakA varNana uttarAdhyayanasUtra ke 23 veM adhyayana meM vistAra se likhA hai| aba jarA khAsa digambarAcAryoM ke pramANoM ko hI dekhiye ki ye apane granthoM meM kyA likhate haiM :zayyAsanopadhAnAni zAstropakaraNAni ca / pUrva samyaka samAlocya pratilikhya punaH punaH / / 12 / / gRhaNato'sya prayatnena kSipato vA dharAtale / bhavatyavikalA sAdhorAdAnasamitiH sphuTam // 13 / / __zrI zubhacandrAcArya pharamAte haiM ki :- zAnArNava aThArahavAM adhyAya "piNDaM tathopadhiM zayyAmudgamotpAdanAdinA / sAdho zodhayataH zuddhA hyepaNAsamiti bhavet " / / 5 / / zrI amRtacandrasUri tattvArthasAra meM likhate haiM ki :- ( saMvaratattva ) "NANuvahiM saMjamubahiM tavvuvavahimaNNamavi uvahiM vA / payadaM gahaNikkhevo samiDDI AdAnanikkhevA" / / kundakundAcArya mUlAcAra meM kahate haiM: -- rAjavArtikAkAra kyA pharamAte haiM: - "paramopekSAsaMyamAbhAve tu vItarAgazuddhAtmAnubhUtibhAvasaMyamarakSaNArtha viziSTasaMhananAdizaktyabhAve sati yadyapitapaH paryAyazarIrasahakArIbhUtamannapAnasaMyamazaucajJAnopakaraNa tRNamayaprAvaraNAdika kimapi gRhNAti tathApi mamatvaM na karotIti" ina digambarAcAryoM ke kathanAnusAra sAdhu saMyama ke rakSArtha Avazyaka upadhi rakha sakate haiM yadi usa upakaraNa upadhi para mamatva bhAva rakhate hoM to parigraha kA kAraNa kahA jA sakatA hai / yahI bAta zvetAmbara zAstra kahatA hai ki "mucchAparigahovutto' kisI bhI upAdhi vagaira para mamatva bhAva rakhanA parigraha hai dUsarA nahIM para kamaNDalu morapicchA aura ghAsa kA saMstArA to digambara muni bhI rakhate haiN| yadi mamatva kA tAMtA nahIM chuTA ho to ina para bhI murchA AsakatI hai itanA hI kyoM para zarIra para murchA evaM mamatva aA jAya to vaha bhI parigraha hI hai--yadi jisake mamatva kA tAMtA hI TUTa gayA hai to marudevI jaisoM ko vastrAbhUSaNa pahane huI ko bhI kevala jJAna hogayA thA / to sAdhuoM ke upadhi kI to bAta hI kyA hai ? ityAdi uparokta pramANoM se siddha ho jAtA hai ki digambaroM ne nagna rahane kA kevala eka haTha pakar3a digambara matotpatti ] 531
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 - 157 varSa ] | bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rakkhA hai | aura isa haTha ke kAraNa hI jaina zAsana meM phUTa DAlakara apanA kalpita mata calAyA hai| vAstava meM zvetAmbara samudAya bhagavAna mahAvIra kI santAna paramparA prAcIna hai aura digambara svacchandacArI arvAcIna mata hai| isake liye aba vizeSa pramANoM kI AvazyakatA nahIM hai / jaise zvetAmbara samudAya meM gaNa kula zAkhA gaccha vagairaha bheda prabheda haiM vaise digambara samudAya meM bhI saMgha gaccha aura inake bheda prabheda hai parantu vizeSatA yaha hai ki zvetAmbara samudAya meM jitane gaccha hue haiM usameM eka do gaccha ko chor3akara sabakI mAnyatA- zraddhA prarUpanA eka hI hai jaba digambaroM meM mUlamanotpatti ke bAda meM jitane bheda prabheda hue una sabakI zraddhA prarUpanA pRthaka-pRthaka hai vaha bhI eka dUsare se khilApha arthAt eka dUsare ko midhyAtva batalAte haiM ThIka hai jisakI mUla mAnyatA hI mithyAtva se utpanna huI ho unakA yahI hAla hotA hai pAThakoM ke avalokanArtha digambara samudAya ke bheda prabheda kA thor3A hAla yahAM likha diyA jAtA hai :1 -- mUlasaMgha -- isa saMgha kI sthApanA AcArya zrarhabdalI dvArA huI aura isa saMgha ke kaI bheda prabheda jaise a- siMhasaMgha-siMha kI guphA meM caturmAsa karake Ane vAle muniyoM kA siMha saMgha huA isa saMgha se nUgA ora candrakapATa gaccha nikalA b -- naMdisaMgha - naMdivRkSa ke nIce caturmAsa karake Ane vAle muniyoM kA naMdi saMgha huA aura isa saMgha se balAtkAragaNa tathA sarasvatI evaM parAjIta gaccha nikalA - senasaMgha - senavRkSa ke nIce varSAkAla vyatIta karake Ane vAle muniyoM kA sena saMgha huA isa saMgha ko vRSabha saMgha bhI kahate haiM aura surathagaNa aura puSkara gaccha isa saMgha kI zAkhAe haiM - devasaMgha - devadattA vaizyA ke vahAM caturmAsa karake Ane vAle muniyoM kA nAma devasaMgha huA isa saMgha se dezIyagaNa aura pustakagaccha nikalA ina cAra saMghoM kI sthApanA kA kAraNa ke liye zrutAvatAra prantha ke karatA nikhatA hai ki eka samaya zradalI AcArya ne socA ki aba kevala udAsInatA se hI dharma nahIM calegA para saMgha mamatva se hI dharma calegA ataH unhoMne saMghoM kI sthApanA karake dharma ko calAyA ina saMghoM ke sthApana kA samaya zrutAvatAra tathA darzanasAra granthoM ke anusAra vIra nirvANa se 733 varSa kA hai taba kavi megharAja ke matAnusAra ina saMghoM kA samaya AcArya kalaMkadeva ke svargavAsa ke bAda kA hai aisA eka zilAlekha se siddha hotA hai kyoMki akalaMkadeva ke pUrva bane hue bhagavatI ArAdhanA padmapurANa jinazatakAdi kisI bhI grantha meM ina saMghoM kA ullekha nahIM milatA hai aura AcArya akalaMkadeva ke samakAlIna AcArya vidyAnandI prabhAcandra mANakyanaMdi Adi AcAryoM ke bhI aneka graMtha haiM para unameM bhI ina saMghoM kA kahI bhI ullekha nahIM huA hai agara ina AcAryoM ke samaya prastuta saMgha hote to kahIM na kahIM ullekha avazya kiyA jAtA ? hA~ AcArya guNabhadra kA uttarapurANa meM sabase pahalA senasaMgha kA ullekha huA hai aura guNabhadra AcArya akalaMkadeva ke samasamAyika the ataH yaha mAnanA ThIka hogA ki ina saMghoM kI sthApanA kA samaya AcArya kalaMka deva ke bAda arthAt vikrama kI nauvIM zatAbdI ke Asa pAsa kA hI hai 2 - drAvir3a saMgha - jainendra vyAkaraNa ke karttA pUjyapAda tathA devAnaMdi ke ziSya vajranaMdi dvArA isa saMgha kI sthApanA huI vanandi bar3e bhArI vidvAna the / devasenasUri ne Apako 'pAhur3avedI mahasato kahA hai' tathA 532 [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 zravaNa velagula kI malliSaNa prazasti meM vajranandi ke nava stotranAmaka graMtha kA ullekha kara bahuta prazaMsA karate hue prazastikara "sakalAItpravacanaprapaJcAntarbhAva pravaNavara sandarbhasubhagama" kA vizeSaNa se bhUSIta kiyA hai / dakSiNa prAnta kI mathurA (maduga) nagarI meM isa saMgha kI sthApanA huI mathurA drAvir3a deza meM hone se isa saMgha kA nAma 'drAvir3a' saMgha huA haiM tathA dramila saMgha isakA dUsarA nAma hai tathA punnATasaMgha ki jisameM harivaMza purAga ke kartA jinasenAcArya hue haiM vaha bhI drAvir3a saMgha kA nAmAntara haiN| isa saMgha meM bhI kaI aMtarbheda hai kyoMki bAdIrAjasUri ko drAvir3a saMgha ke antargata naMdi saMgha kI araMgali zAkhA ke AcArya batalAye haiN| isa saMgha meM kavi evaM tArkika aura zAbdika prasiddha bAdirAjasUri traividya vidyezvara, zrIpAladeva, rUpasiddhi vyAkaraNa ke kartA dayApAla muni jinasena vagairaha kaI vidvAna hue yaha bhI kahA jAtA hai ki tAmIla evaM kanar3I sAhitya meM isa saMgha ke bahuta grantha milate haiN| darzanasAra graMtha ke kartA isa saMgha kI utpatti vi. saM. 535 meM batalAI hai aura pAMca jainAbhAsoM meM isa saMgha kI bhI gaNanA kI hai| isa saMgha ko zraddhA aura prarUpanA mUlasaMgha se nahIM milatI haiM ataH katipaya bAteM yahAM darja karadI jAtI haiM jo vidyAnandine apane granthoM meM likhI haiM / 1-- aprAzuka canA khAne meM muni ko doSa nahIM lagatA hai / 2-prAyazcita vagairaha ke kaI zAstroM ko raddobadala kara naye banA diye haiN| 3-bIja mAtra meM jIva nahIM hote haiM ! 4-muniyoM ko khar3e raha kara AhAra karane kI jarUrata nahIM hai / 5-muniyoM ke liye prAsuka aprAsuka kI kaida kyoM honI cAhiye / 6-muniyoM ke liye sAvadya aura gRhakalpita doSa nahIM mAnanA caahiye| 7-usane logoM se khetI vasati vANajyAdi karavAne kA upadeza dene adoSa batalA diyA thA tathA kacA jala meM bhI jIva nahIM mAna kara usakA upayoga karane laga gayA thA ityAdi tathA digambara grantha kAroM ne bhI kaI pranthoM meM isa viSaya ke lekha bhI likha diyA hai + uparokta bAtoM ke lie nizcayAtmika to jaba hI kahA jA sakatA hai ki isa saMgha vAloM kA banAyA huA yatiprAcAra yA zrAvakAcAra vagairaha grantha upalabdha ho sakeM aura una granthoM ke andara uparokta bAtoM kA pratipAdana kiyA huA mile 3-yApanIya saMgha-isa saMgha kI sthApanA kalyANa nagara se vikrama saM0 703 meM huI hai kahA jAtA hai ki zvetAmbarAcArya zrIkalasa dvArA isa saMgha kA prArdubhAva huA hai| "kallANe vara nayare sattasae paMca utare jAde / javaniya saMgha bhaTTo siri kalasAdo hu sevar3a do // " zakaTAyana vyAkaraNa kartA zrutakevalI dezIyAcArya zakaTAyana tathA pAlyakIrti vagairaha isa saMgha ke + pASANa sphoTitaM toyaM dhaTIyaMtreNa tADitaM / sadyasantaptavApInaM prAsukaM jala mucyate // 3 // 'bhA0 zivakoTI kRta ratnamAlA' muharta gAlitaM toyaM prAsukaM prAhara dvayaM / uSNAdevAmahorAtra mAta samuchitaM tabhavet // 116 // "vRkSa parNoparI patitva yajjalaM munyu paripatititatprAsukaM" (prA0 kudakuda kRta paTa prAbhRta kI TIkA ) viloDitaM yatra tatra vikSiptaM vastrAdigalinaM jalaM // (abhUtasAgara kRta tattvArtha sUtra kI TIkA) digambara mata ke saMgha ] 533
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] | bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vidvAnAcArya the / isa saMgha ke zakaTAyAna nAmaka AcArya ne striyoM ko mokSa aura kevalI AhAra karane kI siddhi meM choTe-choTe do granthoM kA nirmANa kiyA jinako isa lekha ke andara uddhRta kara diye haiN| 4- kASTAsaMgha-isa saMgha kI sthApanA - Adi purANa ke kartA jinasenAcArya ke gurubhAI vinayasena aura vinayasena kA ziSya kumArasena dvArA huI hai kumArasena ne nandi taTa nAmaka nagara meM sanyAsa dhAraNa kiyA para bAda meM sanyAsa pada se bhraSTa hokara dUsare kisI ke pAsa punaH dIkSA na lekara usane apanA alaga saMgha sthApana kara kASTA saMgha nAma rakha diyA / aura kumArasena ke samaya meM hI yaha saMgha vAgar3a prAnta meM phaila gayA thA darzanasAragrantha ke kartA devasenAcArya ne isa saMgha kI utpati kA samaya vikrama saM0 753 kA batalAyA hai aura isako bhI pAMca jainAbhAsoM meM ginA hai-aura kumArasenako mithyAtvI tathA unmArga pravRtaka batalAyA hai| isa saMgha kI mAnyatA digambara matta se bhinna hai usakA yor3A sA namUnA (1)-- striyoM ko muni dIkSA dene kA vidhAna kara diyaa| (2)-kSullaka yAni choTe sAdhuoM ko vIracarcA ( atApanAyoga ) kI AjJA dedo / (3)-mayUra picchI ke sthAna gAya ke vAloM kI picchI rakhane kA vidhAna kiyaa| (4)-rAtri bhojana pahalAvata kI bhAvanA mAnA jAtA thA jisako chaTThA aNuvrata nAma kA pRthaka vrata mAnakara chaTThA vrata sthApanA kiyaa| (5)-bhAgama zAstra aura prAyazcitAdi naye grantha banAkara mithyAtva phailAyA isa saMgha meM nanditaTa mAthura vAgar3a aura lADavAgaDa Adi kaI bheda haiM para kaI loga mAthura saMgha ko alaga bhI mAnate haiM / 5-mAthura saMgha-isakA dUsarA nAma niH picchI saMgha bhI hai isa saMgha ke muni mayUra picchI tathA gAya ke puccha ke bAloM kI picchI nahIM rakhate haiM kaI loga isa saMgha ko kASThA saMgha kI eka zAkhA batalAte haiM para kASThA saMgha gAya ke puccha ke bAla kI picchI rakhate haiM ataH yaha saMgha alaga hI mAnA jAtA hai darzanasAra ke kartA devasena likhate haiM ki kASThA saMgha ke bAda 200 varSoM se mAthura saMgha kI utpati huI hai aura AcArya rAmasena ne mathurA meM usa saMgha kI sthApanA kI thI isa saMgha kI mAnyatA hai ki Apane saMgha ke prAcArya kI karAI pratiSThA vAlI mUrti ko vandana karanA dUsaroM ke karAI mUrti ko vandana nahIM karanA isI prakAra apane saMgha ke muniyoM ko vandana karanA dUsaroM ko nahIM yaha eka mamatva bhAva kA hI kAraNa hai isa saMdha meM dharma parIkSA subhASita ratnasaMdoha Adi pranthoM ke kartA amitagati prAcArya hue haiN| digambara samudAya meM uparokta saMgha prAcIna samaya meM utpanna hue para yaha prathA vahA~ taka hI nahIM rUka gaI thI parantu arvAcIna samaya meM bhI unakA prabhAva jAhira rahA hai jaise ..... / 1-tAraNapaMtha-isa pantha ke sthApaka eka tAraNa svAmi nAma kA sAdhu vikrama kI solahavIM zatAbdI meM hue / jaise zvetAmbara samudAya meM lokAzAha ne mUrti pUjA kA niSedha kara apanA pantha calAyA thA vaise hI digambaramata meM tAraNasvAmi ne mUrtipUjA kA virodha kara nayA pantha calAyA parantu tAraNapantha meM zruta siddhAnta kI puSpAdi dravyoM se pUjA karate haiM jisameM bhI tAraNasvAmi ke banAye hue 54 grantha haiM usakI pUjA bhakti vizeSa kiyA karate haiN| 2- terahapanthI - jaba digambara samudAya meM bhaTTArakoM kA jora julma bar3hane lagA arthAt carama sImA taka pahu~ca gayA usa hAlata meM vi0 saM0 1683 ke Asa pAsa terahapantha nAma kA eka nayA pantha kA prAdurbhAva Jain Ed 4 8 nternational For Private & Personal use only [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA ... paramparA jainelibrary.org
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 - 557 huA isa pantha meM bhaTTarakoM kA thor3A bhI mAna sanmAna nahIM hai itanA ki kyoM para paramezvara kI mUrtikoM prazcAla kesara candana kI pUjA tathA puSpaphala Adi kA bhI niSedha hai / 3 - vIsa panthI - jo loga bhaTTArakoM kI pakSa meM rahe vaha vIsapanthI kahalAye isa pantha meM paramezvara kI mUrti kA pUjana prakSAla jala candrana dhUpa dIpa puSpaphala se pUjA karate haiM / 4 - gumAna panthI - isa pantha kI utpati 'mokSa mArga prakAza' grantha ke kartA paM0 ToDaramalajI ke putra gumAnIrAmajI dvArA huI hai isa pantha meM jinamandiroM meM rAtri meM dIpaka karane kI tathA prakSalAdi karane kI bilakula manAI karate haiM arthAta mUrti ke darzana karate haiM isa mata kI utpati kA samaya vi0 saM0 1818 ke AsapAsa kA batalAyA jAtA hai / 5 - totApanthI - digambara zranaya meM eka totApantha nAma kA bhI paMtha hai / 6 - sAr3ha solaha panthI vIsapanthI aura terahapanthI donoM mila kara eka sAr3hA solaha pantha kA pantha nikAlA hai para yaha abhI nAgora se Age nahIM bar3ha sakA inake alAvA vartamAna meM bhI kaI mata bheda haiM parantu unako saMgha pantha na kahakara dala evaM pArTiyeM kahate haiM zAstra chapAne ke viSaya meM eka chapAne vAlA dala dUsarA nahIM chapAne vAlA dala / purANI rUr3hiyoM ko mAnane vAlI bAbU pArTI aura nayA jamAnA ke sudhAraka paMDita pArTI ityAdi / jaise zvetAmbara samudAya meM savAla poravAla zrImAlAdi bahuta sI jAtiyA~ haiM isI taraha digambara samudAya meM bhI khaMDelavAla, bagheravAla, narasiMhapurAdi kaI jAtiyeM haiM jinameM mukhya jAti khaMDelavAla hai| isako sarAvagI bhI kahate hai prasaMgopAta digambara jAtiyoM kI utpati saMkSipta yahA~ likha dI jAtI hai / matsadeza meM khaMDelA nAma kA eka nagara thA vahA~ para sUryavaMzI khaMDelagira rAjA rAja karatA thA eka samaya deza bhara meM marakI kA bhayaMkara roga utpanna huA jisase kaI AdamI mara gaye kaI bImAra ho gaye jisako dekha rAjA ko bahuta phikra huA ataH rAjA ne bahuta se upAya kiye para zAnti nahIM huI / taba rAjA ne brAhmaNoM ko bulA kara pUchA ki bhUdevoM ! deza bhara meM roga bar3hatA jA rahA hai manuSya evaM pazu mara rahe haiM ataH isakI zAnti ke liye kucha upAya karanA cAhiye" yaha to hama pahale hI likha Aye haiM ki brAhmaNa loga koI bhI choTA bar3A kArya kyoM na ho sivAya yajJa ke unake pAsa koI upAya hI nahIM thA ataH bhUrSiyoM ne rAjA ko kahA ki he rAjan ! nAstika jainoM ne yajJa karanA niSedha karane se nagara evaM grAma rakSaka deva ko pAyamAna hone se hI rogotpati huI haiM isalie yadi Apa janatA kI zAnti karanI cAheM to eka vRhad yajJa karavA kara battIsa lakSaNa saMyukta puruSa kI balI dekara saba devatAoM ko saMtuSTa kareM tAki vaha zAnta ho kara duniyA meM zAnti kara degA / he narendra ! kevala eka Apa hI yajJa nahIM karavAte ho para pUrva jamAnA meM bahuta se gajA mahArAjAoM ne yajJa karavA kara janatA kI zAnti kI hai zAstroM meM aneka prakAra ke yajJoM kA vidhAna hai jaise gomedhayajJa gajamedhayajJa zrazvamedhayajJa ajAmedhayajJa naramedhayajJa ityAdi Apa apanI evaM janatA kI zAnti cAhate ho to binA vilamba naramedhayajJa karavAiye ? rAjA apane bhadrika pariNAmoM evaM janatA kI zAnti ke lie brAhmaNoM ke kahane ko svIkAra kara naramedhayajJa karavAne kA nizcaya kara liyA basa phira to thA hI kyA brAhmaNoM ke ghara-ghara meM khuziyeM manAI jAne lagI kAraNa isa kArya meM brAhmaNoM kA khUba svArtha evaM jindagI kI ajIvikA thI / Jain Edudigambara mata ke saMgha bheda ] 535 www.jain Prary.org
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa . zubha muhUrta meM brAhmaNoM ne yajJa prArambha kara diyA bahuta se nirAparAdhi mUk prANiyoM ko balI ke lie ekatra kiye para yaha to thA naramedha yajJa isake lie to kisI lakSaNa saMyukta manuSya kI AvazyakatA thI rAjA ke AjJAkArI AdamI eka aise puruSa kI talAza meM sarvatra ghUma rahe the phirate 2 ve smazAnoM kI ora cale gaye vahA~ eka digambara jaina muni dhyAna meM khar3A thA usako yogya samajha kara ve AdamI usa muni ko hI pakar3a kara yajJa zAlA meM le Aye jisako dekha kara brAhmaNoM ne bar3I khuzI manAI kAraNa yajJa ke nepedha karane vAle kA hI yajJa meM balI dI jAya isase bar3ha kara brAhmaNoM ko aura kyA khuzI hotI hai| jaina muni ne vahA~ kA raMga DhaMga dekha kara jAna liyA ki isa yajJa meM merI balI hone vAlI hai para usa brAhmaNoM ke sAmrAjya meM vicArA vaha muni kara bhI to kyA sakatA thA kAraNa dharma ke rakSaka rAjA hotA hai taba khuda rAjA hI isa prakAra kA atyAcAra kare to phira rakSA karane vAlA hI kauna ? muni ne vicAra kiyA ki kevala mere liye hI yaha kArya nahIM hai para pUrva jamAne meM aise aneka kArya bana cuke haiM jaise gajasukhamAla muni ke sira para agni ke aMgAre brAhmaNa ne hI rakhA thA svaMdaka muni kI khAla bhI brAhmaNoM ne uttarI thI khaMdakAcArya ke pAMca sau muniyoM ko brAhmaNoM ne cAnI meM DAlakara pilA diye the aura nimUcI brAhmaNa ne jaina muniyoM ko deza pAra ho jAne kI AjJA de dI thI ityAdi / para isa prakAra ke atyAcAroM ke sAmane bhI jainamuniyoM ne samabhAva rakhakara apanI sahana zIlatA kA paricaya diyA thA Aja merI kasoTI kA samaya hai una mahApuruSoM kA anusaraNa mujhe bhI karanA cAhiye basa ! muni apanI AlocanA pratikramaNa kara karmoM se yuddha karane ko kesariyA karake taiyAra ho gayA / bAda, una nirdaya daityoM yAnI brAhmaNoM ne una maharSi muni ko balI ke nAma para jvAjalyamAna agni meM DAla kara bhasma bhUta kara DAlA parantu lohI kA kharar3A huA kapar3A lohI se dhone se sApha thor3A hI hotA hai vaha to Dabala rakta raMjita ho jAtA hai yahI hAla brAhmaNoM kA huA kyoMki pApodaya se to bhayaMkara roga paidA huA thA aura usakI zAnti ke liye eka mahAna tapasvI jo jagata kA uddhAra karane vAle muni ko burI hAlata se mAra DAlanA yaha to mahA ghAtakI pAtaka thA isase to roga ne aura bhI bhayaMkara rUpa dhAraNa kara janatA meM trAhi 2 macAdI rAjA se usa trAsa hAlata ko dekhI nahIM gaI jaba brAhmaNoM ko bulAkara rAjA ne kahA to brAhmaNoM kA to svArtha siddha hone se unake to zAnti ho hI gaI thI brAhmaNoM ne kahA 'hareccha' Izvara kI yahI icchA hai inake alAvA bicAre brAhmaNa kaha bhI to kyA sakate bhAgyavazAta ve brAhmaNa tathA unakA kuTumba bhI to roga ke kavaliye bana rahe the| eka dina rAjA khar3agasena munihiMsA kI phikra karatA huA rAtri meM so rahA thA arddha nidrAvasthA meM rAjA kyA dekhatA hai ki vaha nagna muni rAjA ke pAsa AyA aura kahA ki rAjan ! tUne bar3A bhArI anyAya kiyA hai isa anyAya kA phala tumako aura brAhmaNoM ko naraka meM bhoganA par3egA cala maiM tujhe naraka dikhA detA hU~ rAjA ko naraka meM le gayA to vahAM agni ke kuNDa jala rahe haiM yama loga pApISTa jIvoM ko jabarana agni meM DAla rahe haiM ityAdi ghora vedanA ko dekha rAjA tharathara kAMpane laga gayA / phira vApisa apane sthAna para AyA to rAjA ne muni se dIna svara se prArthanA kI ki he muni ! maiMne brAhmaNoM ke cakra meM par3a hara ajJAnatA se mahAna pAtaka kara DAlA hai isakA phala sivAya naraka ke ho hI nahIM sakatA hai para Apa paropakArI mahAtmA haiM kRpAkara mujhe aisA gastA batalA ki maiM isa pApa se mukta hokara acche sthAna jAne jaisA kArya kara sakU ? isa para muni ne kahA rAjan ! yadi maiM cAhatA to usI samaya brAhmaNoM sahita nagara ko naSTa kara DAlatA para 536 [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 merA sAdhudharma kI ArAdhanA ke kAraNa svayaM maranA svIkAra kara liyA usa dharma ke prabhAva se hI maiM svarga meM deva yAni ko prApta huA hU~ yadi Apa usa pApa se mukta honA cAhate ho to kala Apake vahAM jinasena nAmaka AcArya 500 sAdhuoMke sAtha padhAreMge / Apa saba loga unakA sanmAna evaM satkAra kara tathA vyAkhyAna suna jainadharma evaM ahiMsAparamodharma ko svIkAra kara lenA hiMsAse kiye hue karma ahiMsA se hI chUTate haiN| he rAjan ! jainadharma pavitra evaM patitoM ko pAvana aura adhammoM kA uddhAra karane vAlA dharma hai ityAdi kaha kara devatA to adRzya ho gayA bAda rAjA kI zrAMkheM khula gaI sAvaceta ho kara rAjA socane lagA ki Aja yaha kaisA svapna AyA hai kyA maiMne svapna meM dekhA vaha saba satya hai ? yadi satya hI hai to merI kyA gati hogI ? vAstava meM maiMne bar3A bhArI anartha kiyA hai eka sAdhAraNa jIva ko mAranA bhI pApa hai to maiMne eka jagauddhAraka mahAtmA ko maravA DAlA hai isase sivAya naraka ke aura merI kyA gati ho sakegI ? rAjA ne socA ki pahale to mujhe roga kI zAnti kA upAya karanA cAhiye / ataH rAjA ne 84 grAmoM ke logoM ko AmantraNa karake khaMDelA nagara meM bulAye aura zAnti ke icchuka loga tatkAla zrA bhI gye| idhara se AcArya janasena apane 500 ziSyoM ke sAtha bhramaNa karate hue khaMDelA nagara kI ora padhAra gaye / jaba rAjA ne sunA ki jainAcArya udyAna meM padhAra gaye haiM taba usako svapne kI bAta yAda A gaI jo munine kahI thI rAjA isako ho zAnti kA kAraNa samajha kara Aye hue 84 grAmoM ke logoM ke sAtha cala kara AcArya zrI ke pAsa jA kara vandana ke pazcAt prArthanA kI ki he prabho ! maiMne ajJAna ke vaza paramArtha ko na samajha kara eka nimrantha muni kI hiMsA karavA DAlI hai usakA kUTaka phala parabhava meM to milegA hI para isa bhava meM to hAthoMhAtha mila rahA hai roga meM khUba vRddhi ho rahI hai eka mere kAraNa yaha 84 grAmoM ke loga duHkha pA rahe haiM pUjyavara ! zrApa dayA ke avatAra, karuNA ke samudra aura saba jIvoM ke prati vAtsalya bhAva rakhane vAle haiM ataH Apa kRpA kara hama saba logoM ko jIvana dAna dilAve ityAdi / AcArya zrI ne rAjAdi upasthita janatA ko upadeza diyA ki he bhavyo ! jIva mAtra kA kartavya hai ki bar3A se lagA kara choTA jIvoM kI rakSA kare kyoMki jIva ke dhana mAla rAjapATAdi saba sAmAna chIna lene para jitanA duHkha nahIM hotA hai itanA duHkha prANa haraNa meM hotA hai jisameM saMyamI muni ke prANa haraNa karanA isase to sivAya naraka ke aura kyA gati ho sakatI hai ityAdi vistAra se upadeza diyA aura anta meM pharamAyA ki aba Apa isa pApa se tathA roga se mukta honA cAhate ho to Apake liye eka hI upAya hai ki Apa pavitra jainadharma ko svIkAra kara isakI hI ArAdhanA evaM pracAra karo / basa, phira to derI hI kyA thI rAjA khaMDelagirI ke sAtha 84 prAmoM ke loga jo vahAM upasthita the sabane bar3I khuzI se jainadharma svIkAra kara liyaa| bAda AcArya zrI ne unako dharma kI vidhi vidhAna batalAte hue tIrthakara bhagavAna kI mUrti kA snAtra vagairaha kA upadeza diyA una logoM ne jaina maMdiroM meM jAkara snAtra kara prakSAla kA jala apane apane gharoM meM tathA 84 grAmoM vAle usa jala ko apane grAmoM meM le jAkara sarvatra chAMTane se roga kI zAnti ho gaI jisase una logoM ko dharma para aura bhI dRr3ha vizvAsa ho gyaa| ____ usa samaya 84 prAmoM ke logoM ne jainadharma ko svIkAra kiyA thA ataH una samUha kI caurAsI jAtiyeM bana gaI isameM kaI to prAmoM ke nAma se kaI prasiddha puruSoM ke nAma se jisameM jo grAma kA mukhyA thA usakA nAma agrezvara rakhA gayA thA una 84 grAma se 84 jAtiya bana gaI jinhoM kA nAma isa prakAra hai-- khaMDelavAloM kI 84 jAtiyeM ] 537
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] saM0 grAma 1 khaMDelA nagara se 2 pATaNI grAma se 3 bhaisANI grAma se 4 pahADI grAma se 5 mAmarI grAma se 6 gaMgavAlI grAma se gaMgavAla 7 pApar3I grAma se 8 dosA grAma se 9 soThA grAma se 10 godhANI grAma se 11 caMdalA grAma se 12 miThar3iyA, 13 darar3A 14 goda 33 20 pAdaNI 21 sonI "" 15 bhUcar3A," 16 vajANI 17 vajavAsI 18 rAholI 19 pATar3I ... y "" "" "" "" 4 "" 35 jAti khaMDelavAla zAha pATaNI jAti 30 bhaMDazAlI bhaisA jAti pahADyA jAti kAphariyA " "" Jain Educademnational "" 35 " pApar3IvAla, dosI gar3haiyA bhUMca vaja bora kher3iyA,, kulabhANiyA,, gotrI Tukar3A nirapAliyA lATIvAla " "" bedoliyA pATolA 69 jalavANa jalavANiyA,, 70 bhUtAla gor3iyA nigotiyA," 71 rAjabhadArA, 72 kSetrapAla nopiyA sAkhiyA 73 lohaTa 74 bhAMgar3a 693 pAMgaliyA bhUsANiyA, pitaliyA vanamAlA " 77 ahaMkArA," 73 bhasavAr3A 33 22 vilAlA arar3aka 78 haMsAvalI," rAvaliyA 23 vinAyakI,, 24 vAkalI 25 kAMsalI maudI kokaNajA, 26 varalI juga rAjyA 27 pIpalI pApalA mUla rAjyA soMgANI 3: 28. sAgAMNI, chAhaDyA isa prakAra nAmAvalI kI mere pAsa tIna pratiyeM hai jinameM kucha nAma raho badala bhI haiM aura uttArA se uttarA kiyA jAtA hai usameM raddobadala ho hI jAtA hai para yaha bAta pramANika hai ki digambarAcArya ne khaMDelA meM rAjapUtoM ko pratibodha kara jaina banAye the isake alAvA pIsAMgaNa ke eka sarAvagI kI jUnI [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA org 59 "" "" seThI gaudhA cAMdUvAla miThar3iyA daraster 41 pATola 40 caura 42 godar3A "3 pu" "" 33 "" 59 55 "" "" " 39 saM0 prAma 29 daraDo grAma se " 31 luhAra 32 liMgIyA " 5, 35 bAhulI 36 TIgANI 37 vaidiyA 38 kaTotiyA 39 bhArI 33 chabar3A 34 kulavAr3I,,, "3 43 nigotA 44 anopaDI 45 sAkhonI varalAlA 54 jugar3I 55 mUlauTI 56 chAhar3a 73 2" "3 " "" javAsiyA, rAhukA 46 pAsuMkA pATodA 47 bhUtar3A 48 pAtolI 49 vanamAlI 50 AkoDI pAdor3A soniyANa," vilAlA vinAyakyA, 51 rAvatI vAkalIvAla 52 mAdotI kAsalIvAla 53 kokaNota," 23 159 "3 " 22 92 "" 25 " 33 27 "" 23 "" 19 55 "" 35 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa " jAti saM0 grAma daraDAvata bhaMDazAlI," luhArA liMgiyA 13 " " " chabar3A kAlA boharA TIgA vaida kaTotiyA phAMkarI 67 laTavAr3A " caudharI 68 bedalA "" "" "" ," 59 " 33 "" "" " "" 37 "" 33 " 33 jAti 57 saravAr3I grAma se savaDiyA, 58 nirapAla nirapoliyA, 59 niragodA niragodA caDakiyA sarapatiyA 19 y, 60 caraDa 61 sarapati 33 62 borA kher3I,, 63 kulabhAraNI, 64 godar3A "" 33 mobhAsara 79 caura 80 vAlI 81 saumoda 13 82 kar3avaDa 83 hAloda 84 sAmanA 65 Tukar3A," 66 nirapAti, "" " 23 "; "2 " "" "" 57 39 17 " " 59 11 33 bhUtAlA rAjabhadrA 19 " 99 " "1 " "" kSetrapAliyA," lohaTiyA " bhAMgar3iyA bholasarA 23 35 bhUsAliyA " ahaMkAriyA, rAjahaMsa " cIbANiyA baMkA saubhagalA " }: kar3avar3A halodiyA " samAnyA , 39 "
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadeva sUri kA jovana ] [osavAla saMvat 515-557 pustaka meM ina 84 jAti ke nAma chandavaddha kavitA meM diyA hai kavitA meM chanda bhaMga haiM para maiM yahA~ jyoM kA tyoM de detA hU~ "codharI phIror3iyA bhaMzAlI banamAlI baMbA jugarAjya gautavaMzI modI ajamerA hai / pATaNiyA anupar3iyA bhImaDiyA bhaisA baDiyA rAjeMdrA saravAliyA yU~ca UkArA hai / piMguliyA pitaliyA bhUtaliyA arar3aka AvariyA surapatiyA haradiyA mAlasarA hai| sAkhuNiyA dAdaDiyA kSetrapAlA kokarAja hukar3iyA kulabhAjA pIvA aru saMgArA hai / zAha pATazI dosI seThI vaida kaTAriyA vaja gaMgavAla / bhaisA bhoriyA mohaniyA mAdiyA sonI aru dAkalIvAla // sAMgANI godA lovaDiyA dara dodA aru phira kAsalIvAla / pATodI pahAr3iyA vinAyakiyA lohaDiyA TuMgiyA cADavAla // saMvakA jhojarI pAMDiyA benaDiyA kAlA aru valAla / carakiyAM chAvar3A nigAdiyA nipoliyAru pApar3IvAla / karavAgara narapatiyA nigadyA nAgar3iyA rArAru lATIvAla / varakhodA chAhar3a jalavAnA rAjahaMsa lovaTAru bhUvAla / mUlasajAru boharAgotra, jAti caurAsI kahAya, zrAvaka zrI jinasena ke kiye deza khaMDAlA jAya / upara dI huI tAlikA aura isa kavitA ke nAmoM meM kaI nAma raho badala haiM zAyada isakA kAraNa kavita arvAcIna hone se kaI gauoM kI zAkhA prazAkhA ke nAma darja kara kavi ne caurAsI nAmoM kI saMkhyA milAdI ho| khaMDelavAla jAti kA utpati samaya kaI sthAnoM para vikrama saMvat eka mAgha zukla paMcami kA batalAyA hai aura sAtha meM isa jAti ke pratibodhaka digambara AcArya jinasena ko likhA hai yaha vicAraNIya hai kAraNa zvetAmbara zAstrAnusAra digambaramata kI utpatti vi0 saM0 139 meM taba digambara matAnusAra vi0 saM0 136 meM batalAI jAtI hai ataH vikrama saMvata, eka meM digambaramata kA janma hI nahIM huA thA dUsare di0 AcArya jinasena ke samaya ke liye hama dekhate haiM ki vikrama saMvat eka meM digambara mata kA janmahI nahIM huA thA arthAt di0 prAcArya jinasena kA samaya vikramakI nauvoM zatAbdI kA hai yadi khaMDelavAla jAti AcArya jinasena pratibodhita hai to isa jAtikA utpatti samaya vikramakI nauvIM zatAbdI kA mAnane meM koI bhI Apati nahIM hai dUsarA nauvIM zatAbdI pUrva isa jAti ke astitva kA koI pramANa bhI nahIM milatA hai isase bhI vahI mAnanA ThIka hai ki khaMDelavAla jAti vikrama ke nauvIM zatAbdI meM prAyaH rAjapUtoM se banI hai mUla meM yaha jAti digambaramata ko mAnane vAlI thI para bAda meM isa jAti ke kucha loga zvetAmbara sAdhuoM ke upade rA se zvetAmbara dharma ko mAnane laga gaye the-jo mAravAr3a ke kaI grAmoM meM Aja bhI vidyamAna haiN| digambaramatopAsaka jaise khaMDelavAla jAti haiM vaise vagheravAla jAti bhI digambara matopAsaka haiM aura isa jAti ke pratibodhaka bhI AcArya jinasena hI batalAye jAte haiM isa jAti kI utpatti bhI yajJa kI ghora hiMsA se arUcI ke kAraNa hI huI haiM yadyapi jainAcArya evaM bodhAcArya ke upadeza se yajJa prathA banda sI ho gaI thI para khaMDelavAloM kI 84 jAtiyeM ] 539
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSe ] | bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vikrama saMvata ke AsapAsa rAjA ratideva ne antima azvamegha yajJa kiyA thA isake bAda azvamedha jaisA yajJa nahIM huA thA vikrama kI nauvIM zatAbdI meM kumArilabhaTTa aura Adya zaMkarAcArya hue unhoMne socA ki eka ora to jainoM aura bauddhoM kA jora bar3hatA jA rahA hai dUsarI ora janatA hiMsA le ghRNA kara vedika dharma se paraGgamukha hokara jaina evaM baudha mata meM jA rahI hai ataH unhoMne pharamAna nikAlA ki kaliyuga meM yajJa karane kI manAI hai tathApi jahAM brAhmaNoM kI prabalyatA aura vAmamArgiyoM kA jora thA vahAM chAne chupake choTA bar3A sAdhAraNa yajJa karavA dete the kAraNa unhoM kI AjIvikA hI isa prakAra yajJayAga aura kriyAkANDa se hI thI ataH samaya milane para ve kaba cUkane vAle the| vagherA nagara meM rAjA vyAghrasiMha rAja karatA thA kisI bahAne se brAhmaNoM ne rAjA ko upadeza dekara yajJa prArambha karavAyA thA yajJa meM jitane loga adhika ekatra hote the utanA hI brAhmaNoM ko adhika lAbha thA ataH 56 grAmoM ke loga yajJa ke andara zAmila hue| dhara digambarAcArya jinasena apane ziSyoM ke sAtha vagherA nagara ke udyAna meM padhAre prAcArya jinasena ne pahale khaMDelA ke yajJa ke samaya saphalatA prApta kI huI thI ve calakara sIdhe hI rAja sabhA meM Aye aura rAjA vyAvasiMha ko upadeza dete hue kahA / rAjan ! isa ghora hiMsA rUpI yajJa se na to kisI ko lAbha huA hai aura na honevAlA hai hiMsA kA phala to bhavAntara meM naraka hI hotA hai kevala eka hama hI nahIM kahate haiM para vaidika dharma ko mAnane vAloM ne bhI hiMsA kA bar3e hI joroM se tiraskAra kiyA hai-para bar3e hI duHkha kI bAta hai ki Aja bhArata ke kaune 2 meM ahiMsA kA pracAra ho rahA hai itanA hI kyoM para kahalAne vAla anArya bhI ahiMsA bhagavatI kA Adara kara rahe haiM taba Apa jaise Arya vIra kSatrI isa prakAra kI raudra hiMsA karavA kara deza droha ke sAtha Atmadroha kara rahe ho ityAdi isa prakAra kA upadeza diyA ki rAjA ko usa nirdaya kArya se ghRNA A gaI basa phira to derI hI kyA thI rAjA ne yajJa stambha ukher3a diyA kuNDa miTTI se pUra diyA brAhmaNoM ko visarjana kara diye aura rAjA svayaM bAvana grAmoM vAloM ke sAtha AcArya jinasena ke pAsa jainadharma svIkAra kara liyA una bAvana prAmoM vAloM ke bAvana gotra bana gaye ve nim? likhita haiN| ___aMgoriyA AhiDAre uMkArA3 udapADA koTiyA5 kAvariyA6 kucAliyA7 kunaDA8 khaDavATa9 khasorA. kharar3iyA 11 gugAlA32 ghaNotA13 cundaliyA14 cakorA5 chAjA chAbaDA 7 camorA 18 camArA19 jAThANI 2:: tAlahaDA21 dIvaDA22 dogaracA23 dohatADA 4 dhanotyA25 dhaulyA26 garbala 27 sIloso28 saurayA69 suralAyA30 bahariyA31 ThAgA32 luMgaravAla33 pApalA34 sAMbhArivA35 saDiyA36 mAdaliyA37 DAiyA38 nigoliyA39 avepurA4 maathuriyaa4| jogiyA 2 lAvAvAsa43 sAkhuNiyA44 savagharA45 sivaDa46 sor3hA47 vAghaDiyA48 bhADAriyA49 vaDamur3hA50 jogiyA51 DAiyA52 inake alAvA ina jAtiyoM kI kaI zAkhA pratizAkhA bhI huI haiM, pIsAMgaNa ke eka sarAvagI bhAI ke pAsa purAnI hastalikhita pustaka se isa prakAra 52 jAtiyoM ke nAma utAre haiM usake kahane se vagheravAla kI 105 gota haiN| isI prakAra digambara samudAya meM narasiMghapurA jAti hai yaha bhI narasiMhapura meM yajJa ke kAraNa digambarAcArya ne pratibodha kara jainadharma meM dIkSita kiye jisake kaI gautra haiM pIsAMgaNa vAlI pustaka meM isa jAti ke 36 gotra likhe huye haiN| 540 Jain Educaton International [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA ...
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] 10 arar3A marar3Ara karar3A3 phaTotiyA 4 chahADavAla 5 cenAvAsaha vasoharA7 paMcAloTa sApaDiyA 9 saunAvat 10 vauraDeca: : vAgaDa : 2 kakucA 13 phalasadhara 14 manoharA 15 maMgotiyA 16 phUlapagara 17 khaDanerA // 8 milaNA ratnaparakhA 20 atrotiyA 23 ludrA 2 cAmaDiyA 23 pAmelA 4 teliyA 25 balolA 26 harasolA 27 khemaNa28 khAmANiyA 23 nAgara30 sAkhiyA / jasoharA 32 jaDapaDA 33 bokaDA 24 kathauTiyA 35 mokaravADa33 paravAra jAti yaha bhI digambara jAti hai isa jAti ke 18 gotra haiM jaise ki 1 nAgaNA, 2 pulakiyA, 3 devar3A, 4 DoMgareM, 5 dorAdA, 6 jIlavANa, 7 josiyA, 8 mInAkara, dAkaliyA, 10 kukuraNA, 11 jANijA, 12 mA korA, 13 cAdIvAla, 4 modiyA, 15 nAthANI, 16 purA, 17 ghoSaNa, 18 sAjorA gaurArA -- yaha bhI digambara jAti hai isa jAti ke 23 gotra hai jaise ki - 1 pAvai, 2 gapelI, 3 periyA, 4 veda, 5 naraveda, 6 simaraiyA, 7 kausADiyA, 8 sauhAnA, 9 jamasariyA 10 caudharI 11 jAsudhA 12 caudharI 13 kaulasA 14 voraiyA 15 dana 16 sAiyA 17 avaiyA 18 sAraka 19 caudharI 20 caudharIDaghA 29 tAsaTiyA 22 baDasaiyA 23 tetagurA / inake alAvA digambara DirekTarI meM kaI jAtiyoM kA nAma likhA hai ve saba jAtiyAM digambara to nahIM haiM para zAyada kahIM para kaI vyakti digambara dharma pAlate hoMge unako digambaroM ne digambara jAtiyoM meM gaNanA kara DAlI hai / jaise ki 1 66 1 pallIvAla, 2 khaMDelavAla, 3 paravAra, 4 paM0 paravAra, 5 agravAla, 6 jaisavAla, 7 khairayA, 8 lamegu, 9 golAlAra, 10 phatehapuriyA, 11 lohiyA, 12 budelA, 13 osavAla, 14 burale, 15 maMdira, 16 golApUrva, 17 golasighar3e, 18 buMdelA, 19 saitavAla, 20 vagheravAla, 21 kAsAra 22 vadanorA, 23 bhAsArI, 24 dhAkar3a, 25 caranogara, 26 causake, 27 kukkarI, 28 samevA, 29 padmAvatIparava, 60 ayodhyA, 31 gaMgeravAla, 32 vinAyakiyA, 33 lADa, 34 caurA ke paravAra, 35 jaMghaDAporavAra 36 neyA, 37 paMcavIse, 38 kaTanere, 39 paravAra dazA, 40 nUtana jaina, 41 verale 42 di0 jaina, 43 poravAra, 44 golA pUrva, 4 kRSNapakSA, 46 dasA humar3a, 49 palar3IvAla, 50 bhAvasAgara, 51 neyA, 52 narasiMhapurA dazA, daza, 56 vIsA, 57 nAgadA daza 58 vIsA, 59 citor3A dazA, 62 bIsA, 33 selAvara, 64 zrAvaka, 65 sAdarA, 66 vogarA, 67 vaizya, 68 indra, 69 purohita, 70 kSatrIya, 71 nAgara, 72 caughele, 73 mizra, 74 zaMkhavAla, 75 khurazAle, 76 haradara, 77 upAdhyAya, 78 ThAgara, 79 bogara, 80 brAhmaNa, 81 gAndhI, 82 nAI, 83 bar3aI, 84 mokara, 85 sukara, 86 mahezrI 87 ityAdi / khaMDelavAloM kI 84 jAtiyeM ] [ osavAla saMvat 515-557 ga upara jisa jAti ke nIce - -lAina lagAI huI hai ve jAtiyAM zvetAmbarAcAryoM ke pratibodhita haiM yadi koI vyakti kisI kAraNa se digambaropAsaka hogayA ho para vaha jAti to zvetAmbara hI kahalAI jAyagI kaI digambara jAtiyAM bhI zvetAmbara dharma pAlana karatI haiM para usako hamane digambara jAti hI likhI hai / iti digambara sambandhI itihAsa | 47 vIsA humar3a, 53 bIsA, 54 60 cittor3avIsA, 48 paMcamA caturtha, gujara, 5 mevAr3A 61 zrImAla dazA, 5 541
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa [ bhagavAn pAzrthanAtha kI paramparA kA itihAsa pallIvAla jAti isa jAti kI utpati kA mUla sthAna pAlI zahara hai jo mAravAr3a prAnta ke andara vyApAra kA eka mukhya nagara thA isa jAti meM do taraha ke pallIvAla hai 1.-vaizya pallIvAla,2-brAhmaNa pallIvAla aura isa prakAra nagarake nAma se aurabhI aneka jAti paidA huI thI jaise zrImAla nagara se zrImAla jAti,khaMDe lA zahara se khaMDelavAla, mahezvarI nagarI se mahezvarI jAti, upakezapura se upakeza jAti, koraTa nagara se koraTavAla jAti, aura sirohI nagara se sirohiyA jAti ityAdi nagaroM ke nAma se aneka jAtiyoM utpanna huI thI isI prakAra pAlI nagara se pallIvAla jAti kI utpatti huI hai vaizyoM ke sAtha brAhmaNoM kA bhI sambandha thA kAraNa brAhmaNoM kI zrAjIvikA vaizyoM para hI thI ataH jahA~ yajamAna jAte haiM vahAM unake guru brAhmaNa bhI jAyA karate haiM jaise zrImAla nagara ke vaizya loga zrImAla nagara kA tyAgakara upakezapura meM jA base to zrImAla nagara ke brAhmaNa bhI unake pIche cale Aye ataH zrImAla nagara se Aye hue vaizya zrImAla vaizya aura brAhmaNa zrImAla brAhmaNa kahalAye isI prakAra pAlI ke vaizya aura brAhmaNa pAlI ke nAma para pallIvAla vaizya ora pallIvAla brAhmaNa kahalAye / jisa samaya kA maiM hAla likha rahA hU~ vaha jamAnA kiyA kaNDa kA thA aura brAhmaNa logoM ne aise vidhi vidhAna racaDAle the ki thor3I-thor3I bAtoM meM kriyA kANDa kI AvazyakatA rahatI thI aura vaha kriyAkANDa bhI jisake yajamAna hote ve brAhmaNa hI karavAye karate the usameM duusr| brAhmaNa hastakSepa nahIM kara sakatA thA ataH ve brAhmaNa apanI manamAnI karane meM svataMtra evaM nirAMkuza the eka vaMzAvalI meM likhA huA milatA haiM ki pallIvAla vaizya eka varSa meM pallIvAla brAhmaNoM ko 1400 lIkI aura 1400 Take diyA karate the tathA zrImAla vaizyoM ko bhI isI prakAra Teksa denA par3atA thA, paMcazatIzASor3azAdhikA' arthAta 516 TakA lAga dApA ke dene par3ate haiM / bhUdevoM ne jyoM-jyoM lAga dApA rUpI Teksa bar3hAyA tyoM-tyoM yajamAnoM kI arUcI bar3hatI gii| yahI kAraNa thA ki upakezapura kA maMtrI bahar3a ne mlecchoM kI senA lAkara zrImAlI brAhmaNoM kA picchA chur3avAyA itanA hI kyoM balki dUsare brAhmaNoM kA bhI jora julma bahuta kama pdd'gyaa| kyoMki brAhmaNa loga bhI samA gaye ki adhika karane se zrImAlI brAhmaNoM kI bhAMti yajamAnoM kA sambandha TUTa jAyagA jo ki unapara brAhmaNoM kI AjIvikA kA AdhAra thA ataH pallIvAlAdi brAhmaNoM kA unake yajamAnoM ke sAtha sambandha jyoM kA tyoM banA rahA thA maMtrI Uhar3a kI ghaTanA kA samaya vi0 sa0 400 pUrva kA thA yahI samaya pallIvAla jAti kA samajhanA cAhiye / khAsa kara to jainAcAryoM kA marudhara bhUmi meM praveza huA aura unhoMne durvyasana sevita janatA ko jainadharma meM dIkSita karanA prArambha kiyA taba se hI una nAstikoM ke tathA svArtha priya brAhmaNoM ke Asana kAMpane laga gaye the, aura una kSatriyoM evaM vaizyoM meM se jaina dharma svIkAra karane vAle alaga hogaye taba se hI jAtiyoM kI utpati honI zurU huI thI isakA samaya vikrama pUrva cArasau varSoM ke pAsa pAsa kA thA, aura yaha kramazaH vikrama kI AThavIM nauvIM zatAbdI taka calatA hI rahA tathA ina mUla jAtiyoM ke andara zAkhA pratizAkhA to vaTa vRkSa kI bhAMti nikalatI hI gaI jaba ina jAtiyoM kA vistAra sarvatra phela gayA taba naye jaina banAne vAloM kI alaga jAsiyA~ nahIM banA kara pUrva jAtiyoM ke zAmila karate gaye jisameM bhI adhika udAratA upakeza vaMza kI hI thI ki naye jaina banAkara prAyaH upakeza vaMza meM hI milAte gaye, jisako hama Age cala kara yathA samaya likheNge| 542 [ bhagavAna mahAvIra kI paramparA
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-57 aitihAsika dRSTi se dekhA jAya--to pAlI aura pallIvAla jAti kA gaurava kucha kama nahIM haiM prAcIna aitihAsika sAdhanoM se pAyA jAtA hai ki purAne jamAne meM isa pAlI kA nAma phephAvatI pAlhikA pAlikA Adi kaI nAma thA aura kaI narezoM ne isa sthAna para rAja bhI kiyA tha pAlI nagara eka samaya jainoM kA maNibhadra mahAvIra tIrtha ke nAma se prasiddha thA, itihAsa ke madhya kAla kA samaya pAlI nagarI ke liye bahuta mahattva kA thA vikrama kI bArahavIM zatAbdI ke kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSTAe~ ke zilAlekha tathA pratiSTA karavAne vAle jaina zvetAmbara AcAryoM ke zilAlekha Aja bhI upalabdha haiM ityAdi pramANoM se pAlI kI prAcInatA meM kisI prakAra ke saMdeha ko sthAna nahIM milatA haiN| vyApAra kI dRSTi se dekhA jAya--to bhAratIya vyApArika nagaroMmeM pAlI zahara kA mukhya sthAna hai pUrva jamAne meM pAlI zahara vyApAra kA kedra thA yahA~ bahuta jaththA bandha mAla kA nikasa praveza hotA thA yaha bhI kevala eka bhArata ke liye hI nahIM thA para bhArata ke atirakta dUsare pazcAtya pradezoM ke vyApAriyoM ke sAtha pAlI zahara ke vyApAriyoM kA bahuta bar3e pramANameM vyApAra calatA thA pAlI meM bar3e-bar3e dhanADhaya vyApArI basate the aura unakA vyApAra videzoM ke sAtha thA tathA unakI bar3I-bar3I koThiyA~ thiiN| phArisa araba aphrikA cIna jApAna jAvA mizra tibbata vagairaha pradeza to pAlI ke vyApAriyoM ke vyApAra ke mukhya pradeza mAne jAte the jaba hama paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM Adi grantha dekhate haiM to patA milatA hai ki pAlI ke mahAjanAM kI kaI sthAnoM para dukAneM thIM aura bAladoM poTo tathA jala evaM thala mArga se puSkala mAla AtA jAtA thA aura isa vyApAra meM ve bahuta munAphA bhI kamAte the| yahI kAraNa thA ki ve loga eka eka dharma kArya meM karor3oM dravya vyaya kara DAlate the itanA hI kyoM para una logoM kI deza evaM jAti bhAiyoM ke prati itanI vAtsalyatA thI ki pAlI meM koI sAdharmI evaM jAti bhAI Akara vasatA to pratyeka ghara se eka eka mudrikA aura eka eka ITa arpaNa kara diyA karate the ki Ane vAlA sahaja hI meM lakSAdhipati bana jAtA aura yaha prathA usa samaya kevala eka pAlI vAloM ke andara hI nahIM thI para anya nagaroM meM bhI thI jaise candravatI aura upakezapura ke upakezavaMzI evaM prAgvaTavaMzI agrahA ke agaravAla DiDavAnA ke mahezvarI Adi kaI jAtiyoM meM thI ki ve apane sAdharmI evaM jAti bhAiyoM ko sahAyatA pahu~cA kara apane barAbarI ke banA lete the| karIbana eka sadI pUrva eka aMgreja mahAtmA TaoNDasAhaba mAravAr3a meM pedala bhramaNa karake purAtatva kI zodha khoja kA kArya kiyA thA unake sAtha eka jJAnacandrajI nAmaka yati bhI rahA karate the TaoNDa sAhaba ko jitanI prAcIna hisTrI milI thI utanI hI unhoMne TaoNDa rAjasthAna nAmaka grantha meM chapAdI thI usameM pAlI zahara kA bhI bahutasA hAla likhA hai usameM pAlI nagara ko bahuta prAcIna batalAyA hai vyApAra ke liye to pAlI ko prAcIna jamAne se eka vyApAra kI bar3I maMDI honA liyA hai vahA~ se thoka bandha mAla videzoM meM jAtA thA pAlI kA namaka, sUtakA jAr3A kapar3A, UnI kAMvale, kAgaja vagairaha bar3A pramANa meM taiyAra hotA thA aura videza ke vyApArI kharIdakara apane dezoM meM bhejate the taba videzoM se hastIdAnta, sAkU geMDAkAcamar3A tAMbA TIna jasta sUkhI khajUra paMDakhajUra araba kA guMda sahogI nAriyala banAta rezamI kapar3A auSadhiya gandhaka pArA candana kI lakar3iyeM kapura cAya harA raMga ke kAMca bhAvalapura se sAjI majiTa Ala kA raMga pakke phala hiMga mulatAnI chITeM saMdUka tathA palaMga kI lakar3iye koTA se aphiga chITeM jAr3A kapar3A bhojape talavAreM aura ghor3A pallIvAla jAti ko utpatti ] 543 Jain Educ
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ ve0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nake alAvA saudAgara loga apanI bAlada evaM poToM para lAda kara bar3I-bar3I katAroM dvArA lAkhoM rupayoM kA la lAte aura le jAte the / ataH pAlI vyApAra kA eka kendra thA--- ityAdi isa ullekha se spaSTa pAyA jAtA hai ki mAravAr3a meM pAlI eka vyApAra kA mathaka aura cIna nagara thA aura vahAM para mahAjana saMgha evaM vyApAriyoM kI ghanI baratI thI / pallIvAla jAti meM jainadharma - yaha nizcayAtmika nahIM kahA jA sakatA hai ki pallIvAla jAti jainadharma kA pAlana karanA kisa samaya se zurU huA para pahalIvAla jAti bahuta prAcIna samaya se jainadharma galana karatI AI haiM purANI paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM ko dekhane se jJAta hotA hai pallIvAla jAti vikrama ke cAra sau varSa pUrva se hI jainadharma praveza ho cUkA thaa| isa kI sAbUtI ke liye yaha kahA jA sakatA hai ki AcArya svayaMsUra ne zrImAla nagara meM 90,000 gharoM vAloM ko tathA padmamAtI nagarI ke 45000 gharoM ke logoM ko jainadharma kI zikSA dIkSA dekara jaina banAye the bAda AcArya ratnaprabhasUri ne upakezapura nagara meM lAkhoM triyAdi logoM ko jainadharma kI dIkSA dI aura bAda meM bhI zrAcAryazrI garUdhara prAnta meM bar3e-bar3e nagaroM se choTe choTe prAmoM meM bhramana kara apanI jindagI meM karIba caudaha lakSa ghara vAloM ko jainI banAye the jaba pAlI rAha zrImAlanagara aura upakezapura nagara ke bIca meM zrAyA huA hai bhalA vaha AcAryazrI ke upadeza se kaise vaMcita raha gayA ho arthAt pAlI nagara meM zrAcAryazrI avazya padhAre aura vahAM kI janatA ko jainadharma meM avazya dIkSita kiye hoNge| hAM usa samaya pallIvAla nAmakI utpatti nahIM huI hogI para pAlIvAsiyoM ko AcAryazrI ne jaina zravazya banAye the / Age calakara hama dekhate haiM ki zrAcArya siddhasUri pAlI nagara meM padhArate haiM aura vahA~ ke zrIsaMgha ne zrAcAryazrI kI adhyakSatva meM eka zramaNa sabhA kA Ayojana karate haiN| jisameM dUra dUra se hajAroM sAdhu sAdhviyoM kA zubhAgamana huA thA isa para hama vicAra kara sakate haiM ki usa samaya pAlI nagara meM jainiyoM kI khUba geharI AbAdI hogI taba hI to isa prakAra kA vRhad kArya pAlI nagara meM huA thA isa ghaTanA kA samaya upakezapura AcArya ratnaprabhasUri ne mahAjana saMgha kI sthApanA karane ke pazcAt dUsarI zatAbdI kA batalAyA hai isase spaSTa pAyA jAtA hai ki zrAcArya ratnaprabhasUri ne pAlI kI janatA ko jainadharma meM dIkSita kara jainadharmopAsaka banAdI thI usa samaya ke bAda to kai bhAvukoM ne jainamandira banAkara pratiSThA karavAI tathA kaI zraddhA sampanna zrAvakoM ne pAlI se zatru jayAdi tIrthoM ke saMgha bhI nikAle the jisakA ullekha hama yathA sthAna isI grantha meM kareMge / ityAdi pramANoM se hama isa nirNaya para zrAsakate haiM ki pAlI kI janatA meM jainadharma zrImAla aura upakezavaMza ke samayasAmayika praveza ho gayA thA itanA dI kyoM para pAlIvAloM kA pallIvAla nAma saMskaraNa hone ke pUrva hI ve jainI bana cuke the bAda pAlI ke loga vyApArArtha evaM kisI kAraNa se pAlI chor3akara anya sthAnoM meM jA basane se ve pAlI vAle kahalAye aura bAda pAlIvAloM kA apabhraMza pallIvAla bana gayA thA jaise anya nagaroM ke nAma se jAtiyAM banI haiN| jainazAsana meM sAdhutroM kI bahutatA evaM jisa grAma nagara kI ora vizeSa vihAra karane ke kAraNa una grAma nagaroM ke nAma se gaccha kahalAyA jaise upakezapura ke nAma para upakezagaccha, koraMTa nagara ke nAma se koraMTa gaccha, vATanagara se pAyaTagaccha, harSapurA se harSapurAgaccha, kurbapura nagara se kurdhapurAgaccha, kasahada se kasahadagaccha, nANAgrAma se nAraNAvAlagaccha, sAMDherAgrAma se sAMDherAgaccha, ityAdi bahuta se gacchoM kA prAdurbhAva 544 [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevamari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 huA isI prakAra pAlI nagara ke nAma se pallIvAlagaccha bhI utpanna huA uparokta gacchoM kI nAmAvalI meM pallIvAlagaccha kA naMbara tIsarA zrAtA hai kAraNa isa gaccha kI paTTAvalI dekhane se mAlUma hotA hai ki yaha gaccha bahuta purANA hai jo upakezagaccha aura koraMTagaccha ke bAda pallIvAlagaccha kA nambara AtA hai zrImAn agaracandajI nAhaTA bIkAnera vAlA ne zrI AtmAnanda zatAbdI aMka nAmaka pustaka ke hindI vibhAga ke pRSTa 182 para pallIvAlagaccha kI paTTAvalIke viSaya meM eka lekha mudrita karavAyA hai| maiM kevala usa paTTAvalI ko yahA~ jyoM kI tyoM uddhRta kara detA hU~ prathama 24 tIrthaGkaroM aura 11 gaNadharoM ke nAma likhakara Age paTTAnukrama isa prakAra likhA hai1-zrI svAmI mahAvIrajI re pATe zrI sudharma1 6-tatpADhe zrIsaMbhUtavijaya 6 2-tiNare pATe zrIjambu svAmI 2 7- tatpADhe zrIbhadrabAhusvAmI 7 3-tatpA? zrIprabhava svAmI 3 8- tatpADhe tiNa mAheM bhadrabAhu rI zAkha na 4-tatpATe zrIzayyaMbhavasUri 4 vadhI zrI sthulabhadra 8 5-tatpADhe zrIjasobhadrasUri 5 9- tatpaTTe zrIsuhastIsUri 2 kAkaMdya koTisUrimaMtra jAppAMvAn koTikagaNa / tihArai pATi supratibaMdha 9 tiyArai gurubhAI sutiNarA ziSya doI vijAhara 1 uccanAgorI 2 supratibaMdha pATi 9 tiNarI zAkhA 2 tiNAMrA nAma majimikA 1 vayarI 2 / / 1.-vayarI rai pATai zrIindradinnasUri pATi 12--tatpaTTe zrI sihagirisUri pATi 11-tatya? zrIaAryadivasUri 13-tatpa? zrI vayara svAmI pATi 14-tatpaTTe tiNarI zAkhA 2 tihA~rA nAma prathama zrI vayarasena pATi 14 bIjI zrI padma 2 tiNarI nAsti / tIjo zrI rathasUri pATi zrI pusagiri rI zAkhA bIjI bayarasena pATi 14 15-tatpa? zrI candrasUri pATi 15 saMvat 130 candrasUri / ( yahAM taka to dUsare gacchoM se milatI julatI nAmAvalI hai kevala nauveM nambara meM mahAgirI kA nAma nahIM hai aura supratibaMdha kA nAma alaga cAhiye jisako suhastI ke zAmila kara diyA hai / aba 16 vAM naMbara meM zAntisUri se isa pallIvAlagaccha kI zAkhA evaM paTaTAvalI alaga calatI hai jaise ki-1 16-saMvat 19 ( 161) 1 zrI zAMtisUri thAppA pATi 16 zrI saMvata 180 svarga zrI zAMtisUri pATTe 16 tiNare ziSya 8 tiNarA nAma | (1) zrI mahendrasUri 1 tiNathI mathurAvAlA gaccha (2) zrI zAlagasUri zrI puravAlagaccha (3) zrI devendrasUri khaMDelavAlagaccha (4) zrI zrAdityasUri somitavAlagaccha (5) zrI haribhadrasUri maMDovarAgaccha (6) zrI vimalasUri patanavAlagaccha (7) zrI varddhamAnasUri bharavacchevAlagaccha (8) zrI mUla paTTe zrI (.......... 17--zrI jasodevasUri pATi 17 saMbat 329 varSe vaisAkha sudi 5 pralhAdi pratibodhitA zrI pallIvAlagaccha sthApanA saMvata 390 (|)svrge / pallIvAla jAti kI utpatti ) 545 Jain Education Interational
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 18-zrI nannasUri pATi 18 saMvata 356 svarge 42-- zrI abhayadeva sUri pATi 42 sa0 1169 19-zrI ujoyaNa sUri pATi 19 sa0 400 svarge zrI maladhAra abhayadevasUri avimalyA tA pache 20-zrI mahezvarasUri pATi 19 saMvata 424 svarge ajItadeva svAmi zrI abhayadevasUri kahA21-~-zrI abhayadeva sUri pATi 21 sa0 450 " vANa pATi 42 sa0 1169 svarge 22-zrI AmadevasUri pATi 22 sa0 456 " 43 -zrI aAmadeva sUri pATi 43 sa0 1199 " 23- zrI zAnti sUri pATi 23 sa. 495 44-zrI zAnti sUri pATi 44 sa0 5224 " 24-zrI jasodeva saripATi 24 sa0534 45-zrI jasodeva sUri pATi 45 sa0 1234 " 25 --zrI nanna sUra pATi 25 sa0 570 46 -zrI nanna sUri pATi 46 sa 1239 " 26- zrI ujoyaNa sUri pATi 26 sa. 616 " 47 ---zrI ujoyaNa sUri pATi 47 sa. 1243 " 27-zrI mahezvara sUri pATi 27 sa0 640 / 48-zrI mahezvara sUri pATi 48 sa0 1274 " 28-zrI abhayadeva sUri pATi 28 sa. 681 " 49-zrI abhayadetra sUri pATi 49 sa0 1321 " 29-zrI bAmadeva sUri pATi 29 sa. 732 " 50-~zrI aAmadeva sUri pATi 50 sa 1374 " 30-zrI zAnti sUri pATi 30 sa0 768 51-zrI zAnti sUri pATi 51 saH 1448 " 31-zrI jasyodeva sUri pATi 31 sa0 795 " 52-zrI jasodeva sUri pATi 52 sa0 1488 " 32-zrI nanna sUri pATi 32 samvata 831 / / 53-- zrI nanna sUri pATi 53 sa0 1532 " 33-zrI ujoyaNa sUri pATi 33 saH 872 " 54-- zrI ujoyaNa sUri pATi 54 sa0 1572 " 34-zrI mahezvarasUri pATi 34 samvata 921 " / 55-zrI mahezvara sUri pATi 55 sa0 1599 " 35-zrI abhayadeva pATi sUri 35 sa0 972 " / 56-zrI abhayadeva sUri pATi 5d navI gaccha sthA36-zrI Amadeva sUri pATi 36 samvata 999 " / panA kidhI gurAMsA ( thI ) kleza kIdho koTi 37-zrI zAnti sUri pATi 37 sa. 1031 " dveSa karI kriyA uddhAra kIdho sa0 1595 svarge 38-zrI jasyodeva sUri pATi 38 sa0 1070 " 57-zrI aAmadeva sRri pATi 57 sa0 1634 " 39-zrI nanna sUri pATi 39 sa. 1098 " 58-zrI zAnti sUri pATi 58 sa. 1661 " 40-zrI ujoyaNa sUri pATi 40 sa0 1123 " 59- zrI jasodeva sUri pATi 59 sa. 16.2 " 41-zrI mahezvara sUri pATi 41 sa. 1155 " 60-zrI nanna sUri pATi 60 sa. 1718 " 61-vidyamAna bhaTTAraka zrI ujoyaNasUri paTi 61 sa. 1687 vAcaka pada sa0 1728 jeSTa sudi 12 vAra zani dina sUri pada vidyamAna vijaya rAjye / 16-vAM paTTa kA samaya saMvat 180 kA batalAyA hai taba 17 vA paTTa kA samaya saM0 329 kA likhA hai tathA paDIvAlagaccha kI sthApanA saM0 390 meM huI likhI hai phira 18 vAM paTTa kA samaya saM0 356 kA likhA hai yaha saMvat ThIka nahIM hai kyoMki 16 vAM aura 17 vAM paTTa antara 149 varSa kA honA asaMbhava sI bAta hai jaba 37 kA paha hI 329 varSa kA hai aura 18 vAM saMvata 356 kA taba 16 vAM paTTa meM pallIvAlagaccha kI sthApanA saM0 390 meM kaise huI ho zAyada 309 kA saMvata ho aura bindI bIca meM kI bhUla se Age laga gaI ho to kama se kama 17 veM paTTake andara 309 meM pallIvAla gaccha kI sthApanA mAnI jA sakatI hai / aba rahA 16-17 vAM paTAntara 149 varSa kA batalAyA hai isameM yA to kucha asA taka paTa khAlI rahA hai yA koI dUsarA kAraNa ho yA itanA bar3A AyuSya ho koI bhI vizeSa kAraNa binA itanA arsA taka eka paTa honA vicAraNIya hai [ bhagavAna mahAvIra kI paramparA
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515 - 557 61 vidyamAna bhaTTAraka zrI ujAyeNasUri paTi 61 saMvat 1687 vAcaka padaM saMvat 1728 jeSTha sudi 12 bAra zani dina sUri pada vidyamAna vijaya rAjye - uparokta paTTAvalI se pAyA jAtA hai ki vikrama kI cauthI zatAbdI meM pallIvAla gaccha kI sthApanA AcArya zAntisUri ke hAthoM se huI thI -- pAlI kI janatA ko sabase pahile pratibodha zrAcArya zrI ratnaprabhasUri ne hI diyA thA aura zrApazrI kI paramparA ke AcAryoM ne kramazaH unakI vRddhi karI / bAda meM jaba pUrva meM Arya suhastIsUri ke samaya duSkAla par3A thAta suhastasUri saparivAra AvaMti pradeza meM Aye bAda meM saurASTra aura marudhara meM Aye aura pAlI kI aura adhika vihAra karane vAle zAntisUri ne pallIvAlagaccha kI sthApanA kI ho to yaha bAta vizvAsanIya hai / jaise 84 gacchoM meM pallIvAlagaccha prAcIna hai vase hI vaizyoM kI 84 jAtiyoM meM bhI pallIvAla jAti prAcIna hai jahA~ hama caurAsI jAtiyoM ke nAma ullekha kareMge pAThaka vahA~ se dekha sakeMge ki pallIvAla jAti kitanI prAcIna hai ? pallIvAla jAti meM bahuta se nararatna vIra evaM udAra dAnezvarI hue haiM jinhoMne eka eka dharma kArya meM lAkhoM karor3I dravya vyaya karake kalyANakArI punyopArjana kiyA hai hA~ Aja unakA silasilA bAra itihAsa ke abhAva hama yahA~ sabakA ullekha nahIM kara sakate haiM isakA kAraNa yaha hai ki avvala to vaha jamAnA hI aisA thA ki ina bAteM ko lipibaddha karane kI prathA hI kama thI dUsarA jo karate the vaha bhI unake gaccha vAloM ke pAsa tathA vaMzAbaliyoM likhane vAloM ke pAsa rahatA thA para videziyoM kI dharmAndhatA ke kAraNa kaI jJAna bhaMDAra jyoM ke tyoM jalA diye gaye the ki usake andara kAphI grantha jala gaye / tathApi zodha khoja karane para pallIvAla jAti evaM pallIvAla gaccha sambandhI yatra tatra bikharA huA sAhitya mila sakatA hai abhI vidvarya munirAja zrI darzanavijayajI mahArAja ne pallIvAla jAti kA itihAsa likhakara isa jAti ke viSaya acchA prakAza DAlA hai pallIvAla jAti ke vIra pethar3azAha vagairaha dAnezvariyoM ke nAma khAsa ullekhanIya haiM jisako hama yathA sthAna varNana kareMge yahA~ to hamArA uddezya khAsa pallIvAla jAti ke viSaya likhane kA thA aura hamane uparokta pramANoM dvArA yaha batalAne kI kauziza kI hai ki pallIvAla jAti bahuta prAcIna hai isakA utpati sthAna pAlI nagara aura samaya vikramapUrva cAra sau varSa pUrva kA hai / agravAla jAti jaise bhAratIya jAtiyoM meM osavAla poravAla pallIvAla zrImAlAdi jAtiyeM haiM vaise agravAla bhI eka jAti hai / isa jAti ke itihAsa ke lie ve hI kaThinAiyeM hamAre sAmane upasthita haiM ki jaisI anya jAtiyoM kA itihAsa ke liye haiM / kAraNa, isa jAti kA bhI silasile vAra itihAsa nahIM milatA hai / hA~, isa jAti kI utpati ke lie kaI prakAra kI kimbadantiyeM pracalita haiM jaisA ki - ! 1 - - kaI kahate haiM ki isa jAti ke pUrvaja aguru nAma kI sugandhita lakar3iyoM kA vyApAra karate the ataH isakA nAma aguru par3a gayA aura usa guru kA hI apabhraMza agravAla hai / * kauTilya ke arthazAstra se patA milatA hai ki eka samaya bhArata meM aguru jAti kI lakar3iyoM kA bahuta pramAga meM vyApAra calatA thA aura aguru lakar3I sugandhamaya hone se isakA vyApAra bhArata meM hI nahIM balki bhArata ke atirikta pAzcAtya agravAla jAti kI utpatti ) 547
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha ko paramparA kA itihAsa 2--kaI logoM kA mata hai ki apravAloM ke pUrvajoM ne zrAgrahA (AgarA) nAma kA nagara basAyA thA / isase isa jAti kA nAma agravAla huaa| 3-kaI ekoM kA mata hai ki agravAla jAti kSatriyoM se utpanna huI hai| 4-kaI kahate haiM ki agravAla jAti vaizyoM se paidA huI / 5-kaI kahate haiM ki rAjA agrasena kI santAna hone se isa jAti kA nAma agravAla huA hai| para agrasena ke liye bhI to kaI mata pracalita hai jaise ki a-paurANika kathAoM meM rAjA agrasena kI pUrva paramparA brahmAjI se milAI hai| b-kaI kahate haiM ki zrIkRSNa ke samaya yaduvaMza meM agrasena rAjA huA hai / c-kaI kahate haiM ki yudhiSThira kI terahavIM puzta meM gajA agrasena huA d-kaI kahate haiM ki AbU ke paramAroM meM rAjA agrasena huA jisakA samaya I0 sa0 83 ke Asa pAsa kA hai| e-itihAsa marmajJa baMgAla ke bAbU nAgendranAtha vasu kahate haiM ki samrATa samudragupta ke samaya (I. saM0 326 se 375 ) rAjA ugrasena huaa| ityAdi jisameM baMgAla ke itihAsa kAra bAbU nAgendranAtha vasu kA mata hai ki uparokta pAca ugrasena se antima samrATa samudragupta ke samaya meM jo ugrasena huA hai vahI agravAla jAti kA pUrvaja honA cAhiye jisakA samaya IsA kI caturtha zatAbdI hai / usa ugrasena kI santAna hI agravAla khlaaii| uparokta mattoM meM aitihAsika dRSTi se dekhA jAya to bAbU nAgendranAtha kA matta pramANika pAyA jAtA hai / bAbujI ke isa mata se hama bhI sahamata hai| agrasena ke sAtha agrahA nagara kA ghaniSTa sambandha hai| kaI vidvAnoM kA mata hai ki rAjA agrasena ne hI agrahA nagara basAyA thA aura vahA~ para agravAloM ke eka lakSa gharoM kI bastI thii| ve dhana dhAnya meM bar3e hI samRddhazAlI the / eka aisI bhI kathA pracalita hai ki agrahA nagara meM koI bhI jAti bhAI rahane ko AtA to pradezoM meM bhI jatthAvandha thaa| zAyad agravAloM ke pUrvajoM ne agurukA vyApAra kiyA ho aura isa kAraNa ina logoM kI jAti kA nAma agravAla huA ho to asaMbhava bhI nahIM hai jaise kumaTakA vyApAra se kumaTa jAti bano dhUpa kA vyApAra se dhUpiyA guda kA dhaMdhA se gundiyA ityAdi ye jAtiye osavAloM meM Aja bhI vidyamAna hai| agrasena nAmaka eka vaizya rAjA eka lAkha manuSyoM ke parivAra ke sAtha dakSiNa meM rAja karatA thA / rAjA agrasena ke pUrva puruSa dhanapAla bhI dakSiNa bhArata ke pratApa nagara meM rAjA the| unake ziva, nala, Ananda, nanda, kunda, kumuda, ballabha aura zuka nAmaka ATha putra aura mukuTA nAmaka eka kanyA huI / usa samaya vizAla nAmaka eka aura rAjA nala nagara meM rAjya karatA thA usake padmAvatI, mAlatI kAnti nandA, subhadrA surA, marA aura rajA nAma kI ATha kanyAyeM thIM / dhanapAla ke ukta ATha putroM ke sAtha vizAla kI AThoM kanyAoM kA vibAha ho gyaa| jisameM nala sanyAsI ho gayA bAkI sAta putra apane apane adhikRta deza meM rAjya karate the| ziva ke vaMza meM vaMzAnukrama se viSNurAja, sudarzana, dhurandhara, samAdhi, mohanadAsa aura nemanAtha ne rAjya kiyA / nemanAtha se naipAla kA nAmakaraNa huA aura vahA~ loka Akara base / nemanAtha ke putra vRnda ne bRndAvana meM bahuta se yajJa kiye / vRnda ke putra gurjara ne apane nAma se gurjara deza meM rAjya sthApita kiyaa| gurjara kA putra harihara usakA putra raGgarAja aura usakI pAMcavIM pIr3hI meM agrasena huA usa ne nAgarAja kI kanyA mAdhavI se vivAha kiyaa| isa [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA 548
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 515-557 unako pratyeka ghara se eka mudrikA aura eka iMTa dI jAtI thI ki vaha Ane vAlA sahaja hI meM lakSAdhipati bana jAtA thA aisI kathA candrAvatI ke osavAla jAti aura pAlI kI pallIvAla jAti meM bhI pracalita hai / __agravAloM ke 17 // gotroM kI utpatti -pUrva jamAne meM deva devI evaM yajJAdi kriyA kANDa meM janatA kA dRr3ha vizvAsa thA aura ve koI bhI choTA bar3A kArya karanA hotA to devI devatA aura yajJAdi kriyA kAMDa dvArA hI kiyA karate the| yadyapi bhagavAna mahAvIra evaM AcArya ratnaprabhasUri ke upadeza se yaha prathA bahuta kama ho gaI thI tathApi sarvathA naSTa nahIM huI thI kAraNa cirakAla se par3I huI kuprathA yakAyaka naSTa honI muzkila thI svArtha priya brAhmaNa isake preraka the jahA~ una logoM kA thor3A bahuta calatA vahA~ ve yajJa homa karane meM tatpara rahate the| rAjA ugrasena ke aThAraha rAniyAM thI para kisI ke bhI putra nahIM thA rAjA ne brAhmaNoM ko ekatra kara putra hone kA upAya pUchA para unhoMke pAsa sivAya pazubaddha rUpI yajJa ke aura kyA thA unhoMne kaha diyA ki he rAjan ! yadi Apako putra kI icchA hai to Apa aThAraha yajJa karavAiye Apake aThAraha putra arthAta eka eka rAnI ke eka eka putra ho jAyagA / rAjA ne aThAraha yajJa karavAne kA nizcaya kiyA / yajJa karAne vAle brAhmaNa evaM RSi loga the evaM yajJa karavAne vAle unake tayA unakI santAna ke guru bhI samajhe jAte the aura zubha prasaMga para lAga lAgana evaM dakSiNA una guruoM ko dI jAtI thii| yajJa meM veda maMtroM ke sAtha pazuoM kI bali denA mukhya kAma thaa| ataH rAjA ugrasena ne yajJa ke liye bahuta se brAhmaNoM evaM RSiyoM ko bulavAye aura yajJavali ke liye bahuta se pazu ekatra kiye the / yajJa prArambha huA aura kramazaH 17 yajJa samApta bhI ho gaye para aThArahaveM yajJa meM rAjA ko yajJa meM hone vAlI pazubali rUpa ghora hiMsA prati ghRNA ho gaI arthAta rAjA ne una niraparAdhI pazuoM para dayA lAkara chur3avA diye aura apane vaMzajoM ke lie yajJa meM bali denA evaM jIvoM kI hiMsA karanA karavAnA bilkula niSedha kara diyA / rAjA ko isa prakAra yajJa kI hiMsA se ghRNA A jAne kA kyA kAraNa hogA ? isake liye jaina kathAoM se pAyA jAtA hai ki rAjA ko eka karUNA mUrti nAmaka jainasAdhu kA upadeza laga gayA thA / aura usane burI taraha tar3aphar3AhaTa karate hue pazuoM ko dekhakara yajJa karma karanA baMdha karavA diyA thA aura yaha bAta asambhava bhI nahIM hai kyoMki calate hue yajJa ke lie yakAyaka isa prakAra hiMsA se ghRNA ho jAnA aura bhaviSya meM apanI santAna paramparA ke lie isa prakAra kI krUra hiMsA kA niSedha kara denA kisI ahiMsA ke upAsakoM kA upadeza binA bananA muzkila thA / ataH yaha kathana sarvathA satya samajhanA cAhie ki rAjA ugrasena ko jainamuni kA upadeza avazya lagA thaa| rAjA ke aThAraha rAniyAM thI aura unake aThAraha putra huye jinhoM se aThAraha gotroM kI utpatti huI / kaI yaha bhI kahate haiM ki yajJa karAne vAle 18 RSi the unake nAma se aThAraha gotra huye aura kaI yaha bhI kahate haiM ki rAjA ke 17 putroM ke to sattara RSi guru bana gaye para eka ke koI guru nahIM banA jisakA yajJa adhUrA rahA thA ataH usane apane bar3e bhAI ke guru ko hI guru maanaa| isaliye usakA AdhA gotra ginA gayA jisase 17 // gotra kahA jAtA hai / una 17|| gotroM kA vivaraNa nimna koSTaka meM diyA jAtA hai| vivAha ke bAda unhoMne kAzI aura haridvAra meM kitane hI yajJa kiye| isake pazcAt unhoMne kolhApura ke mahIdhara rAjA kI kanyA ko prApta kiyaa| isake bAda dillI ke pAsa Akara unhoMne AgarA basAyA aura vahA~ para unane apanI rAjadhAnI sthApita kI ataH usa nagara ke nAma se una logo kI jAti kA nAma agravAla huA hai / ityAdi agravAla jAti kI utpatti ] For Private & Personal use Only 549.org ___www.jainter oral
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa garga goDala Terana for a mx 5 w a va biMdala saMkhyA | rAjakumAra RSi | gotra | saM0 rAjakumAra RSi | gotra puSpadeva / garga / 10 taMbolakaraNa tAMDava tuMgala gedUmala | gaubhila | tArAcaMda taittirIya tAIla karaNacaMda kazyapa kacchala vIrabhAna vatsa bA~sala maNipAla kauzika kAMsila 13 / vAsudeva dhanyAsa vRndadeva vaziSTha | 14 nArasena nAgendra nAgala DhAvaNadeva | dhaumya DhAlana(TelaNa 15 amRtasena maoNDavya maMgala siMdhupati | zANDilya ! siMghala 16 / indramala | aurva erana 8 jaivasaMgha | jaiminI | jiMdala 17 / mAdhavasena! mudgala | madhukala 9 / mantrapati | maitreya / mittala, 18 / godhara | gotama | gobana ina gotroM kA nAma kucha raddobadala bhI milatA hai tathA ina gotroM se bAda meM kaI zAkhAyeM bhI nikala gaI thIM ! eka samaya isa agravAla jAti kA bar3A bhArI abhyudaya thA aura vyApAra meM jaise osavAla poravAla aura pallIvAla jAtieM bar3ha car3ha ke thI isI prakAra agravAla jAti bhI khUba unnata evaM AbAda thii| ___ agravAla jAti ke hAthoM se rAja kaba nikAlA aura kaba se vyApAra kSetra meM praveza huI isake liye agravAla jAti kA itihAsa par3hanA caahiye| agravAla jAti meM jainadharma--agravAla jAti isa samaya do zAkhAoM meM vibhAjita hai 2 vaiSNava dharmopAsaka 2-jainadharmopAsaka / agravAla jAti meM jainadharma kaba se praveza huA isake liye anumAna kiyA jAtA hai ki rAjA agrasena para yajJa samaya hI jainadharma kA prabhAva par3a cukA thA jaba hI to usane hiMsAmUlaka yajJa karavAnA banda kara apanI saMtAna paramparA ke liye hiMsA karanA niSedha kara diyA thA para yaha ullekha nahIM milatA hai ki rAjA ne usI samaya khullamakhullA jainadharma svIkAra kara liyA thA yA bAda me ? hAM, paTTAvalyAdi prathoM meM yaha ullekha jarUra milatA hai ki jainacArya * lohityasUriza ne apravAloM ko pratibodha dekara jaina banAyA thaa| isake liye likhA hai ki agrahA nagara meM kisI prasaMga se agravAla loga ekatra huye the usa samaya prAcArya lohittyasari apane ziSyoM ke sAtha bhramaNa karate huye AgarA nagara meM padhAre aura una agravAloM ko upadeza diyA jisameM vahAM upasthita the ve loga jainadharma svIkAra kara liyA taba se hI agravAla loga jainadharma pAlana kara rahe hai / unhoM kI bastI yU0 pI0 tathA paMjAba kI ora vizeSa hai / usa samaya jainiyoM meM kucha saMkIrNatA ne apanA aDDA jamA liyA thA ki osavAlAdi jaina jAtiyoM ne agravAloM ke sAtha roTI vyavahAra to zAmila kara liyA parantu beTI vyavahAra zAmila nahIM huA isI kAraNa kAlakrama se kucha apravAla punaH vaiSNava dharma meM cale gaye ataH agravAloM meM do dharma Aja bhI haSTigocara horahe haiM 1-jaina 2 vaiSNava parantu lohityAcArya-do hue hai-eka zvetAmbara samudAya meM lohityAcArya hue hai aura dUsare digambara samudAya meM bhI eka lohityAcArya hai / parantu agravAla jAti ke pratibodhaka zuru se zvetAmbara samudAya ke lohityAcArya haiM ataH agravAla jAti zarU se zvetAmbara samudAya ke zrAvaka the para bAda kaI sthAnoM meM zvetAmbara sAdhuoM ke abhAva se kaI agravAla bhAI digambara ko bhI mAnane laga gaye haiN| khaira agravAla jAti prAcIna samaya se jainadharmopAsaka hai| Jain Edy Ointernational For Private &Personal use only [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA ww.jdine brary.org
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 phira bhI yaha khuzI kI bAta hai ki donoM dharma ke pAlane vAle apravAloM meM roTI beTI vyavahAra jaise pahile thA vaise hI Aja bhI hai| ____ aba dekhanA hai samaya ! ki agravAla kisa samaya jainI bane haiM isake liye AcArya lohitasUri kA samaya dekhanA par3egA kyoMki agravAloM ko jaina banAne vAle AcArya lohitasUri the aura jaina paTTAvaliyoM se patA calatA hai ki AryadevaRddhigaNi kSamA zramaNajI AcArya lohitasUri ke ziSya the aura unhoMne vIra saMvata 980 (I. sa. 453) meM ballabhI nagarI meM Agama pustakArUr3ha kiye the| yadi inase 30 varSa pUrva AvArya lohita kA samaya samajhA jAya to I. sa 423 ke pAsa pAsa AgarA nagara meM AcArya lohitasUrine agravAloM ko jaina banAye the aura bAbunAgendranAtha ke matAnusAra yaha samaya rAjA agrapena ke nikaTavartI zrAtA hai| jaba rAjA agrasena ne jainAcArya ke upadeza se pazuhiMsA evaM mAMsa prati ghRNA lAkara apanI saMtAna taka ke liye hiMsA niSedha kara dI to brAhmaNoM ne unako kahanA sunanA evaM upadeza avazya kiyA hogA aura usa samaya yA unake bAda kucha armA meM agravAloM ne jaina dharma svIkAra kara liyA ho to yaha sarvathA mAnane yogya hai| agravAla jAti ke jaina zrAvakoM ne Atma kalyANa ke liye bar3e bar3e sukRta kArya kiye hai kaI dAne variyoM ne duSkAla meM karor3oM dravya vyaya kara dezavAsI bhAiyoM ke prANa bacAye kaI ekoM ne tIrthayAtrArtha bar3e. bar3e saMgha nikAla kara caturvidha zrI saMgha koM tIrthoM kI yAtrAeM karavAI-kaiekoM ne svapara kalyANArtha bar3e. bar3e mandira banavA kara usameM trijagapUjanIya tIrthaGkara devoM kI mUrtiyo kI pratiSThA karavAI kaiekoM ne jainAcAryoM ke pada mahotsava evaM nagara praveza mahotsava meM lAkhoM karor3oM dravya kharca kara anaMta punyopArjana kiye| jisake ullekha yatra tatra paTTAvaliyAdi granthoM meM milate hai| jisakoM hama yathA sthAna darja krdeNge| yahA~ para to kevala agravAla jAti kI utpati tathA agravAla jAti kabase jainadharma svIkAra kiyA ina bAtoM kA hI nirNaya karanA thA jo uparokta pramANoM se pAThaka acchI taraha se samajha gaye hoMge / iti zubham ___ mahezvarI jAti kI utpatti ___ mahezvarI jAti ke sAtha jaina dharma kA ghanISTa sambandha hai kyoMki mahezvarI jAti ke pUrvaja saba ke saba jaina dharmopAsaka the, jisa samaya mahezvarI jAti kI utpatti huI thI usa samaya jaina dharma kA sarvatra pracAra thA evaM ahiMsA paramodharma kA jhaMDA sarvatra phaharA rahA thA hiMsAmaya yajJAdi kriyA kANDa se janatA ko arUcI evaM ghRNA ho rahI thI, jainAcArya sarvatra vihAra kara janatA kI zuddhi kara jaina dharma ke jhaMDA ke nIce lAkara unakA uddhAra kara rahe the| phira bhI kahIM kahIM para brAhmaNa loga chAne chUpake choTA bar3A yajJa kara hI DAlate the aisA hI baratAva mahezvarI jAti kI utpati meM huA hai| mahezvarI jAti kI utpatti ke liye mahezvariyoM ke jAga-vahI bhATa apanI vaMzAvaliyoM meM eka kathA banA rakhI haiM aura jaba mahezvariyoM ke nAma likhane ko ve loga Ate hai taba vaha kathA saba ko sunAyA karate haiM usameM satya kA aMza kitanA hai pAThaka svayaM samajha jAyaMge / khaira kuccha bhI ho una jAgoM ke to yaha kathA eka jAgIrI bana cUkI hai pAThakoM kI jAnakArI ke liye usa kathA ko yahAM uddhRta karadI jAtI hai| khaMDelA nagara meM sUryavaMzI rAjA khaMDelasena rAja karatA thA rAjA sarva prakAra se sukhI evaM sarva Rddhi sampanna hone para bhI usake koI santAna nahIM thI, ataH vaha sadaiva cintAtura rahatA thA aura isake liye kaI upAya mahezvarI jAti kI utpatti ] Jain Edu For Private & Personal use Only www.jaindibrary.org
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115 - 157 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhI kiye the, para usakI AzA pUrNa nahIM huI, ataH eka dina rAjA ne brAhmaNoM ko ekatra kara brahmabhoja diyA tathA dakSiNA meM puSkala dravya kA dAna dekara prArthanA kI ki bhUSiyoM mere putra nahIM hai ataH Apa prasanna hokara aisA upAya batalAveM ki jisase merA manoratha saphala ho ? brAhmaNoM ne khuza hokara kahA rAjA tere putra to hogA para eka bAta yAda rakhanA ki vaha 16 varSa taka uttara dizA meM na jAya yadi kabhI bhUla cUka kara uttara dizA meM calA gayA to usako isI zarIra se punarjanma lenA hogA ityAdi bhUdevoM ke AzIrvAda ko rAjA ne zirodhArya kara liyA aura una brAhmaNoM ko aura bhI bahutasA dravya dekara visarjana kiye / rAjA ke caubIsa rAniyeM thI, jisameM campAvatI rAnI ke garbha rahA jisase rAjA bar3A hI harSita huA aura brAhmaNoM ke vacana para zraddhA bhI hogaI garbha ke dina pUrNa hone se rAjA ke vahAM putra kA janma huA rAjA ne bar3e hI mahotsava kiyA aura yAcakoM ko dAna evaM sajjanoM ko sanmAna diyA aura bArahaveM dina unakA nAma 'sajjana ku~vara' rakkha diyA rAjaku~vara kA pA~ca dhAyeM se pAlana poSaNa ho rahA thA, jaba ku~vara pAMca varSa kA huA to adhyApaka ke pAsa par3hane ke liye bheja diyA aura bArahavarSa meM to vaha sarva kalA meM nipuNa bana gayA itanA hI kyoM para rAjaku~vara ne rAja kArya bhI saMbhAlane laga gayA rAjA ko brAhmaNoM kI bAta yAda thI, ataH ku~vara ko kaha diyA ki tuma sarvatra jAo AoM para eka uttara dizA meM bhUla cUka ke bhI nahIM jAnA uttara dizA meM jAne kI merI sakhta manAI hai, rAjaku~vara ne bhI pitA kI AjJA ko zirodhArya karalI aura Ananda meM rAja kArabhAra calAne lagA mutsaddI umarAva evaM janatA ku~vara ke AdhIna raha kara unakI AjJA kA acchI taraha se pAlana karane lage / eka samaya usa nagara meM kisI jainAcArya kA zubhAgamana huA aura unhoMne janatA ko ahiMsA satya zIla paropakAra Adi vividha viSayoM para upadeza diyA AcArya zrI ne manuSya janma kI durlabhatA rAjasampati kI caJcalatA kuTamba kI svArthatA aura kSaNabhaMgura zarIra kI asAratA para joradAra vyAkhyAna diyA jisako sunakara rAjakuMvara sajjanakumAra ko sUrijI kA kahanA solaha zrAnA satya pratIta huA ataH usane sUrijI ke caraNa kamaloM meM zraddhA pUrvaka jaina dharma ko svIkAra kara liyA 'yathA rAjA tathA prajA' jaba rAjakuMvara ne jaina dharma svIkAra kara liyA to umarAva mutsaddI tathA nAgarika loga kaba pIche rahane vAle the una logoM ne bhI jaina dharma svIkAra kara liyA jainadharma kA mukhya siddhAnta ahiMsA paramodharma kA hai ki binA aparAdha kisI jIva ko mAranA to kyA para takalIpha taka bhI nahIM pahu~cAnI arthAt para jIvoM ko svajIva tulya samajhanA cAhiye / rAjaku~vara ne jaina dharma svIkAra karake apane rAja meM jIva hiMsA kataI banda karavA dii| jisase brAhmaNoM ke yajJa yagAdi karma sarvatra banda ho gaye itanA hI kyoM para rAjaku~vara ne to sthAna 2 para jaina mandira mUrtiyoM ko pratiSThA karavA dI ki janatA sadaiva sevA pUjA bhakti kara apanA kalyANa karane lagI isa kAraNa ziva mandiroM kI pUjA banda sI ho gaI kaI thor3e bahuta brAhmaNa loga hI zivopAsaka rahe ve loga bhI chAne chupake ziva pUjA vagairaha karate the / rAjaku~vara ne kevala apane nagara meM hI nahIM para Asa pAsa kA pradeza arthAta pUrva pazcima aura dakSiNa dizA meM jainadharma kA kAphI pracAra kara diyA aura jIva hiMsA evaM yajJa bhI sarvatra banda karavA diye kevala eka uttara dizA meM rAjaku~vara nahIM jA sakA kAraNa, rAjA ne pahale se isa bAta kA vicAra kara rahA thA ki uttara dizA meM jAne kI mujhe manAI kyoM kI hogI hI manAI kara rakhI thii| phira bhI ku~vara 552 Jain Education international [ bhagavAn mahAvIra kI paramparA delibrary.org
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 eka dina sajjanaku~vara ne sunA ki uttara dizA meM brAhmaNoM ne eka yajJa karanA prArambha kiyA hai ataH use Azcarya ke sAtha bar3A hI duHkha huA ki darabAra ne mujhe to uttara dizA meM jAne kI manAI kara rakhI hai aura brAhmaNa loga ghora hiMsA rUpa vahAM yajJa prArambha kiyA hai yaha kaisA anyAya yaha kaisA atyAcAra, mere manAI karane para bhI brAhmaNoM ne gaidra hiMsAmaya yajJa zurU kara diyA ! basa ! rAjaku~vara se rahA nahIM gayA apane bahattara umarAvoM ko sAtha lekara uttara dizA meM calA gayA jahAM ki yajJa ho rahA thA sUryakuNDa ke pAsa jAkara gajaku~vara kyA dekhatA hai ki eka ora yajJamaNDapa aura agnikuNDa banA huA hai dUsarI ora bahuta se pazu ekatra kiye hue dIna svara se rUdana evaM pukAreM kara rahe haiM taba tIsarI tarapha bar3e-bar3e jaTAdhArI gale meM janeU aura rudrAkSa kI mAlA par3I huI kapAla para tilaka lage hue RSi evaM brAhmaNa vedadhvanI kA uccAraNa kara rahe the isa prakAra dRzya dekha sajana ko bar3A hI gussA AyA aura usane apane umarAvoM ko hukma diyA ki yajJa maNDapa ukher3a do agnikuNDa ko naSTa karado pazuoM ko chor3ado aura yajJa sAmagrI chIna lo arthAt yajJa vidhvaMza kara ddaalo| basa, phira to derI hI kyA thI una logoM ne saba yajJa ko dhvaMza kara diyA / jisako dekha una brahma maharSiyoM ko bar3A bhArI duHkha huA unhoMne gusse meM Akara unako aisA zrApa diyA ki bahutara umarAvoM ke sAtha rAjaku~vara jar3a pASaNa kI taraha acetana ho gye| isa bAta kI khabara nagara meM huI to rAjA aura kaI nAgarika loga calakara uttara dizA meM Aye ki jahAM yajJa vidhvaMza kiyA thA aura rAjakuvarAdi saba jar3a pASaNavata hue par3e the unako dekha rAjA ko itanA duHkha huA ki vaha duHkha ke mAre vahIM mara gayA unakI solaha rAniyAM to gajA ke sAtha satiyeM hokara jala gaI aura zeSa ATha rAniyAM jAkara brAhmaNoM kA zaraNa liyA / isa vItikAra ko AsapAsa ke rAjAoM ne sunA ki khaMDelA nagara kA rAjA to mara gayA hai aura ku~vara evaM umarAva jar3apASANa sadRza huye par3A hai ataH unhoMne senA sahita Akara rAja ko apane prAdhIna meM kara liyA bAta bhI ThIka hai ki binA rAjA ke rAja ko kauna chor3atA hai| idhara rAjaku~vara sAjana kI patnI ( ku~vara rAnI ) vagairaha ne sunA kI bahottara umarAvoM ke sAtha rAja ku~bara jar3a pASANavat acetana ho gayA hai to unako bahuta duHkha huA vaha bhI bahottara umarAoM kI auratoM ko lekara uttara dizA meM AI aura saboM ne apane patiyoM kI hAlata dekha rone evaM Akranda karane lagIM para aba ronA se kyA hone vAlA thA ve saba cala kara bhUrSiyoM ke pAsa gaI aura unase prArthanA karane lagI ki Apa inake aparAdha kI kSamA kara ina sabako sacetana karAve ityAdi / isa para brAhmaNoM ne kahA ki yadi Apa ko yaha kArya karanA hI hai to yaha pAsa meM guphA hai vahA~ jAkara ziva pArvatI kI ArAdhanA karo brAhmaNoM ne eka aSTAkSarI maMtra bhI de diyA thA ki tuma saba isamaMtra kA jApa karo / basa dukhI manuSya kyA nahIM kara sakatA hai ku~varAnI vagairaha saba guphA meM jAkara tapasyA ke sAtha usa maMtra kA jApa kiyA ki kitane dinoM ke bAda sAkSAt ziva-pArvatI Aye unako dekha kara una 73 aurateM jAkara pArvatI ke pairoM meM gira gaI taba pArvatI ne unako AzIrvAda ke sAtha kahA ki tuma dhana dhAnaputra aura pati se sukhI raho tumhArA suhAga kuzala aura pati ciraMjIvI ho isa para una auratoM ne kahA mAtA Apa baradAna to diyA hai para hamAre pati to saba jar3a pASANavat acetana par3e haiM phira hamArA zobhAgya kaise rahegA isa para pArvatI ne jAkara zivajI ko kahA ki Apa ina saba ko sacetana karo kAraNa maiMne inako varadAna de diyA hai vaha anyathA ho nahIM sakatA hai ataH pArvatI ke atyAha se zivajI ne una saba ko sacetana kara diye aura ve saba Akara zivajI ke cAroM ora khar3e mahezvarI jAti kI utpatti ] www.j553y.org Jain Educa te
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 115-157 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hogaye / pAsa meM pArvatIjI bhI khar3I thI usakA rUpa yovana lAvaNya Adi sauMdarya dekha kara gaja ku~vara sajjana kA citta caJcala aura vikAra sahita ho gayA jisa ceSTA ko dekha pArvatI ne use zrApa de diyA ki are maMgatA jA mAMga khA / basa ! phira to derI hI kyA thI rAja kuvara sajjana maMgatA bana gayA jisako 'jAgA' kahate haiM usameM eka mizrIlAla kAyatha thA usako kotavAla banA diyA jaba bahottara umarAva hAtha jor3a kara bole he dayAlu hamAre lie kyA hukma hai zivajI ne kahA ki tumhArA rAja to dUsare rAjA ne chIna liyA hai aba tuma vaizya pada ko dhAraNa kara ke talavAra kI kalama banAlo bhAlA kI daMDI aura DhAla ke tarAjU ke pAlane banA kara vyApAra kro| isa bIca meM hI brAhmaNa bola uThe ki bholA zambhU ! yaha to Apane ThIka kiyA parantu ina nAstikoM ne hamArI sAmagrI dhvaMza kara hamako bar3A bhArI nukazAna pahu~cAyA hai isake liye Apane kyA phaisalA diyA hai kahIM hama brAhmaNa mAre nahIM jAveM kyoMki sAmagrI ke abhAva se hamArA yajJa samApta kaise hoMge ? zivajI ne kahA ki abhI to inake pAsa kucha hai nahIM kAraNa inakA rAja mAla vagairaha to saba dUsare rAjA ne chIna liyA hai ataH yaha Apako kyA de sakeM / parantu inakA aura tumhArA aisA sambandha kara diyA jAtA hai ki ina logoM ke gharoM meM putra janma yA vivAha zAdI aura mRtyu vagairaha kA prasaMga hogA taba zakti ke anusAra tumako kucha na kucha diyA kareMge zivajI ne dIrgha dRSTi se brAhmaNoM kA sadaiva ke liye nirvAhA kara diyA aura ve umarAva sadaiva ke lie brAhmaNoM ke karajadAra bana gaye khaira ! zivajI kA phaisalA donoM pakSa vAloM ne maMjUra kara liyA bAda ziva pArvatI apane sthAna para cale gye| jaba ve bahottara umarAva cha brAhmaNoM ke pAsa gaye to una brAhmaNoM ne bAraha bAraha umarAvoM ko apanera yajamAna banA liye ina para hI brAhmaNoM kI AjIvikA arthAt brAhmaNoM kI eka nAgIrI bana gaI / aba rahA rAjaku~vara sajjana isake liye pArvatIjI kA zrApa thA vaha jAgA ke nAma se 72 umarAvoM kI vaMzAvaliyoM likha kara apanI AjIvikA karane lagA ityAdi mahezvarI jAti kA utpatti batalAI hai / inake alAvA zrIyukta zivakaraNajI rAmaratanajI daraka ( mahezvarI ) muDavA vAlA ne 'itihAsa kandrama mahezvarI kula darpaNa" nAma kI eka pustaka mudrita karavAI hai usameM bhI mahezvarI jAti kI utpatti prAyaH uparokta vahI bhAToM ( jAgA ) ke matAnusAra hI likhI hai aura ye donoM kathAoM prAyaH milatI julatI hI haiM isase pAyA jAtA hai ki daraka mahAzaya ne kisI jAgA ke kathA ko nakala hI apanI kitAba meM utAra lI haiM vizeSatA meM daraka mahAzaya ne una 72 umarAvoM se mahezvarI kI jAtiyeM banI jisake nAma eka kavitA meM diyA hai jisako bhI maiM yahA~ darja kara detA huuN| mahezvarI jAti ke 72 nAma hai-sonI aura somaNI? jAkheDyA3 sauDhANI // durakaTa5 nyAti6 heDA7 karavA8 kAkANI9 mAlu10 sArar3A, kahAlyA12 gilaDa 3 jAjU14 || bAhetI 5 vidAdA 6 vihANI 17 vjaajuu|| kalaMtrI19 kAsaDa20 kacaulyA21 kAhalANI22 jhavara23 kAvarA24 DADA25 DAgA26 gaDhANI2 rAhI28 viDalA29 daraka30 nausaNIvAla 31 rAje // ajamerA32 bhaMDArI33 chaparavAla34 khoje // bhaTaDA35 bhUtaDA36 baMga37 aTTala 38 idANI39 / / bhUrADyA40 bhanzAlI41 lar3hA42 mAla pANI42 sikacI44 lAhauTI45 gadaiyA46 gagurANI47 / / khaTakhar3A48 lakhauTayA49 pAsavA5. cecANI51 muNadhaNyA52 mudar3A53 caukhar3A5: caMDaka : rAje // vala davA 6 bAladI:7 buba58 bAMgaDA59 554 Jain Educ n ternational For Private & Personal use only [ bhagavAna mahAvIra kI paramparA Nagarnelibrary.org
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 maMDovarA60 totalA AgIvAla 62 zrAgasaur3a63 // pratANI64 nAhUdara65 navala66 pacauDA67 // tApaDiyA68 miNIyAra69 dhUna70 dhUpar3a 1 modANI72 / / sAhA daraka zivakaraNa bahutara vakhyAti // isa prakAra mahezvarI jAti kI utpatti tathA unakI 72 jAtiyoM kI utpatti likhI hai tathA inakI zAkhA pratizAkhA rUpa 800 jAtiyoM ke nAma bhI prastuta grantha meM likhA hai / isa jAti kI utpatti kA samaya spaSTa rUpase to nahoM likhA haiM para lekhaka ke bhAvoM se rAjAvikrama ke Asa pAsa ke samaya kA anumAna kiyA jA sakatA hai para isa samaya ke liye vizvAsanIya pramANa nahIM diyA hai tathApi mahAzaya daraka jI kA parizrama prastuta kahA jA sakatA hai ki Apane bar3e hI parizrama evaM zodha khoja se isa grantha ko taiyAra kiyA haiM yadi aitihAsika dRSTi se kucha adhika zodha khoja kI jAtI to grantha kA mahatva aura bhI bar3ha jaataa| mahAzaya darakajI ko vahI bhaToM evaM jAgoM se jitanI sAmagrI prApta huI vaha saMgraha kara ke pustaka ke rUpa meM chapA dI haiM para isameM truTiyeM bahuta rahI hai jaise ki 1-mahezvarI jAti kA utpatti sthAna khaMDelA nagara batalAyA hai yaha vicAraNIya hai kyoMki khaMDelA nagara aura mahezvarI jAti kA koI sambandha nahIM hai khaMDelA nagara se khaMDelavAla jAti kI utpatti huI hai jisako hama Upara likha Aye haiM taba mahezvarIjAti kI utpattimaheSmati nagarI jo pAtI prAnta meM hai jisakA apara nAma mahezvarI nagarI bhI thA vahAM se mahezvarI jAti kI utpatti huI hai dUsarA isa jAti kA utpatti samaya vikrama saMvata ke Asa pAsa likhanA bhI galata hai kAraNa mahezvarI jAti ko utpatti zrAdyazaMkarAcArya ke samaya meM huI hai isake pUrva koI bhI pramANa nahIM milatA hai jaina paTTAvaliyoM meM ullekha milatA hai ki vikrama kI AThavIM zatAbdI ke anta aura nauvIM zatAbdI ke prArambha meM mahezvarI nagarI ke rAjA prajA evaM rAjakumArAdi ko AcArya zrI kakasUrijI ne pratibodha dekara jainadharma kI dIkSA dI thI bAda meM vahAM zaMkarAcArya kA AnA huA aura una logoM ko bhautika camatkAra dikhAkara punaH apane dharma meM dIkSita kara liye the jaba isa bAta kA patA AcArya kakkasUri ko milA to ve bhI punaH mahezvarI nagarI meM padhAra kara gajakuvAra tathA bahuta se logoM ko puna jaina banA liye the isa samaya ke bAda bhI mahezvariyoM ke andara se mAlu DAgA sonI luniyoM vagairaha jAtiyoM ko pratibodha dekA jainadharma meM dIkSita kiye the| kaI mahezvarI bhAI yaha bhI kaha uThate haiM ki copar3A naulakhAdi osavAloM ko mahezvarI banA liye the jinhoM kI jAti maMtrI khlaaii| para yaha bAta bilkula kalpita hai kAraNa rAjapUtoM se jainAcAryoM ne copar3A nolakhA banAye the jisake pUrva bhI mahezvariyoM meM mantrI jAti kA honA pAyA jAtA hai jaina paTTAvaliyAdi kisI aitihAsika prantha meM aisA ullekha nahIM milatA hai ki koI eka bhI osavAla jainadharma ko chor3a kara mahezvarI bana gayA ho dUsare osavAloM kA Asana U~cA thA ki usako chor3akara mahezvarI bana jAnA yaha bilkula asaMbhava bAta hai tIsare osavAloM ke bajAya mahezvarI jAti meM aisI koI vizeSatA bhI nahIM thii| hAM, kaI osavAla rAja prasaMga se ziva vraSNu dharma pAlane laga gaye the para ve bhI apanI osavAla jAti kA gaurava to vaisA hI rakhate haiM ki jaise jaina osavAla rakhate haiM tathA ziva braSNu dharma pAlane vAle prosavAloM kA jaina osavAloM ke sAtha tathA jainamandiroM ke sAtha sambandha bhI vahI rahA jo zurU se thA ve dharmAntara hone para bhI apanA beTI vyavahAra osavAloM ke sAtha karate the na ki mahezvariyoM ke sAtha / unake gharoM meM janma vivAha aura maraNa sambandhI kriyAe~ jaina dharmAnusAra jaina mandiroM meM jAkara hI karate haiM tAtparya yaha hai ki ve rAjA ke dIvAna mahezvarI jAti kI utpatti ] Jain Educa www.jaintay.org
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 515-557 guDAnagara meM eka AryagotrI lunAzAha nAma kA osavAla rahatA thA usI nagara meM eka mahezvarI thA aura usake ekaputrI thI pUrvabhava ke saMskAroM kI preraNA se lunAzAha ne usa mahezvarI kanyAke sAtha vivAha kara liyA isa para osavAla jAti ne lunAzAha ke sAtha apanA vyavahAra tor3a diyA bAdaeka sAraMgazAha osavAla saMgha lekara tIrtha yAtrA ko jAtA huA guDAnagara meM vizrAma liyA lunAzAha ne guDAnagara ke bAhAra eka vApi (vAvar3I) bandhAI thI jisameM usane lAkhoM rupaye lagAye the / saMghapati ko puccha tAccha karane se mAluma huA ki janopayogI kArya karane vAlA lunAzAha nAmakA eka zreSTivarya yahA~ vasatA hai saMghapati ne lunAzAha ko bulAkara milA lunAzAha ne saMgha ko bhojana kI prArthanA kI aura saMghapati ne maMjura kara lI para jaba saMghapati bhojana karane ko beThA to lunAzAha ko sAtha bhojana karane ko khaa| isa para lunAzAha ne kahA maiM Apa ke sAtha bhojana nahIM kara sakatA hU~ kAraNa maiMne mahezvarI kI kanyA ke sAtha zAdI kI hai ataH nyAta vAloM ne merA vyavahAra bandha kara rakhA hai / saMghapati ne socA kI bar3I jalama kI bAta hai ki eka sadAcArI sAmAna vyavahAra vAle mahezvarI kI kanyA ke sAtha sAdI karane se kyA anartha ho gayA ? saMghapati ne jAti vAloM ko bulA kara bar3A hI upAlamba diyA aura apanI putrI lunAzAha ko paraNA kara unakA saba vyavahAra zAmila karavA diyaa| isa udAharaNa se pAThaka samajha sakate haiM ki osavAla aura mahezvarI jAti meM kucha bhI bheda bhAva nahIM hai| kaI loga kahate haiM ki mahezvariyoM kI utpatti halakI jAtiyoM se huI hai para isake liye koI pramANa nahIM hai ataH jahA~ taka pramANa na mile vahA~ taka aisI bAtoM ko pramANika nahIM samajhI jAtI hai| mahezvarI jAti meM bhI bahuta se udAra citta vAle aise loga bhI hue haiM ki jinhoMne deza samAja hita kaI cokhe aura anokhe kAma kiye haiM vyApAra meM jaise anya jAtiyAM haiM vaise mahezvarI jAti bhI hai isa ja ti kA ayubhya bhI vyApAra se hI huA thA ---jaise anyonya jAtiyoM kA patana huA vaise mahezvarI jAti bhI apane patana se baca nahIM sakI hai pahale kI apekSA isakI saMkhyA bhI bahuta kama raha gaI hai| - mahezvarI jAti kI utpatti ] Jain Educa For Private & Personal use Only
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 157-174 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 18---prAcArya zrI kakkasUrIzvarajI mahArAja (tRtIya) nityaM jaina samAja mAna hita kRt smAryaH sadAryaH sadA / AcAryastu sa kakamari rabhavadAditya nAgAnvaye / / dIkSA svamagatA mapIha sudadhAvAcArya paTTa tathA / AsIdyaH kaThinastapazcaraNatA svAcAra yukto'spRhI / / cArya zrI kakkasUrIzvarajI mahArAja advitIya prabhAvazAlI evaM dharma pracAraka AcArya hue / 1 zrApakA janma koraMTapura nagara ke prAgvaTavaMzIya zAha lAlA ko suzIlabhUSitA dharma priya bhAryA lalitAdevI kI kukSa se huaa| zAha lAlA pahile se hI khUba dhanADhya thA para jaba lalitAdevI garbhavatI huI to zAha lAlA ke ghara meM cAroM ora se lakSmI kA itanA Aga mana huA ki lAlA eka kuberalAla hI bana gayA aura kevala yAcaka hI nahIM para janatA * bhI usako 'kuveralAlA' kahane laga gii| lalitAdevI ko garbha ke prabhAva se acche 2 dohale utpanna hone lge| una dohaloM meM paramezvara kI pajA garu mahArAja kI sevAM, sAdharmiyoM ke sAtha vAtsAlyatA dIna dukhiyoM kA uddhAra aura amarI pahar3A vagairaha ityAdi aneka prakAra ke manoratha hote the jina dohaloM ko sAha lAlA ne bar3e hI Ananda ke sAtha pUrNa kiye aura ina zubha kAryoM meM lAkhoM rupaye kharca bhI kiye| eka samaya mAtA lalitAdevI ko aisA dohalA utpanna huA ki maiM apanI sakhiyoM ke sAtha saMgha sahita charI pAlatI huI tIrtha zrI zatrujaya jAUM aura vahA~ bhagavAna AdIzvara kI pUjA kara aSTAnhi kA mahotsava evaM pUjA prabhAvanA svAmIvAtsalya Adi karUM / jaba lalitAdevI ne apane dohale kI bAta patideva ko kahI to zAha lAlA bar3e bhArI bicAra meM par3a gayA ki eka to zatrujaya dura bahuta dUsare lalitAdevI ko garbha kA AThavA~ mAsa cala rahA hai| isa hAlata meM yaha dohalA kaise pUrNa ho sake / zAha lAlA ne bahuta akla daur3AI para isakA upAya kucha bhI usakI dRSTi meM nahIM aayaa| zAha lAlA apane mitra zrISThi yazodeva ke pAsa AyA aura apane manogata bhAva kaha sunAye / maMtrI yazodeva ne bhI khUba socA para isa bAta kA to koI rAstA unako bhI nahIM milaa| ataH ve donoM cala kara guruvayaM ke pAsa Aye aura saba hAla sunaayaa| isa para guru mahArAja ne socA ki garbha kA jIva punyavAna haiM dharma bhAvanA se anumAna kiyA jA sakatA hai ki yaha garbha kA jIvana zAsana kA kArya karane vAlA hogA ataH una logoM se kahA ki tuma nagara ke bAhara zrIzatrujaya tIrtha kI racanA karavA kara lalitAdevI ke manoratha pUrNa kro| yaha bAta donoM mitroM ke dila meM jaMca gaI aura unhoMne zatrujaya tIrtha kI hUbahU racanA karavAnA nizcaya karake acche samajhadAra kArIgaroM ko bulavAyA aura saba hAla kaha kara samajhAyA aura unhoMne nagara ke bAhara dhavalagiri pahAr3a ko pasaMda kiyA evaM tatkAla hI zubha 558 For Private & Personal use Only [ zAha lAlA aura lalitAdevI Mainelibrary.org
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 557-174 dina meM kArya prArambha kara diyA / jahA~ dravya kharcane meM udAratA ho vahA~ kArya banane meM kyA dera lagatI hai / basa, thor3e hI samaya meM eka zatrujaya tIrtha taiyAra ho gyaa| idhara zAha lAlA ne apane nagara meM tathA bAhara ke grAma nagaroM meM AmaMtraNa de diyA tathA yaha eka nayA kArya hone se zrIsaMgha meM bahuta utsAha phaila gyaa| cAroM ora se zrIsaMgha khUba gaharI tAdAda meM Ane lagA jisakA svAgata zAha ne acchI taraha se kiyaa| zubha dina aSTAnhi kA mahotsava prArambha huaa| mAtA lalinAdevI ne apanI sakhiyoM ke sAtha paidala cala kara dhabala parvata para jAkara bhagavAn AdIzvara ke darzana pUjana kiyA aura jyoM-jyoM sAdharmI bhAiyoM ko dekhA tyoM-tyoM usake dila evaM garbha ke jIva ko bar3A bhArI Ananda huaa| zrI saMgha ne ATha dina bar3I hI dhAmadhUma pUrvaka aThAI mahotsava mnaayaa| zAha lAlA ne ATha dina svAmI vAtsalya pUjA prabhAvanA kii| saMgha ko paharAmanI dekara visarjana kiyaa| isa mahotsava meM zAha lAlA ne tIna lakSya dravya vyaya kara samyaktva guNa ko bddh'aayaa| yaha saba garbha meM Aye huye punyazAlI jIva kI punyavAnI kA hI prabhAva thaa| isI prakAra eka bAra mAtA subaha pratikramaNa kara rahI thI to usameM 'tiyaloe caiya vande' sUtra AyA to ApakI bhAvanA huI ki maiM tInoM lokoM ke caityoM ko vandana kruu| yaha bAta zAI lAlA ko sunAI to usane bar3I khuzI ke sAtha tIna loka kI racanA karavA kara lalitAdevI kA manoratha pUrNa kiyA / isa prakAra zubha dohalA aura manorathoM ko saphala banAtI huI mAtA ne zubha rAtri meM putra ko janma diyA / yaha zubha samAcAra sunate hI zAhalAlA ke ghara meM hI nahIM para nagara bhara meM harSanAda hone laga gyaa| sajanoM ko sanmAna, yAcakoM ko dAna aura jinamandiroM meM aSTAnhika mahotsavAdi karavAkezAha lAlA ne khUba harSa mnaayaa| kramazaH navajAta putra kA nAma 'tribhuvanapAla' rakhakhA / vAstava meM tribhuvanapAla tribhuvanapAla hI thA / inakI bAlakrIDA honahAra kI bhAMti anukaraNIya thI / mAtA pitA ne tribhuvana ke pAlana poSaNa aura zarIra svAsthya ke liye acchA prabandha kara rakhA thaa| mAtA pitA dharmajJa hote haiM taba unake bAlabaccoM ke dhArmika saMskAra svabhAvika sudRr3ha bana jAte haiM / tribhuvana kI umra 8 varSa kI huI to vidyAdhyana ke liye pAThazAlA meM praviSTa huye / pUrva janma kI jJAnArAdhanA ke kAraNa ApakI buddhi itanI kuzAgra thI ki Apa svalpa samaya meM vyavahA. rika rAjanaitika evaM dhArmika jJAna sampAdana karane meM AzAtIta saphalatA prApta karalI / idhara zAha lAlA kI kArya kuzalatA evaM buddhimattAdi guNoM se mugdha bana vahAM ke rAjAbhIma ne dIvAna pada se bhUSita kara diyA / kyoM na ho jinake ghara meM punyazAlI putra avatIrNa huA phira kamI hI kisa bAta kI thii| zAhalAlA itanA udAra dila vAlA thA ki apane svadharmI to kyA para nagara evaM dezavAsI kisI bhAI kA bhI duHkha usase dekhA nahIM jAtA thaa| kisI bhI prakAra kI sahAyatA se ve unako sukhI banAne kI koziza kiyA karate the| zAha lAlA ne apane dharmajJa jIvana meM kaI bAra tIrthoM ke saMgha nikAla kara Apa sakuTumba tathA anya hajAroM lAkhoM bhAiyoM ko tIrtha yAtrA karavA kara puSkala punya saMcaya kiyaa| zAha lAlA ne jainadharma kI unnati karane meM bhI koI bAta uThA nahIM rakkhI thI sAdhu sAdhviyoM kA to vaha pUrNa bhakta hI banA rahatA thA / ThIka hai manuSya ko sadaiva satkArya karate rahanA cAhiye na jAne kisa samaya mahAtmA kA AzIrvAda mila jAtA hai para zAha lAlA jo karatA vaha kevala paramArtha kI buddhi se hI karatA thA / kAraNa, usake pAsa saba dain Edu-mAtA ke manoratha-- ] www.jainelibraly.org
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 157-174 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sAdhana sAmagrI vidyamAna the| jaisA lAlA thA vaise hI lalitA thI aura tribhuvana to ina donoM se bhI kucha aura bhI vizeSatA rakhatA thaa| kahA bhI hai ki --'pUrvakarmAnusAreNa jAyate jJanminAM hi dhIH' eka samaya zAha lAlA arddha nidrA meM kyA dekhatA hai ki Apa saMgrAma meM gaye aura Apane apanI vIratA se solaha subhaToM ke sivAya saba ko parAjita kara diyA bAda Apa svayaM yakAyaka hatAza ho bhUmi para gira par3e ityAdi / jaba Apa jAgRta huye to Azcarya huA ki Aja mujhe yaha kyA svapna AyA / yadi koI isa viSaya ke jJAtA hoM to pUMcha kara nirNaya kruu| bhAgyodaya AcArya yakSadevasUri bhU bhramaNa karate huye koraMTapura nagara kI ora padhAra rahe the yaha samAcAra milate hI zAha lAlAdi zrIsaMgha ne sUrijI mahArAja kA sundara satkAra kara nagara praveza karavAyA ! sUrijI ne bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kara maMgalAcaraNa ke pazcAt sAragarbhita dezanA dI bAda sabhA visarjana huii| maMtrI lAlA samaya pAkara sUrijI ke pAsa gayA aura bandana kara apane svapna ke liye puuchaa| isa para sarijI ne kahA bhakta aba terI umra kevala solaha varSoM kI rahI hai ataH tumheM AtmakalyANa meM laga jAnA cAhiye / bhakta lAlA ne kahA pUjyavara ! AtmakalyANa to Apa jaise mahAtmA hI kara sakate haiM mere sira para to aneka kArya kI jummevArI hai jaise eka tarapha kuTumba kA pAlana poSaNa dUsarI ora gajakArya tIsare tribhuvana abhI bAlaka hai| isakI zAdI bhI karanI hai / mujhe ghaMTA bhara kI bhI phurasata nahIM milatI hai phira maiM kaise AtmakalyANa kara sakU ? hA~ merI icchA isa ora sadaiva banI rahatI hai zAsana kA kArya para merI rUcI hai dravya kharca karane meM maiM AgA pIchA nahIM dekhatA hU~ para nirvRtti ke liye mujhe samaya nahIM milatA hai ityAdi / sUrijI ne kahA lAlA ! zAsana ke hita dravya vyaya karanA bhaviSya meM kalyANakArI avazya hai para yaha pravRti mArga hai isake sAtha nirvRti mArga kA bhI Agadhana karanA cAhiye / kyoMki zubha pravRti se zubha kamoM kA saMcaya hotA hai aura unako bhI bhoganA par3atA hai taba nivRti se karmoM kI nirjarA hotI hai lAlA! saMsAra to eka prakAra kI moha jAla hai na to sAtha meM kuTumba cala sakegA na rAja kAja hI cala sakegA aura na putra hI sAtha calane vAlA hai / bhalA sociye Aja zarIra meM vyAdhi yA mRtyu A jAya to pUrvokta kArya kauna karegA ? basa tuma yahI samajha lo ki Aja meM mara gayA hU~ phira to tumhAre pIche koI bhI kAma nahIM rhegaa| sUrijI kA kahanA lAlA kI samajha meM A gayA ki bAta saccI hai Aja maiM mara jAUM to mere pIche kAma kauna karegA ? ataH pIche kAma kI phikra karanA vyartha hai / parantu merA eka putra hai isakI zAdI to apane hAtha se kara duuN| isa vicAra se sUrijI se aje kI para isake lie sUrijI kyA kaha sakate the / sUrijI kA pharja to upadeza dene kA thA vaha de diyaa| __zAha lAlA sakuTumba sUrijI kA hamezA vyAkhyAna sunA karatA thA / ApakA putra tribhuvanapAla to vizeSa sUrijI kI sevA meM hI rahatA thaa| eka dina sUrijI kA vyAkhyAna brahmacarya ke mahatva ke viSaya meM ho rahA thA / Apane pharamAyA ki saba vratoM meM bahmacaryA gajA hai| itanA hI kyoM para zarIra meM jitane dhAtu padArtha haiM una meM bhI vIrya hI rAjA hai / jisa jIva ne AjIvana brahma vayye vrata kA akhaMDa rUpa se pAlana kiyA hai / unakI jabAna siddha ho jAtI hai / yaMtra maMtra rasAyana vagairaha brahmacarya se hI siddha hotA hai| hADa meM tAkata, hRdaya meM himmata, magaja meM budvi khUna kA vikAza vIrya se hI hotA hai| ataH manuSya mAtra kA dharma hai ki ve sampUrNa brahmacarya vrata kA pAlana kreN| . [ sUrijI kA lAlA ko upadeza--rary.org 560
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 557-174 isa para eka brAhmaNa ne savAla kiyA ki guru mahArAja ! ApakA kahanA to satya hai ki brahmacarya vrata kA pAlana karanA cAhiye para zAstroM meM aisA bhI to kahA hai: __"aputrasya gatirnAsti svarge naiva ca naiva ca" arthAt jahAM taka putrotpatti na ho vahAM taka usakI svarga meM gati nahIM hotI hai / ataH gati kI icchA vAle ko zAdI kara putrotpatti avazya karanI cAhiye phira bAda meM vaha brahmacarya vrata pAlana kara sakatA hai / sUrijI ne kahA bhUrSi ! brahmacaryya vrata do prakAra se pAlana kara sakate haiM eka sAdhu dharma se dUsarA gRhastha dharma se / isameM sAdhu dharma meM to sarvathA nauvAr3a vizuddha brahmacaryyavrata pAlana karanA cAhiye jaise 1-jisa sthAna meM strI napuMsaka pazu Adi rahate hoM vahA~ brahmacArI ko nahIM rahanA cAhiye / sAkSAt strI to kyA para strI kA citra ho vahAM bhI nahIM Thahare / kAraNa yaha bAteM brahmacarya vrata meM bAdhA DAlane vAlI haiN| jaise jisa makAna meM maMjIrI rahatI ho vahAM mUSaka ThaharegA to kabhI usakA vinAza hI hogaa| 9-brahmacArI ko hAsyarasa zRgArarasa kAmarasAdi vikAra utpanna karane vAlI kayA nahIM karanI cAhiye / jaise nIMbU kA nAma lene para muMha meM pAnI chUTa hI jAtA hai / 3 - jahAM strI baiThI ho vahAM do ghar3I taka puruSa ko nahIM baiThanA cAhiye / kAraNa, usa sthAna ke paramANu aise vikArI ho jAte haiM ki brahmacarya kA bhaMga kara DAlate haiM / jaise jisa jamIna para Aga lagAI hai vahAM se Aga ko haTA kara tatkAla hI ThasA huA ghRta rakhadeM to vaha binA pighale nahIM rahegA 4-striyoM ke aMgopAMga evaM mu~ha stana nayana nAsikAdi indriyoM ko sarAga se nahIM dekhatA jaise A~khoM kA zroparezana karAyA huA sUrya kI ora dekhegA to usako bar3A bhArI nukasAna hogaa| 5-jahAM bhIta, tATI, kanAta ke antara meM strI puruSoM ke viSaya vacana ho rahA hai usako sunane kI bhI manAI hai / jaise AkAza meM ghana garjanA hone se mayUra bolane laga jAte haiN| 6-pUrva saMvana kiye huye kAma vikAra ko kabhI yAda nahIM karanA / kAraNa, jaise eka bur3hiyA ke yahAM do yuvaka musAphira Thahare the| jaba ve musAphara calane lage to bur3hiyA ne aMdhere meM hI chAcha bilo kara unako de dI / vaha chAcha pIkara ve disAvara ko ravAnA ho gaye / bAda kucha varSoM ke ve phira lauTa kara Aye aura usI bur3hiyA ke yahA~ tthhre| bur3hiyA ne unako pahacAna kara kahA 'are beTA kyA tuma jIte Aye ho' / yuvakoM ne pUchA kyoM ? buDhiyA ne kahA usa dina aMdhere meM asAvadhAnI se dahI ke sAtha sApa biloyA gayA thA aura vaha viSamizrita chA ra tumako dI thI evaM pilAi thii| yaha bAta sunate hI una donoM ke prANa pakherU ur3a gaye / isI prakAra pichale bhoga vilAsa ko yAda karate hI manuSya viSaya vikAra vyApta ho jAtA hai| ___--brahmacArI ko hamezA sarasa AhAra jo bala vIrya vikAra kI vRddhi karane vAlA ho, nahIM karanA cAhiye / yadi karegA to usakA brahma vayaM vrata sukha pUrvaka nahIM pala skegaa| jaise sannipAta ke roga vAle ko dUdha zakakara pilA dene se ulaTo roga kI vRddhi hogii| 8-rUkSa bhojana bhI pramANa se adhika na kare / karegA to jaise sera ko hAMDI meM savA sera canA pakAne meM hAMDI phaTa jAtI hai, vahI hAla brahmacArya vrata kA hogaa| 9-- brahmacArI ko zauka moja ke liye nahAnA dhonA zRMgAra zobhA karanA vagairaha ko zakhta manAI haiN| kyoM ka dArU kI dukAna meM agni kI satAvAlA sAmAna rakhane se kabhI na kabhI dukAna meM Aga laga hI jAtI brahmacaryavrata kA mahattva ] 561
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 157 - 174 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hai / ityAdi sampUrNa brahmacarya pAlana karane vAloM ke yaha niyama hai aura jo loga svecchA vrata pAlane vAle hote haiM ve gRhasthA vAsa meM rahate hue bhI AjIvana brahmacaryavrata kA pAlana kara sakate haiM jaise vijayaseTha aura vijaya seThAnI hue haiM taba kaI loga sadArA saMtoSa arthAt maryAdA se brahmacarya vrata kA pAlana karate haiM / aba Apa apane prazna kA uttara bhI suna lIjiye ki jaise 'aputrasyagatirnAsti' ? yaha kisI pakSa manuSya kA kathana hai parantu dekhiye Apa mahAtmA manu ne apane dharmazAstra manusmRti meM yaha bhI kahA hai ki:anekAni sahasrANI kumArI brahmacAriNAm / divaM gatAni viprANAmakRtvA kulasantatim // isameM spaSTa batalAyA hai ki anekoM ne kumArAvasthA se hI brahmacarya vrata kA sampUrNa pAlana kara svarga ko prApta kiyA hai / inake alAvA bhI kaI pramANa milate haiM jo brahmacarya se mokSa prApta hue haiM / brAhmaNa deva ! dUsare vrata pAlana karane sahaja haiM para yaha duskara vrata pAlana karanA bar3A bhArI kaThina hai Upara jo nava vADe batalAI haiM jisameM strI jAti kA paricaya taka karanA manA kiyA hai aura dUsaroM ke liye to kyA para khuda mAtA evaM bahina ke sAtha bhI ekAnta meM nahIM ThaharanA cAhiye jaise kahA hai ki:mAtra svastra duhitrA vA na viviktaa''snobhvet| balavAnindriya grAmo vidvAMsamapi karSati || mahAtmAoM ne to yahAM taka bhI pharamAyA hai ki maithuna kevala strI puruSa saMyoga ko hI nahIM kahate haiM para manasA vikAra mAtra ko bhI maithuna hI kahate haiM / brahmacaryaM sadA rakSed aSTadhA rakSaNaM pRthak / smaraNaM kIrttinaM keliH prakSeNaM guhyabhASaNam // saMkalpo'dhyavasAyazca kriyAnivRttiM reva ca / etanmaithunamaSTAMgaM pravadanti manoSiNAH // brAhmaNa deva ne kahA pUjyavara ! ApakA kahanA satya hai para kisI 2 zAstra meM to yahAM taka bhI likhA hai ki tapake tapane vAle sanyAsI mahAtmAoM ne kaI rAjAoM kI rAniyoM ko RtudAna diyA thaa| taba kyA paropakAra ke liye sAdhutroM ko isa bAta kI chUTa dI hai / sUrijI ne pharamAyA ki yaha kisI vyabhicArI ne apane aiba chipAne ke liye paropakAra kI oTa meM kukarma kiyA hogA | dekhiye zAstra to spaSTa kaha rahA hai ki:yastu pravArjito bhUtvA punaH seveta methunam / SaSTivarSasahasrANi viSThAyAM jAyate kRmi // 1 ityAdi sUrijI ne brahmacarya kA isa kadara mahatva batalAyA usakA bhUSi para itanA prabhAva huA ki usI ne bharI sabhA ke bIca khar3A hokara pratijJA pUrvaka brahmacarya vrata dhAraNa kara liyA / usa sabhA meM zAha lAlA kA putra tribhuvanapAla bhI baiThA thA usane bhI isa prakAra brahmacarthya ke mahatva ko sunA jisakI umra karIba 16 varSa kI thI para pUrva janma kA kSayopazama isa prakAra kA thA ki usane apane dila meM nizcaya kara liyA ki maiM AjIvana akhaMDa brahmacarya vrata pAlana karUMgA / tribhuvana ne apane mana meM to dRr3ha pratijJA kara lI para lajjA ke mAre usa sabhA meM bola nahIM sakA / jaba sabhA visa rjana huI to tribhuvana ne apane manakI bAta sUrijI se kaha sunaaii| sUrijI ne kahA, tribhuvana ! terA vicAra to uttama hai para kuTumba vAle tumako sukha rahane nahIM deMge vaha terI zAdI kI bAteM kara rahe haiM / tribhuvana ne kahA pUjyavara ! jaba maiM dRr3hatA pUrva pratijJA kara cukA hU~ to mujhe DigAne vAlA hai kauna ? sUrijI ne kahA, bahuta acchI bAta hai yaha vrata tere kalyANa kA kAraNa hai / tribhuvana sUrijI ko vaMdana kara apane makAna para calA gayA ! 562 [ brahmacaryavrata kA mahatva
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkara kA jIvana | [ osavAla saMvat 557-174 idhara to zAha lAlA Atma kalyANa kI dhuna meM nirvRti kA upAya soca rahA thA ki tribhuvana kI zAdI kara Atma kalyANa karUM udhara tribhuvanapAla brahmacarya vrata pAlana kI pratijJA para DaTA huA thA / halAlA aura lalitAdevI Apasa meM bAteM kara rahe the ki tribhuvana kI zAdI jaldI se karake apane ko Atma kalyANa karane laga jAnA cAhiye / tribhuvanapAla bIca meM hI bola uThA ki kyoM pitAjI ! Apa to apanA kalyANa karane ko taiyAra hue ho aura yaha saMsAra rUpI varamAlA mere gale meM DAlanA cAhate ho ? yadi Apa mujhe apanA dhyAna putra samajhate ho taba to Atma kalyANa meM mujhe bhI zAmila rakhiye ki mere para ApakA Dabala upakAra ho jAya / maiM isa bAta ko sacce dila se cAhatA hU~ / zAha lAla ne kahA putra ! apane ghara meM itanA dhana hai tuma zAdI kara isako satkArya meM lagA kara punyopArjana karo | pitAjI ! jaba Apa isa dhana ko asAra samajha kara arthAt inakA tyAga kara apane kalyANa kI bhAvanA rakhate ho to yaha dravya merA kalyANa kaise kara sakegA ? hA~, maiM isa dravya meM phaMsa jAU~ to isase merA akalyANa jarUra hogA / Apa to mujhe sAtha lekara sabakA kalyANa kIjiye ityAdi bApa beToM kA Apasa meM bahuta kucha saMvAda huaa| jisako suna kara lalitAdevI to bar3I bhArI udAsa ho gaI kyA mere ghara kA nAma nizAna taka bhI nahIM rahegA ? khira isa bAta kA jhagar3A sUrijI ke pAsa AyA aura sUrijI ne una sabako isa qadara samajhAyA ki ve saba ke saba dIkSA lekara AtmakalyANa karane ke liye taiyAra gaye / apane ghara meM jo apAra dravya thA usako sAta kSetra meM lagA diyA jisako dekha kara tathA zAha kI sahAyatA se koraMTapura tathA Asa pAsa ke kaI 52 naranArI sUrijI mahArAja ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene ko taiyAra ho gaye / phira mahotsava kA to kahanA hI kyA thA / usa pradeza meM bar3I bhArI cahala-pahala maca gii| zubha dina meM sUrijI ne una mokSAmilASiyoM ko bhagavatI jaina dIkSA dekara apane ziSya banA lie / tribhuvanapAna kA nAma muni devabhadra rakha diyA / isa mahAna kAryya se jainadharma kI khUba hI unnati huI / / muni devabhadra para sUrijI kI pahile se hI pUrNa kRpA thI / jJAnAdhyayana ke liye to vRhaspati bhI ApakI sparddhA nahIM kara sakatA thaa| Apake vadana para brahmacarya kA tapa teja ajaba hI jhalaka rahA thA / tarkavitarka aura bAda vivAda meM pakI yuktiyeM itanI prabala thIM ki vAdI loga ApakA nAma sunakara ghabarA uThate the evaM dUra-dUra bhAga chUTate the ityAdi sUrijI ke zAsana meM Apa eka yogya sAdhu samajhe jAte the / eka samaya AcArya yakSadeva sUri lATa saurASTra aura kaccha meM ghUmate ghUmate sindha kI ora padhAre / Apa zrI kA zubhAgamana suna sindha bhUmi meM Ananda evaM utsAha kA samudra hI umar3a par3A / jahA~ Apa padhArate vahA~ eka yAtrA kA dhAma hI bana jAtA thA / kaI sAdhu sAdhviyoM evaM bhakta loga Apake darzanArtha AyA karate the aura bhakta loga apane 2 nagara kI ora padhArane kI prArthanA karate the / sUrijI apane ziSya maMDala ke sAtha zivanagara padhAre vahA~ kA rAva goMdA jaina dharmopAlaka hI nahIM para jaina zramaNoM kA parama bhakta thA / usane zrI saMgha ke sAtha sUrijI kA sundara svAgata kiyA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya aura tAttvika viSaya para hotA thA / sUrijI kI vRddhAvasthA ke kAraNa kabhI kabhI muni devabhadra bhI vyAkhyAna diyA karatA thA / ApakA vyAkhyAna itanA prabhAvotpAdaka thA ki sunane vAloM ko vairAgyaye binA nahIM raha sakatA thA / caturmAsa kA samaya najadIka A gayA thaa| zrI saMgha ne tribhuvanapAla kI dIkSA ] 563
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 157-174 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vinatI kI aura sUrijI ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAna kara zrIsaMgha kI vinatI ko svIkAra kara liyA / basa phira to thA hI kyA, Aja zivanagara ke saMgha meM harSa kA pAra nahIM thaa| sUri jI ke virAmane se ve vala zivanagara kI janatA meM hI nahIM para sindha prAnta meM dharma kA prabhAva itanA phailA gayA ki loga zrAtmakalyANa kI bhAvanA se evaM sUrijI kI sevA tathA vyAkhyAna sunane kI garaja se bahuta prAma nagaroM ke loga to vahA~ A Akara apanI chAvanIye taka bhI DAla dI ahA-hA usa jamAnA meM janatA kI bhAvanA AtmakalyANa kI ora kahA~ taka bar3hI huI thI ve loga saMsAra meM rahate hue bhI kisa prakAra apanA kalyANa karanA cAhite the sindha pradeza meM mukhyatayA upakezaganchAcAryoM kA hI prabhutva thA jisameM yakSadeva sUri kA nAma to aura bhI mazahUra thA kAraNa isa prAnta meM saba se pahalA yakSadevasUri ne hI dharma kI nIva DAlI thI khaira sUrIzvarajI ke caturmAsa virAjane se dharma kA bahuta lAbha huaa| kaI 48 naranArI dIkSA lene ko taiyAra ho gaye / eka samaya rAva goMdA ne sUrijI se arja kI ki prabho ! ApakI vRddhAvasthA hotI calI jA rahI hai ataH kisI yogya muni ko sUri maMtra dekara apane paTTa para sthApana kara dIjiye aura yaha zubha kArya yahIM para ho ki isakA mahotsava kara hama loga kRtArtha bneN| sUrijI ne kahA ThIka pUrva jamAne meM AcArya yakSadeva sUri ne isI nagara meM rAjaku~vAra kakka ko dIkSA dekara sUri pada para sthApana kiyA thaa| yadi Apako aisI hI bhAvanA hai to maiM bhI vicAra kruuNgaa| rAvajI evaM sakala zrIsaMgha ko vizvAsa ho gayA ki hamArA manoratha avazya saphala hogA / idhara sUrijI ne devI saccAyakA kI sammati lekara apanA nizcaya zrIsaMgha ke sAmane pragaTa kara diyaa| basa, phira to derI hI kyA thii| caturmAsa samApta hote hI jina mandiroM meM aSTAnhi kA mahotsavAdi prAramma kara diyaa| dIkSA ke ummedavAroM meM bhI vRddhi ho gaI / ThIka zubha muhUrta meM 65 nara nAriyoM ko bhagavatI jaina dIkSA aura muni devabhadra ko sUri pada dekara unakA nAma kakkasUri rakha diyA aura bhI kaI yogya muniyoM ko padaviyA~ pradAna kara jaina dharma kA jhaNDA phaharA diyA / rAva geMdA ne nUtana sUrijI kI adhyakSatva meM punIta tIrtha zrI zatrujaya kA eka virATa saMgha nikAlA jisameM rAvajI ne naulakSa rupaye vyaya kara zAsana kI prabhAvanA kI saMgha yAtrA kara vApisa AyA aura sUrijI sindha bhUmi meM vihAra karane ke vAda Apa ku~nAla kI ora pdhaare| vahA~ bhI Apake AjJAvRtti bahuta se sAdhu sAdhviyoM bihAra karate the| unhoMne sUrijI ke darzana kara apane jIvana ko saphala banAyA / sUrijI mahArAja ghUmate-ghUmate lohAkoTa meM padhAre / vahA~ ke zrIsaMgha ne ApakA acchA svAgata kiyA / vahA~ para Apa kaI arsA taka sthiratA kara janatA ko dharmopadeza diyA phalasvarUpa gyArA bhAvukoM ko dIkSA dI tathA zroSTi dhanadeva ke banAyA huA bhagavAn pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA karavAI tatpazcAt vihAra kara kaI grAma nagaroM meM dharmopadeza evaM dharma pracAra karate hue sUrijI mahArAja takSIlA kI ora padhAra rahe the yaha zubha samAcAra takSIlA ke zrIsaMgha ko milA to unake harSa kA pAra nahIM rahA unhoMne prabhAvazAlI mahotsava kara sUrijI kA nagara praveza karavAyA kyoM na ho usa samaya kA takSilA nagara eka jainoM kA kendra thA karIbana 500 to vahA~ jaina mandira the isase anumAna kiyA jA sakatA hai ki usa samaya takSilA meM jainoM kI ghanI vastI aura khUba zrAbAdI thii| sUrijI mahArAja antima salekhanA kara rahe the ataH vyAkhyAna AcArya kakkasUrijI bAca rahe the ApakA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya tathA tAtvika dArzanika evaM adhyAtmIka viSaya para hotA thA jo zrotAjana ko apUrva Ananda zrAtA thA vahA~ bhI sUrijI 564 For Private & Personal use Only [ bhAvukoM kI dIkSA aura saripada anelibrary.org
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 557-174 ke upadeza se cAra brAhmaNa tIna kSatrI aura pA~ca zrAvaka evaM bAraha bhAvukoM ne sUrijI ke vRddha hAthoM se bhaga. vatI jaina dIkSA ko dhAraNa kI jisase jaina dharma kI khUba hI prabhAvanA huI isa prakAra prAcArya zrI yakSadeva sUri ne jaina dharma kA utkRSa ko bar3hAte hue apanA AyuSya ko najadIka jAna kara anazana vrata dhAraNa kara liyA aura 27 dina ke anta meM samAdhipUrvaka svargavAsa kiyA / AcArya kakkasUri madhyAnha ke taruNa sUrya kI bhAMti apanI jJAna kiraNoM kA prakAza sarvatra DAlate huye aura janatA kA kalyANa karate huye bhUmi para vihAra karane lge| AcArya kakkasUrijI mahArAja apane ziSya maNDala ke sAtha vihAra karate huye zrIpuranagara kI ora padhAra rahe the / yaha khabara vahAM ke zrIsaMgha ko milI to unhoMne sUrijI kA bar3A hI zAnadAra svAgata kiyaa| sUrijI kA prabhAvazAlI vyAkhyAna hamezA hotA thA eka dina ke vyAkhyAna meM tIthaGkaroM ke nirvANa bhUmikA adhikAra calatA thaa| sUrijI ne zrI sammetasikhara kA varNana karate huye pharamAyA ki usa pavitra bhUmi para bIsa tIrthaGkaroM kA nirvANa huA hai aura isa tIrtha kI yAtrArtha pUrva jamAne meM kaI bhAgyazAliyoM ne bar3e 2 saMgha ke sAtha yAtrA kara saMghapati padakoM prApta kara lAbha uThAyA hai ityAdi / khUba vistAra se varNana kiyA / sUrijI ke vyAkhyAna kA janatA para khUba prabhAva huA / usa sabhA meM zreSThigotriya maMtrI rAjapAla bhI thA usakI icchA saMgha nikAla kara yAtrA karane kI huI / ataH sUrijI evaM zrIsaMgha se prArthanA kI aura zrIsaMgha ne Adeza de diyaa| phira to thA hI kyA, maMtrI rAjapAla ke sAta putra the aura usake pAsa lakSmI to itanI thI ki jisakI saMkhyA lagAne meM vRhaspati bhI asamartha thA / ataH aneka prAntoM meM AmaMtraNa bhejakara caturvidha saMgha ko bulAyA aura lAkhoM nara nAriyoM ke sAtha sUrijI kI adhyakSatA meM saMghapati rAjapAla ne saMgha lekara pUrva kI yAtrA karate huye tIrtha zrIsammetazikharajI para Akara bIsa tIrthaMkaroM ke caraNa kamaloM ko sparza evaM sevA pUjAdi dhvaja mahotsava kara apane jIvana ko saphala bnaayaa| tatpazcAt pUrva prAnta ke tamAma tIrthoM kIyAtrA karavAI bAda muniyAM ke sAtha saMgha lauTakara apane sthAna ko AyA aura sUrijI kaI arsA taka pUrva kI ora vihAra kiyA tadanantara ApazrI kaliMga dezakI ora padhAre aura zatrujaya giranAra avatAra rUpa khaNDagiri aura udayagirI ke mandiroM ke darzana kiye, vahAM se vihAra karate huye mathurA padhAre usa samaya mathurA jainoM kA eka kendra sAjhA jAtA thA / upakeza vaMzIya bar3e 2 dhanADhya loga vahA~ rahate the| unhoMne sUrijI kA khUba svAgata satkAra kiyA aura zrIsaMgha kI Agraha vinatI se sUrIzvarajI ne vaha caturmAsa mathurA meM karane kA nizcaya kara liyaa| jisase janatA kA utsAha khUba bar3ha gyaa| sUrijI mahArAja ke paramabhakta AdityanAga gotriya zAhapadmA ne sUrijI se prArthanA kI ki he prabho! yahAM ke zrI saMgha kI icchA hai ki Apa zrI ke mukhAravinda se mahAprabhAvika zrI bhagavatIjI sUtra suneM / ataH hamArI arja ko svIkAra karAveM jisase hama logoM ko sUtra kI bhakti evaM sUtra sunane kA lAbha mile / sUrijI ne una jJAnapipAsuoM kI prArthanA ko svIkAra karalI / ataH zAha padmA ne savA lakSa mudrikA vyaya karake zrI bhagavatI sUtra kA bar3A bhArI mahotsava kiyA aura bhagavAn gautama svAmI ke eka eka prazna kI suvarNa mudrikA se pUjA kii| mathurA nagarI ke zrIsaMgha ke liye yaha pahilA pahila hI maukA thA ki isa prakAra sUrijI ke mukhAvinda se zrIbhagavatIsUtra kA zravaNa kiyA jAya / janatA meM khUba utsAha thaa| jaina saMgha to kyA para zrI bhagavatI sUtra ko sunane ke liye aneka anya matAvalambI bhI AyA karate the| sUrijI maMtrI rAjapAla kA tIrtha saMgha ! 565
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 157-174-varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI vyAkhyAna zailI isa kadara kI thI ki bahuta se vidharmI loga bhI jainadharma ke paramopAsaka bana gaye / itanA hI kyoM para kaI loga saMsAra ko asAra samama kara sUri jI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene ko bhI taiyAra ho gaye! kaI bhakta logoM ne svapara kalyANArtha jinamandiroM kA nirmANa karavAyA thA aura una mandiroM ke liye kaI 1000 nayI mUrtiyeM banAI thIM / mathurA ke zrIsaMgha ke liye yaha samaya bar3A hI saubhagya kA thA ki eka ora to zrI bhagavatIsUtra kI samAptI kA mahotsava dUsarI ora kaI 60 nara nAriyoM kI dIkSA ke liye taiyArI, tIsare sahasra mUrtiyoM kI aMjanasilAkA, caturtha nUtana bane huye mandiroM kI pratiSThA phira to kahanA hI kyA thA,mathurA mathurA hI bana gaI thii| isa suavasara para aneka nagaroM ke zrIsaMgha ko AmaMtraNa pUrva ke bulavAyA gayA thA / Asa pAsa meM bihAra karane vAle sAdhu sAcciyAM bhI gaharI tAdAda meM A Akara mathurA ko pAvana banA rahe the| ina zubha kAryoM kA zubha muhUrta mAgha zulka paMcamI kA nizcaya huA thA aura pUrvokta kAryoM ke atirikta sUrijI ne apane yogya sAdhuoM ko padaviyAM pradAna karane kA bhI nizcaya kara liyA thaa| ThIka samaya para pUrvokta saba kArya pUjya pAda zrAcArya kakasUrIzvarajI mahArAja ke zubha kara kamaloM se sampadita huaa| 1-zrImadabhagavatI satra kI samApti kA mahotsava 2-sATha mumukSuoM ko bhagavata jaina dIkSA 3- eka hajAra mUrtiyoM kI aMjanasilAkA 4-nUtana bane huye pA~ca mandiroM kI pratiSThAyeM 5-vizAlamUrti Adi pAMca muniyoM ko upAdhyAya pada 6-somatilaka Adi sAta sAdhuoM ko paNDita pada 7-dharmazekharAdi sAta sAdhuoM ko vacanAcArya pada / 8-kumAra zramaNAdi gyAraha sAdhuoM ko gnnipd| inake alAvA kaI daza hajAra ajainoM ko jainadharma meM dIkSita kiye ityAdi sUrijI ke padhArane evaM virAjane se jainadharma kI khUba bhAvanA evaM unnati huii| duSkAlAdi ke bure asara se jaina janatA rUpI bagIcA kumhalA rahA thA jisako upadezarUpI jala se siMcana kara jainAcAryoM ne punaH harA bharA gulajAra yAnI gulacamana banA diyaa| sari ke pAsa jyoM jyoM sAdhu saMkhyA bar3hatI gaI tyoM tyoM yogya sAdhuoM ko paviyAM pradAna kara anyonya kSetroM meM dharmapracAra nimitta bhejate gaye / yaha bAta to nirvivAda siddha hai ki jyoM 2 sAdhuoM kA vihAra kSetra vistRta hotA jaayaa| tyoM 2 dharma kA pracAra adhika se adhika bar3hatA jaaygaa| pAMca chaH zatAbdiyoM meM to mahAjana saMgha evaM upakezavaMza loga Asa pAsa ke prAntoM meM vaTavRkSa kI taraha khUba phaila gaye the / dUsare jina 2 prAntoM meM AcAryoM kA vihAra hotA vahAM naye jaina banA kara unheM mahAjana saMgha meM zAmila kara unakI vRddhi kara dI jAtI thI aura upakezagacchAcArya jainadharma mahAjanasaMgha evaM upakezavaMza kI unnati karanA apanI jummedArI evaM kartavya hI samajhate the| zrAcArya kakkasUrijI mathurA se vihAra kara dharmapracAra karate huye marudhara kI ora padhAra rahe the| yaha zubha samAcAra suna marudhara bAsiyoM ke grAma nagara evaM logoM ke harSa kA pAra nahIM rahA kyoM ki guru mahA. rAja kA cirakAla se padhAranA isake alAvA zrI saMgha ke liye kyA harSa ho sakatA hai / Jain Eur international mAtA For Private & Personal use only [ sUrijI kA mathurA meM caturmAsa yainentbrary.org
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 557-174 AcArya zrI zAkammarI, haMsAvalI, padmAvatI, mugdhapura, nAgapura, SaTakUpa nagara, harSapura, medanIpura Adi nagaroM evaM choTe bar3e prAmoM meM dharmopadeza dete huye upakezapura padhAre / vahA~ ke zrIsaMgha ne sUrijI kA acchA svAgata kiyaa| bhagavAna mahAvIra aura AcArya ratnaprabhasUri kI yAtrA ke pazcAta zrIsaMgha ko dharmo. padeza sunaayaa| Aja ukezapura ke ghara 2 meM Ananda maMgala ho rahA hai| caturmAsa ke dina najadIka A rahe the zrIgha ne sAgraha vinatI kI jisako svIkAra kara sUrijI ne caturmAsa upakezapura meM karanA nirNaya kara liyA / basa phira to thA hI kyA nagara meM sarvatra utsAha phailgyaa| sucaMtigotrIya zAha Amra ke mahotsava pUrvaka vyAkhyAna meM mahA prabhAvika zrI bhagavatIjIsUtra vAcanA zurU kara diyA jisako jaina jainatara bar3I hI zraddhA evaM utsAha pUrvaka suna kara lAbha uThA rahe the| sUrijI ke vyAkhyAna meM dArzanika,tAttvika,AdhyAtmika aura aitihAsika saba viSayoM para kAphI vivecana hotA thA jisako zravaNakara zrotAjana maMtra mugdha bana jAte the / vyAkhyAna kisI viSaya para kyoM na ho parantu AtmalyANa ke liye tyAga vairAgya para vizeSa jora diyA jAtA thA / saMsAra kI asAratA, lakSmI kI caMcalatA, kuTumba kI svArthatA, AyuSya kI asthiratA ityAdi / sukRta ke zubha phala aura duSkRta ke azubha phala bhava bhavAntara meM avazya bhugatane par3ate haiM jisako Aja hama pratyakSa meM dekha rahe haiN| ataH janma maraNa ke duHkhoM se mukta hone kA eka hI upAya hai aura vaha hai jainadharma kI ArAdhanA / yadi isa prakAra kI anukUla sAmagrI meM dharmArAdhana kiyA jAya to phira saMsAra meM bhramaNa karane kI AvazyakatA hI nahIM rahegI ityAdi prati dina upadeza hotA rahatA thA jisakA prabhAva bhI janatA para khUba par3atA thaa| kaI laghukarmI jIva sUrijI kI zaraNa meM dIkSA lene kI taiyArI karane lage taba kaI gRhasthAvAsa meM rahate huye bhI jainadharma kI arAdhanA meM laga gaye / bAda caturmAsa ke kaI 11 bhAvukoM ko dIkSA dI, kaI natana banAye mandiroM kI pratiSThA karavAI ityAdi sUrIzvarajI ke virAjane se bahuta upakAra huA / tatpazcAt vahAM se vihAra karate huye choTe bar3e prAma nagaroM meM dharmapracAra karate huye sUrijI mahArAja nAgapUra meM padhAre / kaI arsA taka vahAM virAja kara janatA ko dharmopadeza diyA vahAM para haMsAvalI ke saMgha agrezvara vinatI karane ko Aye jisako svIkAra kara sUrijI vihAra karate huye haMsAvalI pAdhAre / vaha zreSTi vayaM jasA aura usakI patnI ke Agraha se zrI bhaga. vatI sUtra vyAkhyAna meM pharamAyA tathA zAha jasA ke banAye mahAvIra maMdira kI pratiSThA karavAI jisase jainadharma kI mahAna prabhAvanA evaM unnati huii| tatpazcAt vahA~ se vihAra kara kramazaH koraMTapura kI ora padhAre / yaha thI ApakI janmabhUmi jisameM bhI Apa AcArya bana jainadharma kI unnati karate huye padhAre phira to kahanA hI kyA thA janatA meM khUba utsAha bar3ha gayA thA / nagara ke rAjA prajA evaM sakala zrIsaMgha kI ora se ApakA sundara svAgata kiyA bhagavAn mahAvIra kI yAtrA kara vyAkhyAna pITha para virAja kara thor3I para sAragarmita isa prakAra kI dezanA dI ki jisako sunakara zrotAoM ke hRdaya meM AtmakalyANa kI bhAvanA vijalI kI bhAMti vizeSa camaka uThI bAda jayadhvani ke sAtha pariSadA visarjana huii| koraMTagacchIya AcArya nannaprabhasUri Asa pAsa ke pradeza meM bihAra karate the| unhoMne sunA ki koraMTapura meM AcArya kakasUri kA padhAranA huA hai| ataH ve bhI apane ziSyoM ke sAtha koraMTapura pdhaare| AcArya kakkasUri evaM zrIsaMgha ne ApakA acchA svAgata karake nagara praveza kraayaa| jaba vyAkhyAna pITha para donoM prAcArya virAjamAna huye to janatA ko yaha bhrAMnti hAne lagI ki zrI bhagavatIjI sUtra kA mahotsava ] 567 vvvuwww
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 157-174 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa yaha candra aura sUryya pRthvI para avatIrNa huye hai / sUrivaroM kI vAtsalyatA kA saMgha para acchA prabhAva huA donoM sUviroM ne dharma dezanA dI / tatpazcAt pariSadA jayadhvanI ke sAtha visarjana huI / zramaNa saMgha meM itanA dharmasneha evaM vAtsalyatA thI ki ve pRthaka 2 do gacchoM ke hone para bhI, eka hI guru ke ziSya ho isa prakAra se vyavahAra rakhate the / AcArya kakkasUrijI dIkSA lene ke bAda koraMTapura pahalI bAra hI padhAre the / zrIsaMgha kI icchA thI ki AcAryazrI kA caturmAsa yahAM hI ho aura sAtha meM AcArya navaprasUri kA caturmAsa ho jAya tatra to sonA aura sugandha sA kAma banajAya / ataH eka dina zrIsaMgha ne ekatra ho donoM sUviroM se caturmAsa kI vinatI kI jisako lAbhAlAbha kA kAraNa samajha kara donoM sUriyoM ne svIkAra krlii| basa phira to thA hI kyaa| koraMTapura ke ghara 2 meM Ananda maMgala manAyA jAne lagA | pahale jamAnA meM caturmAsa ke liye lambI caur3I vinatiyeM evaM manuhAroM kI jarurata nahIM thI sAdhu apanI anukulatA dekha letA aura sAtha meM lAbhAlAbha kA anubhava kara leteM / vasa caturmAsa kI svIkRti de hI dete| kAraNa pahale jamAnA meM na to sAdhuoM ke kisI prakAra kA kharcA rahatA thA ki kisI dhanADya kI unako AvazyakatA rahatI thI aura na ve ADambara kI hI icchA rakhate the ve to janakalyANa aura zAsana kI prabhAvanA ko hI lakSameM rakhate the / taba hI to ve jainadharma kI unnati kara pAye the / AcArya kakkasUrijI ne kucha samaya koraMTapura meM sthiratA kii| bAda vahAM se vihAra kara bhInnamAlA, satyapurI, zivagar3ha, padmAvatI, candrAvatI Adi kSetroM meM vihAra karate huye AbudAcala kI yAtrA kI punaH sevihAra karate hue koraMTapura padhAra gaye aura AcArya nannasUri ke sAtha caturmAsa koraMTapura meM kara diyaa| zrApa yugala sUrIzvaroM ke virAjane se dharma kI acchI jAgRti aura kaI apUrva dharma kArya huye / yaha bAta to hama pUrva likha Aye haiM ki upakezagacchAcAyoM ke liye yaha to eka niyama sA banagayA thA ki sUripada prApta hone ke pazcAt kama se kama eka bAra to saba prAntoM meM vihAra kara janatA ko dharmopadeza de diyA karate the tadanusAra AcArya kakkasUrijI mahArAja bhI marudhara se lATa, saurASTra kaccha, siMdha, pAMcAlAdi prAntoM meM vihAra kara Apa mathurA meM padhAre the / vahA~ haMsAvalI kA zAha jasA apane putra rAjA ko sAtha lekara sUrijI ke darzana evaM haMsAvalI padhArane kI vinatI karane ke liye Aye the aura sUrijI ne una bhAvukoM kI prArthanA ko svIkAra kara vihAra karate huye kramaza: haMsAvalI padhAre aura vahAM caturmAsa kara zAha jasA ke bAla kumAra rANA ke saMvapatitva meM virAT saMgha ke sAtha tIthoM kI yAtrA karate huye siddhagirI padhAre aura vahA~ saMghati bAlakumAra rANA Adi kaI bhAvukoM ko dIkSA dI / tadAntara sUrijI ne vihAra kara sopAra paTTana padhAre vahA~ kI janatA ko dharmopadeza dekara dharma kA prabhAva bar3hAyA bAda Asa pAsa ke udeza meM vihAra kara punaH marUdhara meM pdhaare| isa samaya ApakI avasthA vRddha hogaI thI tathApi kramaza: vihAra karate hue Apa koraMTapura padhAre vahA~ ke zrIsaMgha ne ApakA khUba utsAha pUrvaka svAgata kiyA aura prArthanA pUjyavara ! zrApakI vRddhAsthA hai aba kRpA kara yahAM sthiravAsa kara dIjiye ! sUrijI ne kahA jahA~ taka vihAra hosake sAdhuoM ko vihAra karanA cAhiye parantu zarIra se lAcAra ho jAya taba eka sthAna sthiravAsa karanA hI par3atA hai jaisI kSetrasparzanA hogA vahI banegA eka samaya AcArya zrI kakkasUri arddhanidrA meM so rahe the ki devI saccAyakA ne zrAkara vaMdana kiyaa| sUrijI ne dharmalAbha dekara pUchA devIjI isa samaya ApakA zubhAgamana kaise huA hai ? devI ne kahA ki maiM 568 [ yugalAcAryoM kA koraMTapura meM www.jahelibrary.org
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 557-574 eka khAsa arja karane ko AI hU~, aura vaha yaha hai ki aba ApakA AyuSya kevala eka mAsa kA zeSa rahA hai ataH Apa apane pada para sUri banA diijiye| sUrijI ne kahA ThIka hai devIjI ! Apane hamAre pUrvajoM ko samaya 2 para isa prakAra kI sahAyatA kI hai aura Aja mujhe bhI sAvaceta kara diyA ataH maiM ApakA ahasAna samajhatA hU~ aura yaha upakezagaccha jo unnati ko prApta huA hai isameM bhI khAsa ApakI sahAyatA kA hI vizeSa kAraNa hai ityAdi / isa para devI ne kahA pUjyavara ! isameM upakAra kI kyA bAta hai ? yaha to merA kartavya hI thaa| pUjyAcArya zrI ratnaprabhasUrIzvarajI kA mere para kitanA upakAra hai ki unhoMne mujhe ghAtakI pApoM se evaM mithyAtva se bacA kara zuddha samyaktva pradAna kiyA hai / usa mahAna upakAra ko maiM kaba bhUla sakatI hU~ ityAdi paraspara bAteM huI / sUrijI ne kahA devIjI maiM apanA paTTAdhikAra upAdhyAya vizAla mUrti ko denA cAhatA huuN| isameM ApakI kyA rAya hai ? devI ne kahA bahuta khuzI kI bAta hai / upAdhyAyajI yogya puruSa haiM Apake pada ke uttaradAyitva ko ve barAbara saMbhAla sakeMge ityAdi devI apanI sammati dekara adRzya hogaI / prabhAta hote hI AcArya kakkasUrijI ne apane vicAra upasthita saMgha aprezvaroM ko bulAkara kahA ki maiMne apanA paTTAdhikAra upAdhyAya vizAlamUrti ko dene kA nizcaya kara liyA hai aura vaha bhI bahuta jaldI / saMgha aprezvaroM ne kahA pUjyavara ! Apa apanA padAdhikAra upAdhyAyajI ko denA cAhate ho yaha to bahuta khuzI kI bAta hai aura hamArA ahobhAgya bhI hai ki isa prakAra kA kArya hamAre nagara meM ho para isa kArya ko jaldI se karane ko pharamAte ho isase hamAre dila ko ghabarAhaTa hotI hai / pUjyavara ! Apa zAsana ke stambha haiM cirakAla virAja kara hama bhUle bhaTake prANiyoM ko sad rAste para lAkara kalyANa kro| sUrijI mahArAja ne pharamAyA ki aba merA AyuSya zeSa eka mAsa kA rahA hai| ataH maiM apanA padAdhikAra dekara anazana vrata kruuNgaa| ataH Apako isa kArya meM vilamba nahIM karanA cAhiye / sUrijI ke zabda sunakara saba loga nirAza hogaye phira bhI unhoMne AcArya pada ke liye jo karanA thA vaha saba prabandha kara liyA aura AcArya zrI ne caturvidha zrIsaMgha ke samakSa upAdhyAya vizAlamUrti ko apane pada para sthApana kara unakA nAma devagupta sUri rakha diyA / basa, usa dina se hI ApazrI ne dhavalagirI kI zItala chAyA meM anazana vrata dhAraNa kara liyA aura antima ArAdhanA meM laga gye| basa, 21 dina ke anazana evaM samAdhi ke sAtha svarga kI ora prasthAna kara diyaa| sUrijI kA svargavAsa hone se zrIsaMgha ko bar3A bhArI AghAta pahu~cA para kAla ke sAmane kisakI cala sakatI hai ? unhoMne nirutsAhI hokara nirvANa kriyA kii| AcArya devagupta sUri ne sAdhu samudAya ko dhairya dilA kara kahA ki sUrIjI kA viraha hamako bhI asahya hai para isakA upAya bhI nahIM hai / sUrijI ne apane jIvana meM jainadharma kI khUba sevA kI / dezATana kara aneka zubha kArya kiye ityAdi una pUjya puruSoM kA apane ko anukaraNa karanA cAhiye / paTTAvaliyoM, vaMzAvaliyoM Adi pranthoM meM AcArya kakkasUrijI ne apane 17 varSa ke zAsana meM pratyeka prAntoM meM vihAra kara jaina dharma kI apUrva sevA kI evaM aneka bhAvukoM ko upadeza dekara unako kalyANa mArga para lAye jisako thor3A namUnA ke taura para yahA~ ullekha kara diyA jAtA hai / sUrijI kA aMtima saMdeza ] 569 Jain Education Interional
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 157-174 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prAcArya kakkasUri ke kara kamaloM se dIkSAe~ huI 1-koraMTapura ke do brAhmaNa tathA kaI zrAvakoM ne sUrijI ke pAsa dIkSAlI 2-vijayapura ke karaNATagautriya pemAne 3-hastIpura ke bhUri gotrIya nArA ne 4-upakezapura ke nAgavaMzIya vIrA ne 5- balApura ke adityanAgagotriya salakhaNa ne 6-mADavyapura ke aditya nAgagautrIya bhairAdi ne 7- vardhamAnapura ke taptabhadRgautrIya kalhaNa ne 8-karaNAvatI ke zreSTigautriya raghuvIra ne 9-haMsAvalI ke saMghapati rANA ne 10- sopAra ke kSatrIvaMzIya kAbAdi 11-devapura ke sughar3a gotriya rAhupa ne 12 - bhaddalapura ke sucaMta gautriya peyAdi ne 13-rUNIpAlI ke cAraNagautriya mUlAdi 15-vIrapura ke kulabhadra gotriya pothA ne 15-bAvalA ke bhAdragotriya haradeva ne 16-Damarela ke balAha gautriya rAmA ne 17-zivanagara ke kSatrIvaMzIya dahar3a ne 18-rAjapAlI ke laghuzreSTi delhA ne / 19-- bhojapura ke ciMcaTa gotriya nArada ne 60-lohAkoTa ke kuMmadagotriya zivA ne 21-sAlIpura ke zreSTigautriya surajaNa ne 22-mathurA ke sukhAgautriya jinadAsa ne 23-naMdapura ke bhAdragotriya nArAyaNa ne 24-ujaina ke pApanAgagotriya jagamAla ne 25 ---virATa ke brAhmaNa puruSottama ne 26-citrakuTa ke virahaTa gautrIya gharaNa ne inake alAvA puruSa aura bahuta sI behanoM ne bhI vairAgya prApta ho sUrijI ke hastAvinda se jaina dIkSA lekara svapara kA kalyANa kiyA hai para grantha bar3ha jAne ke bhaya se maiMne vaMzAvaliyoM ke AdhAra para kevala namUnA ke taura para vahAM nAmollekha kara diyA hai kaI ekoM kI dIkSA kA ullekha AcArya zrI ke jIvana meM likhA gayA hai / usa samaya eka to jaina janatA kI saMkhyA karor3a kI thI dUsare jaina janatA bhArata ke cAroM ora prasarI hUI thI tIsarA mukhya kAraNa usa jamAnA ke jIva halukamI the ki thor3A upadeza se hI ve saMsAra [ sarijI ke kara kamaloM se dIkSAe~
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 557-574 kA tyAga kara dIkSA lene ke liye taiyAra ho jAte the jaba hI to eka eka prAcArya saikar3oM sAdhuoM ke sAtha bihAra karate the aura sAdhuoM kI saMkhyA adhika hone se hI ve pratyeka prAnta meM vihAra kara jaina dharma kA pracAra kiyA karate the yoM to upakezagacchAcArya aura unhoM ke sAdhu saba prAntoM meM vihAra karate the para marudhara lATa saurASTra kokaNa kaccha sindha paMcAla sUrasena zrAvantI aura medapATa ina pradezoM meM to ApakA vizeSa vihAra hotA thA aura vahAM ke nivAsI yaha bhI jAnate the ki hama logoM para upakezagacchAcAryoM kA mahAna upakAra huA hai kAraNa vahAM ke nivAsiyoM ko sabase pahale upakezagacchAcAryoM ne hI mAMsa madirAdi kuvyasana chur3A kara jaina dharma meM dIkSita kiye the| yahI kAraNa hai ki usa samaya upakeza gaccha meM pAMca hajAra se bhI adhika sAdhu sAdhviyoM the aura ve pratyeka prAnta meM vihAra karate the / zrAcArya kakkasUri ke kara kamaloM se mandira mUrtiyoM kI pratiSThAe~ zrAcArya zrI acchI taraha jAnate the ki jahAM thor3e bahuta zrAvaka basate hoM vahAM para unake AtmakalyANa ke liye jaina mandira kI paramAvazyakatA hai dUsarA upakezavaMza ke bahuta loga prAya: vyApArI the jahAM unakoM vyApAra kI suvidhA rahatI thI ve vahA~ jAkara apanA nivAsa sthAna banA lete the yahI kAraNa hai ki marUdhara maiM paidA huA mahAjana saMgha pAMca cha zatAbdiyoM meM to vaha bahuta dUra dUra pradeza meM prasara gayA itanA hI kyoM para pichale AcAryoM ne usa zuddhi kI mazIna ko itanI drutagati se calAI kI jahAM lAkhoM kI saMkhyA thI vahA~ karor3oM taka pahu~ca gaI aura unakI saMkhyA ke pramANa meM hajAroM mandira aura lAkhoM mUrtiyoM bhI bana gaI usa jamAnA meM hareka jaina eka do mandira banAnA to apanA jIvana kA dhyeya hI samajhatA thA unake andara se katipaya nAma namUnA ke taura para vahAM uddhRta kara diye jAte haiN| 1-pAkor3A ke rAva lAkhaNa ke banAyA pArzvanAtha ke mandira kI pratiSThA karavAI 2-haNavaMtapura ke sucaMti gotrIya zAha niMbA ke banAyA mahAvIra mandira kI pra0 ka0 3-kSatrIpura ke Aditya nAga0 zAha dedA ke , mahAvIra ,, , 4-harSapura ke zreSTi gotrIya , nAtho ke , pArzvanAtha ,, , 5-karaNoDa ke zreSTi gotrIya ,, sAlaga ke , zAntinAtha,, 6-bhavAnI ke bAppanAga , karmA ke , vimalanAtha ,, 7-karITkUpa ke bhAdra gautrIya , karaNo ke , AdIzvara ,, , 8-satyapura ke rAva (rAjA) , saMgaNa ke , mahAvIra , , 9-palhApurI ke karaNATa gau0 ., somo ke , mahAvIra , , 10-- vAkANI ke bhUri gau0 , devo ke , mahAvIra ,, , 11-DAbalA ke morakha gau0 zAha kAno ke banAyA mahAvIra mandira kI pra. 12- naravara ke zrIzrImAla , durjaNa ke , pArzvanAtha , " " 13-ballabhI ke DiDUgau0 , candrasena ke , neminAtha ,, , , 14-sopAra ke laghu aSTi , mAnA ke , zAntinAtha ,, , 15-stambhanapura morakha0 , dharmazI ke , mahAvIra , " mUrijI ke kara kamaloM se pratiSThAe~ ] For Private & Personal use Only 571 Jain Ede
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 157-174 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 16-cakrAvatI ke zreSTi go. , berIzAla ke , AdIzvara ,, 17-khokhara ke AdityanAga , narazI ke , bAsapUjya , , , 18- khINodI ke bAppanAga , khateNI ke , AdIzvara ,, 29-jIvA prAma ke bAppanAga , cApA ke , pArzvanAtha ,, 20-DAbarelanagara balAhA zAha samarA ke banAyA pArzvanAtha ,, , 21- mathurA ke taptabhaTa gau0, pAzadhara ke , mahAvIra , , , 22-bhAdAvara ke zrAditya , jaitasI ke , , , , , 23-parakhala ke caraDa gotra ,, punyapAla ke , zAntinAtha ,, , , 24-sahAnA ke luMga gotrIya zAha guNarAja ke banAyA muni subrata mandira kI pra0 karavAI 25-saMkhapura ke zreSTi gotra , mukana ke , sumatinAtha , , , 26-AghATa ke AdityAga0 maMtrI jasavIra ke , zAntinAtha , " 27-zrAsikA ke balAhA. nAnA ke , mahAvIra " , " 28-vigaha ke DiDu gau0 ruupaa| 39- upakezapura ke kanaujiyA gau0 kalhaNa ke , , , , 30-AcArya kakkasUri eka samaya koraMTapura meM virAjate the vahAM kA maMtrI nohaDa ko upadeza diyA aura usakA vicAra eka jainamaMdira banavAne kA huzrA parantu usa samaya vaha satyupurI ( sAcaura ) ke maMtrI pada para thA usakI icchA huI ki vahAM koraMTapura meM to bahuta maMdira haiM yadi satyapurI meM mandira banAyA jAya to adhika lAbha kA kAraNa hogA AcArya zrI se arja kI ki merA vicAra hai ki maiM satyapurI meM carama tIrtha ra zAsanAdhIza bhagavAna mahAvIra kA maMdira banAU ? sUrijI ne kahA, bahuta acchI bAta hai jahAM aAvazyakatA ho vahAM maMdira banAne meM vizeSa lAbha hai| maMtrIzvara ne satyapurI meM AlIzAna maMdira banavA kara bhagavAna mahAvIra kI mUrti kI aJcanasilAkA evaM pratiSThA AcArya kakkasUri ke kara kamaloM se bar3e hI utsAha se karavAI / kaI kaI paTTAvaliyoM meM pratiSThAkAra AcArya kA nAma jajjagasUri likhA milatA hai para yaha nAma kara sUri kA hI apara nAma aura yaha kakkasUri koraMTagaccha ke AcArya the maMtrI nAhar3a jAti kA zrImAla aura koraMTagacchopAsaka zrAvaka thA / isa maMdira kA ullekha jagacintAmaNi ke caityavandana meM bhI AtA hai "jayau vIra sAcaurImaNDaNaM" 31-- paTTAvalI meM kathA eka likhI hai ki upakezapura meM adityanAga gautrIya sobhA nAma kA zreSTi rahatA thA usakI mAtA ko svapna AyA ki aba terA AyuSya eka mAsa kA hai ataH tU zrI zatrujaya tIrtha kI yAtrA kara terA zarIra vahAM tIrtha para chUTegA ityAdi / mAtA subaha apanA putra somA ko saba hAla kahA somA ne kahA mAtA svapna to jaMjAla hai aura kaI prakAra se svapna AyA karatA hai para mAtA ne kahA ki nahIM beTA maiM to zatrunaya jAUMgI aura isa zarIra ko vahIM para choDUgI mAtA kA Agraha dekha somA ne kahA yadi Apako zatrujaya hI jAnA hai to kucha roja Thahara jAo maiM zatrujaya kA saMgha nikAlUgA ataH Apa zatru jaya kI yAtrA saMgha ke sAtha karanA para mAtA to jAnatI thI ki merA AyuH eka mAsa kA hI hai phira kaba saMgha nikale aura kaba maiM zatrujaya jAU ataH beTA se kahA ki merA janma sudhAranA cAhatA hai to mujhe 572 [ maMtrI nAhar3a ke mandira kI pratiSThA
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakkasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 557-574 nama kala hI ravAnA karade - basa somA ne apanA putra dhavala aura pATha AdamiyoM ko dekara mAtA ko ravAnA krdii| mAtA ratha para baiTha gaI aura calatI calatI paramA grAma meM pahu~cI vahAM eka mandira thA para samaya bahuta ho jAne se paTTa maMgala ho gayA thA mAtA ke darzana kA niyama thA pujArI ke pAsa gaI to usane kahA ke maiM abhI A nahIM sakatA hU~ Apake aise hI darzana karanA ho to apanA nayA maMdira banAle isa tAnA ke mArI mAtA ne usa dina upavAsa kara liyA aura catura kArIgaroM ko bulavA kara nayA maMdira kI nIMva DalavA hI mAtA ne kucha rakama to vahAM ke saMgha agrezvaroM ko de dI aura kaha diyA ki zeSa rakama hamAre putra somA se maMgavA lenA somA bar3A vyApArI thA jisako saba loga jAnate the mAtA vahAM se 29 veM dina siddhagirI para pahuMcI aura bhagavAna AdIzvara kI yAtrA kara anazana kara diyA dUsare dina mAtA kA svargavAsa ho gayA usI dina somAzAha vagairaha kaI loga zatrujaya A gaye para somA ke mAtA kA milApa nahIM huA somA ne vicAra kiyA ki yadi maiM mAtA ko nahIM bhejatA to bar3A bhArI pazcAtApa karanA par3atA maiM hatabhAgya hai ki mAtA kI antima sevA nahIM kara sakA phira bhI mAtA ke manoratha saphala ho gayA-somA ne apanI mAtA kI mRtyu kriyA karake vApasa lauTatA huA paramA grAma meM AyA aura mAtA ke prArambha kiyA maMdira ko sampUrNa karavA kara usakI pratiSThA AcArya kakasUri ke hAthoM se karavAI / isa prakAra sUrijI ne apane hAthoM se aneka mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara jaina dharma ko cirasthAyI banA diyA thaa| ____ AcArya zrI ke samaya kevala dharma pracAra kI hI AvazyakatA nahIM thI parantu usa samaya kaI vAdiyoM kA bhI jaina dharma para AkramaNa huA karate the ataH unhoM ke sAmane bhI hara samaya kaTibada rahanA par3atA thA kaI rAjA mahArAjAoM kI sabhAoM meM jAkara zAstrArtha dvArAvAdiyoM ko parAjaya kara jaina dharma kI vijayapatAkA phaharAyA karate the| sUrijI ke AjJAvRti bahuta se sAdhu aise the ki unhoM kA to yaha eka kArya hI bana cukA thA ki ve bAdiyoM ke sAtha zAstrArtha kara syAdvAda siddhAnta kA pracAra kiyA kreN| AcArya kakkasUrijI ne punIta tIrtha zrIzatrujaya giranAra evaM sammeta zikharAdi tIrthoM kI yAtrA nimitta bar3e-bar3e saMgha nikalA kara hajAroM lAkhoM bhAvukoM ko tIrtha yAtrA kA lAbha pahu~cAyA paTTAvalIkAroM ApazrI ke jIvana meM saMghoM kA bhI vistAra se varNana kiyA hai parantu graMtha bar3ha jAne ke bhaya se yahAM para itanA hI kahadenA paryApta hogA ki zraddhA sampanna bhAvukoM ne tIrthayAtrArtha lAkhoM karor3oM dravya dhyaya kara kalyA. NakArI zubha karmopArjana kiyaa| AcArya kakkasUri ne apane jIvana meM jaina zAsana kI mahAn sevA kI hai| jisako na to jabAna dvArA varNana kiyA jA sakatA hai aura na lohA kI tuccha lekhanI dvArA likhA hI jA sakatA hai aise jainadharma ke prabhAvika puruSoM ke caraNa kamaloM meM koTi koTi vandana ho| paTTa aThArahave kakasUrIzvara aditya nAga ujjAre the / sahasroM sAdhu rU sAdhviyoM jaise candra vica tAre the| bAdI mAnI aura pAkhaMDI dekha dUra bhaga jAte the / suranara pati jinake caraNoM meM jhukajhuka zIza namAte the| iti bhagavAn pArzvanAtha ke aThArahave paTTadhara kakasUri mahAna prabhAvika prAcArya hue vAdiyoM ko AkramaNa ke sAmane ] For Private & Personal use Only 573 www.jainal was org
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 16-prAcArya deva guptasUri (tRtIya) AcAryastu sa devagupta pada bhAgAditya nAgAnvaye, Adityena samaH sudIpta tapasA svIyaprabhA dhArayA / nityaM vAdi vivAda vAta zamane labdhaprasiddhastu yaH, bhAratyA avatAra rUpa dharaNo dharmadhvajoddhArakaH / HT cArya devaguptasUrIzvarajI mahArAja jaina saMsAra meM deva kI taraha paramapUjanIya huye haiM Apaka pA avatAra jagata ke jIvoM ke upakAra ke liye hI huA thA / ApakA janma marudhara ke nAgapura Ne, nagara ke dhanakubera AdityanAga gotriya zAha bhairA kI patnI nandA kI pavitra kukSa se huA thA / jaba Apa garbha meM the taba mAtA nandA ko dhana kubera devatA ne sAkSAtdarzana diye the| tatpazcAt putra kA janma huA to kai mahotsavoM ke sAtha navajAta putra kA nAma dhanadeva rakha gayA thA / dhanadeva ke mAtA pitA sadAcArI evaM dharmajJa the ataH unakA prabhAva dhanadeva para bhI huA karatA thA / dhanadeva ke baccApanA se hI dhArmika saMskAra sudRr3ha jama gaye the / ApakI bAlakrIr3A anukaraNIya thI tathA vidyAdhyayana meM to zrApa apane sahapAThiyoM se sadaiva aprezvara hI rahate the| jaba dhanadeva ne yuvaka avasthA me padArpaNa kiyA to samAna dharmavAlI zreSThi kanyA ke sAtha vivAha kara diyA / zrApa devatAoM kI bhAMti sukha meM kAlanirgamana kara rahe the| AcArya yakSa devasUri kA padhAranA nAgapura meM huA / Apa zrI kA vyAkhyAna hamezA huA karatA thA / eka dina sUrijI ne vyAkhyAna meM pharamAyA ki saMsAra rUpa samudra ko tarane ke liye cAra prakAra ke jIva haiN| 1-DokA samAna-DokA jvAra bAjarI makAI kA DokA jisako jala meM DAlane para vaha akelA hI tara sakatA hai parantu dUsare ko nahIM tAratA hai / isI bhAMti eka eka manuSya aise bhI hote haiM ki ve svayaM tara sakeM parantu dUsare ko nahIM tAra sakeM jaise jinakalpI sAdhu 2-tuMbA samAna-tumbA ko jala meM DAlane se eka tuMba aura eka dUsarA jo tuMbA kA Alambana karane vAlA evaM tumbA eka jIva ko tAra sakatA hai jaise pratimadhArI sAdhu eka ziSyakoM dIkSA dekara zrApa ekAnta jAkara dhyAna meM laga jAte haiM 3-kASTha kI naukA ke samAna-kASTha kI naukA zrApa taratI hai aura dUsare aneka jIvoM ko tAra sakatI hai jaise sthavira kalpI sAdhu Apa tarate haiM aura upadeza dekara anekoM ko tArate haiN| 4-patthara kI naukA ke samAna patthara kI naukA zrApa DUbatI hai aura usa para car3hane vAloM ko bhI DubA detI haiM jaise midhyAtvI, pAkhaNDI, utsUtra prarUpaka Adi Apa svayaM DUbate haiM aura anekoM ko DubA dete haiM / A yahI bAta gRhasthoM ke liye samajha lIjiye / eka aisA sAdhAraNa gRhastha hotA hai ki vaha ekAnta meM rahakara apanA kalyANa kara letA hai para sAdhana ke abhAva dUsare kA kAlyANa karane meM asamartha hai ___B dUsarA eka apanA aura eka dUsare kA kalyANa kara skeN| kAraNa unake pAsa sAdhana itanA hI hai C tIsarA Apa to taratA hI hai aura aneka bhAvukoM ko bhI tArane meM nimitta kAraNa bana jAtA hai 574 [saMsAra tarane kI caubhaMgI--- any or
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 574-577 jaise eka sattAdhIza dharmAtmA rAjA evaM dhanADya seThasAhukAra cAhe to apane kalyANake sAtha anekoMkA kalyANa kara sakate haiM zAstroM meM kahA hai ki jainakula meM janma liyA hai to unako sAdhanake hote huye kamase kama tIna kArya avazya karane cAhiye 1-apane nyAya se upArjana kiye dravyase jinamandira banAkara paramezvara kI mUrti kI pratiSThA karavAnA isase apanA to kalyANa hai hI para dUsare aneka jIvoM kA kalyANa ho sakatA hai jaise zrAvazyakasUtra meM AcArya bhadrabAhu ne mandira banAne ke liye ku~vA kA dRSTAnta diyA hai ki kuvA banAne meM bahuta kaThinAiyAM sahana karanI par3atI haiM / miTTI kardama kA lepa zarIra para lagajAtA hai para jaba ku~vA ke andara se pAnI nikalatA hai taba usI pAnI se miTTI kardama vagairaha saba dhula jAtA hai / aura vaha ku~vA rahegA taba taka usakA zItala jala pIkara aneka AtmA apanI tapta tRSA miTA kara zAnti ko prApta ho / pa banAne vAle ko AzIvarvAda deMge ityAdi / isI prakAra mandira banAne meM miTTI jala pattharAdi kA upayoga karanA par3atA hai aura dekhane meM dravya prAraMbha bhI dIkhatA hai para jaba mandira taiyAra ho usakI pratiSThA hokara paramAtmA kI mUrti sthApita ho jAtI hai usakI bhAvanA se vaha dravyArambha rUpI lepa svayaM naSTa hojAtA hai aura jahA~ taka vaha mandira banA rahegA aneka bhavyAtmAyeM paramezvara kI sevA bhakti pUjA bhAvanA kara apanA kalyANa kareMgI aura mandira banAne vAloM ke zubha kArya kA anumodana karate raheMge ataH gRhasthoM ke liye sAdhanoM ke hote huye pahalA yaha kArya karanA usakA khAsa karttavya hai mahAnizItha sUtra meM mandira banAne vAlA zrAvaka kI gati bArahavAM svarga kI batalAI hai / 2-dUsarA tIrthoM kI yAtrA ke liye zrIsaMgha ko apane makAna para bulAkara apane hAthoM se unake tilaka kara saMgha nikAla kara saMgha ko tIrthayAtrA karavAnI cAhiye / jainadharma meM saMghapati pada kA mahatva kama nahIM hai joki zrIsaMgha ko tIrthakara bhI namaskAra karate haiM / ataH sAdhana evaM sAmagrI ho to jIvana meM eka bAra saMgha avazya nikaale| 3-tIsare mahAprabhAvika zrI bhagavatI Adi sUtra kA apanI ora se mahotsava kara gurumahArAja ke kara kamaloM meM arpaNa kara zrIsaMgha ko tIrthaGkaroM ke vacana sunAnA / isa prakAra bana sake to tInoM kArya kare / bAda meM dIkSA lekara cAritra kI ArAdhanA karanI cAhiye ityAdi vistAra se vyAkhyAna sunaayaa| D-caturtha manuSya ke lie pahale batalA diyA hai ki vaha apa DUbatA hai aura anekoM ko DubAtA hai ityAdi / ___ usa vyAkhyAna meM zAha bhairA bhI thA sUrijI kA upadeza dhyAna lagA kara sunA aura apane dila meM nizcaya kara liyA ki Aja mere pAsa saba sAdhana taiyAra haiM ki maiM sUrijI ke batalAye tInoM kArya kara sakatA hU~ / basa phira to derI hI kyA thI sUrijI kI sammati lekara catura kArIgaroM ko bulavA kara mandira kA kArya prArambha kara diyA jisakI dekha rekha ke liye apane putra dhanadeva ko mukarrara kara diyaa| zAha bhairA ne socA ki yadi guru mahArAja kA caturmAsa yahA~ ho jAya to zrIbhagavatIsUtra kA mahotsava kara ke dUsarA kArya bhI kara lU bAda caturmAsa ke tIrtho kI yAtrArtha saMgha bhI nikAla dUM itane meM mandira taiyAra ho jAya to isakI pratiSThA bhI karavA duuN| ataH eka varSa meM tInoM kArya bana jAya to sUrijI kI AjJA kA pAlana ho sakatA hai| sUrijI ko caturmAsa ke liye zrIsaMgha ne bahuta Agraha pUrvaka vinatI kI thI tathA zAha bhairA ne apane bhAva pradarzita karate huye kahA ki pUjyavara ! Apake virAjane se hamAre saba manoratha siddha hojaayeNge| ataH kRpA kara caturmAsa kI svIkRti zIghra de dIrAveM / mahAtmAoM kA to jIvana hI paropakAra ke liye hotA hai| sUrijI mahArAja ne lAbhAlAbha kA vicAra kara caturmAsa nAgapura meM karane kI manjUrI pharamAdI / basa, nAgapura ke zrIsaMgha meM khUba hI harSa Ananda evaM utsAha phaila gyaa| zAha bhairA ne zrI bhagavatI sUtra kA Adeza lekara bar3A bhArI mahotsava kiyA aura rAtri jAgaraNa pUjA prabhAvanA svAmIvAtsalyAdi kiyA aura hIrA zAha bhairA ko mUrijI kA upadeza ] 575
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa / [ bhagavAnapArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pannA muktAphalAdi se jJAna pUjA kI tathA pratyeka prazna kI suvarNa mudrikAoM se pUjA ko| kevala zAha bherA hI nahIM para zrI saMgha bhI aisA suavasara hAthoM se kaba jAne dene vAle / bahuta se loga zrIbhagavatIjI sUtra kI pUjA bhakti karate huye vItarAga vANI kA zravaNa kara apanI AtmA kA kalyANa karane lge| idhara dhanadeva kI dekha rekha meM mandirajI kA kAma cala rahA thA / aura dhanadeva vastu zAstra evaM zilpakalA kA adhyayana kara bar3I dilacaspI se apanI jummedArI kA kArya sampAdana kara rahA thA jaba zAha bhairA ke donoM kArya icchAnusAra ho rahe the to aba tIsare kArya ke liye sUrijI ke pAsa Akara prArthanA kI ki prabho ! ApakI anugraha se mere jIvana ke dhyeya rUpa do kArya to ho rahe haiM para tIsare kArya ke liye mujhe kyA karanA cAhiye ? sUrijI ne kahA bhairA tU bar3A hI bhAgyazAlI hai / do kArya kara liye to tIsare ke liye aisI kauna sI bar3I bAta hai / para pahale yaha nizcaya karale ki tumako saMgha zatrujayAdi dakSiNa ke tIrthoM kA nikAlanA hai / yA sammetazikharAdi pUrva ke tIrthoM kA ? bhairA ne sUrijI ke abhiprAya ko jAnaliyA aura kahA pUjyavara ! zatrujaya tIrtha najadIka hai aura rAste meM bhI sarva prakAra kI suvidhAyeM haiM ataH yaha kArya dhanadeva ke liye rahane dUM aura maiM sammetazikharajI kA hI saMgha nikAlU aisI merI icchA hai phira Apa hukma pharamAve vahI zirodhArya karane ko maiM taiyAra huuN| sUrijI mahArAja ne pharamAyA ki ThIka hai sammetazikharajI kI yAtrA karane meM kaThinAiyeM avazya haiM dravya bhI adhika vyaya karanA hogA para lAbha bhI to adhika hai| kAraNa sAdhAraNa logoM ke zatrujaya kI yAtrA kI apekSA zikharajI kI yAtrA bar3I kaThinatA se hotI hai ataH tuma to sammeta zikharajI kI yAtrA kA hI vicAra rkkho| basa, phira to kyA derI thI zAha bhairA ne zrI saMgha ko ekatra kara AjJA mAMgI aura zrIsaMgha ne Adeza dete huye kahA zAha bhairA ! tU bhAgyazAlI hai AdityanAga kula meM janma liyA hI pramANa hai / bhairA ne kahA ki yaha saba pUjyAcArya deva aura zrIsaMgha kI kRpA kA hI sumadhura phala hai aura yaha kArya maiMne zrIsaMgha kI madada para hI uThAyA hai / zrIsaMgha apanA kArya samajha ke isako pUrNa karAve / zrIsaMgha ne kahA ki isameM kahane kI jarUrata hI kyA hai zrIsaMgha saba taraha kI madada ke liye taiyAra hai / yoM to zAha bhairA bar3A bhArI vyApArI thA vizAla kuTumba kA mAlika thA gaja kAja meM evaM hajAroM ke sAtha sambandha rakhane vAlA thaa| bahuta se rAjA aura jAgIradAroM ko karaja dene vAlA boharA thaa| usake hukma mAtra se hI saba kAma hotA thA / phira bhI zAha bhairA ne isa saMgha kA kAma ke liye saba kArya alaga 2 vibhAgoM meM bAMTa kara alaga 2 kameTiyeM banAkara unake supurda kara diyaa| zAha bhairA sUri jI mahArAja kI sevA bhakti karatA huA zrIbhagavatIsUtra suna rahA thA aura saba kAma silasilevAra ho hI rahA thaa| sAdI garmI ke saba sAdhanoM kA saMgraha kara liyA thA / pratyeka prAnta evaM grAma nagaroM meM AmaMtraNa bheja diye the| mAmalA dUra kA hone ke kAraNa caturmAsa utarate hI mArgazIrSa zuku pa~camI ko AcArya zrI kI adhyakSatA evaM zAha bhairA ke saMghapatitva meM saMgha ne prasthAna kara diyaa| paTTAvalIkAra ne isa saMgha kA vistRta rUpa meM varNana kiyA hai| pAMca hajAra sAdhu sAdhvI aura eka lakSa naranAriyoM tathA pAMca hajAra sipAhI rAjAoM kI ora se paharAyata ke taura para sAtha meM the| sonA cA~dI candanAdi ke 184 derAsara saMgha ke sAtha meM the / isale anumAna lagAyA jA sakatA hai ki usa jamAne meM jaina samAja kI dhama evaM tIrthoM para kitanI zraddhA thii| sammeta zikhara jI ke saMgha meM charI pAlI yAtrA karake Ane meM kama se kama 6-chaH mAsa jitanA samaya 576 [ zAha bhairA ke tIna kArya
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 574-577 to laga hI jAtA thaa| usa jamAne ke lAkhoM karor3oM rupayoM ke vyApAra karane vAloM ko kitanA saMtoSa thA ki cha sAta aura ATha ATha mAsa taka ghara ke saba kAma chor3a denA vaha bhI eka do manuSya nahIM para saba ghara ke loga / karANa aise punya kArya meM pIche kauna rhe| jisa naukara gumAstA aura par3hIsiyoM para dhanamAla aura ghara chor3a jAte una logoM kA kitanA vizvAsa thA / ina saba bAtoM ko dekhate huye yahI kahanA par3atA hai ki vaha jamAnA satya kA thA, saMtoSa kA thA nIti kA thA, vizvAsa kA thA aura dharma kA thA usa jamAne ke jIva kitane halukarmI the ki itane bar3e lakSmIpAtra hone para bhI apanA jIvana sadA aura sarala rakhate the| jainAcAryo kA thor3A sA upadeza hone para dharma ke liye apanA sarvasva arpaNa karane ko Age pIche kA kucha bhI vicAra nahIM karate the / basa,ina punya kAryoM se ho unake punya hamezA bar3hate rahate the| zrIsaMgha AnaMda maMgala ke sAtha rAste meM naye 2 maMdiroM ke darzana tIrthoM kI yAtrA jIrNoddhAra aSTAnhikA mahotsava dhvajArohaNa, pUjA prabhAvanA, svAmivAtsalya sAdharmiyoM kI sahAyatA aura dIna dukhiyoM kA uddhAra karatAsammetazikharajI para pahuMcA tIrtha ke darzana sparzana kara saba kA dila prasanna huaa| saba logoM ne sevA pUjA bhakti Adi kA yathAzakti lAbha liyA aura vIsa tIrthaGkaroM kI nirvANa bhUmi kI yAtrA evaM aSTAnhikA mahotsava dhvajamahotsava vagairaha anekoM zubha kAryoM se lAbha uThAyA / isa prakAra pUrva kI saba yAtrAyeM kii| tatpazcAta vahA~ vihAra karane vAle sAdhu pUrva meM rahe zeSa tIrthayAtrA karate huye saMgha ke sAtha punaH nAgapura aaye| AcArya yakSadevasUri ne vaha caturmAsa medanIpura meM kiyA bAda caturmAsa ke punaH nAgapura padhAre / itane meM zAha bhaiga kA prArambha kiyA jinAlaya bhI taiyAra hogyaa| zAha bhairA ne sUrijI se mandira kI pratiSThA ke liye prArthanA kI para sUrijI ne kahA bhaiga ! tere tIna kAma to saphala hogaye para eka kArya zeSa raha gayA hai / zAha bhairA ne kahA pUjyavara ! vaha bhI pharamA dIjiye ki bana sake to sAtha meM hI kara liyA jAya / sUrijI ne kahA bhairA ! ye tIna kArya to dravya dvArA karane ke the tumane kara DAle para caturtha kArya to zrAtmabhAva kA hai aura AtmA se hI ho sakatA hai aura isameM dravya kI apekSA Atma tyAga vairAgya kI AvazyakatA hai| bhairA ne kahA pUjyavara ! mere se bana gayA to maiM adhUrA na rakha cAroM kArya pUrA kara degA / sUrijI ne kahA ki caturtha kAryya dIkSA lene kA hai zAha bhairA ne kSaNamAtra vicAra karake kahA pUjyadayAlu ! isameM kaunasI bar3I bAta hai Apajaise hajAroM sAdhu sAdhviyoM ne dIkSA lI hai to maiM itane se kAma ke liye adhUra kyioM rakkhU / caloM dIkSA lene ko bhI maiM taiyAra hU~ | sUrijI ne kahA 'jahAsukhama' zAha bhairA ne ghara para jAkara dhanadeva aura usakI mAtA ko kahA ki pUjyAcArya deva dIkSA ke liye kahate haiM aura maiMne dIkSA lene kA nizcaya kara liyA hai / seThAnI ne kahA kyA prAcArya mahArAja ke kahane se hI zrApa dIkSA lene ko taiyAra huye haiM ? hA~, prAcArya mahArAja ne kahA ki tIna kArya kara liye to aba eka kAma zeSa kyoM rakhate ho ? to phira maiM eka kAma ko bAkI kyoM rakkhU , pUrA hI karalU seThAnI ne kahA Apa dIkSA lete ho to maiM ghara meM raha kara kyA karU~ ? calo Apake sAtha maiM bhI taiyAra hU~ / dhanadeva ne kahA ki phira maiM hI akelA ghara meM raha kara kyA karUMgA ? maiM bhI Apake sAtha dIkSA lUgA / seThAnI ne kahA beTA ! hama donoM ko dIkSA lene de aura tU ghara para raha kyoMki abhI ghara sa~bhAlanevAlA tere koI putra nahIM hai| dhanadeva ne kahA ki mAtA yadi tU ghara meM rahe to maiM bhI rahU~gA nahIM to maiM ghara meM raha kara kyA karUM / ataH mAtA ne putra ke sneha bhAva se ghara meM rahanA maMjUra kara nAgapura se zikharajI kA saMgha ] Jain Education Internal
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa liyA aura zAha bhairA ne maMdira kI pratiSThA ke sAtha hI sUrijI mahArAja ke pAsa dIkSA le lI jisakA mahorasava dhanadeva ne bar3e hI samAroha se kiyaa| dhanadeva kA dila to saMsAra se virakta ho gayA thA para kevala mAtA ke sneha se usane ghara meM rahanA maMjUra kiyA thA aura mAtA kA bhAva apane patideva ke sAtha dIkSA lene kA thA parantu ghara sa~bhAlane vAlA koI pautra hojAya to phira dIkSA laMgI isa AzA se mAM beTA dIkSA kA bhAva hone para bhI bhogAvalI karma kSaya karane ko saMsAra meM raha gaye / 'zreyAMsi bahu vighnAni' isa aTala siddhAnta ko kauna miTA sakatA hai / dhanadeva ke saMsAra meM rahate huye ke kramazaH cAra putra huye para isase lakSmI devI ruSTa hokara dhanadeva se kinArA leliyaa| yahA~ taka ki dhanadeva ke pitA ne karor3oM kI sampatti chor3akara dIkSA lI thI Aja dhanadeva ko zAma suvaha bhojana kA patA nahIM hai / jaba manuSya ke azubha karmodaya hotA hai taba zarIra para ke kapar3e bhI khAne laga jAte haiM / dhanadeva jainadharma ke karma siddhAnta kA jAnakAra acchA jJAnI thA tathApi kabhI 2 artadhyAna isa prakAra ghera letA thA jisase vaha mana hI mana meM pazcAtApa karane laga jAtA thA ki dhanya hai pitAjI ko ki ve bhI sAhivI meM dIkSA lekara sukhI bana gaye . maiM kaisA bhAgya hIna rahA ki usa suvarNa samaya ko vyartha khodiyaa| __ yadi maiM bhI / usa samaya meM hI dIkSA leletA to zrAja mujhe ina duHkhoM kA anubhava kyoM karanA par3atA kSaNAntara vaha socatA hai ki mere pUrva janma meM antarAya karma bandhA huA thA / dIkSA leletA to isa karma ko kaise bhogatA aura kama binA bhoge nirjarA nahIM, kahA hai ki ' kaDANakammaNa navi tassamoravo' kabhI yaha bhI vicAra karatA thA ki khaira kucha nahIM aba bhI maiM dIkSA lelaM , kSaNabhara meM socatA hai ki isa daridrAvasthA meM dIkSA lUMgA to loga kaheMge ki dhana naSTa hogayA aura aba kamA ke khAne kI himmata nahIM ataH vicArA dIkSA lekara mAMga khAyegA ityAdi isa prakAra daridratA ke sAmrajya meM aneka taraMge uThane lagI / phira bhI usa nirdhanAvasthA meM bhI dhanadeva ne apanI dharma karanI ko nyUna nahIM kI para pahile se bar3hAtA hI gyaa| zAniyoM kA yahI to majA hai ki udaya Aye karmo ko samyak prakAra se bhogate haiM aura anudaya kI udiranA kara udaya meM lAtA hai ki una karmoM kA karajA zIghra hI cuka jAtA hai| ___ eka samaya AcArya kakkasUrijI bhramaNa karate nAgapura pdhaare| anyonya logoM ke sAtha dhanadeva bhI sUrijI ko bandana karane ko AyA aura unake sAthiyoM ne paricaya karavAyA ki guru mahArAja / yaha dhanadeva zAha bhairA kA putra hai / bhairA ne svargIya AcArya yakSadevasUri ke upadeza se mahA prabhavika zrI bhagavatIjI sUtra baMcAyA sammetazikharajI kA saMgha nikAlA, jina maMdira kI pratiSThA karavAI aura sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lI / dhanadeva bhI dharmajJa evaM jainasiddhAnta kA acchA jAnakAra hai para antarAya karmodaya inakI Arthika sthiti kharAba hogaI hai / sUrijI ne kahA mahAnubhAva / jJAniyoM ne ipsI liye to saMsAra ko asAra batalAyA hai kyoMki sukha ke anta meM duHkha aura duHkha ke anta meM sukha huA hI karatA hai / kyA duHkha aura kyA sukha ye saba paudgalika vastu hai / isase kyA khuzI aura kyA nArAjI janadharma kA siddhAnta to yaha hai ki paudgalika sukha ho cAhe duHkha ho para apane dhyeya se bicalita na honA cAhiye ityAdi / dhanadeva ne sUrijI ke mArmika zabda sune to usakI AtmA meM eka navIna cetanatA pragaTa huI / idhara to dhanadeva ke azubhakarmo kA kSaya hutrA aura udhara se sUrijI ke zubha vacana ataH lakSamIdevI ghara pUchatI 2 dhanadeva ke ghara meM aaphuNcii| yahI 578 [dhanadeva kI Arthika paristhiti
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptamUri kA jIvana [ osavAla saMvat 574-577 kAraNa hai ki idhara se to dhanadeva ne kAraNavasAta bhUmi khodI to puSkala dravya mila gayA udhara jinhoM para karajA lenA thA vaha ghara para Akara dene lage udhara vyApAra meM bhI unako khUba gaharA lAbha hone lgaa| basa, eka mAsa meM dhanadeva kA ghara phira lakSmI devI se zobhAyamAna hone lagA / dhanadeva ne cAra putroM kI zAdI eka mAsa meM karadI aura Apa jaise sarpa kAMcala chor3akara bhAga jAtA hai vaise dhanadeva saMsAra ko sapaikaMcuka samajha kara usase bhAga kara AcAryakakkasUri ke caraNoM meM Akara apane 14 sAthiyoM ke sAtha bhagavatI janadIkSa svIkAra karalI taba jA kara zAnti kA zvAsa liyaa| prAcArya zrI ne dhanadeva ko dIkSA dekara ApakA nAma somatilaka rakhA Apa kI yogyatA dekha mathurA meM Apako upAdhyAya padase vibhUSita kiyA / ApasUrijI ke zAsana ko acchI taraha se calAyA karate the| AcArya zrI kakkasUri kI sevA meM rahakara Apane dharma ke acche 2 kArya sampAdana kiye / kaI rAjA mahArAjAoM kI sabhA meM vAdiyoM se zAstrArtha kara unako parAsta kara jainadharma kA jhaMDA phaharAyA thaa| isI kAraNa AcArya kakkasUrijI ne apane anta samaya caturvidha zrIsaMgha ke samakSa upAdhyAya somatilaka ko apane paTTa para AvArya banAkara ApakA nAma devaguptasUri rakha diyA thaa| ___ prAcArya devaguptasUri janzAsana rupI zrAkAza meM sUrya sadRzya prakAza ke karane vAle huye the zrApako jaise saMsAra meM lakSmIdevI varadAI thii| vaise hI zramaNAvasthA me sarasvatIdevI varadAI thI / Apa jainAgamoM ke alAvA vyAkaraNa nyAya tarka chanda alaGkArAdi sarva sAhitya ke pAragAmI the| jaise samudra bhAMti bhAMti ke amUlya ratnoM se zobhAyamAna hotA hai vaise ho ApakA zAsana aneka vidyA evaM labdhipAtroM se suzebhita thaa| paTTAvalIkAroM ne katipaya muniyoM kA paricaya karavAte huye likhA hai ki AcArya zrI ke zAsana meM / 1-dharmamUrti nAmakA vAcanAcArya bar3A hI labdhipAtra thA eka samaya sUrijI kI AjJA lekara kaI muniyoM ke sAtha usane sindhabhUmi meM vihAra kiyaa| kramazaH vaha vihAra karatA vIrapuranagara meM pahuMcaH / vahAM para eka sanyAsI AyA huA thA vaha apane yoga vala se pRthvI se adhara rahakara janatA ko camatkAra batalAkara saddharma se patita banA rahA thaa| ThIka usI samaya dharmamUrti nAma kA vAcAnAcArya vahAM padhAra gye| jainasaMghane ApakA acchA svAgata kiyA aura vahAM ke sanyAsI kA saba hAla kaha sunaayaa| isa para dharma mUrti ne kahA zrAvakoM / isa camatkAra se AtmakalyANa nahIM hai / ye to yoga vidyA hai aura jisakA abhyAsa kiyA huA hotA hai vaha yoga vidyA ke bala se adhara raha sakatA hai| zrAvakoM ne kahA ki mahArAja bhale hI isase AtmakalyANa nahIM hogA para bhadrakajanatA isase vismita hokara usakI anuyAyI bana jAtI hai / taba kyA apane jaina meM meM aisI vidyA nahIM hai mUrtijI ne kahA ki nAsti nahI hai : zrAvakoM ne kahA ki nAsti nA hai to phira ve vidyAyeM kisa kAma kI haiM ki dharma kA vaMza hotA ho taba bhI kAma meM na lI jAMya ? vAcanAcArya ne kahA ThIka hai / kala maiM pATa para baiTha kara vyAkhyAna dUMgA Apa pATa ko nikAla lenA basa, dUsare dina vAcanAcArya kA vyAkhyAna Ama maidAna meM huaa| hajAroM manuSya vyAkhyAna sunane ko ekatra huye the thor3AsA vyAkhyAna huA ki zrAvakoM ne pATA ko khIca liyA to vAcanAcArya adhara rahakara vyAkhyAna bAMbane lage jisa ko dekhakara janatA pAzcaryamugdha bngii| isa bAta ko sanyAsI jI ne sunI to usane socA ki isa jainasAdhu ke pAsa kitanI vidyA hogii| ve calakara vAcanAcArya ke pAsa Aye aura bar3e hI ziSTAcAra se bAteM karane lage / Akhira unhoMne kahA ki munijI mere pAsa jo vidyA hai vaha eka janAcArya se hI maiMne prApta kI hai, kRpA karake ApabhI kucha yAdagArI baksAve vAcAnAcArya jI ne kahA mahAtmAjI Apa usI vidyA kI khoja karo jisase janma maraNake rijI ke zAsana ke muni ratna ] 579
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa duHkha miTajAya / sanyAsIjI ne kahA ki khaira, zrApahI kRpA kara batalAiye ki aisI kaunasI vidyA hai ki jisase janma maraNa miTa jAya ? vAcanAcArya ne kahA ki vItarAga kI vANI eka aisI vidyA hai ki jisako jainadIkSA grahaNa kara ArAdhanA kIjiye / ataH janma maraNa miTAne ke liye dUsarI koI vidyA nahIM hai ityAdi tarka vitarka se isa kadara samajhAyA ki sanyAsIjI ne vAcanAcAryajI ke pAsa jai dIkSA svIkAra karalI jisase kevala vIrapura meM hI nahIM para sindhu maNDala meM jainadharma kA khUba udyota huaa| 2-AcArya zrI ke dUsarA ziSya paM0 rAjasundara thA Apa jyotiSa vidyA meM bar3e hI pravINa the zrApa vihAra karate huye eka samaya bharoMca nagara meM gye| vahA~ para eka jyotiSI vidvAnoM kI sabhA huI thii| saba logoM ko AmaMtraNa diyA para paM0 rAjasundara ko kisI ne AmantraNa nahIM diyaa| kAraNa, una logoM kA khayAla thA ki jainadharma tyAga vairAgya maya dharma hai / ve loga sivAya tyAga vairAgya meM kaSTa karane ke aura kyA jAnate haiM ? khaira jisa samaya sabhA huI to binA AmaMtraNa paM0 rAjasundara sabhA meM calA gayA isa para una vidvAnoM ne paM0 rAjasundara kA svAgata kara zrAsana diyA para ve jainadharma ke niyamAnusAra rajoharaNa se bhUmi paramArjana kara kAMbalI DAla kara baiTha gaye / sabhA kA kArya zurU huA to kisI ne varSa phala kisI ne mAmaphala kisI ne rAjavigraha kisI ne varSA agamana viSaya kahA / jaba paM0 rAjasundara ko pUchA to usane kahA ki AjarAtri ATha ghar3I 48 pala ke bAda barasAta hogii| jyotiSiyoM ne socA aisA to koI yoga nahIM dIkhatA hai phira yaha jainazramaNa kisa AdhAra se kahatA hai| dUsare vidvAnoM kI bAtoM kI noMdha ke sAtha jainamuni ke kathana kI noMdha karalI aura yaha bAta janatA ke kAnoM taka bhI pahu~ca gaI / ThIka batalAye huye TAima para musalAdhAra barasAta hone laga gaI / basa, jo vidvAna jainazramaNoM kI ha~sI karate the vahI unake caraNoM meM apanA zira mukAne lage aura kaI loga paM0 rAjasundara ke pAsa Akara jyotiSa viSaya kA abhyAsa karane lage / paNDitajI ko rAjA prajA kI aura se acchA sanmAna milaa| -zrAcArya zrI ke zAsana meM eka padmakalasa nAmaka upAdhyAya thA / ve parakAyA praveza vidyA meM nipuNa the| apanI vidyA kA camatkAra vatalAkara kaI rAjA mahArAjAoM ko jainadharma ke paramopAsaka banAye / 4 caturtha paNDita nAgaprabha thA / zrApa AkAzagaminI vidyA meM pAragAmI the Apa aSTama aSTama tapa kA pAraNA kiyA karate the aura pAraNA ke dina zrIzatrujaya tIrtha aura upakezapura maMDana mahAvIra kI yAtrA karake hI pAraNA kiyA karate the| eka samaya paM0 nAgaprabha aSTama ke pAraNA ke dina apanI AkAzagAminI vidyA ke bala se zatrujayatIrtha kA caityavaMdana karane ko AkAza meM jA rahe the| rAste meM koI sanyAsI bhI pairoM para lepakara AkAza meM jA rahA thaa| donoM kI zrAkAza meM bheMTa ho gaI to Apasa meM bAteM karate donoM zatrujaya para Agaye / sanyAsI ne dekhA to jainazramaNa ke pairoM para lepa nahIM thaa| taba sanyAsI ne pUchA ki Apake pairoM para lepa nahIM hai phira Apa AkAza meM gamana kaise karate ho| jainazramaNa ne uttara diyA ki pairoM para lepa karake AkAza meM gamana karanA yaha parAdhInatA hai| lepa nahIM milane se gati ruka jAtI hai| kabhI koI lepa dho DAlatA hai to bhI gati ruka jAtI hai / ataH maiM isa lepa kI vidyA ko vidyA nahIM samajhatA hU~ vidyA to aisI honI cAhie ki jo zrAtmA se prApta huI ho jisakI gati ko koI roka hI nahIM sake / sanyAsIjI suna kara maMtramugdha banagaye aura jainazramaNa se prArthanA karane lage ki mahAtmAjI aisI vidyA to Apa mujhe bhI batalAiye, maiM Apake upakAra ko kabhI nahIM bhuuluugaa| muninAgaprabha ne kahA yadi Apako vidyA kI AvazyakatA hai, to jainadIkSA svIkAra [ paM0 nAgamabha aura AkAza gAmanIvidyA For Private & Personal use only
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptamari kA jovana ] [ osavAla saMvat 574-577 karo aura bAda meM kahU~ vaise tapasyA kro| AkAzagAminI vidyA vo kyA para AtmA meM anaMta vidyAyeM evaM labdhiyeM chipI huI haiM ve pragaTa ho sakatI haiN| basa phira to derI hI kyA thii| sanyAsIjI ne mahAprabhAvika tIrtha zrIzarbujaya para muni nAgaprabha ke pAsa jaina dIkSA svIkAra karalI aura tapa saMyama kI ArAdhanA meM laga gayA jyoM 2 zrApako jainadharma kA tAtvika jJAna hotA gayA tyoM 2 zrAzA aura tRSNA miTatI gaI isa prakAra nAgaprabha ne aneka bhavyoM kA uddhAra kiyaa| 5-60 nyAyamuni nAma kA eka vidvAna muni thA / devI kA usako baradAna thA ki Apa zAstrArtha meM sadaiva vijayI rahoge / Apane kaI rAjasabhAoM meM bauddhoM evaM vedAntiyoM ke sAtha zAstrArtha kara jainadharma kA vijaya jhaMDA phaharAyA thaa| Apake viSaya paTTAvalI kAra ne bahuta vistAra se likhA hai / bharoMca, jAvalIpura, candrAvatI, ujjaina, mathurA, zivanagara vagairaha bahuta sthAnoM meM vAdiyoM ke sAtha zAstrArtha kara vijaya prApta kI thii| ityAdi sUrIzvarajI ke zAsana meM aise aneka vidyA sampanna sAdhu the ki jinhoMne jainadharma kI khUba unnati kii| AcArya devaguptasUrijI mahArAja nau varSa upAdhyAya pada aura tIna varSa sUripada para raha kara jainadharma kA khUba pracAra bddh'aayaa| kaI bhAvukoM ke nikAle hue saMgha ke sAtha tIrthayAtrA kii| kaI mumukSuoM ko jainadIkSA de zramaNasaMgha meM vRddhi kI kaI mAMsa madirAdi kuvyasana seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kara unakA uddhAra kiyA kaI maMdira mUrtiyoM kI pratiSThA karavA kara jainadharma ko cirasthAyI banAyA zrAdi Apane apane jIvana meM aneka zubha kArya kara saMsAra kA uddhAra kiyA / anta meM Apa apanA AyuSya ko najadIka jAnakara zrIzatru jayatIrtha kI zItala chAyA meM vikrama saM0 177 meM apane paTTapara muni rAjahaMsa ko sUri banA kara unakA nAma siddha sUri rakha diyA aura zrApa 13 dina ke anazanapUrvaka samAdhi ke sAtha svarga padhAra gye| adityanAga kula Apa divAkara, devagupta yazadhArI the| sarasvatI kI pUrNa kRpA, sadjJAna vistArI the // darzana jJAna caraNa guNa uttama, puruSArtha meM pUre the| bandana unake caraNa kamalameM, tapa tapane meM sUre the // / iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke 19 veM paTTapara AcArya devaguptasUri mahA prabhAvika AcArya hue / Jain Ed. AcAryama devaguptasari kA svargavAsa ] or Private & Personal use only Jain Edu 341 Private & Personal Use Only
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jaina vyApAriyoM kA pAzcAtya pradezoM ke sAtha vyApArika sambandha isa bAta kA patA laganA kaThina hai ki bhAratIya vyApAriyoM kA vyApAra sambandha pAzcAtya pradezoM ke sAtha kaba se prArambha huA thA ? phira bhI hamAre caritrAdi prAcIna granthoM se pAyA jAtA hai ki itihAsa kAla ke pUrva hajAroM varSoM se bhAratIya vyApAriyoM kA vyApAra sambandha pAzcAtya pradezoM ke sAtha thA aura ve jala aura thala donoM rAstoM se pAzcAtya pradezoM meM AyA jAyA karate the| udAharaNa ke taura para zrIjJAtAdhargakathAMga sUtra ke AThaveM adhyayana meM ullekha milatA hai ki campA nagarI kA araNaka nAma kA jaina vyApArI jahAjoM meM puSkala mAla lekara samudra ko pAra kara pAzcAtya pradeza meM vyApArArtha gayA thA isI sUtra ke nauveM adhyayana meM jinarikha aura jinapAla do bhAiyoM ke varNana meM kahA hai ki ina donoM bandhuoM ne 11 bAra jahAjoM dvArA pAzcAtya pradezoM meM vyApAra kiyA aura vApisa Aye / jaba vArahavIM bAra ve punaH jahAjeM lekara gaye to vApisa lauTate samaya unako kisI devI kA upasarga huA thA / rAjA zrIpAla ke caritra meM bhI ullekha milatA hai ki ve kosaMbI nagarI ke dhavala seTha ke sAtha bharoMca nagara se pAMca sau jahAjeM lekara babarakula ora ratnadvopa meM gaye / vahAM kevala vyApAra hI nahIM para donoM sthAnoM ke rAjAoM kI kanyAoM ke sAtha rAjA zrIpAla ne vivAha bhI kiyA thA inake alAvA bhI bahuta se ullekha milate haiN| bhagavAna pArzvanAtha aura prabhu mahAvIra ke antara kAla meM bhI kaI vyApArI loga pAzcAtya pradezoM meM vyApArArtha gaye itanA hI kyoM para una bhAratIya vyApAriyoM ne vahAM ke logoM ko kaI prakAra kI sabhyatA bhI sikhAI thI aura vyApAra kI suvidhA ke liye dhAtu ke sikkoM kA AviSkAra bhI kiyA thA / bhAratIya vyApArI kisI ko kara hAsala nahIM dete the aura unhoMne vahAM jAkara apanA upaniveza bhI sthApita kiyA thA / jaba hama bhagavAna mahAvIra aura unake pIche ke samaya ko dekhate haiM to aise bahuta se pramANa milate haiM ki bhAratIya vyApAriyoM kA hI kyoM para kaI rAjAoM kA bhI pAzcAtya pradezoM ke sAtha sambandha rahA dRSTigocara hotA hai jaise rAjagRha kA rAjA zreNika ( vivasAra ) kA Adrakapura nagara ke rAjA ke sAtha acchA sambandha thA aura usa sambandha ko cirasthAyI banAne ke lie zreNika ke putra abhayakumAra ne Adakapura ke rAjakumAra Adraka ke liye bhagavAn AdIzvara kI mUrti bhejI thI jisako dekha pAkakuMvara ko bodha huA aura usane bhagavAna mahAvIra ke pAsa Akara dIkSA lI thI jaba Adrakuvara ne jaina dIkSA lI to usane apanI janmabhUmi meM bhI jainadharma kA avaztha pracAra kiyA hogA / isakA ullekha sUtrakRtAGga sUtra kI TIkA meM hai| zrI bhagavatIsUtra ke nauvAM zataka aura 33 vA uddezA meM mahAna kuMDanagara kA adhipati RSabhadatta aura ApakI gRhadevI devAnandA kA varNana calatA hai jo bhagavAna ke mAtA pitA the unake ghara meM pArasa babarAdi aThAraha deza kI dAsiyAM thIM jaise "vahahiM khujjahiM cilAiyAhiM vAmaNiyAhiM bar3AhiyAhiM bavvarayAhiM IsigaNiyAhiM jANhiyAhiM cArugaNiyahiM pallaviyAhiM lyAsayahiM lAusiyAhiM ArabIhiM damilihiM siMghalIhiM pulidIhiM pukkhalIhiM muraMDIhiM savarihiM pArasIhiM nANadesIhiM x x saMdesanevattha gahiyA vesAhiM ityAdi / isase pAyA jAtA hai ki usa samaya bhAratIyoM kA pAzcAtya dezoM ke sAtha kevala vyApAra hI kyoM para For Private & Personal use on [ bhAratIya vyApAriyoM kA vyApAra ww.jainelibrary.org
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [osavAla saMvat 574-577 vaivAhika sambandha bhI thA / kAraNa, rAjAoM meM yaha rivAja thA ki jaba apanI kanyA kI zAdI karate the to dhana mAla ke sAtha dAsiyAM bhI diyA karate the aura yaha rivAja Aja bhI rAjA evaM rAjapUtoM meM vidyamAna hai| bhagavAna mahAvIra ke upAsakoM kI saMkhyA yoM to karor3oM kI thI parantu unameM 159000 to utkRSTa vratadhArI zrAvaka the aisA kalpasUtra meM likhA hai aura upAsakadazAGga sUtra meM zrAnandAdi dasa zrAvakoM kA varNana kiyA hai ye dazoM zrAvaka gAthApati-vaizya arthAt vyApArI the jisameM Ananda vANiyA grAma nagara meM rahatA thA sivAnanda nAmaka usake strI thii| bAraha karor3a sonaiyoM kA usake pAsa dravya thA jisameM cAra karor3a to bhUmi meM jamA rakhatA thA, cAra karor3a kA jevara bhUmi Adi sTeTa thA aura cAra karor3a vyApAra meM lage rahate the| Ananda ke gAyeM bhI puSkala thI, cAra gokala gAyoM ke the aura pratyeka gokala meM daza-daza hajAra gAyeM thiiN| Ananda ke 500 hala bhUmi thI jisameM vaha khetI karatA karAtA thaa| zrAnanda kA vyApAra bhArata aura bhArata ke bAhara pAzcAtya dezoM ke sAtha thI bhI aura samudrI vyApAra ke liye cAra bar3e aura cAra choTe jahAja bhI the aura pAMca sau gAr3e bhArata ke vyApAra ke liye aura pAMca sau gAr3e jahAjoM para mAla lAne aura pahu~cAne ke liye rahate the| isase pAyA jAtA hai ki Ananda kA samudrI vyApAra vizAla thA taba hI to pAMca sau gAr3e kevala jahAjoM para mAla pahu~cAne ko evaM lAne ko rakha chor3e the| isI prakAra zeSa nau zrAvakoM kA vyavasAya thA jisako hama nigna koSTaka meM de dete haiN| cUlanipati sUrAdeva saM | zrAvaka nAma | nagara | dravyakoTi | bhUmi meM | vyApArameM | gharasTeTa | gokala vAniyagrAma 12 karoDa 4 karoDa | 4 karoDa 4 karoDa kAmadeva campAnagarI 18, 6 , 6 , 6 , banArasI | 24 , 8, 8 8 , banArasI 18, 6 , cUlazataka zrAlaMbhiyA | 18, 6 , kuMDakolika kapIlapura 18, 6 , polAsapura 3 , rAjagRha 24 , ! 8 , 9 | nandanIpitA sAvatthI / 12, 4 , 10 | zAlinI pitA | sAvatthI | 12 ,, | 4 , 4 , 4 , 4 zeSa Ananda ke sadRza batalAyA hai| ataH inakA vyApAra bhI Ananda kI taraha pAzcAtya pradezoM meM thA Jain Ea AnandAdi daza zrAvaka] zakaDAla mahAzanaka - -
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa samrATa candragupta ke itihAsa par3hane se yaha bhI patA lagajAtA hai ki samrATa candragupta ne kitane hI pAzcAtya pradeza para apanA rAja sthApita kara diyA thaa| isase bhAratIya vyApAriyoM ko aura bhI suvidhA hogaI thI ki ve puSkala pramANa meM vyApArArtha jAyA zraAyA karate the| samrATa candragupta ke samaya eka deza ke rAjadUta dUsare dezoM meM AyA jAyA karate the aura rAjAoM kI sabhA meM rahate bhI the| jaise yUnAnI rAjadUta megasthanIja samrATa candragupta kI sabhA meM rahatA thaa| kaI loga yAtrArtha bhI eka dUsare dezoM meM AyA jAyA karate the jisase mAlUma hojAtA thA ki kauna se deza meM kyA rItarivAja haiM, kauna se padArtha paidA hote haiM kyA kyA kalA kozala vyApAra vagaii vagairaha haiM ityAdi / samrATa candragupta ne pAzcAtya rAjAoM kI kanyAoM ke sAtha vivAha bhI kiyA thaa| samrATa samprati ke samaya to pAzcAtya deza bhArata kA eka prAnta ho vaisA banagayA thaa| samrATa rAjA samprati kaTTarajaina thA aura usane jaina dharma ke pracArArtha apane subhaToM ko jaina muniyoM kA veSa pahinA kara anArya dezoM meM bheje the aura una nakalI sAdhuoM ne pAzcAtya pradezoM meM jAkara vahA~ ke logoM ko jaina dharma kI zikSA dI tathA jaina muniyoM kA zrAcAra vicAra samajhAyA jisase bAda meM jainasAdhuoM ne bhI pAzcAtya pradezoM meM bhramaNa kara jaina dharma kA pracAra baDhAyA tathA samrATa sampati ne una pAzcAtya logoM ke kalyANArtha aneka mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI jisake khaNDahara bhUgarbha se Aja bhI nikala rahe haiM jaise AsTrIyA meM bhagavAna mahAvIra kI mUrti tathA amarIkA meM siddhacakra jI kA gaTA Adi / itanA hI kyoM para makkA meM jaina maMdira to caudahavIM zatAbdI taka vidyamAna the bAda jaba vahA~ jainoM kI bastI nahIM rahI taba vahA~ kI mUrtiyAM madhumati ( mahuA) ke vyApAriyoM ne vahA~ se uThAkara apane nagara meM le Aye / sArAMza yaha hai ki jaba pAzcAtya pradezoM meM jaina dharmakA itanA pracAra baDha gayA thA aura jaina sAdhu vahAM jAne Ane lagagaye the to jaina vyApArI vahA~ byApArArtha bahuta gaharI tAdAda meM jAMya isameM asaMbhava jaisI koI bAta bhI nahIM hai| itanAhI kyoM para bahuta jaina byApAri ne to vyApAra ke liye bahA~ apanI dukAne bhI khola dI thIM aura ve khuda tathA unake vetanadAra munIma gumAstA evaM naukara hamezA ke liye vahA~ rahate the| samrATa samprati ke bAda ke samaya ke to puSkala pramANa milate haiM ki jaina vyApArI vyApArArtha pAzcAtya dezoM meM jala evaM thala ke rAste vyApArArtha jAte Ate the usakA ullekha paTTAvaliyoM meM milatA hai parantu paTTA. valyadi meM vizeSa varNana dhArmika kAryoM kA hI hai ataH kahIM prasaMgopAt hI vyApAra kA ullekha kiyA hai jo kucha milA hai vaha maiMne isa prantha meM pranthita kara diyA hai| aba kucha aAjakala ke itihAsa saMzodhakoM ke pramANa bhI yahA~ uddhRta kara diye jAte haiM / ki ve loga kyA kahate haiM unakA ullekha karane ke pUrva eka bAta kA khAsa taura para khulAsA kara denA jarUrI hai jaise ki "bhArata meM kisI bhI dharma ko pAlana karane vAle loga kyoM na hoM parantu pAzcAtya loga unako bhAra. tIya loga evaM bAda meM hindU jAti ke nAma se pukArate the evaM likhatethe kyoMki ve bhArata evaM hindustAna meM rahane vAle the jaise pAzcAtya dezoM ke loga kisI dharma ke pAlane vAle kyoM na hoM para hama unakoM yUropiyana jAti ke hI kaheMge / yaha nAma unake deza ko lakSya meM rakha kara hI kahe jAte haiM / itanI dUra kyoM jAte ho para kevala eka bhArata ko hI dekhiye baMgAla meM rahane vAle baMgAlI,mAravAr3a meM rahane vAle mAravAr3I,gujarAta meM rahane vAle gujarAtI ke nAma se pukAre jAte haiM / sArAMza yaha hai ki yaha nAma dharma yA varNa ke sAtha sambandha nahIM rakhate 584 Jain Educho international For Private & Personal use only [ samrAT candragupta aura samprati org .ora
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 574-577 haiM para kevala deza ke sAtha hI sambandha rakhate haiM / ataH hindusthAna meM rahane vAle loga hindUjAti ke nAma se hI likhe gaye haiM / itihAsakAroM ne jisa hindUjAti kA ullekha kiyA hai usameM jaina bauddha vedAnti vagairaha saba zAmila haiM parantu vyApAra karane meM adhika saMkhyA jaina jAtiyoM kI hI thii| kAraNa,bhagavAna mahAvIra ke upAsakoM meM vaizyavarNa vAle adhika the bAda meM AcArya zrI ratnAbhasUri ne mahAjana saMgha kI sthApanA kI usameM adhika kSatrI varNa ke loga the| vaizya evaM vyApArI loga bhI kama nahIM the aura jo kSatrI loga the unase bhI kaI loga apanI suvidhA ke liye dhIre-dhIre vyApAra karane laga gaye / isakA artha yaha to kadApi nahIM ho sakatA hai ki jainadharma pAlane vAle saba vaizya hI the; para bahuta se rAjA evaM rAjapUta bhI the| kintu jahA~ karor3oM kI saMkhyA ho vahA~ saba taraha ke loga huA karate haiM / hA~, jainadharma pAlana karane vAloM meM adhika loga kSatriya aura vaizya hI the ataH vyApAra meM adhika hissA jaina vyApAriyoM kA hI thA usameM bhI adhika bhAga upakezavaMziyoM kA thA 'upakeze bahulaM dravyaM' yaha varadAna bhI vyApAra kA lakSya meM rakha kara hI diyA gayA thaa| tadanusAra upakezavaMzIya vyApAriyoM ne vyApAra meM puSkaladravya upArjana kiyA / yahI kAraNa hai ki upakezavaMzIya ne eka eka dharma kArya meM karor3oM dravya vyaya kara diyA / eka eka dukAla meM dezavAsI bhAiyoM ke prANabacAne ko karor3oM dravya kharca kara diyA yaha saba vyApAra kA hI sundara phala thA / __ jaina vyApAriyoM meM kaI eka vIra kSatrIya the unhoMne videzoM meM jAkara upaniveza sthApanA kiye hoM aura vahA~ ke rAjAoM ko kara nahIM diyA ho to yaha bAta saMbhava ho sakatI hai aura yaha kArya vIrocita bhI hai| aba thor3A sA khullAsA dharma ke viSaya meM bhI kara diyA jAtA hai / jaina dharma aura bauddhadharma ye donoM pRthak 2 dharma haiM parantu vedAntiyoM kI hiMsA ke liye donoM dharmoM kA upadeza milatA julatA hI thA / vedAnti loga donoM dharmavAloM ko nAstika kahate evaM likhate the| boddhadharma kA pAzcAtya pradezoM meM adhika pracAra hogayA thA ataH pAzcAtya logoM ne jainoM ko bhI bauddha hI likha diyA hai| yahI kAraNa hai ki thor3A arsA pUrva logoM kI dhAraNA thI ki jaina aura bauddha eka hI dharma hai tathA jaina eka bauddhoM kI zAkhA hai ata: isa bhrAnti ke kAraNa jainadharmopAsakoM ke kiye huye kAryoM ko bauddhoM ke nAmapara car3hA diye hoM to Azcarya kI bAta nahIM hai / vAstava meM jainoM ne pAzcAtya pradezoM meM jainadharma kA kAphI pracAra kiyA thA phira bhI Aja vahA~ jainadharma ke smAraka cinhoM ke alAvA jainadharmopAsaka nahIM milate haiM isakA kyA kAraNa hogA ? isake uttara meM itanA hI kahanA paryApta hogA ki jainadharma meM sAdhuoM ke AcAra vicAra ke niyama itane sakhta hote haiM / ki dezAntara meM jAne meM unako bahata kaThinAiyoM kA sAmanA karanA par3atA hai| jaba bhArata meM lagAtAra kaI varSoM taka janasaMhAraka bhayaMkara duSkAla par3A usa vikaTa paristhiti meM jainazramaNoM kA pAzcAtya pradezoM meM vihAra banda hogayA phira pIche koI sAdhu vahA~ pahu~ca nahIM sakA / tatra bauddha bhikSuoM ke liye saba prakAra kI suvidhA hone se unakA vahA~ bhramaNa rahA ataH bauddhoM kA pracAra bar3ha gayA / yahI kAraNa hai ki pichale lekhakoM ne jainoM ke kiye huye kArya ko bauddhoM ke nAma se likha diye / jaba jainapranyoM ko sUkSmadRSTi se avalokana karane se patA lagatA hai ki eka samaya pAzcAtya pradezoM meM jainadharma kA kAphI pracAra thA aura unhoMne jana kalyANa kArI kArya kiyA hai| prasaMgopAt itanA likhane ke pazcAt aba hama vartamAna itihAsa saMzodhakoM kI ora pAThakoM kA lakSa dogate hue unake lekhoM sekatipaya pramANa yahA~ uddhRta kara dete haiM: 1-cIna kI mudrAoM kA itihAsa dekhA jAya to saba se pahile bhAratIya zaktizAlI vyApAriyoM ne jaina vyApAriyoM kA vyApAra ] ...........morruaryanvrmirmananewwwwwwwwwwwm 585
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa apane vyApAra kI suvidhA ke lie dhAtu mudrAoM kA AviSkAra kiyA thA unake anukaraNa meM phira vahA~ kaI ekoM ne apane rAja meM mudrAyeM claaii| 2-mRcchakaTika nATaka meM rAjadhAnI ke bIca "zreSTicatvara" kA ullekha hai| zreSTi vatvara ko loga dhanakuvera kahA karate the| bhArata ke sabhI pradhAna 2 vyApArika kendroM meM unakI koThiyAM thii| bhinna bhinna prakAra ke javAhirAta, aura rezamI mulyavAna vastra kA vyApAra bahuta hotA thA / tathA aTUTa dhanarAzi nagara kI ekAnta galI meM, andhakArapUrNa koTharI meM rakSita rakhI jAtI thI / AvazyakatA hone para rAjAmahArAjoM ko bhI unase karja lenA par3atA thaa| una logoM meM ahaMkAra yA gaurava kI bhAvanAaiM nahIM thIM ve apanI jAtI kA pAlana karate the / vizAla devAlaya sthApita karake devatA aura guru ke prati bhakta dikhA kara unhoMne yaza prApta kiyA thA ityAdi ullekha milatA hai| 3-eka phrAnsIsI lAkUperI purAtatvavettA ne apanI pustaka meM likhA hai ki I0 sa0 pUrva sAtasau varSa meM bhAratIya vyApArI gaNa cIna meM vyApArArtha Aye the aura unhoMne vahA~ dhAtu kI mudrA pracalita kI thI itanA hI kyoM para I0 sa0 pUrva 600 varSa upasAgara ke cAroM aura bhAratIya vyAparI phaila gaye the aura vartamAna meM jaise yUropiyana zaktizAlI haiM vaise hI prAcIna samaya meM bhAratIya vyApArI bhI aise hI zaktizAlI the ki apanI zakti se ve loga vahA~ upaniveza sthApita karate the| 4-I. sa. pUrva chaThThI zatAbdI meM cIna meM eka mudrAsaMgha sthApita kiyA thA jisameM cIna ke vyApAriyoM ne sahayoga diyA thA va mudrAyeM vartamAna meM bhI upalabdha hotI haiM arthAt bhAratIya vastuoM kI cIna vAle bar3I kadara karate the aura bar3I ruci se kharIda bhI karate the| 5- kevala cIna deza meM apanA vANIjya prasAra karake bhAratIya vyApAriyoM ne apane sAhasa kA anta nahIM kiyaa| pratyuta pAzcAtya pradeza meM aura bhI kaI dezoM meM unhoMne apane vyApArika astitva ko kAyama kiyA, jisakA ullekha una dezoM ke itihAsa meM milatA hai| 6-prIsa deza ke vaNika eriyana ne apane 'periplasa' nAmaka grantha meM likhA hai ki bhAratIya vyApArI araba deza ke pUr3emana nagara me utarA karate the aura mizra ke vyApArI vahI se unake pAsa se bhAratIya vastuye kharIda liyA karate the| mizradeza ke vAsI bhAratIya vANikoM ke saMsarga meM Ane ke pUrva kapAsa kA vyavahAra karanA nahIM jAnate the / sTrebone likhA hai ki bhArata hI kapAsa kI janmabhUmi hai / vANijya ke dvArA vaha kramazaH mizra aura dUsare dezoM meM pahu~cA ! 7-eriyana-IsA kI pahilI zatAbdI meM mizra se bhArata meM vyApAra karane ke liye AyA thaa| usane apane mantha meM dakSiNa bhArata ke nivAsiyoM ke liye vANijya sambandhI prabhAva kA varNana vistAra se kiyA hai| 8-jAvA dvIpa ke itihAsa meM likhA hai ki IsavI san se 75 varSa pUrva hindU vANika kalaGga deza se isa dvIpa meM gaye the aura unhoMne vahA~ apanA eka saMvat bhI pracalita kiyA thaa| 9-isavI sana pahalI zatAbdI meM yunAnI DisamAisa mizra se bhArata meM AyA thA usane bhArata meM ghUmaghUma kara vyApAra ke kendra sthAnoM kA nirIkSaNa kiyA thaa| 10-aleka jaiDiyasa panTenasa IsAI pAdarI banakara I0 sa0 138 meM bhArata meM AyA thA yahA~ kA vyApAra dekhakara punaH apane deza meM jAkara vahA~ ke logoM ko vyApArika zikSA de kara pracAra kiyA thaa| Jain Ed k ternational [ Arraitz 3419TITUT ET ry.org org
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptamari kA jIvana] [osavAla saMvat 574-577 11-IsvI san 200 pUrva seI. sa. 200 taka mizra nivAsI lAla jAti ke tathA bhItara paithana aura Tagaura se baMgAla kI khAr3I taka vyApAra ke liye Ate the| ___inake alAvA bhI itihAsa meM aise aneka pramANa milate haiM jisase kahA jA sakatA hai ki bhArata vyApAra kI janma bhUmi haiM anya dezoM ne vyApArika zikSA bhArata se hI pAI hai| pazcAtya loga bhArata ke mAla ko bar3I rUcI se kharIdate aura kAma meM lete the ve bhAratIya jahAjoM kI hamezA pratikSA kiyA karate the aba thor3e bhAratIya una pradezoM kA nAmollekha kara diye jAte hai ki jahA~ bar3e bar3e pramANa meM mAla taiyAra hotA thA aura ve vyApAra ke liye kendra kahalAte the / pAzcAtya loga vahA~ se mAla le jAte the| 1-bharoMcanagara pugaNe jamAne se hI vyApAra kA kendra rahA hai| kosaMvI nagarI kA dhavala zreSTi pAMcasau jahAjeM lekara bharoMcanagara meM AyA thA apanA mAla becakara vahAM se anya mAla kharIda kara jahAjeM bharakara pazcAtya deza meM le gayA thaa| 2-zauryapura nagara meM sonArUpApArA kI chApakA va kapar3A para jarI buTeM Adi kA kama thokabandha hotA thA jahAjeM banAne ke bar3e 2 kArakhAne the jisameM 500 se 1000 Tana vajana vAle jahAja taiyAra hote the| 3-rAMdera-yaha pahale bar3A nagara thA yahA~ puSkala vyApAra hotA thA / 4-vallabhI nagarI-yaha bhI purAMNA jamAne se vyApAra kA mathaka thaa| 5- aMkalezvara-yahA~ kAgaja bahuta pramANa meM banate the aura bhArata ke alAvA videza meM bhI jAte the| 6- mahArASTraya prAnta ke kevalA jilA bhI eka vyApAra kA kendra thA videzI loga vahA~ AyA jAyA karate the aura jaththA bandha mAla kharIda kara apane dezoM meM le jAyA karate the / 7 - sopAra pahana-yahabhI eka vyApAra kI maMDIthI samudra mArga se vyApArI loga AyA jAyA karate the| 8-- stambhanapura-yaha bhI vyApAra kA mukhya sthAna thA / 9-upakezapura yahA~ ke bar3e-bar3e vyApArI jala aura thala ke rAste se jaththA bandha vyApAra videzoM meM kiyA karate the kaI kaI logoM ne to videza meM apanI koThiyeM bhI sthApita kara dI thI isI prakAra nAgapura medanIpura mADavyapura satyapura mugdhapura aura bhInnamAlAdi nagaroM ke vyApAriyoM kA vyApAra videza ke sAtha thaa| 10-kaliMga ke vyApArI bahuta prasiddha hai ki ve thokabanda mAna videzoM meM bhejate the samrAT khAravela ke jIvana se patA milatA hai ki eka samaya mahArAja khArabela ghur3asavAra hokara jaMgala meM gayA thA vahA~ Apako kaI kaliMga ke vyApArI mile para ve the duHkhI aura apanI duHkha kI bAta rAjA kharabela ko nivedana kI thI ki videzI loga kara ke lie hama logoM ko herAna karate haiM isako sunakara kaliMgapati ne sainA taiyAra kara videziyoM para dhAvA bola diyA Akhira unhoM ko parAjayakara bhAratIya vyApAriyoM ke liye sadaiva ke liye ArAma kara diyA / isa prakAra baMgAla ke vyApAriyoM kA bhI videza meM vyApAra thA 11-DhAkA baMgAla kA kapar3A mulaka mazahUra thaa| aura bhI bhArata kI koI bhI prAnta aisI nahIM thI ki jahA~ thoka banda mAla taiyAra nahIM hotA thA arthAt bhArata bar3A hI udyogI deza thA hara prakAra kA mAla yahA~ taiyAra hotA thA aura vyApAra ke liye ve deza videza meM jAte Ate the / yahI kAraNa thA ki bhArata eka samRddhazAlI dhanakuvera deza thaa| hama dekhate haiM ki jaina dhana kuveroM ne eka eka dharma kAryoM meM karor3oM rupaye bAta kI bAta meM kharca kara DAlate the isakA kAraNa ve videziyoM ke sAtha vyApAra sambandha ] ramananton
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vyApAra meM karor3oM rupaye paidA karate the| dUsare unakA satyazIla aura dharma kI zraddhAhI aisI thI ki lakSmI to unake gharoM meM dAzI banakara rahatI thI una punya ke hI dhAraNa kisI ko citrAvallI kisI ko pArasa kisI ko tejamaturI aura kisI ko suvarNa siddhi rasAyana mila jAtI thI aura unase paidA huA dravya sad kArya meM lagAyA karate the jaise| 1-zrImAn jAvar3a zAha ko tejamaturI milI thI usane usa dravya se punIta tIrthazrI zatrujaya mahAtIrtha kA uddhAra karavA kara AcArya bajrasUri ke kara kamaloM se pratiSThA krvaaii| 2-zrImAn rAMkA vAMkA zreSThi ko suvarNa siddhi rasAyana milI thI usane kaI janopayogI kArya kiye / 3-zrImAn pethar3azAha ko citrAvalI milI jisase usane zrIzatrujaya kA saMgha nikAlA aura rAstA meM calatA calatA 85 mandiroM kI nAveM lagavAI 4-zrIjagaDUzAha jisako tejamaturI milI jisase vi0 saM0 1313-14-15 tIna varSa lagAtAra dukAla par3A jisameM karor3oM dravya kharca kara dezabAsI bhAiyoM ke prANa bacAye / 5-zrIsAMragazAha ko pArasa milA thA jisase bhI usane kaI dukAla meM anna aura ghAsa maMgavAkara manuSyoM evaM pazuoM ko prANa dAna diyA / aura zrI zatrujaya kA virAT saMgha nikAlA ityAdi aneka aise udAharaNa haiM ki isa grantha meM yathAsthAna darja kara diye jAyaMge / inake alAvA bhAratIya vidvAnoM ne bhI svaracita itihAsa granthoM meM isa viSaya kA vistAra pUrvaka ullekha kiyA hai ki bhAratIya vyApAriyoM kA videzoM ke sAtha jala aura thala mArga se vistRta pramANa meM vyApAra hotA thA tathA bhAratIya logoM ne pazvAtya dezoM meM aneka vAra bhramaNa kiyA itanAhI kyoM para bhAratiyoM ne to videza meM jAkara upaniveza sthApanA kara una pradezoM ko apanA nivAsa sthAna bhI banA diyA thA | isa viSaya meM sarasvatI mAsika ke sampadaka zrImahAvIra prasAdajI dvivedI jI ne eka mahattva pUrNa lekha likha sarasvatI mAsika meM prakAzita karavAyA hai pAThakoM ke par3hanArtha usa lekha ko jyoM kA tyoM yahA~ uddhRta kara diyA jAtA hai / prAcIna bhAratavarSa kI sabhyatA kA pracAra "pazcimI dezoM ke itihAsajJa purAvastuvetA, aura pAradarzI vidvAnoM ne abhrAnta pramANoM aura prabala yuktiyoM se siddha kara dikhAyA hai ki pRthvI maMDala para vidyA, jJAna, kalA, kauzala aura sabhyatA kA janmadAtA bhAratavarSa hI hai / ve bhAratavAsiyoM hI kI santAneM thIM jinhoMne prAcIna samaya meM aneka deza dezAntaroM meM jAkara vahA~ sabhyatA phailAI / prAcIna bhArata vAsiyoM hI ne una mahAn aura prabhAvazAlI sAmrAjyoM kI sthApanA kI / jinakA gaurava evaM varNana prAcIna itihAsa ke pRSThoM para hI nahIM likhA gayA kintu unake smAraka cinha eziyA, yUrupa, aphrIkA aura amarIkA meM Aja taka vartamAna haiN| ve smAraka cinha prAcIna hindU jAti ( bhAratiyoM ) ke mahAna adbhuta kAryoM ke pramANa haiN| yajurveda adhyAya 6 aura manusmRti vagairaha zAstroM meM tathA kitanI hI kathAyeM haiM jisameM bhAratavarSa ke manuSyoM aura mahAtmAoM kA amarIkA jAnA siddha hotA hai / mahAtmA vyAsajI zukadevajI ke sAtha amarIkA gaye aura vahA~ kucha kAla Thahare the / zukadevajI yUropa (jise prAcIna Arya hIradeza kahate the) IrAna aura turkistAna hokara lauTa Aye / isa yAtrA meM tIna varSa lage the| yaha vRttAnta mahAbhArata meM Jain Edua ternational [ bhAratIya vyApAriyoM kA nelibrary.org
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 574-577 zAMtiparva ke 326 veM adhyAya meM likhA hai / anya dezoM meM do bAra pANDavoM ke jAne kA ullekha bhI mahAbhArata meM hai / pahalI daphe ve brahmadeza, zyAma, cIna, tibbata maMgoliyA tAtAra aura IrAna ko gaye aura hirAta, kAbula, kandhAra aura bilocistAna hokara lauTa Aye / unakI dUsarI yAtrA pazcima kI tarapha huI ve laMkA se prasthAna karake araba, mizra, jaMjuvAra aura aphrIkA ke dUsare bhAgoM meM gaye / yaha bRttAnta mahAbhArata meM ( sabhA parva ke 26-28 adhyAya meM ) likhA hai / isa yAtrA ke samaya mArga meM unheM agastya tIrtha, puSpatIrtha, sudAmAtIrtha, karandhamatIrtha aura bhAradvAjatIrtha mile the / rAjA sagara ke pRthvI vijaya kI bhI kathA purANoM meM hai / gajA dhRtarASTra ne aphagAnistAna ke rAjA kI putrI kA pANIgrahaNa kiyA thA / arjuna ne amarIkA ke rAjA kuru rAjA ko putrI se vivAha kiyaa| zrI kRSNa ke pote aniruddha kA vivAha suDa (sueDa ) ke rAjA cANa kI putrI uSA ke sAtha huA thaa| mahArAjA azoka ne kAbula ke rAjA silyukasa kI putrI se vivAha kiyA thaa| IsA ke janma ke antara sahastroM hiMdU turkistAna, IrAna aura rUsa meM rahate the| manusmRti ke dazaveM adhyAya se mAlUma hotA hai ki kSatriyoM kI prajA kitanI hI jAtiyA~ brAhmaNa ( sAdhuoM) ke darzana na hone ke kAraNa patita ho gaI thiiN| "eziyA" eziyA kA purAnA nAma jambudvIpa hai / eziyA nAma bhI hiMduoM kA hI rakhA huzrA hai / isa viSaya meM karnala TaoNDa kA kathana suniye ve kahate haiM ki dhumidA aura majasva kI santAnoM se indu (caMda ) vaMzIya "azva" nAma kI eka jAti thI / usa azva jAti ke loga sindha ke donoM tarapha dUra taka jA base the| isa kAraNa usa pRthvI bhAga kA nAma eziyA huA / eziyA khaMDa ke kitane hI dezoM meM hindU jAti phaila gaI thii| unameM se kucha dezoM kA saMkSipta ullekha nIce diyA jAtA hai / "aphagAnistAna" prAcIna bhArata meM apavaMza nAma kI nAga jAti thI usameM apagaNa nAma kA eka manuSya huaa| isI apagaNa kI santAna aphagAna kahalAI / prAcIna kAla meM hindustAna aura aphagAnistAna meM gaharA sambandha thaa| isake kitane hI pramANa haiM / rAjA dhRtarASTra ne aphagAnistAna ke rAjA kI putrI gAndhArI se vivAha kiyA thA / mahAbhArata meM likhA hai ki jisa samaya pANDava jisa samaya digavijaya karane gaye the usa samaya ve kandhAra arthAt gAndhAra meM rAjA dhRtarASTra ke zvasura ke mahamAna hue the hirAta nagara hari ke nAma se vikhyAta huA hai / bauddha ( jaina ) rAjAoM ke samaya taka aphagAnistAna hindustAna kA hI aMza samajhA jAtA thaa| karnala TaoNDa likhate hai ki jaisalamera ke itihAsa se jJAta hotA hai ki vikrama saMvat ke bahuta pUrva isa kSatriya jAti kA rAjya gajanI se samarakanda taka phailA huA thaa| yaha rAjya mahAbhArata yuddha ke pIche sthApita huA thA / gajanI nagara unhI logoM kA basAyA huA hai| ___ "turkistAna" turkistAna meM bhI hindu jAti kA rAjya thA / tarka kA putra tamaka hiMdu purANoM meM tarikSaka nAma se vikhyAta haiN| adhyApaka maiksamUlara likhate haiM ki turvA aura usakI santAna ko zApa huA thA bhArata chor3akara unake cale jAne kA yaha kAraNa thA ! karnala TaoNDa apane nAmI grantha rAjasthAna meM likhate haiM ki jaisalamera ke prAcIna itihAsa se patA calatA hai ki yaduvaMza arthAt candravaMza kI vAnhIka jAti ne mahAsamara ke yuddha ke pIche khurAsAna meM rAjya kiyA / videziyoM ke sAtha vyApAra sambandha ] 589
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa " sAiberiyA " mahAbhArata ke yuddha bAda bahuta sI sUrya aura candravaMzI jAtiyA~ hindustAna ko chor3akara dUra 2 jA basI thiiN| eka hiMdUjAti ne sAiberiyA meM jAkara apanA rAjya sthApita kiyA / isa rAjya kI rAjadhAnI "vajrApura" thaa| jaba isa deza kA rAjA kisI yuddha meM mArA gayA taba zrI kRSNa ke tIna putra pradyumna, gada aura sAmbu bahuta se brAhmaNoM aura kSatriyoM ko sAtha lekara vahA~ pahu~ce / ina tInoM bhAiyoM meM jyeSTha bhAI vahA~ kI gaddI para baitthe| zrIkRSNa kI mRtyu hone para ve mAtamapurasI ke liye phira dvArikA Aye the / yaha saba vRttAnta harivaMza purANa meM viSNu parva ke 87 veM adhyAya meM likhA hai / sAiberiyA aura uttarI eziyA ke pradezoM meM hinduoM kI santAna abhI taka milatI hai / sAiberiyA aura phinalaiMDa meM yaduvaMza kI do jAtiyoM kA honA itihAsa se jJAta hotA hai / una jAtiyoM ke nAma zyAma-yadu aura jAdo haiM / " jAvA dvIpa" jAvA ke itihAsa meM spaSTa likhA hai ki bhArata ke kaliMga prAnta se hindU usa dvIpa me N jAkara base the / unhoMne vahAM ke logoM ko sabhyatA sikhAI aura apanA saMvata calAyA / yaha saMvat isa samaya taka pracalita hai / usakA Arambha IsA se 75 varSa pahile huA thA / isake pIche phira hinduoM kA eka dala jAvA gayA / usa dala ke loga bauddha ( jaina ) matAvalambI the / usa dvIpa meM yaha kathA sunI jAtI hai ki sAtavIM sadI ke Arambha meM gujarAta deza kA eka rAjA pAMca hajAra AdamI lekara vahAM pahu~cA aura matarAma ke eka sthAna para basa gayA / kucha kAla pIche do hajAra manuSya aura gye| ye saba bauddha-jainI the / una logoM ne dharma kA pracAra kiyA / jisameM bauddha mata kA pracAra vizeSa kiyaa| cIna deza kA eka prasiddha yAtrI, jisane isa dvIpa ko cauthI sadI meM dekhA thA, likhatA hai ki jAvA meM usa samaya saba loga hindu matAnuyAyI the arthAt sarva zrAye the aura sarvajAti kA dharma calatA thA / "laMkA" - laMkA meM to atyanta pracIna kAla se hinduoM kA AvAgamana rahA hai rAvaNa ko mArane ke bAda laMkA kA rAjya sadAcArI vibhISaNa ko de diyA gayA thA pichale samaya meM laMkA aura bhAratavarSa meM bahuta niSTa sambandha thA isa dvIpa kA dUsarA nAma siMhaladvIpa hai jisakA apabhraSTa nAma "silona" hai / "aphrIkA mizra " - sAta ATha hajAra varSa huye jaba eka manuSya dala hindustAna se mizra gayA aura vahIM basa gyaa| vahIM una hinduoM ne bar3I ucca zreNI kI sabhyatA phailAI aura apanI vidyA aura parAkrama se bar3A prabhAvazAlI sAmrAjya sthApita kiyaa| eka prasiddha purAvastuvettA likhate haiM ki mitra nivAsI bahuta prAcIna kAla meM hindustAna se sveja ke rAste Aye the / ve nIla nadI ke kinAre basa gaye the / mizra ke prAcIna itise mAlUma hotA hai ki usa deza ke nivAsiyoM ke pUrvaja eka aise sthAna se Aye the jisakA honA aba hidustAna ke panta kahate the / hAsa "siMdhu nadI kA jala " - aTaka se bAraha bhIla nIce jAkara nIlA dikhAI detA hai isa kAraNa vahA~ para sindhu nadI kA nAma " nIlAba" hogayA hai / yaha nIlAba yA nIla nAma mizra kI sabase prasiddha nadI kA hai| siMdhu nadI kA prAcIna nAma " abosina " hai / abIsIniyA jo aphrIkA meM eka bar3e prAMta kA nAma hai isa abosina se banA hai / ina pramANoM se siddha hai ki sindhutara ke nivAsiyoM kI pahu~ca mizra taka avazya huI thI / "abIsIniyA " yaha deza sindhu nadI ke taTapara rahanevAloM kA basAyA huA hai / prAcIna kAla Jain Ed International [ bhAratIya vyApAriyoM kA inelurary.org
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 574 -577 meM isa deza aura bhAratavarSa se bahuta vyApAra hotA thA / kitane hI hindU isa deza meM khAte the / isa viSaya meM TaoNDa sAhaba ne rAjasthAna ke itihAsa ke dUsare bhAga meM bahuta kucha likhA hai / "yUropa" yUropa nAma saMskRta zabda hariyuSIyA se nikalA hai aura yUropa bhUmi bhArata ke prAcIna nivAsiyoM kI paricita thI isake vedokta pramANa lIjiye / Rgveda meM kahA hai hariyuSIyA deza meM jAkara indrane varazila daitya ke putroM kA badha kiyA / " yUnAna " - pokoka sAhaba ne apanI pustaka meM isa bAta ke prabala pramANa diye haiM ki yUnAna deza ko bhArata ke nivAsiyoM ne hI arthAt magadha ke hindutroM ne hI basAyA thA magadha deza kI rAjadhAnI kA nAma pracIna kAla meM 'rAjagRha' thA usameM rahane vAle gRhakA kahalAte the| isI gRhakA se grIka zabda banA hai vihAra deza kA nAma palazvA thA / vahA~ se vaha janasamUha grIsa meM jAkara vasA vaha pelAsagI kahalAyA aura usa deza kA nAma pelAsago par3a gyaa| eka prasiddha yUnAnI kavi sipasa ke lekhAnusAra yUnAniyoM ke vikhyAta rAjA pelAsa gasa hindugtAna meM bihAra kA prAcIna rAjadhAnI meM utpanna huA thA ! mekaDoniyana aura meseDana zabda magadha ke apabhraMza haiN| manuSyoM ke kitane hI samUha magadha se jAkara yUnAna meM base aura usake prAMtoM ko pRthak 2 nAma se pukArane lge| kailAza parvata kA nAma yUnAna meM " kenana " hai aura roma meM " kokina " hai| kSatriyoM kI kaI jAtiyoM kA yUnAna meM jAkara basanA siddha hotA hai| yUnAna meM devI devatA bhAratavarSa ke devI devatAoM kI nakala hai / usa deza kA dharma vidhAna sAhitya aura kalA zAstra bhI hiMdU jAti hI kI cIja hai / ' roma " - roma zabda rAma se banA hai| eziyA mAinara meM hindU jAti jAkara basI, romavAle usI kI santAna hai / roma kI samIvartinI yUTresiyana jAti bhI hindu hI thI / roma ke devI devatA bhI hindustAna ke devI devatAoM ke pratirUpa haiN| yaha bhI isa bAta kA pramANa hai ki roma nivAsI hindu jAti ke hI haiM / "amarIkA " amarIkA kI zrAcaryajanaka prAcIna sabhyatA ke cinhoM para dRSTi DAlI jAya to mAlUma hogA ki yUrUpa vAsiyoM ke praveza karane ke pahile vahA~ koI sabhya jAti avazya rahatI thI / dakSiNa zramarIkA meM bar3e 2 nagaroM ke khaMDaharoM, dRDhakoTa, suMdarabhavanoM, jalAzayoM sar3akoM, naharoM Adi ke cinha milate haiM jisase yaha pratIta hotA hai ki prAcIna kAla meM yahA~ koI bar3I uccazreNI kI sabhya jAti rahatI thI / acchA to yaha sabhyatA zraI kahA~ se ? yUropIya purAvastu vettAoM ne isakA patA lagAyA hai| ve kahate haiM ye sabhyatA aura kahIM se nahIM hindustAna se AI thii| verana mahAzaya kA kathana hai ki isa samaya bhI zramarIkA meM hinduoM ke smAraka cinha milate haiM / aba pokAka mahAzaya kA kathana suniye ve kahate haiM ki peTha nivAsiyoM kI aura unake pUrvaja hinduoM kI sAmAjika prathAyeM eka sI pAI jAtI haiN| prAcIna amarIkA kI imAratoM kA DhaMga hinduoM ke jaisA hai / svavAyara sAhaba kahate haiM ki bauddha (jaina) mata ke stUpa dakSiNa hindustAna aura usake upadvIpoM meM milate haiM, vaise hI madhyama amarIkA meM bhI pAye jAte haiN| jaise hindu pRthvI mAtA ko pUjate haiM vaise hI ve bhI pUjate haiN| devI devatAoM aura mahAtmAoM ke padacinha jaise hindustAna meM pUjate haiM vaise vahA~ bhI dekhAte haiM / jisa prakAra laMkA meM bhagavAn buddha ke aura gokula meM zrIkRSNa ke padacinhoM kI pUjA kI jAtI hai usI taraha meksikoM meM bhI eka devatA ke padacinha pUje jAte haiN| jaise sUrya candra aura unake prahaNa hindustAna meM videziyoM ke sAtha vyApArika sambandha ] 591
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hinduoM kI taraha / sUryyadeva kI pUjA mAne jAte haiM usI taraha vahAM bhI ghaMTA ghar3iyAla Adi jaise hI hindustAna meM ina avasaroM para bajAye jAte haiN| vahA~ bhI usI ke bAje bajate haiN| sUrya candra kA rAhu se prasita honA ve bhI mAnate haiM vahAM ke pujArI sarpa Adi ke cinha kaMTha meM dhAraNa karate haiM isase hindustAna ke mahAdeva aura kAlI Adi devI devatAoM kA smaraNa hotA hai / hindustAna meM jaise gaNezajI kI mUrti kI pUjA hotI hai / usI taraha vahA~ bhI eka vaise hI devatA kI pUjA hotI hai / jisa prakAra hindU dharma granthoM meM pralaya kA varNana hai vaisA hI Dana logoM ke graMthoM meM bhI hai unameM eka kathA hai ki unake eka mahAtmA kI AjJA se sUrya kI gati ruka gaI thI vaha Thahara gayA thA / hamAre mahAbhArata meM bhI aisA hI ullekha hai / jayadratha vadha ke samaya zrI kRSNa kI AjJA se sUryya Thahara gaye the / kRSNa kI mRtyu para arjuna ke zoka nAda se bhI sUrya kA ratha ruka gayA thaa| amarIkA ke Adima nivAsI bhI pRthvI ko kacchapa kI pITha para ThaharI huI mAnate haiM donoM dezoM meM hotI hai / meksiko meM sUrya ke prAcIna mandira haiM / jIva ke AvAgamana ke siddhAnta meM bhI hindutroM kI taraha una logoM kA vizvAsa hai dhArmika viSayoM ke atirikta sAmAjika viSayoM meM bhI bahuta kucha samatA dekha par3atI hai| una logoM ke kitane hI rIta rivAja hinduoM ke se haiN| unakA pahinanA hinduoM ke hI DhaMga kA hai| ve bhI khaMDA Upara calate haiN| striyoM ke vastra bhI hindu striyoM ke sadRza hI jAna par3ate haiM / amarIkA meM hindu zrIrAmacandrajI ke bAda gaye aitihAsika kathAoM se bhI jAnA jAtA hai| ki mahAbhArata ke yuddha ke bahuta pIche taka hindu amarIkA ko jAyA karate hai rAmacandrajI aura sItAjI kI pUjA unake asalI nAma se vahA~ Aja taka hotI hai perU meM rAmotsava nAma se rAmalIlA bhI hotI hai / amarIkA vAloM kI bhavana nirmANa zailI aura prAcIna aitihAsika bAteM aisI haiM jisakA vicAra karane para una logoM ko hindu jAti se hI utpanna mAnanA par3atA hai| mahAbhArata meM likhA hai ki arjuna ne pAtAladeza jIta kara vahA~ ke rAjA kI kanyA 'ulUpI' se vivAha kiyA thaa| usase eka putra huA jisakA nAma 'avarNava' thA / vaha bar3A parAkramI thA / / prAcIna kAla meM bhAratavarSa se amerikA jAne ke do rAste the / eka hindustAna se laMkA athavA baMgAla kI khAr3I se jAvA aura borniyo hote huye meksiko perU yA madhya amarIkA taka calA gayA thA / dUsarA cIna, maMgoliyA, sAiberiyA, aura vahiraMga ke muhAne se hokara uttarI amarIkA taka gayA thA / isa samaya jahAM bahiraMga kA muhAnA hai vahA~ prAcIna samaya meM jala na thA vaha sthAna amarIkA se milA huA thA / pIche bhaumika parivartana hone se vahAM jala hogayA / jaise pahile eziyA se aphrIkA mahAdvIpa sthala mArga se milA thA usI taraha amerikA deza bhI milA thA / ava eziyA aura aphrIkA ke bIca sveja nahara aura eziyA aura amarIkA ke bIca bahiraMga kA muhAnA 1 sarasvatI saMmvat 1661 vaizAkha mAsa ke aMka se mahAjana saMgha kI paMcAyateM purAne jamAne meM aisA rivAja thA ki rAjA kI ora se sabhAsada cune jAte the aura janatA ke choTe bar3e tamAma kAyyoM kA nipaTArA una sabhAsadoM dvArA hotA thA jaise Apa samrAT candragupta azoka aura samprati ke samaya kA itihAsa par3ha Aye ho| para jaba mahAjana saMgha kI sthApanA huI aura bAda jainAcAyya 590 Jain Edcon International [ bhAratIya vyApAriyoM kA brary.org
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 574-577 ne prAmoprAma ajainoM ko jaina banAkara mahAjana saMgha meM vRddhi kI aura rAjA vikrama ke samaya taka to mahAjana saMgha apanI zAkhA pratizAkhA se itanA phalA phUlA ki unakI saMkhyA karor3oM taka pahu~ca gaI aura pratyeka pAma nagara meM prasarita bhI ho gayA / ataH isakA saMgaThana bala majabUta banAne ke liye aisI paMcAyateM sthApita karadI ki saMgha evaM samAja kA saba kArya una paMcAyatoM dvArA hone lagA ve paMcAyateM kevala kalpanA mAtra se nahIM banAI para khAsa zAstroM ke anusAra banAI gaI thIM jaise jainAgamoM meM likhA hai ki devatAoM kI vyavasthA ke liye svarga meM eka indra hotA hai unake kArya meM madadagAra sAmAnIka deva aura salAhakAra tIna prakAra kI pariSadA ke deva bhI hote haiM jaise-- 1--sAmAnIka deva-indra koI bhI kAma karanA cAhe to pahale sAmAnIka devoM ke sAtha parAmarza kare jaba sAmAnIka deva sahamata ho jAya taba hI indra vaha kArya kara sakatA hai / jaise rAjA ke umarAva / 2-AbhyAntara pariSadA ke deva--jisa kArya ko indra karanA cAhe to pahile AbhyAntara pariSadA ke devatAoM kI salAha letA hai aura ve salAha de deM taba hI kArya kiyA jAya / jaise rAjA ke mutsaddI / 3-madhyama pariSadA ke devatAoM se vicAra kare / jaise kArya kartA buddhimAna / 4-bAhya pariSadA ke devatAoM ( zrAma janarala ) ko ekatra kara hukma sunAdeM ki hama va sAmAnIka deva, yA AbhyAntara pariSadA ke deva aura madhyama pariSadA ke devoM ne nirNaya kara liyA hai ki amuka kArya kiyA jAya ataH tuma isa kArya ko zIghra kro| isI prakAra hamArI paMcAyatoM meM bhI 1--indra ke sthAna eka saMghapati yA nagara seTha banAyA gyaa| 2-sAmAnIka devoM ke sthAna-cAra caudharI evaM pAMca paMca 3-- zrAbhyAntara pariSadA ke devoM ke sthAna pratiSThita buddhivAna samAja ke zubha cintaka salAha dene vaale| 4-madhyama pariSadA ke devoM ke sthAna kArya paddhati ke jJAtA / 5-bAhya pariSadA ke devoM ke sthAna-Ama pablika / isa prakAra kI vyavasthA karane meM na to niAyakatA rahatI hai aura na nAyaka niraMkuza hI bana jAte haiM aura kArya nirvighnatayA saphala ho jAtA hai / mahAjana saMgha meM isa prakAra kI paMcAyateM bar3e 2 nagaroM meM hI nahIM para choTe 2 grAmoM meM bhI thIM aura ve kevala eka mahAjana saMgha kA hI kAma nahIM karatI para tamAma nagara kA bhI kAma kara letI thIM kevala nAgarikoM ko hI nahIM para sattAdhIza rAjAoM ko bhI mahAjanoM kI paMcAyatoM para pUrNa vizvAsa thA pahile jamAne meM isa prakAra insAphI paMcAyateM hone se kisI ko bhI rAja adAlata dekhane kA samaya hI nahIM milatA thaa| kadAcit kaI rAja adAlata meM calA bhI jAtA to Akhira rAja bhI unakA iMsApha paMcAyatoM para chor3a dete the / jaba taka padAdhikArI paMcoM ke hRdaya meM nyAya satya saphAI aura niSpakSatA rahI vahA~ taka paMcAyatoM kA kArya vyavasthA ke sAtha calatA rahA aura janatA una paMcoM ko paramezvara hI kahatI thii| jisakA eka do udAharaNa yahA~ likha diyA jAtA hai / 1-kusamapura nagara ke rAjA ke dila meM isa bAta kI zaMkA paidA huI ki duniyAM kahatI hai ki paMcoM meM paramezvara haiM to kyA yaha bAta satya hai ? isakI parIkSA avazya karanI cAhiye / gajA ne rAtri samaya varadatta seTha kI dukAna para jAkara kahA seThajI eka hajAra rupayoM kI jarU dain Edu mahAjanoM kI paMcAyatiyoM 1 www.ja593y.org
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 174-177 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rata hai maiM nagara kA rAjA hU~ Apa khAte meM nAma na likheM subaha hI rakama pahu~cA dI jaaygii| seThajI ne binA nAma likhe rAjA ko rupaye de diye / eka do tIna dina vyatIta hogaye rupaye Aye nhiiN| seThajI ne rAjAjJA bhaMga ke bhaya se rupaye rAjA ke nAma bhI nahIM likhe / Akhira seThajI ne rAjA se kahalAyA ki yA to hajAra rupaye bheja dIrAveM yA nAma likhane kI AjJA pharamAveM / rAjA ne seTha ko bulAkara khUba dhamakAyA aura kahA ki kauna tere rupaye lAyA hai / jaba tU mere se hI binA lAye rupaye mAMgatA hai to isa prakAra dUsare logoM se to binA diye kitane rupaye vasUla kiye hoMge aura jo tU koTAdhIza banA hai isI prakAra binA diye rupaye vasUla karake hI banA hogA ityAdi / vicArA seTha bar3I hI ciMtA meM par3a gayA / rupaye nahIM A jisakI to ciMtA nahIM para rAja mujhe sacce ko jhUThA batAtA hai isa bAta kA bar3A hI duHkha hai| rAjA ne kahA kyoM seThajI kyA karanA hai ? seThajI ne kahA ki Apa pharamAte ho ki rupaye maiM nahIM lAyA to aisA hI sahI / rAjA ne kahA aisA nahIM apane mAmale kI paMcAyata karavAleM / seThajI ne kahA ThIka hai basa, paMcoM ko bulAkara donoM ne apane apane hAla sunAkara kahA ki hamArI paMcAyatI kara dIjiye / paMcoM meM kaI ne socA ki rAjA gatri samaya svayaM jAkara seThajI se hajAra rupaye lAve yaha asambhava hai taba kisI ne kahA ki seThajI kI itanI himmata nahIM hai ki rAjA ke rAja meM rahate huye rAjA para jhUThA kalaMka lagAve dUsare mahAjanoM kI pote bAkI meM hajAra rupayoM kA pharaka cala nahIM sakatA hai ityAdi vicAra hI vicAra meM TAima hogayA rAjA kI rajA lekara saba bhojana karane ko gaye una paMcoM meM rupaye dene vAle seTha jI bhI zAmila the| bhojana karake cAra paMca to Agaye para seThajI nahIM Aye / cAroM paMcoM ne bAra bAra kahA ki seThajI abhI taka nahIM Aye itane hI meM rAjA ne sahasA kaha diyA ki seThajo kA makAna dUra hai, AtA hogaa| basa, eka paMca ne nirNaya kara liyA ki seThajI kA kahanA satya hai / rAjA jarUra seThajI ke vahA~ se rupaye lAyA hai| yadi rAjA rupaye nahIM lAtA to usako kyA mAlUma ki seThajI kA ghara dUra hai| basa, seThajI Aye aura sabane eka vicAra kara rAjA se kahA ki seThajI satya kahate haiM Apa eka hajAra rupaye seThajI ke yahA~ pahu~cA deM / rAjA ne kahA kisa nyAya se ? paMcoM ne kahA batalAo hamArA ghara vahA~ se kitanI dUra hai ? rAjA ne kahA mujhe kyA mAlUma paMcoM ne kahA taba seThajI kA ghara dUra hai Apako kaise jJAta huA ? rAjA ne kahA maiMne Apa logoM kI parIkSA ke liye hI itanA prapaMca kiyA hai ki yaha satya hai paMca paramezvara haiN| rAjA ne seThajI ko hajAra rupayA aura paMcoM ko inAma dekara visarjana kiyaa| 2-isI prakAra kAzI ke rAjA ne eka ibbha seTha ke pUrvajoM ke nAma para eka lakSa rupayoM kA khata mAMDa kara sTha ko bulAyA aura kahA ki tumhAre pUrvajoM para eka lakSa rupaye bAkI lenA nikalate haiM / tumako maya byAja ke jamA karavAnA cAhiye / vicAre seTha ne socA ki 'samudra meM rahanA aura magara se baira rakhanA' ThIka nahIM hai ataH usane kahA ki hamAre pUrvaja paramparA se kahate Aye haiM ki rAjA kI rakama denI hai para byAja ke mAr3e se dI nahIM gaI hai| rAjA kahate haiM rakama byAja se lI jAya aura hama kahate haiM ki magar3e kI rakama kA byAja nahIM diyA jAya ityaadi| ataH lakSa ru paye taiyAra haiM jaba pharamAveM taba hI hAjira kiye jAveM rAjA ne kahA ki aba isa jhagar3e ko kahAM taka rakkhA jAya paMca DAla deM jo phaisalA deM vaha maMjUra kara lo| seTha ne kahA ThIka hai| basa, paMcoM ko bulAkara donoM ne apanA 2 hAla sunA diyaa| paMca socane lage ki itanA bar3A seTha puztoM se dhanADhya haiM khata likhakara rupaye lejAya yaha asaMbhava hai| taba eka ne kahA [ paMcoM meM paramezvara hai| paQ. Jain Eda International ainelibrary.org
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 574-577 gajA ke pAsa purAne khata haiM yaha bhI to jhUTha nahIM ho sktaa| isI vicAra meM samaya hogayA aura saba paMca bhojana karane ko cale gaye / eka paMca ne jisa samaya kA rAjA kA khata thA usa samaya kI apanI bahiye nikAla kara dekhI to mAlUma huA ki rAjA ne apane khata meM jo rupayoM kA sikkA likhA hai vaha usa samaya kA nahIM para bahuta pIche kA hai isase nirNaya kiyA ki khata jAlI banAyA hai| basa, bhojana karake saba paMca vApisa rAjA ke pAsa Aye aura saba eka mata hokara rAjA ko kahA ki khata ApakA jAlI hai / gajA ne gusse meM Akara kahA ki tuma sAhUkAra sAhUkAra kA pakSa karate ho varanA merA khata jAlI hone kI kyA sAbUtI hai ? paMcoM ne kahA ki Apane bar3I caturAI se jAlI khata likhA hai parantu isameM sikkA ko badalAne kI galatI hogaI hai / jo sikkA Apane likhA hai vaha khata ke samaya se bahuta pIche kA hai / rAjA ne suna kara kahA ki maiMne ApakI parIkSA ke liye aisA kiyA hai| para paMca paramezvara kahalAte haiM yaha satya hI hai| ____ karIba eka zatAbdI pUrva eka aMgreja TaoNDa sAhaba huye haiN| usane rAjapUtAne meM bhramaNa kara vahAM kA hAla 'TaoNDa rAjasthAna' nAmaka pustaka meM likhA hai| jisameM zrApa likhate haiM ki grAma 2 meM aisI paMcAyateM maiM dekhatA hU~ ki jahA~ raIsa kI jarUrata bhI nahIM hai| ve paMcAyateM grAma ke saba kAma svayaM nipaTA detI haiM ityAdi / isase pAyA jAtA hai ki eka zatAbdI pUrva mahAjanoM kI paMcAyateM suvyavasthita thIM aura ve paMca prAma kA lena dena kA evaM magar3e TaMTe kA kAma Apasa meM nipaTA dete the ki logoM ko rAja adAlatoM kA muMha dekhanA nahIM par3atA thA parantu bAda meM ve paMcAyateM usI rUpa meM nahIM rhii| na jAne unake khAne meM aisA kaunasA anna AyA hogA ki pakSapAta evaM svArtha tathA ahaMpada rUpI pizAca unake hRdaya meM ghusa gayA ki apane paropakArI kAmoM se hAtha dho baiThe aura duniyA kA nipaTArA karane vAloM svayaM Apasa meM lar3a jhagar3a kara apanA mahatva kho diyA ki una khuda ko hI adAlatoM meM jAkara insApha lenA par3atA hai| purAne jamAne kI paMcAyatoM kA yazaH Aja bhI amara evaM jIvita hai| jahA~ mahAjanoM kI paMcAyate haiM vahAM una paMcAyateM ke nirvAha ke liye grAmoMgrAma zubha prasaMgoM para lAgana lagAI huI hai usakI Aya vyaya ke hisAba ko paMcAyata hisAba kahA jAtA haiM paMcAyata Amanda ke liye kaI makAna dukAneM aura baratana vigairaha pAtA hai vaha paMcAyata meM jamA hotA haiM isa prakAra kI paMcAyateM choTe choTe prAmoM se lagA kara bar3e bar3e nagaroM meM haiM itanA hI kyoM para upakeza vaMzIya loga apane mUla sthAna ko chor3a kara anya sthAnoM meM vAsa kiyA aura vaha unakI thor3I bahuta basatI jama jAtI thI vahAM bhI unakI paMcAtiyoM kA prabandha hojAtA thA Aja una paMcAyatoM kA rUpa badala gayA hai para unakA mUla dhyeya kevala jAti kA hI nahIM para sAdhAraNa janatA kI sevA karane kA hI thA jain EpaMcoM meM paramezvara kA udAharaNa ] www.59"ary.org
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 177-199 varSa ] / bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 20 prAcArya zrI siddhasUri ( tRtIya) AcAryastu sa siddhasari riha baiDIDavAkhya gotrAtmajaH / yo hIreNa samazcasudyutiyutaH sarvaizca devaiH stutaH // zrutvA yasya rasena pUrita tamaM vAkyAmRtaM mAnavAH / devA maMtra balena mugdhamana so vyAkhyAnamadhye'bhavan / 2.. HonePer.olI. cArya zrI siddhasUrIzvarajI mahArAja jaina saMsAra meM siddha puruSa ke nAma se vikhyAta the kevala jaina hI kyoM para jainetara loga bhI Apake Atmika camatkAra evaM siddhiyoM ko dekha maMtra-mugdha bana kara Apake caraNa kamaloM kI sevA karate the| Apane apane pUrvajoM kI sthApita kI huI mazIna ko drutagati se calAne meM eka catura DrAivara kA kAma kiyA arthAt Apa eka dharmapracAraka AcArya huye haiM / ApazrI kA jIvana mahatvapUrNa thaa| __ mADavyapura nagara ke rAjA surajana ke mukhya maMtrI zreSTi gotrIya nAgadeva thaa| nAgadeva para lakSmI aura sarasvatI donoM deviyoM kI mahatI kRpA thI yahI kAraNa thA ki maMtrI nAgadeva ko loga dhana meM kuvera aura buddhi meM bRhaspati ho kahA karate the / nAgadeva ke raMbhA nAma kI suzIlA strI thI para usake koI saMtAna na hone se maMtrI ne dUsarA vivAha kSatriya haranArAyaNa kI putrI devalA ke sAtha kiyA thA para pUrva karmodaya usake bhI koI saMtAna nahIM huI / maMtrI ne saJcAyikA devI kA aArAdhana kiyA / tIna upavAsa kI antima rAtri meM devI ne kahA ki upakezapura ke ciMcaTa gotriya zAha rAmA kI putrI kamalA ke sAtha vivAha kara tere bahuta saMtAna hoNgii| zreSTi ne devI ke bacanoM ko tathA'stu kara liyaa| devI adRzya hogaI / zreSThi ne tIna upavAsa kA pAraNA kiyA aura eka yogya puruSa ko upakezapura bhejaa| vaha jAkara zAha rAmA se milA aura maMtrI nAgadeva ke samAcAra kahe to zAharAmA bar3A hI khuza huA kAraNa, usako nAgadeva jaisA jamAI milanA kahAM thaa| usane prastAva ko svIkAra kara liyA aura thor3e hI dinoM meM kamalA kA vivAha maMtrI nAgadeva ke sAtha kara diyaa| basa phira to thA hI kyA devI kA bacana saphala ho hI gayA / kamalA ke kramazaH sAta putra hue itanA hI kyoM para pahale paraNI huI raMbhI aura devalA ke bhI sAta sAta putra hue paTTAvalI kAroM ne na gadeva ke parivAra kA bahuta vistAra se varNana kiyA hai| mAtA kamalA ke laghu putra kA nAma tejasI batalAyA hai tejasI eka teja kA puMja hI thA jisakI krAti kA teja sUrya kI bhA~ti sarvatra phaila gayA thA / maMtrI nAgadeva kA gharAnA zurU se hI jainadharmopAsaka thaa| nAgadeva ne dharmakAryoM meM lAkhoM nahIM para karor3oM kA dravya vyaya kara puSkala punyopArjana kiyA thA itanA hI kyoM para aneka kSatriyoM ko jainadharma ke upAsaka banA kara jaina dharma kA pracAra meM khUba sahayoga diyA thA eka samaya AcArya kakasUrijI mahArAja kA padhAranA mADavyapura meM huaa| zrIsaMgha ne sUrijI mahArAja kA khUba utsAha ke sAtha svAgata kiyA / sUrijI kA vyAkhyAna bar3A hI prabhAvotpAdaka hotA thaa| Apake 596 For Private & Personal use only [ mAMDavyapura kA maMtrI nAgadeva ainerbrary.org
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 577-599 vyAkhyAna meM tattvika, darzinika aura adhyAtmika bAtoM ke sAtha tyAga vairAgya para adhika jora diyA jAtA thA jisako zravaNa kara janatA kI bhAvanA Atma kalyANa karane meM dRr3ha ho rahI thI / maMtrI nAgadeva apanI tInoM striyoM aura saba putroM ke sAtha sUrijI kI sevA bhakti meM rahatA thA aura hamezA vyAkhyAna bhI sunatA thA vaha bhI kevala vyasana rUpa hI nahIM para bar3I ruci ke sAtha, tathA nAgadeva ko saMsAra kI asAratA kA bhI khayAla hone laga gayA thA ataH vaha saMsAra ke kAryoM se udAsIna rahane lagA / idhara ku~vara tejasI kI komala AtmA para to sUrijI ke vyAkhyAna ne itanA prabhAva DAlA ki usakI saMsAra eka kArAgRha hI dIkhane lagA / para isa prakAra kA vairAgya chipA huA kaba taka raha sakatA eka dina tejasI ne sUrijI ke pAsa jAkara arja kI ki he prabho ! Apake vyAkhyAna se merA dila saMsAra se virakta ho gayA hai / aba maiMne nizcaya kara liyA hai ki ApazrI ke caraNArvinda meM bhagavatI jaina dIkSA grahana kara maiM apanA kalyANa sampAdana karU~ / yaha merI bhAvanA saphala karanA Apake hAtha meM hai / 1 maMtrI svayaM saMsAra se binA nahIM rahatA hai / basa, phira to thA hI kyA, sUrijI to isa bAta ko cAhate hI the ki koI bhI bhAvuka isa duHkhamaya saMsAra kA tyAga kara Atma kalyANa kre| sUrijI ne isa prakAra kA upadeza diyA ki tejasI kA vairAgya duguti hogayA / tejasI sUrijI ko vandana kara apane makAna para AyA aura apane mAtA pitA ko badhAI dene lagA ki meM sUrijI ke pAsa dIkSA lenA cAhatA hU~ Apa zrajJA pradAna karAveM / yadyapi udAsa thA tathApi mohanI karma eka itanA prabala hotA hai ki vaha apanA asara kiye nAgadeva ne kahA beTA ! abhI tumhArI bAlyAvasthA hai| terI mA~ to terI zAdI ke liye bahuta dina huye mujhe kaha rahI hai maiMne isake liye nizcaya bhI kara rakkhA hai / ataH isa samaya tere dIkSA lene kA avasara nahIM hai ityAdi pAsa meM hI tejasI kI mAtA baiThI thI / usane to apane jalate huye kaleje se aise zabdoccAraNa kiye ki tujhe kisane bhramA diyA hai tU dIkSA kI bAta karatA to maiM apane sAmane kAla ko hI dekhatI hU~ / beTA ! maiM tere binA eka kSaNa bhI jIvita nahIM raha sakatI huuN| maiM tumako hargija dIkSA nahIM lene dUMgI / vyartha hI dIkSA kI bAta kaha kara duniyA meM ha~sI kyoM karavAtA hai ityAdi / tejasI ne kahA mAtA pUrvajanma meM to apana logoM ne acche sukRta kiye haiM ki yahAM saba sAmagrI acchI milI hai yadi isa milI huI sAmagrI kA durupayoga kiyA jAya to kyA bAra bAra aisI sAmagrI mila skegii| mAtA pitA to putra ke hitaciMtaka hote haiM aura putra ke hitArtha apanA sarvasva arpaNa kara dete haiM to Apa mere hita meM bAdhA kyoM DAlate ho| maiM to Apako bhI kaha denA cAhatA hU~ ki Apa bhI apanA kalyANa karane ko isI mArga kA anukaraNa kreN| kAraNa, eka dina maranA to sabake liye nizcaya hI hai phira isa ghora duHkhoM kA khajAnA rUpa saMsAra meM raha kara milA huA amulya manuSya kA bhava vyartha kyoM kho diyA jAya ? mAtA saccA prema to jambu ku~vara ke mAtA pitAoM kA thA ki unhoMne apane putra ke sAtha dIkSA lekara apanA kalyANa kiyA ataH Apako bhI vicAra karanA cAhiye / isa viSaya meM maiM Apase adhika kyA kahU~ ? maMtrI nAgadeva to pahile se hI saMsAra se kara huA para mAtA kamalA abhI mohanIya karma ke udAsa rahatA thA usako to zrApane putra kA kahanA ThIka rUci - udaya kaI prakAra se samajhA bujhA kara apane putra ko ghara meM rakhane kI koziza karatI thI / para nagadeva ne kahA ki jaba tejasI isa bAlyAvasthA meM hI dIkSA lenA ku~vara tejasI aura mAtA pitA ] 597
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 177-199 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cAhatA hai to apana to mukta bhogI hai tejasI ke sAtha apane ko bhI dikSA lenI cAhiye / kAraNa aisA suavasara apane liye phira kaba Ane vAlA hai ityAdi / isa para to mAtA kamalA ko aura bhI adhika gussA AgayA aura usane kahA ki tejasI kyA dIkSA le zrApa khuda tejasI ko dIkSA dilAnA cAhate haiN| taba hI to Apa mujhe upadeza de rahe ho| nAgadeva ne kahA ki ThIka hai tejasI hI kyoM para maiM khuda hI dIkSA lenA cAhatA hU~ / batalAo aba ApakI kyA icchA hai ? tuma khuda soca sakatI ho ki kyA isa prakAra kI anukUla sAmagrI milane para bhI sampUrNa jindagI isa karmabandha ke kAraNa rUpa saMsAra kArya meM hI vyatIta kara denA / apane to bhuktabhogI haiM para dekho isa tejasI ko ki isane saMsAra ko kyA dekhA hai phira bhI dIkSA lene ko taiyAra ho gayA hai| kamalA ne kahA ki zrApa to bApa beTA dIkSA lene ko taiyAra hogaye haiM na ? nAgadeva ne kahA tejasI ke liye maiM nahIM kahatA hU~ para maiM to apanI kaha sakatA hU~ ki merI icchA to dIkSA lene kI hai aura maiM to Apase bhI kahatA hU~ ki aisA suavasara Apa bhI hAthoM se na jAne dIjiye / tejasI - kyA mAtA tU mere se itanA prema karatI huI bhI maiM dIkSA lU aura tU ghara meM rahegI ? kamalA-beTA ! maiM jAna gaI hU~ ki terA bApa hI saba ko dIkSA dilAne kI koziza karatA hai / yadi tuma bApa beTe kA yahI irAdA hai to eka mumako hI kyoM saba ke saba gharavAloM ko dIkSA kyoM na dilAveM ki sabakA kalyANa hojAya / ityAdi mAtA kamalA ne khUba gumsA meM javAva diyA / nAgadeva ne kahA ki Apa jarA zAnta ho kara apanA to nizcaya karalo bAda gharavAloM kI bAta karanA / kamalA--jaba ApakI icchA hI mujhe dIkSA dilAne kI hai to maiM kaha hI kyA sakatI hU~ merA putra evaM pati dIkSA letA hai taba merI icchA ho yA na ho maiM bhI Apake sAtha dIkSA lene ko taiyAra huuN| kahiye aba Apako kyA karanA hai ? nAgadeva ne apanI dUsarI donoM auratoM ko aura 20 putroM ko bulA kara kahA ki hama tInoM janoM ne dIkSA lene kA nizcaya kiyA hai aura tumhAre andara se kisI kA vicAra ho to hamAre sAtha ho jAiye / isa para pahile to khUba vAdavivAda huA para Akhira nAgadeva kI donoM aurateM aura 7 putra dIkSA lene ko taiyAra hogaye arthAt bAta hI kI bAta meM eka ghara se 12 bhAvuka vairAgI bana gye| __isa bAta kI khabara sUrijI ko milI to sUrijI kamI kyoM rkkheN| vyAkhyAna meM dIkSA hI dIkSA ke yaza evaM guNa gAye jAne lage ki mADavyapura evaM Asa pAsa ke grAma tathA bAhara se Aye huve darzanArthI logoM meM se kaI 45 naranArI dIkSA ke ummedavAra banagaye / ahA-hA tejasI kaisA mimita banA hai / __ bhalo ! usa jamAne ke kaise halukarmI jIva the| una logoM kA upAdAna kAraNa bahuta sudharA hA thA aura pUrva bhavoM kI aisI praraNA thI ki thor3A sA nimitta kAraNa milajAne para ve apanA zrAtmakalyANa karane ko kaTibaddha hojAte the aura isa prakAra dIkSAyeM hone se hI ve prAcArya evaM munijana sau sau do do sau evaM pAMcasau sAdhuoM ke sAtha pratyeka prAntoM meM vihAra kara jainadharma kA pracAra kiyA karate the| mANDavyapura nagara ke zrAja ghara ghara meM AnaMda maGgala chaagyaa| muhalle-muhalle ke mandiroM meM aSTAnhikA mahotsava ke bAje bajane lge| mukti ramaNike vara para ghara meM baMdole khArahe haiN| bhakta loga isa punIta kArya kA anumodana kara rahe haiN| nAgadeva ke putra somadevAdi apane mAtA pitA evaM bhrAtAoM kI c hternational [mAtA-beTA kA salAda Jain E
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 577-599 dIkSA ke mahotsava meM khUba khulle hAthoM se dravya vyaya karane ko utsAhita ho rahe haiN| nagara meM sarvatra sUrijI mahArAja kI bhUri bhUri prazaMsA aura yazogAna gAye jA rahe haiN| vartamAna haiM to paMcamArA para Aja to mADavyapura meM cauthA ArA hI varata rahA hai / zubha muhUrta meM sUrijI mahArAja ke vRddhahastAvinda se tejasI Adi 57 nara nAriyoM kI dIkSA bar3e hI ThATha se hogii| sUrijI ne tejasI kA nAma rAjahaMsa rakha diyaa| jo sAdhu rUpa haMsoM meM rAjA hI thA / basa vyApArI jaise vyApAra meM lAbha milajAne ke bAda phaurana ravAnA hojAtA hai vaise hI sUrijI mahArAja ko puSkala lAbha hogayA aba ve kyoM ThahareM apane ziSya maMDala ko sAtha lekara sUrijI upakezapura kI ora bihAra kara diyaa| muni rAjahaMsa ko pahile se hI saMyama kI ruci aura jJAna par3hane kI utkaMThA vizeSa thI phira zrAcArya kakkasUrijI kI pUrNa kRpA taba to kahanA hI kyA ? svalpa samaya meM hI Apane sAmAyika sAhitya kA adhyayana kara liyA / gyAraha aMga evaM cArapUrNa to Apane istAmalaka kI bhAMti kaNThastha hI kara liye the | vyAkaraNa, nyAya, tarka, chanda, kAvyAdi ke dhuraMdhara vidvAn hogaye vizeSatA yaha thI ki Apane dIkSA lene ke pazcAt eka dina bhI guru sevA nahIM chor3I thI / pahile jamAne ke sAdhu gurukula vAsa meM rahane meM apanA gaurava samajhate the / bAta bhI ThIka hai ki jo guNa hAsila hote haiM vaha gurukula vAsa meM rahane se hI hote haiN| muni rAjahaMsa ko yogya samajha kara sUrijI ne aSTa mahAnimitta kA adhyayana karavA kara kaI vidyAe~ bhI pradAna karadI jisase muni rAjahaMsa kI yogyatA aura bhI bar3ha gaI / AcArya kakasUrI mahArAja lATa saurASTra aura kacchAdi pradeza meM vihAra karate huye sindhadharA meM padhAre Apa kA caturmAsa mAroTakoTa nagara meM huaa| Apa ke birAjane se yoM to bahuta upakAra huA para 17 bhAvukoM ne dIkSA lene kA nizcaya kiyA aura caturmAsa ke bAda zrI saMgha ne dIkSA ke nimitta bar3A hI samAroha se mahotsava kiyA aura una dikSAoM ke sAtha munirAja haMsAdi 7 sAdhuoM ko upAdhyAya padhyAnAna dhAnAdi pAMca sAdhu ko vAcakapada saMyamakuzalAdi tIna muniyoM ko pravRtakapada maMgalakalasAdi 11 muniyoM kI gANipada pradAna kiyA / hA~, jahA~ vizAla samudAya hotA hai aura unako anyonya prAntoM meM vihAra karavAnA par3atA hai taba padavIdharoM kI bhI AyazyakatA rahatI hai| surijI ne apane zAsana meM bhUbhramana kara dharma kA pracAra baDhAyA / AcArya kakasUri ne apane paTTa para upAdhyAya vizAlamUrti ko sUri banAkara unakA nAma devaguptasUri rakha diyA thA para devaguptasUri kA AyuSya alpa thA / ve kevala 3 varSa hI AcArya pada para rahe aura anta meM zra ne pada para upAdhyAya rAjahaMsa ko sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma siddhasUri rakha diyA thA / hamAre caritranAyaka siddha sUrIzvarajI mahArAja bAla brahmacArI mahAna tapasvI sAhitya ke dhuraMdhara vidvAna evaM nirmita zAstra ke pAragAmI aura vidyA bhUSIta marudhara eka jagamagAtA sitArA hI the / ApazrI jI ke AjJAvRti zramaNa saMgha marudhara medapATa zrAvaMtI lATa saurASTra kaccha sindha pajAba mahArASTra aura sUrasenAdI saba prAntoM meM vihAra karate the / una sabakI saMkhyA kaI pAMca hajAra se bhI adhika thI / eka samaya sUrijI apane vidvAna ziSyoM ke sAtha vihAra karate hue punita tIrtha zrI zatruMjaya kI yAtrA kara vallabhI nagarI meM padhAre the| usa jamAne kA vallabhI jainoM kA eka kendra hI thaa| zrIsaMgha ne sUri kA zAnadAra svAgata kiyA aura sUrijI kA bhaMr3elI vyAkhyAna hamezA hotA thA / ThIka usI samaya saurASTra meM kahIM-kahIM bauddhoM ke mikSu bhI bhramaNa karate the para jainAcAyoM kI prabala mADavyapura meM 57 bhAvukoM kI dIkSA ] 599
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 177-199 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sattA ke kAraNa unake paira jama nahIM sakate the / AcArya siddhasari vallabhI meM birAjate the / usa samaya bauddhAcA buddhArya bhI apane ziSyoM ke sAtha ballabhI meM AyA thA aura apane dharma ke pracAra ke liye upadeza bhI detA thA yaha bAta jainAcAryyaM siddhasUri se kaba sahana hone vAlI thI / Apa ke pAsa eka vimala - kalasa nAma kA vAcaka thA usane vAdI cakravarti kI upAdhi ko caritArtha karate huye zAstrArtha meM aneka vAdiyoM ko parAjaya kiyA thA / ataH vaha buddhArya se kaba cUkane vAlA thaa| usa samaya vallabhI meM rAjA zalyAditya rAja karatA thA vAcaka vimala kalasa ne rAjasabhA meM jAkara zAstrArtha ke liye kahA aura rAjA ne maMjUra kara donoM AcAryoM ko AmaMtraNa de diyA aura ThIka samaya para sabhA huI / AcArya siddhasUri vAcakajI ke sAtha pdhaare| udhara bauddhAcArya bhI apane sAdhutroM ke sAtha Aye para syAdvAda siddhAnta ke marmajJa vAcakajI ke sAmane vicArA kSaNaka mata vAle vodha kahA~ taka Thahara sakatA / basa, thor3e hI samaya meM bauddhAcArya ko parAsta kara diyA aura jainadharma kI jayadhvani ke sAtha AcArya zrI apane sthAna para zrAgaye aura bauddhAcArya vahA~ se raphUcakkara hogayA / AcArya siddhasUri ne usa samaya kI paristhiti dekhakara vallabhI meM eka zramaNa saMgha kI sabhA karane kA vicAra kara apane sAdhuoM kI sammati lekara yaha prastAva rAjA zilAditya evaM sakala zrI saMgha ke sAmane rakhA aura kahA ki isa samaya bauddhoM kA bhramaNa ApakI tarapha hI nahIM para aura bhI kaI prAntoM meM ho rahA hai / ata: jaina dharma kI rakSA ke liye sakala zrIsaMgha ko kaTibaddha ho jAnA cAhiye jisameM bhI zramaNa saMgha ko to pratyeka prAnta meM bihAra kara janatA ko sadupadeza denA caahiye| itanA hI nahIM para sAdhuoM ko svaparamata ke sAhitya kA bhI gaharA adhyayana karanA cAhiye / kAraNa aba jamAnA aisA nahIM hai ki kevala kriyA kAMDa meM hI apane karttavya kI itizrI samajha leN| aba to vAdiyoM ke sAmane syAdvAda zastra lekara khar3e rahane kA jamAnA hai / ataH eka zramaNasaMgha kI sabhA honA jarUrI hai / sUrijI ke kahane kA matalaba zrIsaMgha acchI taraha se samajha gayA aura sUrijI ke prastAva ko saharSa svIkAra kara zramaNasabhA bulAne kA nizcaya kara liyA / nizcaya hI kyoM para kArya prArambha bhI kara diyA arthAt jahAM 2 muni mahArAja virAjate the vahA~ vahA~ khAsa zrAvakoM ko AmantraNa ke liye bheja diye / usa samaya ke zramaNasaMgha ke hRdaya meM jainadharma kI kitanI bijalI thI vaha isa kArya se ThIka patA laga jAtA ki AmaMtraNa milate hI kevala najadIka 2 hI nahIM para bahuta dUra dUra ke sAdhu vihAra karake vallabhI nagarI kI ora A rahe the| sabhA kA samaya bhI isaliye dUra kA rakkhA gayA thA ki najadIka aura dUra ke saba sAdhu isa sabhA meM zAmila ho skeN| ThIka hai dIrgha dRSTi se kiyA huA kAryyaM vizeSa phaladAtA hotA hai / isa sabhA meM kevala zramaNasaMgha hI ekatra hUye hoM aisI bAta nahIM thI para zrAdavarga bhI zAmila the aura yaha kArya bhI donoM kA hI thA, ratha calatA hai, vaha do pahiyoM se hI calatA hai phira bhI mukhyatA zrama saMgha kI hI thI evaM zramaNa saMgha kI saMkhyA saikar3oM kI nahIM para hajAroM kI thI aura isake kaI kAraNa bhI the jaise eka to AcArya zrI ke darzana dUsare dharma pracAra kI bhAvanA tIsarA bahuta sAdhuoM ko samAgama aura cauthA vizeSa kAraNa yaha thA ki vallabhI ke pAsa hI siddhagiri tIrtha thA ki jisakI yAtrA kA lAbha mila sake / ataH caturvidha zrI saMgha kI acchI upasthiti thI vallabhiyoM hI to eka yAtrA kA dhAma thA para isa sammelana ke kAraNa to vizeSa bana gayA / yaha vahI vallabhI hai ki jahA~ zrAgama pustakArur3ha kiyA gayA thA / Jain Educatoon international [ vallabhI nagarI meM zramaNa sabhA jalebrary.org
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 577-599 usa samaya ke zramaNasaMgha meM kitanI vAtsalyatA thI vaha Apa isa sammelana se jAna sakoge ki kyA bhagavAna pArzvanAtha ke santAniye aura kyA bhagavAna mahAvIra ke santAniye Apasa meM mila julakara jaina dharma kA pracAra karate the isa sammelana meM bhI donoM paramparA ke AcArya apane apane AjJAvRtti sAdhuoM ko lekara Aye the aura sabake dila meM jainadharma ke pracAra kI lagna thI pRthaka 2 gaccha paramparA ke prAcArya hone para bhI unakA saba vyavahAra zAmila thA ki gRhastha logoM ko yaha mAlUma nahIM detA thA ki zramaNa saMgha meM do pArTI arthAt do paramparA ke sAdhU haiM yahI kAraNa thA ki usa samaya ke zramaNa saMgha jo cAhate vaha kara sakate the eka dUsare ke kArya ko anumodana kara madada pahu~cAte the taba hI jainoM kI saMkhyA karor3oM taka pahu~ca gaI thii| vallabhI zrI saMgha ne AgaMtukoM ke liye pahile se hI acchA prabandha kara rakkhA thA tathA sabhA ke liye bhI aisA maNDapa taiyAra karavA diyA thA ki jisameM hajAroM manuSya sukhapUrvaka baiTha skeN| ThIka samaya para AcArya zrI siddhasUri ke adhyakSatva meM sabhA huI sabhA meM caturvidha zrIsaMgha upasthita thaa| rAjA zilAditya ne padhArane vAle caturvidhi zrIsaMgha kA upakAra maanaa| vAcaka vimalakalAsa ne sabhA kA uddezya kaha sunAyA tatpazcAt AcAryazrI ne jainadharma pracAra ke liye pUrvakAlIna paristhiti aura jainazramaNa saMgha kA tyAga aura vairAgya evaM vihAra kSetra kI vizAlatA batalAte huye apanI ojasvI vANI dvArA AcArya svayaMprabhasUri, ratnaprasUri, yajJadevasUri, kakkasUri, devaguptasUri, siddhasUri, Arya, suhastIsUri Adi AcArya aura inake AjJAvRti sAdhuoM kA itihAsa sunAyA ki jainadharma ke pracAra ke liye unhoMne kisa prakAra kI kaThinAiyoM kA sAmanA kiyA thaa| itanA hI kyoM para apane prANoM ko bhI arpaNa karane kI bhISaNa pratijJA karalI thI / cAra cAra mAsa taka unhoMne AhAra pAnI ke darzana taka bhI nahIM kiye the / itanA hI kyoM para una pAkhaNDiyoM ne una tapasvI sAdhuoM ko duHkha dene meM saMkaTa pahu~cAne meM kucha bhI uThA nahIM rakkhA thaa| para dharma pracAra ke nimitta unhoMne saba ko saharSa sahana kara apane dhyeya kI pUrti kara hI lI thI / agara usa samaya kI paristhiti ko smaraNa kiyA jAya to Aja apane ko na to kisI prakAra kA kaSTa hai aura pAkhariyoM kA upadrava hI hai / Aja to apane kevala pratyeka prAnta meM vihAra karanA aura jisa sAhitya kI AvazyakatA hai usakA adhyayana karanA evaM vAdI prativadiyoM ke sAmane khar3e kadama DaTa kara rahane kI jarUrata haiM / isase Apa jainasamAja kA rakSaNa evaM vRddhi kara jainadharma kA jhaMDA sarvatra phaharA skoge| mAno sUrijI ne una zramaNasaMgha kI AtmA meM nayI bijalI kA saMcAra kara diyaa| sAtha meM rAjA mahArAjA aura seTha sAhukAroM kI aura lakSya karake Apane pharamAyA ki jainadharma kA pracAra karane meM kevala eka zramaNa saMgha hI paryApta nahIM hai para sAtha meM Apa logoM ke sahayoga kI bhI AvazyakatA hai pUrva jamAne rAjA zroNika, kauNika, candragupta, sampati, Thalpadeva, rudrATa aura zivadattAdi narezoM ne tathA uhaDAdi mantriyoM ne aura dhanAThya gRhasthoMne jainadharma ke pracAra ke liye khUba parizrama kara AcAryoM ko sahayoga diyA ki jina prAntoM meM jaina dharma kA nAma nizAna nahIM thA para Aja vahA~ jainadharma kI dhvajA phaharAne lagagaI aura saikar3oM hajAroM jaina maMdira aura lAkhoM karor3oM mandiroM ke upAsaka ApakI najaroM ke sAmane vidyamAna haiM phira bhI abhI Apako bahuta kAma karanA hai / pUrva jamAne meM AcAryoM ne dakSiNa prAnta meM kaI sAdhuoM ko vihAra karavAyA thA para isa samaya dakSiNa meM kyA ho rahA hai isakA patA nahIM hai / ataH samartha sAdhuoM ko dakSiNa kI ora bhI vihAra karanA cAhiye / / ityAdi sUrIjI ne khUba hI upadeza diyA / sajjanoM ! upadeza eka kisma kI bijalI hai / mRta prAyaH ballabhI nagara meM zramaNa sabhA ] www601rary.org
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 177 - 199 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa manuSya ke andara jAna DAlane vAlA upadeza hI hai / Aja sUrijI ke upadeza kA prabhAva pratyeka AtmA para isa prakAra huA ki unakI surata dharmapracAra kI ora laga gaI / kyA sAdhu aura kyA zrAvaka sabake mu~ha se yahI zabda nikala rahe the ki hama dharma pracAra ke liye prANoM kI Ahuti dene ko bhI taiyAra haiN| jisa ko sunakara sUrijI ne bahuta saMtoSa pragaTa kiyA aura bAda meM jainadharma kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huii| isa sabhA se sUrijI ko apane nirdhArita kArya ke liye bahuta saphalatA milii| jisa kArya ko Apa cAhate the vaha kArya bar3e hI utsAha ke sAtha kara pAye / kaI muniyoM ko padaviyAM pradAna kara anyonya prAntoM meM vihAra karavAyA jisameM sUrijI mahArAja ne svayaM 300 sAdhuoM ke sAtha dakSiNa deza kI ora vihAra karane kA nizcaya kara liyA aura kitane sAdhuoM ko to dakSiNa kI ora vihAra bhI karavA diyaa| pUrva jamAne meM jainAcArya jainadharma ke pracAra ke nimita kisa prakAra prayatna karate the| Aja kala kAMgresa kameTiyAM aura sabhAyeM hotI haiM aura inake dvArA janatA meM jAgRti kI jAtI hai ye koI naI bAteM nahIM haiM para hamAre pUrvAcAryoM se hI calI AI haiN| marudharAdi prAntoM meM vihAra karane vAle upakezagacchAcAryoM ke jIvana ke liye Apa pichale prakaraNa meM par3ha Aye haiM ki pratyeka prAcAryoM ne apane zAsana samaya kisI na kisI prAnta meM eka do zramaNa sabhAyeM avazya kI haiM aura una sabhAoM dvArA caturvidha zrIsaMgha meM khUba jAgRti paidA kii| yahI kAraNa thA ki eka ora se vAmamAgiyoM kA dUsarI ora se bauddhoM kA tIsarI ora se vedAntiyoM kA joradAra AkramaNa hone para bhI jainAcAryoM ne kaTivaddha hokara jainadharma kA rakSaNa hI nahIM balki jainadharma kA joroM se pracAra bhI bar3hAyA thaa| jina svayaMprabhasUri aura ratnaprabhasUri ne lAkhoM kI saMkhyA meM jaina banAye the pichale AcAryoM ne unakI saMkhyA ko bar3hAkara karor3oM taka pahu~cA dI thI aura isa pracAra kArya meM unako bar3I bar3I kaThinAiyoM kA sAmanA karanA par3A thA / jinakI unhoMne kuccha paravAha hI nahIM rakhI ve AcArya the syAdvAda ke jAna catura mutsaddI / kArya karane kI hathoTI unako yAda thI / jahA~ naye jaina banAte vahA~ tatkAla hI jaina mandira mUrtiyoM kI pratiSThA tathA jaina vidyAlaya kI sthApanA karavA dete tathA unako dharmopadeza ke liye naye naye sAdhuoM ko bhejate rahate the ki una nUtana zrAvakoM kI dharma para zraddhA dRr3ha ho jAtI / idhara zrAvaka varga bhI zrAcArya zrI kI AjJA ke pAlaka the / nUtana jainoM ke sAtha ve bar3I khuzI ke sAtha roTI beTI vyavahAra kara apane svadharmI bhAI samajha apane barAbarI ke banA lete the| bahuta se nagaroM meM to prAcArya zrI ke upadeza se aisA rivAja sA hI ho gayA thA ki koI bhI nayA sAdharmI nagara meM zrAkara vasatA thA to eka eka IMTa aura eka eka rupaiyA evaM suvarNa mudrakA pratyeka ghara se arpaNa kiyA jAtA thA ki vaha sahaja hI meM dhanavAn evaM vyApArI bana jAtA thaa| isake alAvA eka 'sArathavAha' pada kI bhI usa samaya vizeSatA thI ki vaha apane sAdharmI bhAiyoM ko hI nahIM para nagara nivAsiyoM ko dezAntara le jAte the aura apanI rakama dekara vyApAra karavAte the ki koI bhAI bekAra na rahe / una sArathavAha kA dravya nyAyopArjita hone se usa dravya se saikar3oM manuSya lAma uThA sakate the| hA~, manuSyoM kI unnati ke dina Ate haiM taba saba saMyoga anukUla bana jAte haiN| ataH ve dina jainoM kI unnati ke the ki caturvidha zrI saMgha meM prema, sneha, aikyatA aura pratyeka vyakti kI pravRti jainadharma kI vRddhi kI ora rahatI thii| ___ astu / AcArya siddhasUrIzvarajI mahArAja ne apane ziSya maNDana ke sAtha dakSiNa kI ora vihAra kiyA [ marinI ke paTela kA prabhAva
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] | osavAla saMvat 577-599 to kramazaH rAste ke kSetroM kI parzanA karate hue dakSiNa meM padhAre aura Apa vahA~ para jAkara kyA dekhate haiM ki upakezagAchIya saikar3oM sAdhu dakSiNa meM vihAra karate haiN| AcArya siddhasUri ko Aye sunakara sAdhu sAdhviyoM ke muNDa ke jhuNDa Apake darzanArtha Ane lage / unakA dharmapracAra dekha sUrijI ko bar3A hI saMtoSa huA kAraNa una dakSiNa vihArI sAdhuoM kA prabhAva bar3e 2 rAjA mahArAjAoM para ho rahA thA aura kAphI tAdAda meM janatA jainadharma kA ArAdhana kara rahI thii| AcArya zrI ne vaha caturmAsa to madurA nagarI meM kiyA bAda caturmAsa ke dakSiNa bihArI zramaNa saMgha kI mAnakheTa rAjadhAnI meM eka sabhA kI jisameM prAyaH dakSiNa bihArI saba sAdhu ekatra huye jisameM adhika sAdhu to dakSiNa ke janme hue hI the| AcArya zrI ne kai yogya sAdhuoM ko padavI pradAna kara unake utsAha bar3hAyA tatpazcAt zrApa dakSiNa bhUmi meM bihAra kara dUsarA caturmAsa mAnakheTa nagara meM kiyA aura vahA~ ke sAdhuoM kI ThIka vyavasthA kara dakSiNa se bihAra kara tailaMgAdi prAMta meM ghUmate hue bhAvanti pradeza meM padhAre aura ApakA caturmAsa ujjana nagarI meM huaa| zrAcAryazrI ke hasta dIkSita vIrazekhara nAma kA eka laghu ziSya thA para vidyAmaMtroM meM vaha vRddha kahalAtA thaa| eka samaya muni vIrazekhara jaMgala meM jA rahA thA to pIche se eka sanyAsI bhI aayaa| usane pUchA ki are muni ! tuma kevala duniyA ko bhArabhUta hI ho yA kucha vidyAmaMtra bhI jAnate ho ? muni ne uttara diyA ki vidyA aura mantra to saba hamAre ghara se hI nikale haiM aura loga to hamAre hI yahAM se vidyA mantra prApta kara siddha bana baiThe haiM jaise eka samudra ke chIMTe ur3ate haiM una chIMToM se hI loga alaga tAlAba banA lete haiM / bAlamuni ke gauravapUrNa zabda sunakara sanyAsI ne muni ke rAste para itane sarpa banA diye ki muni kA mArga hI banda hogayA arthAta paira rakhane jitanI bhI jagaha nahIM rahI / isako dekha muni samajha gayA ki yaha sanyAsI kI karAmAta hai para muni ne apanI vidyA se itane mayUra banAye ki una sapoM kI pUche pakar3a pakar3a kara AkAza meM legaye jisako dekha sanyAsI mantramugdha bana gayA ki yaha laghu sAdhu to bar3A hI camatkAri dIkhatA hai / sanyAsI ne apanI vidyA se hastI hI hastI banA diye / muni ne apanI vidyA se hastiyoM para akuMza liye huye mahAvata banA diye ki unake aMkuza lagAne se hastI cillAhaTa karate laga gyii| ___ sanyAsI apanI mekalA (thailI ) se eka guTakA nikAla usakA pairoM para lepa kara AkAza meM uDa gayA para muni to binA hI lepa kiye kevala apanI vidyA ke bala se hI AkAza meM gamana kara yogI ke sAtha nabhamaNDala meM ghamane laga gaye ityAdi kaI prakAra vidyA bAda huA Akhira muni ne usa sanyAsI ko kahA ki mahAtmAjI / yaha to saba vAhya vidyAyeM haiN| kevala ina vidyAoM ko isa prakAra batalAne se hI prAtma kalyANa nahIM haiN| Apa usa vidyA ko sIkho ki jisase AtmA se paramAtmA bana sko| sanyAsI ne kahA muni / vaha vidyA kaunasI hai ki jo AtmA se paramAtmA banA sake ? muni ne kahA samyak jJAna darzana cAritra inakI ArAdhanA karane se AtmA paramAtmA bana sakatA hai / sanyAsI ne pUchA ki maiM isa meM nahIM samajhatA hU~ ki samyaka jJAna darzana cAritra kyA padArtha hai ? aura isakI ArAdhanA kisa prakAra kI jAtI hai munivarya ne samyak jJAna darzana cAritra ke bheda prabheda kA vivaraNa karake batalAyA aura sAtha meM paMca mahAvratarUpa dIkSA lekara inakI ArAdhanA kA mArga bhI batalA diyaa| ataH sanyAsIjI ne usI jaMgala meM apanA veza chor3a kara muni vIrazekhara ke pAsa bhagavatI jainadIkSA grahaNa karalI aura ve donoM muni vIrazekhara aura sanyAsI ] Jain E
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 177-199 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa cala kara sUrijI mahArAja ke pAsa Aye / sUrijI una donoM kA hAla sunakara bar3e hI prasanna huye aura yathA samaya sanyAsIjI ko bar3I dIkSA dekara Apa kA nAma sanyAsamUrti rakha diyA jo bhaviSya meM bhI ApakI smRti karavAtA rahe / muni sanyAsamUrti vidyAmaMtroM kA to pahile hI jAnakAra thA phira bhI Apa rahe muni vIrazekhara ke pAsa / vIrazekhara ne pahile to jaina dharma ke syAdvAda rahasyamaya siddhAntoM kA adhyayana karavAyA jisase ve jainAMgopAMgAdi saba zAstroM ke jAnakAra bana gye| bAda muni sanyAsamUrti ko mata matAntaroM ke vAda vivAda meM bhI pravINa banA diyaa| kyoMki usa samaya isakI bhI paramAvazyakatA thii| ___ paTTAvalIkAra likhate haiM ki muni vIrazekhara aura sanyAsamUrti ne apane Atmika camatkAroM se kaI hajAroM jainetaroM ko jaina banAye / itanA hI kyoM para kaI sanyAsiyoM aura bauddha-bhikSuoM ko bhI jaina dIkSA dI thii| kahA bhI hai ki camatkAra ko saba namaskAra karate haiM / jaise ratnAkara ratnoM se zobhA pAtA hai vaise hI siddhasUri aise siddhapuruSoM-muniyoM se jagata meM zobhA pAte hue zAsana kArya karane meM vikhyAta ho rahe the / isa gaccha kI adhika unnati hone kA mukhya kAraNa yahI hai ki isa gaccha meM zurU se hI eka hI AcArya hotA AyA hai| hajAroM sAdhu bhinna 2 prAntoM meM vihAra karane vAle hone para bhI ve saba eka AcArya kI AjJA kA AdarapUrvaka pAlana karate the / Apa zrI ke alAvA koraMTagaccha ke AcArya evaM muni ve bhI marudharAdi prAntoM meM vihAra karate the para ve bhI upakezagacchAcAryoM ke sAtha acchA mela milApa evaM unakI AjJA kA pAlana kiyA karate the aura unakA vihAra prAyaH AbU ke Asa pAsa ke pradeza meM hI hotA thA taba upakezagacchAcAryoM kA vihAra dakSiNa se lagA kara pUrva taka hotA thaa| AcArya siddhasUri ke jyoM jyoM sAdhuoM kI vRddhi hotI gaI tyoM tyoM anyonya prAnta meM muniyoM ko bhejate gaye jaise kaI sAdhuoM ko bulendakhaNDa kI ora tathA kaI ko zUrasena evaM matsapradeza kI ora bheja diye aura Apa apane vizAla sAdhuoM ke sAtha vihAra kara diyA mahezvarI videzI mANDavagar3ha harIpura mar3akolI patholI dazapura vagairaha pradeza meM jaina dharma kA sAmrAjya sthapita kara rahe the taba isake nikaTavRtti medapATa meM bhI jainadharma kA kAphI pracAra thA usa pradeza meM Aja bhI jainadharma ke aneka prAcIna smAraka cinha upalabdha hote haiM jaba sUrijI citrakoTAdi hote hue AdhATa nagara kI ora padhAre to vahA~ ke zrIsaMgha ke utsAha kA pAra nahIM rahA saMgha kI ora se sUrijI kA acchA svAgata kiyA aura zrI saMgha kI sAgraha vinatI ko svIkAra kara sUrijI ne AdhATa nagara meM caturmAsa karane kA nirNaya kara liyA basa ! phira to kahanA hI kyA thA janatA kA utsAha khUba bar3ha gayA aura bhAvuka loga AtmakalyANArtha dharma kArya meM saMlagna ho gye| sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA ho rahA thA zrApa zrI ke vyAkhyAna meM na jAne kyA jAdU thA ki sunane vAle maMtra mugdha bana jAte the / caturmAsa samApta hone meM hI thA eka dina sUrijI ne upadeza diyA ki upkeshvNshiyoN| ApakI janmabhUmi upakezapura hai vahAM para Apake pUrvajoM ko AcAryaratnaprabhasUri ne mAMsa madirAdi durvyasana chor3a kara jainadharma meM dIkSita kiye the Apake liye vaha bhUmi ekatIrtha svarUpa hai vizeSatA meM zAsanAdhIza caramatIrthaGkara bhagavAna mahAvIra kA mandira kI yAtrA karane kAbila hai ityAdi sUrijI ke upadeza kA isa kadara prabhAva huA ki usI sabhA meM zreSTi gautrIya maMtrI mukanda ne uThakara prArthanA kI ki prabho ! merI icchA hai ki maiM upakezapura kA saMgha nikAla kara bhagavAna mahAvIra kI yAtrA karU~ isameM yahAM ke zrIsaMgha to mujhe sahayoga degA hI para Apa sAhibajI ko bhI isa saMgha meM padhAra kara mere utsAha ko bar3hAnA cAhiye ataH merI vinati Jain Education international For Private & Personal use o. [ muni sanyAsamUrti aura dharma pracAra .....
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhahari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 577-599 svIkAra honI cAhie ? sUrijI ne saMgha aprezvaroM kI ora isArA karake kahAki kyoM mantrIzvara kyA kaha rahA hai isake liye ApalogoM kI kyA icchA hai ? saMgha aprezvaroM ne kahAki pUjyavara ! maMtrIzvara bhAgyazAlI haiM jo eka mahAna kalyANa kArI kArya karane ko prastuta huA hai phira zrApa jaise pratApIka puruSoM kA sahayoga phira isa lAbha kA to kahanA hI kyA hai saMgha ke aisA bhAgya hI kahAM hai ki eka tIrtha bhUmi kI yAtrAkara AtmakalyANa kara skeN| hama mantrIzvara ke kArya kI anumodanA karate haiM aura saba loga yAtrA ke lie calane ko taiyAra haiN| bAda sUrijI ne bhI apanI svIkRti pharamAdI ataH mantrezvara ke saba manoratha saphala ho gaye vasa jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huii| saMgha kI bAta vidyadvega kI bhA~ti nagara bhara meM phaila gaI aura loga tIrthayAtrA ke liye taiyAriyA~ karane laga gae mantrIzvara ne AsapAsa ke pradezoM meM AmantraNa patrikAe~ bhejavAdI caturmAsa samApta hote hI Asa pAsa meM caturmAsa karane vAle 'sAdhu sAniyAM' tathA khUba geharI tAdAda meM saMgha bhI ekatra hogayA zubha muhUrta mArgazarSa zukla paMcamI ke dina mantrI mukanda ke saMghapatitva meM saMghane prasthAna kara diyA paTTAvalI kara likhate hai ki kai pAMcaso sAdhu sAdhiyoM aura daza hajAra naranArI saMgha meM the kramazaH charI pAlI calatA huA saMgha upakezapura pahuMcA to vahA~kA zrIsaMgha ne AcArya zrIsiddhasUri ke sAtha zrIsaMgha kA zrAdara satkAra kiyA ora saMghane bhI apanI janmabhUmi evaM bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kI mandira meM aSTAnhikA mahotsava pUjA prabhAvanA svAmIvAtsalya aura dhvaja mahotsava kara apane jIvana ko saphala banAyA tatpazcAta medapATa meM vihAra karane vAloM ke sAtha saMgha vapisa lauTa gayA aura sUrijI mahArAja vahAM ke rAjA prajA ke Agraha kucha arsA kI sthiratA kara vahA~ kI janatA ko dharmopadeza dekara dharma kI jagRti evaM unnati kI jaba sUrijI mahArAja vihAra kA irAdA kiyAto rAtri ke samaya devI saccAyikA sUrijI kI sevAmeM upasthita ho prArthanA kI ki prabho! ApakA yaha caturmAsa upake rApura meM hI honA cAhiye upa kezagacchAcAryoM kA kamase kama eka caturmAsa to upakezapura meM avazya honA hI cAhiye pUjyavara ! yaha Apake pUrvaja ratnaprabhasari ke upakAra kI bhUmikA haiM ityAdi devIne khUba Agraha se vinatI kI isa para sUrijI ne pharamAyA devI abhI to bahuta samaya hai devIne kahA hA~ samaya bahuta hai para Apa Asa pAsa ke kSetroM meM vihAra kara punaH yahA~ padhAra kara caturmAsa to yahA~ hI karAve ApakoM bahuta lAbha hogA ? sUrijI ne kahA ThIka hai devIjI ApakI vinati koM hamAre pUrvajoMne svIkAra kara lAbha uThAyA thA ataH kSetra sparzanA hogI to merI bhI nA nahIM hai| dUsare dina vahAM ke rAjAdi zrIsaMgha ko mAlUma huA ki sUrijI mahArAja vihAra karane vAle haiM ataH sakala zrIsaMgha ekatra hokara caturmAsa ke liye bahuta aAgraha se prArthanA kI isa para sUrijI mahArAja ne vahI uttara diyA jo devI ko diyA thA sUrijI mahArAja upakezapura se vihAra kara mANDavyapura zekhapura zrAsikA durga khaTakuMpapura mugdhapura nAgapura medanIpura padmAvatI haMsAvalI zAkambharI Adi kSetroM meM bhramana kara evaM janatA ko khUba dharmopadeza dekara dharma kI prabhAvanA kI aura punaH upakezapura padhAra kara vaha caturmAsa upakezapura meM hI karadiyA jisase devI ke evaM zrI saMgha ke harSa kA pAra nahIM thaa| bhAgyavazAt upakezapura aura usake AsapAsa ke pradeza nahIM para sarvatra aisA bhayaMkara dukAla par3A ki anna ke abhAva duniyA meM hAhAkAra evaM trAhi-trAhi maca gaI isa prakAra janatA kA duHkha sUrijI se dekhA evaM sunA nahIM gayA Apane apane vyAkhyAna meM aisA upadeza diyA ki upakezapura ke sAhUkAra logoM ne eka eka dina mukarrara kara 360 dina likha liyA ki deza bhara meM apane yogya puruSoM ko bhejakara manuSyoM ko anna aura AghaTa nagara se tIrthoM kA saMgha ] Jain Education interno 605 www.janelibrary.org
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 177-199 varSa / [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa pazuoM ko ghAsa vagairaha kA mAkUlI intajAma karavA diyA isa kArya meM karor3oM rupaye vyaya kara jahAM jisa bhAva meM milA anna aura ghAsa maMgavA kara apane dezavAsI bhAiyoM ke prANa bacAye paTTAvalikAroM ne likhA hai ki vikrama saM0 195 kA duHkAla to kevala upakezapuravAsiyoM ne karor3oM dravya vyaya kara nikAla diyA para azubha karmodaya dUsare varSa arthAt vi0 saM0 195 ke varSa bhI duHkAla par3a gayA jisako nikAlanA to eka kaThina samasyA khar3I ho gaI kAraNa dravya ke liye to kamI nahIM thI para anna evaM ghAsa milanA muzkila ho gayA tathApi sUrijI ke upadeza se logoM ne deza ke hita khUba udyama kiyA deza aura videza meM jahAM jisa bhAva se mila sakA vahAM se anna aura ghAsa maMgavA kara janatA ko maratI huI ko bcaaii| usa samaya eka to upakezavaMziyoM ke pAsa dravya bahuta thA dUsare unake upadezaka jainAcArya dayA ke avatAra hI the unhoM kA upadeza paropakAra ke liye hI huA karatA thA ataH mahAjana saMgha paropakAra ke liye bAta hI bAta meM karor3oM rupaye kharca kara DAlate the yahI kAraNa hai ki kevala sAdhAraNa janatA hI kyoM parantu bar3e bar3e rAjA mahArAja mahAjanasaMgha kA Adara satkAra kiyA karate the aura nagaraseTha jagataseTha vagairaha upAdhiyoM se sanmAna kiyA karate the| ina donoM bhayaMkara duHkAloM meM sAdhuoM kA vihAra taka bhI prAyaH banda sA hI ho gayA thA jaba duHkAla ke anta meM punaH sukAla huA taba jAkara sAdhuoM kA vihAra huA AcArya siddhasUrIzvarajI marudhara ke choTe bar3e prAma nagara meM vihAra kara jainadharma kA khUba pracAra evaM udyota kiyA thA ratnapura vijayapura tAbAvatI pAlhIkApurI koraMTapura satyapura bhInamAla jAbalIpura zivapurI candrAvatI padmAvatI Adi nagaroM meM bhramana karate hue ApazrI zAkambharI nagarI meM padhAre vahAM ke rAjA nAgabhaTTa ko jainadharma meM dIkSita kiyA "yathA rAjAstathA prajA" dharma karane meM utsAhI bana gye| rAjA nAgabhaTTa ne eka samaya surijI se prArthanA kI ki he prabho! aba ApakI vRddhAvasthA hai to Apa apane paTTa para kisI yogya muni ko AcArya banAveM ki isa pada kA mahotsava karane kA saubhAgya isa nagara ko mile kAraNa hamArI jAnakArI meM isa prakAra kA uttama kArya isa nagarI meM nahIM huA hai kevala eka merI hI nahIM para sakala zrIsaMgha kI yahI icchA hai vizeSatA meM yahAM kI janatA cAha rahI hai ki vAdI cakravartI upAdhyAya ratnabhUSaNa mahArAja ko pada pratiSThita kiyA jAya ataH Apa jaina zAsana kI prabhAvanA karane yogya haiM ityAdi / sUrijI ne kahA bhAvukoM ! ApakI bhAvanA acchI hai para maiM kala vicAra kara Apako javAba duuNgaa| __ AcArya zrI ne rAtri samaya devI sAcAyikA ko yAda kiyA devI Akara sUrijI ke caraNa kamaloM meM vandana kiyA aura arja kI ki prabho ! mere yogya kArya ho so pharamAve ? sUrijI ne kahA ki merI icchA hai ki upAdhyAya ratnabhUSaNa ko sUri pada diyA jAya tathA yahAM ke zrIsaMgha kI bhI utkaNThA hai isameM ApakI kyA rAya hai ? devI ne kahA pUjyavara ! Apa jo vicAra kiyA hai vaha bahuta hI uttama hai upAdhyAyajI isa pada ke yogya evaM sarva guNa sampanna hai zrApa inako padArpaNa kara upakezapura padhAra ityAdi kahakara devI AdRzya ho gaI subaha sUrijI rAjAdi sakala saMgha ke sAmane apane vicAra pragaTa kara diye basa phira to kahanA hI kyA thA janatA kA utsAha khUba bar3ha gayA aura ve apanA kArya sampAdana karane meM juTa gaye jina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsava prArambha karavA diyA aura Asa pAsa ke prAma nagaroM meM AmantraNa patra bheja diye ThIka samaya para bahuta se bhakta jana zAkambharI meM ekatra ho gaye aura sUrijI mahArAja ne zubhamuhUrta meM upAdhyAya ratnabhUSaNa ko sUri pada pradAna kara ApakA nAma ratnaprabhasUri rakha diyA tatpazcAt zrAcArya siddhasUri upakeza. Jain Edge international For Private & Personal use only [ zAkambha rI kA rAva nAgabhaTTa ry.org
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saMvat 577-599 pura padhAra gaye aura vahAM antima salekhanA kara anta meM 27 dinoM kA anazana pUrvaka samAdhi se deha tyAga kara svarga padhAra gye| AcArya zrI siddhasUrIzvarajI mahArAja ne apane bAvIsa varSa ke zAsana kAla meM aneka prAntoM meM bhramaNa kara jainadharma kI khUba prabhAvanA evaM pracAra bar3hAyA thA paTTAvaliyoM Adi granthoM meM Apake viSaya meM bahuta vistAra se varNana kiyA hai para maiM yahA~ para ApazrI ke paropakArI hAthoM se jo janopayogI kArya hue haiM jinakA kevala nAmollekha hI kara detA hU~ ki jisako par3ha kara unakA anumodana karane mAtra se pAThakoM kA kalyANa ho ske| prAcArya zrI ke kara kamaloM se bhAvukoM ko dIkSA 1-naravara ke balAha gautrIya zAha hApA ne sUrijI ke pAsa dIkSAlI 2-Dabarela ke zreSTi gautrIya zAha phAlgu ne , " " 3-utola ke bAppanAga gautrIya zAha cUr3A ne " , " 4-bAroTI ke bhAdra gautrIya zAha devapAla ne " " " 5-khasoTI ke sughar3ha gautrIya zAha caupasI , 6-bhujapura ke luMga gautrIya zAha dedA ne 7-hIgoTI ke bhUrI gautrIya zAha rAmA ne , 8-sopAra ke zrAditya nAga zAha kalhaNa ne , 9-sIdalI ke AdityanAga zAha sUrajaNa ne| 10-devapaTTana ke taptabhaTTha gau0 zAha nAthA ne 11-kalyANa ke bAppanAga gau0 zAha rAjA ne 12-dakSiNa ke bAraha dakSiNIyoM ne 13-bhadrAvatI ke karaNATa gautrIya zAha bhAdAne , 14-ujjaina ke aSTi gautrIya maMtrI karamaNa ne ,, 15-madhuvatI ke suMcetI gautrIya zAha mahIdhara ne , 16-rUpanagara ke kumaTa gautrIya zAha dharaNa ne , 17-Akora ke AdityanAga0 zAha dhanA ne , 18-virATa ke brAhmaNa jagadeva ne 19-upakezapura ke kulabhadra gauH zAha rAjA ne ,, 20 -nAgapura ke AdityanAga0 zAha nArAyaNa ne , 21-haMsAvalI ke zroSTi gotrIya zAha pAtA ne , 22-mathurA ke bAppAnAga gau0 zAha pomA ne , 23-khaMDalA ke balAhA gau0 zAha jetA ne , 24-mugdhapura ke DiDUgautrIya maMtrI kaDuAne , bhAbhA sUrijI ke hAthoM se bhAvukoM kI dIkSA ] .. dor Private & Personal Use Only
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 177-199 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 25-satyapura ke ciMcaTa gau0 zAha khemA ne , , , 26-bhInamAla ke zrImAla zAha rAmapAla ne , " " 27- rAmanagara ke prAgvaTa zAha pArasa ne , , , ___ inake alAvA kaI puruSa aura bahuta sI bahinoM ne bhI sUrijI kI sevA meM dIkSA lekara apanA kalyANa kiyA thA tathA Apake AjJAvRti muniyoM ne bhI bahuta se nara nAriyoM ko dIkSA dekara zramaNa saMgha meM vRddhi kI thI yaha bAta to nirvivAda siddha hai ki jisa gaccha samudAya meM jitanI zramaNa saMkhyA adhika hai utanA hI dharma pracAra adhika kSetra meM phaila jAtA hai / prAcArya zrI siddhasUrIzvarajI mahArAja tathA Apa zrI ke AjJA vRti sAdhuoM ke upadeza se kaI mahAnubhAvoM ne tIrtha yAtrA nimita bar3e bar3e saMgha nikAla kara tIthoM kI yAtrA kara anaMta punyopArjana kiyA thA paTTAvaliyoM meM ullekha milatA hai ki : 1-candravatI se vAcanAcArya zobhAgyakIrti ke upadeza se prAgvaTa vaMzIya dharaNa ne siddhAcalajI kA saMgha nikAlA jisameM dharaNa ne tIna lakSa dravya vyaya kiyA sAdharmI bhAiyoM ko sonA moharoM tathA vastrAdi kI peharAmaNI dii| 2- upakezapura se muni hematilaka ke upadeza se zreSTi var2yA karmA ne tIrthoM ke saMdha nikAlakara pAMcAla lakSa dravya vyaya kiyA tIna yajJa ( svAmivAtsalya ) karake saMgha ko peharAmaNI dii| 3-mAroMTakoTa se upAdhyAya maMgalakalasa ke upadeza se caraDagautrIya zAha guNarAja ne zrI zatru jayAdi tIrthoM kA saMgha nikaalaa| jisameM nau lakSa dravya kharca kiyA saMgha ko paharAmaNI dii| 4-sAvatthI nagarI se vAcanAcArya devaprabha ke upadeza se saMcetI gautrIya zAha rUpaNa ne zrIsammetazikharajI kA tIrtha nikAla kara pUrva deza kI saba yAtrA kI jisameM zAha ne nau lakSa dravya vyaya kiyA sAdharmI bhAiyoM ko sonA moharoM aura savAsera laDDuoM kI prabhAvanA dii| 5-haMsAvalI se upAdhyAya nidhAnamUrti ke upadeza se bhAdragotrIya zAha madhavA ne zrIzatrujaya kA saMgha nikAlA jisameM savAlakSa dravya vyaya kiyA:-- 6-nAgapura se sUrijI ke upadeza se Aditya nAgagautrIya zAha pIra jAlA ne zrIzatrujaya giranArAdi kA saMgha nikAlA jisameM tIna lakSa dravya vyaya kiyA / pAMca yajJa ( jImaNavAra ) kara peharAmaNI dii| 7-bhInnamAla se vAcanAcArya jJAna kalasa ke upadeza se prAgva : vaMzIyazAha sAraMga ne zrI zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA sAdharmI bhAiyoM ko sonA muhara kI peharAvaNI dii| 8-stambhana nagara se upAdhyAya merUprabha ke upadeza se maMtrI gajA ne zrIzatrujaya kA saMgha nikAlA sAdharmI bhAiyoM ko pAMca pAMca sonA muharoM kI peharAmaNI dI / aura tIna yajJa kiye : 9--padmAvatI se sUrijI ke upadeza se zrImAla zrAdU ne tIrthoM kA saMgha nikAlA jisameM pA~ca lakSa dravya vyaya kiyA sAdharmI bhAiyoM ko peharAvaNI dii| 10- ujjaina se upAdhyAya merunandana ke upadeza se rAva bhAratha ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA jisameM eka lakSa dravya vyaya kiyA / sadharmI bhAiyoM ko peharAmaNI dii| Jain Edo ternational For Private & Personal use Only [ mUrijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha org
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 577-599 11-mathurA se vAcanAcArya guNatilaka ke upadeza se ciMcaTa gautrIya zAha guNapAla ne zrI sammeta zikharajI kA saMgha nikAlA jisameM sAta lakSa dravya vyaya kiyaa| inake alAvA bhI anya prAntoM se kaI kaI choTe bar3e saMgha nikale the usa samaya dharma kArya meM mukhya saMgha nikAla kara tIrtha yAtrA karanA aura sAdharmI bhAiyoM ko apane ghara AgaNe bulA kara adhika se adhika dravya peharAmaNI meM denA bar3A hI mahatva kA kArya samajhA jAtA thA ataH jisake pAsa dravya hotA vaha yA to mandira banA kara pratiSTA karavAne meM yA tIrtho ke saMgha nikAlane meM yA AcArya ke paTTa mahotsava karane meM hI lagate the aura isameM apane janma kI sArthakatA bhI samajhate the| sUrijI mahArAja yA Apake muniyoM ke hAthoM se pratiSThAaiM 1- nAgapura ke aditya nAgaH vIradeva ne bha0 mahavIra ke mandira kI pratiSThA 2-khAvar3A ke aditya nAga0 salakhaNa ne" pAcanAtha " 3-mugdhapura ke bAppanAga gau0 ajar3a ne " zAntinAtha 4-khaTa kUpa ke zreSTi gotrIya __mAlA ne " mahAvIra 5-nArANApurAke bhUrigautrIya copA ne " AdIzvara 6-rUpanAra ke bhAdragotrIya maMtrIraNavIra" " 7-khaMDelA ke sonI gau0 sukhA ne " mahavIra 8-sApANI ke sughar3a gau0 9--virATapura ke carar3a go. devA ne , 10-mathurA ke suMcati gau0 dharaNa ne " pArzvanAtha 11-bhIlANI ke zrI zrImAla 12-nakhara ke zreSTi gau0 AkhA ne " mahAvIra 13 -- takSilA ke zrImAla 14-sAlIpura ke ciMcaTa go. catarA ne " " 15-vIrapura ke kulabhadra0 16-vajavAra ke balAhA. jetA ne " vimalanAtha 17-mAroTa ke morakSagaura vAgA ne " neminAtha 18-kaTapura ke brAhmaNa heradeva ne " mahAvIra 19-vardamAna ke prAgvaTa . 20-kapIlapura ke prAgvaTa0 goMdA ne " " 21- zatrujayapara zreSTi gau pArzvanAtha 22-sopAra0 ke kumaTa gau| 20 ke kumaTa go. pomA ne " 23-candrAvatI ke bAppa nAga0 rANA ne " zAntinAtha 24-TelIpura ke Aditya nAgaH zrAdU ne " mUlA ne " devA ne " khIvasI ne , jagamAla ne " karamaNa ne " cUr3A ne " sarijo ke hAthoM se mandiroM kI pratiSThAe~ | hate & Personal use only 60 www.timefarary.org Jain Eunom
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 177-199 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 25-satyapura ke prAgvaTa0 bhImA ne " mahAvIra " " 26-zrInagara ke zrImAla bholAne " 25-upakezapurake kanaujiyA0 dolAne vaMzAvaliyoM meM kaI dukAloM meM dravya vyaya kara deza kI sevA karane vAle udAra puruSoM ke nAmoM kA bhI ullekha kiyA hai vaise hI videziyoM ke sAtha yuddha kara deza kI rakSA karane vAle vIroM ke nAmoM kA bhI ullekha kiyA hai / usa samaya ke upakezavaMzI loga savake saba byApAra nahIM karate the para bahuta se loga rAja karate the sathA rAja ke maMtrI mahAmaMtrI vagairaha uccapada para niyukta ho rAjataMtra bhI calAte the aura Aja kI bhAMti unakA vaivAhika kSetra saMkucitabhI nahIM thA para una jaina kSatriyoM kA vivAha zAdI ajaina kSatriyoM ke sAtha bhI hotA thA aura unheM samaya samaya pratipakSiyoM ke sAtha yuddha bhI karanA par3atA thA tathA jo loga vyApAra karate the ve bhI Aja kI bhAMti kamajora nahIM the| para bar3I bhArI vIratA rakhate the pUrva prakaraNoM meM Ara par3ha Aye hai ki bhAratIya vyApArI anya pradezoM meM jA jA kara upaniveza sthApana kiye the ve vyApAra karate the para dala bala kSatriyoMke sadRza hI rakhate the| ityAdi AcArya siddhasUri kA zAsana jaina samAja kI unnati kA samaya thA Apake zAsana meM jaina samAja mana dhana vyavasAya aura dharma se samraddhazAlI thA AcArya siddhasUri apane 22 varSa ke zAsana meM jaina samAja kI bar3I kImatI sevA bajAI thI anta meM vikraya saMvata 199 meM Apa svarga dhAma ko padhAra gaye bIsaveM paTTadhara siddhasUrIzvara vidyAguNa bhaMDArI the zAsana ke hita saba kuccha karate camatkAra sucArI the jJAna divAkara labdhi dhAraka ahiMsAdharma pracArI the unake guNoM kA pAra na pAyA sura guru jibhyA hajArI the iti bhagavAna pArzvanAtha ke bIsaveM paTTa para prAcArya siddhasUri parama prabhAvika AcArya hue" SANDARAMyaraAawaraP ENIRewan Jain E GS international For Private & Personal use only [ AcArya siddhasari kA svargavAsa ary.org
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ cArya ratnaprabhasUri ( caturthe ) kA jIvana ] [ osavAla saMvat 566-618 21 prAcArya zrIratnaprabhasUri (caturtha ) dhRtvA pArasa dravya rAzimasako vaMzAvataMso'bhavat / yo ratnaprabhasUri nAma vidito yogezvaro vidyayA // ravyAto lokasamUha AtmavazatA sAmarthyabhAreNa ca / lokAn jaina matetarAn vihitavAn jainAn prabhApuMjayuk // cArya zrI ratnaprabhasUri bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA meM Apa caturtha ratnaprabhasUri the| vAdirUpa 1 cartuti ke anta karane meM zrApa cakravarti sadRza vijayI the| ApazrI kA pavitra jIvana parama rahasyamaya thaa| Apa haMsAvalI nagarI ke upakezavaMzIya zraSThivaryya zAha jasA kI dharma parAyaNa sulakSaNA bhAryA pAtolI ke pyAre putra ratna the| zAhajasA eka sAdhAraNasthiti kA gRhastha thA para Apa sakuTumba dharmakaranI meM itanA saMlagna the ki jitanA mile usameM saMtoSa kara ahirniza dharma kArya karane meM hI apanA samaya vyatIta karate the| basa inake jaisA duniyAM meM koI sukhI evaM saMtoSI hI nahIM hai| prAcArya zrI siddhasUri ke anuyAyI vAcaka zrI dharmadeva vRddhAvasthA ke kAraNa haMsAvalI meM hI sthiravAsa kara rahate the| zAha jasA ApakA paramabhakta evaM zraddhAsampanna zrAvaka thA jasA ne vAcakajI kI vinayabhakti karake jainadharma ke tatva jJAnamaya siddhAnta kA khUba abhyAsa kiyA apanI nityakriyA sAmAyika pratikramaNa ke alavA jIvAjIva kA svarUpa aura karmasiddhAnta kA to Apa itanA marmajJa ho gayA ki usako haTAne ke liye khUba hI prayatna kiyA karate the para pUrvajanma kI antarAya bhI itanI jabaradasta thI ki jasA apane kuTumba kA pAlanapoSaNa bar3I muzkila se karatA thA phira bhI vaha pudgalika duHkha sukhoM ko eka karmoM kA khela hI samajhatA thA para kahA hai ki duHkha ke anta meM sukha aura sukha ke anta meM duHkha huA hI karatA hai kAraNa, kRSNa pakSa kI pratipadA se amAvasyA taka aMdherA bar3hatA hI jAtA hai para Akhira to zulkapakSa AhI jAtA hai ataH kRSNa pakSa kA bhI anta hai / jaba zulka pakSa kI pratipadA se udyota bar3hatA-bar3hatA pUrNimA taka pUrNodyota ho jAtA hai taba phira cakra ke anusAra punaH kRSNa pakSa aAhI jAtA hai aura aise anaMtAkAla cakra vyatIta ho gayA aura bhaviSya meM hogA / isa bAta ko zAha jasA acchI taraha samajha gayA thaa| kahA hai ki zraddhA kA mUla kAraNa jJAna hI hai aura jJAna se hI zraddhA dRr3ha majabUta rahatI hai| zAha jasA bhI isI koTi kA manuSya thA ki usakA hAr3a aura hAr3a kI mIMjI jainadharma meM raMgI huI thii| jaise zAha jasA dharmajJa thA vaise hI usakI patnI patolI bhI dharma karaNI meM aharniza tatpara rahatI thii| itanA hI kyoM para jasA kA saba kuTumba hI dharma parivAra kahA jAtA thaa| bAta bhI ThIka hai ki jaise mukhya puruSa hotA hai vaise hI unakA parivAra bhI hotA hai| Jain EnAha jasA kI paristhiti ] www.ignary.org
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa seThAnI patolI eka samaya arddha nindrAvasthA meM so rahI thI to vaha svapna meM kyA dekhatI hai ki eka sapheda haratI gagana se utAratA huA mu~ha meM praveza karatA hai itane meM to mAtA jAga uThI aura apane svapna ko sAvadhAnI se yAda kara apane patideva ko svapne kA saba hAla kahA patideva ne kahA priye! ta bhAgyazAlinI hai aura isa zubha svapna se jJAta hotA hai ki tere udara meM koI bhAgyazAlI jIva avatIrNa huA hai ityAdi jisako zravaNa kara dharmapriya pAtolI ne bahuta harSa manAyA ! basa mAnoM ki zAha jasA ke puSTa antagaya karma ko tor3a kara naSTa karane ko hI svarga se eka subhaTa AyA ho| idhara zAha jasA barasAta ke anta meM jaMgala gayA thA vahA~ usane eka pArasa kA khaNDa dekhaa| jasA zAstroM kA jJAtA thA pArasa ko pahacAna liyA para adata ke bhaya se use nahIM liyA para jaba jasA do cAra kadama Age bar3hA to eka dRzya aAvAja huI ki jasA yaha pArasa terI takadIra meM likhA huA hai maiM tujhe arpaNa karatA hU~ tU ise le jAkara isakA sadupayoga karanA ityaadi| zAha jasA ne socA ki yaha adRzya preraNA karane vAlA kauna hogA aura yadi maiM isa pArasa ko le bhI lU~ to mere pIche aneka prakAra kI upAdhiyA~ bar3ha jAyagI / evaM dharma kArya meM antarAya pdd'egii| ataH jasA ne kahA ki isa pArasa ko zrApa kisI yogya puruSa ko hI dIjiye / javAba milA ki isa kArya ke liye jasA tU hI yogya hai taba usa adRzya vyakti ke Agraha se zAha jasA ne praNAmapUrvaka pArasa ko grahaNa kara apane makAna para bhAgayA idhara pAtolI ne apane patideva ko kahA ki Aja rAtri meM mujhe aura bhI svapna AyA jisameM maiMne dekhA hai ki Apako bar3A bhArI lAbha huA aura apanA ghara dhana se bhara gayA / isa kA kyA artha hogA ? zAha jasA ne kahA bhadre ! tU bar3I punyavatI hai aura terA svapna saphala bhI hogayA hai / tere aura tere gama ke prabhAva se Aja mujhe pArasa milA hai / dekho yaha pArasa maiM le AyA hU~ basa, phira to thA hI kyA zAha jasA ne usa pArasa se puSkala suvarNa banA liyaa| sabase pahile to usane eka vizAla jinamandira banAnA zurU kara diyA aba to jasA kharca karane meM kamI hI kyoM rakkheM / usa mandira ke liye 96 aMgula kI suvarNamaya bhagavAna mahAvIra kI marti banAne kA nizcaya kiyA aura isa maMdira meM eka karor3a rupaye kharca karane kA saMkalpa bhI kara liyaa| idhara pAtolIdevI ne garbha kI preraNA se nagara ke pUrva dizA meM janopayogI eka vizAla tAlAba banAnA zurU kara diyA / isake alAvA bhI dampati ne kaI sukRta kArya meM khulle dila se dravya vyaya karane lge| jisameM bhI sAdharmI bhAiyoM ke liye to ApakA lakSavizeSa rahatA thA kAraNa jasA jAnatA thA ki manuSya Arthika saMkaTa meM jIvana kisa prakAra nikAlatA hai| idhara devI pAtolI ko dohalA utpanna huA ki guruvarya AcArya kacha.sUrijI mahArAja ke mukhAvinda se maiM mahAprabhAvika zrI bhagavatIjI sUtra sunuu| isa dohale kI bAta apane patideva ko kahI to zAha jasA ke harSa kA pAra nahIM rahA aura usI vakta apane putra sAlaga ko kahA ki tuma jAo sUrijI mahArAja kI vinatI kara caturmAsa ke liye yahAM lAo / sAliga ne kahA ki ApakI AjJA to mujhe svIkAra hai para merI rAya meM yahAM ke zrIsaMgha kI ora se vinatI ho to aura bhI acchA rahegA ? zAha jasA ke bAta jaMca gaI aura tatkAla hI zrIsaMgha ko ekatra kiyA aura kahA ki prAcArya zrIkakkasUri ko caturmAsa ke liye vinatI kI jAya ataH Apa svIkRti dirAveM / zrIsaMgha ne kahA ki aisA hatabhAgya kauna hai ki kalpavRkSa ko apane ghara para bulAnA 612 For Private & Personal use Only [ zAha jasA ko pArasa kI prApti Jain Educaresternational
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri ( caturtha ) kA jIvana ] [ osavAla saMvat 599-618 nahIM cAhatA ho| jasA tuma bar3e hI bhAgyazAlI ho ki zrIsaMgha ko isa prakAra lAbha pahu~cAne kI preraNA kI hai / hama bahuta khuzI haiM aura vinatI ke liye sAtha calane ko bhI taiyAra haiM aura AzA hai ki sUrijI mahArAja apane para avazya kRpA kareMge ityAdi jayadhvani ke sAtha nizcaya kara liyA ki Aja hI ravAnA ho jAnA cAhiye / zrIsaMgha ke andara se kaI 25 zrAvaka taiyAra ho gye|| usa samaya AcArya kakasUri nAgapura nagara meM virAjamAna the| haMsAvalI ke zrAvaka cala kara zIghna hI nAgapura zrAye aura zrIsaMgha kI vinatI sUrijI ke sAmane rkhii| sUrijI ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAna kara vinanI svIkAra karalI / basa, haMsAvalI ke zrIsaMgha ke evaM zAha jasA aura ApakI patnI pAtolI ke manoratha siddha ho gaye / AcArya zrIkaka sUrijI Apane ziSya maMDala ke sAtha vihAra karate hue kramazaH haMsAvalI padhAra gaye / zrIsaMgha ne sUrijI mahArAja kA bar3A hI zAnadAra svAgata kiyaa| / zAha jasAdi zrIsaMgha ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! yahAM ke zrIsaMgha kI icchA hai ki ApazrIjI ke mukhAvinda se parama prabhAvika paMcamAGga zrIbhagavatIjI sUtra suneM / sUrijI ne kahA bahuta khuzI kI bAta hai / basa, phira to thA hI kyA, zAha jasAdI zrIsUtrajI ke mahotsava kI taiyArI karane meM laga hI gayA aura bhAgyazAlinI pAtolI devI kA dohalA pUrNa hone se usake harSa kA pAra bhI na rahA / zAha jasA bAje gAje evaM bar3I hI dhAmadhUma pUrvaka sUtrajI ko apane makAna para lAyA aura rAtri jAgaraNa pUjA prabhA. vanA kI dUsare dina svAmivAtsalya kiyA bAda baraghor3A car3hAyA jisameM kevala jaina hI nahIM para jainetara evaM sampUrNa nagara nivAsI evaM rAjA rAjakarmacArI loga zAmila the| zreSTivayaM jasA evaM pAtolI devI ne isa mahotsava evaM jJAnapUjA meM savA karor3a dravya vyaya kiyA jisake pAsa pArasa hai vahAM dravya kI kyA kamatI hai| jaba zrIsUtrajI bacanA prArambha huA to pratyeka prazna ko seThAnI pAtolI suvarNa mudrikA se pUjana karatI thI evaM 36000 praznoM kI chattIsa hajAra suvarNa mudrikA se pUjA kI aura usa dravya se jainAgamoM ko likhA kara bhaMDAroM meM rakhavA diye / dhanya hai una dAnavIroM ko ki jinazAsana ke utthAna ke liye apanI lakSmI vyaya karane meM khUba hI udAratA rakhate the| yadyapi zAha jasA ke pAsa pArasa hone se usake dhana kI kamI nahIM thI parantu isameM bhI udAratA kI AvazyakatA hai kAraNa hama aise manuSyoM ko bhI dekhate haiM ki jinhoM ke pAsa bahuta dravya hai para udAratA na hone se unakA lAbha nahIM uThA sakate haiN| prAcArya kavakasUrijI ke caturmAsa ke andara hI mAtA pAtolI ne eka putra ratna ko janma diyaa| jisakA aneka mahotsava ke sAtha rANA nAma rakkhA / kramazaH gaNA campakalatA kI bhAMti bar3A ho rahA thA AcArya zrI ne gaNA kI hasta rekhA yA anya lakSaNoM se kahA thA ki zrAvikA ! yaha terA putra jainadharma meM mahA prabhAvika hogA / mAtA ne kahA pRjyavara ! Apake vacanoM ko maiM baMdhA kara letI huuN| idhara to zrIbhagavatI sUtra baca rahA thA udhara jasA ke maMdirajI kA kAma cala rahA thA phira bhI jasA bahuta se kArIgaroM ko rakha kara jahAM taka bana sake maMdira jaldI se taiyAra karAne kI koziza meM thaa| jahAM dravya kI chUTa ho vahAM kyA nahIM ho sakatA hai| kevala dina ko hI nahIM parantu rAtri meM bhI kAma hotA thA aura kArIgaroM ko manamAnI tanakhvAha dI jAtI thI aura sAtha meM inAma dene kI bhI ghoSaNA karadI thii| basa, phira to derI hI kyA thI thor3e hI dinoM meM mUla gaMbhArA zikhara aura raMgamaMDapa taiyAra ho gyaa| ___ zAha jasA ne socA ki AyuSya kA kyA vizvAsa hai| jaba jaina maMdira mUlagambhArA aura raMgamaMDapa mahA prabhAvika paMcamAMga kI yAcanA ] 613
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa taiyAra ho gayA hai to maiM sUrijI ke kara kamaloM se pratiSThA karavA lU / seTha jI ne apanI seThAnI kI salAha lI to vaha bhI seThajI se sahamata ho gaI taba jasA ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! yaha jaina maMdira taiyAra ho gayA hai isakI pratiSThA karavA kara hama logoM ko kRtArtha banAiye zeSa jo kArya rahA hai vaha maiM bAda meM karavA lUMgA kyoMki Apa jaise pUjya puruSoM kA saMyoga hamakoM bAra bAra milanA kahAM par3A hai ? ityAdi / sUrijI ne kahA jasA ! tU bar3A hI bhAgyazAlI hai| dharma ke kArya meM kSaNa mAtra bhI vilamba nahIM karanA cAhiye / kAraNa, zAstrakAroM ne kahA hai ki 'zreyAMsi vahu vighnAni' ataH 'dharmastatvaratAgati' arthAt dharmakArya zIghra hI kara lenA cAhiye / dUsAga AyuSya kA bhI to kyA vizvAsa hai zAha jasA ne catura zilpiyoM ko bulA kara 96 aMgula pramANa kI suvarNamaya bhagavAna mahAvIra kI mUrti banavAI aura isake alAvA bahuta sarva dhAtu aura pASANa kI mUrtiyAM bhI bnvaaii| zAha jasA ne sUrijI se prArthanA kI ki pUjyavara ! merI icchA hai ki prAcArya ratnaprabhasUrIzvarajI kI bhI eka mUrti banavA kara isI maMdira meM eka deharI banA kara sthApana karavAU / kAraNa hama logoM para sabase pahalA upakAra una pUjA paramopakArI AcArya mahArAja kA hI huA hai| sUrijI ne kahA jasA ! upakArI puruSoM kA upakAra mAnanA kRtajJa puruSoM kA saba se pahilA kartavya hai para upakAra isa prakAra se mAnA jAya ki Age cala kara apakAra kA kAraNa na bana jAya / tIthaGkaroM ke mandira meM prAcAryoM kI mUrti sthApana karanI aura tIrthaGkaroM kI pUjA kI taraha se prAcArthoM kI pUjA honI yaha eka tIrthaGkaroM kI AratanA hai / kAraNa, tIrthaGkaroM ke pAMca kalyANaka huye vaise AcAryoM ke pAMca kalyANaka nahIM huthe haiM / AcAryoM ke kevala eka dIkSA kalyANaka huA hai phira unako jala candanAdi kI pUjA kisa kalyANaka kI karAI jA sake / dUsarA bhAva tIrthaGkaroM kI puSpAdi se agrapUjA hotI thI ataH sthApanA tIrthaGkaroM kI puSpoM se agrapUjA kara sakate ho para bhAva AcArya ki puSpAdi se pUjA honA kisI zAstra meM nahIM kahA hai to sthApanAcArya kI puSpAdi se pUjA kaise kI jA sakatI hai ? jasA isa bAta ko tuma dIrgha dRSTi se vicAra kara sakatA hai-ki bhaviSya meM isa bhaktikA kyA natIjA hogA dUsare tIrthakara nizcaya mokSagAmI haiM taba AcArya ke lie bhajanA hai / AcArya ko to bhalyAbhavya kA bhI nizcaya nahIM hai ve tIrthakaroM kI barAbara kaipse pUjA sakate haiN| bhale kaI prAcArya atizaya prabhAvika hoM yA tIrthakaroM dvArA unakA nirNaya bhI ho jAya ki yaha mokSagAmI haiM jaise ratnaprabhasUri kA huA hai para tIrthaMkaroM ke mandira meM AcAryoM kI mUrtiye sthApana kara pUjA karane kI pravRtti cala par3I to bhaviSya meM jitane AcArya hoMge unake anuyAyI apane 2 AcAryoM kI mUrtiyA~ tIrthaMkaroM ke mandira meM sthApana kareMge to mandira AcAryoM kI mUrtiyoM se hI bhara jAyagA / itanA hI kyoM para isameM rAgadveSa itanA bar3ha jAyagA ki ve Apasa meM apane apane AcAryoM kI mUrtiyAM tIrthaGkaroM ke maMdira meM sthApana karane ke liye lar3ege jhagar3eMge aura karmakSaya karane ke sthAna karna bandha ke sthAna bana jAyeMge aura unake pakSapAtI zrAhavarga bhI isI mArga kA anukaraNa kareMge / ataH dharma ke sthAna adharma kI vRddhi hogI isaliye maiM Apake vicAra se sahamata nahIM ho sakatA huuN| jasA ne kahA pUjya gurudeva zrApakI dIrgha dRSTi ke vicAra merI samajha meM Agaye haiM para eka zaMkA aura bhI pUMcha letA hU~ ki ki siddhacakrajI ke gaTA meM naupada kI sthApanA hai usameM AcArya upAdhyAya aura sAdhu ina tInoM kI bhI sthApanA hai aura ve tIrthaGkaroM ke sAtha pUje bhI jAte haiM to kyA vahA~ bhI AzAtanA hai ? For Private & Personal use only [sta dirait i ngrit ant granary.org Jain Ed614international
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnapabhamari (caturtha) kA jIvana ] [ osavAla saMvat 519-618 sUrijI-jasA ! naupadajI ke gaTA meM jo AgaryopAdhyAya aura sAdhu kI sthApanA hai vaha vartamAna kAla kI nahIM hai para bhUtakAla kI hai arthAt AcArya hokara mokSa gaye upAdhyAya hokara mokSa gaye aura sAdhu hokara mokSa gaye jisako naigamanaya ke mata se bhUtakAla kI vartamAna meM sthApanA kara pUje jAte haiN| ___ jasA-pUjyavara ! taba to anya liMgI aura gRhasthaliMgI bhI mokSa jAte haiM unakI bhI sthApanA usI liMga meM honI cAhiye ? sUrijI- jasA ! anya liMgI aura gRhasthaliMgI mokSa jAte haiM vaha binA bhAva caritra ke mokSa nahIM jAte haiM / anya liMgI prathama guNasthAna aura gRhasthaliMgI pahale se pAMcave guNasthAna vRti hote haiM jaba ve chaTTA guNasthAna ko sparza karate hue Upara car3hate haiM taba jAkara ve terahaveM guNasthAna kaivalya jJAna prApta karate haiN| ataH unakI alaga sthApanA kI jarUrata nahIM para ve sAdhu pada meM hI gine jAte haiN| jasA-kyoM pUjyavara ! Adi tIrthaMkaroM ke mandira meM na karavA kara eka alaga mandira banavA kara gurudeva ko mUrti sthApita kI jAya to kyA harja hai ? sUrijI-jasA ! maiM harja kI bAta nahIM karatA hU~ para bhaviSya kI bAta karatA huuN| jaise AcArya ratnaprabhasUri kA tuma para upakAra hai vaisA mujha para bhI hai para Apa sociye ki gaNadhara saudharma evaM jambu to kevalI AcArya huye haiN| kyA unake koI bhI bhakta nahIM the ki kisI ne unakI mUrti evaM mandira nahIM karavAyA / para ve loga acchI taraha se sabhamate the ki mandira aura mUrtiyAM kevava tIrthaMkaroM kI hI hotI haiM ki jinhoM ke pAMca kalyANaka huye hoN| jasA-kyoM gurudeva ! zrIsiddhagiri tIrtha para evaM upakezapura meM AcArya zrIratnaprabhasUri jI mahArAja ke thUma hai tava yahA~ banavAne meM kyA harja hai ? sUrijI-taba hI tI tumhArI bhAvanA huI hai aura tumhArI dekhA dekhI pIche dUsaroM kI bhI bhAvanA hogI aura vahI bAta maiM kaha rahA hU~ / jasA thaMbha karavAnA dUsarI bAta hai aura tIrthaMkaroM ke mandira meM prAcAryoM kI mUrti sthApana karavA kara tIrthaMkaroM kI bhA~ti jala candana puSpAdi se pUjA karavAnA dUsarI bAta hai / dhuMbha to kevala eka smRti cinha hotA hai / jisakI tIrthaMkaroM kI bhA~ti pUjA nahIM kI jAtI hai| ___ jasA-kyoM guru mahArAja ! sthApanAcArya rakhe jAte haiM yaha bhI to eka guru mUrti hI hai phira guru mUrti banAne meM kyA harjA hai ? sUrijI-guru sthApanA rakhanA zastra meM kahA hai para mUrti aura sthApanAcArya meM antara hai| kAraNa mUrti kI sadaiva jala candanAdi se pUjA hotI hai taba sthApanAjI kA bhAvastava kiyA jAtA hai| mUrti ke liye mandirAdi sthAna kI AvazyakatA rahatI hai taba sthApanA sAdhuoM ke pAsa rahatI hai / sthApanA gurubhAva se rakkhI jAtI hai taba mUrti kI pUjA janmAdi katyANaka kI bhA~ti hotI hai| jasA-ThIka hai guru mahArAja ApakI AjJA zirodhArya hai / para Apa mujhe esA gastA batalAye ki maiM kisI prakAra se guru bhakti karake apane manoratha ko pUrNa kara skuu| sUrijI-jasA ! isake liye aneka mArga haiM para sabase bar3hiyA bAta yaha hai ki tuma saba Agama likhavA kara jJAna bhaMDAra meM sthApana kara do ki bhaviSya meM bar3A bhArI lAbha hogaa| aura yahI sabase uttama gurubhakti hai / dUsare guru mahArAja kI AjJA dharma pracAra bar3hAne kI haiM usa ora lakSa / jaina maMdira meM acAryoM kI mUrti ] 615 www.jamelibrary.org Jain Education internation
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa 1 jasA tathAstu | jasA ne maMdirajI ke pAsa eka aura auSadhazAlA aura dUsarI aura eka jJAna bhaMDAra banAne kA nizcaya kara liyA / aura usI samaya kArya prAraMbha kara donoM sthAna taiyAra karavA diye [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparAkA itihAsa sUrijI ne eka dina apane vyAkhyAna meM Sadravya kA varNana karate huye kAla dravya kA isa khUbI ke sAtha vyAkhyAna diyA ki saMsAra ke jIvAjIva jitane padArtha haiM una saba para kAla kI dhAka hai / kAla saba kI avadhi ko pUrNa kara detA hai / devatA kaba cAhate haiM ki hamAre sukhoM kI avadhi pUrNa ho jAya, elyopama aura roma kI sthiti bhI kSaya ho jAtI hai taba asthira kAla kI sthiti vAle manuSya kA to kahanA hI kyA hai / dhana, kuTumba, mAna, pratiSThA aura lakSmI kI bhI avadhi huA karatI hai / usa avadhi ke andara hI manuSya kucha kara lete haiM to ho sakatA hai varanA pachatAne ke sivAya aura kyA hAtha lagatA hai ityAdi / zAha jasA sUrijI ke upadeza se sAvadhAna ho gayA aura socA ki mere pAsa meM pArasa hai para isakI bhI to avadhi hogii| isake cale jAne para to merI vahI sthiti rahegI jo pahale thI / ataH isake astitva mujhe isakA sadupayoga kara lenA cAhiye / saba se pahile to maMdirajI kI pratiSThA karavAne kA kArya mere hai isako zIghra hI kara lenA cAhiye / zAha jasA ne isa pratiSThA ke kArya meM lohe kI jagaha sone se kAma lenA zurU kiyaa| pratiSThA para padhArane vAle sAdharmi bhAiyoM ke liye sone ke thAla aura kaMThiya taiyAra karavAye jisake pAsa khAsa pArasa hai vaha kyA nahIM kara sakatA hai / zAha jasA ne isa pratiSThA ke lie bar3I 2 taiyAriyeM karanI zurU karadIM aura dUra dUra AmaMtraNa patrakAyeM bheja kara svadharmI bhAiyoM ko bulvaaye| idhara jina maMdiroM meM aSTAnhika mahotsava prArambha ho gayA / udhara sUrijI mahArAja ne una nUtana mUrtiyoM kI aMjanasilAkA kArya prArambha karavA diyaa| suvarNamaya mUrti ke netroM ke sAtha aisI maNiye lagavAI gaI ki rAtri meM dIpaka kI AvazyakatA nahIM rahatI thI / pratiSThA ke samaya kevala zrAvarga hI nahIM Aye the para hajAroM sAdhu sAdhviyAM dUra dUra se padhAre the kaI rAjA mahArAja bhI Aye the aura zrAvakoM kI to ginatI hI nahIM thI / phAlguNa eka paTTAvalI meM isa pratiSThA kA samaya mAgha zuklA 13 kA likhA hai taba prabandhakAra zukla saptamI kA likhA hai / zAyada mUrtiyoM kI aMjanasilAkA mAgha zukla 13 kI huI ho aura maMdirajI kI pratiSThA phAlguNa zukla saptamI kI huI ho aura yaha bAta saMbhava bhI ho sakatI hai kyoMki itanA bar3A mahotsava paccIsa dina rahA ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai / yA donoM kAyyoM kA muhUrta alaga 2 ho ? zubha muhUrta meM zAha jasA aura seThAnI patolI ne bhagavAna mahAvIra kI suvarNamaya mUrti apane hAthoM sthApita kii| maMdirajI para suvarNa kalasa apane putra rANA jo eka navajAta bAlaka thA ke hAtha se sthApita karAyA / paTTAvalIkAra likhate haiM ki usa samaya sumadhura vAyu aura thor3A sA jala tathA zrAkAza se puSpoM kI varSA huI thI / aise punya kAyayoM meM devatA kaba pIche rahane vAle the ve bhI to isa prakAra kA lAbha uThAveM isameM Azcarya hI kyA ? jasA ke anya putrAdi kuTumba vAloM ne daMDa dhvaja tathA anya mUrtiyA~ sthApana kara lAbha * hAsila kiyA aura AcArya kakkasUri ne satra ke upara vAsakSepa DAlA / -- pUjA prabhAvanA svAmivAtsalya muhUrta kI zuruAta se hI ho rahA thA para mahotsava ke aMta meM svadharmI 616 Jain Education international [ zAha jasA ke karAye mandira kI pratiSThay.org For Private & Personal Us
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 599-618 bhAiyoM ko sone ke thAla evaM sonA kI kaMTiyoM aura vastroM kI paharAvaNI dI tathA yAcakoM ko eka eka sau suvarNa mudrikAe~ evaM vastra bhUSaNa Adi bahuta sA dhana mAla dekara jasA ne apane yazaH ko amara banA diyA / __ isa suavasara para AcArya kakkasari ne Aye huye sAdhuoM meM jo padaviyoM yogya the unako padaviyeM pradAna kara jainazAsana kI bar3I bhArI unnati kI itanA hI kyoM para haMsAvalI ke rAjA rAmadeva para bhI sUrijI kA bar3A bhArI prabhAva par3A ki usane svayaM maMsa madirA kA tyAga kara apane rAja meM kisI niraparAdhI jIva ko nahIM mArane kI udghoSaNA kara dI "yathA rAjA tathA prajA" isa mahA vAkyAnusAra anya bhI bahuta se logoM ne mAMsa madirAdi mithyAtva kA tyAga kara ahiMsAdharma ko svIkAra kiyaa| ahA hA ! pUrva jamAne meM sAdhu aura zrAvakoM kI dharma para kaisI aTUTa zraddhA thI aura ve donoM eka dila ho jaina dharma kI unnati evaM jainadharma kA kisa prakAra pracAra karate the jisakA yaha eka ujvala udAharaNa hai| prAcArya zAsana ke zubhaciMtaka the taba zrAvaka loga AcAryoM kA AzIrvAda lenA cAhate the| bhale hI AcArya mu~ha se AzIrvAda zabda kA uccAraNa nahIM karate hoMge para unakI AjJA kA pAlana karane se tathA unakI icchAnusAra kArya karane se unakI antarAtmA svayaM AzIrvAda de diyA karatI thii| Aja hama dekhate haiM ki zAyada hI koI pratiSThA nirvighnatayA samApta hotI ho kAraNa pahile to prAcArya ko nAma kA ho cAhe kAma kA ho para svArtha avazya rahatA hai jaba zrAvaka bhI aise hI hote haiM ki apanA kAma nikala jAne para prAcAryoM ko pUchate hI nahIM haiM ki ve kahAM basate haiM donoM ora svArtha kA sAmrAjya jamA huA haiM arthAta jahAM svArtha hotA hai vahAM sneha Thahara hI nahIM sakatA hai| zAha jasA ne sUrijI mahArAja kI khUba bhakti kara lAbha uThAyA zrIbhagavatIjI sUtra bacAyA aura nUtana maMdira kI pratiSThA karavAI aura ina donoM kAryoM se jaina dharma kI prabhAvanA bhI acchI huI tatpazcAta sUrijI mahArAja haMsAvalI nagarI se vihAra kara anya pradeza meM padhAra gaye / zAha jasA ne kaI kosoM taka sUrijI mahArAja ke vihAra meM sAtha meM raha kara bhakti kI, saccI bhaktI isakA hI nAma hai / zAha jasA bar3A hI bhAgyazAlI thaa| Apake gRhadevI pAtolI aura laghuputra gaNA to do kadama Age the jaise Aja zrAvakoM ke nAma parvatasiMha, pahAr3asiMha, jodhasiMha, sabalasiMha, zAdUlasiMha, umarAvasiMha ghagairaha hote haiM vaise nAma pahile zrAvakoM ke nahIM hote the hA~ unake nAma do tIna akSaroM ke hI hote the kintu ve loga kAma Aja ke zrAvakoM se kaI guNe adhika karate the dekhiye seThAnI pAtolI ne zrI bhagavatI sUtra ba~cAyA jisameM karIbana eka karor3a dravya jJAna khAte meM vyaya kiyA / haMsAvalI ke bAhara eka sarovara-tAlAba banAyA jisameM eka karor3a dravya narca kiyA jaba zAha jasA ne mandira aura mUrtiyoM ke nimitta eka karor3a kyA hI kyoM kaI karor3a dravya zubha kSetra meM vyaya kara diyA aura kevala eka haMsAbali kA zreSThavaya jasA hI nahIM para aile aneka dAnezvaroM ne jina mandiroM se medanI maNDita karadI thI paraMtu kAlAMtara dharmAndha mlecchoM ke AkramaNa se ve saba mandira baca nahIM sake / isakA mukhya kAraNa eka to dharmAndhatA thI aura dUsare pahile jamAne meM pratiSThA ke samaya mUrti ke nIce gupa bhaMDArA rakhA jAtA thA aura usameM zrIsaMdha puSkala dravya DAla dete the zAyada unakA Azaya to kabhI jIrNoddhAra meM vaha dravya kAma Ane kA hI hogA parantu pariNAma kucha ulaTA hI huA ki usa dravya ke lobha se ve loga mandira tor3a DAlate the| yahI kAraNa hai ki Aja prAcIna maMdira bahuta kama najara Ate haiN| prAcIna granthoM se pAyA jAtA hai ki AcArya zrI kakkamari aura bhakta jasA ]. Ir Private & Personal Use Only
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa / bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kubhAriyA ( kutinagarI ) meM eka samaya tIna sau maMdira the| caMdrAvatI ( AbU ke pAsa ) , 360 maMdira the| padmAvatI ( puSkara ) meM pA~ca sau jaina maMdira the| takSilA meM pA~ca sau maMdira the pAhaNa meM 607 maMdira the| upakezapura meM 100 maMdira to bArahavI zatAbdI meM the isake pUrva kitane hI hoMge ityAdi pratyeka nagara meM isa prakAra maMdiroM kI vizAla saMkhyA thI / jaba Aja vikrama kI dazavoM gyArahavIM zatAbdI ke bhI bahuta kama maMdira milate haiN| hA~ samrATa samprati ke banAye lAkhoM maMdiroM se koI 2 maMdira evaM mUrtiyA~ avazya milatI haiM khaira kucha bhI ho para maMdira mUrtiyeM banAne vAloM ne to apanI ujjala bhAvanA se puMjyopArjana kara hI liyA thaa| zAha jasA ke karane yogya kArya meM aba kevala eka tIrtha yAtrA nimitta saMgha nikAlanA hI zeSa raha gayA thaa| usake liye zreSThavayaM hara samaya bhAvanA rakhatA thA ki kaba mujhe samaya mile aura kaba maiM apane manoratha ko saphala bnaauuN| seThAnI kI bhI yahI bhAvanA thI aura isa vAta kI carcA bhI hotI thI zAha jasA ne apane pAsa ke pArasa ko pU~jiyoM kI lakSmI kI taraha bhaMDArI nahIM rakha chor3A thA para usakA hamezA sadupayoga karatA thaa| haMsAvalI kA to kyA para koI bhI sAdharmI bhAI zAha jasA ke ghara para A nikalatA to vaha rIte hAtha kabhI nahIM jAtA thA para usa samaya aise loga the bhI bahuta kama jo dUsaroM kI AsA para jIveM / phira bhI kAla dukAla yA mlecchoM ke AkramaNa samaya jasA yAda A hI jAtA kabhI 2 zAhajasA svAmIvAtsalya karatA thA to eka do dina kA nahIM para lagAtAra mAra do mAsa taka svAmI vAtsalya kiyA hI karatA thaa| jina mandiroM kI bhakti to bAraha mAsa calatI hI rahatI thI tamAma kharcA zAha jasA kI ora se hotA thaa| isa prakAra jasA kA yaza sarvatra phaila gaza thA ..... / ___ marudhara meM kabhI 2 choTA bar3A dukAla bhI par3A karatA thA / zAha jasA ke aura dukAla ke aisI hI anabana thI ki vaha apane deza meM dukAla kA AnA to kyA para paira bhI nahIM rakhane detA thaa| kevala eka apanA deza ( marudhara ) hI kyoM para zAha jasA to bhArata ke kisI deza meM kAla kA nAma suna letA to hAtha meM lakar3I lakSmI ) lekara usako zIghra hI vahA~ se bhagA detA thA dhanya hai aise nara ratnoM ko ki jinhoMne saMsAra meM janma lekara jaina dharma kI bar3I 2 sevAyeM kara usako unnati ke zikhara para pahu~cA diyaa| prAcArya kakkasUrIzvarajI mahArAja jaina dharma meM advitIya prabhAvika the| eka prAMta meM nahIM para ve pratyeka prAMta meM ghUma 2 kara jaina dharma kA khUba pracAra kiyA karate the / haMsAvalI meM maMdira kI pratiSTA karavAne ke bAda Apane dezaTana ke liye vihAra kara diyA / lATa saurASTra , kaccha, sindha, paMjAba, saurasena, macchAdi prAntoM meM ghUmane meM kama se kama dasa varSa to laga hI jAte the aura upakeza cchAcArayoM kI yaha eka paddhati thI ki sUrI pada para pratiSThata hone ke bAda kama se kama eka bAra to ina prAMtoM meM ve avazya bhramaNa kiyA karate the / idhara zAha jasA apanI dharmapatnI pAtolI ke sAtha AtmakalyANartha dharma kArya sAdhana karane meM saMlagna the| pAtolI kA putra rANA kramazaH bar3A ho rahA thaa| usake mAtA-pitA kI dhArmikatA kA prabhAva usa para par3atA hI thaa| jJAnAbhyAsa meM usakI adhika ruci eva sarasvatI kI kRpA thii| usane zrAvaka ke karane yogya kriyA-sAmayika pratikramaNa devavandanAdi saba kriyAyeM tathA nau tattva karma granthAdi kaMThastha kara liyA thaa| jaba rANA karIba 12 varSa kA huA to eka samaya usake mAtA pitA bAteM kara rahe the ki jaina gRhasthoM ke karane kAbila do kArya to kara liye arthAta zrI bhagavatI sUtra ko bacAnA aura jaina maMdira kI pratiSThA karavAnA para eka kArya tIrthayAtrArtha saMgha nikAlanA zeSa rahA hai| agara guru mahArAja kA padhAranA ho jAya to isa ko bhI zIghra kara liyA jAya ityAdi 61. Jain El Cacon International [ haMsAvalI kA yaza dhArI jasA .. Ibrary.org
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana [osavAla saMvat 599-618 pAsa baiThe hue rANA ne bhI saba bAteM sunI aura usane kahA mAtA ! do kArya Apane kiye to eka kArya to mujhe karane dIjiye mAtA ne kahA beTA tU bar3A hI puNyazAlI hai jaba tU garbha meM AyA thA usa dina se hI hana loga isa prakAra kA anubhava karane lage haiM aura tere pitA aura maiMne jo kArya kara pAye haiM vaha terI puNyavAnI kA hI kAraNa hai aura saMgha nikAlane kA kArya zeSa rahA hai vaha zAyada tere liye hI rahA hogA varanA itane dinoM kA bilamba hone kA kAraNa hI kyA thA / kAraNa tere pitA ke pAsa saba sAdhana thA para kudarata ne yaha kAyaM khAsa taura para tere liye hI rakhA hai| ataH beTA ! tU saMghapati banakara avazya saMgha nikAla maiM bhI tere saMgha meM sAtha calakara tIrthoM kI yAtrA karake apanA janma ko saphala bnaauuNgii| ___mAtA kI bAta sunakara rANA ko harSa huaa| idhara rANA ke pitA jasA ne bhI rANA ko kahA beTA ! eka saMgha hI kyA para tere se jitanA dharma kArya bana sake tU khulle dila se kara lakSmI caJcala hai, isakA jisanA zubhakAryoM meM upayoga ho utanA hI accha hai rANA thA to eka bAraha varSa kA baccA para pUrva bhava ke saMskAroM ke kAraNa usakI prajJA evaM dharma bhAvanA acche 2 samajhadAroM se bhI bar3ha car3ha ke thI / rANA ne apanI mAtA se pUchA ki apane guru mahArAja kA padhAreMge ? mAtA ne kahA beTA ve mahAtmA atithi haiM / unako Ane kA nizcaya nahIM hai / yadi beTA tU cAhe to gurudeva ko jaldI bhI lAsakatA hai| rANA ne kahA mAtA maiM to cAha. tA hU~ ki prAcArya zrI jaldI se padhAreM aura maiM saMgha tikAla kara tIrthoM kI yAtrA kruuN| ataH tU yaha batalA ki ve guru mahArAja kai jaldI padhAra sakeM jisakA maiM prayatna karU~ ? mAtAne kahA guru mahArAja paropakArI haiM jahA~ ukAra ke kArya hotA ho vahA~ jaldI padhAra jAte haiM ataH tUM jAkara guru mahArAja kI vinatI kara ki ve jaldI padhAreM / beTAne kahA ki tUM yaha to batalA ki guru mahArAja virAjaro kahA~ haiM ? ki maiM vahA~ jAkara vinatI karUM / mAtA ne kahA ki tere pitA se maiMne sunA hai ki AcAryazrI abhI mathuga meM virAjate haiM : beTA ne kahA ThIka hai taba maiM mathurA jAkara vinatI karUMgA / mAtA ne kahA beTA mathurA yahA~ se najadIka nahIM para bahuta dUra hai| beTA ne kahA ki dUra ho to kyA huA jarUrI kAma hoto dUra bhI jAnA par3atA hai / dekhiye vyApArI loga vyApArAtha kitanI dUra jAte haiM / mAtA ne kahA tUM jAtA hai to tumhAre pitA ko bhI sAtha le jA rANA ne kahA ThIka hai Ane de pitAjI ko ityAdi mAM beTe bAteM karate the / itane meM zAha jasA ghara para aagyaa| turaMta hI rANA ne kahA pitAjI maiM guru mahArAja ko lene ke lie jAtA hU~ Apa bhI mere sAtha cale pitA ne kahA ki kyA tUM guru "hArAja kA celA banegA ? rANA ne kahA mujhe to tIrthayAtrA kA saMgha nikAlanA hai kyoM ki zrIbhAgavatI sUtra mAM ne ba~cAyA Apane maMdira kI pratiSThA karavAI to aba tIrthoM kI yAtrArtha saMgha nikAmanA merA kAma hai isalie maiM guru mahArAja ko bulAne ke liye jAtA hU~ seTha jI bahuta khuza huye aura kahA ki acchA beTA maiM tere sAtha calU~gA / zAha jasA ke kahane se aura bhI bahutase dharma premI taiyAra hogaye kyoMki kharcA to sava jasA kA hI lagatA thA ataH ve saba calakara mathurA pahuMce aura sUrijI ko haMsAvalI padhArane kI vinatI kI / jaba rANA aura sUrijI ke vArtAlApa huA to sUrijI ko bar3A hI Ananda aayaa| rANA eka honahAra bAlaka thA / sUrijIne to rANA ke janma samaya hI dharaNA karalI thI ki yaha bAlaka bhaviSya meM zAsana kA prabhArika puruSa hogaa| ve hI cinha Aja najara Arahe haiN| sUrijI ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAnakara bAlakuMvara rANA kI vinatI svIkAra karalI / basa, Aye huye haMsAvalI ke loga khuza hokara vApisa lauTa gaye aura sUrijI mathurA se vihAra kara marudhara kI ora Ane lage / jaba sUrijI hasAvalI ke bAlakumAra rANA mathurA Akara ] 610
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa najadIka padhAre to zrIsaMgha ne bar3e hI samAroha se nagara praveza kA mahotsava kiyaa| aura bar3e hI dhAma dhUma se nagara praveza krvaayaa| sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA / rANA ne saMgha nikAlane kI bAta kahI para Rtu garamI kI zrAgaI thI / zrIsaMgha aura vizeSa rANA kI vinatI se sUrijI ne caturmAsa haMsAvalI meM karane kA nizcaya kara liyA / basa phira to thA hI kyA rANA ke manoratha saphala hogaye rANA sUrijI kI sevA bhakti karatA huA jJAnAbhyAsa karane meM isa prakAra tatpara hogayA ki mAnoM sUrijI kA eka laghu ziSya hI ho / bAlakumAra rANa ko to nikAlanA thA saMgha isaliye hI to vinatI kara sUrijI ko lAyA thaa| rANAne apane mAtA pitA ko kahA ki gurudayAla padhAra gaye haiM aba nikAlo saMgha ? zAha jasA ne kahA beTA saMgha caturmAsa meM nahIM nikalatA hai caturmAsa samApta hone ke bAda nikAlA jaaygaa| zAha jasA ne sUrijI evaM zrIsaMgha kI AjJA lekara pahale se hI saMgha kI taiyAriyAM karAnA zuru kara diyaa| kyoMki jasA ne jaise zrIbhagavatIjI sUtra tathA maMdira pratiSThA kA dhAma dhUma se mahotsava kiyA thA vaise hI saMgha ke liye karanA thaa| aura saMghapati banAnA thA rANA ko phira isa saMgha meM kamI hI kisa bAta kI raha sake / khUba dUra dUra ke pradeza meM AmaMtraNa patrikAyeM bhijvaadiiN| zAha jasA koI sAdhAraNa vyakti nahIM thA jasA kI aura se sone ke thAla kI paharAvaNI sarvatra prasiddha thI ataH khUba gaharI tAdAda meM sAdharmI bhAI ekatra huye idhara sAdhu sAdhviyoM kI saMkhyA bahuta thI jisameM kaI pada pratiSThita-padavIdhara bhI the| sUrijI ke diye huye zubha muhUrta meM bAlakumAra rANA ko saMghapati pada se vibhUSita kiyaa| rANA ke do vRddha bhrAtA aura cAra laghu bAndhava bhI the ataH sAta putra kA pitA zAha jasA aura mAtA pAtolI saMgha kI sevA meM apane jIvana kI saphalatA samajha rahe the| sUrijI mahArAja kI adhyakSatA meM saMgha prasthAna kara kramazaH calatA huA upakezapura AyA bhagavAna mahAvIra kI yAtrA dhvajamahotsava aura devI saccAyikA ke darzana kiye / vahA~ se zrIsiddhagirI ke liye ravAnA huye rAste meM jahA~ jahA~ maMdira Aye vahA~ vahA~ darzana kara AvazyakatAnusAra dravya diyA itanA hI kyoM para garIboM kA uddhAra yAcakoM ko dAna jIvadayAdi aneka punya kArya karate huye pahalA giranArAdi saba tIrthoM kI yAtrA karate huye jaba saMgha tIrthAdhigaja zrI zatrujaya pahu~cA to tIrtharAja ke darzana karate hI AnaMda kI lahara meM kaI bhavoM ke kiye huye pAtaka naSTa ho gaye / usa punIta tIrtha ke prabhAva ko to vahAM jAne vAle bhukta bhogI hI jAna sakate haiM / vahAM ke paramANu itane svaccha hote haiM ki bhAvukoM ke antaHkaraNa ko sApha nirmala banA dete haiM / saMghapati rANA thA to bAlaka para unake pUrva janma ke aise saMskAra the ki vaha tIrthayAtrA kara bar3e hI Ananda ko prApta ho gayA / zAha jasA ne aSTAnhikamahotsava, dhvajAropaNa mahotsava aura svAmIvAtsalyAdi saba kArya bar3e hI utsAha se kiyA aura ina zubhakAryoM meM khulle dila se dravya vyaya kiyA jisako apanA ahobhAgya samajhA / jaba saMgha ne vApisa loTane kA vicAra kiyA to sUrijI ne kahA ki maiM aba yahAM raha kara antima ArAdhanA karUMgA aura mere bahuta se sAdhu Apake sAtha saMgha meM cleNge| isase saMgha ke logoM ne nirAza hokara arja kI ki prabho ! Apa jaise saMgha lAye haiM vaise pahu~cA deN| sUrijI ne kahA ki isameM mujhe koI etarAja nahIM hai para jaba merI vRddhAvasthA hai aura yaha zarIra yahIM chUTe to acchA hai ityAdi samajhAne se zrIsaMgha to samajha gayA para saMghapati rANA ne kaha diyA ki sUrijI caleM to hI maiM calaMgA varanA maiM sUrijI ke pAsa hI rahU~gA / sUrijI ne majAka meM kahA rANA terI tIrthayAtrA to ho gaI hai For Private & Pers. AcArya kakasari kA catarmAsa aura rANA .. 620 Jain Edition International
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 599-618 aba saMyama yAtrA zeSa rahI hai aba tU dIkSA lekara merI antima sevA kara ki janatA kA uddhAra karane meM samartha bana jAya ityAdi / jisa jIva ke pUrva janma kA saMskAra aura karmoM kA kSayopazama hotA hai usako thor3A upadeza bhI adhika asara kara detA hai| basa rANA ke dila meM yaha bAta jaca gaI ki maiM to sUrijI ke pAsa dikSA lUMgA / rANA apane mAtA pitA ke pAsa zrAyA aura kahA ki maiM to sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lUMgA / para mAtA pitA kaba AjJA dene vAle the ki rANA tUM dIkSA lele / mAtA pitA aura rANA ke bahuta carcA huii| mAtA pitA ne kahA rANA apane ghara meM pArasa hai jisase lohA kA suvarNa bana jAtA hai ataH ghara meM raha kara dharmArAdhanA karo ? javAba meM rANA ne saMyama ke sAmane lakSmI kI asAratA batalA kara mAtA pitA ko ThIka samajhA diye| rANA to janatA kA rANA hI nikalA / usane punIta tIrtharAja kI zItala chAyA meM bar3e hI samAroha meM sUrijI ke kara kamaloM se bhagavatI jaina dIkSA grahaNa kara hI lI / sUrijI ne saMghapati kI mAlA zAha jasA ko pahanA dI aura zAha jasA saMgha ko lekara vApisa lauTa gayA / zAha jasA bar3A hI dharmajJa evaM samajhadAra thA / pahile to mohanIya karma ke kAraNa putra ko dIkSA ke liye khIMcAtAnI kI thii| para rANA kI dIkSA hone ke pazcAta usane socA ki rANA pahile se hI bhAgya - zAlI thA aura dIkSA lene para to aura bhI pUjanIya ho gayA hai / merA aisA bhAgya hI kahAM ki merA putra dIkSA le / merA kartavya thA ki maiM bhI putra ke sAtha dIkSA letA para abhI mere karmoM kA jora hai| mAtA pAtolI ne kahA patideva soca kisa bAta hai yadi yahI rANA paralokavAsI ho jAtA to Apa kyA karate isase to dIkSA lenA acchA hI hai| seThajI ne kahA seThAnI tUM bar3I punyavatI hai terI kukSa ko dhanya hai ki tere putra ne sUrijI ke hAthoM se dIkSA lI hai isase bar3ha ke punya hI kyA ho sakatA hai isa prakAra dampa khuzI manAte huye saMgha lekara punaH apane nagara meM aaye| bAda jasA ne svAmivAtsalya kara saMgha ko sone kI kaMThiyAM aura vastra kI pozAka dekara visarjana kiyA / yAcakoM ko icchita dAna diyA / jasA kI kIrti pahile hI dUra dUra phailI huI thI aba to jasA kA yazaH bhUmaNDala vyApaka bana gayA / AcArya kasUra ne bAlakumAra rANA ko dIkSA dekara usakA nAma ratnabhUSaNa rakha diyA muni ratnabhUSaNa pahale se hI vidyA kA premI thA pUrva bhava meM jJAna pada evaM sarasvatI kI ArAdhanA kI thI phira bhI sUrijI mahArAja kI pUrNa kRpA ki thor3A hI samaya meM Apane sampUrNa ekAdaza aMgoM ke sAtha kaI pUrvo kA jJAna bhI kaNThastha kara liyA / itanA hI kyoM para sUrijI mahArAja ne muni ratnabhUSaNa ko pAtra samajha kara kaI atizaya vidyAya bhI pradAna kara diiN| ataH ratnabhUSaNa muni kI sarvatra prasiddhi ho gaI / AcArya zrI ne devIsaccAyikA ke kathanAnusAra apanA AyuSya najadIka jAnakara upAdhyAya vizAla mUrti ko apane pada para sthApana kara ApakA nAma devagupta sUri rakha diyA bAda 21 dina ke anazanapUrvaka svarga hue| AcArya zrIdevaguptasUri kevala tIna varSa hI sUri pada para sthiti rahe unake bAda AcArya siddhasUri huye zrApa zrI kI bhI ratnabhUSaNa para pUrNa kRpA thI / muniratnabhUSaNa umra meM to bahuta choTA thA para kA jJAna bahuta vizAla thA tathA Apako yogya samajha kara AcArya zrIsiddhasUri ne vAcanAcArya jI pada se vibhUSita banA diyA thaa| kaI muni ApakI sevA meM upasthita ho AgamoM kI vAcanA liyA karate the / zAstrArtha meM Apa itane nipuNa the ki kaI rAjA mahArAjAoM kI sabhA meM bauddha evaM digambarAcAryoM ko natamastaka kara jainadharma kI dhvajApatAkA sarvatra phaharA dI thI yahI kAraNa thA ki ApakA nAma sunane mAtra se vAdI ghabarA siddhagiri para rANA kI dIkSA ] 621
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa ! [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kara dUra bhAgate the| zAkambharI ke rAjA nAgabhaTa ne Apako vAdI cakravartI kA viruddha inAyata kiyA thA ataH Apa vAdI-cakravartI ke nAma se sarvatra prasiddha the| AcArya zrIsiddhasUri ne apanI antima avasthA meM vAcanAcArya ratnabhUSaNa ko sUri pada se vibhUSita kara zrApakA nAma ratnaprabhasUri rakha diyA thaa| AcArya ratnaprabhasUri isa nAma meM na jAne kyA jAdU kI zakti evaM bijalI sA teja rahA huA thA ki prAcArya pada pratiSThita hote hI ApakA itanA prabhAva bar3ha gayA ki cakravartI kI bhAMti apanA vijayacakra Apake Age Age bar3hatA hI rahA / Apa zrImAna jisa kisI prAMta meM vihAra karate usa 2 prAMta meM dharma jAgRti evaM dharmonnati kA vijayacakra sthApita kara hI dete the| AcArya ratnaprabhasUri ne pahilA hI caturmAsa satyapura meM kiyA aura vahA~ Apane zAha lAkhana ke putra dharmazI Adi aSTAdaza naranAriyoM ko dIkSA dI aura dharmazI kA nAma dharmamUrti rakha diyA thA / vAstava meM vaha eka dharma kI pratimUrti hI thA tatpazcAt sUrijI ne upakezapura padhAra kara bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kI vahA~ se Apa nAgapura padhAre vahA~ adityanAga gotrIya zAha sahajapAla ke Agraha se cartumAsa kara vyAkhyAna meM zrIbhagavatIjI sUtra bAMcA jisake mahotsava evaM pUjA meM sahajapAla ne savA lakSa dravya vyaya kiyA tathA cartumAsa ke bAda bhadragotriya zAha devA ne punIta tIrtha zrI siddhagiri kA virATa saMgha nikaalaa| isa saMgha meM hajAroM sAdhu sAdhvI aura lAkhoM bhAvukoM kI saMkhyA thI saMgha kramazaH zajhuMjaya pahu~ca kara bhagavAna yugAdIzvara kI yAtrA kii| zAha devA ne saMgha pUjA tIrtha pUjA aSTAnhikA evaM dhvaja mahotsava kiyaa| ina punIta kAryoM meM zAha devA ne puSkala dravya vyaya kiyaa| prAcArya ratnaprabhasUri kI icchA thI dakSiNa kI ora vihAra karane kI ataH Apa to vahIM rahe aura upAdhyAya kanakakuzala tathA vAcanAcArya devakuzala aAdi munigaNa saMgha ke sAtha vApisa lauTa Aye / zAha devA ne nAgapura meM Akara svAmi vAtsalya kiyA aura saMgha ke pratyeka zrAvaka ko savAsera laDDU aura pAMca pAMca suvarNa mudrikAyeM tathA vastrAdi kI paharAmaNi dekara visarjana kiyA / dhanya hai aise nararatnoM ko ki jinhoM kI ujjvala kIrti Aja bhI itihAsa ke pRSThoM para garjanA kara rahI hai / ApazrI ne punIta tIrtha zrIzatrujaya kI yAtrA kara apane ziSya maMDala ke sAtha dakSiNa kI ora vihAra kara diyA thA / ghUmate ghUmate mahArASTrIya prAnta meM padhAre vahA~ kI janatA meM khUba hI cahala pahala maca gii| vahA~ pahile se hI Apake bahuta sAdhu vihAra karate the unhoMne sunA ki AcArya ratnaprabhasUrijI mahArAja kA padhAranA mahArASTrIya prAnta meM ho rahA hai ataH bahuta se sAdhu sAdhviyAM sUrijI ke darzanArtha Arahe the / AcArya zrI ne unakA dharma pracAra dekhakara prasannatA pragaTa kI / tadanantara surijI mahArAja apane ziSya samudAya ke sAtha naMdapura, piSTapura, guDatura, ailora, nedutura bhAbhIyapura, kokanAr3A, kAjaluru, mAcapura, guDIvaDanagara, guMtupallI, jAgIthA, kIhI, rAvalapAtu, tallegI, vijayanera, kotharU, dharaNIkoTa, hADIkoTa, pADageTa, sugaleca, mAghakeTa, mAnakheTa, maDolI, kheTapura sapAlI Adi kaI grAma nagaroM meM bhramaNa karate huye mAnakheTa ke zrIsaMgha ke Agraha se caturmAsa vahA~ hI kara diyA isa vihAra ke andara kaI mumukSuoM ko jainadIkSA dekara jainadharma kI prabhAvanA kI dUsare sUrIzvarajI bar3e hI samayajJa the aura Apa yaha bhI jAnate the ki jisa deza kA uddhAra karanA hai to Jain E622international For Private & Personal use Only [ muni ratnabhUSaNa ko jhariSada ary.org iry.org
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 599-618 usa deza ke vIroM ko sAdhu banAnA cAhiye ki ve apane deza ke rItirivAja rahana sahana AcAra vyavahAra ke majJa hone se thor3e parizrama se bhI janatA kA kalyANa kara sakate haiM / sUrijI ke caturmAsa karane se kevala eka nagara meM hI nahIM para Asa pAsa ke prAmoM ke logoM para bhI jainadharma kA kAphI prabhAva par3A thA aura kaI jainetaroM ne jainadharma bhI svIkAra kiyA thaa| jisa samaya AcArya ratnaprabhasUri mahArASTrIya prAnta meM bhramaNa kara jaina dharma kA pracAra kara rahe the usa samaya bauddha bhikSu bhI vahA~ apane dharma kA pracAra meM lage hue the parantu sUrijI ke AjJAvRti kaI sAdhu pahale se hI vahA~ vicarate the usa devabhadra aura vIrabhadra nAma ke do sAdhu zAstrArtha meM bar3e hI nipuNa the kaI rAjA mahArAjAoM kI sabhA meM vedAntiyoM evaM bauddhoM kA parAjaya kara vAdiyoM para pUrI dhAka jamA dI thI phira sUrIzvarIjI kA padhAranA ho gayA taba to kahanA hI kyA ? prAyaH karake sUrijI kA vyAkhyAna rAjasabhAoM meM hI huA karatA thaa| isa prakAra sUrijI ne do varSa taka mahArASTrIya prAnta meM sarvatra ghUma ghUma kara jainadharma kA pracAra bar3hAyA thA / yoM to mahArASTrIya prAnta meM prAcArya lohitya ne jainadharma kI nIMva DAlI thI pichale zrAcAryoM ne usakA siMcana kara majabUta banAyA thA para sUrijI mahArAja ke padhArane aura 2 varSa taka sarvatra vihAra karane se jainadharma aura bhI unnati para pahu~ca gayA thA sUrijI ne kaI yogya sAdhuoM ko pada pratiSThita banA kara unake utsAha meM vRddhi kI aura usI prAnta meM vihAra karane kI AjJA dekara Apa vahA~ se vApisa lauTakara kramazaH bihAra karate huye zrAvatI pradeza meM padArpaNa kiyA aura ghUmate 2 ujjaina nagarI kI ora padhAra rahe the vahA~ ke zrIsaMgha ke sAtha zreSThigotriya maMtrI raghuvIra ne sUrijI kA nagara praveza mahotsava kiyA jisameM savA lakSa rupaye zubha kArya meM vyaya kiye| __ zrIsaMgha ke Agraha se vaha caturmAsa sUrijI ne ujjaina meM karanA nizcaya kara liyA basa phira to thA hI kyA janatA kA utsAha kaI guNA bar3ha gyaa| bhadragotrIya zAha mAlA ne bar3e hI mahotsava ke sAtha sUrijI se mahAprabhAvika zrIbhagavatIsUtra bacAyA jisameM zAha mAlA ne hIrA pannA maNi : motiyoM se jJAna kI pUjA kI aura pratyeka prazna kI suvarNa mudrikA se pUjAkara zAstrajI ko bar3I rUcI se sunA / ahA ! usa jamAne meM jaina zrIsaMgha kI dharma para evaM zrAgamoM para kaisI bhakti evaM zraddhA thI ki eka eka dharma kAryoM meM lAkhoM karor3oM dravya kharca kara dete the : caturvidha zrIsaMgha ne sUrijI ke mukhAvinda se zrIbhagatIsUtra sunakara apane jIvana ko saphala bnaayaa| aura dravya kI Amanda se Agama likhA kara unako cirasthAyI banAye / catarmA ke bApanAgotrIya zAhameghA ke banAye pArzvanAtha bhagavAna ke mandira kI pratiSThA bar3e hI dhUmadhAma se karavAI aura isa suavasara para 8 puruSa aura 13 bahinoM ko sUrijI ne bhagavatI jainadIkSA dekara unakA uddhAra kiyA evaM sUrijI ke virAjane se AvaMtI deza meM jainadharma kI khUba hI prabhAvanA huii| ujjaina se vihAra kara sUrijI AvaMtI pradeza meM ghUma rahe the vahA~ mathurA ke saMgha aprezvara sUrijI kI sevA meM upasthiti huye aura prArthanA kI ki pUjyavara ! isa samaya mathurA meM bauddhAcArya buddhakIrti AyA humA hai aura vaha vyAntarika bala se jainoM ko upadrava kara dharma se patita banAne kI koziza kara rahA hai / ataH Apa zItra mathurA padhArakara jaina saMgha kI rakSA kareM hama isIliye Aye haiM ki Apa saba prakAra se samartha haiN| Apake pUrvajoM ne bhI aneka sthAnoM para saMgha rakSA kI hai / ataH Apa mathurA jaldI padhAreM ? sUrijI ne pharamAyA ki mahAnubhAvo ! Apake itane Agraha kI AvazyakatA nahIM hai yaha to hamArA Jain E AcArya ratnapabhari kA mahArASTra meM ] For Private & Personal use Only 623 www.jaanarary.org
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199 - 218 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa karttavya hI hai ki saMgha meM upadrava hotA ho to hama prayatna kreN| Apa nizaMka raheM hama zIghra hI mathurA phuNceNge| sUrijI ke vacana suna saMgha azvaroM ko saMtoSa huA ki apanA parizrama saphala ho gayA hai / saMghanAyakoM ne socA ki jaba sUrijI jaldI hI padhArane vAle haiM to apane bhI sUrijI kI sevA kA lAbha kyoM na uThAveM / basa, subaha hote hI sUrijI ne vihAra kara diyA aura mathurA ke zrAvaka bhI sUrijI ke sAtha hogaye / binA vilamba thor3A samaya meM hI sUrijI mahArAja mathurA pahu~ca gaye / saMghanAyaka ne Age jAkara zubha samAcAra sabako sunA diye phira to thA hI kyA sabakA utsAha bar3ha gayA / aura sUrijI kA bar3A hI zAnadAra svAgata kiyA / sUrijI mahArAja ke pAsa eka dharmamUrti nAma kA bAla ziSya thA vaha vidyA maMtra meM bar3A hI nipuNa thA / usane sUrijI ke maMgalAcaraNa ke pazcAt Ama janatA meM zAstrArtha ke liye udghoSaNa karadI ki yadi koI bhI vyakti zAstrArtha karanA cAhatA ho to dharmavAda, vidyAvAda, maMtravAda jaisA vAdI cAhe vaisA hI zAstrArtha karane ko hama taiyAra haiN| basa saba nagara meM jahA~ dekho vahA~ yahI carcA ho rahI thii| jainoM kA utsAha khUba bar3ha gayA ataH ve loga kahane meM kaba cUkane vAle the / Ao maidAna meM aura karo zAstrArtha / rAtri samaya bauddhAcArya ne eka zakti ko sUrijI ke makAna para bhejI para sUrijI ke saba sAdhu jJAna dhyAna kara rahe the zakti kA kucha bhI jora nahIM calA para jaba isa bAta kA patA dharmamUrti ko lagA to usane apane vidyAbala se usa zakti ko aisI jakar3akara bAMdhalI ki sAtha meM bauddhAcArya bhI ba~dha gayA / bauddhAcArya ne bahuta upAya kiyA para na to zrApa bandhanamukta ho sakA aura na zakti hI vApisa shrskii| subaha bhakta loga darzanArtha Ae to buddhikIrti bandhA huA pAyA pUchane para vaha lajjita ho gayA / Akhira usako sUrijI mahArAja se mA~phI mA~ganI par3I jaba jAkara vaha baMdhana se mukta huA / zakti ne to yahA~ taka pratijJA karalI ki aba maiM jainAcArya ke sAmane kabhI peza nahIM AU~gI / basa, baudvAcarya kA ghamaNDa gala gayA / usane socA ki yahA~ merI kucha bhI calane kI nahIM hai| aba mere lie yahI acchA hai ki maiM yahA~ se raphUcakkara bana jAU~ / basa, vaha kisI bhakta se binA kahe hI pichalI rAtri meM nau do gyAra hogayA / hue jainadharma kA vijaya DaMkA sarvatra bajane lagA / jo loga bauddhAcArya ke bhautika camatkAroM se vicalita the ve bhI jainadharma meM sthira hogae aura kaI bauddhalogoM ko bhI sUrijI ne jainadharmopAsaka banA lie / sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna hamezA hotA thA jisako zravaNa kara janatA khUba Ananda lUTarahI thI / sUrijI mathurA se vihAra kara hastanApura, siMhapurAdi tIrthoM kI yAtrA karate hue kunAla meM padhAre / kunAla ke zrI saMgha ne sUrijI kA sthAna sthAna para svAgata kiyaa| sUrijI ne rahADI, bhugolI, sAvatthI lohAkoTa, sAlIpura, zrIpura aura takSazilA taka vihAra kara janatA dharmopadeza kara jAgRta kiyA / paJjAba meM bhI Apake bahuta se sAdhu vihAra kara rahe the| unake kArya para Apane prasannatA pragaTa kara unakA yogya satkAra kara utsAha ko bar3hAyA aura vaha cAturmAsa takSazilA nagara meM kiyA jahA~ jainoM kI ghanI AbAdI aura karIba 500 jaina mandira the / Apa zrI ke virAjane para dharma kI acchI unnati huii| vahA~ se vihAra kara Apa zrI ne kramazaH sindha bhUmi ko pavitra banAyA / sindha meM bhI Apake bahuta se sAdhu sAdhviyA~ vihAra karate the sindha ke baDiyAra, malakApura, reNukoTa, solora, zrAlora, Dabarela, sinapura gagarakoTa, nArAyaNapura, samasola, depAlakoTa, vIrapura, phIphATe, talapoTa kaTIpurA, karaNajoza, sItapura, siddhapura, thaNoda, caNDolI, cuDI, chIcholI, korapura Adi sarvatra vihAra kara dharma kI jAgRti kI kaI mA~sa madirA seviyoM ko jaina dharma kI zikSA dIkSA I 624 [ mathurA meM bodhAcArya kA parAjaya rary.org.
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 599-618 dekara una patitoMkA uddhAra kiyA / eka caturmAsa Apane ziva nagara meM kiyA taba dUsarA mAroTa koTa meM kiyA bAda bahA~ se kacchabhUmi kI sparzanA karate hue saurASTra meM padhAra kara tIrthAdhirAja zrI vimalAcalajI kI yAtrA kI aura kaI asa taka saurASTra evaM lATa pradeza meM bhramaNa kara ArbudAcala kI yAtrA kara candrAvatI, padmAvatI, zivapurI hote huye koraMTapura padhAra kara bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kI / usa samaya koraMTagaccha ke AcArya kanakaprabhari koraMTapura meM hI virAjate the| jaba ratnaprabhasUri kA Agamana sunA to zrIsaMgha ke sAtha Apane sUrijI kA khUba svAgata kiyaa| donoM gacchoM ke AcArya meM itanA mela milApa thA ki kisI ko yaha mAlUma nahIM hotA thA ki ye do gacchoM ke bhinna 2 AcArya haiM / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thaa| koraMTasaMgha aura AcArya kanakaprabhasUri ke Agraha se AcArya ratnaprabhasUri ne vaha caturmAsa koraMTapura meM hI karane kA nizcaya kara liyA zrataH janatA meM dharmotsAha khUba bar3ha gayA / kevala eka koraMTapura kA hI kyoM para Asa pAsa ke grAmoM ke logoM ne bhI acchA lAbha uThAyA / candrAvatI padmAvatI aura upakezapura ke kaI bhaktoM ne to sUrijI kI sevA evaM dezanA zravaNa kI garaja se koraMTapura meM Akara chAvanIyeM hI DAla dI thiiN| pUrva jamAne meM gurudeva kI sevA aura AgamoM ke sunane meM vizeSa lAbha samajhA jAtA thA / aura isa prakAra lAbha uThAyA bhI karate the sUrijI mahArAja kA vyAkhyAna prAyaH tyAga vairAgya evaM saMsAra kI asAratA para hI vizeSa huA karatA thA ki jisakA janatA para khUba hI prabhAva par3atA thA / kaI mumukSuoM ne saMsAra ko asAra samajha kara sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene kI taiyArI kara lI thii| itanA hI kyoM para caMdrAvatI ke prAgvaTa vaMzIya mantrIkaraNa ko saMsAra tyAga kI bhAvanA ho gaI usane sUrijI se prArthanA kI ki prabho caturmAsa ke bAda Apa candrAvatI padhAreM to merI icchA hai ki maiM isa asAra saMsAra kA tyAga kara Apake caraNa kamaloM meM bhagavatI jaina dIkSA grahaNa karU~ / sUrijI ne kahA 'jahA sukham ' aura jaisI kSetrasparzatA ! vasa, caturmAsa samApta hote hI koraMTapura meM bAraha bhAvukoM ko dIkSA dekara sUrijI candrAvatI pdhaare| maMtrIvaraNa ne sUrijI ke nagara praveza kA bar3A hI zAnadAra mahotsava kiyA aura karane lagA dIkSA kI taiyAriyeM / jina mandiroM meM aSTAnhi kA mahotsava pUjA prabhAvanA svAmi vAtsalyAdi aneka zubha kArya kiye| maMtrI karaNa ke putra maMDaNa ne isa utsava meM savA lakSa dravya vyaya kiyA / maMtrI karaNa ke sAtha kaI 98 naranArI bhI dIkSA lene ko taiyAra hogaye / ina saba ko zubha muhUrta meM sUrijI ne vidhi vidhAna ke sAtha dIkSA dI jisase jainadharma kI khUba hI prabhAvanA huii| jaba eka bar3A AdamI dharma karane meM agrezvarI hotA hai to unake anukaraNa meM ora bhI aneka bhAvuka apanA kalyANa kara lete haiM jisake liye maMtrezvara kA eka tAjA udAharaNa hai AcArya ratnaprabhasUri bhinnamAla, satyapurI, zivagar3ha, zrInagara Adi nagaroM meM vihAra karate pAhikApurI meM padhAre vahA~ ke zrIsaMgha ne ApakA sundara svAgata kiyA kucha arsA sthiratA kara vahA~ kI janatA ko dharmopadeza diyA / vahA~ se tAMbAvatI, virATa-nagara, medanIpura, padmAvatI, haMsAvalI hote huye nAgapura padhAre / vahA~ bhI Apane sAta mahAnubhAvoM ko dIkSA dii| bAda harSapura, saMrakkhapura, mADavyapura hote huye upakezapura padhAra rahe the yaha zubha saMvAda suna upakezapura kI janatA meM utsAha kA samudra hI umar3a utthaa| vahA~ ke zrIsaMgha ne sUrijI kA bar3A hI zAnadAra nagara praveza mahotsava kiyaa| sUrijI ne caturvidha zrIsaMgha ke sAtha bhagavAn mahA koraMTapura meM yugala AcArya ] Jain Education Internationa 525
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vIra kI yAtrA kI aura zrIsaMgha ko dharmopadeza sunAyA / zrAja upakezapura ke gharaghara meM Ananda maMgala chA rahA haiM kyoMki upazapura vAsiyoM ke cirakAla ke manoratha saphala hogaye isase bar3hakara AnaMda hI kyA hotA hai| upakezapura kA rAjagharAnA mahArAja utpaladeva se hI jainadharmopAsaka thA aura unhoMne jainadharma ke pracAra ke liye khUba prayatna kiyA aura kara bhI rahe the / yahI kAraNa thA ki upakezapura jainoM kA eka kendra thA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA rAjA aura zraM saMgha ne caturmAsa kI vinatI kI aura lAbhAlAbha kA kAraNa jAnakara sUrijI ne zrIsaMgha kI vinatI ko svIkAra kara lI phira to thA ho kyA / kabhI 2 devI saMccAyakA bhI sUrijI ko vaMdana karane ko AyA karatI thI / eka dina sUrijI ne devI se pUchA ki devI jI ! anumAna se pAyA jAtA hai ki aba merA AyuSya najadIka hai maiM apane paTTa para AcArya banAnA cAhatA hU~ aura isa pada ke liye maiMne dharmamUrti muni ko yogya samajhA hai / isameM ApakI kyA rAya hai ? devI ne kahA kA AyuSya abhI 8 mAsa 27 dina kA hai aura muni dharmamUrti zrApake paTTa para zrAcArya hone meM sarvaguNa sampanna haiN| vizeSa meM devI ne kahA ki pUjyavara ! ApakI adhyakSatA meM yahA~ eka sabhA kI jAya to Apako bahuta lAbha hogA aura isa samaya aisI sabhA kI AvazyatA bhI hai Apake pUrvajoM ne bhI samaya 2 para sabhA kara dharma kI jAgRti kI thii| sUrijI ne kahA bahuta khuzI kI bAta hai devI jI ! maiM isa bAta kA prayatna karU~gA aura ApakI sahAyatA se saphalatA bhI milegI / devI sUrijI ko vaMdana kara adRzya ho gaI / dUsare dina sUrijI ne apane vyAkhyAna meM pichale itihAsa ko sunAte huye apanI ojasvI vANI dvArA kahA ki vIro ! yaha vahI upakezapura hai ki eka dina yahA~ para nAstikoM kA sAmrAjya bAta rahA thA para AcArya ratnaprabhasUri aura rAjA utpaladeva evaM maMtrI Uhar3a ke prayatna se janatA apanA kalyANa sAdhana kara rahI itanA hI kyoM para zrAja to jainadharma kA sarvatra sitArA camaka rahA hai / aneka prAntoM meM jaina zramaNoM kA vihAra evaM upadeza ho rahA hai / pUrvAcAryoM ne samaya 2 para sabhAyeM karake jainadharma ke pracAra kI yojanA kI aura usameM kAphI saphalatA bhI milI thii| Aja bhI aisI sabhAoM kI AvazyakatA pratita hotI hai sajjanoM ! Apa jAnate ho ki sabhAoM ke andara caturvidha zrIsaMgha ekatra milane se kitane phAyade haiM jaise caturvidha zrIsaMgha kA ekatra honA, Apasa meM eka dUsare kA paricaya evaM dharma sneha bar3hanA eka hI gaccha samudAya ke sAdhu anyonya prAnta meM vihAra karane se ve eka dUsare ko pahicAnate bhI nahIM haiM jinhoM kA milApa honA, AcArya ko yaha jJAta ho jAya ki hamAre gaccha meM kauna kauna sAdhu kisa kisa prakRti ke kahA~ kahA~ vihAra karate haiM aura unake andara kyA kyA vizeSa yogyatA hai| sabhA meM ekatra hone se saMgaThana bala majabUta hotA hai aura usa saMgaThana zakti dvArA kyA kyA kArya kiyA jAya usakA bhI nizcaya ho sakatA hai 'samAja meM zithilatA evaM vikAra ho vaha nikala sakatA hai| kucha samayAnusAra parivartana karanA ho to ho sakatA hai| itanA hI kyoM para sabhAoM se samAja meM eka nayA jIvana bhI prakaTa ho sakatA hai evaM aneka phAyade ho sakate haiM ityAdi sUrijI ne upadeza diyA aura vahA~ ke rAjA mUladeva vagairaha zrIsaMgha ne sUrijI ke abhiprAya ko samajha kara usI vyAkhyAna meM khar3e hokara kahAM pUjyavara ! yaha lAbha to upakezapura ko hI milanA cAhiye / hama loga yahA~ para sabhA karane ko taiyAra haiN| basa phira to thA hI kyA sUrijI ne pharamAyA ki Apa loga bar3e hI bhAgyazAlI haiM / yahI kyoM para pahile bhI kaI bAra Apake yahA~ sabhAe~ huI thI ityAdi bhagavAn mahAvIra aura zrAcArya ratnaprabhasUri kI jayadhvani ke sAtha vyAkhyAna samApta huA / tadanantara rAjA mUladetra ke [ upakeApara meM zramagAmaMtra Jain Edu International rary.org
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] / osavAla saMvat 599-618 netRtva meM' upakezapura zrIsaMgha kI eka sabhA huI aura usameM upakezapura meM caturvidha zrIsaMgha kI sabhA ke liye kAryakrama evaM sarva prakAra kI yojanA taiyAra kI tathA kArya ke liye alaga 2 samitiyeM sthApita kara saba kAryoM ko acchI taraha se vyavasthita kara diyA kevala eka samaya kA nirNaya karanA sUrijI para rakkhA kAraNa aisA samaya rakhanA cAhiye ki dUra aura najadIka ke prAyaH saba sAdhu sAdhviyAM isa sabhA meM zrAsakeM jisase isa sabhA kA lAbha saba ko mila sake ityAdi / aise bRhat kArya ke liye khAsa taura se do bAtoM kI AvazyakatA thI eka dravya dUsare kAryakarttA / upakezapura meM donoM bAtoM kI anukUlatA thI / upakezavaMziyoM ke pAsa puSkala dravya thA aura kAryakarttA ke liye marudharavAsiyoM kI kAryakuzalatA mazahUra hI thI / saMgha amezvara ne sUrijI ke pAsa Akara sabhA ke liye samaya nirNaya kI yAcanA kI to sUrijI ne dIrgha dRSTi se vicAra kara kahA ki mAgha yA phAlguNa kA mAsa rakkhA jAya to najadIka evaM dUra ke prAyaH saba sAdhu sAdhviyAM evaM zramaNa saMgha suvidhA se A sakate haiM ityAdi / zrI saMgha ne kahA ! yadi mAgha zukla pUrNimA kA dina rakhA jAya to acchA hai kyoMki yaha dina paro pakArI AdyAcArya ratnaprabhasUri kI svargArohaNa tithi hai / yoM hI hamAre yahA~ mAgha pUrNimA kA aSTanhikA mahotsava Adi huA karatA hai aura pahale yahA~ sabhA huI vaha mAgha pUrNimA ke dina huI thI aura yaha samaya hai bhI sabako anukUla / kAraNa, caturmAsa samApta hone ke bAda tIna mAsa meM bhArata ke kisI bhI vibhAga meM zramaNasaMgha hoMge ve A sakeMge aura hamAre thalI prAnta meM pAnI vag2airaha kI bhI suvidhA rahegI ityAdi / sUrijI ne zrIsaMgha ke kathana ko maMjUra kara liyA / zrataH zrIsaMgha apane kArya meM saMlagna ho gayA arthAt jo karane yogya kArya the ve kramazaH karane laga gaye aura AmantraNa ke liye apane yogya puruSoM ko sarvatra bheja diye / idhara najadIka aura dUra-dUra dezoM se caturvidha zrIsaMgha kA zubhAgamana huA / karIba 5 hajAra sAdhu saviyA~ aura lAkhoM gRhastha loga upakezapura ko pAvana banA rahe the upakezapura to Aja eka yAtrA kA dhAma hI bana gayA thaa| sAdhuoM ke paraspara jJAnagoSThI aura zrAvakoM ke dharma sneha meM khUSa vRddhi ho rahI thI / svAgata kA saba intajAma pahale se hI mAkUla kiyA huA thA ! vizeSatA yaha thI ki upakezagaccha koraMTagaccha aura vasantAniye evaM pRthaka 2 gaccha samudAya ke sAdhu hone para bhI ve saba eka hI rUpa meM dIkhate the / ThIka samaya para zrAcArya ratnaprabhasUrIzvarajI kI nAyakatA meM caturvidha zrIsaMgha kI eka sabhA huI / sUrijI ne pUrva jamAne kA itihAsa aura vartamAna samaya kI paristhiti kA digdarzana karavAte huye apane ojasvI zabdoM meM kahA vIro ! sAdhuoM kA jIvana hI paropakAra ke liye hotA hai| jisa deza prAnta nagara aura ghara meM dharmabhAvanA phalI phUlI hotI hai vahA~ sadaiva sukha zAnti rahatI hai / cAhe sAdhu ho cAhe gRhastha ho donoM kA dhyeya AtmakalyANa kA hI honA cAhiye jisameM bhI vizeSatA yaha hai ki svAtmA ke sAtha parAtmA kA kalyANa karanA / tIrthaGkara bhagavAna ne isaliye hI ghUma-ghUma kara upadeza diyA thA / AcArya ratnaprabhasUri yakSadevasUri Adi AcAryoM ne hajAroM kaThinAiyeM isI liye sahana kI thIM / zrataH zrApa logoM kA bhI yahI karttavya hai ki svAtmA ke sAtha parAtmA kA kalyANa karane ko kaTibaddha hojAiye jaise pUrva jamAne meM nAstikoM kA jora thA vaise hI Aja kSaNika vAdiyoM kA jora bar3hatA jA rahA hai unake sAmane DaTa kara rahanA apanA karttavya hI banA lenA cAhiye isa viSaya ke sAhitya kA adhyayana karanA cAhiye ityAdi Apake upadeza kA zramaNasabhA kI saphalatA ] 627
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa | [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zramaNa saMgha para gaharA asara huaa| sAtha meM zrAddavarga ne bhI jAgRta ho apanA pharja adA karane kI pratijJA karalI ityAdi / pUrva jamAne meM kevala kAgajoM meM prastAva karake hI kRtakRtya nahIM banate the para ve jisa kAryya ko karanA zrAvazyaka samajhate use tatkAla hI karake batalA dete the / yahI kAraNa hai ki usa samaya jainadharma unnati kI carama sImA taka pahu~gayA thA / usI sabhA ke andara AcArya ratnaprabhasUri ne apanA padAdhikAra munI dharmamUrti ko arpaNa kara ApakA nAma yakSadevasUri rakha diyA aura inake alAvA aura bhI kaI yogya muniyoM ko pada pradAna kiye | bAda jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huI / rAtri samaya meM rAjA mUladeva kI preraNA se zrAha sabhA bhI huI usameM AcArya zrI kA upakAra mAnanA aura sAdhuoM ke dharmapracAra kArya meM hAtha baTAnA arthAt yathAsaMbhava madada karane kI pratijJA kI aura bhI dharmasambandhI kaI kArya karane ke niyama banAye gaye aura unako tatkAla kArya rUpameM pravRta karane kA nizcaya kiyA - tatpazcAt nUtana sUrijI kI AjJAnusAra sAdhuoM ne pRthak 2 prAntoM evaM nagaroM kI ora vihAra kiyA / AcArya ratnaprabhasUri ko devI ke batalAye 8 mAsa 27 dinoM kI smRti karanese jJAta huA ki jaba merA AyuSya kevala 21 dina kA rahA hai ataH Apane alocanA pratikramaNa karake upakezapura kI lugAdrI pahAr3I para jAkara anazana vrata kara diyA aura samAdhI pUrvaka nAzavAna zarIra kA tyAga kara svarga padhAra gaye / 'AcArya' zrI ratnaprabhasUri ne apane 19 varSoM ke zAsana meM pratyeka prAntoM meM ghUma ghUma kara jainadharmakA khUba hI pracAra bar3hAyA pUjyarAdhya zrAcArya zrI ke jIvana meM kiye hue kAryoM ke liye paMhAvalyAdi granthoM meM bahuta vistAra se ullekha milatA hai para prantha bar3ha jAne ke bhaya se yahA~ thor3AmeM hI batalA diyA jAtA hai ki zrApazrI ne jana kalyANa ke liye kaise 2 ghokhe aura anokhe kArya kiyA hai / 1 - satyapura meM dharmasI Adi aThAraha naranAriyoM ko dIkSA dii| AcAryazrI ke karakamaloM se bhAvukoM ko dIkSAe~ | 2 - dakSiNa kI ora vihAra kara vahA~ bhI bahuta 3 - ujjaina ke caturmAsa ke bAda ikavIsa nara 4 - takSilA ke zreSTa gautrIya gausala ne vAgA ne aMkAra ne zradU ne bhagA ne gopAla ne dUgA ne karmA ne karamaNa ne 5 - rahAr3I ke bhAdra gautrIya 6 - sAvasthI ke ciMcaTa gautrIya 7 - reNukoTa ke Aditya nAga0 8- masakApura ke Adisya nAga0 9- koTIpura ke bApa nAga0 2 -- thagoda ke balAhA gau0 11 - cur3I ke prAgvaTa vaMzI 12 - bhaMdresara ke prAgvaTa vaMzI -- 04 bhavyoM ko dIkSAdI / nAriyoM ko dIkSA dii| sUrijI ke pAsa dIkSA lI "" 39 99 39 53 "" " "" 33 RRRRRR
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] 13 -- khara kheTI ke zrImAla vaMzI 14 - rAvurI ke kSatrIya vIra 15 - pAdalipta ke taptabhaTTa gau0 16 - urajUnI ke karaNATagau 17- kararaNAvatIke karaNATagau 0 nAgA arjuna harapAla ne " 99 dharaNa ne dedA WWW nArA ne raNachor3a ne nArAyaNa sAlaga ne mAnA ne ne 5 - nAradapurI ke suMcitagau "" " 6 - pATalI ke prAgvaTa 7 - kIrATakuMpa ke rAva - gopAla ne ( - pAlikA ke kulabhadra gau: 1- - zrInagara ke zraSTigautra 10- - khaTakUpapura ke ciMcaTa gau0 "" "" "" salha DhADhara ne mukanda ne kalhaNa ne surajana ne hADA ne 18 - mugdhapura ke morakSa gauH 19 - nAgapura ke sucatI go0 20 - pAlhIkA ke boharA zAha 21 - durgApura ke maMtrI 22 - zaMkhapura ke sonI gautrIya 23 -- kSatrIpura ke sughar3a gautrIya 24- svaTakUpa ke mala gautrIya 25 - kSAntipura ke carar3a gautrIya 26 - kher3Ipura ke luMga gautrIya 27 - upakezapura ke zreSTa gautrIya 28 - dholapura ke kulabhadra gau0 29 - vIrabhI ke virahagotrIya purA ne ," "" inake alAvA kaI bAiyoM ne bhI dIkSA lI thI tathA Apake muni gaNa ke upadeza se bhI bahuta naranAriyoM ne dIkSAe~ lI thI ye to maiMne kevala paTTAvaliyoM se thor3A sA nAma likhA haiM aura paTTAvaliyoM meM kevala upakezavaMza vAloM ne dIkSA lI jinhoM kA hI ullekha kiyA hai inake alAvA itara jAtiyoM ke logoM ko bhI dIkSA diyA karate the parantu una saba ke ullekha milate nahIM haiM / zAntinAtha zAha zramarA ne AdIzvara urajana ne "" sUrijI ke pAsa dIkSA lI 33 dahADa ne mahAvIra "" "" sUrijI ke karakamaloM se maM0 mU0 pratiSThAeM ] ate & Personal Use Only Jain Education in 27 "" " "" 33 "" 39 "" "" 27 "" [ osavAla saMvat 599-618 "" 39 32 " "" "" AcAryazrI ke tathA Apake muniyoM ke upadeza se mandiroM kI pratiSThAeM 1 - nAgapura ke AdityanAga0 2- DiDupura ke bAkuppanAga0 3 - naMdapura ke prAgvaTavaMzI madhu ke banAye pArzvanAtha mandira0 pra zAha ne pArzvanAtha rahA ne mahAvIra 4 -- brAhmaNagAva ke prAgvaTa karaNAne sAdA ne 33 bharakhara ne pArzvanAtha 39 "2 37 56 " 15 99 "" 33 A "" 1234 99 3 "" 53 "" "3 59 "" 55 ," 39 "" 33 "" 52 "" " 33 23 "" w629rary.org. www.
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 11 -- kuNaharI ke DiDu gau , desala ne , mandira0 pra0 12 * dhaurApura kelaghuSThi gau0, sAraMga ne , 13-sesalAnA ke kumaTagau0 , lUDA ne pArzvanAtha 14-bhaTTapura ke carar3a gautrIya ,, lalla ne , 15-lohApura ke mala gautrIya ,, ToDA ne , 16-ujjaina ke virahaTa gau. , bholA ne munisuvrata 17-maMDapAcala ke bhAdra gau0 ,, nAnaga ne neminAtha 18- khalakher3A ke nAga gau0 , kuladhara ne caMdraprabha 19-sedaharA ke bappanAgagau0 ,, arjuna ne mahAvIra 20-barAsaNI ke kanojiyAgI0,, khIvazI ne , 21 --- padmAvatI ke virahaTago. ,, pomA ne , 22-akalANI ke bhUrigau. ,, sujA ne , 23-mAlapura ke balAha gau0 ,, haradeva ne , 24-bhavAnIpura ke zrIzrImAlagau0,, kalhaNa na , 25-- kAlura ke ,,,,, DugAne pArzvanAtha ,, 26--rAvapurA ke adityanAga ,, mAlAne candravAla 27--hastIpura ke prAgvaTa , pharasAne mallinAtha 28--prAzupura ke prAgvaTa , kAnar3ane mahAvIra 29---jAvalIpura ke zrI mAla , haralAne pArzvanAtha 30-upakezapura ke zraSTagotriyArAva jagadevane candraprabha 31--kSatrIpura ke taptabhadRgautrI zAha noDhAne pArzvanAtha 32--vijayapahana ke bAppa nAga maMtrI sajjana ne maha vIra inake alAvA bhI kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI thI vaha jamAnA mUrti bAda kA hI thA dusarA logoM ke pAsa dravya bahuta thA tIsarA zAyad AcAryoM ne bhI yahI socA hogA ki aba jamAnA aisA AvegA ki Atma bhAvanA kI apekSA mandira mUrtiyoM ke Alambana se dharma karane vAle vizeSa loga hoMge ataH unhoMne isa ora adhika lakSa diyA ho ? kuccha bhI ho para yaha bAta to nirvivAda siddha hai ki jaina mandiroM se jaina dharma jIvita raha sakA hai jabase mleccha logoM ne mandiroM ko tor3a phor3a naSTa karane kA duHsAhasa kiyA taba se hI kaI prAntoM jainadharma se nirvAsti hogaI jisa prakAra jaina gRhastha mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAte the isI prakAra jaina tIrthoM kI yAtrArtha bar3e bar3e saMgha nikAla kara tIrthoM kI yAtrA bhI kiyA karate the aura dhanADhya loga yAtrA nimita lAkhoM karor3oM dravya vyaya kara apane jIvana kI saphalatA samamate the aura ve saMgha eka prAnta se nahIM para pra yeka prAntoM se nikalate the zrI zatrujaya kA saMgha nikAlate taba giranArAdi tIrthoM kI yAtrA kara lete aura zrI sammetazikhara kA 630
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 599-599 saMgha nikalate to pUrva kI tamAma yAtrA kara lete AcArya ratnaprabhasUri ke zAsana samaya meM saMgha nikale jisakI sUcI paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM meM isa prakAra dI huI milatI hai / 1 - - upakezapura se bAdha nAga gautrIya punaDane zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA 2 - pAlhikApurI se sucaMtI gautrIya AkhA ne 3 - padmAvatI se prAgvaTa vaMzIya nor3hA ne 4 - kurzvapurA se taptabhaTTa gautrIya ku~vA ne sUrijI mahArAja kA svargavAsa ] "3 "" "" zikharajI zatrujaya kA 5 - candrAvatI se maMtrI raNadhIra ne zrI sammeta 6 - DAbarela nagara se zreSTI vayye noMgharaNa ne zrI jAvar3A ne 7 - takSilA se bhAdragautrIya 8 - nAgapura se zradityanAga dedA ne 9 - nAradapurI se kumaTa gau0 sAraMga ne salakhaNa ne harapAla ne 10 - sAlIpura se ciMcaTa gau0 11 - harSapurA se valAha gau0 12 - koraMTapura se zrImAla0 rAvala ne 13 - zivapurI se prAgvaTa dUdhA ne zrI sammeta zivara kA "" " AcArya ratnaprabhasUri eka mahAn prabhAvika AcArya huye haiM ApakA vihAra kSetra bahuta hI vizAla thA / kunAla se lagAkara mahArASTrIya prAnta taka Apane bhramaNa kiyA thA ApanI ke sAdhu sAdhvI to saba prAntoM meM bhramaNa kara dharma pracAra karate the / AcAryazrI ne apane jIvana meM kaI pA~caso naranAriyoM ko dIkSAdI thI aura hajAroM lAkhoM mAMsa madirA seviyoM ko jainadharma meM dIkSita kiye zrataH ApazrI kA jaina samAja para mahAna upakAra huA hai / aise jainadharma ke rakSaka poSaka evaM vRddhaka mahAtmAoM ke caraNoM meM koTi koTi namaskAra ho / zreSTikula zrRMgAra anopama, pArasa ke adhikArI the / ratanabhari guNa bhUri, zAsana meM yazadhArI the // yogavidyA meM thI nipuNatA, par3hane ko kaI Ate the / " 37 "" "" 55 " 33 "" 27 23 "" 23 "" 39 ajainoM ko jaina banAye, jinake guNa sura gAte the | // iti zrIbhagavAn pArzvanAtha ke 21 veM paTTa para AcArya ratnaprabhasUri mahAprabhAvika AcArya huye // 33 59 631 -- www.jarnelibrary.org
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199-218 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zrAdityanAga gotra kI coraDiyA zAkhA citrakoTa nagara meM AdityanAga gotrIya zAha aAmadeva niMbadeva nAma ke koTIdhvaja vyApArI the aura usI nagara meM Amadeva nideva nAma ke prAgvaTavaMzIya koTIdhvaja vyApArI the| pahile jamAne meM kAgaja patra evaM samAcAra kAsidoM dvArA hI AyA jAyA karate the| eka samaya ujjaina se kisI vyApArI ne prAgvaTa grAmadeva niMbadeva ke nAma se patra likha kara kAsida ke hAtha de diyA ki tuma citrakoTa jAkara patra kA javAba le Ao kAsida ne citrakoTa jAkara bAjAra meM pUchA ki zrAmadeva niMbadeva kauna hai ? AdityanAma gotrIya grAmadeva pAsa meM khar3A thA usane kAsida se kahA prAmadeva maiM hU~ tere kyA kAma hai ? kAsida ne apane pAsa kA patra zrAmadeva ko de diyA ! aAmadeva patra par3ha kara usameM jo vyApAra sambandhI tejI maMdI kA samAcAra thA usako jAna gayA / kAsida ko bhojana karavA kara kaha diyA ki tU thakA huA hai thor3A sojA / kAsida so gyaa| Amadeva ne apanA kAma kara liyA bAda jaba kAsida jagA to patra usako de diyA aura kahA ki yaha patra to dUsare zrAmadeva kA hai tU vahAM jAkara patra de de / kAsida ne prAgvaTa vaMzI Amadeva ke yahAM jAkara patra diyA usane patra bA~ca kara vyApAra ke liye bhAva maeNgAye to thor3I hI dera meM bhAva bahuta teja ho gaye taba kAsida ko kahA bhAI tU thor3e pahale AjAtA to acchA hotaa| kAsida ne kahA seThajI maiM to kaba kA hI AyA huA thA para eka dUsare prAmadeva ne mujhe roka liyA thA Amadeva ne socA ki dUsarA zrAmadeva to AdityanAga gotriya hai zAyada usI ne isa patra se bAjAra ko teja kara diyA hogA ataH prAgvaTa-zrAmadeva ne jAkara zrAditya nAga gotriya aAmadeva ko kahA ki Apane hamArA patra cora liyA yaha acchA nahIM kiyA ityAdi / usa dina se AdityanAga gotriya aAmadeva coraliyA ke nAma se pukAre jAne lge| usa coraliyA kA apabhraMza coraDiyA ho gayA aura vaha adyAvadhi bhI vidamAna hai / isakA samaya vaMzAvalI kAra ne vikrama saMvat 202 kA batalAyA hai| coraDiyA jAti kA mUla gotra AdityanAga hai| kaI loga coraDiyA jAti kI utpatti vikrama kI bArahavIM zatAbdI meM rAThaura rAjapUtoM se huI batalAte haiM aura rAThaura rAjapUtoM ko pratibodha dekara unakI jAti corar3iyA huI kahate haiM yaha bilkula asatya evaM kalpanA mAtra hI hai / isase karIba 150 varSoM ke itihAsa kA khUna hotA hai / ina 1500 varSoM meM coraDiyA jAti ke nara ralnoM ne deza samAja aura dharma kI bar3I bar3I sevAyeM karake jo yaza prApta kiyA hai usa saba para pAnI phira jAtA hai / gaccha kadAgraha eka kaisI balAya hai ki apane svArtha ke liye zAsana ko kitanA nukasAna pahu~cA dete haiM jisakA yaha eka jvalanta udAharaNa hai isI itihAsa grantha meM Apa dekheMge ki vikrama kI bArahavIM zatAbdI ke pUrva corar3iyA jAti ke dAnavIroM ne paramArtha ke kyA 2 kAma kiye haiN| ataH coraDiyA jAti AdityanAga gotra kI eka zAkhA hai aura yaha bAta vikrama kI pandrahavIM solahavIM zatAbdI ke zilAlekha ke pramANa se aura bhI puSTa ho jAti hai ki coraDiyA jAti svataMtra gotra nahIM hai para AdityanAga gotra kI eka zAkhA hai / dekhiye-- "saM. 1480 varSe jyeSTha vada 5 ukeza jJAtIya AiccaNAga gotre sA0 A0 sA0 bhA0 vAcchi pu0 sA0 Aju nAhU bhA. rUpI pu0 khemA tAlhA sAvar3a zrIneminAtha vivaM kA? pUrvata li0 pu. AtmA 20 upakeza kuka pra0 zrI siddhasUribhiH _ "bAbupUrNa0 khaNDa pRSTa 19 laMkhAMka 77" 632 ___For Private & Personal use Only [ coraDiyA jAti kI utpati aineitbrary.org
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 599-618 ___ isa lekha meM jisa gautra kA nAma AiccaNAga likhA hai yaha prAkRta rUpa hai aura isI AiccaNAga kA rUpAntara saMskRta AdityanAga nAma likhA hai / isake liye nimna zilA lekha "saM0 1514 varSe mArga zIrSa suda 10 zukra upakeza jJAtI AdityanAga gautra sA* guNadhara putra sA DAlaNa bhA0 kapurI putra sA0 kSemapAla bha0 jiNadevAi pu0 mA sohilena bhrAta pAsadata devadatta bhArya nAnU yugatena pitroH puNyArtha zrI candraprabha caturvizati paTTakAritaH pratiSThitaH zrI upakeza gacche kakudAcArya saMtAne zrI kakkasUribhiH zrIbhaTTha nagare bAbU pUrNa candajI saM . zi0 pra0 pRSTa 13 lekhAMka 50 uparokta AiccaNAga aura AdityanAga gautra likhA hai ye donoM eka hI haiM ina gautroM kI eka zAkhA coraDiyA-coraveDiyA hai aura nimnalikhita zilAlekhoM meM bhI aisA hI likhA hai dekhiye zilAlekha - "saM0 1562 ba. vai0 su0 10 ra vau ukeza jJAtI zrI AdityanAga gautra coraveDiyA zAkhAyAM va0 DAlaNa putra ratnapAlena saM0 zrIvata va. dhadhumalla yukta na mAtR pitR zreya zrIsaMbhavanAtha vivaM kA0 pra0 upakeza gacche kukudArcAye0 zrIdevaguptasUribhiH ___bA0 pU0 saM0 zi0 pra0 pRSTha 117 lekhAMka 466 Age AdityanAga gautra aura coraDiyA zAkhA kisa gaccha ke upAsaka haiM vaha bhI dekhiye "saM0 1519 varSe jyeSTa vada 11 zukre upakeza jJAtIya coraveDiyA gautre uezagacche sA0 somA bhA. dhanAi0 pu0 sAdhu sohAgade suta IsA sahitena sva zreyale zrI sumatinAtha viMbaMkAritA pratiSTitaM zrI kakkasUribhiH sINirA vAstavyaM lekhAMka 557 isa lekha meM coraDiyA jAti uesa-upakeza gaccha kI batalAI hai ___ uparokta cAra zilAlekha spaSTa batalA rahe haiM ki coraDiyA jAti kA mUlagautra AdityanAga hai aura AdityanAga gautra kI utpatti nAgavaMzIya kSatrIvIra zrAdityanAga ke nAma se huI hai AdityanAga ko zrAcArya ratnaprabhasUri ne upadeza dekara jaina banAyA thA tatpazcAt AdityanAga ne zrIzatru jayatIrtha kI yAtrArtha virATa saMgha nikAlA tathA aura bhI aneka dharma kArya karane se AdityanAga kI saMtAna AdityanAga ke nAma se kahalAne lagI Age cala kara una logoM kA AdityanAga gautra bana gayA aura isa gautra kI itanI unnati evaM AbAdI huI ki coraDiyA gulecchA pArakha gAdiyAdi 84 jAtiyeM bana gaI jisakA varNana Apa Age cala kara isI grantha meM par3ha sakoge AdityanAga gotra zrAcArya ratnaprabhasUri sthApita mahAjana saMgha ke 18 gotroM meM se eka hai| prAkRta ke lekhakoM ne AdityanAga ko, aiccaNAga' bhI likhA hai jo Upara ke zilAlekhoM meM donoM zabdoM kA prayoga kiyA gayA hai / AdityanAga gotriya aAmadeva nivadeva ke laghu bhrAtA bhaiMzAzAha huA jisane vi0 saM0 209 meM zrIzatrujaya kA virAT saMgha nikAla ke yAtrA kI thI ! hA~, isa adityanAga gotra kI coraDiyA zAkhA meM bhaiMsA nAma ke cAra puruSa huye haiM aura cAroM hI dharmajJa evaM dAnezvarI huye haiM para kitaneka vaMzAvalikAroM ne evaMlekhakoM ne tIsare bhaiMzAzAha ke sAtha ghaTI ghaTanA ko pahile bhaiMsAzAha ke sAtha jor3a dene kI bhUla kI hai aura coraDiyA jAti kI utpati ] For Private & Personal use Only www. s Jain Education Inter ary.org
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 199 - 218 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nAma kI sabhyatA hone se aisI bhUla ho hI jAtI hai jaise paMcamI se caturthI kI sAMvatsarI ke karttA vIra kI pAMcavI zatAbdI meM kAlakAcArya huye para nAma kI sAmyatA hone se usa ghaTAna ko vIra kI dazavIM zatAbdI meM ye kAlakAcArya ke sAtha jor3a dI hai / yahI hAla zAzAha kA huA hai jisako hama yathA sthAna likhakara khulAsA kareMge / * isI grantha ke pRSTha 136 para cAroM bhaizAzAha kA samaya likha Aye haiM vaha se dekheMge / x bhUsvargAya maNDanAneka gagana cumbisanmaMdira patAkA vIjita rAta kalma se svastra dharma paripAlana nirata naranArI vRnda saMkalite sannapati zAsana saMtuSTa varNanivahe suprAkAra parIvAdivyAhRta digvibhAge ati manohare zrI citrakoTa nagare - cauraliyA zAkhApAthoja dina maNi rAdityanAga gotrIyaH saptakSetradatta prasUta dhanAzAvistRta kIrtilatAsacchAya zrI dIptatejAH sarvaprANipriyarasAla vadAdevAbhidhaH zreSThipuMgavaH // pUrvajanmopArjita puNya pUtAtmA sa ca nAnA digdezAntarAlakRtA nekavidhavakhu jAta vyApareNa tadgatayA kubera samAna dhana rAzi nA ca alabhata janatA su prasiddhim / tasminneva ca khalu kamanIyanagare prAgvaTa vaMzAvataMsa zrI AmradevanAmA kazcinmahAvaikrayiko vasatisma // naigamepradhAnaH // nAnAvyApArasamRddhi sajjita catvarahaddapratolI vibhAga kamanIyatara zrIbhRgukaccha ( bharoMca ) iti zubhanAmasamalaGkatanagarAtkazcitkAsIdanAmAkhyaH patraharazcitrako nagare samAduDhauke / tathA ca citrakoTa nagarasya vistAraramyApaNikAsu pratiSTAMgaTakaJca nagaraprasiddhAdevazreSThinaH papracchanAmAdikam // paraMca tannAma kalitenApareNa kenaciddakSanaigamena AdityanAgagotreNa Agantuka vyavahAra zUnya kAzIdAtpatramAdAya cApAThi ca tatra ca manorame patre vividhakrayyavastUnAMmanardhya mUlya samAcArA Asana catureNa tena sundararasavatyA kAzIdaM bhojayitvA 'sukhazamanIyatalpe taM madhurAlApaira svApana- sa ca kAzIda manoharAhArAsvAdanataryodarampari mRjaH san sAnaMda pancaghaNTA parimita kAle suSvApa / tadantare buddhizAlinA tena nAnAvidhavastujAtaM tvaraivAkINItam pazcAcchanaizanaiH sa kAzIdazca netronmIlikAMvidhAya ja jAgAra bhaNitazrAmra devena bho devAnAmpriya / nAstIdamparNa mAmakInama kintu mannAmasadRzaH kazcidapara prAgvaTavaMzIyo vavRtti tasyaidaM dalaM tatra prayAhi dehica asau kAzIdo'pi vimanAH san prAgvadAnvayizreSThipravarAtradevasyAbhyarNe maMkSu jagAma darzitamca patraM patraM paThitaJca bhUyaH zirodhUnana pUrvakam vyAjahAra-yadi ca bhavAn caturghaNTA pUrvahatA AgamiSyan tarhi atIva pezalamabhaviSya tathA ca tavebhyarAjasya mahAn lAbho'bhaviSyat saca grahila zvetastato dizo'valokayana kiJcinnizvasya sAdaramabhANIt / mahAnubhAva zreSThin SaTghaNTAparimitapUrvakAlo bAgamama kiJcAnyA devena bhojayitvA svApinoham sasatrabhamunyAya cakita cakita ivoktam kiM tena patraM paThitam o ( svIkAre ) mityujhesani zIghrameva ApaNe gatvA prAgvaTavaMzIyAtradevaH- AdityanAga vaMzIya deva prati sAvamazeM prAvocan / are vyaMsakarAT mAmakaM patra munmudrAyitvA svakIyakArya sAdhitaM dhik steyavRtti mahAjanavaMze samutpanno'pi cauryeNa kArya karoti ityAdi sAkSepavacanaistadupari samajani tadArabhya sarve taM (coraliyA) iti vacanapurassaramAhvayAma suH tahinAdeva tannatirapi coraliyetyabhidhayA prasiddhAbhUta danyatra / 634 Jain Education international [ coraDiyA jAti kI utpati www.jahelibrary.org
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 618-635 22--prAcArya zrI yakSadevasUri ( caturtha ) ratnaM suMcita vaMza madhya sumato yo yakSadeva stutaH / jJAnApAra mahodadhiH sugadito mukhyo'bhavadganthakRt / / sAhityasya vicAra cAra saraNA vagre mataH sarva vit / mokSecchUnayamAdizat susaralaM mAge suvanyastataH // 10000*10000* .. ... 2 cArya zrI yakSadevasUrIzvara mahApratibhAzAlI evaM jainadharma ke eka dhuraMdhara AcArya huye haiN| __ Apa zrImAn AjIvana brahmacArI the| aMbA padmA chUpattA aura vijaya evaM cAra deviyAM hamezA ApakI sevA karatI thI Apa vacanasiddhi Adi aneka labdhiyoM aura kaI camatkAra vidyAoM se vibhUSita the| kaI rAjA mahArAjA Apake caraNa kamaloM kI sevA karate the| ApakA jIvana pUrNa rahasyamaya thaa| paTTAvalI kAroM ne likhA hai ki Apa satyapura nagara ke sucanti gotra ke dAnavIra lAkhaNa kI suzIlA bhAryA mAMgI ke dharmasI nAma ke lAr3ale putra ratna the| ApakI bAlakIr3A eka honahAra pracaNDa pratApI puruSoMcita thii| vinayaguNa aura dhArmika saMskAra to Apake gharAne meM zurU se hI cale hI Arahe the| ataH dharmasI ke liye ina guNoM ke prApta karane ke liye kisI adhyApaka kI AvazyakatA hI nahIM thii| mAtA pitA hI una ke adhyApaka the| zAha lAkhaNa ke sAta bhAI aura sAta putra the aura kaI nagaroM meM ApakI dukAneM bhI thI tathA videziyoM ke sAtha ApakA vizAla vyApAra thA / eka dukAna ApakI jAvAdvIpa meM bhI thii| vyApAra meM Apane karor3oM dravya paidA kiyA thaa| zAha lAkhaNa jaise dravya paidA karane meM catura vyApArI thaa| vaise hI nyAyopArjita dravya vyaya karane meM bhI kuzala thA / jo kArya karatA thA vaha dIrgha dRSTi evaM sadvicAra se hI karatA thA aura zubhakArya meM udAratApUrvaka lakSmI kA sadupayoga bhI kiyA karatA thaa| Apane upAdhyAya padmahaMsa ke upadeza se satyapura meM bhagavAna pArzvanAtha kA vizAla mandira banAkara usameM 41 agula ke pramANa mAlI bhagavAna pArzvanAtha kI suvarNamaya mUrti kI pratiSThA karavAI tathA zrI zatruJjaya tIrtha kI yAtrArtha eka virATa saMgha nikAlA aura cAMdI kA thAla sone kI kaTorI meM pAMca pAMca mudrikAyeM sAdharmI bhAiyoM ko pahirAmaNI dI ityAdi ina zubha kAryoM meM zAha lAkhana ne eka karor3a dravya kharca kara anaMta punyopArjana kiyA jisase zAha lAkhana kI ujjvala kIrti cAroM ora phaila gaI thii| ___eka samaya satyapura ke udyAna meM eka sanyAsI pAyA thA aura vaha bAla brahmacArI hone se usake pAsa kaI vidyAyeM bhI thI jisakA camatkAra dikhA kara janatA ko apanI ora AkarSita kiyA karatA thaa| 'camatkAra ko namaskAra' isa yukti se janatA meM sanyAsIjI kI bahuta mahimA phailgii| eka samaya dharmasI apane sAthiyoM ke sAtha sanyAsIjI ke pAsa calA gayA aura sanyAsIjI ko dekhA ki kabhI siMha to kabhI sarpa kabhI mayUra to kabhI garur3a bana jAte haiN| kabhI sthAnAntara to kabhI AkAza* gamana, kabhI miSTAnna kA Dhera to kabhI rupayoM kA Dhera lagA kara Aye huye logoM ko saMtuSTa kara rahe haiM / satyapura ke zreSTi lAkhana ] 635
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 218-235 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jaba sanyAsIjI apane prAsana para baiThe taba dharmasI ne pUchA ki mahAtmAjI inake alAvA Apa AtmakalyANa kI vidyA bhI jAnate haiM maiM usako hI cAhatA hU~, sanyAsIjI ne kahA ki AtmakalyANa ke liye kevala eka hI sAdhana hai aura vaha hai brahmacaryavrata yadi manuSya 40 varSa taka akhaNDa brahmacaryavrata pAlana karatA hai vaha vacanasiddhi ko prApta kara letA hai ityAdi brahmacarya kA mahAtmya batalAte huye kahAH maithunaM ye na sevante brahmacArI dRDhavratAH / te saMsAra samudrasya pAraM gachanti suvratAH // brahmacaryeNa zuddhasya sarvabhUtahitasya ca / pade Seda yajJaphalaM prasthitasya yudhiSThira ! // ekarAvyuSitasyApi yAgatirbrahmacAriNaH / na sA zakasahasreNa vaktuM zakyA yudhiSThiraH // brahmacarya bhavenmUlaM sarveSAM dharmacAriNAm / brahmacaryasya bhaGgena vratAH sarve nirarthakAH // samudrataraNe yadvat upAyo naukA prkiirtitaa| saMsAra taraNe tadvat brahmacarya prakIrtitam // ye tapazca tapasyanti kaumArAH brahmacAriNaH / vidyAvedavratasnAtA durgANyapi taranti te // isake alAvA ghara meM rahe huye gRhastha ko bhI brahmacaryavrata pAlana karanA cAhiye santAna kI icchA vAloM ko bhI RtukAla varja ke sadaiva brahmacaryavrata pAlana karanA cAhiye -- RtukAle vyatikrAnte yastuseveta maithunam / brahmahatyAphalaM tasya sUtakaM ca dine dine // grahaNe'pyatha saMkrAntAvamAvAsyAM caturdazyAm / narazcANDAlayoniH syAtailAbhyaGgastrIsevane // amAvAsyAmaSTamI ca paurNamAsI caturdazIm / brahmacArI bhanityagaspRptau snAtako dvijaH 1 // ityAdi sanyAsIjI ne brahmacaryavrata para khUba hI prakAza ddaalaa| dharmasI ne socA ki jisa majahaba ke deva kAmAtura aura guru RtudAna dene vAle hai| usa dharma meM brahmacarya ke isa prakAra guNa gAye jAte hoM yaha asaMbhava sI bAta hai para yaha vastu kisI anya dharma se lI gaI ho aisA saMbhava hotA hai| khaira dharmasI vahAM se uThakara jaina sAdhuoM ke pAsa AyA aura pUchA ki jainadharma meM brahmacarya kA mahattva kisI prantha meM batalAyA hai ? munirAja ne kahA dharmasI eka grantha meM hI kyoM para saikar3oM pranthoM meM brahmavayaM kA mahattvapUrNa varNana kiyA hai aura vaha bhI kevala kahane mAtra kA nahIM para mallInAtha, neminAtha tathA jambU aura vajrasvAmI zrAjIvana brahmacArI rhe| itanA hI kyoM para jainadharma meM brahmacaryavrata ke rakSaNArtha aise sakhta niyama banAye haiM ki jaise jaM vivittamaNAinna', rahiaM thIjaNeNa ya / baMbhacerassarakkhaTThA, AlayaM tu nisevae // maNapalhAyajaNaNiM, kAmarAga vivaDvaNiM / baMbhacerarao bhikkhU, thIkahaM tu vivje|| samaM ca saMthavaM thIhiM, saMkahaM ca abhikkhaNaM / baMbhacerarao bhikkhU, Nicaso parivajae // aMga-pacaMgasaMThANaM, cArullaviyapehiyaM / baMbhacerarao thINaM, cakkhugejhaM vivajae / kUiyaM ruiyaM gIyaM, hasiyaM thaNiya kaMdiyaM / baMbhacerarI thINaM, soyagejhaM vivajjae / hAsaM khiDaM ratiM dappaM, sahasA'vattAsiyANi ya / baMbhacerarao thINaM, nANuciMte kayAivi // paNIyaM bhattapANaM tu, khippaM mayavivaDDaNaM / baMbhacerarao bhikkhU, Nicaso parivajjae // [brahmacarya vratakA mahatva Jain Edu International
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ ausavAla saMvat 618-635 dhammaladdhaM miaM kAle, jattatthaM paNihANavaM / nAimattaM tu bhujejjA, baMbhacerarao sayA // vibhrU parivajjejjA, sarIraparimaMDagaM / baMbhacerarao bhikkhU, siMgAratthaM na dhArae // saha e rUve ya gaMdhe ya, rase phAse taheva ya / paMcavihe kAmaguNe, Niccaso parivajjae || tathA brahmacAriyoM ke liye nimnalikhita bAteM dUSaNa rUpa batalAI haiM tathA ina niyamoM se Apa samajha sakate ho ki jainadharma meM brahmacarya kA kitanA mahatva hai aura isa vrata ke prabhAva se brahmacArI puruSoM ko devatA bhI namaskAra karate haiM / yathA - 1 + sukhazayyAsanaM vastraM, tAmbUlaM snAnamardanam / dantakASTaM sugandhaM ca brahmacaryasya dUSaNam // 37 // zRMgAra madanotpAda, yasmAtsnAnaM prakIrtitam / tatsmAtsnAnaM parityaktaM, naiSTikairbrahmacAribhiH // 38 // deva-dAnava-gaMdhavvA, jakkha- rakkhasa kinnarA / baMbhayAriM namasaMti, dukkaraM je karaMti taM // naiSTikaM brahmacaryaM tu, ye caranti sunizcitAH / devAnAmapi te pUjyaH, pavitraM maGgalaM tathA // 40 // zIlAnAmuttamaM zIlaM vratAnAmuttamaM vratam / dhyAnAnAmuttamaM dhyAnaM, brahmacarye surakSitam // 41 // mahAnubhAvoM ! brahmacarya vrata saba vratoM kA rAjA hai saba vratoM se isa vrata kA pAlanA duSkara hai dhanya hai sthulabhadra ko ki jisa vezyA ke sAtha bAraha varSa raMga rAga meM rahe phira usI ke vahAM caturmAsa kara apanI parIkSA dI / dhanya hai seTha sudarzana ko ki isa vrata kI rakSA ke liye zUlI ko svarga samajha kara haMsatA 2 zUla car3ha gayA / dhanya hai mAtA dhAraNI ko ki brahmacaryavrata kI rakSA ke liye jibhyA nikAla kara prANoM kI AhutI de dii| isa prakAra ke saikar3oM udAharaNa haiM - jo kaI vyakti trikaraNa zuddha brahmacarya vrata kI ArAdhanA karatA hai usake darzana mAtra se janatA ke pApa kSaya ho jAte haiM itanA ho kyoM para brahmacArI puruSa ke darzana se rogiyoM kA roga bhI naSTa ho jAtA hai jaise ki candrapura nagara meM eka puraMdhara nAma kA dhanADhya seTha vasatA thA usake sudarzana nAma kA putra thA kisI mahAtmAjI ke vyAkhyAna meM brahmacarya vrata kA mahAtmya sunakara usane pratijJA karalI ki maiM AjIvana brahmacarya vrata pAlUMgA isa mahAna vrata ke sAtha sudarzana satya vacana bolane kA bhI niyama le liyA ki maiM kabhI asatya nahIM boluuNgaa| ina donoM vratoM kI rakSA ke liye sudarzana apane makAna eka ekAnta kamarA meM rahane lagA jisameM striyoM ke liye to vaha kisI kA muMha dekhanA bhI nahIM cAhatA thA isa prakAra sudarzana apane vratoM kA sukhapUrvaka pAlana kara rahA thA / eka samaya nagara ke bAhara eka tApasa AyA bahuta se loga usake darzana karane ko gaye eka kuSTI bhI vahAM gayA aura tApasa ke caraNoM meM namaskAra karake apane kuSTa roga miTAne kI prArthanA kI ? isa para tapasvI ne kahA ki yadi tU sudarzana ke darzana karale to usake darzanamAtra se terA sarva roga calA jAyagA / basa phira to kuSTa kyA cAhatA thA kuSTI cala kara seThajI ke dvAra para AyA aura prArthanA karane lagA ki he mahApuruSa kRpA kara isa kuSTI ko eka bAra darzana dIjiye ? yaha mahopakAra kA kAma hai maiM ApakA upakAra kabhI nahIM bhUlUMgA / ityAdi parantu sudarzana ne isa para dhyAna nahIM diyA jaba sudarzana ke pitA ko dayA A gaI aura jAkara apane putra ko Agraha ke sAtha kahA ataH pitA ke kahane se sudarzana ne makAna kI eka bArI khola kara kuSTa ke sAmane dekhA to kuSTI kA roga calA gayA jisase janatA ko bar3A hI zrAcarya huA aura nagara bhara meM sudarzana kI mahimA phaila gaI aba to thor3A hI darda kyoM na ho para binA paisA binA parizrama se apanA mera aura dharmasI ] 637
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 218-235 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa roga kauna miTAnA nahIM cAhatA thA nagara ke tamAma bImAra sudarzana ke vahAM Ane lage isase ghabarA kara sudarzana ne subaha kI TAima mukarrara karadI ki saba loga subaha Akara makAna ke nIce khar3e ho jAyaM taba sudarzana daravAjA khola sabakI ora dRSTi prasAra kare ki sabakA roga calA jAya jyoM jyoM isa bAta kI mAluma hotI gaI tyoM tyoM bImAroM kI saMkhyA bar3hatI gii| kevala candrapura hI nahIM para Asa pAsa ke grAmoM ke bImAra bhI Ane lage / nagara meM jahAM dekho vahAM sudarzana kI prazaMsA ho rahI thI acche 2 AdamI kaha rahe the ki brahma cArI puruSoM kI devatA sevA kara rahe haiM taba sudarzana to brahmacArI ke sAtha satya vyaktA hai isake liye to kahanA hI kyA hai ? isa prakAra saba nagara vAloM ko isa bAta kI khuzI thI parantu nagara ke vaidya hakIma ki jinhoM kI AjIvikA kevala bImAroM kI cikitsA para hI thI unhoM kI Amada banda ho jAne se ve sakhta nArAja the unhoMne aisA upAya socA ki isa sudarzanakA brahmacarya vrata naSTa ho jAya to apanA rujagAra khulA ho jAya / ahA-hA duSTa manuSya apane svalpa sthArtha ke liye kahAM taka anartha karane ko taiyAra ho jAte haiM yadi ve vaidya vagairaha anya prakAra se udyama karate to bhI una logoM kA gujArA ho sakatA para una logoM ko anya koI upAya nahIM sUjhA / ataH unhoMne apanI durbuddhise kaI upAya socA Akhira unhoMne kisI anya nagara se eka dhUrta vaizyA ko lAkara usako lobha dekara kahA ki tuma isa sudarzana kA brahmacarya naSTa kara de to tumako puSkala dravya diyA jAyagA / lobha jagata meM burI balAya huA karatA hai saMsAra meM aisA kaunasA anartha hai ki lobhI nahIM karA sake ? vaizyA ne svIkAra kara liyA aura usake upAya socane lagI ki sudarzana se milApa kaise ho sake aura yaha kisa para vizvAsa rakhatA hai talAza karane para mAlUma huA ki dharmI puruSoM ke sAtha isakA vizvAsa hai vaizyA kapaTa buddhi se dhArmika vidhAna kA abhyAsa kara dhArmika upakaraNa vagairaha pAsa meM rakhane lagI / eka dina vaizyA khUba jevara sundara vastra pahana kara savArI karake seThajI ke makAna para musAphira kI taura AI seTha puraMdara ne usakA svAgata karake pUchA ki Apa kauna haiM kahAM se aura kisa prayojana se yahA~ Aye haiM ? kapaTI dharmaNa ne uttara diyA ki maiM zaMkhapura nagara ke datta seTha kI lar3akI bAla vidhavA zrImati nAma kI zrAvikA huuN| tIrtha yAtrArtha gaI thI rAste meM sunA ki eka mahAna dharmISTa bAla brahmacArI sudarzana seTha hai ki jisake darzana mAtra se rogiyoM kA roga calA jAtA hai ataH darzana kI garja se maiM AI hU~ mujhe jaldI se darzana karavA deM mere naukara cAkara saba nagara ke bAhara bagIce meM Thahare hue haiM aura mujhe jaldI se jAnA hai ? seThajI ne bar3e seTha kI putrI tathA dharmISTa jAnakara eka kamare meM use ThaharAdI aura bhojana ke liye kahA uttara meM dhUrta vaizyA ne kahA ki Aja merA vrata hai ataH maiM bhojana nahIM karU~gI kRpA kara ku~vara sAhaba kA darzana karavA dIjiye / seThajI ne jAkara sudarzana se kahA ki eka dharmISTa bahina terA darzana karanA cAhatI hai aura usako vApisa jAne kI bahuta jaldI hai ataH tuma darzana de do| sudarzana ne kahA pitAjI maiM kisI aurata ko dekhanA nahIM cAhatA hU~ / pitA ne jAkara kaha diyA ki abhI darzana na hogA isa para dhUrta vaizyA ne ronA zurU kara diyA ki maiM kaisI abhAgyanI hU~ ki eka uttama puruSa kA darzana taka nahIM kara sakI ityAdi isa para seThajI ko rahama AgayA aura jAkara beTA ko jora dekara kahA ki maiM pAsa meM khar3A hU~ mere kahane se hI tuma isa dharmaNa bahina ko darzana de deM / basa pitAjI usa kupAtra ko le Aye usane darzana karate hI aisA kaTAkSa kA vANa calAyA ki sudarzana para usakA burA asara huA jaba darzana kara vaizyA jAne lagI to sudarzana ne kahA ki tuma Thaharo kucha tIrtha kI bAteM karanI haiM / basa phira to thA hI thA pitAjI Jain E638. International For Private & Personal use only [ seTha sudarzana kA brahmacarya .... GU ahelibrary.org
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 618-635 ke jAne ke bAda sudarzana kA ratna luTA gayA aura vaizyA raphUcakkara ho gii| dUsare dina jaba bImAra Aye to sudarzana ne daravAjA nahIM kholA aura kahalA diyA ki aba mere andara vaha guNa nahIM rahA hai ki jisase Apa logoM kA roga calA jAtA thA arthAt mAyA kapaTAI rahita satya bAta thI vaha sabake sAmane kaha dI / phira bhI logoM ne ati Agraha kiyA jisase sudarzana ne daravAjA kholA to bhI bImAroM kA AdhA roga calA gayA arthAt jo roga eka dina meM jAtA thA vaha do dinoM meM jAnA lagA / sudarzana ne socA ki yadi maiM pahale se hI dIkSA le letA to zrAja merA yaha dina nahIM AtA khaira aba bhI dIkSA lenA acchA hai sudarzana ne mAtA pitA kI AjJA lekara munirAja ke pAsa dIkSA lelI / munirAja zrI ne dharmasI ko brahmacarya kA mahAtmya para udAharaNa sunA kara kevala dharmasI para hI nahIM para upasthita janatA para brahmacarya evaM satya kA acchA prabhAva DAlA jisameM dharmasI kI icchA to kevala jIvana paryanta brahmacarya pAlana karanA hI kyoM / para sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene kI hogaI / ityAdi munirAja kA upadeza sunakara dharmasI ne dRr3ha nizcaya kara liyA ki maiM AjIvana brahmacarya vrata pAlU~gA aura jaldI dIkSA dhAraNa kara lU~gA / yaha bAta kramazaH zAha lAkhaNa ke kAnoM taka pahu~cI to zAha lAkhaNa ne dharmasI kI zAdI jaldI kara dene kA vicAra kara liyA para jaba dharmasI ko isa bAta kA patA lagA to usane sApha zabdoM meM kaha diyA ki maiMne to AjIvana brahmacarya vrata pAlana karane kI pratijJA karalI hai aura merI isa pratijJA ko manuSya to kyA para devatA bhI bar3e hI vicAra meM par3a gayA ki aba isa dharmasI ko kaise samajhAyA jAya / bhaMga nahIM kara sakatA hai / zAha lAkhaNa idhara AcArya ratnaprabhari bhU bhramaNa karate huye satyapura nagara meM padhAra gaye zrIsaMgha ne ApakA acchA svAgata kiyA / zAha lAkhaNa sUrijI kA parama bhakta zrAvaka thA / eka dina sUrijI se arja kI ki prabho ! dharmI bhI bAlaka hai isakI zAdI karanI hai para isane kisI kI bahakAvaTa meM Akara haTa pakar3a liyA hai ki maiM AjIvana brahmacarya vrata pAlana karU~gA isakI mujhe bar3I bhArI duvidhA lagI huI hai ki ava maiM maiM kyA karU ? sUrijI ne kahA lAkhaNa yadi dharmasI sacce dila se brahmacarya pAlana karanA cAhatA hai taba to terA hobhAgya hai / phira kabhI samaya milane para maiM isakI parIkSA kara lU~gA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya maya hotA thA jo dharmasI ko vizeSa rucikara thaa| eka dina dharmasI ne sUrijI ke pAsa jAkara arja kI ki he prabho ! maiMne AjIvana brahmacarya vrata pAlana kI to pratijJA karalI hai para aba mere mAtA pitA mujhe kaI prakAra se taMga kara rahe haiM / ataH merI icchA hai ki maiM Apake caraNa kamaloM meM dIkSA lekara apanI pratijJA kA pAlana karU~ / sUrijI ne kahA dharmasI ye to sone meM sugandhavAlI kahAvata ko tU caritArtha karatA hai / agara tUne brahmacaryavrata pAlana karane kI dRr3ha pratijJA karalI hai taba to apanI pratijJA kA pAlana karane ko dIkSA lenA acchA hai aura niraticAravrata taba hI pAlana ho skegaa| phira bhI sUrijI ne dharmasI kI kaI prakAra se parIkSA karalI jisameM dharmasI eka yogya evaM honahAra hI pAyA gayA ataH sUrijI ne lAkha ko bulAkara kaha diyA ki maiMne dharmasI kI ThIka parIkSA karalI hai yaha eka tumhAre kula meM amUlya ratna hai / yaha kevala brahmacaryavrata hI pAlana karanA nahIM cAhatA hai para isakI icchA to dIkSA lene kI hai / yadi yaha dIkSA legA to jainadharma kA uddhAra karane vAlA eka prabhAvika puruSa hogA ityAdi / AcArya ratnaprabhasUri- satyapura ] 639
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 218-235 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zAha lAkhaNa ne kahA pUjyavara ! yaha solahavarSa kA lar3akA dIkSA meM kyA samajhatA hai ? sUrijI ne kahA lAkhaNa ! jo honahAra hotA hai vaha bAlaka hI hotA hai| kAraNa, eka to dharmasI bAlabrahmacArI aura dUsare isa vaya meM dIkSA legA to jJAnAbhyAsa bhI vizeSa kregaa| ataH tere sAta putra haiM jisameM eka putra jinazAsana ke uddhAra ke liye bhI de to isameM kauna sI bAta hai ? lAkhaNa ! isa saMsAra meM janma lekara anekoM jIva yoM hI mara gaye haiN| unako koI yAda bhI nahIM karatA hai| taba terA putra dIkSA lekara jagata kA uddhAra karegA isakA saba zreya tere ko hI hai| bhalA yaha to dharmasI kI bhAvanA hai para dUsare tere itane putrAdi parivAra haiM kisI ko jAkara pUcha ki koI dIkSA lene ko taiyAra hai ? ataH isa kArya ke liye tumako thor3A bhI vilamba karanA ucita nahIM hai / aura na moha mamatva ke vaza antarAya karma bandha ne kI hI jarUrata hai zAha lAkhaNa samajha gayA ki dharmasI kI icchA dIkSA lene kI hai aura sUrijI kI icchA dIkSA dene kI hai| yadi maiM inkAra bhI karUMgA to merI kucha calane kI nahIM hai| ataH sUrijI kI AjJA zirodhArtha karanA hI acchA hai| sUrijI ko vaMdana kara lAkhaNa apane ghara AyA aura dharmasI ko bahuta samajhAyA ki beA! dIkSA kA pAlanA bahuta kaThina hai aura tere se dIkSA palanI bhI muzkila hai ataH tU ghara meM raha kara hI AtmakalyANa kara / dharmasI ne kahA ki hAM, pitAjI dIkSA kA pAlanA jarUra kaThina hai para vaha mere liye nahIM kintu kAyaroM ke liye hai| sUravIra to Aja bhI hajAroM muni dIkSA pAlana karate hai| Ara mujhe dIkSA dilA kara dekhiye maiM dIkSA pAlana kara sakatA hU~ yA nahIM ? ityAdi bahuta javAba savAla huye Akhira zAha lAsnaNa ne nizcaya kara liyA ki dharmasI dIkSA avazya legaa| ataH usane jinamandiroM meM aSTAnhikA mahotsavAdi dIkSA kA bar3e hI dhAmadhUma se mahotsava krvaayaa| dIkSA lenevAlA kevala eka dharmasI hI nahIM thA para inake sAtha inake kaI sAthiyoM ne bhI dIkSA lene kA nizcaya kara rakkhA thA phira bhI sUrijI kA vyAkhyAna isI viSaya para hotA thA to kaI 18 naranAriyoM ne dIkSA kI taiyArI karalI / ahAhA ! pahile jamAne ke loga kaise laghu karmI the ki ve eka ko dekha dUsare bhI dharma karane ko taiyAra hojAte the jaise Aja pApakarma meM eka kI dekhA dekhI dUsare karane ko taiyAra hojAte haiM vaise hI pahile jamAne meM dharma karanI ke liye hotA thA / yaha saba pUrva saMcita karmoM kA udaya evaM kSayopasama kA hI kAraNa hai| ThIka zubha muhUrta meM sUrijI mahArAja ne una mumukSuoM ko vidhi vidhAna ke sAtha dIkSA dedI jisameM dharmazI kA nAma 'dharmamUrti' rakha diyA ! basa dharmamUrti apane brahmacarya vrata ke liye nirbhaya bana gayA aura jJAnabhyAsa karane meM aharniza parizrama karane meM laga gyaa| dharmamUrti ne pUrva janma meM jJAnapada kI evaM sarasvatI devI kI ArAdhanA kI thI aura isa bhava meM bhI devI sarasvatI kI Apa para pUrNa kRpA thI ki baha binA kisI anuSThAna ke kiye hI svayaM devI sarasvatI baradAI hogaI thii| phirato kahanA hI kyA thA muni dharmamUrti vartamAna sAhitya kA dhuraMdhara paNDita hogyaa| Apa itane vizAla vidvAna hone para bhI gurukulavAsa meM rahate the aura isameM hI apanA gaurava evaM kartavya samajhate the| pUrva jamAne meM gurukula vAsa kA bar3A bhArI mahatva thA aura varSoM taka ve gurusevA meM rahate the tava hI to ve sarva prakAra kI yogyatA hAsila kara guru pada ko suzobhita karate the aura prAcArya mahA Jain Ed640nternational For Private & Personal use only [vIra dharmasI kI punIta dIkSA .org
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yattadevari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 618-635 wwwwwwwwwww rAja bhI una ziSyoM kI ThIka parIkSA karake hI apanA uttaradAyitva diyA karate the| AcArya ratnaprabhasUri ne muni dharmamUrti ko sarva guNa sampanna jAna kara apanI antimAvasthA meM sUrimaMtra kI ArAdhanA karavAdI aura sUri. pada se vibhUSita banAkara ApakA nAma yakSadevasUri rakha diyA / prAcArya yakSavadesUri mahAprabhAvazAlI AcArya huye haiM Apa bAla brahmacArI aura sAhitya ke dhuraMdhara vidvAna the / Apa kaI alaukika vidyAoM se vibhUSita the| apane solaha varSa kI kizora avasthA meM dIkSA lekara solaha varSa gurukulavAsa meM rahe aura sarvaguNa sampAdita kara sUripada ko suzobhita kiyA : Apa kaI rAjasabhAoM meM zAstrArtha meM bhI vijaya huye the| bhAcAyayakSa vasUri eka samaya vihAra karate huye bhinnamAla nagara meM padhAre ApakA vyAkhyAna hamezA hotA thA aura jaina jainetara gaharI tAdAda meM jJAnAmRta kA pAna kara rahe the ataH nagara meM ApakI khUba mahimA phaila rahI thI para asahiSNutA ke kAraNa kaI brAhmaNa loga unako sahana nahIM kara sake ve kahane lage ki jainA. cArya kitane hI vidvAna hoM para ve hamAre to ziSya hI haiM arthAt hama brahmaNoM ko barAbarI nahIM kara sakate haiM kyoMki "brAhmaNa ca jagataguru" arthAt brAhmaNa hI saba jagata ke guru haiM / isa bAta ko kaI zrAvakoM dvArA zrAcArya zrI ne sunI to ApazrI ne pharamAyA ki yadi brAhmaNo meM gurutva ke guNa hoM to jagata ko apanA guru mAnane meM kyA harja hai / samajhadAra kevala nAmakI hI nahIM para guNoM kI pUjA karate haiM dekhiye khAsa brAhmaNoM ke zAstra meM brAhmaNoM ke lakSaNa batalAye haiN| satyaMbrahma tapo brahma brahma vendriyanigrahaH / sarvabhUtadayA brahma etadbrAhmaNa lakSaNam // 385 // kSamAdammo dayA dAnaM satyazIla dhutidhuNa / vidyA vijJAna mAstikya-metad brAhmaNa lakSaNam // 20 // methunaM ye na sevaMte brahmacArI dRDhavratAH / te saMsArasamudrasya pAraM gacchanti suvratAH // 29 // ahiMsAsanyamasteyaM brahmacAryAparigrahI / kAmakrodha nivRttastu brAhmaNaH sa yudhiSThira // 33 // naiSTikaM brahmacarya tu ye caranti sunizcitAH / devAnAmapi te pUjyAH pavitraM maGgalaM tathA // 40 // ___ yadi ina lakSaNoM se viparIta hai usako brAhmaNa nahIM kahA jAtA hai dekhiye satyaM nAsti taponAsti nAsti cendriyanigrahaH / sarvabhUtadayA nAsti etaccANDAla lakSaNam // 386 / / __yadi koI zUdra bhI hai aura brAhmaNa karma karatA hai to vaha brAhmaNa hI hai dekhiye zudro'pi zolasaMpanno guNavAnbrahmaNo bhavet / brahmaNo'pi kriyAhInaH zUdrApatyasamo bhavet // 383 // saba jAtiyoM meM brAhmaNa evaM cANDAla milate haiM sarva jAtiSu cANDAlAH sarva jAtidhu brahmaNAH / brAmaNeSvapi cANDAlAzcANDAleSvapi brAhmaNAH // 382 / / kevala nAmamAtra kA hI ghamaMDa ho to eka kITa kA nAma bhI indragopa hotA hai brAhmaNA brahmacaryeNa yathA zilpena zilpikaH / anyathA nAmamAtraM syAdindragopakakITavat // vevala veda par3ha lene se hI brAhmaNa nahIM kahalAte haiM dekhiye caturvedo'pi yo bhUtvA caNDaM karma samAcaret / caNDAlaH satu vijJayo ne vedAstatra karaNam // 384 // aura bhI dekhiye bhInamala brAhmaNa ] Jain Education internauonal
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 218-235 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 24 // // 26 // 27 // ye strIjaMghorusaMspRSTAH kAma gRdhAtha ye dvijAH / ye caritodhamA bhraSTAH te'pi zUdrA yudhiSThira // yastu raktaSu danteSu, veda muccarate dvijaH / amedhyaM tasya jihvAgre, sUtakaM ca dine dine hastatalapramANAM tu. yo bhUmi karSati dvijaH / nazyate tasya brahmatvaM zUdratvaM tvIbhajAyate // avratAnAmazIlAnAM jAtimAtropajIvinAM / sahasramucitAnAM tu, brahmatvaM nopajAyate // hiMsako'nRtavAdIca yaH cauryoparatazca tu / paradAropasevIca, sarve te patitA dvijAH vAstu vimA, jJeyAste mAtRvikriyAH / tairhi devAzca vedAtha, vikrItA nAtra saMzayaH // kharo dvAdazajanmAni SaSTijanmAni zUkaraH / zvAnaH saptatijanmAni ityevaM manurabravIt / / aba jarA jainadharma ke siddhAnta ko bhI suna lijiye // 31 // 32 / / nava muDiMga samaNo, na U~kAreNa baMbhaNI, na muNIraNNa vAseNaM kusa cireNa tAvaso || samayAe samaNo hoi, baMbhaceraNa baMbhaNo nANeNa mukhI hoi, taveNa hoi tAvaso kammuNA bhaNo hoi, kammuNA hoi khattio / vaisso kammuNA hoi, suddohoiu kammuNA || arthAt na kevala sira mu MDAne se sAdhu hotA hai na OMkAra kA jApa karane se brAhmaNa hI hotA hai na kevala vanavAsa karane se muni hotA hai aura na kuzacivara dhAraNa karane se tapasvI kahalAtA hai kintu rAga dveSa rahita sAmya bhAva se sAdhu brahmacarya pAlana karane se brAhmaNa, jJAna par3hane se muni aura tapa karane se tapasvI mahAnubhAvo ? jIva ke na to koI varNa hai aura na koI jAti hai parantu varNa jAti karma ke pIche hai| jaise jo jIva zUdra karma karate haiM vaha zUdra kahalAte haiM aura brahmakarma karane vAle brAhmaNa kahalAte haiM / zrataH jagata se pUjA pAne kI abhilASA vAloM ko cAhiye ki ve pUjyattra ke guNa paidA kareM phira kahane kI AvazyakatA hI nahIM rahatI hai janatA svayaM pUjane laga jAtI hai / ityAdi sUrijI ke upadeza kA sara upasthita janatA para hI nahIM para kaI mahAnubhAva brAhmaNoM para bhI kAphI par3A aura ve kaha uThe ki mahAtmAjI kA kahanA satya hai pUjA nAma kI nahIM para guNoM kI hI hotI hai basa jayadhvanI ke sAtha sUrijI kA vyAkhyAna samApta huA / sUrijI kI nagara meM khUba hI prazaMsA hone lagI para yaha bAta una durjana brAhmaNoM ko kaba acchI lagane vAlI thii| unhoMne yaha kaha kara hullar3a macAyA ki jaina Izvara ko nahIM mAnate haiM jaina vedoM ko nahIM mAnate haiM ataH jaina nAstika haiM aura yaha bAta kevala hama hI nahIM kahate haiM para purANa itihAsa dekhiye rAjA bhImasena ne jainiyoM ko apane nagara se nikAla diyA thA phira candrasena ne candrAvatI nagarI basAkara jainoM ko sthAna diyA para Aja ke rAjA hamArI sunate hI nahIM yahI kAraNa hai ki jainiyoM kA jora dina va dina bar3hatA rahA hai ityAdi / 'vAde vAde jAyate tatvam' ThIka hai kaI vakta bAda vivAda tattvabodha kA kAraNa bana jAtA hai / Aja bhInamAla kA bhI yahI hAla horahA hai / brAhmaNoM ke vAda vivAda ne janatA meM ThIka jAgRti paidA karadI hai / sUrijI bhI apanI satyatA para tule hue the brAhmaNoM meM usa samaya do dala banagaye the eka dala satya ke pakSa meM thA aura unako sUrijI ke niSpakSa vacana acche lagate the taba dUsarA dala cirakAla se calI AI rUr3hiyoM ko Age rakha kara rAjA prajA para hukUmata karanA cAhatA thA / 25 // 30 //
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana [ osavAla saMvat 618-635 dUsare dina sUrijI kA khUba joradAra vyAkhyAna huA janatA kI saMkhyA hamezoM se bahuta bar3hakara thI rAjA prajA aura rAja karmacArI bhI upasthita the / sUrijI ne maMgalAcaraNa meM hI Izvara ko namaskAra karate huye pharamAyA kiH he Izvara paramAtmA ? saccidAnanda sarvajJa akSaya arUpI sakala upAdhImukta niraMjana nirAkAra svaguNa bhuktA zrAdi anaMtaguNa saMyukta / hai vibho ! tumhAre nAma smaraNamAtra se hamAre jaise jIvoM kA kalyANa hotA hai ataH tumako bAra 2 namaskAra karatA huuN| tatpazcAt sUrijI ne apanA vyAkhyAna denA prArambha kiyaa| zrotA gaNa? Apa jAnate ho ki jaba taka jIvoM ke karmarUpI upAdhi lagI rahatI hai taba taka ve nAnA prakAra kI yoniyoM meM avatAra dhAraNa karate haiM aura avadhi pUrNa hone se mRtyu ko bhI prApta hote haiM aura U~ca nIca sukhI du:khI honA yaha pUrva saMcita kamoM ke phala haiN| jaba jIva tapa saMyamAdi saptakamoM se sakalakoM ko naSTa kara detA hai taba vaha AtmA se paramAtmA bana jAtA hai unako hI Izvara kahate haiN| kaI loga yaha bhI kaha baiThate haiM ki jaina Izvara ko nahIM mAnate haiM para yaha logoM kI anabhijJatA hI hai / kAraNa jaise jainoM ne zuddha pavitra saccidAnanda ko Izvara mAnA hai vaise kisI dUsare mata ne nahIM mAnA hai / bhalA itanA to Apa sva soca sakate ho ki jaina Izvara ko nahIM mAnate to lAkhoM karor3oM dravya vyaya kara mandira kyoM banAte aura ahirniza Izvara kI bhakti guNA kotana kyoM karate ? tathA jaina sAdhu rAjaRddhi evaM sukha sampatti kA tyAga kara isa prakAra ke kaThina parisahoM ko kyoM sahana karate ityAdi pratyakSa pramANoM se siddha hotA hai ki jainadharma Izvara ko avazya evaM yathArtha mAnatA hai / ____aba jarA Izvara mAnane vAle nahIM para Izvara kI viDambanA karane vAloM ke bhI hAla suna lIjiye / jo loga Izvara ko niraMjana evaM nirAkAra mAnate haiM phira bhI unako punaH punaH avatAra bhI dhAraNa karavAte haiM jaise isa samaya daza avatAra kI kalpanA kara rakkhI hai jisakA paricaya Apa logoM ko karavAye detA huuN| matsyaH kUrmo varAhazca narasiMho'tha vAmanaH / rAmo rAmazca kRSNAzca buddhaH kalkI ca te daza // ina dasa avatAroM kA vistAra se varNana karake samajhAyA aura batalAyA ki jaba Izvara sarvajJa sarva zaktimAna hai to usako avatAra kI kyA AvazyakatA jisameM bhI manuSya jaisI pavitra yoniko chor3a maccha kaccha varAhA aura narasiMha jaise avatAra dhAraNa karanA bhaloM aisI pazu yoniyoM meM avatAra lenA kyA buddhi matA kahI jA sakatI hai ? aba Apa svayaM soca sakate ho ki Izvara kI mAnyatA jainoM kI zreSTha hai yA brAhmaNoM kI ? aba rahA veda kA mAnanA-vedo zurU se to jainoM ke ghara se hI pracalita hue haiM bhagavAna AdIzvara ke mukhAvinda se diye upakeza kA sArarUpa bharata mahArAja ne cAra vedoM meM saMkalita kara janatA ko upadeza ke lie brAhmaNoM ko diye the aura ve paramArthI brAhmaNa ina vedoM dvArA svapara kA kalyANa karate the para jaba se brAhmaNoM ke marAja meM svArtha kA kIr3A paidA huA taba se unhoMne vedoM kI asalI zrutiyoM ko badala kara nakalI veda banA liye / ataH jina asalI vedoM se jana kalyANa hotA thA vahI nakalI veda niraparAdhImUka prANiyoM ke komala kaMTha para churA calAkara yajJa vediyeM rakta raMjita kara rahe haiN| isaliai jaina una nakalI vedoM ko nahIM mAnate haiM para asalI vedoM ke to jaina zurU se hI upAsaka the aura Aja bhI haiM ityAdi / x 1 saMsAradarzanaveda, 2 saMsthApana parAmarza naveda, 3 tattvabodhaveda, 4 vidyAprabodhaveda / ( AvazakasUtravRti ) Join ka AcArya yakSadevasari kA upadeza] 643 www.janelibrary.org
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 218-235 vaSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI ke niDara evaM niSpakSa vyAkhyAna kA prabhAva janatA para hI kyoM para usa sabhA meM baiThe hue samabhAvI brAhmaNoM para bhI kAphI par3A thA / phalasvarUpa kaI pandraha sau brAhmaNoM ne sUrijI ke caraNa kamaloM meM jainadharma svIkAra kara liyA ataH sUrijI kI vijaya aura jaina dharma kI bar3I bhArI prabhAvanA huI / prAcArya yajJa. devasUri kaI zrI taka bhInnamAla meM virAjamAna rahe bAda vahA~ se anyatra vihAra kara diyA / sUrijI mahArAja digvajayI cakravartI kI bhA~ti satyapura zivagar3ha vabolI zrInagara, jAvalIpura, methANI, karakolI rojAla, koraMTapura, candrAvatI, padmAvatI zrAdi sthAnoM meM bhramaNa karate aneka bhavyoM ko dharma upadeza dete hue lATa prAMta meM padhAre usa samaya stambhanapura meM bauddhAcArya jayaketu AyA huA thA aura vaha apane bauddhadharma kA pracAra ke liye bharasaka prayatna bhI karatA thaa| zrI saMgha ne sunA ki marudhara se AcArya yajJadeva sUri padhAre haiN| ataH saMgha aprezvaroM ne sUrijI kI sevA meM Akara stambhanapura padhArane kI prArthanA kii| sUrijI mahArAja ne vizeSa lAbha kA kAraNa jAna stambhanapura kI ora vihAra kara diyA basa phira to thA hI kyA janatA kA khUba utsAha bar3ha gayA unhoMne svAgata ke lie bar3I 2 taiyAriyA~ kI aura sUrijI mahArAja kA nagara praveza kA mahotsava bar3e hI samAroha ke sAtha kiyA / bicAre kSaNikavAdI bauddhAcArya kI kyA tAkata thI ki vaha nyAdvAda siddhAMta ke sAmane kSaNa bhara bhI Thahara sake / eka dina sUrijI ke kaI sAdhu thaDile bhUmi ko jA rahe the vahA~ bauddha bhikSuoM kI bheMTa huI kucha mata matAntara ke viSaya bhI vArtAlApa huzrA para sUrijI ke sAdhuoM ke sAmane ve natamastaka huye ataH unhoMne socA ki yahA~ apanI calane kI nahIM hai evaM yahA~ se raphUcakkara honA hI acchA hai basa dUsare dina hI bauddhAcArya vahAM se cala par3e yaha sUrijI mahArAja kI dUsarI vijaya thii| vaha caturmAsa sUrijI kA stambhanapura meM huA jisase kaI prakAra se dharma kI unnati huI / bAda caturmAsa ke zAha dharaNa ke nikAle huye saMgha ke sAtha Apa zrI ne zrIzatrujaya tIrtha kI yAtrA kI / tatpazcAt saurASTra deza meM bhramana kara jainadharma kI unnati evaM pracAra ko bar3hAyA tatpazcAt Apane vahAM se kacchabhUmi ko pAvana banAyA : kaccha ke rahIDa naDiyA komanapura kaTIlA bhAdrezvara mADavyapura dhUrA hApANAdi prAma nagaroM meM bihAra karate huye kaccha pradeza ko jAgRta kiyA aura tadAntara Apane sindha dhr| meM padArpaNa kiyA / sindha kI janatA ko prathama yakSadevasUri kI smRti ho rahI thI / sindha meM Apake bahuta se sAdhu sAdhviyAM bhI vihAra karate the| Apane hADolI, mAnapura, zivanagara, uccakoTa vIrapura, Damarela, rahatanagara, gamapura Adi nagaroM meM bhramaNa kara janatA ko dharmopadeza se jAgRta kI kaI mandiroM kI pratiSThA karavAI, kaI mumukSuoM ko dIkSA dI aura kaI patitAcAra vAloM ko jaina bnaaye| usa samaya sindha prAnta meM jainadharma kI acchI jAho jalAlI thI / upakeza gacchAcAryoM kA bAra 2 AnA jAnA rahA karatA thA aura AcAryadeva ke AjJAvRti sAdhuoM kA to sadeva vahA~ bihAra hotA hI rahatA thA / itanA hI kyoM para bahuta saM sAdhu to sindha dharAke hI suputra the aura vaha apanI janmabhUmi kA AsAnI se udvAra bhI kiyA karate the| AcArya yakSadevasUri sindha meM bihAra karane ke pazcAt sIdhe hI kunAla-paMjAba meM padhAre vahA~ bhI Apake bahuta se sAdhu sAdhvI vihAra karate the / jaba sUrijI kA zubhAgamana sunA to paMjAba meM eka naI cetanatA utpanna ho gii| sUrijI ne kunAla meM ghUmate huye lohAkoTa meM caturmAsa kiyA aura maMtrI nAgasainAdi 15 nara nAriyoM ko dIkSA dI jisameM nAgasaina kA nAma muni nidhAnakalasa rakkhA / tatpazcAt takSilA Adi kI sparzanA 644 For Private & Personal use [sUrijI kA sindha paMcAla meM bihAra ary.org Jain Edo International
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 618-635 karake Apa zrI jI hastanApura siMhapurAdi tIrthoM kI yAtrA karate huye Apa mathurA meM padhAre / vahAM ke zrIsaMgha ne sUrijI kA bar3A hI zAnadAra nagara praveza mahotsava kiyA / usa samaya mathurA meM bauddhoM kA khUba hI jamaghaTa rahatA thA aura ve apane dharma kA pracAra bhI karate the / baudvAcArya jayaketu Apane bhikSuoM ke sAtha vahAM AyA huA thA phira bhI vahAM jainoM kA jora bhI kama nahIM thA / upakeza vazIya kai lIgoM ne vyApArArtha vahA~ zrAkara vAsa kara diyA thA unakI saMkhyA bhI kAphI thii| bhalA, eka nagara meM do dharma ke dhuraMdhara AcArya ekatra hoM vahA~ dharma viSaya vAda huye binA kaise raha sakatA hai / basa, mathurA kA bhI yahI hAla thA / dharma kI carcA sarvatra garjanA kara rahI thI AcArya yakSadevasUri yoM to 300 muniyoM ke sAtha mathurA meM padhAre the para Apake pAsa vIrabhadra aura devabhadra do sAdhu bar3e hI prabhAvazAlI evaM vidvAna the| jaise ve bhAgamAdi sAhitya ke dhuraMdhara the vaise hI ve vidyAoM evaM labdhiyoM se bhI vibhUSita the / jisakA paricaya pAThaka pahale kara cuke haiN| bauddhAcArya ko apanI zakti kA bhAna nahIM thaa| usane sthambhanapura kA badalA lene ke liye zAstrAtha karane ko AvAhana kara diyA jisako AcArya zrI ne bar3I khuzI ke sAtha svIkAra kara liyA / vahA~ ke rAjA balabhadra kI rAma sabhA meM zAstrArtha honA nizcita huA / ThIka samaya para donoM prAcArya apane vidvAn ziSyoM ke sAtha rAja sabhA meM upasthita huye / boddhoM kA siddhAnta kSagikavAda thA taba jainiyoM kA siddhAnta thA syAdvAda / bauddha saba padArthoM ko kSaNika svabhAva vAle basalAte the taba jaina pratyeka padArtha ko dravya guNa paryAya saMyukta pratipAdita karate the : dravya guNa nitya akSaya haiM taba paryAya kSaNika hai| sUrijI kI adhyakSatA meM paDita vIrabhadra aura devabhadra ne Agama evaM yukti pramANa se apanI mAnyatA ko dRr3hatA ke sAtha sAbita kara bAlAI aura sAtha meM bauddhoM ke kSaNaka vAda kA isa prakAra khaNDana kiyA ki vicAre kSaNika vAdI bauddha unake sAmane Thahara hI nahIM sake / Akhira vijaya mAlA jainiyoM ke hI kaMTha meM suzobhita huI aura bauddhoM ko nata mastaka honA par3A arthAt jainoM kA vijaya DaMkA sarvatra bajane lgaa| sUrijI mahArAja ne zrIsaMgha ke atyAgraha vinatI se mathurA meM caturmAsa kara diyA jisase jainadharma kI acchI prabhAvanA evaM unnati huI kaI mandira evaM mUtiyoM kI pratiSTA karavAI / kaI mumukSuoM ko jaina dIkSA dekara unakA uddhAra kiyA tathA bAda caturmAsa ke sUrijI vihAra karate hue AvaMti pradeza meM padhAre vahAM sarvatra vihAra kara janatA ko dharmopadeza sunAyA vahAM se medapATa ko pAvana bnaayaa| usa samaya kA citrakoTa jainoM kA eka kendra kahalAtA thA jaba sUrijI madhyagakA padhAre the to citrakoTa ke bhaktajanoM ne darzana ke lie tAMtA sA lagA diyA aura apane vahAM padhArane kI prArthanA kii| sUrijI mahArAja citrakoTa padhAre to zrIsaMgha ne nagara praveza kA zAnadAra mahotsava kiyA kAraNa usa samaya maMtrI mahAmaMtrI mnApati vagairaha jitane rAjakarmacArI the vaha saba jaina evaM upakezavaMzI hI the phira kI hI kisa bAta kI thii| sUrijI kA sAragarbhita vyAkhyAna hamezA~ hotA thA jaina jainetara khUba Ananda lUTa rahe the zrIsaMgha kI ati Agraha se vinati hone se sUrijA ne lAbhAlAbha kA kAraNa jAna vaha caturmAsa citrakoTa meM karanA nizcaya kara liyA zraSTivarya maMtrI sAdA ne bar3e hI mahotsava pUrvaka zrIbhagavatI sUtra bacAyA jisameM maMtrIzvara ne jJAnapUjA vagaraha meM savA lakSa dravya vyaya kara ananta punyopArjana kiyA isI prakAra anya logoM ne bhI lAbha hAsila kiyA sUrijI ke vyAkhyAna kA rAja prajA para khUba prabhAva par3atA thA jainAcAryoM ke mathurA meM bodhAcArya kA parAjaya ] For Private & Personal use Only 655 www.janelibrary.org
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 218-335 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa vyAkhyAna kA mukhya dhyeya tyAga vairAgya aura saMsAra kI asAratA batalAne kA thA aura halakarmI jIvoM ko ApakA upadeza laga bhI jAtA thA Aja hameM Azcarya hotA hai ki hama varSoM taka upadeza dete haiM koI virale hI dIkSA lete haiM taba usa jamAne meM thor3A sA upadeza se bahuta se loga dIkSA lene ko taiyAra ho jAte the isakA kAraNa yahI ho sakatA hai ki usa jamAnA ke jIvoM ke kSayopasamathI ve loga bhAgyazAlI the aura apane kalyANa ko khare jigara se cAhate the sUrijI ke caturmAsa karane se dharma kI acchI unnati huI kaI sAta puruSa aura caudaha bahanoM sUrijI ke caraNoM meM dIkSA lene ko taiyAra ho gaye caturmAsa samApta hote hI jina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsavAdi dIkSA kI taiyAriyeM hone lagI / sUrijI ne zubha muhUrta aura sthira lagna ne una mumuar ko vidhi vidhAna se dIkSA de kara unakA uddhAra kiyA / tatpazcAta vahA~ se grAmAnugrAma vihAra karate ghATa nagara meM padhAre vahA~ kA zrIsaMgha ne sUrijI kA acchA svAgata kiyA / sUrijI ke pAsa saikar3oM sAdhu rahate the jaba Apa bar3hA nagara se vihAra karate taba thor3e thor3e sAdhutroM ko sarvatra vihAra kI AjJA de dete the ki koI bhI jaina basatI vAlA grAma dharmopadeza se vaMcita nahIM rahatA thA / yahI kAraNa hai ki ve jainadharma kA pracAra karane meM acchI saphalatA prApta kara lete the| medapATa meM pahale se hI sUrijI ke sAdhuvihAra karate the jaba sUrijI ko AghATa nagara meM padhAre sunA to ve saba darzanArthI Aye sUrijI ne unake pracAra kArya kI khUba sarAhanA kara unakA utsAha ko dvigunita kara diyA ki bhaviSya ke liye dUsare muni bhI apanA pracAra kArya ko bar3hAte rahe / sUrijI zAsana tantra calAne meM bar3e hI kuzala the jina sAdhutroM ne medapATa meM bihAra karane ko bahuta arsA ho gayA thA unako apane sAtha meM le liye aura apane pAsa ke sAdhuoM ko medapATa meM vihAra karane kI AjJA pharamAdI / sUrijI mahArAja svatantra vihAra karane vAle muniyoM meM padavIdharoM ko zrAva zyakatA ko bhI jAnate the ata: Apane isI AghATa nagara meM kaI yogya muniyoM ko padaviyAM pradAna karane kA bhI nizcaya kara liyA thaa| isase vahA~ ke zrIsaMgha meM harSakA pAra nahIM rahA nidhAnaka bar3e hI tyAgI vairAgI aura tapasvI the / zrApa pahile to jJAna sampAdana karane meM juTa gaye ataH sUrijI mahArAja kI pUrNa kRpA se thor3e hI samaya meM jainAgamoM kA adhyayana kara liyA aura sAtha meM vyAkaraNa nyAya tarka chanda alaMkArAdi sAhitya ke Apa dhuraMdhara vidvAna bana gaye tarka vAda evaM yuktI pramANa to ApakA itanA jabardasta thA ki vAdI prativAdI Apake sAmane Thahara hI nahIM sakate the / kahA bhI hai ki 'karmerA so dharmezUrA' jaba Apa saMsAra meM maMtrI pada ko suzobhita karate huye rAjataMtra calAne meM kuzala the to yahA~ dharma zAsana calAne meM dakSa hoM to kaunasI Azcarya kI bAta hai / sUrijI mahArAja ne muni nidhAnakalasa kI yogyatA para vicAra kara kumaTa gotriya maMtrI raNadeva ke mahAmahotsava pUrvaka kaI muniyoM ko padaviyAM pradAna kI jisameM nidhAnakalasa ko upAdhyAya pada se vibhUSita tapazcAt sUrIzvarajI bhramaNa karate hue marudhara kI ora padhAra rahe the to marudhara vAsiyoM ke utsAha kA pAra nahIM rahA / ve pahale se hI ApazrIjI ke darzanoM ke pipAsu bana rahe the - yaha to hama kaI bAra kaha Aye haiM ki upakezagacchAcAyoM kI dharma pracAra ke liye to eka paddhati hI bana gaI thI ki ve gacchanAyakatA kI jummAvArI ko apane zira para lete the to eka vAra to isa prakAra pradakSiNA de hI dete the / isakA khAsa kAraNa yaha thA ki upakezagacchAcAryoM ne ina pradezoM meM bhramana kara lAkhoM nahIM para karor3o ajainoM ko jaina banAye / zrataH unako dharmopadeza denA eka jarUrI kAma thA / yadyapi 646 [ muni nidhAna kalasa kI padavI jailsShbrary.org
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 618-635 upakezagaccha ke sAdhusAdhviyAM vahA~ sadaiva vihAra karate hI the para gacchanAyaka AcArya ke padhArane se caturvidha zrIsaMgha meM utsAha bar3ha jAtA thA ataH kamase kama eka bAra to ina kSetroM meM ve avazya padhArate the| prAcArya yakSadevasUri eka mahAna prabhAvika AcArya huye / Apake AjJAvRti hajAroM sAdhu sAdhviyAM pratyeka prAnta meM vihAra kara mahAjanasaMgha kA rakSaNa poSaNa aura vRddhi karate the / khUbI yaha thI ki isa gaccha meM eka hI prAcArya hote the aura ve saba prAntoM ko sa~bhAla lete the / AcArya yakSadevasUri marUdharameM sarvatra vihAra karate hue apanI antima avasthA meM upakezapura padhAre the aura vahA~ ke zrIsaMgha ke mahAmahotsava pUrvaka upAdhyAya nidhAnakalasa ko apane paTTapara sthApana kara Apa antima salekhAna evaM anazana aura samAdhi pUrvaka svargavAsa kiyA paTTAvalI kAroMne Apake zAsana samaya kI kaI ghaTanAe likhI thI jisameM prAbhA nagarI ke jagA zAha seTha kI mahatva pUrNa ghaTanA kA vistAra se varNana kiyA hai jisakoM saMkSiptase yahA~ likhadI jAtI hai| AbhAnagarI meM bAppanAgagotrIya zAha dezala bar3A bhArI vyApArI vasatA thA jisane videza meM jahAjoM dvArA vyApAra kara karor3oM kA dravya paidA kiyA thA / eka varSa bar3A bhArI dukAla par3A thA / zAha desala ne karor3oM rupaye vyaya kara garIboM ko anna aura pazuoM ko ghAsa dekara unake prANa bacAye / bhAgyavazAta dUsare varSa bhI dukAla par3a gyaa| zAha dezala kA putra jagA bhI dAnezvarI thA / dUsare varSa ke dukAla meM zAha jagAne bIr3A uThA liyA / jahA~ taka apane pAsa meM dravya rahA vahA~ taka jahA~ jisa bhAva milA anna aura ghAsa ma~gA kara janatA ko detA rahA para dukAla ke kAraNa daniyA~ ekadama ulaTa par3I thii| zAha jagAne videza se jahAjoM dvArA anna ma~gAyA aura apane pAsa jo dravya zeSa rahA thA vaha jahAjoM ke sAtha videza meM bheja diyA thA / bhAgyavazAta vApisa Ate huye jahAja pAnI meM DUba gayA / yaha samAcAra milate hI zAha jagA nirAza hogayA usake pAsa aba dravya bhI nahIM thA ki kucha dUsarA upAya kara sake para ghara para Aye huye logoM ko inkAra karanA bhI to jagA apanA karttavya nahIM samajhatA thA arthAt apanI mRtyu hI samajhatA thaa| ataH apanI aurata kA jevara aura jAyadAda taka ko beca kara Aye huoM ko anna diyA para isa prakAra vaha kArya kitane dina calane vAlA thA Akhira zAha jagA hatAza hogayA aura Aye huye annArthiyoM ko nA kahane se mara jAnA acchA samajha kara usane devI saccAyikA ko prArthanA kI ki yA to mujhe zakti do ki maiM rahe huye zeSa dukAla ko nikAlU yA mujhe mRtyu hI de dIjiye / devI saccAyikA ne zAha jagA kI udAratA satyatA paropakAratA para prasanna hokara usako akhUTa nidhAna batalA diyA jisase usane kAla kA zira phor3a DAlA / jaba dukAla ke anta meM sukAla huA to eka virATa saMgha lekara upakezapura AyA / jagAzAha kA saMgha koI sAdhAraNa saMgha nahIM thA para isa saMgha maiM saikar3oM sAdhu sAdhviyAM lAkhoM nara nArI aura kaI rAjA mahArAjA sAtha meM the / saMghapati ne upakezapura pahu~ca kara bhagavAna mahAvIra kI yAtrA aura devI saccAyikA kA pUjana kiyA aura yAcakoM ko eka karor3a rupayoM kA dAna diyA ityAdi isa ghaTanA kA samaya vaMzAvaliyoM meM vi0 saM0 222 kA batalAyA hai| isa jagAzAha ke vizAla dAna kI yAdagArI meM yAcaka logoM ne osavAloM kI utpatti kA samaya bIyebAvIsa likha diyA hai| vAstava meM yaha samaya osavAloM kI utpatti kA nahIM para jagAzAha ke dAna kA hI samajhanA hI cAhiye / Jain AbhA nagarI kA zAha jagA ] For Private & Personal use Only www.647ry.org
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 218-235 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kAraNa usa samaya osavAla zabda kA janma bhI nahIM huA thA isa ghaTanA ke viSaya vaMzAvaliyoM meM kucha kavitta bhI milate haiM / yadyapi ve kavita itane prAcIna nahIM hai para sarvathA nirAdhAra bhI nahIM hai / AbhA nagarI thI Avyo, jaggo jaga meM bhANa / sAcala paraco jaba dIyo, jaba zIza car3AI ANa || juga jImADyo jugata su, dIdho dAna pramANa / dezalasuta jaga dIpatA, jyArI duniyA mAne kA~Na / / cUpa dharI cita bhUpa, sainA laI Agala caale| arabapati apAra, khaDavapati milIyA mAle / / derAsara bahu sAtha kharaca sAmo kauNa bhAle / ghana garaje varase nahIM, jago juga barase akAle / / yati satI sAthe ghaNA, rAjA rANA bar3a bhUpa / bole bhATa virudAvalI, cAraNa kavitA cUpa / milIyA bhojaka sAMmaTA, pUre saMkkha anUpa / jaga jasa lIno dAna de, yo jaggo saMghapati bhUpa / / dAna diyI lakha gAya, lakhali turaMga tejAlA / sono sau maNa sAta, sahasa motiyana kI mAlA / rUpAno nahIM pAra, sahasa karahA krmaalaa| vAyevAvIsa bhala jAgiyo, tuM osavAla bhUpAlA // ____ jagAzAha kA vivAra zrI zatrujaya giranArAdi tIrthoM kI yAtrA karane kA thA para Rtu grAma AgaI thI ata: ve jA nahIM sake para vahAM se eka eka karor3a rupaye donoM tIrthoM ke udghAgartha bhejavA diye aura saba ke sAtha svAdharmI bhAiyoM ko sone kI kaNThiyoM aura vastroM kI paharAmaNo dekara saMgha pUjA kI tatpazcAt saMgha visarjana huaa| jisa para deva deviyoM ko prasannatA ho ve punyopArjana karane meM kamI kyoM rakkhe / zAha jagA ne isa prakAra sukRta kArya karake apanA nAma amara kara diyA thA --- yaha to eka jagAzAha kA hAla likhA hai para usa jamAnA meM aise kaI dAnezvarI hue haiM aura una kI isa prakAra udAratA ke kAraNa hI isa jAti kI sAdhAraNa janatA hI nahIM para bar3e-bar3e rAjA mahArAjAoM ne vahI bhArI ijjata bar3AI aura sanmAna kara aneka upAdhioM se bhUSita kiye the| paTTAvaliyo vaMzAvaliyoM Adi caritra granthoM meM mUrijI ke zAsana meM aneka bhAvukoM meM saMsAra ko asAra jAna kara dIkSA ko svIkAra kI thI jinake katipaya nAma 1-bhADavyapura ke bhUggiotrIya harapAla ne jaina dIkSA lI 2-patAlAnI ke DiDUgautrIya cUr3A ne , 3-pADyapurA ke sughar3agotrIya pahAr3a ne 4-nAgapura ke cArar3agotrIya khaMgAra ne 5-saMkhapura ke bhaloTagautrIya khIvasI ne 6-bhAvANI ke zrI zrImAla gau0 geMdAdi 9 jane 7-karagoTa ke coraDiyA jAti zrAdU ne , 8-khaTakuMpa ke bhAdragotrIya zaMkha ne 9-bhAvolI ke prAgvaTIya happA ne , * yaha kavitta itanA purAnA to nahIM hai para calI AI daMtakathA ke anusAra kisI pichale kavi ne usa kahAvata ko kavitA kA rUpa de diyA ho to koI asaMgata nahIM kahA jA sakatA hai| Jain Ed & scnternational For Private & Personal use Only [ sarIzvarajI ke hAthoM se diyA word
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 618-635 1.--- hadarA ke prAgvaTIya sAraMga ne jaina dIkSA lI 11-stammanapura ke zrImAla vaMzIya sahajaNa ne 12-- kuliyA ke zrImAla vaMzIya rUpA ne , 13 -- vAjoNA ke prAgvaTIya nahAra ne 14-hAlora ke malagautrIya lADakane 15-vIrapura ke zreSTigautrIya mathu ne 16-nAMdiyA ke suceti gautrIya noSaNa ne 17-lApANI ke balAhAgautrIya karmA ne 18-zivanagara ke brAhmaNa zaMkara ne 19-sAlIpura ke rAva rAjapUta kSetrasiMha ne / 20-vanajorA ke zrISTigautrIya yazadeva ne 21-- takSilA ke Aditya nAgagau0 jAvar3a ne 22-mAthAMNI ke taptabhaTTa gau0 dharmaNa ne / 23-mathurA ke brAhmaNa puruSottama ne 24--- agarohA ke ciMcaTa gautrItha lAdhA ne 25-mujapura ke kanojiyA go. Amadeva ne 26 --virATa ke laghuSTi gau0| vIrama ne 27 --- ujjaina ke karNATa gau0 khaMgAra ne , 28-citrakoTa ke zreSTi gautrIya golu ne , 29-medanIpura ke AdityanAga gau0 mAllA ne mUrijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha nikAlane vAle 1-upaphezapura se zreSTigautrIya zAha mudA ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA sAdharmI bhAiyoM ko sone kA janeU aura vastroM kI peharAmaNi dI sAta yajJa (jImaNavAra svAmivAtsalya ) kiye| 2-mAMDavyapura se DiDugautrIya jAlA karamaNa ne zrI zatrujayAdi tIrthoM kA saMgha nikaalaa| 3-kurcapura nagara se valAha gautrIya mudA ne zrI zatruJjaya giranArAdi tIyoM kA saMgha nikAlA zatruzcaya para dhvaja mahatsava meM eka lakSa dravya kharca kiyA sAdharmA bhAiyoM ko pAMca sera laDDa meM pAMca pAMca muharoM kI peharAmaNI dI tIna yajJa kiye| 4-candrAvatI nagarI se prAgvaTa lAdhA ne zrI sammeta zikhara tIrtha kA saMgha nikAlA sAdharmI bhAiyoM ko sonA kI thAlI kaTorI kI lena dI aura sAta bar3A yajJa kiyA jisameM puSkala dravya kharca kiyaa|| 5-padmavAtI ( puSkara ) se morakSagautrIya lAllA vAlA ne zrI zatrujapa kA saMgha nikAlA eka sera kA laDDa aura eka eka sonA kI muhara tathA strI puruSoM ke saba vastroM kI peharAmaNa dii| 6- garavANI grAma se carar3a gotrIya dharaNa ne zrIzatruJjaya tIrtha kA sagha nikAlA tIrtha para dhvaja sUrIzvarajI ke hAthoM se dIkSA] 649 AnnanoranAnamiARAaryaanemiuyiwumanture Jain Education Insational
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 218-235 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mahotsava meM tIna lakSa dravya vyaya kiyA sAta yajJa ( svAmivAtsalya ) kara puruSoM ko kaDA kaMDI aura bahanoM ko sone ke cUr3A kI lena dI / ahA ha kaise puruSa isa pRthvI para ho gaye haiM ? 7-stambhanapura se prAgvaTa rAMNa meM zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA pAMva lakSa dravya vyaya kiyaa| 8- aAghATa nagara se vAppa nAga gautrIya khemA ne zrI zatruJjaya kA saMgha nikAlA isa saMgha meM paTTAvalIkara caudaha hastI honA likhA hai zAha khemA ne sAta lakSa dravya vyaya kiyaa| 9-hasAvalI nagarI ke suMcaMtigotrIya zAha nArAyaNa ne zrI sammetazikharajI kA saMgha nikAlA isa saMgha meM caubIsa hastI 124 derAsara honA likhA hai zAha khemA ne sAta lakSa dravya vyaya kiyA / 10-mathurA nagarI se karNATa gautrIya zAha kuMbhA ne zrI zatruJjaya tIrtha kA saMgha nikAlA jisameM Apane svAdharmI bhAiyoM ko sonA kI kaNDiyoM kI lene dI tIna yajJa kiye| inake alAvA bhI kaI prAntoM se sUrijI evaM Apa ke ziSyoM ke upadeza se kaI mahAnubhAvoM ne saMgha nikAla kara tIrthoM kI yAtrA kI usa samaya tIrthoM kA saMgha nikAlanA aura sAdharmI bhAiyoM ko peharAmaNi jitanI adhika denA utanA hI adhika mahatva kA kArya samajhA jAtA thA vaha jamAnA hI aisA thA ki una logoM ke punya se AkarSita huI lakSmI una punyazAliyoM ke ghara meM dAsI hokara sthira rahatI thI-- AcArya zrI ne kaI bAdiyoM ke sAtha rAja sabhAoM meM zAstrArtha kara jaina dharma kI vijaya vijayaMti patAkAeM phaharAI thI taba hI to usa jamAne meM jainadharma unnati ke ucce zikhara para pahu~cagayA thA jahAM dekhoM jaina dharma kA hI lAho mAnA jAtA thA vedaka dharma to antima zvAsa letA thA prAcArya yakSadeva mUri ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM 1-u~kAra nagara ke laghuzreSTi mAthura ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA karAI 2.-bhAkor3I grAma ke sucaMtI mAlA ke , pArzvanAtha , , 3-zrAnandapura ke bAppanAga dhanA ke " , " " 4-bhavAnI prAma ke caraDa gau* zaMbhu ke , mahAvIra 5-DAvagagrAma ke mala go0 zAkalA ke , 6-ikSuvAr3I ke luga gautrIya rorA ke -pIthAvAr3I ke bhAdra gautra dolA ke 8-giravarapura ke cAvaTa gau0 kokA ke , zAntinAtha 9-pAlikApura ke karNATa gau0 jekaraNa ke , mahAvIra 10-khaTavUpanagara ke kumaTa gau0 nArA ke , 11-harSapura ke carar3a gau0 pomA ke 12-dAntipura ke bAppanAga bhekaraNa ke , AdIzvara , 13--jaMgAla ke zreSTIgotrIya jogA ke , pAzvanAtha , 14-dhaulapura ke bhUri gautrIya dedA ke 15-dharaNIgrAma ke ciMcaTa gautrIya mAllA ke , mahAvIra , , Jain Educu Oternational sUrijI ke zAsana meM saMgha
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya yakSadevanAra kA jIvana ] [ osavAla saMvat 618-635 16-rUpanagara ke taptabhaTTa go0 sAharaNa ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA karAI 17-cauragrAma ke AdityanAga malahara ke , 18-khImar3alI prAma ke bhAdra gau0 nArAyaNake ,, pArzvanAtha , , 19---ratapura ke kanojiyA gau0 haradeva ke , , , , 20-cainapurA ke kumaTa gautrIya kelhaNa ke ,, , , 21- vAgaDIyA prAma ke prAgvaTa vaMzIya phUvAke, , , 22-stadevapura ke prAgvaTa vaMzIya DAMvAra ke , , , 23-citrakITa ke pragvaTa vaMzIya jinadAsa ke , sumatinAtha , " 24-jAbalIpura ke prAgvaTa vaMzIya viMdA ke , candAprabhu , 25-takSilA ke zrImAla vaMzIya rAjA ke ., mahAvIra , 26-jAkoTanagara ke ,, ,, dUdhA ke , , , , 27-umarola prAma ke zrImAla vaMzIya devA ke ,, , , , , inake alAvA kai ghara dagesara ko bhI pratiSTAeM karavAI thI AcArya zrI ne kaI vidhi vidhAna evaM tAtvika viSaya ke grantha nirmANa karake bhI jaina samAja para mahAna upakAra kiyA hai vartamAna meM zAyada ve prantha upalabdha na bhI ho para paTTAvaliyoM meM kaI pranthoM ke nAma jarUra milate haisaMcetI gotra ke the ve bhUSaNa, yakSadeva vara sarI the| jJAnanidhi nirmANa granthoM ke, kavitA zakti purI the // pracAraka the jaina dharma ke, ahiMsA ke ve sthApaka the / ujjvala yazaH aru guNa jinake, tIna loka meM vyApaka the / / // iti zrI bhagavAn pArzvanAtha ke 22 3 paTTa para AcArya yakSadevasUri mahAprabhAvika AcArya huye / / sUrIzvarajI ke hAthoM se pratiSThAeM ]
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 235-260 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 23. prAcAryazrI kakkasUri (caturtha ) Adityastu sa nAga gotragasudhIH kakaH susUrinutaH / paTzAstrI vidhinA dadhau vanitayA sAkaM svadIkSAM ca yaH / / zrutvA garjana tarjanaM suvipulaM zatroH kulaM pAdravat / jainAdeza vizeSatAM tu tatavAn tenAyamasti stutaH / / WARA AcA cArya zrISakasUrizvarajI mahArAja dharmapracAra karane meM advitIya vIra the / ApakA akhaMDa yaza aura prakANDa prabhAva janatA meM khUba phailA huA thA / Apake alaukikaguNa karane meM vRhaspati Sear bhI asamartha thA zrAryya dezoM meM kunAla eka prasiddha deza hai jisakI vIra prasUti bhUmi para lohAkoTa nAmaka kA svarga sadRza nagara hai isa nagara meM maMtrI pRthusenAdi kaI nararatna utpanna hue jinhoM ke jIvana pAThaka pichale prakaraNoM meM par3ha Aye haiM una pRthusena kI saMtAna paramparA meM kanaka sena nAmaka puruSa huzrA jo dhanameM kubera aura buddhi meM vRhaspati kI spadA karatA thA Apake gRhadevI kA nAma prabhAvatI thA ApakA dampati jIvana bar3e hI sukha zAnti meM vyatIta ho rahA thA maMtrI kanakana ke zira para rAja kArya kI jummAvArI hone para bhI vaha sadaiva dharma karanI meM tatpara rahatA thA eka samaya prabhAvatI devI ne arddhanizA meM nAgendra kA zubha svapna dekhA aura usa svapne kI bAta apane patideva ko kahI jisako sunakara maMtrI ne bar3A hI harSa manAyA jina madiroM meM snAnAdi mahotsava kiyA mAtA prabhAvatI ko garbha ke prabhAva se acche 2 dohale utpanna hue jisako maMtrI ne bar3I khuzI ke sAtha pUrNa kiye jaba mAtA prabhAvatI ne zubha samaya putraratna ko janma diyA to maMtrI ke harSa kA pAra nahIM rahA usane apane vahA~ maMgala manAtA huzrA dharma kAryoM meM vRddhi kI evaM yAcakoM ko puSkala dAna diyA aura mahotsava pUrva bArahaveM dina nAgendra ke svapnAnusAra apane navajAta putra kA nAma nAgasena rakkhA / maMtrIzvara ne apane pyAre putra ke pAlana poSaNa kA agchA prabandha kiyA ki usake svAsthya meM kisI prakAra kI hAni nahIM pahuMce pUrva jamAnA meM baccoM ke khela kUda bhI aise hote the ki usake saMskAra zuru se hI acche jama jAte the maMtrI kanakasena aura prabhAvatI zuru se hI jaina dhA~upAsaka the itanA hI kyoM para ve dharma kArya meM bar3I rUcI evaM lagna vAle the baccoM ke zuru se adhyApaka unake mAtA pitA hI hote haiM yadi ve apane bAla baccoM ke saMskAra acche banAnA cAhe to sahaja hI meM banA sakate haiM para vartamAna isa ora lakSa bahuta kama diyA jAtA hai natIjA hamAre sAmane hai / astu / nAgasena jaba ATha varSa kA huA to usako vidyAdhyAna ke liye pAThazAlA meM praveza kiyA nAgasena ne pUrva janma meM jJAnapada evaM sarasvatI devI kI ujvala bhAvoM se ArAdhanA kI thI ki usake liye vidyA devI svayaM varadAI hogaI thI vaha apane sahapAThiyoM se sadaiva aprezvara hI rahatA thA yaha bAta sacca hai ki pUrvabhava ke saMskAra manuSya ke sAtha hI janma le liyA karate haiN| jaba nAgasena yuvakAvasthA meM padArpaNa kiyA to maMtrI kanakasena ne usI nagara meM bAppanAga gautrIya 652 [lohAkoTa nagara meM maMtrI nAgasena
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUra kA jIvana ) [ ausavAla saMvat 635 -650 zAha khemA kI likhI par3hI suzIla kanyA nandA ke sAtha bar3e hI mahotsava ke sAtha zAdI karadI basa maMtrI ne saMsAra meM karane yogya kArya kara liyA aba vaha AtmakalyANa karanA cAhatA thaa| eka samaya maukA dekha maMtrI ne rAjA se arja kI ki hajUra ! maiM aba Atma kalyANa karanA cAhatA hU~ zrApa maMtrI pada kisI yogya puruSa ko de dIjiye ? rAjAne kahA maMtrI yaha pada tumAre gharAnA meM rahatA AyA hai tumAre pUrvajoM se hI rAja kI acchI sevA karate Aye haiM aura tumhArA gharAnA hI rAja meM vizvAsa pAtra hai ataH yaha pada to tumAre hI khAnadAna meM rahanA cAhiye tuma nahIM to tumAre putra ko mukarrara karadeM / zrataH rAjA ke Agraha se nAgasena ko maMtrI pada para niyukta kara diyA nAgasena bhI isa pada ke yogya thA usane maMtrI pada kI jummAvArI apane zira para le lI basa maMtrI kanakasena saba khaTa paToM ko chor3a kara dharmArAdhanA meM laga gayA. manuSya janma kA sAra bhI yahI hai ki kama se kama bhukta bhogI hone para to Atma kalyANa meM laga hI jAnA cAhiye / maMtrI nAgasena ke kramazaH sAta putra aura do putriyeM huI aura maMtrI ne saba kI zAdiyeM vagairaha bhI karadI / to maMtrI apanA Atma kalyANa karanA cAhatA thaa| ThIka hai "yahazI bhAvanA tadRzI siddhi rbhavati" manuSya kI jaisI bhAvanA hotI hai vaisA hA kArya bana hI jAtA hai para bhAvanA honI cAhiye sacce dila kI eka samaya AcArya zrIyakSadevasUri paMjAba meM vihAra karate hue kramazaH lohAkoTa nagara meM padhAre zrIsaMgha ne ApakA acchA svAgata kiyA / matrI nAgasena ne to aura bhI vizeSa Ananda mnaayaa| sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA dArzanika tAtvika evaM saMsAra kI asAratA kuTumba kI svArthakatA lakSmI kI caMcalatA AyuSya kI asthiratAdi para adhika jora diyA jAtA thA / tyAgiyoM kA vyAkhyAna bhI tyAga vairAgya maya hotA hai zrApazrI ke vyAkhyAna kA janatA para bar3A bhArI asara par3atA thA jisameM bhI maMtrI nAgasena to sUrijI kA vyAkhyAna suna kara mugdha hI bana jAtA thA maMtrI binA nAgA hamezA~ vyAkhyAna sunatA thA vaha bhI kevala vyasana rUpa hI nahIM para vyAkhyAna para barAbara amala bhI karatA thA eka dina mantrI ne pauSadha vrata kiyA thA samaya milane para mantrI sUrijI ke pAsa gayA aura arja kI ki gurudeva ! hama logoM kA kaise uddhAra hogA hama jAna bUjha kara moha rUpI kicar3a meM phaMsa kara jindagI vyartha sI gamA rahe haiN| hama vyAkhyAna sunate haiM aura samate bhI haiM ki jo sAmagrI isa samaya milI hai isakA sadupayoga na kareM to phira bAra bAra aisI uttama sAmagrI kA milanA muzkila hai / para na jAne karmoM kA kitanA jora hai ki hama kara nahI sakate hai / sUrijI ne pharamAyA maMtrIzvara ApakA kahanA satya hai ki jo Atma kalyANa ke liye isa samaya anukUla sAmagrI milI hai vaisI bAra 2 milanA kaThina hai| itanA hI kyoM para maiM to yaha bhI samajhanA hU~ ki isa prakAra ke pariNAma AnA bhI kamoM kA jabaradasta kSayopazama hai aura isako thor3A sA bar3hAyA jAya to suvidhA se Atma kalyANa ho sakatA hai| maMtrIzvara ! zAstrakAroM ne pharamAyA hai ki saMsAra ke 72 kalAoM meM vijJa ho gayA ho para eka dharma kalA kI ora lakSya nahIM hai to ve saba karma bandha kA hI kAraNa hotI haiN| dekho hamAre pAsa bahuta se bAla brahmacArI sAdhu haiN| ye vAlyAvasthA meM hI dIkSA lekara Atma kalyANa meM laga gaye haiM to Apa to mukta bhogI haiN| saMsAra meM karane yogya saba kucha kara liyA hai| aba to Apako saMsAra ko tilAJjali dekara Atma-kalyANa karanA caahie| Apake pUrvaja dharmasaina ne pUjyAcArya ratnaprabhasUri ke pAsa dIkSA lekara suripada ko suzobhita kiyA thA / aurasvAtmA ke sAtha aneka jIvoM kA maMtrI nAgasena aura sUrijI ] 653
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 235-260 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa uddhAra kiyA thaa| unakI saMtAna paramparA meM zrApa haiM / ataH Apa zIghra hI sAvadhAna ho jAiye / zrApa samajhadAra ke liye itanA hI kahanA paryApta hai / basa, AtmA nimitta vAsI hotA hai / upAdAna kAraNa maMtrIjI kA sudharA huA thA nimitta mila gayA sUrijI kA maMtrI ne kahA acchA guru mahArAja maiM isakA vicAra avazya kruuNgaa| jaba maMtrI saMstArA pauraSI par3ha rahA thA to usameM nimna gAthA AI ki: ' egoshaM natthi meM koi nAhamannassa kassaI / evaM adINamaNaso AppANa maNu sAsaI || ego me sAsao AppA nAtha daMsaNa saMju / sesA meM bAharA bhAvA savya saMjoga lakkhaNA // saMjoga mUlA jIvANaM pattA dukkha paraMparA / tamhA saMjoga saMbaMdhaM savvaMtiviheNa bosiriaM ||" ina gAthAnoM para maMtrI ne khUba vicAra kiyA ki maiM akelA hU~ / *sAra meM merA koI nahIM hai / saMsAra duHkha kA ghara hai aura isa saMsAra ke kAraNa hI jIva dukha paramparA kA saMcaya kara duHkhI banatA hai / merA to kebala jJAnadarzana hI hai ityAdi bhAvanA ke sAtha zayana kiyA to arddha nidrA ke andara maMtrI kyA dekhatA hai ki Apa sUrijI ke kara kamaloM se dIkSita hI nahIM para sUripada pratiSThata huA hai jaba manuSya kA kalyANa kA samaya AtA hai taba sarva nimitta kAraNa acche mila jAte haiM / maMtrI nAgasaina ne subaha pAraNA bhI nahIM kiyA aura sabase pahale rAjA ke pAsa jAkara apanA istIphA de diyaa| rAjA ne kahA nAgasaina aisA kyoM ? maMtrI ne kahA hajUra mujhe bar3A bhArI bhaya lagatA hai / darabAra kahA mere rAjya meM tujhe kyA bhaya hai ? maMtrI ne kahA hujUrabhaya moha rUpI pizAca kA hai / rAjA ne kahA kyA tU saMsAra se DaratA hai ? hA~ hujUra / rAjA ne kaI to phira kyA karegA ? maMtrI - murudeva ke caraNoM kI sevA karUMgA / rAjA - yaha to saMsAra meM rahakara bhI kara sakatA hai ? maMtrI - saMsAra meM rahakara pUrNa sevA nahIM ho sakatI hai ? rAjA -- - to kyA tU sadaiva ke lie guru kI sevA meM rahanA cAhatA hai ? maMtrI -- hA~, hujUra merI icchA to aisI hI hai| 1 rAjA-maMtrI ! isake lie itanI jaldI kyA hai, Thahara jAo / vRddhAvasthA Ane do ? maMtrI - hajUra ! kAla kA kyA bharosA hai ki vaha kaba uThA kara le jAya / rAjA to eka dama maMtra mugdha bana gayA ki zrAja maMtrI kyA bAta kaha rahA hai ? eka hI rAtri meM isako kyA bhrama ho gayA hai / ataH rAjA ne kahA maMtrI ! tumane apane kuTumbiyoM ko to pU~cha liyA hai na ? maMtrI - isameM kuTumba ko pUchane kI kyA jarUrata aura kuTumba to svArtha kA hai vaha kaba kahegA ki Apa hamako chor3a kara sadaiva ke liye alaga ho jAya / rAjA-maMtrI ! yaha yakAyaka tuma ko kaise raMga laga gayA ? maMtrI - guru mahArAja kI kRpA 1 rAjA aura maMtrI kI bAteM ho rahI thIM usI samaya maMtrI kA putra bulAne ko zrAyA aura kahane lagA ki pAraNA kI taiyArI ho gaI hai, padhAriye / Apa pAraNA karAveM mAtA vagairaha saba rAya dekha rahe haiM 654 [ rAjA aura maMtrI nAgasena
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakari kA jIvana ] [osavAla saMvat 635-650 rAjA ne kahA devasaina ! tumhArA pitA to Aja maMtrI pada kA istIphA de rahA aura hai kahatA hai ki maiM saMsAra ko chor3a degA / mujhe to isa vAtakA bar3A hI Azcarya hotA hai devasaina-nahoM hajUra ! pitAjI ke sira para kitanA kArya rahA huA haiN| abhI to mere choTe bhAI buddhasaina kA vivAha kA kArya cala rahA hai / rAjA-bhalA tU pUcha kara to dekha yaha kyA kahatA hai / devasaina-padhAriye, pAraNA kA TAima ho gayA hai / nAgasaina-hajUra maiM jAtA huuN| rAjA-hA~, tuma jAo para terA istIphA maMjUra nahIM kiyA jAtA hai / maMtrI-yaha Apako marjI hai para maiM to aba na isa pada para rahU~gA aura na merA yahA~ AnA hI bnegaa| devasaina ne sunA to usake dila meM kucha zaMkA huI ki yaha kyA bAta hai / khaira, pitAjI ko lekara ghara para AyA / maMtrI ne paramezvara kI pUjA kara pAraNA kiyaa| itane meM to saba kuTumba meM yaha bAta phaila gaI ki maMtrIzvara ne apane pada se istIphA de diyA hai aura sUrijI ke pAsa dIkSA lene ko taiyAra hai para svArtha ke saradAra kuTumba vAle yaha kaba cAhate the ki hamAre ziranAyaka hamako chor3a kara dIkSA le leM / unhoMne bahuta kucha kahA Akhira meM kahA buddhasaina kA vivAha prArambha kiyA hai to yaha to Apa apane hAthoM se krleN| maMtrI ne kahA ki maiM to apane kiye huye vivAha ko bhI chor3atA hU~ to maiM kisakA vivAha karUM / maiM to Aja hI sUrijI ke pAsa dIkSA le lUgA ityAdi / Akhira jAnA aura maranA kisake kahane se ruka sakatA hai / rAjA ne devasaina ko maMtrI pada diyA aura devasaina ne apane pitA kI dIkSA kA bar3A zAnadAra mahotsava kiyA / sUrijI ke prabhAvazAlI upadeza se maMtrI ke sAtha kaI 15 naranArI dIkSA lene ko taiyAra huye aura sUrijI ne una bhAvukoM ko vidhi vidhAna se bhagavatI jainadIkSA pradAna kii| aura nAgasaina kA nAma nidhAnakalasa rakha diyaa| muni nidhAnakalasa kI yogyatA dekha sUrijI ne zrAghATa nagara meM upAdhyAya pada aura upakezapura meM sUri pada se vibhUSita kara ApakA nAma kakasUri rakha diyA thaa| kakasUri isa nAma meM aisA camatkAra rahA huA hai ki sUri pada pratiSThita hote hI Apa eka vijayI subhaTa kI bhAMti jainadharma ke pracAra ke nimitta juTa gye| pUrva jamAne meM AcArya pada eka mahatva kA pada samajhA jAtA thA jisako yaha pada arpaNa kiyA jAtA thA pahile khUba parIkSA kI jAtI thI tathA pada lene vAlA pahile isa pada kI jimmedArI ko ThIka taura para samajha letA thA aura apanA kartavya karane meM vaha sadaiva tatpara rahatA thA taba hI vaha padavI zobhAyamAna hotI thii| zrAcArya kakkasUri ne apane ziSyoM ke sAtha upakezapura nagara se vihAra kara diyA aura marudhara meM sarvatra bhramaNa kara janatA ko dharmopadeza dekara satpatha para lAne kA khUba prayatna kiyaa| aura usameM Apako saphalatA bhI khUba hI milii| sacce dila aura ujvala bhAvanA se kiyA huA kArya zIghra hI hotA hai| eka samaya sUrijI vihAra karate huye jA rahe the to eka aTavI meM bahuta se loga ekatra huye the, ve kevala halakI jAtiyoM ke hI nahIM para unameM brAhmaNa kSatriya vaizya bhI zAmila the| hAM jainAcAryoM ke prayatna se marudhara meM sarvatra ahiMsA dharma kA pracAra ho gayA thA tathApi kaI-kaI sthAnoM meM una hiMsakoM kA astitva maMtrI nAgasena kI dIkSA 655
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 235-260 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa raha bhI gayA thA aura ve loga grAma nagaroM meM nahIM para parvatoM kI zreNiyoM evaM jaMgaloM meM jAkara devI pUjA ke nAma para pazu hiMsA kara mAMsa madirA sevana karate the / yahAM saba ekatra hone kA bhI yahI kAraNa thA / ityAdi / bhAgyavasAt zrAcArya kakkasUrijI vahAM jA nikale aura una niraparAdhI mUk prANiyoM ko dekha ApakA hRdaya dayA se labAlaba bhara gayA aura sUrijI ne amezvara logoM ko kahA mahAnubhAvo ! Apa yaha kyA kara rahe ho ? ApakI AkRti se to Apa kisI khAnadAnI gharAne ke pAye jAte ho phira samajha meM nahIM AtA hai. ki ina niraparAcI prANiyoM ko yahAM ekatra kyoM kiyA hai jaMgalI logoM ne kahA mahAtmAjI Apa apane sUrijI ne kahA ki mahAnubhAvo ! mujhe Apa para aura ina mUka prANiyoM para karuNA A rahI hai / zrataH maiM Apako kucha kahanA cAhatA hU~ / una jaMgaliyoM ke andara kaI aise bhI manuSya the unhoMne kahA mahAtmAjI ! Apa kyA kahanA cAhate ho jaldI se kaha dIjiye / rAste jAveM Apako isase kyA prayojana hai ? sUrijI -maiM Apase itanA hI pUchanA cAhatA hU~ ki Apake kisI devaguru kA iSTa hai yA nahIM ? jaMgalI - iSTa kyoM nahIM hama Izvara kA iSTa rakhate haiM aura yathAvakAza Izvara kA bhajana smaraNa bhI karate haiM / sUrijI -- taba to Apa Izvara ke kathana ko bhI mAnate hoMge ? jaMgalI - kyoM nahIM hama Izvara ke bacanoM ko bArabAra mAnate haiM / sUrijI - yaha bhI Apako mAlUma hai ki Izvara ne Apake liye kyA kahA hai ? jaMgalI - Izvara ne kyA kahA hai ? sUrijI -- lIjiye maiM Apako Izvara kA kathana sunA detA hU~ / saba loga tamAzagiri kI bhAMti Izvara kA sandeza sunane ko ekatra hogaye aura sUrijI unako kahane lage / mAryamANasya hemAdriM rAjyaM cApi prayacchatu / tadaniSTaM parityajya jIvo jIvitumicchati / / varamekasya satvasya pradattA'bhayadakSiNA | na tu viprasahasrebhyo gosahasramalaGkRtama || hemadhenudharAdInAM dAtAraH sulabhA bhuvi / durlabhaH puruSo loke yaH prANiSvabhayapradaH // mahatAmapi dAvAnAM kAlena kSIyate phalam bhItAbhayapradAnasya kSaya eva na vidyate // nAto bhUyastamo dharma: kazcidanyo'sti bhUtale, prANina | bhayabhItAnAmabhayaM yatpradIyate / abhayaM sarvasatvebhyo yo dadAti dayA paraH, tasya dehAdvimuktasya bhayameva na vidyate / / yasya cittaM dravIbhUtaM kRpayA sarvajantuSu, tasya jJAnaM ca mokSazca na jaTAbhasmAcIvare amedhyamadhye kITaTasya surendrasya surAlaye, samAnA jIvitAkAGkSA samaM mRtyubhayaM dvayoH || yo yatra jAyate jantuH sa tatra ramate ciram, ataH sarveSu jIveSu dayAM kurvanti sAdhavaH / yAvanti pazuromANi pazugAtreSu bhArata / tAvadvarSasahasrANi pacyante pazughAtakAH || tAmisragandhatAmisaM mahAraukharaukham, narakaM kAlasUtraM ca mahAnarakameva ca // 656 [[ AcArya kakasUri aura jaMgalI
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakari kA jIvana ] [osavAla saMvat 635-660 na hiMsAsadRzaM pApaM trailokye sacarAcare, hiMsako narakaM gacchet svarga gacchedahiMsakaH // dharmo jIvadayAtulyo na kvApi jagatItale, tasmAtsarvaprayatnena kAryA jIvadayA nRbhiH / ekataH kratavaH sarve samagravara dakSiNAm, ekato bhayabhItasya prANinaH prANarakSaNam / / sarve vedA na tatkuyuH sarve yajJAca bhArata !, sarve tIrthAbhiSekAca yatkuryAtprANinAM dayA / ahiMsA paramodharmaH ahiMsaiva paraM tapaH, ahiMsaiva paraM dAnamityAhumunayaH sadA // Izvara ne pharamAyA hai ki kisI jIva ko mAroge to tumako bhaviSya meM naraka ke duHkha bhuktane par3eMge aura janma janma meM tumako bhI isI prakAra maranA par3egA ataH tuma jIvoM kI rakSA karo jIvoM kI rakSA jaisA koI dharma hI nahIM hai / Izvara ne yaha bhI kahA hai ki tuma jIvoM kA mAMsa bhakSaNa mata karo / jaise ki yaH svArtha mAMsapacanaM kurute pApamohitaH, yAvanti pazuromANi tAvatsa narakaMbrajeta / paramANestu ye prANAnsvAnpuSAnti hi durdhiyaH, AkalpaM narakAnbhuttatvA bhujyante tatrataiH punaH / / __ sajjanoM ! pUrva maharSiyoM ne mAMsa ke sAtha madirA kA bhI niSedha kiyA hai dekhiye surAM pItvA dvijo mohAdagnivaNoM surAM pivet, tayA sakAye nirdagdhe mucyate kilmissaatttH| tasmAd brAhmaNa rAjyanyau vaizyazca na surAM pivet, gauDI mAdhvI ca paiSTI ca vijJayA trividhA suraa|| madirApAna mAtreNa buddhirnazyati dUrataH, vaidagdhI bandhurasyApi daurbhAgyaNena kAminI / madyapasya zavasyeva luThitasya catuSpathe, mUtrayanti mukhe zvAno vyAtta vivarazaGkayA / / vivekaH saMyamo jJAnaM satyaM zocaM dayA kSamA, madyAtmalIyateM sabaM taNyA vahnikaNAdiva / doSANAM kAraNaM mayaM madya kAraNamApadAm , rogAtura ivApathyaM tasmAnmayaM vivarjayet // ityAdi sUrijI ne niDaratA pUrvaka una jaghanya karmoM kA phala narakAdi ghora duHkhoM kA atizaya varNana kara una bhadrikoM kI sarala AtmA meM ve bhAva paidA kara diye ki thor3e samaya pUrva jisa niSThura karma ko acchA samajhate the usI ko vaha loga ghRNA kI dRSTi se dekhane lage aura ve bola uThe ki mahAtmAjI ! hama logoM ne to yahI sunA thA ki devI ko bali dene se vaha saMtuSTa hotI hai jisase manuSyoM kA udaya aura vizva kI zAnti hotI hai / sUrijI ne kahA mahAnubhAvo ! jisa padArtha ko dekha manuSya bhI ghRNA karatA hai usase devatA kaise saMtuSTa hote hoNge| yaha to kisI peTa bhare mAMsa lolupI ne devatAoM ke nAma se kuprathA calAdI hai aura bhadrika loga una pAkhaNDiyoM ke jAla meM phaMsa kara isa prakAra ke jaghanya karma karane laga gaye haiN| isa liye hI to dayAlu paramAtmA ne jagat ke jIvoM ke kAlyANa ke liye uparokta hukma pharamAyA hai / yadi Apa paramAtmA ke pyAre bhakta haiM to Apako paramezvara kA hukma mAnanA cAhiye / ___ una logoM ne kahA mahAtmAjI ? hama paramAtmA ke hukumako nahIM mAneMge to aura kisake hukuma ko mAneMge ? sUrijI-yadi Apa paramAtmA kA hukuma mAnate ho to ina pazuoM ko chor3ado aura ahiMsA dharma ko svIkAra karalo isase paramAtmA khuza hogA aura ApakA kalyANa bhI hogA / hama jo kahate haiM vaha Apa ke acchA ke liye hI kahate haiN| dUsare hamako Apase koI svArtha nahIM hai| sUrIzvarajI kA upadeza 83
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 235-260 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa basa phira to derI hI kyA thI saba pazuoM ko chor3a diye ki ve sUrijI ko AzIrvAda dete huye apane apane sthAna meM jAkara apane bAla baccoM se mile / aura sUrijI ko AzIrvAda dene lge| sUrijIne una AcAra patita logoM kI zuddhikara ahiMsA paramodharma ke upAsaka banAye / tatpazcAt sUrijIne usa maNDala ke choTe bar3e pratyeka grAmoM meM vihAra kara hajAroM manuSyoM ko pApAcAra chur3A kara jainadharmopAsaka banA liye / Aja betukI bAteM karane vAloM ko yaha mAlUma nahIM hai ki una prAcAryoM ne kisa prakAra bhUkhe pyAse raha kara evaM bhaneka kaThinAiyoM aura parisahoM ko sahana karake vAmamArgIrUpa bana kile ko bheda kara ahiMsA evaM jainadharma kA pracAra kiyA thaa| AcArya kakkasUri usa maNDala meM ghUmate huye candravatI padhAre vahA~ ke zrIsaMgha kI vinatI se vaha catumAsa candrAvatI meM kiyaa| zAha DAvarake putra kalyANAdi ko dIkSA dI aura zAha DAvara ke nikAle huye zatrujaya tIrthAdi tIrthoM kI yAtrArtha saMgha meM padhAra kara tIrthoM kI yAtrA kii| tadantara sUrijI sorASTra prAnta meM vihAra kara sarvatra jainadharma ke pracAra ko bar3hA rahe the| usa samaya varddhamAnapura nagara meM zrImAlavaMzIya zAha dedA ne bhagavAna mahAvIra kA eka vizAla mandira banAyA thaa| jaba maMdira taiyAra hogayA to usakI pratiSThA ke liye prAcArya kakkasUri ko vinatI kara kahA ki prabho ! zrApa varddhamAnapura padhAra kara hamalogoM ko kRtArtha kreN| ataH sUrijI varddhamAnapura padhAre aura zAha dedA ke banAye jina bimboM kI aMjanasilAkA evaM maMdira kI pratiSThA bar3e hI samAroha se krvaaii| usa samaya jaina maMdira mUrtiyoM para caturvidha zrIsaMgha kI aTUTa zraddhA thI aura apanA nyAyopArjita dravya aise pavitra kArya meM vyaya kara apanA kalyANa karate the| sUrijI mahArAja saurASTra se vihAra kara kacchabhUmi meM padhAre aura sarvatra bhramana karate mADavyapura meM caturmAsa kiyaa| ApakA vyAkhyAna hamezA ba~catA thA eka dina ke vyAkhyAna meM kisI ne prazna kiyA ki jainadharma kisane aura kaba calAyA ? sUrijI mahArAja ne uttara diyA ki jainadharma anAdikAla se pracalita hai aura sRSTi ke sAtha isa dharma kA ghaniSTa sambandha hai jaba sRSTi anAdi hai taba jainadharma bhI anAdi hai isameM zaMkA hI kisa bAta kI hai ? vAdI taba phira yaha kyoM kahA jAtA hai ki jainadharma meM pahile tIrthaGkara RSabhadeva huye haiM ? sUrijI yaha kAla kI apekSA se kahA jAtA hai / kAraNa, jainoM meM kAla do prakAra kA mAnA hai 1utsarpiNI 2-abasarpiNI jisameM isa samaya avasarpiNI kAla varata rahA hai aura isa avasarpiNI kAlameM 24 tIrthaGkara huye haiM jisameM prathama tIrthaGkara RSabhadeva huye haiN| ataH prathama tIrthaGkara AdinAtha evaM RSabhadeva kahA jAtA hai aura bhUtakAla meM aisI anaMta utsarpiNI aura avasarpiNI kAla vyatIta ho cukA hai usameM tIrthaGkaroM kI bhI ananta caubIsiyA~ hogaI thI ityAdi vistAra se samajhAne para janatA para acchA prabhAva par3A aura prazna kartA ko bhI jJAta hogayA ki jainadharma eka purANA dharma hai| sUrijI ne kaccha meM bhramaNa kara kaI mandira mUrtiyoM kI pratiSThA karavAI kaI bhAvukoM ko jainadharma kI dIkSA dI aura kaI naye jainadharmI bhI banAye bAda vahA~ se bihAra kara Apane sindha dharA ko pAvana kiyaa| sUrijI sindha meM bhramaNa karate Damarela nagara meM padhAre vahA~ upakeza vaMziyoM kI adhika saMkhyA thI ve loga marudhara se vyApArArtha Aye the / ve dina hI upakeza vaMziyoM kI vRddhi ke the| unakI dhana ke sAtha jana kI bhI khUba bRddhi hotI thI / ataH upakeza vaMzI loga bahuta pradeza meM phale phUle najara Ate the| jainadharma kI prAcInatA kA prazna Jain Education international FOOPTIvare a Persorner useromy)-------------
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 635-660 sUrijI ne Damarelapura meM caturmAsa kara diyA thaa| vahA~ zraSThi gotrIya zAha mahAdeva prabhUta sampati vAlA zrAvaka rahatA thA / usane sUrijI se prArthanA kI ki prabho ! maiMne AcArya yajJadeva sUri ke pAsa parigraha vrata kA pramANa kiyA thA aura sAtha meM yaha bhI pratijJA karalI thI ki pramANa se adhika bar3ha jAyagA to maiM usa dravya ko zubha kSetra meM lagA dUMgA pUjyavara ! isa samaya mere pAsa meM pramANa se bahuta adhika dravya bar3ha gayA hai| aba maiM vyApAra to nahIM karatA hU~ para usa bar3he hue dravya kA mujhe kyA karanA cAhiye kauna se kArya meM lagAnA cAhiye isake liye maiM ApakI anumati lenA cAhatA hU~ / kRpA kara mujhe aisA mArga batalAveM ki jisase merA kalyANa ho aura vrata meM aticAra bhI na lge| sUrijI ne soca vicAra kara kahA mahAdeva zAstra meM sAta kSetra kahe haiM para jisa samaya jisa kSetra meM adhika zrAvazyakatA ho usa kSetra ko poSaNA karanA adhika lAbha kA kAraNa ho sakatA hai / merI rAya se to bIsa tIrthaGkaroM kI nirvANa bhUmi zrI sammetazikharajI tIrtha kI yAtrA nimitta saMgha nikAla kara caturvidha zrI saMgha ko yAtrA karavAnA adhika lAbha kA kAraNa hogA / kAraNa usa vikaTa pradeza meM sAdhAraNavyakti jA nahIM sakatA hai aura kaI asa se isa prAnta se usa tIrtha kI yAtrArtha saMgha nahIM nikalA hai / ataH yaha lAbha lenA tere liye bar3A hI kalyANa kA kAraNa hai| sUrijI ke kahane ko mahAdeva ne zirodhArya kara liyA basa, phira to derI hI kyA thI / zAha mahAdeva ne apane putra pautroM ko bulAkara kaha diyA ki guru mahArAja kI sammati pUrvaka maine sammeta zikharajI kI yAtrArthaM saMgha nikAlane kA nizcaya kara liyA hai | ataH tuma loga saMgha ke liye sAmagrI taiyAra karo / yaha suna kara sabako bar3I khuzI huii| kAraNa ve loga cAhate the ki pramANa se adhika dravya ghara meM rakhanA acchA nahIM hai| ataH una sabako khuzI honA svAbhAvika bAta thI / ahAhA ! vaha jamAnA kaisA dharmajJatA kA thA ki mahAdeva to kyA para usake kuTumba meM bhI koI aisA nahIM thA jo yaha pasaMda karatA ho ki pramANa se adhikadravya kisI prakAra se apane kAma meM liyA jAya / isa satyatA ke kAraNa hI to binA icchA kiye lakSmI una satyavAdiyoM ke yahA~ rahanA cAhatI thI aura lakSmI ko yaha bhI vizvAsa thA ki yaha loga merA kabhI durupayoga na kareMge aura mujhe lagAveMge to acche kAryoM meM hI lagAveMge. parantu Aja kA cakra ulTA hI cala rahA hai| avvala to jIvoM ke utanI tRSNA hai ki ve vrata lete hI nahIM kadAcita koI lete haiM to itanI tRSNA bar3hAte haiM ki dasa hajAra kI raqama apane pAsa hogI to lakSa rupayoM kA parigraha rakkheMge ki jIvana bhara meM hI vaha tRSNA zAnta nahIM hotI hai / zAyada pUrvabhava ke punyodaya pramANa se adhika parigraha bar3ha jAya to kaI vikalpa kara lete haiM jaise itanA mere itanA strI ke itanA putra ke itanA putravadhu evaM pautra ke ityAdi para mamatA to mUla puruSa kI hI rahatI hai / zreSTha va mahAdeva ne apane kuTumba vAloM kI sammati le lI taba to sUrijI ke vyAkhyAna meM zrAkara zrIsaMgha ko arja kI ki merI bhAvanA tIrthAdhirAja zrI sammetazikharajI kI yAtrArtha saMgha nikAlane kI hai| ataH zrI saMgha mujhe Adeza dIrAveM / isako suna kara zrIsaMgha ne bahuta khuzI manAI aura zreSThiva mahAdeva ko bar3A hI dhanyavAda diyA / kAraNa sindha prAnta se zatruMjaya kA saMgha to kaI bAra nikalA thA para zikharajI kA saMgha usa samaya pahile hI thA ataH janatA meM utsAha phaila jAnA eka svAbhAvika bAta thI / isa viSaya meM sUrijI ne tIrthayAtrA se darzana kI vizuddhatA, saMghapati kA mahattva, dravya kI saphalatA aura charIpAlI yAtrA kA AnaMda kA thor3A sA kintu sAragarbhita varNana karate huye mahAdeva aura zrIsaMgha ke utsAha meM abhivRddhi kI tatpazcAt zrI zikharajI kA saMgha aura mahAdeva kI dIkSA ] 659
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 235-260 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mahAdeva ko zrAdeza dete hue bhagavAna mahAvIra aura AcArya zrI kI jaya dhvani ke sAtha sabhA visarjana huI / Aja to DAmarelapura meM jahA~ dekho vahA~ zreSTivarya mahAdeva aura zikharajI ke saMgha kI hI bAteM ho rahI haiN| sAtha meM prAcArya kakka sUrijI mahArAja ke prabhAva kI prabhAvanA bhI sarvatra madhura svara se gAI jA rahI thii| jaise mahAdeva ke vahA~ saMgha kI taiyAriyoM ho rahI thIM vaise hI nAgarika loga saMgha meM jAne ke liye taiyAriyeM kara rahe the / kyoMki yaha saMgha mahInA pandraha dinoM meM lauTa kara Ane vAlA nahIM thaa| kama se kama chaH mAsa laganA to saMbhava hI thaa| dUsare zrAja paryanta zikharajI kA saMgha nahI nikalA thA ataH sabakI bhAvanA saMgha meM jAne kI thii| bhalA aisA suavasara hAthoM se kauna jAne dene vAle the / zreSTivarya mahAdeva jaisA dharmajJa thA vaisA hI vaha udAra dila vAlA bhI thA saMgha nikAlane meM vaha apanA ahobhAgya samajhatA thA kevala sindha meM hI nahIM para dUra 2 pradeza meM AmaMtraNa patrikAyeM bheja dI thiiN| sAdhu sAdhviyoM ke liye apane kuTumbiyoM tathA saMbandhiyoM ko binatI ke liye bheja diye the| mAmalA dUra kA hone se do tIna sthAna aise bhI mukarrara kara diye the ki derI se padhArane vAle sAdhu sAdhviyAM saMgha meM zAmila hoskeN| ___ mahAdeva apane rAjA ke pAsa gayA, caukI pahare ke liye rAjA se prArthanA kI jisako to rAjA ne svIkAra karalI para sAtha meM mahAdeva ne eka yaha bhI arja kI ki DAmarela nagara ke bahuta se jaina loga saMgha meM calane vAle haiM pIche unake gharoM kI evaM mAlamilakiyata kI rakSA ke liye Apa para hI chor3a diyA jAtA hai| rAjA ne kahA mahAdeva tU bar3A hI bhAgyazAlI hai| Damarela se isa prakAra kA saMgha nikalanA terI kIrti to hai hI para sAtha meM Damarela nagara kI bhI amara kIrti hai| hama logoM se aura kucha nahIM bane to bhI tumhAre isa punIta kArya ke liye itanA to hama bhI kara sakate haiM aura isake liye tuma nizaMka raho kisI kI eka zIlI mAtra bhI Age pIche nahIM hogI cAhe khule makAna chor3a jAo ityAdi / mahAdeva ne bar3I khuzI manAte huye kahA ki hujUra yaha merA nahIM para zrApakA hI yaza evaM kIrti hai aura zrApakI kRpA se hI maiMne isa prakAra vRhad kArya ko raThAyA hai| aura zrApakI sahAyatA se hI isa kArya meM saphalatA prApta kruuNgaa| mahAdeva rAjA kA paramopakAra mAnatA huzrA apane makAna para aayaa| aura nAgarika logoM ko rAjA kA saMdezA sunA diyA taba to nahIM calane vAloM kA bhI saMgha meM calane kA vicAra hogayA / ThIka caturmAsa samApta hote hI mArgazIrSa zukla trodazI ke zubha muhUrta meM sUrijI ke vAsakSepa pUrvaka zreSThivarya mahAdeba ke saMghapatitva meM saMgha ne prasthAna kara diyaa| saMgha ke andara kaI ratnoM kI mUrtiyAM suvarNa ke derAsara pUjAbhakti ke sAdhana, hajAroM sAdhu sAdhviyAM aura lAkhoM nara nArI the / pratyeka grAma nagara ke mandiroM ke darzana tIrthoM para dhvajArohaNAdi mahotsava karate huye, dIna dukhiyoM kA uddhAra aura yAcakoM ko dAna dete huye tathA jainoM kI vastIvAle grAma nagaroM se bheMTa aura badhAvanA hote huye saMgha zrI sammetazikharajI phuNcaa| jabatIrtha ke dUra se darzana huye to saMgha ne hIre panne mANika aura motiyoM se badhAyA aura tIrthaGkaroM kI nirvANabhUmi kA sparzana kara apanA ahobhAgya samamA tathA aSTAnhikA mahotsava dhvajArohaNa pUjA prabhAvanA sAdharmI vAtsalyAdi dharma kRtya kiye / sUrijI aura saMghapati kA adhika paricaya hone se sUrijI ne jAna liyA ki saMghapati mahAdeva bar3A hI tyAgI vairAgI aura AtmArthI hai| yadi yaha dIkSA le le to isakA zIghra kalyANa ho sakatA hai / eka dina sUrijI ne saMghapati ko kahA mahAdeva yaha tIrthabhUmi hai tumane saMgha nikAla kara anaMta punyopArjana kiyA para aba terI dIkSA kA samaya hai| yadi isa tIrtha bhUmi para tU dIkSA le to terA jaldI kalyANa hogaa| mahA660 [ zikharajI kA saMgha--mahAdeva kI dIkSA
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 635-660 deva ne apane dila meM socA ki sUrijI bar3e hI upakArI puruSa haiM aura mere para ApakA dharma prema hai aba saMsAra meM rahakara mujhe karanA hI kyA hai| ataH sUrijI kI AjJA zirodhArya karanA hI kalyANa kA kAraNa hai| ataH mahAdeva ne apanI strI aura pA~coM putroM ko bulA kara kahA ki merI icchA yahA~ dIkSA lene kI hai| putroM ne kahA ApakI icchA dIkSA lene kI hai to saMgha lekara ghara para padhAro vahA~ Apa dIkSA lelenA ityAdi / mahAdeva ne kahA ki mere antarAya kyoM dete ho ? merI icchA to isa tIrtha bhUmi para hI dIkSA lene kI hai, mahAdeva kI strI ne socA ki jaba mere patideva dIkSA lene ko taiyAra hogaye haiM to phira mujhe ghara meM raha kara kyA karanA hai, ataH vaha bhI taiyAra hogaI / jaba saMgha meM isa bAta kI carcA phailI to kaI 14 nara-nArI dIkSA lene ko taiyAra hogaye / basa eka tarapha to saMghapati kI varamAla mahAdeva ke bar3e putra lAlA ko pahinAI gaI aura dUsarI ora saMghapati mahAdeva ApakI dharmapatnI aura 14 nara nAriyoM evaM 16 mumukSuoM ko bhagavatI jaina dIkSA dI gaI / ahA hA ! jaba jIvoM ke kalyANa kA samaya AtA hai| taba nimitta kAraNa bhI saba anukUla bana jAtA hai| isake liye maMtrI mahAdeva kA tAjA udAharaNa sAmane hai| sUrijI rAtri meM saMthArA paurasI bhaNAkara zayana kiyA thA jaba Apa nidrA se mukta ho dhyAna meM baiThate the itane meM to devI sAccayika ne Akara sarijI koM vandana kI sUrijI ne dharmalAbha dekara kahA devIjI bhApa acche maukA para aaye| devI ne kahAM prabhoM ! Apa tIrtha kI yAtrA kare aura maiM pIche rahU~ yaha kaba bana sakatA hai kevala maiM ekalI nahIM hU~ para devI mAtulA bhI sAtha meM haiM isane hI mujhe Akara saMgha kI khabara dI thI ityAdi / sUrijI ne kahA~ kaho devIjI gaccha sambandhI aura kucha kahanA hai, devI ne kahA~ pUjyavara ! maiM kyA khuuN| Apa svayaM prajJAvAna hai| phira bhI itanA to maiM kaha detI hU~ ki Apa idhara padhAre haiM to yahIM vihAra kara isa tItha bhUmi para hI apanA kalyANa kare aura muni kalyANa kalasa Apake pada yogya evaM sarva guNa sampanna hai inako sUri pada dekara saMgha ke sAtha bhejadeM ki udhara bihAra kara gaccha kI unnati karate raheMge / sUrijI ne kahA ThIka hai debIjI muni kalyANa kalasa mere gaccha meM eka yogya vidyAbalI evaM zAstroM kA pAraMgata muni hai maiM inako sUri maMtra kA ArAdhana to pahale se hI karavA diyA haiM phira ApakI sammati hogii| deviijii| Apane hamAre pUrvajoM ko bhI pratyeka kArya meM samaya samaya sahAyatA pahu~cAI hai aura Aja mujhe bhI Apane sAvadhAna kiyA hai| aba maiM kala subaha hI muni kalyANa-kalasa ko sUri pada arpaNa kara duuNgaa| donoM deviyAM sUrijI ko vaMdana kara adRzya hogii| sUrijI mahArAja ne subaha hote hI apanI nitya kriyA se phurasata pAkara saMgha ko ekatra kiyA aura kahA ki maiM apanA padAdhikAra muni kalyANa kalasa ko denA cAhatA hU~ / saMgha ke logoM ne vicAra kiyA ki kyA bAta hai kevala rAtri meM hI sUrijI ne yaha kyA vicAra kara liyA / ataH saMgha ne vijJApti kI ki pUjyavara Apa saMgha lekara vApisa padhAreM hama loga sUripada ke yogya mahotsava kareMge aura munikalyANa kalasa ko sUripada hamAre yahA~ padhAra kara hI dIrAveM / sUrijI ne kahA maiMne apanA vihAra pUrva meM karane kA nizcaya kara liyA hai / kAraNa, yahA~ vizeSa lAbhAlAbha kA kAraNa hai / Apake saMgha ke liye maiM sUri bana detA hU~ vaha Apake sAtha clegaa| basa, sUrijI ne nizcaya kara liyA to usako badalanevAlA thA hI kauna ? usI dina vidhi vidhAna ke sAtha tIrthabhUmi para sUrijI ne munikalyANa kalasa ko sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma devaguptasUri rakha sarijI aura devI kI vijJApati ]
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 235-260 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa diyA aura Apane 500 sAdhutroM ko pUrva meM vihAra karane ke liye apane pAsa rakha kara zeSa sAdhuoM ko devaguptasUra ke sAtha meM saMgha bheja diye / saMgha punaH lauTa kara Damarelapura nagara meM AyA / zreSThivarya lAkhA ne saMgha ko sAdharmika vAtsalya dekara pAMca pAMca suvarNa mudrikAyeM aura vastrAdi kI paharAmaNI dekara saMgha ko visarjana kiyaa| pUrva meM usa samaya bauddhAcArya bauddhadharma kA khUba joroM se pracAra kara rahe the jainadharma meM usa samaya pUrva meM aisA koI prabhAvazAlI AcArya nahIM thA ki bar3hate huye bauddhoM ke bega ko roka sake / zAyad devI saccAyikA kI preraNA isaliye hI huI ho aura yaha kArya koI kama lAbha kA bhI nahIM thA / sUrijI ne 200 muniyoM ko to apane sAtha meM rakkhe aura zeSa tIna sau sAdhuoM kI pacAsa pacAsa sAdhutroM kI chaH Tukar3iyA~ banA dI jinhoM ke Upara eka eka padavIdhara niyukta kara diyA aura pUrva prAnta ke pratyeka nagara meM vihAra kA Adeza de diyA / basa, phira to thA hI kyaa| isa silasile se vihAra karane se jaise sUrya ke sAmane tAroM kA teja phIkA par3a jAtA hai vaise hI bauddhoM kA pracAra kArya ruka gayA aura jainadharma kA pracAra bar3hane lgaa| rAjagRha campA vaizAlA vaNijya prAma nagara aura kapilavastu taka vihAra kara diyaa| idhara to himAcala aura udhara kaliMga pradeza taka jaina sAdhuoM kA vihAra huA / sUrijI ne kevala jainoM kA rakSaNa hI nahIM kiyA thA para hajAroM lAkhoM jainetaroM ko jaina banA kara unakA bhIuddhAra kiyA-- jaba sUrijI ne apanA antima samaya najadIka jAnA to punaH zikharajI padhAra gaye aura apane sAdhuoM ko zikharajI ke Asa pAsa ke pradeza meM vihAra karane kI AjJA de dI aura una vidvAna sAdhuoM ne vahAM bhramaNa kara jainadharma kA khUba hI pracAra kiyaa| Aja jo siMhabhUma mAnabhUmAdi pradeza meM sAraka jAti pAI jAtI hai yaha saba una zrAcAyoM ke banAye huye jaina zrAvaka hai / sAraka jAti ke pUrvajoM ne aneka mandira mUrtiyoM kI pratiSTA bhI karavAI thI kaI bAra tIrtha zrI sammeta zikharajI kI yAtrArtha saMgha bhI nikAle the aura kaI mumukSuoM ne AcArya zrI evaM Apake ziSyoM ke pAsa dIkSA bhI lI thI aura ve muni kitane hI samaya taka vahAM vihAra bhI kiyA thA parantu pichale arse meM jaba jaina zramaNoM kA vihAra banda huA taba se hI ve loga dharma ko bhUlate gaye tathApi una logoM ke asalI saMskAra the ve sarvathA nahIM miTe para Aja paryanta unameM ahiMsA vagairaha ke saMskAra vidyamAna hai AcArya kakkasUrijI mahArAja mahA prabhAvika AcArya huye Apane apane 25 varSa ke zAsana samaya meM sarvatra vihAra kara jaina dharma kI khUba hI dhvajA patAkA phhraaii| Apane jaise mahAjanasaMgha evaM upakezavaMza kI vRddhi kI vaise hI bhAvukoM ko dIkSA de zramaNasaMgha kI bhI abhivRddhi kI / anta meM vi0 saM0 260 kA phAlguNa kRSNa aSTapI ke dina sammetazikhara tIrtha para 27 dina ke anazana pUrvaka samAdhi ke sAtha svargadhAma padhAra gaye / paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM meM sUrijI ke zAsana meM aneka mahAnubhAvoM ne saMsAra kA tyAga kara bar3e hI vairAgyabhAva se dIkSA lI unake nAmoM meM thor3e se nAma yahAM darja kara detA hU~ :1 - upakezapura ke kanojiyA gautrIya polAka ne dIkSA lI / 2 - kSatrIpurA ke karnATa 3 - mADavyapura ke balAha 4- zaMkhapura ke ciMcaTa 5- mugdhapura gautrIya paramA gautrIya kalhaNa gautrIya bAgA ne ne ke zrI zrImAla gautrIya mUlA ne 662 29 59 "" "" [ sUrijI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSA
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasUri kA jIvana ] ke sucaMti 6 - khaTakuMpa 7 - medanIpura ke bhadra 8 - nAgapura 9 - padmAvatI ke sughar3a 10 - koraMTapura ke prAgvaTa 11 - bhInnamAla ke zrImAla ke prAgvaTa 12 - satyapura ke zreSTi 13 - cicor3a 14 - citrakoTa ke bhUri 15 - lAkoTI ke brAhmaNa ke bAppanAga ke zrImAla gautrIya zaMkha ne vaMzIya kAnaDa ne 16 - ujjaina 17 - sopAra 18- DAbarela ke carar3a 19 - karaNAvatIke prAgvaTa 20 -- maDonI ke brAhmaNa 21 -- mathurA 22 -- khaMDapura 23 - joganIpura ke 24 - sAlIpura ke gautrIya vIrama ne vaMzIya bhAkhara ne zrIkaNTha ne ke zrI zrImAla ke prAgvaTa gautrIya bainA ne vaMzIya jodhA ne gotrIya maMtrI murArane zreSTi Aditya nAga gautrIya maMtrI raNadhIra ne kSatrIya vaMzIya 25 - kokAlI ke mokaladeva ne 26 - Anandapurake prAgvaTa vaMzIya viradhA ne 27 - hala ke sonI jAti ke sItArAma ne 23 inake alAvA kaI puruSa tathA bahuta sI vehanoM kI dIkSA kA varNana bhI paTTAvaliyoM meM kiyA hai para prantha bar3ha jAne ke bhaya se saba kA nAma nahIM diyA hai para yaha bAta sAdI aura sarala ki isa prakAra dIkSA lete the tava hI to hajAroM sAdhu sAdhviyoM pratyeka prAnta meM vihAra kara dharmopadeza diyA karate the / AcArya zrI kasUra ke zAsana meM tIthA ke saMgha - ke coraDiya gautrIya nandA gautrIya rAmA ne jAti ke catarA ne tIrthoM kI yAtrArtha bhAvukoM kA saMga ] gautrIya karaNA ne vaMzIya dhannA ne vaMzIya dharaNa ne gautrIya hAnA ne vaMzIya dharaNa ne gautrIya musala ne brahmadeva ne [ osavAla saMvat 635-660 dIkSA lI ,, "" " 11 95 19 " " 99 29 93 29 " "" " 31 29 19 1- bhInamAla nagara se zrImAla vaMzIya kharatthA ne zrI zatruJjAdi tIrtho kA saMgha nikAlA jisameM tIna hajAra sAdhu sAdhviyoM aura lAkhoM zrAvaka the isa saMgha meM zAha kharasthAne caudaha lakSa dravya vyaya kiyA sAdharmI bhAiyoM ko savAsera ke laDDU aura pAMca pAMca sonA muharo tathA vastroM ko peharAmaNi dI 2 - soparapura paTTana se prAgvaTa surajaNa ne zrI zatruJjaya giranArAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA jisameM 52 derAsara the kaI paMcavIsau sAdhu sAdhviyoM aura sAdhika eka lakSa yAtrugaNa the saMghapati surajaNa ne isa saMgha meM eka koTI dravya vyaya kiyA sAdharmI bhAiyoM ko sonA kI kaTiyoM aura pAMca pAcA sonA muharoM lena 33 11 663
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 235-260 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa meM dI yAcakoM ko khUba dAna diyaa| saMghapati surajana apAra sampati kA dhanI thA zrApakI kai nagaroM meM dukAnoM thI pazcAtya pradezoM ke sAtha jahAjoM dvArA vyApAra calatA thA cIna jAvA vagairaha meM ApakI koTiye bhI thI itanA hone para bhI dharma karane meM dRr3ha cita aura khUba rucI vAlA thA sAdhI bhAiyoM kI aura ApakA adhika lakSa thA vyApAra meM bhI sAdharmI bhAiyoM ko vizeSa sthAna diyA karatA thA aise nara ratnoM se hI jaina dharma kI unnati evaM prabhAvanA hotI thii| 3-nAgapura kA AdityanAga gautrIya zAha lAkhaNa ne zrIzatruJjaya tIrtha kA saMgha nikAlA jisameM Apane bAraha lakSa dravya vyaya kiyA sAdharmI bhAiyoM ko peharAmaNi dI aura pAMca bar3e yajJa kiye / 4.-- koraMTapura kA zreSTi gautrIya maMtrI arjuna ne upakezapura sthita bhagavAna mahAvIra kI yAtrArtha saMgha nikAlA jisameM maMtrIzvara ne tIna lakSa dravya vyaya kiyA / sAdharmiyoM ko lena dii| 5-AloTa nagara se rAvanArAyaNa ne zrI zatruJjaya kA saMgha nikAlA jisameM pandrahasau muni sAdhviyoM aura kai pacAsa hajAra gRhastha the isa saMgha meM 19 hastI bhI the rAvajI ne apanI vRddhAvasthA meM jabardasta punyopArjana kara zrI za@jaya kI zItala chAyA meM dIkSA grahaNa kara kevala teraha dinoM meM punIta tIrtha bhUmi para deha tyAga kara svarga cale gye| 6-upakezapura se bhAdra gautrIya zAha gopAla ne zrI sammetazikharajI kA saMgha nikAlA isa saMgha meM eka lakSa se bhI adhika nara nArI the saMgha loTate samaya Rtu praSma AgaI thI rAste meM pAnI kA sthAna nahIM Ane se saMgha bahuta vyAkula hogayA ataH vAcanAcArya guNavilAsa ke pAsa Akara arja kI ataH vAcanAcArya ne svarodaya valI the dhyAna lagA kara aisA saMketa kiyA ki puSkala jala mila gayA jisase saMgha ne apane prANa vacA liyA aura sakuzAla upakezapura pahu~ca gaye zAha gopAla ne sAMta yajJa kiye aura svAdharmI bhAiyoM ne peharAmaNI dI tathA yacakoM ko icchita dAna dekara apanI kIrti ko amara bnaadii| ityAdi aura bhI kaI choTe bar3e saMgha nikale jinhoM kA paTTAvaliyoM meM vistAra se varNana hai / sUrijI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSThAeM bhI bahuta huI 1-zrAsalapura ke prAgvaTa - zAha bAgA ke banAyA mahAvIra0 pra0 2-ukhalAna ke prAgvaTa , bhImA ke, 3-iMdAvaTI ke bhariMgI0 , haMsA ke ,, 4-AghATa ke ciMcaTagau0 ,, karamaNa ke , , karamaNa pAzvanAtha , 5-birATa ke malagautrIya , dhIrA 6-mamANiyA ke caraDagautrIya , kAnaDa ke ,, jJAntinAtha 7-dhaulapura ke AdityanAgagau0 ,, rUpaNasI ke ,, neminAtha 8-palavRddhi ke bApanAgagau0 ,, lAkhaNasI ke ,, munisuvrata , 9-nAgapura ke zreSThagotrIya , punar3A ke ,, mahAvIra , 10-harSapura ke sucaMtigotrIya , paumA ke, 664 [sarijI ke zAsana meM pratiSThAeM Shi Shi Shi Shi Di Di
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya kakasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 635-660 Shi Shi Shi Shi Shi Shi rANA Shi Shi Shi Shi Shi Shi Shi Shi Shi Shi Shi Shi 11-stambhanapura ke balAhAgau0 zAha depAla ke banAyA mahAvIra0 pra0 12-baTapura ke karNATago0 , mAMjhaNa ke , 13-zaMkhapura ke taptabhaTago0 // dAppA " " 14-bhAsila ke prAgvaTa mahAdeva 15-kAnapura ke zrImAla jaitA 16--karoTa ke zrImAla nandA 17.-pAlikapura ke kanaujiyA , nAgA 18-kIrATakupa ke DiDUgau. 19-nAgapura ke laghuzreSThigo0 // rAjasI 20-ujjaina ke morakSagI0 , AkhA pArzvanAtha , 21-- maNDava ke kulabhadragau0 , vIradeva ke RSabhadeva , 22-mahandapura ke birahaTagau , mothA ajItanAtha, 23--benAtaTa ke puSkaraNA jAti ,, khetA ke mahAvIra , inake alAvA kaI choTe bar3e mandira aura ghara dezAntara kI pratiSThA huii| vaMzAvalI meM eka camatkArI ghaTanA likhi haiM vIrapura [sindha meM eka somarUdra vAmayarNiyoM kA neta AyA thA vaha thA maMtra balI janatA ko camatkAra vatalAne ko zAma ke samaya jaina mandira se eka mUrti ko maMtra bala se tAlAba para lejA kara vApisa mandira meM le AyA aura logoM ko kahane lagA ki jaina loga apane deva kI mUrti ko pAnI nahIM pIlAte hai ataH mUrti svayaM tAlAba para pAnI pIne ko jAyA karatI haiM isa prakAra ATha dina guz2ara gye| isase jainoM ko bar3A hI duHkha huA ve loga kisI vidyAbalI sAdhu ko lAnA cAhate the idhara udhara manuSyoM ko bheje bhI the para unakI AzA saphala nahIM huii| eka dina sunA ki Damarela nagara meM paNDita Ananda muni virAjate haiM aura ve acche vidyAbalI bhI hai saMgha agrezvara DAmarela jAkara saba hAla kahA aura vIrapura padhArane kI prArthanA kI ataH paM0 Anandamuni vihAra kara vIrapura padhAre zrIsaMgha ne bar3e hI samAroha se ApakA svAgata kiyaa| somandra ne hamezA kI taraha mUrti ko mandira se nikAla kara tAlAba para lejA rahA thA para mUrti bajAra ke bIca bhAi to ruka gaI Age cala nahIM skii| idhara paM0 Ananda muni ne nagara ke andara jitane zivaliMgAdi devI devatA the una saba ko maMtra bala se bajAra meM le AyA ki jahAM jaina mUrti rukI huI thii| bajAra meM eka ora somarudra khar3A thA dUsarI aura paM. Anandamuni / isa camatkAra ko dekhane ke liye jaina jainettara hajAroM loga ekatra hogye| paM0 Anandamuni ne kahA mahAtmAjI yadi Apa ina saba mUrtiyoM ko talAba kI ora le jAveM to maiM ApakA ziSya bana jAu aura maiM mandira kI ora le jAu to Apa merA ziSya bana jAve / janatA ke samakSa somarUdra ne svIkAra kara liyA para paMDitajI ke sAmane unakA maMtra kuccha kAma nahIM kara sakA taba paM0 Ananda ne hukya diyA ki aho devI devatAoM tuma isa jainamUti ko jaina mandira meM pahu~cA do| basa Age jaina mUrti aura picche saba debI devatA cala kara jaina mandira meM aaye| basasomarUdra paNDitajI kA ziSya banagayA-isa camatkAra se jaina dharma kA bahuta prabhAvanA huI vaMzAvalI kAra likhate hai ki ve saba devI devatA Aja taka bhI jaina mandira meM maujUda hai| paTTa tevIsaveM kakasUrijI, Aditya nAga kula bhUSaNa the / jinakI tulanA karake dekho, candra meM bhI dUSaNa the| paTa darzana ke the ve jJAtA, bAdI lajjita ho jAte the| ajainoM ko jaina banAkara, nAma kamAla kamAte the| // iti zrI bhagavAn pArzvanAtha ke 23 veM paTTa para zrAcArya kakasUri mahAn prabhAvika AcArya huye / / eka camatkArI ghaTanA]
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 24 - prAcArya zrIdevaguptasUri (caturtha) bhUpA sInkumaTe svagotra viSaye vai devagupto guNI / bhUtvA dIkSita eva jaina sumate cakre kaThoraM tapaH || yenAsan vahavo'pi bhUmipagaSAH ziSyAH prabhAvAnvitAH / aratsi suvikAzamAna vidhuvat kalyANakArI prabhuH // grA cArya devagupta sUrIzvarajI mahArAja eka devamUrtti kI bhAMti kevala manuSyoM se hI nahIM para deva deviyoM se sadaiva paripUjanIya the / Apa candra jaise zItala, sUryya jaise tejasvI, sAgara jaise gaMbhIra, pRthvI jaise dhairyavAna, meru jaise akampa, aura manokAmanA pUrNa karane meM kalpavRkSa sadRzya marudhara ke camakate huye sitAre hI the / Apa jaina dharma kA pracAra karane meM advitIya vIra the apane pUrvajoM kI sthApita kI huI zuddhi kI mazIna ko calAne meM eka catura mazInagara kA kAma kiyA karate the Apa kA jIvana janatA ke kalyANa ke liye hI huA thA jisakA anukaraNa hamAre jaise pAmara jIvoM ko pAvana banA detA hai / jisa samaya kA hAla hama likha rahe haiM usa samaya ArbudAcala kI zItala chAyA meM alakApurI se sparddhA karane vAlI candrAvatI nAma kI nagarI thI jisako sUryyavaMzI mahArAja candrasena ne AbAda kI thI / candrAvatI nagarI jaba se AbAda huI taba se vaha jainiyoM kA eka kendra hI kahalAtA thA kyoMki vahA~ basane vAle rAjA aura prajA jainadharma ke hI upAsaka the / candrAvatI nagarI meM saikar3oM jaina tIrthakaroM ke mandira the aura lAkhoM manuSya zraddhA pUrvaka una mandiroM kI sevA pUjA bhI karate the / upagaccha evaM koraMTagaccha ke AcAryoM ne samaya samaya para candrAvatI meM caturmAsa kara tathA Apake munigaraNa vahAM Thahara kara sadaiva dharmopadeza diyA karate the / dharma ke prabhAva se una logoM ke puNya bhI bar3hate jA rahe the / candrAvatI nagarI meM bar3e 2 vyApArI loga bhI basa rahe the / unakA vyApArI sambandha kevala bhAratIyoM ke sAtha hI nahIM thA para ve pAzcAtya pradeza ke vyApAriyoM ke sAtha vyApAra sambandha rakhate the | bhArata se lAkhoM karor3oM kA mAla videzoM meM bhejate the tathA vahAM se bhI kaI prakAra ke padArtha bhArata meM lAte the kaI logoM ne to vahAM apanI koThiyeM bhI khola dI thIM jisase ve puSkala dravya paidA karate the aura usa nyAyopArjita dravya ko zubha kAryoM meM vyaya kara kalyANakArI puNya saMcaya bhI kiyA karate the / jainadharma kA pracAra evaM unnati karanA ve apanA sabase pahilA karttavya samajhate the / 1 er vyApAriyoM ke andara kumaTa gotrIya zAha DAbara nAma kA eka vyApAriyoM kA zramezvara zreSTa basatA thA / usake pAsa itanA dravya thA ki loga usako dhana kubera ke nAma se hI pukArate the / zAha DAbara jaisA dharmajJa thA vaisA paropakArI bhI thA / sAdharmI bhAiyoM kI ora usakA adhika lakSya thA / dAnezvarI to aisA thA ki yAcakoM ke daridra ko deza pAra kara diyA thaa| zAha DAbara ke patnI nAmaka gRhadevI thI jisane ATha 666 candrAvatI nagarI aura zAha DAvara
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUri kA jIvana / | osavAla saMvat 660-682 putra aura sAta putriyoM ko janma dekara apane jIvana ko kRtArtha banA liyA thA jisameM eka kalyANa nAma kA putra to kalyANa kI mUrti hI thA ! itanI sampati itanA parivAra hone para bhI zAha DAbara evaM ApakI patnI pannA dharmakaraNI karane meM itane dRr3ha pratijJA vAle the ki ve apane jIvana kA adhika samaya dharma sAdhana meM hI vyatIta karate the ! jaba mAtA pitA kI isa prakAra dharma pravRti hotI hai to unake bAla baccoM para dharma kA prabhAva par3e binA kaise raha sakatA hai ? zAha DAbara pAzcAtya pradeza ke sAtha vyApAra karatA thA to usake hAtha eka aisA pannA laga gayA ki usane usa pannA kI eka bhagavAna pArzvanAtha kI mUrti banA kara apane ghara derAsara meM pratiSThA karavAdI jisakI seThajI Adi saba parivAra ke loga trikAla sevA pUjA kiyA karate the| pUrva jamAne meM ghara derAsara kI pravRti adhika thI aura isase kaI prakAra ke lAbha bhI the| kAraNa, eka to ghara derAsara hone se kyA strI aura kyA puruSa saba kuTumba vAle sevA pUjA evaM darzana kA lAbha le sakate the itanA hI kyoM para jainetara naukara cAkara bhI paramAtmA ke darzana upAsanA evaM pUjA kA lAbha uThA sakate the| dUsare ghara meM apane iSTa deva hone se dUsare anya deva deviyoM ko sthAna nahIM mila sakatA thA tIsare jainetaroM kI lar3akI paraNIja kara lAte the vaha bhI jaina dharmopAsikA bana jAtI thI / cauthe ghara meM derAsara hone se dharma para zraddhA bhI majabUta rahatI thI ityAdi aneka phAyade the| eka samaya paropakArI AcArya kakka sUrIzvarajI mahAgaja bhU bhramaNa karate hue candrAvatI ke najadIka padhAra rahe the / yaha zubha samAcAra candrAvatI ke saMgha ko milate hI unake harSa kA pAra nahIM rahA aura ve loga sUrijI ke svAgata kI taiyArI karane laga gye| phira to kahanA hI kyA thA bar3e hI samAroha se nagara praverA kA mahotsava kiyA / sUrijI ne candrAvatI meM padArpaNa kara jaina maMdiroM ke darzana kiye aura bAda thor3I para sAragarbhita dezanA dii| sUrijI kA khyAna itanA prabhAvotpAdaka thA ka jisa kisI ne eka bAra suna liyA phira to usako aisA raMga laga jAtA thA ki binA sUrijI kA pAkhyAna sune usako caina hI nahIM par3atA thaa| sUrijI kA vyAkhyAna hamezA vividha viSaya para hotA thA para Apake vyAkhyAna meM saMsAra kI asAratA aura tyAga vairAgya evaM yAtma kalyANa para adhika jora diyA jAtA thaa| eka dina vyAkhyAna meM TUrijI ne sAmudrika zAstra kA isa khUbI se varNana kiyA ki hasta padoM kI rekhA zarIra ke tila mAsa lazaniyAdi ke bhaviSya meM hone vAle zubhAzubha phala vistAra se bayAna kiye aura kahA ki zrotA janoM! sarvajJa ke jJAna se koI bhI viSaya zeSa nahIM raha jaataa| hAM, usameM haya gaya aura upAdaya avazya hotA hai / para jaba taka vastu tatva kA samyaka jJAna nahIM hotA hai taba taka haya meM tyAga buddhi gaya meM jJApaka buddhi aura upAdaya meM dhAraNa buddhi nahIM ho sakatI hai ataH haya gaya aura udaya ko samyak prakAra se samajha kara haya kA tyAga gaya ko jAnanA aura upAdaya ko aMgIkAra karanA cAhiye ityaadi| sUrijI kA vyAkhyAna saba ko karNa priya thaa| pratyeka manuSya kI bhAvanA thI ki hamAre zarIra meM koI bhI zubha lakSaNa zubha rekhAdi hai yA nahIM ? yahI vicAra zAha kalyANa ke hRdaya meM cakkara lagAne lgaa| kalyANa samaya pAkara sarijI ke pAsa pahu~cA aura bandana kara apanA hAtha sUrijI ke sAmane bar3hAyA jisaka sUrijI ne dhyAna lagA kara dekhA aura kahA kalyANa tere zarIra meM itane uttama lakSaNa haiM ki yadi tU bhagavatI jaina dIkSA gRhaNa kara le to terI bhAgya rekhA itanI jabardasta khulegI ki tU eka jainadharma kA uddhAraka hokara AcArya kakasUrijI candrAvatI meM ]
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa svAtmA ke sAtha anekoM kA kalyANa karane meM bhAgyazAlI bana jaaygaa| arthAt apane nAma ko sArthaka banA degA arthAt kalyANa tu eka kalyANa kI hI mUrti bana jAyagA / inake alAvA sUrijI ne aura bhI kahA ki kalyANa anukUla sAmagrI meM kucha kara lenA acchA hai aura usakA hI jIvana saphala samajhA jAtA hai / zAstrakAroM ne to spaSTa zabdoM meM pharamAyA hai kiH-- "jAjA vaccai rayaNI, na sA paDiniyattaI, ahammaM kuNamANassa, aphalA jaMti raaiio|" "jAjA vaccai rayaNI na sA paDi niyattaI, dhammaM ca kuNamANassa, saphalA jaMti rAio" adharma meM jo samaya jAtA hai vaha vyartha jAtA hai taba dharma kArya meM samaya jAtA hai usakA samaya saphala jAtA hai / kalyANa ! kAla kA vizvAsa nahIM hai bar3e-bar3e avatArI puruSa bhI cale gaye haiM to sAdhAraNa jana kI to ginatI hI kyA hai ? "tIrthaGkarA gaNadhAriNaH surapattayazcakri kezavA rAmAH / saMhakta hata vidhinA zeSeSu nareSu kA gaNanA?" __ityAdi hitakArI upadeza diyA / kalyANa thA laghukarmI ki sUrijI ke vacana siddha puruSa kI auSadhI kI taraha ruca gaye aura usane kahA pUjyavara ! ApakA kahanA solaha AnA satya hai / hajAroM koziza karane para bhI isa prakAra kI anukUla sAmagrI milanI duSkara hai| ataH maiMne nizcaya kara liyA hai ki maiM jaldI se jaldI ApakI sevA meM dIkSA lUMgA / basa, sUrijI ko vandana kara kalyANa apane ghara para AyA / para Aja to kalyANa kA raMga DhaMga kucha dUsarA hI thaa| usake cehare para udAsInatA evaM vairAgya kA raMga jhalaka rahA thaa| mAtA pannA ne pUchA beTA ! Aja tU udAsa kyoM hai ? kyA tere pitA ne tujhe kucha kahA hai / kalyANa ne kahA nahIM mAtA pitAjI ne kucha bhI nahIM kahA hai| "mAtA--phira tU udAsa kyoM hai ? "beTA-mAtA maiMne saMsAra meM janma lekara itane dina yoM hI gaphalata meM kho diye jisakI mujhe udAsInatA hai| "mAtA eka dama cauMka uThI aura kahA beTA ! tU kyA kArya karanA cAhatA hai / Aja apane ghara meM saba sAdhana hai tU cAhe so kArya kara sakatA hai| "beTA-mAtA maiM sUrijI mahArAja ke pAsa dIkSA lenA cAhatA huuN| mAtA-beTA ye tujhe kisane sikhAyA hai, tU jAnatA hai ki terI sagAI kaba se hI karadI hai aba 2-4 mAsa meM terA vivAha karanA hai / dekha apane ghara meM vivAha kI saba taiyAriyeM ho rahI haiN| beTA-mAtA maiM aisA acirakAla kA vivAha karanA nahIM cAhatA hU~ ki jisake liye bhavAntara meM duHkha sahana karanA par3e / maiM to aisA vivAha karUMgA ki jisake jariye sadaiva ke liye sukhI bana jaauuN| __ mAtA to beTA ke zabda sunakara mahAna dukhI bana gaI aura usI samaya zAha DAbara ko bulA kara kahA ki ApakA beTA kyA kahatA hai jisako suna lIjiye ? DAbara ne pUchA ki beTA terI mAM kyA kahatI hai / kalyANa ne kahA Apa hI pUcha lIjiye / pannA rotI huI kahane lagI ki beTA kahatA hai ki maiM dIkSA lUMgA isa bAta ko maiM kaise baradAsta kara sakatI hU~ ? Apa apane beTe ko samajhA dIjiye varanA merI mRtyu najadIka hI hai / "zAha DAvara ne kahA kalyANa kyA bAta hai terI mAM kyA kahatI hai ? vaiirAgI kalyANa aura mAtApitA
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptabhari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 660-682 "kalyANa --mAtA ThIka kahatI hai merI icchA dIkSA lene kI hai / "pitA isakA kAraNa kyA hai ki tU Aja dIkSA kA nAma letA hai ? "kalyANa-kyA Apane guru mahArAja ke vyAkhyAna meM nahIM sunA hai guru mahArAja ne pharamAyA thA ki viSaya sukha to kSaNa bhara ke haiM para usake duHkha cirakAla taka bhugatane par3ate haiN| khaNa mitta sukkhA bahukAladukkhA, pagAmadukkhA aNikAma sokkhA / saMsAra mokkhassa vipakkha bhUyA, khANIaNatthANaukAma bhogA // 1 // pitAjI maiM kSaNabhara ke sukhoM ke liye cirakAla ke duHkha bhugatanA acchA nahIM samajhatA huuN| ataH Apa kRpA kara mujhe AjJA dIrAveM ki maiM dIkSA lekara apanA kalyANa kruu| pitA ne kahA ThIka hai maiM isa para vicAra karUMgA jAo abhI to kAma karo / seThAnI pannA ko kahA ki tuma kyoM duHkha karatI ho maiM kalyANa ko samajhA dUMgA / yadi kalyANa ke bhAga meM dIkSA kI rekhA hogA to use miTA bhI kauna sakatA hai| zAha DAbara samaya pAkara zAma ko sUrijI mahArAja ke pAsa gayA / DAbara sUrijI kA parama bhakta thaa| gaccha meM bhI eka agrezvara zrAvaka thA / DAghara jaisA dhanADhya thA vaisA dharmajJa bhI thaa| usane sUrijI se namratA pUrvaka arja kI ki pUjyavara ! Aja kalyANa ne ghara para Akara dIkSA kI bAta kI jisase usakI mAM ne bahuta du.kha kiyA aura bhojana taka bhI nahIM kiyaa| ataH kalyANa ko samajhA diyA jAya ki abhI dIkSA kA nAma na le, aura 2-4 mAsa meM usakA vivAha bhI karanA hai / ataH nirvighnatA se vivAha ho jAya to mere citta ko zAnti rahe dasarA kalyANa abhI baccA hai dIkSA meM kyA samajhatA hai| sUrijI ne kahA DAbara ! tU bhAgyazAlI hai aura gaccha meM aprezvara bhI hai tU jAnatA hai ki sAdhuoM ko to isa bAta kA kucha bhI svArtha nahIM hai / dUsare mere ziSyoM kI bhI kamI nahIM hai| hajAroM sAdhu sAdhviyAM gaccha meM vidyamAna haiN| eka kalyANa binA hamArA koI kAma rukA huA bhI nahIM hai ki kalyANa ko dIkSA dene kI koziza kI jAya parantu mujhe Azcarya isa bAta kA hai ki isa sAmagrI meM svayaM tumako dIkSA lenI cAhiye isa hAlata meM kalyANa kI dIkSA rokane kI koziza karatA hai| kalyANa dIkSA legA yA nahIM isake liye to nizcaya kauna kaha sakatA hai / zrAvaka zAsana kA eka aMga hotA hai| yadi tere ATha putroM meM se eka putra mAMgA jAya to kyA tU inkAra kara sakegA ? isakA uttara DAbara kyA de sakatA thA / DAbara ! yadi yaha kalyANa tere ghara meM rahegA to eka tere ghara kA hI kAma karegA parantu dIkSA le lI to jaina zAsana kA uddhAra aura hajAroM lAkhoM kA kalyANa karane meM samartha bana jAyagA / isase tuma ko hAni nahIM para adhika se adhika phAyadA hai| yadi kalyANa dIkSA lenA cAhatA ho to tuma antarAya karma nahIM bandhanA agara mohanIyA karmodaya se kucha moha zrA bhI jAya to jJAna dRSTi se vicAra krnaa| tathA zrAvikA ko bhI samajhA denaa| zAha DAbara samajha gayA ki sUrijI kI icchA kalyANa ko dIkSA dene kI hai| basa, sUrijI ko bandana kara apane ghara para AyA aura seThAnI pannA ko kahA ki kalyANa dIkSA kI bAta karatA hai isameM kevala kalyANa hI nahIM para guru mahArAja bhI zAmila haiN| khaira, tU puNyavatI hai terI kukSa se janmA huA terA beTA dIkSA le isakA saba yazaH tere ko hI hai| ataH aba kahane sunane kI jarUrata nahIM hai| mahotsava ke sAtha kalyANa ko dIkSA dIrAdeM / isameM hI kalyANa kA aura sabakA kalyANa hai| kalyANa ke vairAgya kA carcA ] 666
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 varSa / [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA hAtahAsa seThajI ke vacana suna seThAnI ko bahuta gussA AyA aura krodha ke sAtha kahA ki maiM apane jIte jI to kalyANa ko dIkSA nahIM lene dUMgI bAda mere marane ke male hI bApa beTA dIkSA lelenA / seThajI ne kahA yadi terI mRtyu hogaI to ATha nahIM para sAta beTA hI tujhe uThAkara smazAna meM le jAkara jalA deMge phira kalyANa ke liye itanA Agraha kyoM karatI hai ? jisa sUrijI ko apanA guru samajhate haiM unhoMne kalyANa ko mAMga liyA phira nahIM dene meM apanI : yA zobhA rahegI ! aura kalyANa jAtA kahAM hai tere pAsa nahIM to guru mahArAja ke pAsa rhegaa| maiM sUrijI ke pAsa svIkAra kara AyA hU~ ityAdi / icchA na hote huye bhI peThAnI ko seThajI se sahamata honA pdd'aa| dUsare dina DAbara ne kalyANa kI khUba parIkSA kI para vahAM halada kA raMga nahIM thA, para raMga thA cola majITha kA / zAi DAbara ne jina mandiroM meM aSTAnhi kA mahotsava karavAyA aura bhI dIkSA ke liye jo kucha karane ko thA vaha saba vidhAna kiyaa| kalyANa ke sAtha koI 22 nara nArI dIkSA ke liye taiyAra ho gaye / sUrijI mahArAja ne una sabako bidhi bidhAna se bhagavatI jaina dIkSA dekara apane ziSya banA liye / kalyANa kA nAma kalyANakalaza rakha diyA / vAstava meM kalyANa thA bhI balazaNa :ndira kA kalaza hii| muni kalyANakala ne gurukula vAsa meM rahakara jJAnAbhyAsa karanA zurU kiyA / muni kalyANa meM vinaya guNa kI vizeSatA thI ki usane svalpa samaya meM vartamAna sAhitya kA adhyayana kara liyA / nyAya, tarka, channa, kAvyAdi, sAhitya meM Apa dhuraMdhara vidvAna hogaye / muni kalyANa kalasa ne nimittajJAna kA bhI adhyayana kara liyA thaa| yahI kAraNa thA ki AcArya kakasUri ne tIrtha zrI sammetazikhara kI zItala chAyA meM hajAroM mugiyoM meM zuni kalyANakalasa ko sarvaguNasampanna jAnakara sUripada se vibhUSita kara zrApakA nAga devaguptasUri rakha diyA thA jo paTTa kramaza: calA A rahA thaa| __ AcArya devaguptasUrijI bar3e hI prabhAva zAlI evaM dharma pracAraka AcArya hue AcArya zrI dharmapracAra karate hue eka samaya candrAvatI kI ora patrAra rahe the / zAha DAbara ne sunA ki AcArya deva gumAsUri candrAvata' padhAra rahe haiM to usaneapanI strI pannA ko kahA tumhAga beTA AvArya banakara pA rahA hai pannA kaI aptA se putra se milanA cAhatI thii| yoM to candrAvatI ke rAjA prajA ne sUrijI ke nagara praveza kA mahotsava kiyA hI thA para usameM zAha DAbara ne vizeSa bhAga liyA / i.nA hI kyoM para zAha bAbara ne isa mahotsava meM ra vA lakSa dravya vyaya kiyA / jaba sUrijI ne mandiroM ke darzana kara upAzraya padhAra kara dharmopadeza denA prArambha kiyA to mAtA pannA ke harSa kA pAra nahIM rahA itanA hI kyoM para mAtA pannA ke to harSa ke A~sU bahane laga gaye / vyAkhyAna ke aMta meM sabhA visarjana ho gaI tathApi mAtA pannA vahA~ khar3I 2 apane beTA ke sAmane dekha rahI thii| saikar3oM sAdhu aura sAdhviyoM ke adhipati kalyANa ( sUrijI ) ne mAtA ko ucca svara se dharma lAbha diyA aura pUchA ki zrAvikA dharma sAdhana karatI ho na ? saMsAra meM dharma hI sAra hai pUrva janma ke liye kharcI sAtha meM le lenA ? isa para mAtA ne pahale to upAlamba diyA ki Apa to hama logoM ko chor3a ke cale gaye aura jAne ke bAda darzana bhI nahIM diye ityAdi / mAta pannA ne punaH kahA ki Apa to saMsAra se tara gaye aba hamako bhI aisA rAstA batalAiye ki hamArA bhI kalyaraNa ho jAya? sUrijI ne kahA-mAtA jinendra deva ke dharma kI ArAdhanA kro| saMsAra samudra se pAra karane vAlA yaha eka jainadharma hI hai, ityAdi / mAtA ne kahA ki Apa yaha catura mAsa yahIM karAveM ki hama loga kucha lAbha uThA skeN| sUrijI ne kahA ki kSetrasparzanA / mAtA kA dila jAne kA nahIM thA 670 [ kalyANa kI dIkSA aura devaguptasari
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptabhUri kA jIvana ] : osavAla saMvat 660-682 para sAdhu bhikSA lekara A gaye the ataH mAtA vandana kara apane sthAna para calI gaI / para apane putra kA atizaya prabhAva ko dekhA jisase usake harSa kA pAra nahIM thaa| zAha DAbara ne apanI strI se kahA dekha liyA na beTA ko terA beTA kitane ThATha se rahatA hai| apane ghara meM rahatA to ghara vAle yA nagara vAle hI mAnate para Aja vaha jahA~ jAte haiM vahA~ bar3e 2 rAjA mahArAjA unakI pUjA karate haiM / yadi beTA ke sAtha apana bhI dIkSA le lete to apanA bhI kalyANa ho jAtA / seThAnI ne kahA ki aba bhI kyA huA hai dIkSA lekara kalyANa kro| seThajI ne kahA ThIka hai, Apa to mere sAtha ho na ? basa ha~sI 2 meM seThAnI ne kaha diyA ki Apa dIkSA leM to maiM bhI taiyAra huuN| jaba prAcArya devagupta sUri ko patA lagA ki mere mAtA pitA dIkSA kA vicAra kara rahai haiM ataH merA kartavya hai ki inakA uddhAra karU~ / samaya pAkara sUrijI ne zAha DAbara ko upadeza diyaa| DAbara ne kahA ki aba hamArI avasthA to vRddha ho gaI hai tathApi Apake vizvAsa para hama donoM Apake pAsa dIkSA lene kA vicAra kara rahe haiM para Apa yahA~ cartumAsa kareM maiM kucha dravya zubha kArya meM lagA kara dIkSA laMgA tathA candrAvatI zrI saMgha ne bhI sUrijI se cartumAsa kI khUba aAgraha se binatI kI aura sUrijI ne lAbhAlAmA kAraNa jAnakara caturmAsa kI svIkRti de dI / basa, phira to thA hI kyA zAha DAvara evaM janatA kA utsAha kaI gunA bar3ha gyaa| sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA / tathA candrAvatI meM eka sanyAsI ne bhI catumAla kiyA thA unhoMne eka dina kahA ki isa saMsAra kI bhUmi para sAta dvIpa aura sAta samudra haiM aura svarga meM pA~cavA brahma loka hai inake alAvA na to dvIpa samudra haiM aura na svarga hI hai ityAdi / yaha bAta sUrijIke kAnoM taka pahu~cI to Apane apane vyAkhyAna meM pharamAyA ki sAta dvIpa aura sAta samudra hI nahIM para asaMkhya dvIpa aura asaMkhya samudra haiM tathA svarga meM pA~cavA devaloka hI kyoM para usake Upara kramazaH sarvArthasiddha vaimAna taka kula 26 devaloka haiM / sAta dvIpa sAta samudra kI prarUpanA karane vAlA mUla puruSa zivarAjarSi the jinakA varNana zrI bhagavatI sUtra ke 11 zataka 5 uddezA meM isa prakAra kiyA hai| hastanApura ke rAjA ziva ne tApasI dIkSA lI aura tapa karane se unako visaMga jJAna utpanna huA aura unhoMne apane jJAna se sAtadvIpa sAta samudra dekhe aura jaisA dekhA vaisA hI logoM ko kaha diyA para bahuta se logoM ne isa bAta ko nahIM mAnI jisale zivarAjarSi ko zaMkA utpanna huI ataH zaMka' se jo jJAna thA vaha bhI calA gayA / usa samaya bhagavAna mahAvIra deva kA padhAranA hastanApura meM huA ataH zivarAjarSi apanI zaMkA kA samAdhAna karane ko bhagavAna ke pAsa gayA : bhagAn ne usake manakI bAta kahakara samajhAyA ki RSijI Apane vibhaMga jJAna se kevala sAtadvIpa sAta samudra hI dekhA hai parantu dvIpa samudra asaMkhyAte hai isase RSijI ne kai tarka vitarka kI aura anta meM zivarAjarSi ne bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA lelI aura tapa saMyama kI ArAdhanA karane se atizaya jJAna hogayA jisase Apa svayaM asaMkhyAte dvIpa samudra dekhane laga gaye / isI prakAra zrI bhagavatI sUtra 11 vA~ zataka ke 12 vA~ uddezA meM varNana kiyA hai ki-pogala sanyAsI ne vibhaMga jJAna dvArA svarga pA~cavA brahma devaloka dekhA ataH unhoMne prarUpanA karadI ki brahma devaloka ke sivAya svarga ne devo nahIM hai kaI logoM ne isako nahIM mAnA taba usane bhI bhagavAna mahAvIra ke pAsa jAkara nirNaya kiyA aura jainadIkSA svIkAra karalI thI aura ve karmakSaya kara kevala jJAna prApta kiyA taba jAkara logoM ko samajhAyA ki varga 2: hai anta meM mokSa cale gye| jaba ina donoM mAnyatAoM ke mala sanyAsIjI kA sRSTivAda / 671
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa puruSoM ne apanI bhUla svIkAra kara jaina dIkSA dhAraNa kara apanA kalyANa kara liyA to una galata mAnyatA ke nAma se bhrama phailAnA hita kA kAraNa nahIM hosakatA hai / isa bAta ko sunakara dUsare dina sanyAsIjI ne sUrijI ke vyAkhyAna meM Akara pU~chA ki Apake dharma meM sRSTikrama arthAt svarga mRtyu aura pAtAla ko kaise mAnA hai maiM usako sunanA eva samajhanA cahAtA hU~ ? / sUrijI ne sanyAsIjI ko samajhAyA ki nIce loka meM sAta naraka haiM mRtyuloka meM manuSya tiyeca haiM aura Urdhvaloka meM devatA haiM aura sampUrNa loka ke aprabhAga meM Izvara siddha hai| nIce loka meM sAta naraka haiM unake nAma ghamA, banasA, zIlA, aMjanA, riThA, maghA, mAghavatI ina sAta narakoM ke gotra ratnaprabhA, zArkaraprabhA, bAlukaprabha paGkaprabhA, dhUmraprabhA, tamaprabhA aura tamastama prabhA; mahAraMbha mahAparimaha kI icchA pAMcendriyajIvoM ke ghAtI aura mAMsa ke AhArI ina pApoM ke karane vAle narka meM jAte haiM jisameM bhI jaisA pApa vaisI sajA ( naraka ) naraka meM AyuSya bhI alaga 2 hotI haiM vahA~ se pUrA AyuSya bhugata letA hai taba chuTakArA pAkara jIva puna mRtyuloka meM AtA hai| mRtyuloka meM manuSya aura tiyaca rahate haiN| manuSya tIna prakAra ke hote haiM karmabhUmi akarmabhUmi aura samurchima manuSya / karmabhUmi manuSya use kahate haiM ki jahA~ asi masi aura kasI kama se AjIvakA karate hoM jaise apane yahA~ manuSya haiM dUsare-akarmabhUmi jisako jugaliye bhI kahate haiM unake yahA~ asi masi kasI nahIM hotI hai para kalpavRkSa unakI manokAmanA pUrNa karate haiM ve bar3e hI bhadrika pariNAmI hote haiM unakA zrAyuSya aura zarIra dIrgha hotA hai para kAma bhoga kI icchA bilkula svalya hotI hai / jindagI bhara meM eka hI daphe bhoga karate haiM jisase eka yugala paidA hotA hai aura Age calakara apane jIvana ke antima bhAga meM bahI dampatti bana jAte haiN| unakI gati kevala eka svarga kI hI hotI hai| samurchima manuSya-jo manuSya ke TaTTI pezAvAdi asUcI padArthoM ke andara antara mahUrta meM hI samurchima manuSya paidA hojAte haiM, unakA AyuSya antara muhUrta kA hotA hai / mRtyuloka meM dUsare tiryaca haiM jisake pA~ca bheda haiM ekendriya, bIndriya tendriya, caurIndriya aura pAMcendriya inake alAvA isa mRtyuloka meM jambudvIpa Adi asaMkhyAtA dvIpa lavaNa samudrAdi asaMkhyAtA samudra haiM jisameM jambudvIpa dhAtakIkhaMDa aura puSkarArddha evaM r3hAI dvIpa meM manuSyatithaMca donoM haiM aura zeSa dvIpa samudroM meM tithaMca rahate haiN| 3.urdhvaloka isameM devatA rahate haiM / devatA cAra prakAra ke hote haiM jaise bhuvanapati, vyAntara, jyoSi aura vaimAnIka jisameM bhubanapati aura vyAntara to nIce loka meM, jyotiSI tiryaga loka meM aura vaimAnIka urdhva loka meM rahate haiM ina naraka tiryaca manuSya aura devatAoM ke alaga 2 bheda kahe jAya to 563 bheda hote haiM aura ina tIna loka ke Upara mukta jIva rahate haiM ve karma mukta hone se mokSa meM jAne ke bAda phira vahA~ se nahIM lauTate haiM para bahA~ anaMta sukhoM meM sadaiba ke liye sthita rahate haiM / adho madhya, aura urdhva, athavA svarga mRtyu pAtAla ina tInoM ko loka evaM sRSTi kahI jAti hai jisakA AkAra nIce se caur3A tIpAyA ke jaise madhya meM saMkIrNa-gola malara ke jaise urdhva caur3A ubhI mardaiga ke sadRza aura samparNa loga kA Akara jAmA pahanA huA kammara ke hAtha lagAkara nAcanA huA puruSa ke sadRza haiN| isa sRSTi ko na kisIne racI hai na kabhI isakA vinAsahI hogA hA~ kabhI unnati aura kabhI avanIti huA karatI hai isI prakAra anAdi kAla se unnati avanIti kA kAla cakra calatAhI rahatA hai| 672 [ sanyAsIjI kA sRSTivAda
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptamari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 660-682 sanyAsIjI ! yaha bAta kisI sAdhAraNa vyakti kI kahI huI nahIM hai ki jisameM zaMkA ko sthAna mile para isake kathana karane vAle haiM sarvajJadeva ki jinhoMne apane kevala jJAna darzana dvArA sampUrNa lokAloka ko hastAmalaka kI taraha pratyakSa dekha kara kahIM hai / ataH yaha bAta vizvAsa karane kAvila hai aura bar3e 2 RSiyoM muniyoM ne isa viSaya ke aneka pranthoM kA nirmANa kiyA hai vaha adyAvadhi vidyamAna bhI haiN| sUrijI kI samajhAne kI zailI uttama prakAra kI hone se sanyAsIjI acchI taraha se samajha gaye aura sUrijI ke kahane para Apako vizvAsa bhI hogayA tathA dila kI zaMkA miTAne ke liye sanyAsIjI ne pUchA ki mahAtmAjI ! isa prakAra sRSTi kI racanA kisane evaM kaba kI hogI ? yaha eka merA savAla hai| sUrijI ne kahA sRSTi kA koI kartA hartA nahIM hai / sRSTi dravyApekSA zAzvatI hai / aura paryAyApekSA azAzvata hai kyoMki isakI paryAya samaya 2 badalatI hai jaise suvarNa dravyApekSa nitya hai para usakI paryAya surataAkRta badalatI rahatI hai / cUr3I kA bAjU aura bAjU kA kaMThA banA liyA tathApi suvarNa nitya hai vaise hI STi meM jala ke sthAna sthala aura sthala ke sthAna jala ho jAtA hai isa prakAra sRSTi kI unnati avanIti hotI rahatI hai para saSTi sadaiva ke liye zAzvatI hai / sanyAsIjI-yaha bhI to kahA jAtA hai ki saSTi Izvara ne racI hai aura isakA kartA hartA bhI Izvara haiM ! sUrijI-sanyAsIjI ! Izvara sAkAra haiM yA nirAkAra sanyAsI-Izvara nirAkAra hai sUrijI-zrApa svayaM soca lIjiye ki nirAkAra Izvara ne sAkAra sRSTi kI racanA kaise kI hogI ! ki jisa Izvara ke hasta pairAdi zrAkAra hI nahIM hai ve AkAra vAlI sRSTi kI racanA kaise kara sake / sanyAsI-saSTi kI racanA karane meM Izvara ko hasta pairoM kI kyA AvazyakatA hai ve to icchA mAtra se hI sRSTi kI racanA kara DAlate haiM aisA hamAre zAstra meM likhA hai| sUrijI--kyA Izvara ke bhI icchA hai ? yadi hai to vaha jar3a hai yA cetana / yadi cetana hai to, eko'haM dvitIya nAsti' yaha kahanA asatya ThaharegA / yadi icchA jar3a hai to Izvara se bhinna hai yA abhinna ? sanyAsI to bar3e hI cakkara meM par3a gaye aura isakA uttara nahIM de sake isa para sUrijI ne kahA ki mahAtmAjI ! Apa svayaM soca sakate ho ki isa sRSTi kA kartA Izvara ko mAnA jAya to Izvara sRSTi racane meM upAdAna kAraNa hai yA nimitta ? yadi upAdAna kAraNa Izvara ko mAnA jAya to sRSTi kI racanA kyA Izvara hI saSTi rUpa hai aura saSTi ke pratyeka padArtha ko Izvara hI samajhanA par3egA / yadi mAno ki Izvara sRSTi racanA meM nimitta kAraNa hai to Izvara upAdAna kAraNa kahA~ se lAye ? yaha eka savAla paidA hogA / yadi kaho ki upAdAna kAraNa pahile thA to mAnanA par3egA ki pahile saSTi thI usako hI Izvara ne nayI saSTi racI isase sRSTa kA kartA Izvara nahIM parasaSTi anAdi hI siddha hotI hai / bhalA thor3I dera ke liye hama mAnaleM ki Izvara ne hI sRSTi racI hai to sRSTi ke racanA kAla meM jIva the ve pahile kisa avasthA meM aura kahA~ para the kAraNa ApakI mAnyatAnusAra to pahile eka Izvara hI thA phira sRSTi ke Adi meM Izvara jIva kahA~ se lAyA ki jina jIvoM se saSTi kI racanA kI aura pahale ve jIva sukhI the yA dukhI yA sukhI dukhI donoM prakAra ke the / yadi kahA jAya ki jIva sukhI the to Izvara ko kyA jarUrata thI ki una jIvoM se saSTi kI racanA kara unako dukhI banAye / yadi ve jIva duHkhI the to vaha duHkha kisa sanyAsIjI kA sRSTibAda ]
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa bhava meM upArjana kiyA kyoMki binA sRSTi ke duHkha paidA ho nahIM sakatA hai isase bhI yahI siddha hogA sRSTi anAdi kAla se prabAha rUpa se calI AtI hai / yadi Izvara ne jIvoM ko sukhI banAye the to dukhI kyoM bana gaye tathA duHkhI banAye the to kyA Izvara ko una jIvoM prati dveSa thA ki binA hI kAraNa vicAre jIvoM ko duHkhI banA kara duHkha diyA / sanyAsIjI ! saMsAra meM jitane Astika mata haiM una sabakI mAnyatA hai ki paramANu prakRti AtmA aura Izvara ye cAroM zAzvata hai aura ina padArthoM se sRSTi kahI jAtI hai| jisameM paramANuoM kA svabhAva milane aura bichur3ane kA hai aura sRSTi meM jitane dRzya padArtha haiM vaha saba paramANuoM se hI bane haiM / jaba paramANu zAzvata haiM to unase bane hue padArtha ko zAzvata kyoM nahIM mAnA jAya ? ataH paramANuoM se banI huI sRSTi bhI anAdi hai / hA~, kisI dravya kSetra kAla bhAva meM paramANuoM kI sthAna apekSA nyUnAdhikatA hotI hai taba sRSTi kI unnati avanati bhI avazya hotI hai| jaise mAno ki eka bar3A nagara kisI ne naSTa kara DAlA aura usa nagara kA tamAma sAmAna naSTa hokara ja Mgala sA bana gayA aura usa nagara ke logoM ne eka unnata bhUmi para svarga sadRzya nayA nagara basA diyaa| aba hama purAne nagara ke liye pralaya kaha sakate haiM taba nUtana nagara ke liye nayI sRSTi paidA kI kaha sakate haiM parantu vAstava meM na to pralaya hai aura na nUtana racanA hI hai yaha kevala paramANuoM kA milanA bichur3anA hI hai / isI prakAra Apa sRSTi ko bhI samajha lIjiye ityAdi / sUrijI ke isa vivecana kA prabhAva upasthita janatA para khUba hI par3A / itanA hI kyoM para sarala zrAtmA vAle sanyAsIjI para to itanA asara huA ki ve usI sabhA meM apanA veza eka ora rakha kara sUrijI mahArAja ke pAsa jaina dIkSA lekara ApazrI ke ziSya hI bana gaye / hA~ satyopAsaka kA to yaha karttavya hI hai ki satya vastu samajha meM A jAne ke bAda ve kSaNa bhara kI bhI derI nahIM karate haiM arthAt satya ko svIkAra kara hI lete haiM / hamAre sanyAsIjI bhI usI zreNI ke mumukSu T 1 zAha DAbara aura seThAnI pannA apane putra ke vivecana ko sunakara maMtra mugdha bana gaye aura yaha bAta hai bhI svabhAvika ki jisake kula meM aisA pratApI putra janma lekara isa prakAra janatA kA kalyANa kare isase adhika khuzI kI bAta hI kyA ho sakatI hai| zAha DAbara aura pannA kA vairAgya kaI guNA bar3ha gayA aura vairAgya bijalI itanI sateja ho gaI ki kaba caturmAsa samApta ho aura kaba hama dIkSA lekara Atma kalyANa kareM ityAdi / zAha DAbara ne apane vicArAnusAra kaI sAdharmIbhAiyoM ko gupta sahAyatA dI tathA jaina dharma ke pracAra nimitta aura sAta kSetroM meM puSkala dravya vyaya kara lAbha prApta kiyA zAha DAbara ke putra bhI itane vinayavAna evaM suputra the ki isa prakAra dravya ke vyaya karane para ve cuM taka bhI nahIM kI, itanA hI kyoM para ulTA khuzI ho anumodana hI kiyA / maiM pahile hI kaha AyA hU~ ki usa jamAne meM nizcaya kI mAnyatA pradhAna thI aura jahA~ nizcaya para vizvAsa hai vahA~ sadeva saMtoSa hI rahatA haiN| / usa jamAne ke loga dUsaroM kI AzA para nahIM para apanI bhujAoM para jIvana vyatIta karate the aura unake liye yaha bar3e se bar3A sukha thA / duniyAM kucha bhI karo samaya to apanA kAma karatA hI jAtA haiN| idhara to caturmAsa samApta hotA haiM udhara zAha DAbara aura unakI dharma patnI pannA dIkSA kI taiyArI kara rahe haiN| para una vRddha dampati kI dIkSA kI bhAvanA dekha candrAvatI ke tathA Asa pAsa ke Aye huye logoM ke andara se kaI 32 nara nArI dIkSA lene 674 [ zAha DAvara Adi 32 kI dIkSA
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasUra kA jIvana ] [ osavAla saMvat 660-682 ko taiyAra hogaye / isameM mukhya kAraNa sUrijI ke tyAga vairAgya maya vyAkhyAna kA hI thA zAha DAbara ke byeSTha putra kAnar3a ne apane mAtA pitA kI dIkSA kA bar3A ho zAnadAra mahotsava kiyaa| kevala mahotsava meM hI nahIM para sAdharmI bhAiyoM ko paharAmaNI aura yAcakoM ko dAna meM usa dAnezvarI ne lAkhoM dravya kharca kiyA / sUrijI ne zubha muhUrtta meM una mokSa ke ummedavAroM ko vidhi vidhAna ke sAtha bhagavatI jaina dIkSA dekara una saba kA udvAra kiyA / basa, putra ho to aisA hI ho ki apane mAtA pitA kA isa prakAra uddhAra kareM jaise bhagavAn mahAvIra aura Arya rakSita sUri ne apane mAtA pitAoM ko dIkSA dekara uddhAra kiyA thA / AcArya devaguptasUri candrAvatI nagarI se vihAra kara yUthapati kI bhAMti bhUmaMDala para bhramaNa karane lage eka samaya AcArya devaguptasUri apane ziSya samudAya ke sAtha mUmaNDala ko pavitra evaM bhavya jIvoM kA uddhAra karate huye kAnyakubja deza evaM Apa kannoja rAjadhAnI meM padhAra rahe the| vahAM kI janatA ko khabara hote hI unake harSa kA pAra nahIM rahA, utsAha kA samudra umar3a par3A bhalo guru mahArAja padhAre isane bar3hakara aura khuzI kyA ho sakatI hai / ataH ve bar3e hI samAroha se sUrijI kA svAgata kara nagara praveza karAyA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA huA karatA thA / eka samaya idhara to sUrijI kA vyAkhyAna ho rahA thA udhara pAsa hI se vahA~ kA rAjA citrageMda ghur3asavAra hokara jArahA thA rAjA ne manahI se sUrijI ko vandana kiyA / sUrijI ne rAjA kI aMgaceSTA se jAnakara uccasvara se dharma lAbha diyA rAjA sunakara calA gayA para mana meM samajha gayA ki yaha mahAtmA bar3e hI atizaya jJAnI haiM ! zAma ke samaya rAjA ne apane pradhAna maMtrI rAvala ko kahA rAvala ! tere AcArya yahA~ Aye haiM aura acche jJAnI batalAte haiN| eka dina rAja sabhA meM unakA vyAkhyAna honA caahiye| rAvala ne kahA hA~ hujUra AcArya zrI acche jJAnI haiM aura unakA vyAkhyAna apanI rAjasabhA meM avazya honA cAhiye | merA khayAla to hai ki sUrijI kA vyAkhyAna kala hI ho to acchA hai rAjA ne kahA ki acchA kala hI sahI / maMtrI rAvala ne sUrijI ke pAsa jAkara vandana ke pazcAt rAjA kI ora se nivedana kiyA ki ApazrI kA vyAkhyAna kala rAja-sabhA meM ho to acchA hai kyoMki rAjA kI icchA ApakA vyAkhyAna sunane kI hai / sUrijI ne kahA bahuta acchA hai rAjA kI aura ApakI prArthanA ko hama svIkAra karate haiN| vasa, maMtrI ne sa prakAra kI taiyAriyAM karalIM / puruSa varga ke sAtha hI sAtha mahilAoM ke liye bhI kanAta vageraha kA acchA prabandha kara diyA ki ve bhI sUrijI kA vyAkhyAna suna sakeM I dUsare dina ThIka TAima para sUrijI apane vidvAna ziSyoM ko sAtha lekara rAjasabhA meM pdhaare| idhara rAjA aura rAjakarmacAriyoM ne sUrijI kA acchA svAgata kiyaa| sUrijI ke padhArane se pahile hI samA zrotA janoM se khacAkhaca bhara gaI thii| udhara mahArANIjI Adi rAjaaMtevara aura nAgarika mahilAyeM upasthita ho gaI thiiN| sUrijI ke eka bAla ziSya thA sabase pahile maMgalAcaraNa usane kiyA jisakI sAragarbhita madhuravANI rAjA prajA ko itanI priya hogaI ki ve cAhate the ki sampUrNa vyAkhyAna hI bAtamuni de parantu bAlamuni maMgalAcaraNa karake cupa raha gyaa| tatpazcAt sUrIzvarajI ne apanI ojasvI vANI se apanA vyAkhyAna prArambha kiyA / Apane dharma kA mahatva, dharma kA svarUpa aura dharma kI sAdhanA ke viSaya khUba hI vivaraNa ke sAtha vyAkhyAna diyA jisameM batalAyA ki duniyA meM aneka dharma pracalita haiM tathA dharma kA nAma hI itanA priya hai ki janatA usako binA saMkoca apanA letI hai / para maiM Aja Apake sAmane dharma kA svarUpa kahU~gA sUrijI kanyAkutaja rAjadhAnI meM | 675
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa hajAroM manuSya sabhA meM hone para bhI vAtAvaraNa zAnta thA sabakA dila dharma kA svarUpa sunane kI ora laga rahA thA aura ekAgra citta se jaise cAtaka jalabindu kI AzA karate haiM vaise janatA sUrijI ke vyAkhyAna ke liye TakaTakI lagA kara utsaka ho rahI thii| ___ sUrijI ne kahA 'vatthusahAvadhammoM' arthAt vastu ke asalI svabhAva ko dharma kahA jAtA hai aura usa svabhAva meM vikRti hojAnA adharma hai / jaise AtmA kA asalI svabhAva jJAna darzana caritra meM ramaNatA karane kA hai jisako dharma kahA jAtA hai aura vahI AtmA apane asalI svabhAva ko bhUla kara viSaya kaSAya meM ramaNatA karatA hai use adharma kahA jAtA hai / jaba zrAtmA ajJAna ke vaza sAMsArika mAyA meM lipta hokara paravastu yAni viSaya kaSAya ke cakra meM par3akara dharma ke nAma para adharma karane meM tatpara hotI hai taba usako asalI rAste para lAne ke liye kisI na kisI nimitta kAraNa kI AvazyakatA rahatI hai usameM sabase prathama kAraNa deva guru dharma kA hai ki unakI upAsanA se zrAtmA meM caitanyatA pragaTa ho jAtI hai aura nija ghara meM Akara apane asalI svarUpa meM ramaNatA karane laga jAtA hai yahA~ para saMkSipta se deva guru dharma ke nimitta kA thor3A sA svarUpa batalA denA aprAsAMgika na hogaa| 1-deva- cAhe isa samaya kisI dharma ke deva vidyamAna nahIM haiM para unakA nirdoSa jIvana par3hane se jJAta ho jAtA hai ki jisa deva ko devatva prApta hone ke bAda kisI prakAra kI lIlA kautUhala rAgadveSAdi zraSTAdaza dUSaNa nahIM hai kevala vizvopakAra meM hI unakI jIvanayAtrA samApta huI thI aise deva ke smaraNa se mana pavitra hotA hai guNa kIrtina se vacana pAvana aura unakI zAnta mudrA evaM dhyAnAvasthita prAkRti bAlI mUrti kI sevA pUjA karane se kAyA pavitra ho jAtI hai aise deva kI upAsanA prathama kAraNa hai| 2-guru-kanaka kAminI ke tyAgI nauvAr3a vizuddha brahmacarya ke pAlaka prAraMbha parigraha evaM saMsArI kAryoM se mukta aura cAra kaSAya evaM pAMca indriyoM para vijaya prApta karalI hai aharniza svapara kalyANa meM jinakA prayatna ho aise guru dUsarA kAraNa hai| 3--dharma - jisake andara ahiMsA evaM syAdvAda aura jinAjJA ko aghra sthAna aura sAtha meM satya asteya brahmacarya paropakArAdi kArya kiye jAyaM yaha dharma tIsarA kAraNa hai ! jisa jIva ne saMsAra meM janma lekara pUrvokta devagurudharma ko acchI taraha se pahicAna nahIM kI hai evaM upAsanA bhI nahIM kI hai usakA janma pazu kI bhAMti nirarthaka arthAt pRthvI ko bhArabhUta hI samajhA jAtA hai| jaise samajhadAra manuSya icchita sthAna pahu~cane ke liye hastI azvarathAdi kA saMgraha karatA hai vaise hI mokSa nagara meM jAne ke liye devagurudharma kI upAsanA kara lAbha kA saMgraha karanA caahiye| zrotAoM svakalyANa ke sAtha para kalyANa karanA bhI mahAn punya hai / pUrva jamAne meM kaI gajA mahA. gajA evaM seTha sAhUkAra ho gaye haiM aura unhoMne sarva sAdhAraNa ke kalyANa ke liye jaina mandiroM se medanI maMDita karavA dI thI jaise rAjA utpaladeva rAvarudrATa kaka samrATa candragupta azoka samprati cakravarti khAravelAdi narezoM ne aneka punya kArya kiye jisameM unhoMne hajAroM lAkhoM mandira banA diye the / bhale hI Aja una narezoM kA saMsAra meM astitva nahIM hai para unake kiye huye punya kArya rUpI amara yazaH duniyA meM jIvita hai aura jahA~ taka unake banAye punya ke stambha rUpa mandira raheMge vahAM taka unake dhavala yaza ko janatA gAyA 676 [sUrijI kA rAja sabhA meM vyAkhyAna
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana [ osavAla saMvat 660-682 hI karegI ityAdi surijI ne khUba prabhAvazAlI upadeza diyA bAda jaina zAsana kI jayadhvani ke sAtha sabhA visarjana huI / sUrijI ke vyAkhyAna kA prabhAva yoM to saba logoM para huA hI thA para vizeSa vahAM ke rAjA citrageMda para huA kAraNa unako sUrijI para pahale hI zraddhA ho gaI thI ki mana se vandana karane para bhI Apane dharmalAbha de diyA thA phira suna liyA sUrijI kA vyAkhyAna jisameM sUrijI kA kiMcita mAtra bhI svArtha nahIM thA jo Apane pharamAyA vaha kevala jIvoM ke kalyANa ke liye hI kahA thaa| rAjA citragenda sUrijI kA pakkA bhakta bana gayA aura kaI prakAra se tarka vitarka kara dharma kA nirNaya kara jainadharma ko svIkAra bhI kara liyA aura apanI ora se eka vizAla jainamaMdira banAnA bhI zurU kara diyA aura usa maMdira ke liye bhagavAna mahAvIra kI subarNamaya mUrti banAI jisake netroM ke sAtha savA savA lakSa rupayoM kI do maNiyeM lagAI thI jo rAtri meM sUrya ke sadRzya prakAza karatI thiiN| jaba rAjA ke banavAyA mandira aura mUrti taiyAra ho gayA to rAjA ne apane nija manuSya ko bheja kara guruvarya devaguptasUri ko bulavAye aura zrAcArya zrI kA padhAranA kannauja rAjadhAnI meM huA to rAjA evaM sakala zrIsaMgha ne sUrijI kA nagara praveza mahotsava bar3e hI samAroha se kiyA aura sUrijI mahArAja ke upadeza se rAjA ne jina mandiroM meM aSTAnhikA mahotsava karavAyA tathA AcArya zrI devaguprasUri ke kara kamaloM se nUtana banAI mUrtiyoM kI aMjanasilAkA tathA mandira kI pratiSThA karavAI jisameM rAjA ne savA karor3a dravya vyaya kara jaina dharma kI unnati ke sAtha anaMta punya bhI saMcaya kiyaa| AcArya devaguptasUri mahAna prabhAvika evaM jainadharma ke kaTTara pracAraka AcArya huye haiM kevala eka citrageMda rAjA ko hI jainI nahIM banAyA para aneka rAjAoM ko jainadharma meM dIkSita kara jainadharma ko unnati ke UMce zistara para pahu~cA diyA thaa| paTTAvalI kAroM ne Apa zrI ke jIvana viSaya bahuta vistAra se varNana kiyA hai| AcArya devaguptasUri ko bihAra karane kA bar3A hI zauka thaa| saikar3oM koso kA phAsalA Apako eka khela hI najara AtA thaa| kahA~ marudhara aura kahA~ pUrva, ve icchA karate taba hI bihAra kara dete / bhalA usa jamAne ke manuSyoM ke saMhanana kitane hI majabUta hoM parantu binA dharmotsAha isa prakAra kA vihAra ho nahIM sakatA para dharmaprANa AcArya devaguptasUri ke nasa-nasa meM jainadharma ke pracAra kI bhAvanA ThUsa ThUsa kara bharI huI thI Apa kannauja se vihAra kara pUrva kI ora padhAre, aMga baMga kaliMga kI bhUmi meM bhramaNa karate huye sammetazikhara tIrtha para jAkara bIsa tIrthaMkaroM kI aura AcArya kakkasUri ko nirvANabhUmi kI yAtrA kI / bAda kaI arsA taka usa pradeza meM bhramaNa kara vahIM vicarane vAle sAdhuoM kI sAra sambhAla tathA vahAM kI janatA meM dharmabhAvanA vizeSa rUpa se paidA kii| tatpazcAt Apa pAMcAla sindha kaccha saurASTra lATapradeza meM bhramaNa karate huye marudhara meM padhAre jisako sunakara marudharavAsiyoM ke utsAha kA pAra nahIM rahA Apa kramazaH vihAra karate upakezapura pdhaare| zrIsaMgha ne ApakA utsAha pUrvaka svAgata kiyaa| zrIsaMgha ke Agraha se sUrijI ne upakezapura meM caturmAsa kara diyaa| sUrijI ke virAjane se yoM to bahuta upakAra huA para eka vizeSa bAta yaha huI ki ApanI ne kumaTa gautrIya zAha jaitA ke putra sAraMga ko bhaviSya meM honahAra samajha ke tadanvaye devaguptAcAryA yaiH pratibodhitaH / zrIkAnyakuja dezasya svAmI citraaNgdaabhidhH|| svarAjadhAnI nagare, svarNa vimba samanvitam / yo'kAra majjina gRhaM devagupta pratiSThitam // u. ca. suvarNa maya mUrtiyoM kI pratiSTA] 677
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 varSa / [bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa dIkSA de apanA ziSya banA liyA thA aura usakA nAma saubhAgyakIrti rakha diyA thaa| tatpazcAta sUrijI ne marudhara medapATa AvaMtI pradeza meM vihAra kara jainadharma kA pracAra evaM unnati kI / jaba Apa zrImAn ujjaina nagarI meM virAjate the taba vahAM ke zrIsaMgha ne vahAM eka jainoM kI sabhA kI aura bahuta dUra 2 se caturvidha zrIsaMgha vahAM AyA dharma pracAra ke viSaya khUba joradAra vyAkhyAna huye jisase caturvidha zrIsaMgha aura vizeSa zramaNasaMgha meM dharma pracAra karane kI vijalI paidA huI aura ve dharma pracAra ke liye kaTibaddha bhI hogye| Aye huye sAdhuoM ke andara kaI yogya sAdhuoM ko sUrijI ne padaviyAM bhI pradAna kI jaise --- 1--muni saubhAgya kItiM Adi sAta sAdhuoM ko upAdhyAya pada pradAna kiyaa| 2-muni rAjahaMsAdi gyAraha sAdhuoM ko bAcanAcArya pada / 3-muni dayAmUrti Adi pAMca sAdhuoM paNDita pada / 4-muni cAritrasundarAdi pAMca muniyoM ko gaNipada / 5- muni maGgalakalasAdi tIna muniyoM ko pravRtakapada / sUrijI bar3e hI samayajJa the Apa yaha bhI jAnate the ki bhinna 2 prAMtoM meM vihAra karane vAle sAdhuoM meM nAyakatva kI jarUrata hai tathA yogya muniyoM kI kadara karane se eka to unakA utsAha bar3hatA rahegA aura dUsare bhI sAdhu apanI yogyatA bar3hAne kI koziza kreNge| rAjanIti meM bhI dekha jAtA hai ki kevala eka rAjA hI rAjataMtra nahIM calA sakatA hai para unake rAjataMtra calAne meM mantrI, mahAmantrI, dIvAna, pradhAna, hAkima, havaladAra Adi kaI padavIdharoM kI AvazyakatA rahatI hai / isI prakAra dharnazAsana bhI kevala eka zrAcArya se hI nahIM calatA hai para AcArya ke alAvA upAdhyAya, gaNI, gaNavicchedaka, paNDita, vAcanAcArya aura pravRtakAdi pada pratiSThitoM kI AvazyakatA rahatI hai aura usakI pUrti ke liye hI sUrijI ne yogya sAdhuoM ko padaviyAM pradAna kI thii| tadanantara sUrijI ne una padavIdharoM kI adhyakSatA meM muniyoM ko pRthaka ra prAntoM meM vihAra karane kI AjJA dedI aura una mahAtmAoM ne sUrijI kI AjJA zirodhArya kara nirdiSTa sthAnoM kI ora vihAra bhI kara diyaa| pahile jamAne meM daza-daza bIsa-bIsa evaM inase bhI adhika dakSAyeM eka hI sAtha meM hojAtI thI isakA mukhya kAraNa to usa jamAne meM jIvoM kA halukarmI pAnA thaa| dUsare dIkSA dene vAle AcArya nispRhI aura paropakArI the| tIsare unakA vyAkhyAna tyAga vairAgya evaM zrAtmakalyANa ke liye hI hotA thaa| caturtha ve kevala apanI jamAta bar3hAne ko hI dIkSA nahIM dete the| para unakI bhAvanA saMsAra ke kArAgRha se chur3A kara unakA uddhAra karane kI hI rahatI thii| pAMcaveM dIkSA lene vAloM kI pahile pUrI parIkSA kI jAtI thI aura jo yogya hotA usako hI dIkSA dI jAtI thI yahI kAraNa thA ki janatA meM dIkSA kA bar3A bhArI mahattva samajhA jAtA thA / cAhe koI dIkSA na bhI letA ho para dIkSA lene vAle ko ve acchA samajhate the aura unako pUjya bhAva se dekhate the| dharma pracAra kA mukhya taya AdhAra sAdhuoM para hI rahatA hai / jitanI adhika saMkhyA meM sAdhu hote hai utanA hI adhika dharma pracAra hotA hai| eka samaya anArya dezoM taka sAdhu vihAra karate the to una anarya dezoM meM bhI jaina dharma kA kAphI pracAra hogayA thA / ataH dharmapracAra ke liye sAdhuoM kI AvazkatA hai| upakezagaccha ke AcAryoM ke pAsa adhika dIkSA lene kA kAraNa yaha thA ki eka to ina prAntoM meM 678 [ujjaina nagarI meM saMgha sabhA
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 660-682 jaina dharma kI nIva hI upakezagacchAcAryoM ne DAlI thii| dUsare upakezagacchAcAryoM kA ina prAntoM meM vihAra vizeSa hotA thA tIsare unakA vyAkhyAnabhI tyAga vairAgya para vizeSa hotA thA cauthe isa gacchake prAcArya itane kuzala hote the ki koI bhI prAnta sAdhu vihIna nahIM rakhate the pratyeka prAnta meM AvazyakatAnusAra sAdhuoM kA vihAra karavA hI dete the| pAMcavA isa gaccha meM eka hI prAcArya hote Aye hai ki saba sAdhu sAdhviyAM eka hI AcArya kI AjJA meM calate the ki Apasa meM mAna bar3AI yA manomAlinyatA kA kAraNa hI nahIM thaa| chaTTA AcArya svayaM kama se kama eka bAra to una saba prAntoM ko saMbhAla hI lete the ityAdi kAraNoM se upa. kezagacchIya AcAryoM ne sAdhu saMkhyA khUba bar3hAI thI aura jainadharma kA pracAra bhI pracuratA se kiyA thA yadi unakA anukaraNa Aja bhI kiyA jAya to Aja bhI AsAnI se dharma pracAra kara sakate haiM parantu vartamAna AcAryoM meM to svArthatA, zithilatA, kAyaratA lolupatA aura ahaMpadAdi kaI aise guNa (1) dhusa gaye haiM ki ve sAmagrI ke sadbhAva kucha karane kAbila nahIM rahe haiM yahI kAraNa hai ki kaI prAntoM meM jahA~ lAkhoM jaina the ve kSetra jainadharma vihIna bana gaye haiM isake liye sivAya bhavitavyatA ke aura kyA kahA jA sakatA hai| AcArya devagupta sUri bar3e hI prabhAvika prAcArya the Apake brahma varyAdi aneka atizaya guNoM se raMjita ho rAjA mahArAjA to kyA para kaI devI devatA bhI ApakI sevA meM upasthita rahate the| ApazrI ke upadeza me to na jAne kyA jAdU kA camatkAra rahA huA thA ki kyA manuSya aura kyA devatA jo eka bAra Apake upadezAmRta kA pAna kara letA thA vaha sadaiva usake liye lAlAyita hI rahatA thaa| eka samaya aMbA padmA acchRpattA aura vijaya evaM cAroM deviyAM zrI sImandhara svAmI kA vyAkhyAna sunane ke liye gaI thI to tIrthaGkara bhagavAna ne zrImukha se pharamAyA ki isa samaya bharatakSetra meM devaguptasUri advitIya brahmacArI hai aura jaisI vANI meM madhuratA devagupta ke hai vaisI dUsare meM nahIM hai| vyAkhyAna samApta hone ke bAda cAroM deviyAM calakara bharatakSetra meM devaguptasUri ke pAsa aaii| usa samaya devaguptasUri AbU kI kandarA meM paramanivRti meM dhyAna lagA rahe the| deviyoM ne apane mAyAvI rUpa se aneka prakAra se anukUla pratikUla upasarga diye para vahAM to the akampamerU jisako kauna calA sake / Akhira deviyoM ne apane aparAdha kI mAphI mAMgatI huI kahA ki pUjyavara ! jaisA sImandhara prabhu ne apane mukha se Apake adbhata guNoM kA barNana kiyA vaise hI Apa haiN| hama cAroM deviyAM Aja se Apake caraNAvinda kI kiMkarI haiN| ataH sevAkArya pharamA kara kRtArtha kareM he prabho ! Apa nirvRti kA ekAnta meM sevana karate haiM isameM to kevala ApakA hI kalyANa hai para Apa apanI madhuravANI se upadeza dirAve to usameM aneka jIvoM kA kalyANa ho sakatA hai aura hama logoM ne tIrthaGkara sImaMdhara deva ke mukhase Apake vANIkI madhuratA sunI hai usI samaya se Apake vyAkhyAna kI itanI pyAsI haiM jaise marudhara ke loga pAnI se pyAse rahate haiM / ataH kRpA kara upadeza sunaaveN| AcArya devagupta sUri ne una deviyoM ko thor3A para sAragarbhita upadeza sunAyA jisameM kahA ki pUrva janma meM kyA kyA kArya karane se devayoni prApta hotI hai aura devayoni meM devatAoM ko kyA kyA kArya karanA cAhiye ki jisase sulabha bodhitva prApta ho, saMsAra ke bhramaNa se chUTa kara akSaya sukha hAsila karaleM ityAdi / deviyA~ sUrijI kA madhura upadeza suna kara khuza hogaI aura unakA dila cAhane lagA ki aisA upadeza pamezA sunA kreN| AcArya devaguptasUri jaise bhAI ke sapUta virale hI hoMge ki jinhoMne apane janma dene vAle mAtA pitA ko dIkSA dekara unakI sevA bhakti kara svarga pahu~cA diye| tIrthaGkara sImaMdhara kA pharamAna ] 679
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 vaSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa prAcArya devaguptasarijI ne apane 22 varSa ke zAsana meM jainadharma kI khUba hI kImatI sevA kI / anta meM devI saccAyikA kI preraNA se Apa tIrtha zrI zatrujaya padhAre / ApazrI kA zubhAgamana zatrujaya kA sunakara cAroM tarapha se saMgha Apake darzanArtha Aye tIrtha sparzana aura gurusevA phira to kahanA hI kyA thaa| sarijI ne apanA zeSa alpa AyuSya jAnakara zrIsaMgha ke mahA mahotsava ke sAtha upAdhyAya sobhAgyakIrti ko apane pada para AcArya banAkara unakA nAma siddhasUri rakkhA dayA bAda meM Apa eka mAsa ke anazanapUrvaka samAdhi maraNa ke sAtha svarga padhAra gye| Apake svargavAsa se manuSyoM ko to kyA para deviyAM bhI nirAnanda hogai thIM / deviyoM ne mahAvideha kSetra meM jAkara pUchA ki he prabho ! bharata kSetra meM prAcArya devaguptasUri kA dehAnta hogayA ve kisa sthAna meM gaye hoMge / tIrthakaradeva ne pharamAyA ki devaguptasUri AThaveM svarga meM mahARddhi vAlA deva huA hai aura vahA~ se cavakara mahAvideha kSetra meM eka rAja ku~vara hogA aura dIkSA lekara mokSa jAyagA / deviyoM ne punaH siddhigiri para pAkara caturvidha zrIsaMgha ko sava hAla kaha sunAyA / zrIsaMgha ne una mahAvibhUtI kI yAdagArI ke liye arthAt AcArya devaguptasUri kA eka stumbha banAkara unakI pAdukA sthApana kii| paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM Adi caritra granthoM meM AcAryazrI ke jIvana ke sAtha aneka vyAkhyAe~ milatI hai| para prantha bar3ha jAne ke bhayase yahA~ para thor3e se kevala nAmollekha hI kara diyA jAtA hai / prAcArya zrI ke zAsana samaya bhAvukoM kI dIkSAeM / 1 upakezapura ke bhadragotrIya zAha kumbhA ne sUrike pAsa dIkSAlI 2 zavasvapura ke zreSTigautrIya , nArAyaNa ne , 3 nAgapura ke bAppanAga gau0 ,, harapAla ne , 4 padmAvatI ke Aditya nAga0,, kAlA / 5 harSapura ke bhUrigotrI0 , daipAla 6 nAgapura ke sughar3a gau. 7 haMsAvalI ke coraliyA jAti,, 8 virATapura ke malla go , kalhaNa 9 AsikA ke caMDAliyA , yazabIra 10 zAkambharI ke taptabhaTTa , mAthura 11 kAtaNa ke karaNATa , saharaNa 12 pAlhikA0 ke zrI zrIyAla , karamaNa 13 koraMTApura ke prAgvaTa 14 candrAvatI ke zrImAla meharAja 15 mugdhapura ke prAgvaTa mukanda 16 khakuMpa ke balAha. bhAkhara 17 DAmarela ke kulabhadra , bhAratha ne 18 uccakoTa ke vIrahaTa0 , bhImA ne 680 [ siddhagiri para sUri-gavAsa rAmA T TT TT " musala
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 660-682 For TE TERE ITE TEETr 19 kIrATapura ke zrI zrImAla zAha saNA dIkSAlI 20 vardhamAna0 ke zreSTi gau0 , hemA 21 sopAra0 ke kumaTa gau. , mAnA 22 ujjaina ke kanaurijayA , 23 mADavyapura ke ciMcaTa , jaudhA 24 AghATa ke carar3a gau0 , kumAra 25 madhyamikA ke adityanAga , khIvasI ne 26 caMderI ke saMcetI gau0 , cAMcA 27 mathurA ke sughar3a gau0 , cahAr3a ne , 28 lohAkITa ke coraliyA0 , devA ne , 29 vIrapura ke brAhmaNa , jagadeva ne , 30 rAnakapura ke rAva , happA ne , inake alAvA ApazrI ke jIvana meM kaI sthAnoM para mumukSuoM ko dIkSA dI thI aura kaI bahinoM ne bhI dIkSA grahaNa kara apanA kalyANa kiyA thA / tathA Apake AjJAvRtti muniyoM ne bhI bahuta se bhavyoM ko dIkSA dekara zramaNa saMgha meM AzAtitA vRddhi kI thI ApakA zAsana samaya jainadharma kI unnati kA samaya thA prAcAryazrI ke zAsana samaya tIrthoM ke saMgha1-nAgapura nagarase adityanAga gautrIya zAha phuvA ne zrIzacaeNjaya kA saMgha nikAlA-sAdharmI bhAiyoM ko sonA muharoM kI paharAmaNi dI sAta yajJa kiye / Apake eka putra aura do putriyAM dIkSA bhI lI / 2-candrAvatI nagarI se prAgvaTavaMzIya zAha karmA ne zrI zatrujaya giranArAdi tIrthoM kA saMgha nikAlA jisameM 84 derAsara aura eka lakSa se adhika yAtru loga the zAha karmA ne sAdharmI bhAiyoM ne sonA muharoM kI paharAmaNI dI aura tIna bar3e yajJa kiye / ina zubha kAryoM meM kaI pandraha lakSa dravya vyaya kiyaa| ___3-ujjaina se zrISTi nArA ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA jisameM zreSTivaryyanArA ne nau lakSa rUpayeM vyaya kara ananta punyopArjana kiyA / aura sAdharmI bhAiyoM ko paharAmaNI dI 4-ziva nagara se bhadra gautrIya maMtrI lAkhaNa ne zrI sammetA zikharajI tIrtha kA saMgha nikAlA jisameM 11 hastI 120 derAsara tIna hajAra sAdhu sAdhiyoM aura karIbana eka lakSa yAtruoM kI saMkhyA thI maMtrI ne var3e hI udAra cita se puSkala dravya vyaya kiyA ora pUrva kI tamAma yAtrAe~ kI dhanya hai aise nara ratnoM ko / 5-koraMTapura se zrImAla hAlA ne zrI zatraMjaya kA saMgha nikAlA6-sopArapaTTana se valAha gautrIya zAha maghA gopAla ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA7-TelIpura me prAgvaTa jAlaNa ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA8- zaMkhapura se taptabhaTTa gotrIya maMtrI nAgadeva ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA9-dAntIpurA se bApanAga gautrIya zAha lAdhA ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA 18-stambhanapura se prAgvaTa raghuvIra ne zrI zatrujaya kA virATa saMgha nikAlAsarijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha ] 681
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 260-282 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 11-upakezapura se adityanAga gau0 zAha somanAga ne zrI zatrujaya ko saMgha nikAlA12-citrakoTa se suciMtI gotrIya maMtrI haradeva ne zrI upakezapura kA saMgha nikAlA13-caMderI se carar3a gautrIya zAhasukhA ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA14-mANDabagar3ha se kulabhadra gautrIya zAha nAthA ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA15- padmAvatI se morakSa gautrIya zAha guNapAla ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA16-zivapurI se prAgvaTa zAha bhairAne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA 17-mathurA se aSTi gautrIya zAha zAkhalA ne zrI sammeta zirakharajI kA saMgha nikAlAjisameM saMdhapati zAkhalA ne eka karor3a dravya vyaya kiyA sAdharmI bhAiyoM ko sAnA kI keDiyoM aura bahanoM ko sonA ke cUr3A kI paharAmaNi dekara apanI ujvala kIrti ko duniyoM ke itihAsa meM amara banA gaye the| ityAdi aneka mahAnubhAvoM ne apanI cala lakSmI ko aise punIta kAryoM meM acala banA kara svAtmA ke sAtha parAtmA kA kalyANa kiyA ina saMgha nikalane meM AcArya zrI tathA zrApake munivaro kA hI upadeza thA / AcAryazrI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAeM 1-mugerAnagara ke bAppanAga gau0 mokhama ne bha0 mahAvIra ke ma0 pra0 2-dholAgar3ha ke kanyAkubja tArA ne , , ke , ,, 3-guDAnagara ke malla gau0 dehala ne , ke , 4- ratnapurA ke sucaMtI gau0 rUpaNasIne , pArzva ke , , 5-kSatrIpurA ke zrAdityanAga0 kalhaNa ne , 6-haMsAvalI ke gharaDa gau0 punA ne , zAnti 7-birATapura ke sughar3ha gau0 naiNA ne , mahAvIra 8-nArAyaNapura ke zroSThi gau. jaitasI ne 9-TelIpura ke zroSTi gau0 gokala ne ,, , 10-harSapura ke kulabhadra gau0 bhANA ne , 11-nandapura ke balAha gau0 jaitA ne , Adi 12-bhavAnIpura ke bhUri gau. bholA ne , 13-zAkambharI ke ciMcaTa gau0 rAmadeva ne ,, mahAvIra 14-rUNAvatI ke laghuSTi gau0 hA~sA ne , 15--kurSapurA ke karaNATa gau0 mUjA ne , 16-dhanapura ke kumaTa gau0 gavala ne ,, pAva 17-josorapura ke AdityanAgagau0 pethA ne , 18-bar3anagara ke bIrahaTa gau0 harapAla ne , mahAvIra 19-khar3agapura ke bhAdragau0 devA ne , " 20-mugdhapura ke zrImAla gau. rAmA ne , , ke , 682 [ sUrijI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThA
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya devaguptahari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 660-682 pAe. 21-medanIpura ke prAgvaTa gau0 bhomA ne bha0 vimala0 ke ma. pra. 22-mujapura ke prAgvaTa gau. dolA ne , pArzva0 23-vIrapura ke prAgvaTa gaura rAvala ne , , 24-devapura ke gAndhI gau0 nIMbA ne , , 25-lADhApura ke boharA gau0 kAMnA ne , 26-bhInAmAla ke zrISTi gau0 sajjana ne 27-maMDANI ke bAppanAga gau. naudA ne 28--zauryapura ke bhAdra gau0 mAnA ne ,, ,, 29-- mathurA ke karaNATa gI0 khaMgAra ne , zAnti 3.-vairATapura ke prAgvaTa vaMzIya jorAne , candraprabha / 31-katilapura ke prAgvaTa vaMzIya thAnA ne , zrAdIzvara ke , , ityAdi aneka sthAnoM para jaina maMdiroM kI pratiSThAe karavAI ! kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki usa jamAnA meM janatA kI mandiroM para kitanI zraddhA thI dUsare jainAcAryoM ne bhI jahA~ naye jaina banAye vahA~ sabase pahalA mandira kA upadeza diyA karate the isase eka to dharma para zraddhA majabUta banI rahatI dUsare isase gRhasthoM ke punya bhI bar3hate the kAraNa isa nimita kAraNa se gRhasthoM ke ghara se pratidina kucha na kucha dravya nikala ho jAtA / jaba usa samaya kA itihAsa dekhA jAtA hai to isa prakAra ke mandiroM kI AvazyakatA bhI tho tIsare usa samaya jainoM kI saMkhyA karor3oM kI thI aura usake pAsa lakSmI bhI akhUTa thI aura ve loga tIrthoM ke saMgha nikalane meM mandira banAne meM sAdharmI bhAiyoM ko sahAyatA dene meM apane jIvana kI sArthakatA samajhate the ityAdi kAraNoM se pAyA jAtA hai ki usa samaya pratyeka AcArya ke samaya isa prakAra ke mandiroM kI pratiSTA huA karatI thI maiMne vahAM para kevala thor3e se nAmoM kA hI ullekha kiyA hai| cAra vIsa paTTa sari zobhe, devagupta yakSadhArI the| kumaTa gotra udyota kiyA guru, jainadharma pracArI the| zuddha saMyama aru tapa utkRSTA, jJAna guNa bhaMDArI the / suvihita ziromaNi jinakI sevA, karate punya ke bhArI the / // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke 24 veM paTTa para AcArya devaguptasUri mahAna prabhAvika AcArya huye // sUrijI kA samAdhi svargavAsa ] 6.3
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 682-298 vaSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 25 prAcArya siddhasUri (caturtha) zreSThI zreSTha guNanvito dinamaNirgotre svakIye mataH AcAryastu sa siddhasUrirabhavat siddheH suvarNasya ca // svAmI dIkSita eva gatavAn vidyAsamudrastathA / yatno yena kRtaH svattaH saviputno jainIyadharmonnatau // (r) cArya siddhasUrIzvarajI mahArAja eka siddha puruSa hI the| aneka vidyAyeM aura labdhiye to yA Apako svayaM varadAI thii| maMtra yaMtra meM zrApa siddhahasta the / zrApa jaise vidvAna the vaise zrApa (r) dharma pracAraka bhI the| ApazrI ne aneka siddha kArya karate hue dharma ke utkarSa ko khUba bar3hAyA thA / ApakA janma upakezapura nagara ke mahArAja utpaladeva kI santAna paramparA ke zreSTi gotrIya zAha jaitA kI gRha devI evaM dharmaparAyaNa campAdevI kI pavitra kukSa se huA thaa| ApakA nAma sAraMga thaa| zAha jaitA vizAla kuTumba vAlA hone para bhI usake pUrvabhava kI aisI koI antarAya thI ki dravya ke liye aneka prayatna karane para bhI usakA gujArA bar3e hI muzkila se calatA thaa| nirdhana logoM ke ghara meM jaise daridra kA vAsa hotA hai vaise hI kleza bhI apanA aDDA jamA baiThatA hai / ina donoM se zAha jaitA mahAn duHkhI rahatA thaa| eka samaya Acarya devagupta sUrijI kA padhAranA upakezapura meM huaa| samaya pAkara zAha jaitA ne sUrijA kI sevA meM Akara apanI duHkha gAthA kaha sunaaii| isa para sUrijI ne kahA jaitA ! jIvoM ke sukha aura duHkha parvasaMcita karmAnusAra hote haiM para na to sadaiva duHkha rahatA hai aura na sukha hI rahatA arthAt sukha aura duHkha kA cakra calatA hI rahatA hai| sAmagrI ke hote hue bhI jIva punya saMcaya nahIM karate haiM usakA hI yaha phala hai phira bhI AtmA meM anaMta zakti hai / kaisA hI karma kyoM na ho use haTA sakatA hai / dUsare duHkha apanI carama sImA taka pahu~ca jAtA hai taba samajha lenA cAhiye ki aba isakA anta hone vAlA hai / tere kucha niyama vrata bhI hai yA nahIM ? zAha jaitA ne kahA prabho ! merI icchA to bahuta rahatI hai para sAMsArika prapaMca ke kAraNa maiM kucha kara nahIM sakatA hU~ / sUrijI ne kahA jaitaa| parvabhava meM to kucha nahIM kiyA jisakA phala yahAM bhugata rahA hai / yadi isa bhava meM bhI kucha nahI karegA to bhaviSya meM kyA pAvegA / ataH tumako dharma ArAdhana avazya karanA cAhiye / jaitA ne kahA tathAstu, jaise mere se bana sake vaisA rAstA btlaaiye| sUrijI ne kahA ki jaitA zrAvaka kA AcAra hai ki kama se kama hamezA paramezvara kI pajA aura eka sAmAyika to karanI ho caahiye| jaitA ! paramezvara kI pUjA isa bhava aura parabhava meM hita sukha aura kalyANa kA kAraNa hai aura sAmAyika se jIva ko zAnti milatI hai| sUrijI aura jaitA ke vIca bAteM ho rahI thI itane meM sAraMga bhI zrA gayA / jisako dekha sUrijI ne kahA jaitA yaha lar3akA kauna hai ? isakI bhAgyarekhA itanI joradAra hai ki yaha koI prabhAvika puruSa hogA ! jaitA ne kahA pUjyavara ! yaha ApakA laghu zrAvaka hai| sUrijI jAna gaye ki yaha jaitA kA putra hai / zAha jaitA sUrijI ke zubha vacana sunakara bar3A khuza huA / usake dila kA saba phikra to 684 ___ [ AcArya devagaprasAra kA jaitA ko upadeza
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 coroM kI bhAMti bhAga chuuttaa| manuSya kA bhAga kaise khulatA hai aura nIce girA huA manuSya kisa kadara ucca sthiti ko pahu~catA hai aura gurU mahArAja kA vacana kaise siddha hotA hai jisako Apa Age ke pRSThoM para par3hoge ki sAraMga kA jIvana eka udAharaNa rUpa bana jAtA hai| sUrijI ne kucha arsA Thahara kara bihAra kara diyA ! pIche eka samaya sAraMga apane bhAiyoM se anabana ke kAraNa eka dina binA kisI ke kahe ghara se nikala gyaa| sAraMga ke ghara meM thA bhI to kyA ki kucha rAste ke liye sAtha le jAtA phira bhI sAraMga ko apanI takadIra para bharosA thA / vaha calatA calatA jA rahA thA mArga meM eka siddha puruSa kA sAtha ho gayA / vasa sAraMga kI takadIra khulane kA yaha eka nimitta kAraNa thA, sAraMga siddha puruSa ke sAtha ho gayA aura calate hue eka dina kAhI vizrAma liyA, bhAgyavazAt siddha puruSa bImAra hogayA yahAM taka ki use ke jIne kI AzA taka bhI chUTa gaI / parantu sAraMga ne usa siddha puruSa kI itanI cAkarI kI ki vaha marane se baca gyaa| isameM upAdAna kAraNa to usakA AyuSya hI thA para nimitta sAraMga kA bhI sAtha thaa| jJAnI puruSoM kA kartavya hai ki apane nimitta se dUsaroM kA bhalA huA ho to usake upAdAna kAraNa ko hI samajhe aura dUsare ke nimitta se apanA bhalA huA ho to usa nimitta kAraNa ko yAda kare / tAtparya yaha huA ki apane nimitta se dUsaroM kA bhalA huA ho to use bhUla jAnA ki isakA upadAna hI acchA thA maiM to kevala nimitta kAraNa hI thA aura dUsare ke nimitta se apanA bhalA huA ho to usa nimitta ko hamezA smaraNa meM rakhanA / aura bana sake to pratyupakAra kre| siddha puruSa bhI eka jJAnI thA usane sAraMga kA bar3A bhArI upakAra mAnA jisake pratyupakAra ke liye usane socA ki maiM isakA badalA kaise de sakU ? siddhapuruSa ne sAraMga ko eka survaNasiddhavidyA pradAna kI sAraMga ne kahA ki maiMne apane kartavya se adhika kucha bhI nahIM kiyA ataH yaha vidyA Apa apane pAsa hI rahane dIjiye aura denA hI hai to kisI yogya puruSa ko dIjiye ki isakA sadupayoga ho ske| sAraMga ke niSkapaTa aura nispRhatA ke vacana suna siddha puruSa ko usa para aura bhI zraddhA bar3ha gaI / aura usane suvarNa siddha vidyA AmnAya ke sAtha sAraMga ko dedI / basa, phira to thA ho kyA sAraMga ne usa vidyA dvArA puSkala suvarNa banAliyA aura usa suvarNa dvArA aneka nirAdhAra garIboM kA uddhAra kiiyaa| kAraNa, jisa manuSya ne garIbIdevI ko dekhI ho usako hI anubhava hotA hai ki garIbAI kaise nikAlI jAtI hai| sAraMga ghUmatA ghUmatA sopAra paTTana meM aayaa| yadyapi vahA~ sAraMga ke jAna pahicAna vAlA koI nahIM thA para usake pAsa thA suvarNa kA khajAnA aura paropakAra kI buddhi ki sAraMga sarvatra prasiddha hogayA / kucha dina Thaharane se kaI logoM se paricaya bhI ho gayA / kaI logoM ne apanI kanyA kI sAraMga ke sAtha sAdI karanI cAhI / para sAraMga ne ise svIkAra nahIM kiyA / sAraMga ne vahAM rahakara zubhakAryoM meM khUba suvarNa vyaya kiyA ki sAraMga kI kIrti sarvatra phaila gii| kahA hai ki " srvgunnaakaaNcaanmaashrynti"| sAraMga mahAvIra deva kI yAtrArtha eka saMgha lekara tIna varSoM se vApisa upakezapura AyA yahA~ taka upakezapura meM sAraMga kA kucha bhI patA nahIM thA / zAha jaitA ke teraha putra the sAraMga ko yAda bhI kauna karatA thA / para jaba uyakezapura kA saMgha, saMgha AyA jAna kara usako vadhAne ke liye gayA to saMghapati kI mAlA sAraMga ke zubha kaMTha meM suzobhita dekhI taba jAkara logoM ko mAlUma huA ki yaha to zAha jaitA kA putra sAraMga hai| ataH logoM ne jAkara jaitA ko vadhAI dI ki tumhArA putra sAraMga saMgha lekara AyA hai, isako jaitA apanI nirdhanatA kI maskarI ho sAraMga aura siddha puruSa ] 685
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa / [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa samajhI para jaba jAkara dekhA to vAstava meM saMghapati sAraMga hI niklaa| usa samaya jatA ko sUrijI ke vacana yAda Aye / zrIsaMgha saMghapati sAraMga ko vadhAkara nagara meM le gayA aura Aye huye saMgha ne zAsanAdhIza bhagavAna mahAvIra kI yAtrA kara apane pApoM kA prakSAlana kiyaa| bAda sAraMga apane ghara para AyA aura saMgha kA acchA svAgata kara unako eka eka sera sone kI paharAmaNI dekara visarjana kiyA / basa, Aja to upakezapura ke ghara 2 meM sAraMga kI punyavAnI kI hI bAteM ho rahI haiM / idhara kaI dhanADhyoM ke kanyAyeM bar3I ho rahI thIM jisakA sAraMga se vivAha ke liye Agraha kiyA javAba meM sAraMga ne kahA aise prastAva to rAste meM bhI bahuta Aye the para maiMne svIkAra nahIM kiye kyoMki merI icchA zAdI karane kI nahIM hai jainazAstrAnusAra jisa jIva ke ghed mohaniya karma kA prabalya udaya hotA hai usako hI kAma vikAra satAtA hai para jisa jIva ne pUrvabhava meM vedamohanIya karma nahIM vA~dhA hai tathA bA~dhe huye kA kSatha tathA kSayopazama karadiyA hai, unake sAmane kitane hI viSaya vikAra ke sAdhana khar3e ho para usake dila meM kabhI bikAra paidA hI nahIM hotA hai / usake andara sAraMga bhI eka thaa| mAtA pitA vagairaha samvandhiyoM ne bahuta kozIza kI para sAraMga ne kisI eka kI bhI nahIM sunI / ahA-hA isa prakAra javAnI aura sampati jisameM brahmacarya vrata pAlanA kitanA duHkara hai ? aise nara bahuta kama hote haiM jaisA ki sAraMga hai| sAraMga ne apane mAtA pitA aura bhAiyoM ko kaha diyA ki suvarNa kA khajAnA mere pAsa hai jisako jitanA lAbha uThAnA ho vaha khuzI se uThAve / kAraNa, pratyeka vastu kI sthitI huA karatI hai aura vaha apanI sthitI se adhika samaya taka Thahara nahIM sakatI hai ataH isakA jitanA sadupayoga kiyA jAya utanA hI acchA hai / zAha jaitA ne upakezapura meM bhagavAna mahAvIra deva kA eka AlIzAna maMdira banAnA zurU kara diyA aura usa maMdira ke yogya 104 aMgula pramANa suvarNa kI mUrtI banAne kA nizcaya kara liyaa| itanA hI kyoM para catura zilpakAroM ko bulA kara mUrti taiyAra bhI karavA lii| jaba taka maMdira taiyAra ho vahAM taka zrI zatrujayAdi tIrthoM kI yAtrA nimitta eka vigaTa saMgha nikAlane kA bhI nizcaya kara liyA aura isa kArya ko prAraMbha bhI kara diyA tIrthayAtrA kA saMgha ke sAtha sAdharmI bhAiyoM kI sahAyatA, garIboM kA uddhAra aura sAta kSetra meM puSkala drabya kharcanA bhI zurU kara kiyA arthAt sAraMga kI tarapha se dravya kI khule dila se chUTa thI / sAraMga jAnatA thA ki merI sthiti to vaha thI ki pUrI peTa kI pUjA bhI nahIM hotI thI / jaba kisI deva guru dharma ke prabhAva se sahaja hI meM antarAya tuTa gaI hai to isameM jo sadupayoga bana jAya vahI acchA hai / isa prakAra sAraMga tathA sAraMga ke sambandhI logoM ne jitanA cAhA utanA lAbha uThAyA / jisameM adhika lakSa sAdharmI bhAiyoM kI ora rkhaa| ata. zAha jaitA ke saMgha patitva meM saMgha kA Ayojana bar3e hI samAroha se huaa| isa saMgha meM sAdhu sAdhvI evaM zrAvaka zrAvikAyoM kI saMkhyA vizeSa thI / prabandha bhI acchA thA / kharca ke lie jisake pAsa suvarNa siddhi ho phira kamI kisa bAta kii| saMgha yAtrA kara vApisa Ananda se upakezapura lauTa aayaa| idhara AcArya devaguptasUri kA punaH upakezapura kI aura padhAranA ho rahA thaa| zAha jaitA aura sAraMga ne sUrijI kA Agamana sunakara bar3A hI harSa manAyA aura zrIsaMgha ke sAtha sUrijI kA nagara praveza bar3e hI samAroha se karavAyA / sUrijI ne sAraMga kA saba hAla sunA tathA zAha jaitA ne jAkara sUrijI ke caraNAvida meM zira jhukA kara kahA pUjyavara ! ApakA vacana siddha ho gayA hai aura sAraMga bar3A hI bhAgyazAlI 686 [ sAraMga kA upakezapura kA saMgha ...arnivon.svanKAARAMARRA
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 nikalA tathA sAraMga bhI sUrijI ke padAvinda meM namaskAra karake baiTha gayA tathA sUrijI se arja kI ki gurU mahArAja kyA AjJA hai ? sUrijI ne kahA sAraMga prakRti se nirvRni anaMta guNA phala detI hai / ataH nivRti mArga ko svIkAra karo, yahI AjJA hai / sAraMga ne kahA guru mahArAja maiM ApakI hI intajArI kara rahA thaa| zAha jaitA ko mAlUma huA ki sAraMga to sUrijI ke pAsa nivRti (dIkSA) lene ko taiyAra huA hai / ataH jaitA ne sUrijI se kahA prabho ! Apa jaldI na karAveM, sAraMga ke sAtha hama bhI dIkSA lene ko taiyAra haiN| tIrthoM kA saMgha nikAla kara yAtrA to hama logoM ne kara lI hai para aba maMdira kI pratiSThA kA kAma zeSa rahA hai pahale ina mUrtiyoM kI aMjanazIlAkA aura maMdira kI pratiSTA karavA deN| bAda hama saba dIkSA leMge / sUrijI ne jaitA kI bAta ko ThIka samajha kara svIkAra krlii| idhara zAha jaitA mandira kI pratiSTA ke liye khUba jora se taiyAriyeM karane lgaa| yaha pratiSThA koI sAdhAraNa pratiSThA nahIM thI para eka vizeSa pratiSThA thI kyoM ki jisake ghara meM sone kA khajAnA ho phira to kahanA hI kyA hai ? zAha jaitA ne bahuta dUra dUra pradezoM meM zrIsaMgha ko AmaMtraNa bheja diye, ataH zrAhavarga aura sAdhu-sAdhviyAM khUba gaharI saMkhyA meM padhAre / zubha muhUrta meM mahA mahotsava ke sAtha sUrijI ke kara kamaloM se jisa dina mandirajI kI pratiSThA huI usI dina usI muhUrta meM sAraMga ke sAtha zAha jaitAdi 56 nara nAriyoM ko sUrijI ne bar3e hI dhAmadhUma se dIkSA dedI aura sAraMga kA nAma saubhAgyakIrti rakha diyaa| zAha jaitA aura sAraMga ne saMgha ko paharAmaNI Adi kA prabandha pahale se hI kara rakkhA thA aura yaha kArya jaitA ne apane zeSa putroM ke jumme kara diyA thA / ataH zAha jaitA, sAraMga, sAraMga kI mAtA ne dIkSA lene ke bAda Aye hue zrI saMgha ko zAha khetA ne sone ke thAla evaM 25-25 sone kI muharoM kI paharAmaNI dI aura yAcakoM ko dAna dekara unake gharoM se daridra ko bhagA diyA ahAhA ! sAraMga ne pUrva janma meM kisI prakAra ke puNya sacaya kiye hoMge ki isa bhava meM binA kucha parizrama kiye suvarNa siddhi hAtha laga gaI aura usako bhI usane mUjiyoM kI bhAMti saMcaya kara nahIM rakkhI parantu usake jariye anekoM ko ArAma pahu~cA kara jaina dharma kI khUba hI prabhAvanA kI aura anta meM sAraMga itanA bhAgyAzAlI nikalA ki AjIvana brahmacarya vrata kI ArAdhanA karatA huA dIkSA svIkAra karalI / yaha kArya kitanA duSkara hai 'eka javAnI aura paisA palle, gama kare to sIdhA calle" isa laukika kahAvata ko sAraMga ne mithyA sAbita karake batalA dii| eka to sAraMga kI yuvaka vaya aura dUsare suvarNasiddhI vidyA dvArA sone kA khajAnA, isa hAlata meM viSaya vAsanA para lAta mAra denA yaha sAraMga jaise kA hI kAma thaa| sAraMga ne apanA nAma amara kara diyA / yadi jaitA nirdhana avasthA meM dIkSA le letA to durjana loga kaha uThate ki vicAre ke pAsa khAne ko nahIM thA ataH dIkSA lelI para jaitA sacca hI vijayItA nikalA Aja to jaitA kI sarvatra bhUri 2 prazaMsA hotI hai ki dhanya hai jaitA ko ki saba umra to duHkha meM nikAlI aura jaba sukha milA hai taba usa para lAta mAra kara dIkSA lelI hai / jaitA ke teraha putroM meM eka sAraMga aisA bhAgyazAlI nikalA ki jaitA ne tIrthayAtrA ke liye saMgha mikalA / jaina mandira meM suvarNa pratimA kI pratiSThA karavA kara devalaiMDA car3hAyA / zrI saMgha ko apane AMgaNe bulAkara suvarNa kI pahirAmaNI dI / sAdharmI bhAiyoM kI sahAyatA, garIboM kA uddhAra, yAcakoM ko dAna aura sAta kSetroM kA poSaNa kara apanI kIrti ko amara banAkara anta meM dIkSA bhI lelI / taba hI to kahA hai ki nara ke nasIba kauna jAnatA hai ki kisa samaya kyA hotA hai| kyA zAha jaitA svapna meM bhI zAha jaitA aura sAraMgAdi 56 dIkSA
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jAnatA thA ki merI jindagI meM maiM isa prakAra ke kArya karU~gA / parantu yaha saba pUrva bhava meM saMcaya kiye zubha karmoM kA hI phala hai / ataH prattyeka manuSya kA karttavya hai ki sAmagrI hote huye zubha kArya kara punyopArjana karanA cAhiye kyoMki manuSya ko samajhanA cAhiye ki lakSmI sadaiva ke liye sthira nahIM rahatI hai isase to jitanA lAbha liyA jAya utanA hI acchA hai / bahuta dUra kAla ke caritrAdi granthoM meM to hama par3hate haiM isa prakAra suvarNa siddhi tejamaturI Adi se subarNa banAyA jAtA thA para ve vidyAyeM pAMcaveM Are meM bhI vilkula naSTa nahIM ho gaI thI / AcArya siddhasena divAkarajI ko cittaur3a ke kile meM pustakeM milI thIM jisake do zlokoM meM suvarNa siddhi aura sarala va subhaTa nAmaka do vidyAyeM milI thI aura Apane kurmAra nagara ke rAjA ke liye ina vidyAoM kA upayoga bhI kiyA thaa| AcArya pAdaliptasUri aura nAgArjuna ke pAsa bhI suvarNa siddhi vidyA thI / zrIzatruraMjaya ke uddhAraka jAbar3a ke yahA~ tejamaturI thI jisase suvarNa banAkara zrIzatruMjaya kA uddhAra karavAyA thA jagaDUzAha ne bhI tejamaturI se duSkAla ko sukAla banAyA ityAdi pAMcaveM ora ke bhI kaI udAharaNa milate haiM aura isameM zrAcArya karane jaisI bAta bhI nahIM hai kAraNa yaha saba punya prakRti ke phala haiM / zrastu | muni sobhAgyakIrti para sUrijI mahArAja kI pUrNa kRpA thii| muni zaubhAgyakIrti dravya lakSmI ko chor3a kara bhAva lakSmI ( jJAna ) ko prApta karane meM juTa gayA aura thor3e hI samaya meM sAmayika sAhitya kA adhyayana kara liyaa| yahI kAraNa thA ki ujjaina nagarI meM sUrijI ne apane karakamaloM se zobhAgyakIrtti ko upAdhyAya pada se vibhUSita kiyA aura anta samaya punita tIrtha zrIzatru jaya para sUripada arpaNa kara ApakA nAma siddhasUri rakha diyA thaa| zrAcArya siddhasUrIzvarajI mahArAja bar3e hI atizayadhArI bAlabrahmacArI upravihArI dharmapracArI evaM mahAna pratibhAzAlI AcArya the ApakI dhavala kIrti pahile se hI phailI huI thI / zrAcArya siddhasUri zrI jaya tIrtha para virAjamAna the usa samaya mahAtmA tApasa bhI zatruMjaya para AyA thA usako patA lagA ki sAraMga sAdhu bana gayA hai aura abhI yahA~ para hI ThaharA huA hai / vaha calakara milane ke liye AyA to AcArya zrI ne tApasa ko upakArI samajha kara usakA yathocita satkAra kiyA / donoM mahAtmA Apasa meM mile aura paraspara eka dUsare kA upakAra pradarzita kiyaa| tApasa ne kahA ki Apane mujhe marane se bacAyA usa upakAra ko maiM kaba bhUla sakatA hU~ taba AcArya zrI ne kahA zrApane mujhe suvarNasiddhi vidyA dI thI jisase maiMne kaI zubha kArya kiye ityAdi Apake upakAra ko maiM bhI kaise bhUla sakatA hU~ / bAda sUrijI ne tApasa ko kahA mahAtmAjI ! nItikAroM ne kahA hai ki "buddhiphalaM tatvavicAraNaMca" buddha kA phala hai kA vicAra karanA vidyA aura labdhiyeM kevala isa bhava meM zubha phala dene vAlI haiM para manuSya ko cAhiye ki janma maraNa se chuTakArA pAkara AtmA akSaya sukha kaise prApta karatA hai isake liye vicAra evaM prayatna kare / tApasa ne kahA isameM aisI kaunasI bAta hai / kAraNa, pAMca tatvoM se AtmA banA hai jaba tattvoM meM tattva milajAyagA taba zrAtmA AtmA meM mila jAyagA phira na janma hai aura na maraNa hI hai / sUrijI ne kahA ki yaha to zrApakA eka bhrama hai kyoMki pAMca tatva se AtmA nahIM banatA hai para zarIra banatA hai / zrAtmA zarIra se bhinna hai / ina tatvoM ke naSTa hone para AtmA naSTa nahIM hotA hai para zarIra naSTa hotA hai kAraNa AtmA sadaiva zAzvata evaM nitya dravya hai / AtmA meM anantajJAna, anaMtadarzana, anantacaritra, aura anantavIrya rUpa guNa haiN| vaha akSaya hai, hA~ karmoM ke prasaMga se usa para AvaraNa zrAjAtA hai jisase 68 [ siddhagiri para sUrijI aura tApasa
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 zrAtmA apanA bhAna bhUla kara caturgati meM janma maraNa karatA hai / yadi tapa saMyamAdi se karmoM ko samUla naSTa kara diye jAya to AtmA paramAtmA bana kara sadaiva ke liye paramasukhI bana jAtA hai / ataH Atmika akSaya sukha kI prApti ke liye samyak jJAna darzana caritra kI AvazyakatA hai use svIkAra kara ArAdhanA karAve / tApasa ne kahA ki kyA AtmA aura zarIra pRthak 2 padArtha haiM ? sUrijI ne kahA hA~ mahAtmAjI ! AtmA aura zarIra pRthak 2 padArtha haiM aura isa bAta ko zrApa AsAnI se samajha bhI sakte ho ki jisa padArtha kI utpatti hai usakA vinAza bhI Avazya hotA hai| jaise pAMca tatvoM se zarIra paidA hotA hai taba tatva tatvoM meM mila jAne se usakA nAza bhI ho jAtA hai| jisako carama cakSuvAle pratyakSa meM dekha rahe haiM / taba AtmA na to kabhI nayA utpanna hotA hai aura na kabhI usakA nAza hI hotA hai / hA~, karmoM ke AvaraNoM ke kAraNa usakI paryAya avazya palaTatI hai jaise kabhI nara kabhI naraka kabhI devatA kabhI tiryaca parantu AtmA akSaya hai usakA kabhI vinAza nahIM hotA hai / udAharaNa ke taura para dekhiye sonA eka dravya hai para usakI paryAya badalatI rahatI hai jaise sone kI cUr3I hai usakI kaMThI bana sakatI hai aura kaMThI kI cUr3I bana sakatI hai para sonA rUpI dravya to zAzvatA hai isI prakAra AtmA ko bhI samajha lIjiye ityAdi yukti evaM pramANa dvArA sUrijI ne isa prakAra samajhAyA ki tApasa ko sUrijI kA kahanA satya pratIta huA / tApasa khuda vidvAna thA Atma kalyANa kI bhAvanA vAlA thA usane svayaM soca liyA ki jIva sukha aura dukha bhogava rahA hai yaha pUrva saMcita karmoM kA hI phala hai aura una karmoM ko naSTa karane ke liye hI tapa japAdi kriyA kAMDa evaM yoga Asana samAdhi lagAI jAtI hai ataH sUrijI kA kahanA satya hai ki AtmA sadaiva zAzvatA evaM eka nitya padArtha hai aura Atma ke sAtha rahe hue karmo ko naSTa karane ke liye bhinna 2 matoM meM pRthak 2 sAdhanAyeM bhI haiM tathApi jaina dharma kI sAdhanA meM tyAga vairAgya nispRhatA aura nirvRtti ko vizeSa sthAna diyA hai / ata: mujhe jaina dIkSA lekara evaM sUrijI kI sevA meM raha kara prAtma kalyANa karanA ThIka hogaa| ataH tApasa ne sUrijI se kahA prabho! maiM Apake caraNoM meM jaina dIkSA lekara Atma kalyANa karanA cAhatA huuN| sUrijI ne kahA 'jahAsukham' basa phira to derI hI kyA thI tIrthAdhirAja zrI zatrujaya kI pavitra evaM zItala chAyA meM sUrijI ne tApasa ko jaina dIkSA dekara usakA nAma 'tapomUrti' rakha diyaa| ___ tapomUrti ne jyoM-jyoM jainadharma kI kriyA aura jJAna kA abhyAsa kiyA tyoM-tyoM unako bar3A hI zrAnanda Ane lagA / muni'tapomUrti' pahale se hI aneka vidyAoM se paripUrNa the phira kara liyA jainadharma ke syAdvAda siddhAMta kA abhyAsa phira to kahanA hI kyA thA unake hRdaya meM jainadharma ke pracAra kI bijalI camaka utthii| ataH ve jainadharma ke pracAra ke liye bharasaka prayatna karane meM saMlagna ho gye| ulTe rAste calane vAlA manuSya jaba sulaTe rAste para A jAtA hai taba vaha khUba vega se calatA hai tathA ulTe mArga kI kaThinAiyoM kA anubhava kiye hue manuSya ke hRdaya meM dayAbhAva bhI paidA ho jAtA hai aura vaha ulTe mArga jAne vAloM ko sulaTe mArga para lAne kI koziza bhI bahuta karatA hai / yahI hAla hamAre muni tapomUrti mahAtmA kA thaa| AcArya siddhasUri zrIzatrujaya se vihAra karate huye sopArapaTTana kI ora pdhaare| tapomUrti muni bhI Apake sAtha meM hI the / zrIsaMgha ne ApakA sundara satkAra kiyA / vahA~ ke loga sUrijI se pahale se hI pari. jIva aura zarIra ke viSaya upadeza 689 VanAAAAAY
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa rana . . . cita the| logoM ko jJAta huA ki AcArya to vahI haiM jo suvarNa siddhi vAle sAraMga the para logoM ko Azcarya isa bAta kA huA ki suvarNa siddhi chor3a kara sAraMga ne dIkSA kyoM lI hogI ? sUrijI ne eka dina apane vyAkhyAna meM yaha batalAyA ki saMsAra meM lobha eka aisI burI balAya hai ki jIva ko adhogati meM le jAtA hai| lobha ke koI maryAdA bhI nahIM hotI hai ki vaha kabhI saMtoSa pAkara kSaNa bhara sukha se rahatA hai / zAstroM meM kahA hai kiH-- jahA~ lAbho tahA~ lobho lAbha lobho pa baDDaI / do mAsA kaNayaM karja kor3I evi na niTTiI // zrotAo ? jyoM 2 lAbha bar3hatA hai tyoM 2 lobha bhI bar3hatA jAtA hai / jaise eka kapila nAmaka brAhmaNa do mAsA sone ke liye rAjA ke pAsa gayA thA para usake lAbha bar3hane se itanA lobha bar3ha gayA ki jisakI kucha hada hI nahIM rahI jisakA zAstroM meM ullekha kiyA hai kiH kosaMbI nagarI meM jayazatru rAjA rAja karatA thaa| caudaha vidyA nidhAna kAsapa nAmaka usake mAnanIya purohita thaa| usa purohita ke jasA nAma kI strI thI aura usake kapila nAma kA eka putra bhI thA / kapila bAlyAvasthA meM thA taba usakA pitA gujara gayA thaa| ataH rAjA ne purohita pada kisI dUsare brAhmaNa ko de diyaa| usane pada kI khuzI meM eka julUsa nikaalaa| jisako dekha jasA dilagIra huI / kapIla ne dilagIrI kA kAraNa pUchA to mAtA ne kahA beTA terA pitA vidyAvAn thA aura rAjapurohita pada para raha kara isa prakAra julUsa nikAlatA thaa| beTA ne kahA mAtA maiM vidyA par3ha kara isa pada kA adhikArI bnuuNgaa| mAtA ne kahA ki yahA~ to naye purohita ke manAI kara dene ke kAraNa koI tujhe vidyA par3hAvegA nahIM / yadi tU vidyA par3hanA cAhe to sAvatthI nagarI meM indradatta nAma kA adhyApaka tere pitA kA dosta hai vahAM calA jA vaha tumako vidyA pddh'aavegaa| kapIla calakara sAvatthI AyA, indradatta se milaa| usane kahA ki vidyA to maiM par3hA dUMgA para tere bhojana kA kyA intajAma hai ? kapila ne kahA maiM brAhmaNa hU~ bhikSA mAMga kara le AUMgA / adhyApaka ne kahA mAMgI huI bhikSA se par3hAI nahIM hogI kAraNa par3hAI ke liye acchA pauSTika bhojana honA cAhiye / khaira, indra datta kapila ko sAtha lekara eka zAlIbhadra nAma ke ibbha zreSThi ke pAsa gayA aura AzIrvAda dekara prArthanA kI ki yahA~ eka brAhmaNa kA lar3akA kausaMvI se vidyA par3hane ke liye AyA hai / vidyA to maiM phrI par3hA dUMgA para isake bhojana kA intajAma nahIM hai / yadi Apa bhojana kA intajAma karadeM to Apako bar3A puNya hogA zreSTivarya ne svIkAra kara liyA aura eka taruNa dAsI isake liye niyata karadI ki jisa samaya kapila vidyAdhyayana karake Ave to garamAgarama bhojana karake khilAde / ThIka kapila vidyAdhyayana karane lagA aura bhojana ke samaya seThajI ke yahA~ zrAkara bhojana kara letA thA parantu idhara to dAsI taruNavasthA meM udhara kapila bhI javAna thA / hA~sI maskarI aura kAmadeva ke vANoM se kapila aura dAsI ke Apasa meM prema-prItI laga gii| jisase dAsI ke garbha raha gayA / seThajI ko khabara hote hI una donoM ko ghara se nikAla diyaa| basa, kapila kA vidyAdhyayana chuTa gayA aura vaha donoM kI udara pUrti ke prapaMca meM phaMsa gyaa| itanA hI kyoM para dAsI ke garbha kI vRddhi ho rahI thI usake prasUta samaya ke liye bhI to kucha sAmAna kI AvazyakatA thI jisakI bhI kapila ko phikra hI thI / kapila aisA bhAgyahIna thA ki kaI dAnezvaroM ke pAsa yAcanA kI para kucha bhI prAptI nahIM huii| dAsI ne kahA re durbhAgI ? merA sthAna bhI chur3AyA aura jIvana bhI bhraSTa kara diyaa| kyoM tere se itanA bhI kAma nahIM banatA hai ? khaira, yahA~ kA rAjA brAhmaNoM ko do mAsA sonA hamezA detA hai / vahA~ jAkara do 690 [ kapila kevalI kA udAharaNa antra... -- - --
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhamUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 mAsA sonA to lA ki jisase merA gujArA hogA / kapila hamezA do mAsA sone ke liye jAtA para dUsare brAhmaNa pahile pAkara rAjA se sonA lejAte / Akhira eka dina kapila arddharAtri ke samaya uTha kara gayA to pulisa vAle ne pakar3a liyA aura subaha jAkara rAjA ke sAmane khar3A kiyaa| rAjA ne kapila se rAtri meM Ane kA kAraNa pUchA ? usane apane nagara se nikalA vahA~ se rAtri samaya kA saba hAla thA vaisA satya kaha sunaayaa| kapila kI satyatA para maMtramugdha bana rAjA ne varadAna de diyA ki brAhmaNa jo terI icchA ho mAMga le maiM dene ko taiyAra huuN| kapila ne socA ki jaba rAjA ne baradAna hI de diyA hai to aba do mAsA sonA hI kyoM mAMgeM, mAMgaleM eka tolA para punaH socA ki eka tole se kyA hogA mAMgaleM sau, hajAra, lAkha, karor3a, tolA isa prakAra kapila kI tRSNA yahA~ taka bar3ha gaI ki rAjA kA rAja hI kyoM nahIM mAMga liyA jAya parantu kapila ne socA ki aho tRSNA ? ki do mAsA sone ke liye maiM AyA thA para tRSNA yahA~ taka bar3ha gaI ki rAja se bhI saMtoSa nahIM / isa prakAra kapila kI surata saMtoSa kI ora bar3hatI 2 saMsAra kI asAratA taka pahu~cI aura tyAga bhAvanA Ate hI devatA ne zroSA muhapattI lAkara dediye / kapila sAdhu bana gayA usakI bhAvanA yahA~ taka prazasta ho gaI ki kaivalya jJAna utpanna ho gyaa| usane apane jJAna se jAnA ki rAjagRha nagara ke pAsa aTThAraha yojana kI aTavI hai aura usameM balabhadrAdi pA~casau cora haiM ve mere upadeza se pratibodha pAne vAle haiM / ataH kapila kevalI vahA~ gayA aura coroM ne kahA hameM kucha gAyana karake sunAo kapila ne kahA binA bAjitra ke nAca evaM gAyana ho nahIM sakatA hai / pAMcasau coroM ne kahA hama hasta tAla bajAveMge tuma nAcakara gAyana kro| taba kapila kevalI ne gAyana karate huye nimna likhita gAthA kahI / "adhuve asAsayammI saMsArammI dukkha paurAe / kiM nAma ho jataM kammayaM, jeNAhaMdoggaiMnagacche jA // " isa gAthA se 500 coroM ko pratibodha karake una sabako dIkSA dekara unakA uddhAra kiyaa| mahAnubhAvo! isa udAharaNa se Apa svayaM soca sakate ho ki tRSNA kahA~ taka pahu~catI hai aura jaba manuSya ko santoSa kI lahara pAtI hai taba zrAtmA kisa Ananda kA anubhava karatA hai / AtmA kA kalyANa na rAjapATa meM na dhana dhAnya meM na sonA cA~dI ratna mANika meM para AtmA kA kalyANa isakA tyAga karane meM hai| pUrva jara mAne meM bar3e 2 cakravartI chaH khaMDa kI Rddhi para lAta mAra kara muni pada kA svIkAra kiyA thA taba hI unako santoSa evaM kalyANa prApta huA / kyA maiM ummeda kara sakatA hU~ ki mere isa sAragAbhata upadeza kA kucha prabhAva Apa logoM para bhI par3egA ? eka to usa jamAne ke loga laghu karmI the dUsare una logoM ko isa prakAra kA upadeza kabhI 2 hI milatA thA tIsare upadeza dAtAoM ke bhI yaza nAma karma kA udaya aura aisA hI prabhAva thaa| basa ve mahAnubhAva the kuMvA ke kabUtara ki sUrijI mahArAja kI phaTakAra ke sAtha upadeza lagate hI pUre 50 naranArI dIkSA lene ko taiyAra ho gaye aha hA ! vaha kaisA bhadrika jamAnA thA, ve kaise halukarmI jIva the, unhoMne pUrva janma meM kaise zubha karmopArjana kiye the aura unake mokSa kitanI najadIka thI ki bAta kI bAta meM ghara-saMsAra tyAga kara dIkSA lene ko taiyAra ho jAte the| sUrijI mahArAja ne vahA~ kucha dina sthiratA kara una bhAvukoM ko dIkSA dI tathA anya logoM ne bhI tyAga pratyAkhyAna kara lAbha utthaayaa| tadanantara sUrijI mahArAja ne anyatra bihAra kara diyA aura zrAvatI medapATa meM upadeza karate huye marudhara meM padArpaNa kiyA to marudhara vAsiyoM ke harSa kA pAra nahIM rahA kyoMki marudhara vAsI pahile se hI sUrI kapila kevalI kA 500 coroM ko upadeza ] 691
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zvarajI kI pratIkSA kara rahe the| sUrijI zAkambharI, haMsAvalI, bharahaTapura padmAvatI kurcapura hote hue nAgapura padhAre / vahA~ ke zrIsaMgha ne Apa zrIkA bar3e hI samAroha se satkAra kiyaa| nAgapura meM AdityanAga gotrIya zAha kAnar3a ne bhagavAna pArzvanAtha kA maMdira banAyA thA jisakI pratiSThA sUrijI ke kara kamaloM se krvaaii| zAha kAnar3a ne isa pratiSThA meM savA lakSya dravya vyaya kara jainadharma kI acchI prabhAvanA kii| vahA~ se sUrijI mugdhapura, khaTakuMpanagara, saMkhapura, zrAsikadurga, harSapura, medinIpura, mADavyapura hote hue upakezapura kI ora padhAre vahA~ ke zrIsaMgha ke utsAha kA pAra nahIM thA / kAraNa prathama to Apa upakezapura ke suputra the dusare jainadharma kI prabhAvanA kara Apane dIkSA lI thI tIsare Apa prAcArya pada se vibhUSita ho jainadharma kI patAkA phaharAte huye pdhaare| aisA kauna hatabhAgya ho ki jise apanI mAtRbhUmi kA gaurava na ho ? zrIsaMgha ne sUrijI mahArAna kA bar3e hI utsAha se nagara praveza mahotsava kiyA / caturvidha zrIsa gha ke sAtha bhagavAna mahAvIra aura AcArya ravaprabhasUri kI yAtrA kara jIvana ko saphala bnaayaa| sUrijI mahArAja dIkSA lene ke pazcAt aba hI padhAre the / janatA kI khUba bhakti thii| sUrijI kA vyAkhyAna madhura rocaka aura prabhAvotpAdaka thaa| janatA khUba utsAha se sunatI thii| jaina hI kyoM para jainetara loga bhI lAbha uThAte the| eka dina sUrijI mahArAja ne pharamAyA ki zAstrakAroM ne mokSa mArga sAdhana ke liye mukhya do rAste batalAye haiM 1-munidharma 2- gRhastha dharma jisameM muni dharma kI vizeSatA hai parantu munipada kA adhikArI vahI ho sakatA hai ki jisameM munidharma pAlana karane kI yogyatA ho| kevala zAririka kaSTa jaise naMge sira, naMge paira calanA, zira kA loca karanA, zItoSNAdi parisaha sahana karanA Adi ko hI muni pada nahIM kahA jAtA hai para muni pada mana kI vRttiyoM para nirbhara hai agara mana vaza meM nahIM huA ho to zAririka kaSTa na to Ate hue karmoM ko roka sakatA hai aura na pUrva karmoM kI samyaka nirjarA hI kara sakatA hai| itanA hI kyoM para zAstrakAroM ne to yahA~ taka bhI kahA hai ki: ciraM pi se ma~DaruI bhavittA, athi-ravvae tavaniyamehi bhaTThe / ciraM pi appANa kilesaittA, na pArae hoi hu saMparAye / / polleva muTThI jaha se asAre, ayaMtie kUDakahAvaNe vA / rADhAmaNI veruliyappagAse, amahagdhae hoi ya jANaesu // kusIlaliMgaM iha dhAraittA, isijjhayaM jIviya vRhaittA / asaMjae saMjaya lappamANe, viNidhAyamogacchaisecirapi // visaM pivittA jaha kAlakUDaM, haNAi satthaM jaha kuggahIyaM / eseva dhammo vilaovavaNNo, haNAi veyAla ivAvivaNNo // uddesiyaM kIyagaDaM niyAgaM, na mucatI kiMci aNesiNajja / aggo vivA savvabhakkhI bhavittA, iocuai gacchai kaTTu paavN| na taM arI kaMThachettA kareti, jaMse kare appaNiyA durappA / se nAhitI maccumuhaM tu pane, pacchANutAveNa dayAvihUNe / / sirijI kA upakezapura meM vyAkhyAna
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 aise sAdhuoM se to ulTA karmabandha kA hI kAraNa hotA hai ataH sAdhu aise hone cAhiye ki rAavazyaM carejja lADhe, virae vedaviyA'' yarakkhie / panne abhibhUya savvadaMsI, je kamhi vi Namucchie sa bhikkhU // akosavahaM vittu dhIre, muNI care lADhe NiccamAyagutta e / anvaggamaNe asaMpahiTThe, je kasiNaM ahiyAsae sa bhikkhU // paMtaM sayaNAsaNaM bhattA, sIunhaM vivihaM ca daMsamasagaM / anvaggamaNe asaMpahiTThe, je kasiNaM ahiyAsae sa bhikkhU || accaNaM rayaNaM ceva, vaMdaNaM pUyaNaM tahA / iDhIsakArasammANaM, maNasA vi na patthae / sukkaM jhANaM jhiyAijjA, aNiyANe akiMcaNe / vosaTThakAra viharijjA, jAva kAlassa pajjao || inake alAvA jainetara pranthoM meM bhI sAdhuoM ke viSaya meM kahA hai ki samaH zatrau ca mitreca, tathA mAnapamAnayoH / zItoSNa sukhaduHkheSu, samaH saGga vivarjitaH // F zrImadabhagavad gItA zra0 13 zlo0 14 yena hRSyanti lAmeSu, nAlAmeSu vyathanti ca / nirmamA nirahaGkArAH, sattvasthAH samadarzinaH // aSTA sarvabhUtAnAM, maitra karuNa eva ca / nirmamo nirahaGkAraH, mahAbhArata, zAMtiparva, a0 156 zlo0 32 samadukhaH sukhaH kSamI // zrI0 bhagavadgItA zra0 12 zloka0 32 rAga dveSaviyuktAtmA, samaloSTAzmakAMcanaH / prANihiMsAnivRtazca, maunI syAt sarva niHspRhaH // padmapurANa, a0 56. zlo0 18 sajjano ! duHkha garbhita, moha bhiMta aura dekhA dekhI ghara chor3ane vAle to saikar3oM nahIM para hajAroM manuSya maujUda hoMge para muni pada meM ramaNatA karane vAle thor3e hI mileMge / zrAtma kalyANa karanA koI sAdhAraNa bAta nahIM hai| yahAM to mohanI rUpa pizAca ko parAjaya karanA hai jaise karmabandhana meM mukhya kAraNa mana hai vaise karma tor3ane meM bhI mukhya mana hI kAraNa hai dekhiye - ailAputra vaMsa aura Dora para nATaka kara rahA thA para usakA mana vizuddha huA to kevala jJAna ho gayA / 2 - kurmA putra ko dukAna para baiThe ko kevala jJAna ho AyA / 3 - mAtA marudevI ko hastI para kevala jJAna huA / 1 4 - pRthvIcanda rAjA ko cavarI meM nava vadhu ke hasta milApa ke sthAna kevala jJAna hogayA / jJAna ho gayA / 5 - guNasAgara ko rAja abhiSeka ke samaya kevala 6 - praznacandra muni ne mana hI se sAtavIM naraka ke ityAdi aneka udAharaNa haiM itanA hI kyoM para gRhasthaliMga siddhA bhI kahA hai / ataH isakA kAraNa bhI mana daliye aura mana hI se kevala jJAna ho gayA / zAstroM meM svaliMgasiddhA, anyaliMgasiddhA, aura hI kI vizuddhatA hai / jisa manuSya ne mana ko apane vaza meM kara liyA hai vaha minaToM meM mokSa prApta kara sakatA hai dekhiyejaMgala meM eka kisAna kheta khor3a rahA thA dopahara ke samaya eka tapasvI muni vahAM A nikale / vRkSa munipada kI yogyatA aura dIkSA ] 693
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI chAyA dekha muni thor3I dera ke liye Thahara gye| kisAna hala ko chor3a kara muni ke pAsa AyA aura pUchA ki hama to gRhastha haiM ki dopahara kI dhUpa meM bhI kAma karate haiM para Apake sira kaunasA kArya hai ki isa dhUpa meM bhI Apa kahIM para jArahe haiM ? muni ne uttara diyA ki he bhadra ! mere Aja eka mAsa kI tapasyA kA pAraNA hai maiM nagara meM bhikSA ke liye jArahA thaa| yahAM vRkSa kI chAyA dekha vizrAma liyA hai| kisAna kI bhAvanA huI ki yadi muni bhikSA leM to mere pAsa maujUda hai / kisAna ne prArthanA kii| muni ne kahA ki nirvadya bhikSA ho to maiM le sakatA hU~ para kisAna kI roTiyeM eka jhAr3a para laTaka rahI thI, muni nahIM lesake / kisAna nirAza hogyaa| jaba muni nagara kI ora jAne lage to kisAna muni ko sIdhA rAstA batalAne ko sAtha gayA ki muni ko adhika cakra kATanA na pdd'e| rAstA batalA kara kisAna vApisa lauTa rahA thA to muni ne socA ki isane mujhe rAstA batalAyA hai to maiM bhI ise rAstA btlaauuN| muni ne kahA bhavya tU manuSya hai to kucha niyama vrata le ki terA kalyANa ho| kisAna ne socA ki mere kisAnI dhaMdhA hai maiM kyA prata luuN| Akhira usane soca vicAra kara muni se kahA ki 'mana cAhe vaha nahIM karanA' mujhe niyama dilAdo / muni ne socA ki yaha koI pAgala to nahIM hai| ataH kisAna ko kahA ki yaha vrata bahuta kaThina hai yogI mahAtmAoM se bhI palanA muzkila hai| dekha merA mana huA ki bhikSA ko jAnA to maiM cala kara yahAM AyA huuN| ataH tU socale kyA tere se aisA bhISaNa vrata pala sakegA ? kisAna ne kahA ki maiMne khUba soca samajha kara hI prArthanA kI hai Apa to vrata dilA dIjiye / muni ko vicAra to bahuta huA para upakA Agraha dekhakara niyama karavA diyA aura muni nagara kI ora cale gye| kisAna jahAM thA vahIM khar3A rahA usakA mana huA ki hala ke baila jur3e hue khar3e haiM jAkara kheta jotUM para socA ki maiMne to vrata liyA hai ki mana kahe vaisA nahIM krnaa| jaba khar3A rahane meM thakAvaTa mAlUma huI to vicAra kiyA ki baiTha jAU~ para phira socA ki mana cAhe vaha nahIM karanA merA vrata hai vaha nahIM baitthaa| itane meM usake kuTuMba vAle Aye aura unhoMne kahA ki are pAgala ! kyA kiso ne tujhe maMtra se kIla diyA hai ki tU vahA~ se thor3A bhI nahIM calatA hai ? cala hala khar3a roTI khA yahA~ khar3A rahane se kyA hogA ? kisAna ne kahA maiMne to brata liyA hai ki mana kahe vaisA nahIM krnaa| muni bhikSA lekara usI rAste se vApisa Aye to kisAna vahA~ hI khar3A pAyA ki jahA~ ve chor3a gaye the / kisAna apanI pratijJA para dRr3ha rahA ki eka dina do dina tIna dina vyatIta ho gaye / jyoM 2 samaya jAtA thA tyoM 2 isakI AtmA se karma mala haTa kara vizuddha tA bar3hatI jA rahI thii| basa, caturtha dina sUrya kA udaya hote hI kisAna ko kevala jJAna hogayA aura thor3I dera meM to usakI mokSa hI ho gii| isa dRSTAMta se Apa samajha sakate ho ki mana ko vaza meM karanA kitanA kaThina hai aura mana ko vaza meM karane ke bAda mukti kitanI najadIka hai / zrotAo ! jainadharma meM kAraNa se kArya kI siddhi mAnI hai| muni dharma, gRhastha dharma, tapa saMyama, pUjA prabhAvanA tIrthayAtrAdi jitane dharma kRtya haiM ve saba kAraNa haiM aura una kAraNoM dvArA mana ko vaza kara mokSa prApta karanA yaha kArya hai| ____eka kArya ke aneka kAraNa ho sakate haiN| jaise jisakA kSayopazama ho jaisI jisakI ruci ho usI kAraNa se kArya kI siddhi kara sakatA hai ityAdi sUrijI ne vidvattApUrNa khUba vistAra se vyAkhyAna diyA jisakA prabhAva zrotAoM para bahuta hI acchA huA aura pratyeka kAraNa para janatA kI ruci bar3hatI gii| isa prakAra pratyeka viSaya para sUrijI kA vidvattApUrNa vyAkhyAna hamezA hotA thaa| jisase janatA meM [ mana kabje para kisAna kA dRSTAnta
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 Atma kalyANa kI acchI jAgRti huii| kaI loga to saMsAra se mukta hokara sUrijI ke caraNa kamaloM meM dIkSA lene ko bhI taiyAra ho gye| caturmAsa samApta hone ke pazcAt jina mahAnubhAvoM kI icchA thI unako dIkSA aura zrAvakavata pradAna kiye aura bhI kaI zubha kArya huye / bAda sUrijI mahArAja apane pUrvajoM kI paddhati anusAra marudhara ke pratyeka grAma nagara meM Apa evaM Apake sAdhuoM kA vihAra huA punaH lATa saurASTra kaccha sindha pAMcAla zurasena aura pUrva meM aMga baMga magadha kaliMga Adi prAntoM meM bhramaNa kara sAdhu sAdhviyoM kI sAra sa~bhAla zrAvakavarga ko dharmopadeza tIrthoM kI yAtrA aura jainadharma kA pracAra evaM khUba hI unnati kii|| pAvalI meM likhA hai ki eka samaya Apa vihAra karate huye mathurA meM pdhaare| vahA~ ke rahane vAle kulabhadra gotrIya koTAdhipati zAha DhaDhara zrAvaka ke banAye zrIpArzvanAtha ke maMdira ke liye eka sphaTika ratna kI aura tIna sau pASANa evaM sarvadhAtu kI mUrtiyoM kI aMjanasilAkA evaM pratiSThA karavAI jisameM zAha DhaDara ne no lakSa dravya vyaya kiyA tathA usI suavasara para devI saccAyikA kI sammati se Apane apane ante vAsI ziSya guNatilaka ko sUri pada arpaNa kara diyA aura paTTA kramAnusAra ApakA nAma ratnaprabhasUri rakha diyaa| aura Apane apanI zeSa jIvana yAtrA mathurA meM hI samApta kI jaba Apane apanA AyuSya najadIka jAnA no caturvidha zrIsaMgha ke samakSa anazanavrata le liyA aura paMcaparameSTi mahAmaMtra ke smaraNa pUrvaka samAdhi se svarga kI ora prasthAna kara diye| Apake svargavAsa se zrIsaMgha kA dila vyAkula horahA thA zoka ke kAle bAdala sarvatra chAgaye the phira bhI nirAnanda hote huye bhI Apake nirvANa kA mahotsava bar3e hI samAroha se kiyA tathA Apake mRta zarIra ke agni-saMskAra ke sthAna prApakI punya smRti ke liye eka vizAla sthUbha bnbaayaa| zrAcArya zrI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSAe~ 1-rAjapura ke bharigotrIya zAhabAlA ne sUrijI ke pAsa dIkSA lI 2-mANDalapura ke brAhmaNa dAhira apane do putroM ke sAtha 3-khaTolI ke balAha gau. zAha jaitA ne sUrIjI ke pAsa dIkSA lI 4-SaTakuMpa ke zreSThigotrIya maMtrIdevA ne 5-methalIpura ke vAppanAgagau- rughanAtha ne 6-padmAvatI ke kSatrIvIra surajA 7- zAlIpura ke karaNATagI. cUr3A 8--sAvatthI ke bhAdrAgotrI0 nainA 9-takSilA ke zrAdityanAga0 haradeva 10-sAhApurA ke gAthApati bhojA 11-mAlapurA ke coraliyA0 canurA ne 12-medanIpura ke sucaMtigauH khaMgAra ne 13-- nAgapura ke zrI zrI mAla mAlA ne sarijI ke zAsana meM bhAvukoM kI dIkSA ] 695 rrrr On
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa guNapAla ne Ar Arr. Are 14-mujapura ke zrImAlavaMzI ___ bhagA ne sUrijI ke pAsa dIkSA lI 15-cAvar3I ke prAgyaTa vaMzI polAka ne 16-karaNAvatI ke prAgvaTa vaMzI jAkaNa ne 17-bhadrAvatI ke morakSagaura goMdA ne , 18-tripurA ke kanojiyA. jogar3a ne 19-devapura ke ciMcaTagau0 pAthu ne 20-jAnapura ke mallagI. 21-ratnapura ke carar3agau0 mukuda 22-bar3agA~va ke sudhar3agaura DhaDhara 23-misAlA ke zreSTigo0 bhukaMda 24-dazapura ke bAppanAgagI. meharAya ne 25 - ujjaina ke kulabhadragau. rAvala ne , 26-rAyapura ke prAgvaTa vaMzI rAmA ne , 27-devalAgar3ha ke prAgvaTa vaMzI bhAdU ne , inake alAvA kaI striyoM ko tathA Apake AjJAvRti munizvaroM ne bhI kaI mumukSuoM ko dIkSAye dI thI yahI kAraNa thA ki ApakA zAsana meM bahuta sI prAntoM meM muni mahArAja bihAra kara jainadharma kA pracAra khUba joroM se kara rahe the kaI muni alokika vidyA aura labdhiyoM ko dhAraNa karane vAle bhI the jisase bhI ve apane kRta kArya meM saphalatA hAsila kara zAsana kI kImatI sevA bajAI thI : AcArya siddhasUrIzvarajI ke samaya bAdI prativAdiyoM ke sAtha kaI prakAra ke zAstrArtha bhI hue karate the unake sAmane bhI daTa kara rahanA par3atA thA kaI rAjA mahArAjAoM kI sabhAoM meM Apa svayaM evaM Apake vidvAn muni bAdiyoM ke sAtha zAstrArtha kara jaina dharma kI vijaya bijayaMti cAroM ora phaharAdI thI aura jyoM jyoM ve deza videza meM ghUma dhUma kara naye jaina banAte the tyoM tyoM unake zrAtmakalyANa ke liye aneka granthoM kA nirmANa aura naye naye mandiroM kI pratiSTAe~ bhI karavA dete the kAraNa ve bhaviSya vetA isa bAta ko acchI taraha se jAnate the ki isa kalikAla meM dharma ke ye do hI sthambha hai / 1 Agama-zAstra 2 mandira / prAcArya zrI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSTAeM 1- sthAnapura ke zreSTivArya0 kalhaNa ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSTA 2-sopArapaTTana ke kSatrIrAva: rAvaNa ke , " / 3-madanapura ke karaNATa0 karaNa ke " , " 4-caMderIpurI ke bAppanAga bAlar3a ke , pArzvanAtha , 5-dazapuranagara ke AdityanAga sAlaga ke , , , 6-ujjaina nagara ke bhadra gau0 vIradeva ke , , " 7--mANDavagar3ha ke sukhA gau0 nArAyaNa ke, " " 696 [ marijI ke zAsana meM mandiroM kI pratiprA
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 Partime 8-narasiMhapura ke boharA gau0 mAluka ke banAye mahAvIra mandira kI pratiSThA 9--madhimApurI ke taptabhaTTa gau0 gugalA ke , zAnti0 , 1.--kolApura ke sughar3a gau0 cUr3A ke , AdIzvara , 11--mahesarIpurI ke carar3agotra pethA ke , pArzva0 , 12--nAradapurI ke zreSTi gau0 mohaNa ke , ajita0 , 13-Anandapura ke ciMcaTa gau0 jaitA ke , pArzvanAtha , 14-vallabhI ke kSatrIrAva jagamAla ke , vimala. 15--burAnapura ke kulabhadra caMcagadeva ke , mahAvIra , 5.--tambhanapura ke prAgvaTavaMzI phUvA ke , , , 17--joganIpura ke prAgvaTavaMzI gomA ke , " " 18-harSapurA ke zrI zrImAla DAvara ke , 19--vIrapura ke bhurigotrI nAMnaga ke , 20--kirATakuMpa ke coraliyA0 mAlA ke , 2.-uccanagara ke laghuzreSThi, raNadeba ke , , , 2:--candrAvatI ke kumaTa gau0 yazodeva ke , neminAtha , 23-- pAsolI ke brAhmaNa zaMkara ke , candrAprama , 4--nandapura ke coraliyA. mokala ke , mahAvIra , ye to kevala vaMzAvaliyoM meM prAyaH upakezavaMziyoM ke banAye mandiroM kI nAmAvalI jitanI milI hai usameM bhI namUnA mAtra kA ullekha kiyA hai parantu usa samaya anyonya muniyoM dvArA kitane mandiroM kI pratiSThAeM karavAI hogI kAraNa eka to usa samaya ke zrAvakoM ke pAsa lakSmI apAra thI dUsare isa kArya kI AvazyakatA bhI thI tIsare samaya ke jAna muniyoM kA upadeza bhI isa viSaya kA adhika thA caturtha gRhastha loga isa punIta kArya meM dravya vyaya kara apanA Atma kalyANa evaM manuSya janma kI sArthakatA bhI samajhate the sAtha meM ve apanA AtmIya gaurava bhI samajhate the-nagara degasara kI apekSA usa samaya ghara derAsara vizeSa karavAye jAte the| aura ghara derAsara honese eka to dharma para zraddA dRr3ha rahatI thI dUsarA puruSa aura striyoM ko pUjA kA suvi. dhA rahatA thA tIsara anya deva deviyoM ko jainau ke gharameM sthAna nahIM milatA thA ityAdi aneka lAbha the ___ jaise jaina zrAvakoM ko mandira mUrtiyoM kI pratiSTa karavAne kA utsAhA thA vaise hI tIrthoM kI yAtrArtha maMgha nikAlane kA bhI umaMga rahatA thA aura apane pAsa sAdhana hone para kamase kama jindagI meM eka vAra zrI saMgha ko apane prAMgaNe bulAkara apane hAthoM se unake tilaka kara saMgha pUjA avazya karatathe aura tIrthoM kA saMgha nikAla kara sabako yAtrA karavA kara svAmi vAtsalya evaM paharAmaNI dekara kRtArtha banate the / paTTAvaliyoM vaMzAvaliyoM zrAdi caritra pranthoM meM kaI saMghapatiyoM kA nAma likhA huA milatA hai jisako hama kevala thor3e se nAmoM kA yahA~ para ullekha kara dete haiN| 1-vIrapura se zreSThi gotrIya zAha vIrama ne zrI zatrujayakA saMgha nikAlA 2-bharoMca se prAgvaTa vaMzI zAha netA ne , " sUrijI ke hAthoM se pratiSTAeM ]
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 3-OMkArapura se bhUri gautrI zAha nArA ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA 4-AdhATa se aditya0 zAha jodhA ne 5-mathurA se zreSTigau0 zAha zrAdU ne 6-virATa nagara se bAppanAga0 zAha dedA ne , 7-medinIpura se bhAdra gau zAha nAgadeva ne 8-- caMderI se kannojiyA gau0 zAha devA ne , 9- rAmapurA se balAha gau0 zAha rAvala ne / 10- khaTakUpa se karaNATa gau0 zAha gopAla ne , 11- upakezapura se preSThi gau0 zAha ratanA ne , 12-ratnapura se sucaMti gau0 zAha hIrA ne 13-kSatrIpurA ke brAhmaNa zivadAsa ne 14-tAbAvatI ke caraDa gau kuMbhA yuddha meM kAma AyA usakI strI satI huI 15-pAlhikA ke zreSThivIra bhANA yuddha me. 16-ucca koTa ke mantrI rANo yuddha meM 17-zivagar3ha ke zreSThinArAyaNa yuddha meM 18 -gosalapura ke rAva rudrATa , 19-Damarela ke zreSTi sAMgA , AcAryazrI siddhasUrIzvarajI mahArAja mahAn pratibhAzAlI AcArya hue haiM Apa apane solahA varSa ke zAsana meM kaI prAntoM meM vihAra kara janadharma kA pracAra evaM prabhAvanA kara khUba kImati sevA kI aise mahApuruSoM kA hama jitanA upakAra mAne utanA hI thor3A hai usa vikaTa avasthA meM jaina dharma jIvita raha sakA yaha una mahAn upakArI puruSoM ke upakAra kA hI madhura phala hai yadi aile paramopakArI puruSoM kA eka kSaNa bharI bhI hama upakAra bhUla jAve to hamAre jaisA kRtaghnI isa saMsAra meM kauna ho sakegA ? ataH hame samaya samaya una mahAn upakArI puruSoM kA upakAra ko yAda karanA cAhiyezreSThikula avataMsa paccIsaveM, siddhamUri guNa bhari the| jainadharma ke Apa divAkara, zAsana ke vara dhUri the // vidyA aura siddhi ye donoM, varadAna diyA yazadhArI ko| zAsana kA udyota kiyA guru, vandana ho upakArI ko / / // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke 253 paTTapara prAcArya siddhasUrIzvara mahAprabhAvika prAcArya huye / / wwwmarrrrrner FArr. . ..rna Arrrrrrrrrrrry Prernama 698 [ sUrijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] bhagavAna mahAvIra kI paramparA bhagavAna mahAvIra kI paramparA meM 1 - saudharmAcArya 2 jambu 3 prabhava 4 zayyaMbhava 5 yazobhadra 6 sabhUti vijaya - bhadrabAhu 7 sthulibhadra 8 mahAgirI - suhastI 9 susthi- supratibuddhi 10 indra dinna 11 Arya dinna 12 siMhagirI 3 bajra 14 zrArya bajrasena / ina sabakA varNana pUrva prakaraNoM meM likhA jA cukA hai| vana ke sAtha kadarpi yakSa kI ghaTanA banI usako yahA~ likha dI jAtI hai / sUri vihAra karate hue madhumati nagarI meM pdhaare| usa nagarI meM eka kadarji nAmaka vaNakara rahatA thA usake ADI aura kuhADI nAma kI do striyA~ thI ve bhakSAbhakSa evaM payApaya meM viveka rakhatI thIM para kadarpi abhakSa evaM apaya meM azakta hokara mA~sa madirA kA sevana karatA thA isa hAlata meM usakI donoM striyoM ne upAlamba diyA jisase kadarpi krodhita hokara jaMgala meM jAkara evaM cintAtura hokara baiTha gyaa| idhara se sUrijI mahArAja thali bhUmi ko padhAra rahe the / kadarpi ne AcArya zrI ko dekhakara khar3A huA aura bandana namaskAra kiyA AcArya zrI ne kadarpi ko alpAyuH vAlA jAna kara upadeza diyA ki tUM kucha vrata niyama le jisase tumhArA kalyANa ho / isa para kadarpi ne kahA prabho ! Apa ucita samajhe vaha pratyAkhyAna karavAdeM AcAryazrI ne kahA ki tU bhojana kare taba usake pUrva kaMdorA kI derI kI gA~Tha chor3a " namo arihantANaM" zabda kA uccAraNa karanA jaba bhojana kara le to phira gA~Tha lagA denA arthAt jaba taka gA~Tha rahe tere pazcakhAna haiM kucha khAnA pInA nahIM aura jaba gA~Tha chor3a de taba tU khullA hai eka navakAra kaha kara bhojana kara sakatA hai isako gaMThasI pratyAkhyAna kahate haiM / kadarpi ne guru vacana ko svIkAra kara liyA parantu usako mA~sAdikA vyasana par3A thA usako chor3a nahIM sakA / eka samaya meM kisI ne maidAna meM mA~sa pakAyA thA / AkAza meM koI garur3a eka sarpa ko mu~ha meM lekara jA rahA thA usa sarpa ke mu~ha se viSa girA vaha pakatA huA mA~sa meM par3a gyaa| usa mA~sa ke khAne meM kadarpi bhI zAmila thA basa ! mA~sa khAte hI usakA zarIra viSa vyApta ho gayA aura thor3I dera meM kadarpa kAlakara vrata ke prabhAva se vyantaradeva kI yoni meM jAkara devapane utpanna ho gayA ! rahA thA aura ina mahAtmA jaba kadarpi kI donoM striyoM ko mAluma huA ki merA pati eka mahAtmA kI saMgata meM unhoMne kucha sikhAyA jisase merA pati mara gayA ataH una donoM ne rAjA ke pAsa jAkara kahA mere pati ko mAra DAlA hai ! rAjA ne binA soce samajhe AcAryazrI ko bulAkara paharA meM baiThA diyA ? udhara kadarpi kA jIva vyantaradeva huA thA usane upayoga lagAyA to paropakArI AcAryazrI nirdoSa hone para bhI rAjA ne unakA apamAna kiyA ataH usane nagara ke pramaNa vAlI eka zilA vikurvI jisako dekha rAjA prajA ghabarA uThe aura deva se prArthanA kI ki yadi hamArA aparAdha huA ho to kSamA karAve ! deva ne kahA zrare mUrkho aise vizvopakArI mahAtmAoM kA apamAna karate ho yaha zilA tuma aparAdhiyoM ke liye banAI hai nagara para DAlate hI tumhArA aura nagara kA vinAza ho jAyegA! itanA kahate hI rAjA prajA ne sUrIzvarajI ke caraNoM meM namaskAra kara apane aparAdha kI kSamA mAgIM aura khUba gAje bAje ke sAtha sUrijI ko upAzrapa meM pahu~cAyA taba jAkara upadrava kI zAnti huI ! deva kadarpi ne kahA pUjyavara ! maiMne jindagI bhara pApa karma saMcaya kiyA para kevala eka vacana ( navakAra ) ke smaraNa mAtra se maiM isa deva Rddhi ko prApta huA hU~ ataH kRpAkara koI kArya batalAveM ki maiM usako kara kRtArtha banUM ! sUrijI ne kahA deva ! navakAra maMtra aisI auSadhi hai ki Arya vajrasena aura kadarSi yakSa ] [ osavAla saMvat 682-698 699
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSaM ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kaI bhavoM ke karma rUpa roga ko miTA kara mokSa rUpa akSaya ArogyatA pradAna karatA hai / hama sAdhuoM ke kyA kAma hotA hai yadi tumhArI icchA ho to yaha punIta tIrthazrIzatruMjaya hai isakI sevA bhakti kara sulabha bodhitva upArjana karo ! devane sUrijI ke hukma ko svIkAra kara liyA aura sUrijI ne kadarpi yakSa ko zatrujaya ke dhiSThAyaka pane sthApana kara diyA iti kadarpi yakSa kA sambandha ! 15 - AcArya candrasUri - Apa zrI kA varNana AcArya yakSadevasUri tathA Arya bajrasenasUri ke jIvana - " cukA hai ki Apa soparapaTTana ke ukesiya gotra ke jinadAsa seTha kI IzvarI seThAnI ke aneka putroM meM eka honahAra bhAgyazAlI putra the ! dukAla ke anta Apa apane nAgendra nirvRti aura vidyAdhara bhrAtAoM ke sAtha bAnasUra ke kara kamaloM se dIkSita hue the sopArapaTTana meM AcArya yakSadevasUri ke pAsa jJAnAbhyAsa kara rahe the / akasmAt vajrasenasUri kA svargavAsa hogayA / AcArya yakSadevasUri ne Apako pUrvI evaM aMgoM kA adhyayana karavA kara sUri pada pradAna kiyA thA / Apa bar3e hI pratibhAzAlI evaM jaina zAsana ke prabhAvika puruSa ApakA bihAra kSetra kAMkaraNa saurASTra zrAvaMtI medapATa aura marudhara prAnta taka thA Apake ziSyoM kA samudAya bhI vizAla thA ApakA samaya bar3A hI trikaTa thA tathApi jainadharma kA pracAra ke liye Apane bahuta prayatna kiyA thA ! ApakI santAna candrakula ke nAma se olakhAI jAti thI isa kula maiM bar3e bar3e prabhAvika zrAcArya ! jinhoM kA hama Age yathAsthAna varNana kareMge zrApazrI ne zrAcArya yakSadevasUri kA mahAna upakAra mAnA aura unake prabhAva se hI Apa isa sthiti ko prApta hue the ityAdi / 16 - zrI sAmantabhadrasUri -- Apa AcArya candrasUri ke paTTadhara the ApakA jJAna samudra ke sahaza agamya thA / ekAdazAMga ke alAvA Apa kaI pUrvI ke bhI pAThI the Apake niraticAra caritra aura kaThora tapa kA prabhAva rAjA mahArAjA para to kyA para kaI deva deviyoM para bhI par3atA thA Apa nagaroM kI apekSA vana upavana evaM jaMgaloM meM rahanA vizeSa pasanda karate the inase eka to gRhasthoM kA paricaya kama dUsarA upAdhi kama tIsarA dhyAna kI suvidhA Asana samAdhi yoga sAdhanA nirvighna taya bana sakatA thA ! ityAdi aneka lAbha the / AcArya mahAgirijI se yaha pravRti calI A rahI thI parantu bIca meM kaI bhayaMkara dukAla ke kAraNa adhika nagaroM meM rahanA pasanda kara liyA thA tathApi jaMgaloM meM rahane vAle bhI bahuta mumukSu usa samaya vidyamAna the / Apake zAsana samaya yaha bhI pravRti thI ki AcArya apane ziSyoM meM jisako yogya samajhate unako gaccha bhAra suparda kara Apa isa prakAra jaMgaloM meM rahakara antima salekhanA kiyA karate the ! zrAcArya sAmantabhadra ke pUrva hI jainazAsana meM do samudAyeM bana cukI thIM zvetAmbara - digambara / AcArya zrI ne ina donoM ko eka banAne meM khUba hI prayatna kiyA parantu kalikAla kI krUratA ke kAraNa ApakA prayatna saphala nahIM huA aura dina va dina samudAyikatA bar3hatI hI gaI / AcArya zrI jaMgaloM meM rahate hue bhI jana kalyANArtha kaI graMthoM kA bhI nirmANa kiyA thA jaise Apta mImaMsA yaha eka nyAya kA pUrva graMtha hai tathA yuvantyAnuzAsana, svayaMbhUstotra, jinastuti zataka' Adi kaI graMtha banAye the / sAmantabhadrAcArya nAmaka eka prAcArya digambara samudAya meM bhI huye haiM ina donoM AcArya kA samaya bhI milatA bhulatA hI hai zAyada zrApa jaMgaloM meM rahane ke kAraNa donoM ke sAmantabhadra ekahI hoM arthAt sAmanta bhadrAcArya ko donoM samudAya vAle samAna dRSTi se mAnate haiN| para sAmantabhadrA ke guru evaM ziSya paramparA jo zvetAmbara paTTAvaliyoM meM likhI hai vaha digambara se nahIM milatI hai ataH sAmantabhadrAcArya zvetAmbara samudAya 700 [ AryyacandrasUri aura sAmantabhadra
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saMvat 682-698 meM hue haiM aura unakA nimranthapanA ke kAraNa zAyada digambara apane AcArya mAnate hoM khaira kucha bhI ho sAmantabhadrAcArya mahA prabhAvika bana meM bihAra karane vAle eka zrAcArya hue aura Apake banavAsa ke kAraNa hI Apake santAna kA nAma banavAsI gaccha huA hai, inake pUrva nirgantha evaM koTIgaNa kahalAtA thaa| 17-AcAryavRddhadevasUri-ApakA nAma to devamUri thA para Apa prAcArya pada ke samaya vRddhAvasthA meM hone ke kAraNa Apako bRddhadeva sUri kahA jAtA thA padAvalikAroM ne Apake caritra viSaya meM vizeSa varNana nahIM kiyA hai para prabhAvika caritra meM prAcArya mAnadevasUri ke prabandha meM Apa zrI ke viSaya meM bhI kucha ullekha kiyA huA milatA hai tathAca tatra koraMTakaM nAmapura mastyunnatAzrayam ! dvi jivhA vimukhA yatra vinatA nadaMnA janAH !! 5 tatrAsti zrImahAvIra caityaM caityaM dadha dRTama ! kailAsazaila vanAti sarvAzrayatayA nayA !! 6 upAdhyAyosti tatra zrI devacandra iti zru dvadvanda ziro ratna tamasta tiharo jane !! 7 AraNyakatapasyAyAM namasyAyAM jagatyapi ! sakta' zaktAM taraMgArivijaye bhavatIrabhUH!! 8 sarvadevaprabhuH sarvadeva saddhyAna siddhibhRt ! siddhakSetre yiyAsuH zrI vArANasyA samAgamat !! 9 bahu zru ta parivAro vizrAMta ratatra vAsarAn ! kAMzcitprabodhya taM caityavyavahAra mamocayat !! 10 sa pAramArthikaM tIvra dhatte dvAdazadhA tapaH ! upAdhyAyastataH sUri padai pUjyaiH pratiSTitaH !! 11 zrI devasUrirityAkhyA tasya khyAtiM yayau kila ! zrUyate'dyApi vRddha bhyo vRddhAste deva sUrayaH !! 12 zrI sarvadeva sUrizaH zrI macchatrujayeM girau ! AtmArtha sAdhayAmAsa zrInAbhedhaikavAsana !! 13 pra0ca0 "saptazatideza ( sirohI aura mAravAr3a kI sarahada ) meM koraMTapura nAma kA eka samRddhazAlI nagara hai vahA~ ke loga bar3e hI dhanADya aura dharma karma karane meM sadaiva tatpara rahate haiM usa nagara meM dharma kI dRr3ha nIMva evaM dharma maryAdA ko nava, plavita karane vAlA bhagavAna mahAvIra' kA mandira jo kailAza parvata ke sadRza 1- koraMTapura kA nAma prAcIna paTaTAvaliyoM meM ke.lApura paTTana ke nAma se likhA hai AcArya ratnaprabhasUri 500 muniyoM ke sAtha jaba upakezapura padhAre the vahAM saba sAdhuoM kA nirvAha hotA nahIM dekhA to sUrijI mahArAja ne sAdhuoM kI bihAra kI AjJA de dI thI 465 sAdhu bihAra kara koraMTapura nagara meM cartuthamAsa kara diyaa| koraMTapura meM itane sAdhuoM kA nirvAha kaise ho gayA ? AcArya svayaMprabhasUri ne bhInnamAla-padmAvatI meM hajAroM gharoM vAloM ko jaina banAne ke bAda koraMTapurAdi AsapAsa ke pradeza meM bihAra kA vahA~ bhI hajAroM lAkhoM logoM ko jaina banAye ve loga vahA~ basate the aura unakI saMkhyA itanA pramAga meM thI ki 465 muniyoM kA sukha pUrvaka nirvAha ho skaa| 2-koraMTapura meM mahAvIra kA maMdira hai usakI pratiSThA AcArya ratnaprabhasUri ne karavAI thI jisakA samaya vIra nivArNa ke pazcAt 70 varSa kA hai paTAvali meM ullekha milatA hai ki-- upakeza ca koraMTe ! tulyaM zrI bIra bimbayo / pratiSThA nirmita zaktyA, zrI ratnaprabhasUribhi // 1 // 3-AcArya ratprabhasUri ke laghu guru bhAI kanakaprabha ko koraMTa saMgha kI ora se AcArya pada pradAna kiyA gayA aura unakA adhika bihAra koraMTapura ke Asa pAsa hone se Apake samudAya kA nAma koraMTagaccha par3a gayA isa gaccha ke AcAryoM ne lAkhoM nUtana zrAvaka banAye the jaise botharA, dhADIvAla, rAtaDIyA, mInI, ravIvasarAdi kaI jAtiyAM Aja bhI vidyamAna haiN| ataH koraMTapura nagara mahAvIra mandira aura koraMTagaccha ye bahuta prAcIna haiN| 4-paTTAvaliyAdi granthoM meM caityavAsa kA samaya vIrAt 882 kA likhA hai zAyada yaha samaya caityavAsiyoM kI prabala satA kA hogA parantu upAdhyAya devabhadra ke pUrva hI caityavAsa prArambha ho gayA thA jisake liye upara die hue pramANa se sAbita hotA hai aura hama Age cala kara eka cetyavAsa karaNa alaga evaM svatantra hI likheNge| upAdhyAya devacandra aura caityavAsa ) 701
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 282-298 varSa 1 [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa mumukSutroM ko Ananda kA dene vAlA hai| usa mandira kI sevA pUjA upAsanA karane vAle bahuta subuddhi loga basate haiM ! usa mandira meM eka devacandra nAmaka upAdhyAya bhI rahate haiM aura usa mandira kI saba vyavasthA upAdhyAyajI dvArA hI hotI hai / usI samaya suvihita ziromaNi mahAna prabhAvika sarvadevasUri nAmaka eka zrAcArya banArasI se siddhagirI kI yAtrArtha bihAra karate hue koraMTapura nagara meM pdhaare| vahAM ke zrIsaMgha ne AcAryazrI kA sundara svAgata kiyA saMgha kI bhakti dekha sUrijI ne kaI dina taka vahAM sthiratA kI / taba ApazrI ne sunA ki yahAM mahAvIra mandira meM eka devacandra upAdhyAya rahatA hai vaha gItArtha evaM vidvAna hotA huA bhI mahAvIra mandira kI saba vyavasthA karate haiM jo sAdhu dharma ke liye akalpanika hai ! ataH AcArya sarvadevasUri ne upAdhyAya devacandra ko hitakArI evaM madhura upadeza dekara unako samajhAyA aura upAdhyAyajI bhI samajha gaye jaba unhoMne mandira kI vyavasthA evaM caityavAsa kA tyAga kara upavihAra karanA svIkAra kara liyA taba AcArya sarvadevasUri ne unako yogya samajhakara sUripada se vibhUSita kara diye aura Apa sAmantabhadrasUri ke paTTadhara vRddhadevasUri ke nAma se prasiddha hue ! paTTAvalI evaM prabandhakAra likhate haiM ki zrAcArya vRddhadevasUri bar3e hI tapastrI the Apane apanI antima vyaya meM apane paTTadhara muni pradyotana ko AcArya banAkara Apa anasana evaM samAdhi pUrvaka svarga padhAra gaye / 18 AcArya pradyotanasUri mahApratibhAzAlI uprabihArI evaM dharmapracArI eka jabardasta zrAcArya hue / zrApa bhU bhramaNa karate hue eka samaya mAravAr3a kI ora bihAra kiyA aura kramazaH nAradapurI nagarI meM padhAre saMgha ne ApakA acchA satkAra kiyA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA jisakA janatA para acchA prabhAva par3atA thA usI nagara meM eka zreSThi jinadatta bar3A hI dhanezvarI evaM zraddhA sampanna zrAvaka rahatA thA aura Apake gRhadevI kA nAma dhAraNI thA Apake eka mAnadeva nAma kA putra bhI thA vaha bhI sUrijI kA vyAkhyAna sunA karatA thA eka dina AcAryazrI ne saMsAra kI asAratA, lakSmI kI caMcalatA, kuTumba kI svArthatA aura AyuSya kI sthiratA kA upadeza diyA aura sAtha meM dIkSA kA mahatva aura Atma kalyANa karane kI paramAvazyakatA samajhAI / yoM to Apake vyAkhyAna kA prabhAva saba logoM para huA hI thA para zreSThi putra mAnadeva kI AtmA para to isa kadara asara huA ki usane sUrijI se arja kI ki he prabho ! maiM mere mAtA pitA kI AjJA lekara Apake caraNa kamaloM meM dIkSA lUMgA ? sUrijI ne kahA 'jahA sukham' mAnadeva AcArya zrI ko vandana kara apane ghara para AyA aura mAtA pitA se dIkSA ke liye AjJA mAMgI parantu moha karma kI pAsa meM bandhe hue mAtA pitA kaba cAhate the ki mAnadeva hamako chor3a dIkSA le le ? parantu jisako saMsAra se ghRNA A gaI ho vaha isa kArAgRha meM, kaba raha sakatA hai Akhira mAtA pitA kI AjJA lekara mAnadeva sUrijI kI sevA meM bhagavatI jaina dIkSA le hI lI / muni mAnadeva gurudeva kA vinaya bhakti karake jainAgamoM - aMga upAMga mUla chedAdi vartamAna samagra sAhitya kA adhyayana kara liyA aura bhI aise alaukika guNoM ko hAsila 42 AcArya sAmantabhadra aura upAdhyAya devacandra ke Apasa meM kyA sambandha thA isa viSaya kA prabandhakAra ne kucha bhI khulAsA nahIM kiyA hai / upAdhyAya devacandra ke samaya caityavAsa kI bahulatA hogI para suvihitoM kA bhI sarvathA abhAva nahIM thA aura suvihita usa samaya isa prakAra ke caityavAsa ko haya samajhate the yahI kAraNa hai ki sarvadevasUri ne devacandropAdhyAya ko caitya kI vyavasthA karane se mukta kara umra bihAra banAyA / + AcArya ratnaprabhasUri sthApita mahAjana saMgha ke aThAraha gautroM meM zreSTi gautra eka hai / 702 [ AcAryamadyotanasUrI aura mAnadeva
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [otavAla saMvat 682-698 kiyA ki jisase khuza hokara AcArya zrI ne apane paTTa para muni mAnadeva ko prAcArya banA kara apanA sarvAdhikAra mAnadevasUri ko sauMpa diyaa| 19 zrAcArya mAnadevasUri bAlabrahmacArI evaM utkRSTa tapasvI hone ke kAraNa jayA aura vijaya do deviyAM Apake caraNa kamaloM meM hamezA bandana karane ko AyA karatI thI kaI paTTAvaliyoM meM lakSmI aura sarasvatI ina do deviyoM ke nAma likhA hai parantu aise mahApuruSoM ke do cAra nahIM para inase bhI adhika devadeviyA~ sevA karate hoM to kyA Azcarya kI bAta hai / guNI jana sarvatra pUjanIya hote haiN| prAcArya mAnadevasUri apane zeSa jIvana meM 6 vigai ke tyAga kara diyA thA prAyaH Apa ajJAtakula kI gaucarI karate the aura pichalI avasthA meM Apa nAradapurI (nADola ) meM bhagavAna neminAtha ke caitya (mandira) meM hI virAjate the isase pAyA jAtA hai ki caitya meM suvihita AcArya bhI Thaharate the aura sAdhu caitya meM ThahareM to koI doSa bhI nahIM hai doSa hai| mamatA evaM sAvadha kArya karane kA isa viSaya meM hama Age eka caityavAsa prakaraNa svataMtra rUpa meM likheNge| paMjAba kI sarahada para alakApura kI sadRza takSazilApurI OM nagarI thI vahAM jainoM ke 500 mandira the aura lAkhoM bhAvuka dhanadhAnapUrNa aura kuTumba parivAra se samRddha zrAvaka loga basate the samaya samaya para jainAcAryoM kA zubhAgamana bhI huA karatA thA usameM bhI upakezagacchAcAryoM kA vizeSa padhAranA hotA thA jaba ve paMjAba meM Ate the taba takSazilA kI sparzanA avazya kiyA karate the| kahA hai ki sadaiva eka sI sthiti kisI kI bhI nahIM rahatI hai eka samaya suvarNamaya dvArAmati svarga samAna zobhA detI thI para dina Ane para vaha jala kara bhasmIbhUta ho gaI thI yahI hAla Aja takSazilA kA ho rahA hai jahA~ dekho marakI kA upadrava se pazuoM kI bhA~ti mare hue manuSya kI lAzeM najara A rahI thIM pazu paMkhI tathA rAkSasoM ko khUna aura mAMsa se tRptI ho rahI thI isa upadrava ne to cAroM ora trAhi trAhi macAdI thI itanA hI kyoM para mandiroM kA bhI patA nahIM ki vahA~ pUjA hotI hai yA nahIM eka samaya saMgha agrezvara mandira meM ekatra hokara vicAra kiyA ki sukha zAnti ke dinoM meM adhiSTAyika evaM zAsana deva deviyAM Ate jAte aura darzana bhI dete para isa mahAna saMkaTa ke samaya saba deva devI kahAM cale gaye ki saMgha ke andara isa prakAra saMkaTa, mandiroM kI pUjA kA patA nahIM jisameM itanI itanI prArthanA karAne para prasAda car3hAne para bhI koI nahIM AtA hai isakA kAraNa kyA hogA ? isa prakAra saMtApa karate hue saMgha ko dekha zAsana devI adRzya rahakara bolI ki Apa isa prakAra kheda kyoM karate ho isameM zAsana deva deviyoM kA koI bhI doSa nahIM hai kAraNa duSTa malecchoM ke devoM ne isa prakAra krUratA kI hai ki usake sAmane hamArI kucha cala nahIM sakatI hai ! jaise ijjatahIna naMge luccoM ke sAmane ijata dAra sAhUkAroM kI nahIM calatI hai para maiM Apako yaha bhI kaha detI hU~ ki isa nagarI kA tIna varSoM ke bAda bhaMga hogA ataH isa upadrava se baca kara tuma yahAM se cale jAnA ? isa para saMgha ne kahA ki tIna varSa bAda rahegA kauna ? yadi isa upadrava se bacane kA koI upAya nahIM milA to saba loga svatma ho jAyeMge aura deva * bhatha takSazilApuryA caitya paMcazatI bhRti ! dharma kSetre tadA jajJe gariSTamazivaM jane !! 27 akAla mRtyu saMyAti rogai loki upadrataH ! jajJe yatrauSadhaM vaidyo na bhuguNa hetave !! 28 prati jAgaraNe glAnaM dehasyaha prayAti yaH! gRhAgataH sa rogeNa pAtyate talpa ke dUtama !! 29 svananaH kopi kasAyapi nAstIha samaye tathA ! AnaMda bhairavArAvaraudrarupAbhavatpurI !! 30 pra0na. takSAzilA meM upadravya aura zantistava ] 703
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa wr bhuvana sadRza ina jinAlayoM kI na jAne kyA dazA hogI ataH Apa koI aisA upAya batalAveM ki saMgha kI rakSA ho ityAdi ? zAsana devI ne kahA ki maiM Apako eka upAya batalAtI hU~ ki marusthala meM nAradapUri ( nADola ) nagarI meM AcArya mAnadevasUrijI virAjate haiM unake brahmacarya evaM tapazcaryA kA itanA prabhAva hai ki kaisA hI upadrava kyoM na hove para unake padhArane se saba zAnti ho jAtI hai ataH tuma mAnadevasUri ko lAne kA prayatna karo para merA pahale kA kahanA dhyAna meM rakhanA ki tIna varSoM ke bAda isa nagarI kA dhvaMza hone vAlA hai jo loga isa nagarI ko chor3akara anyatra cale jAyeMge vaha baca jAyage ityAdi kaha kara devI to adRza ho gaI ! ___ zrIsaMgha ne AcArya mAnadevasUri ko bulAne ke liye vicAra kiyA para aisI vikaTa sthiti meM ghara kuTumba ko chor3a kara jAve kauna ? Akhira bahuta kahA taba saMgha sevA ko lakSa meM rakha eka varadatta nAma kA zrAvaka ne svIkAra kiyA ataH saMgha ne eka vinatipatra likha kara varadattako nAradapurI bhejA aura vaha kramazaH calatA huA nADola AyA bhagavAna neminAtha ke maMdira meM mAnadevasUri virAjate the samaya madhyAnha kA thaa| sarijI dhyAnameM magna the usa samaya hamezA kI bhA~ti jayA vijayA donoM deviyoM sUrijI ko vaMdana karane ke liye AI thI aura ve ekAnta cUNA meM baiThI huI sUrijIke dhyAna kI rAya dekharahI thiiN| usI samaya varadatta nisIhI pUrva mandirameM praveza kiyA aura jahA~sUrijI the vahAM jAkara eka kone meM baiThI huI do yuvA evaM svarUpavAna oratoMko dekhI to varadatta kA dilabadala gayA aura socanelagA ki hamAre vahA~ kI zAsanadevI hamako dhokA diyA hai kyA aise DhUMgI evaM vyabhicArI manuSyoM se upadrava kabhI zAnta ho sakatA hai ? isa vikAla kI TAima meM sAdhuoM ke pAsa ekAnta meM yuvA orateM kyoM zAyada hamako dekha lUMgI mahAtmA ne dhyAna lagA liyA hogA ityAdi kaI vikalpa karane lagA / guru dhyAna na pAreM vahA~ taka bAhara baiTha gurU kA chedra dekhane lagA ! idhara to gurU ne dhyAna pAga udhara varadatta Andara Ane lagA to jayAdevI usakI duSTatA dekha usako jakar3a kara bAMdha liyA aura kahane lagI ki re duSTa tUM aise prabhAvazIla AcArya ke liye isa prakAra duSTa pariNAma kara liyA parantuare viveka zUnya tujhe dIkhatA nahIM hai ki hamAre paira bhUmi se cAra aMgula U~ce haiM hamAre netra avala haiM hamAre gale kI puSpamAlA vikazita hai isase hama manuSya nahIM para devAMganA hai aura gurU bhakti se prerita ho hamezA bandana karane ko AyA karatI haiN| varadatta sunakara lajjita huA sUrijI ke kahane se deviyoM ne usako bandhana mukta kiyaa| varadatta ne zrI. saMgha kA vijJApana patra sUrijI ko diyA sUrijIne kahA ki saMgha kI AjJA pramANa karanA merA karttavya hai para +devI prAhAtha naGkale mAnadevAkhyayA guruH ! zrImAnasti tamAnAyya tatpadakSAlanaudake !! 43 AvAsAnabhipiMcadhvaM yathA zAmyati DAmaram! eva muktvA tirodhatta zrImacchAsana devatA!! 44 zrAvakaM vIradAM te praiSurnaDkUla pattane ! vijJaptikAM gRhItvA ca sa tatra kSipramAgamat !! 45 bhUpraNAmAzrayaM dRSTvA vyadhAnnadhikI tadA! madhyAnhe sari pAdAraca madhye 'pavarakaM sthitAH!! 46 upAvizan zubhe sthAne sthAne sa brahmasaMvidAma ! paMryakAsanamAsInA nAsAgranyastadRSTayaH !! 47 IkSa svAnimiSe dRSTI caraNAvakSitispRzau ! puSpa mAlA na ca mlAnA devyAvAvAMna lakSase !! 58 zrI zAntinAtha pArzvastha prabhu smRti pavitritam ! garbhita tena maMtreNa sarvAzivaniSedhinA !! 72 zrI zAnti stavanAbhikhyaM gRhItvA stavana varam / svastho gaccha nija sthAnamazivaM prazamiSyati !! 73 kopi kutrApi cAyAtaH pragamya janamadhyataH! gate varSe traye bhagnA turuSkaH sA mahApUrI:!! 74 sUriH zrImAnadevAkhyaH zAsanasya prabhAvanA ! vidhAyAnekazI yogyaM ziSSaM paTTe nivezyaca !! 80 pra.ca0 704 [ baradatta ke bure pariNAmoM kA phala
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhabhUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682 -698 merA takSazilA zrAnA to isa samaya bana nahIM sakatA maiM yahA~ baiThA hI tumhAre upadrava kI zAnti kara dUMgA ataH sUrijI ne laghu zAnti rUpa zAntistava banA kara varadatta ko de diyA / varadatta gurU ko bandana kara punaH takSazilA AyA aura guru mahArAja kA diyA huA zAntistava saMgha kau dekara saba vidhi kaha sunAI usI prakAra karane se nagara meM sarvatra zAnti ho gaI jisase jaina evaM jainettara saba logoM ne sUrijI evaM jainadharma kA mahAn upakAra samajhA bAda bahuta se loga takSazilA tyAga kara sindha zUrasena vagairaha : jahA~ apanA suvidhA dekha vahAM cale gaye aura tIna varSoM ke bAda turkoM ne takSazilA kA dhvaMsa kara DAlA ! bAda kaI arsA se bAdazAha gajanI ne takSazilA kA punaruddhAra kara usakA nAma gajanI rakha diyA thA / idhara AcArya mAnadevasUri ne manuSyoM ko hI kyoM para kaI deva deviyoM ko dharmopadeza dekara unako Atma kalyANa kA uttama rAstA batalAyA aura aneka bhavyoM kA uddhAra kara apane zrAyuSya ke anta meM kisI yogya muni ko apane paTTa para AcArya banA kara Apa anasana evaM samAdhi pUrva svarga sivAra gaye isa prakAra AcArya mAnadevasUri zAsana ke mahAn prabhAvika AcArya hue haiM ApakA samaya ke liye hama Age cala kara vicAra kareMge - 20 - zrAcArya mAna tugaMsUri-Apa bar3e hI vidyA balI evaM aneka labdhiyoM se vibhUSita the kaI rAjA mahArAjA Apake caraNoM kI sevA kara apane jIvana ko kRtArtha huA samajhate the / ApakA pavitra caritra bar3A hI anukaraNIya hai / banArasI + nagarI meM jisa samaya brahmakSatrI vaMzakA harSadeva rAjA rAja karatA thA aura usI takSazilA nagarI jainoM kA eka dharma cakra nAma kA bhagavAn candraprabha kA tIrtha thA prabandhakAra svayam likhate haiM ki takSazilA ke khodakAma se pItala vagairaha kI jainamUrtiyAM Aja bhI nikalatI haiM aura yaha satya bhI hai prabandhakAra ke samaya hI kyoM para Aja bhI vahA~ ke khoda kAma se jainamUrtiyoM vagairaha smAraka cinha bhUmi se nikalate haiM / cInI yAtrI huyenasAMga vikram kI chaTI zatAbdI meM bhArata kI yAtrArthaM AyA thA usa samaya dharmacakratIrthaM bauddhoM ke hAtha meM thA aura caMdraprabha bodhisatva tIrtha kahalAtA thA inake alAvA bhI bahuta se jainamandira bauddhoM ne apane kabje meM kara liyA thA / jo ukta cInI yAtrI ke yAtrA vitaraNa se spaSTa pAyA jAtA hai| vIra vaMzAvalIkAra likhate haiM ki AcArya mAnadevasUri ne bahuta se kSatriyoM ko pratibodha dekara upakeza ( vaMza ) meM milAye | panyAsazrIkalyANavijayajI mahArAja ne mAnadevasUri kI praryAlocanA meM likhate haiM ki osavAla jAti pazcima dizA se AI hogI ityAdi / panyAsajI mahArAja kA yaha anumAna kahAM taka ThIka hai kAraNa mAnadevasUri ke samaya isa jAti kA nAma osavAla nahIM thA para upakezavaMza thA aura isa nAma saMskaraNa kA kAraNa upakezapura thA jo marusthala kA eka nagara thA dUsarA upakezavaMza ko rahana-sahana rIti-rivAja vezabhASA vagairaha saba mAravAr3a kI hI hai ataH isa jAti kI mUlotpatti marudhara se hI huI hai hA~ paTTAvaliyAdi graMthoM meM usa samaya takSazilA meM upakeza vaMsiyoM kI bahuta AbAdI thI aura devI ke kathana se unhoMne tIna varSa ke bAda takSazilA kA bhaMga honA samajha kara ve loga vahA~ se cala kara paMjAba meM A gaye hoM to yaha bAta saMbhava ho bhI sakatI hai / para osavAla jAti ko hI pazcima kI ora se AI kahanA to kevala bhrama hI hai / takSazilA ke bhAMgapUrva upakezagacchacAryoM kA kaI bAra takSazilA meM bihAra huA aura kaI caturmAsa bhI vahAM kiye the yadi upakezavaMziyoM kA vahA~ gaharI tAdAda meM astitva nahIM hotA to vahA~ upakezacchAcAryoM ke isa prakAra bAra-bAra jAnA nA zAyada hI hotA tathA vIra vaMzAvalI ke lekhAnusAra mAnadevasUri bahuta se kSatriyoM kI pratibodha dekara upakeza banAnA bhI isa bAta ko sAbita karatA hai ki inake pUrva upakeza vAsiyoM kA bhArata ke cAroM aura pracAra bar3ha gayA thaa| + sadAsurasaridvIcInicayAcAMtakazmalA / purI vArANasIvyasti sAkSAdiva divaH purIH // 5 asIt kovida koTIramarthidAridyapAram / tatra zrI harSadevAkhyo rAjA na tu kalaMka bhRt // 6 brahma kSatriya jAtIyo dhanadevAbhi sudhIH / zreSTItatrAbhavadvizvaprajA bhUpArtha sAdhakaH // 7 AcArya mAnatuMgalUra ] 705
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa nagarI meM zreSTivIrya dhanadeva nAma kA eka dhanADya vyApArI nAgarikoM meM zrAmezvara jaina zrAvaka basatA thA usake gRhadevI zIlavatI se eka mAnatugaM nAmakA putra huA usakI bAla krIr3A hona hAra kI sUcanA diyA karatI thI jaba mAnatugaM yuvaka avasthA meM padArpaNa kiyA to eka samaya vaha kisI caitya meM rahe huai cArukIrti digambarAcArya ke pAsa gayA aura unakoM abhivAdana kiyA badale meM digambarAcArya ne dharma vRddhi rUpa AzIrvAda dekara usako saMsAra asAratA ke viSaya upadeza diyA jisase mAnatugaM saMsAra ko asAra samajha kara AcArya zrI ke pAsa dIkSA lene ko taiyAra ho gayA parantu mAnatugaM ke mAtA pitA kaba cAhate the ki hamArA pyArA putra mAnatugaM hamako chor3a kara sAdhu bana jaaye| phira bhI mAnatugaM ne apane mAtA pitA ko samajhA bumA kara AjJA prApta kara digambarAcArya ke pAsa dIkSA grahana krlii| AcArya ne usakA nAma mahAkIrti rakhA aura apane mata kI zikSA dI ki muni-sAdhuoM ko sUta Una yA rezama kA thor3A bhI vastra nahIM rakhanA arthAta bilakula nama hI rahanA, kevalI kevala AhAra nahIM kare, striyoM kI mukti nahIM hotI hai sAdhuoM ko bhikSA grahana samaya 32 antarAya hotI haiM ityAdi ? usa samaya digambaroM ke pAsa aura thA hI kyA ? muni mahAkIrtI apane mata meM ThIka jAna kAra ho gayA sAtha meM thor3I bahuta tapasyA bhI karatA thA aura apane guru ke sAtha caityAlaya meM Thahare hue the usI banArasI nagarI meM eka zreSTivarya lakSmIdhara nAma kA seTha basatA thA vaha bar3A hI dhanADya evaM prasiddha puruSa thA mAnatugaM kI bahina lakSmIdhara ko byAhI thI ve donoM dampati zvetAmbarAcAryoM ko mAnane vAle zvetAmbara zrAvaka the eka samaya digambara muni mahAkIrti bhikSA ke liye bhramaNa karatA huA apanI bahina ke vahAM calA gayA bahina ne apanA bhAI jAna unakA satkAra kara AhAra ke liye AmantraNa kiyA jaba mahAkIrti apane pAsa kA kamaNDala se pAnI lekara mukha prakSAlana karane lagA to usa pAnI meM bahuta trasa tatsato mAnatugAlyo vikhyAtaH satva satyabhU / avajJAta para dravya vanitA vitathA prAhaH // 8 saMtIha munayo jainA nagnA bhagnasmarAdhaya / taccaitye jagmivAnanyadivase vivazetaraH // 9 vItarAga prabhunatvA gatvA gurupadAMtikam / prAgamadvarma vRddhayAzIrvAdena guruNArhita // 1. mahAvratAni paMcAsyopAdizannagnatAM tathA / urNakArpAsakauzeya zaucA vRti nissedhtH|| 11 ityAyanekadhA dharma mArgAkarNanatastadA / vairAgya raMgiNo mAnatugasya vrata kAkSiNaH // 12 tanmAtA pitarau pRSThAcArya stasya vrata ddau| cArukIrti mahIkIrtiritya syAkhyAM dado casaH // 13 strINAM na nirvRtirmAnyAmuktiH kevlinopihi| dvAtriMzadantarAyANi bubudhe ca budhezvaraH // 14 * azodhana pramAdenAnusaMdhAnAjjalasya ca / naike saMmUrchitAstatra patarAstatkamaDalI // 20 gdduussaarthmRssiryaavcculukejlmaadde| dadarzatAnasvasAprAha lInA zvetAMbara vrate // 21 vrate kRpA rasaH sAra stadamI dvIdriyAstrasAH / vipadyate pramAdAdvastajjainasadRzaMnahi // 22 lajjA varaNa mAtra vastra khaNDe parigrahaH / tAmra pAtre kathaM na syAdyAdRcchi kamiMda kimu // 23 dhanya zvetAmbarA jainAH prANi rkssaarthmudytaaH| na sannidadhatenIramapi rAtrau kriyo dyatA // 24 71-mAnatuga kI dIkSA hone ke bAda bhI digambarAcArya banArasIke caitya meM hI Thahare isase pAyA jAtA hai ki jaise zvetAmbaroM meM caityAvAsa kI pravRti thI vaise hI digambaroM meM bhI caityavAsa kI pravRti thii| 2-mAnatugasUri ne banArasa ke rAjA harSadeva kI sabhA meM bhaktAmara kI racanA kara camatkAra batalAnA prabandhakAra ne likhA hai para vIra zAvalI meM ujjaina nagarI ke rAjA bRddhabhoja kI sabhA meM mAnatuMgasarine bhaktAra batalAyA likhA hai| ujjaina meM harSadeva kA rAja hona pAyA jAtA hai yadi jJAnezvara evaM kannauja ke vaizya kula kA harSadeva rAjA hI yaha harSadeva ho to isakA rAja banArasa meM bhI thA para usakA samaya dekhate ve mAnatuMgasUri ina mAnatugasUri se pRthaka honA cAhiye isake liye hama Age cala kara mAnatugasUri ke samaya nirNaya ke sthAna likheMge-- [ digambara mahAkIrtikA kamaMDala
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 jIva unakI bahina ko dikha par3e isameM eka to aprakAza kArI bhAjana dUsare prati lekhana kA pramAda tIsaga usameM hamezA pAnI kA rahanA ina saba kAraNoM se jIvoM kI utpati ho jAnA eka sabhAvika bAta thI, bahina ne kahA muni ? sarva bratoM meM jIva dayA vrata pradhAna hai jisake liye tumhArA itanA pramAda hai ki asakhyaM trasa jIvoM kI virAdhanA hotI hai bhalA ? saMyama kI maryAdA ke liye svalya vastra pAtra meM to tuma parigraha kahate ho taba yaha tAmra kA kamaMDala tathA maura pichI rakhate ho kyA yaha parigraha nahIM hai ityAdi bahuta kucha kahA ? isakA pazcAtApa karatA huA muni mahAkIrti bolA ki bahina kyA kiyA jAya yahAM koI zvetAmbara AcArya AtA hI nahIM hai ? bahina ne kahA ThIka hai abhI thor3A samaya meM zUrasena, prAnta kI aura se zvetAmbarAcArya zrAne vAle haiM Ane para meM Apako sUcanA dedugI ? mahAkIrti ne kahA bahuta acchI bAta hai maiM zvetAmbarAcArya se avazya milugA / bAda bahina ne muni ko bhikSA dI aura muni bhikSA kara apane sthAna para cale gaye / thor3A hI samaya ke bAda bhagavAna pArzvanAtha kI kalyANaka bhUmi kI yAtrArtha$eka jinasiMhasUri nAmakA zrAcArya apane ziSyoM ke parivAra se vanArasI nagarI kI ora padhAre aura udyAna meM Thahara gaye nagarI meM khabara hone se saba loga sUrijI ko bandana karane yA upadeza zravaNa karane ko gaye isa bAta kI sUcanA bahina ne bhAI mAnatuMga ko dI ataH mAnatuMga bhI AcAryazrI ke pAsa gayA aura prAcArya dvArA jaina dharma kA svarUpa suna kara usane zvetAmbara dIkSA svIkAra karalI AcAryazrI ne mAnatuMga ko yogya samajha kara jainAgamoM kA adhyayana karavAyA aura kaI vidyAoM kI AmnAya bhI pradAna kI jaba mAnatuMga sarva guNa sampanna ho gayA taba AcArya zrI ne usako zrAcArya pada se vibhUSita kara gaccha kA sarva bhAra mAnatuMgasUri ko suprata kara diyA mAnatuMga sUri para sarasvatI devI kI pUrNa kRpA thI ki usake prabhAva se zrApa kAvyAdi kavita banAne meM nipuNa banagaye / prastuta banArasI nagarI meM veda vedaoNga kA jAna kAra dhuraMdhara vidvAna mayUra nAmakA eka brAhmaNa thA jisakA rAja sabhA meM acchA mAna thA usake eka putrI thI jisa kA vara ke liye mayUra cintAtura rahatA thA kAraNa vaha cAhatA thA ki merI putrI jaise svarUpavAna evaM likhI par3hI viduSI hai vaisA hI vara mile to acchA ? usI nagarI meM kAvya tarka chandAdi kalA meM pravINa veda purANa kA pAraMgata bANa"nAma kA brAhmaNa rahatA thA usakI mayura se bheTa huI aura mayUra ne vANa ko sarva prakAra se yogya samajha kara apanI putrI kI zAdI bANa ke sAtha karadI bAda bANa ko rAja sabhA meM le gayA jisakI vidvatA dekha rAjA ne bANa kA acchA sanmAna kiyA / aura hamezA rAja sabhA meM Ane kA bhI kahA~ ataH mayUra aura bANa donoM vidvAna rAjA harSadeva kI sabhA kA nAmI paMDita kahalAye jAne lage mayUra kI putrI ke sAtha bANa Ananda pUrvaka sukha se rahane lgaa| eka dina bANa ne apanI patnI kA 8 anyadA jinasiMhAkhyAH sUrayaH puramAyayuH / purA zrI pArzva tIrtheza kalyANaka pavitritam // 37 2 gurubhirdIkSitazcAsau nadISNo grepi'ca kvacit / tapasyA vidhi pUrva cAgama madhyApyatAdarAta // 38 3 tataH pratIti bhRtsamyaktayaH zruta samarjanAt / yogyaH san gurubhiH sUri pade gacchAhataH kRtaH // 39 4 kovidAnA ziroratra mayUra iti vizrutaH / pratyarthi sArpadappANAM mayUra iva dargrahRt // 43 5-tarka lakSaNa sAhityarasAsvAdavaza kdhiiH| anU cAno mahAvipro bANAkhyaH prAgguNAnvita // 47 AcArya jinasiMha aura mahAkIrti ] 707
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 vaSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sa sneha apamAna kiyA ki vaha ruSTamAna hokara apane pitA ke ghara para calI gi| bANa usako manAne ke liye gayA para strI haTa ke kAraNa vaha bANa ke kahane para khuzI nahIM huI taba usakI sakhiyoM ne bhI bahuta samajhAyA para usakA kopa zAnta nahIM huA taba sakhiyoM ke kahane se bANa apanI patni ke mahala para jAkara bahuta kucha samamAyA yahAM taka ki rAtri kA zeSa bhAga raha gayA arthAta dina ugane ki taiyArI ho gaI taba bhI vaha nahIM samajhI ataH bANa ne kahA ki he ! sundarI "gata prAyaH rAtriH kRzatanu zazI zIrya dva / pradIpoyaM nidrAvasa mupagato dhUrNata iba // praNamAnto mAnastadapi na jahAsi krudhamaho / kuca pratyAsatyA hRdayamapi te subhra kaThinam // 1 // he kRzodarI ? candra kA prakAza manda par3a gayA hai dIpaka nisteja ho rahA hai tathApi tuM apanA haTa nahIM chor3atI hai isase mAluma hotA hai ki kaThIna stanoM ke pAsa meM rahane se terA hRdaya bhI kaThora bana gayA hai / isa samaya bhIMta ke antara meM mayUra suttA vaha jagRta ho apane jamAI ke bacana sunA aura usane bANa ko kahA hai bhadra ? subhra ke sthAna caMDI zabda kA prayoga kara kyoM ki dRr3ha kopa karane vAlI ke liye yaha zabda prayukta hai / apane pitA ke zabda sunakara kanyA lajjita hogaI usane socA ki merA saba vRntAta pitA ne suna liyA hogA use apane akRtya para bar3A hI pazcAtApa huA aura zAnta cittase apane pati kA kahanA svIkAra kara saMtuSTa ho gaI parantu bhrAMti ke kAraNa apane pitA para usako krodha ho AyA aura usane zrApa diyA ki mere zIla kA prabhAva ho to merA pitA kuSTi ho jAya / basa zIla ke prabhAva se mayUra kuSThI ho gyaa| vAda vaha mayUra putrI apane pati bANa ke sAtha susarAla calI gii| mayUra kuSThI hone ke kAraNa lajjA ke mArA rAjasabhA meM jA nahIM sakA jaba kaI dina ho gayA to rAjAne sabhA ko mayUra na Ane kA kAraNa pUchA to bANa ne mayUra kI nindA karatA huA saketa meM kahA ki usake zarIra meM kor3ha kA roga huA hai isa ko suna rAjA ko bar3hA hI dukhaH huA ataH apane manuSyoM ko bheja kara mayUra ko rAja sabhA meM bulAyA / mayUra kI icchA nahIM thI para rAjA ke bulAne para vaha zarIra ko kapar3A se acchAMdita kara rAja sabhA meM aayaa| taba bhI bANa ne maskarI kI ki zIta nivAraNa ke liye mayUra ne vastra se zarIra acchAMdita kiyA hai kahA bhI hai ki 'jATa jamAI bhAjA' apane nahIM hote hai / ityAdi / jaba mayUra rAja sabhA se lauTa kara vApisa apane ghara para ArahA thA to icchA huI ki isa prakAra kor3ha sahita jIvana kI bajAya to maranA hI acchA hai ataH usane kor3ha nivariNArtha sUrya deva kI ArAdhanA karanI zuru kI sau zloka se sUrya kI stuti kI jisase mayUra kA kor3ha calA gayA aura zarIra kaMcana jaisA ho gayA subaha rAja sabhA meM gayA to rAjA ne pucchA kI mayUra terA zarIra niroga kaise huA mayUra ne kahA ki maine sUrya deva kI ArAdhanA kI hai ataH rAjA ne mayUra kI prazaMsA kI jisako bANa yA bANa ke pakSakAra paNDita sahana 1 -- bANonyadA saMmapanyA snahataH kalahAyitaH / sitA hi maricakSodAite bhavati durjarA // 52 piturgRha magga druSTA bANa patnI mado ddharA / sAMya tadgRha mAgatya bhartA prAhAnunItaye // 53 28 zazApa kopATopena pitaraprakaTAkSaram / kuSThIbhava kriyAbhraSTAvajJAto rasa nAtraka // 67 *tasyAH zIla prabhAveNa sadyaHzvetAMga caMdrakaiH / kalApyane mayUrogre tadA jajJasa candrakI // 68 5-bANenocesphuTaMdRSdA mayUraM prAkRtAitha | zItarakSAMgasavyAna vara koTiti saMsadi // 76 6-chiMdataH zeSapAMda ca mAta Dokta tejasA / AgatyAsya dadau dehaM mA bidhyA pito'nlH|| 84 [paNDita mayUra aura bANa kA saMbAda
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682 - 698 nahIM kara sake / isa para rAjA ne kahA ki yadi vAraNa meM zakti ho to aisA koI camatkAra kara ke dIkhAve / bANa ne bANa / kahA ki Apa mere hAtha paga cheda ke car3IM ke mandira meM rakha deM mayUra ne apanI putrI dukhIH na ho jAya isa liye rAjA ko manAI kI para rAjA ne eka kI bhI nahIM sunI ataH rAjA ne bAraNa ke hAtha paga kATa kara caMDI ke mandira ke picche pahu~cA diyA bANa ne eka caMDI zataka kI racanA kara caMDI kI stuti kI jisase caMDI ne bANa ke hAtha paira de diye / bANa rAja sabhA meM AgayA ' jisake naye Aye hue hAtha paira dekha rAjAdi sabhA ne kI bhI prazaMsA kI / abato mayUra bANa ( zazvara jamAta) kA bAda vivAda khuba bar3ha gayA jisakA nirNaya karanA rAjA para A par3A / rAjA ne kahA ki tuma dono' kAzmIra cale jAo bahAM kI sarasvatI devI tumhArA insApha kara degI rAjA apane yogya puruSoM ko sAtha dekara donoM paNDitoM ko kazmIra bheja diye / kramazaH cala kara sarasvatI ke mandira meM Akara kaThora tapasyA se devI kI ArAdhanA kI taba devI pratyakSa rUpa se Akara donoM paDitoM ko dUra dUra baiThA kara eka samasyA puchI ki / " zatacandraM isa samasyA kI pUrti liye paNDitoM ne kahA nabhastalam "" " dAmodara karAghAta vilI kRsa cetasA, dRSTaM cANUra mallena zatacandraM nabhastalam / parantu bANa ne zIghra ' ' kahA taba mayUra ne kucha vilamba se kahA ataH bANa kI jaya aura mayUra kA kAvyAnAM zatataH sUrya stutiM saMvidadhetataH / devAnUsAkSAtkarotisma, yeSAmekaimapi smRtam // 85 6 - prAtaH prakaTa deho'sAvAvayau rAja parSadi / zrIharSarAjaH papracchAsItteki rUnavA vada // 87 " AsIdda eva paraM dhyAtaH sahasra kirago mayA / tuSTo dehaM dadAvadya bhaktaH kiM nAma duSkaram // 88 7 - iti rAjJo vacaH zrutvA bANaH prAhA tisAhasAt / hastau pAdau ca saMcchidya caMDikA vAsa pRSThata // 96 8 - uktvA cevaM kRte rAjJA caMDi stotu pracakrame / bANakAvyairatizravyai rudAmAkSaraDaMbare // 104 tatazca prathame vRtta nirvRte saptame'kSarai / samAdhau tanmukhI bhUtvA devI prAha varaM vRNu // 105 videhi pANi pAMda meM ityukti sabhane taram / saMpUrNa vayave zobhA pratyagra iva nijjaraH // 106 9 - bAdevI mUla mUrtisthA yatrAste tatra gamyatAm / ubhAbhyAmapi kAzmIra nirvRtti pravare pure // 109 12 tatra gatvA puro mantrI guru nAnamya cAvadatta ! AhvAyayativAtsalyA bhUpapAdo'vadhAryatAm !! 127 11 tau bhUpAlaH stuvannitya mamatayaM cAnyadA jagau / pratyakSotizayo bhUmidevAnAmeva dRzyate // 122 kutrApi darzanenyasmin kathamasti prajalpataH / prAha maMtrI yadi svAmI sRNoti procyate tataH // 123 jaina zvetAMbarAcAryo mAnatuMgA midhaH sudhIH / mahA prabhAva saMpanno vidyate tAva ke pure // 124 cetkutala maMtrAsti tadAhayata taM gurum| citroM vo yAdRzaM kArya tAdRMza pUryate tathA // 115 kiyAn // 126 bhavArthi nAm !! 128 ityAkarNya nRpaH prAha taM satpAtra samAnaya / sanmAna pUrva meteSAM nispRhANAM nRpa guru rAha mahAmAtya rAjJAnaH kiM prayojanam ! nirIhANAmiyaM bhUmirnahi pretya maMtriNoce prabho zreSTA bhAvanAtH prabhAvanA ! prabhAvyaM zAsanaM pUjyaistadrAjJo raMgato bhavet !! 129 iti nirbaMdhatastasya zrImAnaturaMga sUrayaH ! rAja saudhaMsamAjagmurabhyuttasthacabhUpatiH !! 130 dharmalAbhAziSaM datvA niviSTAucitAsane ! nRpaHprahadvijanmAnaH kIdRk sAtizayAH kSitau !! 131 ekena sUryamArAdhya svAMgAdrogoviyojitaH ! aparacaMDikA sevAvazAlebhekarakramau !! 132 bhavatAmapi zakticetkApyastiyatinAyakAH ! tadAkaMcicca matkAraM pUjyAdarzayatAdhunA !! 133 ityAkarNyathite prAhurnagRhasthA vayaMnRpa ! dhanadhAnya gRha kSetra kalatrA patya hetave !! 134 kazmIra kI sarasvatIdevI ] 709
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa parAjaya kA phaisalA milA! phira vahA~ se vApisa banArasa Aye pUrva kI huI zarta ke anusAra mayUra ne apane banAye saba grantha rAja sabhA meM lAkara apane hAthoM se jalA diye para bhasma jaba taka ur3I taba taka usameM sUrya kI kiraNoM se akSara dikhAI dete the ! isase rAjA ne mayUra ko sanmAnita kiyA aura donoM paNDitoM ko sanmAna pUrvaka rAja sabhA meM rkhaa| ____eka samaya rAjA apanI rAjasabhA ko kahane lagA ki isa samaya jaisA prabhAva brAhmaNoM meM hai vaisA kisI anya dharmiyoM meM dekhane meM nahIM AtA hai ? 11isa para eka mantrI ne kahA ki 'bahuratnAvasundharA' jaise brAhmaNoM meM camatkAra hai vaise anya dharmiyoM meM bhI bahuta se prabhAvika puruSa vidyamAna hai dUra kyoM para aApake ho nagara meM eka mAnatuMga nAma kA jainAcArya mahAna vidvAna aura aneka atizaya camatkAroM se suzobhita hai| rAjA ne kahA yadi aisA hai to jainAcArya ko sabhA meM lAvo ? maMtrI ne kahA hajUra ve nimrantha nispRhI yati hai kevala hAjarI bharane ko evaM ArzIvAda dene ko brAhmaNoM kI muAphika nahIM Ate hai hAM yadi Apa AmantraNa bheja kara bulAve to dharmopadeza dene ko ve A sakate hai / rAjA ne maMtrI kA kahanA svIkAra kara maMtrI ke sAtha Apane yoga puruSoM ko mAnatuMgasUri ke pAsa bhejA! maMtrI ne sUrijI ko vandana kara rAja sabhA meM padhArane kI prArthanA kii| isa para sUrijI ne kahA maMtrI ! hama nispRhIyoM ko rAjA se kyA lenA hai jo ki hama rAjasabhA meM caleM ? maMtrI ne kahA ''guru mahArAja Apa nigrantha hai Apako rAjA se kucha bhI rAjarajanavidyArloikAkSepAdikA kriyA ! yadvidadhmaH paraM kAryaH zAsanoskarSa eva naH !! 135 ityukta prAha bhUpAlo nigaDairepayaMtryetAm ! bhApAdamastakaM dhvA~ te nivezSapravadanniti !! 136 tato'pavarake rAjapuruSeHparuSa skhadA ! nigaDaizcacatuzcatvAriMzatsaMkhyairayomayaiH !! 137 niyaMtritaH samutpAdya loha yaMtra samo gurUH ! nyavezyatAtha tadvArArI ca pihitau tataH !! 138 ati jIrNa sanArAcaM tAlakaM pradadustataH ! sUci medya tamaskoMDaH sa pAtAla nibho babhau : !! 139 vRtta bhaktAmara iti prakhyaM prahaika mAnasaH ! braT kRtya nigaDaM tatra truTitvA pape titatkSaNAt !! 140 prAka saMkhyayA ca vRttepubhaNate drutaM tataH ! zrImAnatupugaMsUrizca mulkalo munkalo bhavat !! 141 svayaM muddha Tite dvAra yaMtre saMyama saMyata ! sadAnucchaMkhalaH zrImAnU nucchaM khalavapUrva bhau !! 142 aMtaH saMsadamAgatya dharmalAbhaM nRpa dadau ! prAtaH parvAMcalAnniryanbhAsvAnivamahAdyati !! 143 nRpa prAha zamastAhaka bhakticApyati mAnuSI! deva devI kRtAdhAraM binA kasyaM dRzaM mahaH !! 144 dezaH puramahaMH dhanyaH kRta puNyazca vAsaraH ! yatra te vadanaM praikSi prabho prAtibha saMnnibhama !! 145 Adeza sukRtA vezaM prayaccha svacchatA nidhe ! Ajanma rakSA dakSaH syAdyathA me svadanugraha !! 146 zrataveti bhapate vAcaM prAhaste yada kiMcanAMH ! lakSmI nA mapayogaM ca kutrAppathai bidadhmahe !! 147 paraMzrImanguNAMbhodhe prazAdhi vasudhA mimAm ! jainadharma hatAkSemaM parikSyaM paripAlaya !! 148 athococanmahIpAla: paMthojainAtepathiH ! adarzanAdikAlaM pUjyAnAM vaMcitA vayam !! 149 ahomamAvalepo ' bhUdbrAhmaNA eva satkalAH ! devAnsaMtoSvayaiH svIyodarzitaH pratyayo mamaH !! 150 vivadAnAvahaMkArAntAvuparata kvacit ! darpAyaiva na bodhAya yA vidyA sA mati bhramaH !! 151 yeSAM prabhAvaH sarvAti zAyI prazam IdRza ! saMtoSazca tadA khyAto dharmaH zuddhaH parikSayA !! 152 dIna pAtrocitI bhedA tridhA dAna rucibharca ! jIrNAnyuddhara caityAni bibiMni ca vidhApaya !! 175 dvedhA guNA karaM ziSyaM pade svIye nivezya ca!iMginI matha saMprApyA na zanI divamabhyagAt !! 167 [jainAcArya kA camatkAra kI parIkSA
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 nahIM lenA hai para rAjA ko dharmopadeza denA to ApakA kartavya hai ataH Apa dharmopadeza dene ko bhI padhAriye dUsare rAjA kA dila meM yaha bhI bhrama hai ki vizva meM sivAya brAhmaNoM ke aura koI prabhAvika puruSa hai hI nahIM rAjA ne apane ina puruSoM ko AmantraNa ke liye mere sAtha bheje haiM ityAdi / sUrijI ne maMtrI kI prArthanA svIkAra kara unake sAtha rAja sabhA meM Aye / rAjA ne siMhAsana chor3a sUrijI kA satkAra kiyA aura prArthanA kI ki jaise brAhmaNa loga devatAoM kI bhAgadhanA kara apanA roga miTAte hai kATe hue hAtha paira punaH banA dete hai vaise Apa bhI kisI prakAra kA camatkAra dIkhA sakate ho ? yadi Apake andara kucha prabhAva ho to kRpA kara isa sabhA ke sAmane batalAiye ? AcAryazrI ne uttara dete hue kahA ki he rAjan ! hama na to gRhastha haiM aura na gRhasthoM ke karane yogya kArya hI karate hai na hameM dhana mAla bhUmi vagairaha kI garaja hai phira aneka prAraMbha sAraMbha karane vAle rAjA ko dhana dhAnya putra kalitra prAptI rUpa AzIrvAda dekara khuza karane meM kyA lAbha hai ityAdi sUrijI ne nirasa evaM nispRhitA se satya 2 kaha sunAyA kAraNa sUrijI ko rAjA kI khuzAmadI se koI bhI prayojana nahIM thA para kahA jAtA hai ki 'sacca kahane se mAM bhI mAthe meM detI hai' rAjA eka dama nArAja hokara apane anucaroM ko hukma dediyA ki isa jaina sevar3o ko lohA kI 44 sAkaloM se makar3a ke bAndha lo aura andherI koTharI meM DAla do aura usake dvAra para eka jarbadasta tAlA lagAdo tathA pakke pahare bhI lagA do ! anucaroM ne aisA hI karake AcArya ko andherI koThar3I meM DAla kara peharA lagA diyA / vicArA maMtrI kA muMha phIkA par3a gayA aura brAhmaNoM kA nura to nau gaja car3ha gyaa| ___AcAryazrI ne bilakula phikra nahIM kiyA para itanA jarUra socA ki isa kAraNa se jaina dharma kI niMdA kara ajJAnI jIva karma bAndha kara baiTheMge / unhoMne bhagavAna AdIzvarajI kA stotra bhaktAmara bananA zuru kiyA jisakA eka 2 zloka banAte gaye aura eka 2 zAMkala TUTatI gaI isa prakAra 44 kAvya banAne se 44 zAMkaleM TUTa par3I aura cAra zlokoM se koTarI ke tAle TUTa par3e aura svayaM kapATa khula gaye ? basa ! sUrijI sIdhe hI rAja sabhA meM Akara rAjA ko dharmalAbha diyA jisako dekha rAjA Azcarya meM DUba gayA ki merI najaroM ke sAmane jisa ko 44 lohA kI zAMkaloM se jakar3a kara andherI koTharI meM DAla diyA jisake tAle kI cAbI mere pAsa par3I hai phira bandhana mukta hokara mahAtmAjI kaise Agaye / satya hai ki yaha koI alaukIka mahAtmA hai jinake liye brAhmaNoM kI bhA~ti kisI deva ko ArAdhanA kI bhI AvazyakatA nahIM par3I aura brAhmaNa camatkArI hone para bhI bar3e hI abhimAnI haiM aura pApasa meM bar3e banane kI bar3I bhAvanA rahI huI hai para yahAM to na dekhA lobha na dekhA bar3A hI kA abhimAna aura na dekhA khuzAmadI kA kAma ? ataH rAjA ne sUrijI kI acche 2 zabdo meM khUba prazaMsA kI para sUrijI ke liye to tiskAra aura satkAra ekasA hI dIkhAI de rahA thaa| rAjA ne namratA ke sAtha sUrijI se prArthanA kI ki prabho ? maiM Apake alaukika atizaya prabhAva se prasanna huA hU~ / kRpA kara Apa kucha hukma pharamAbe ki maiM Apake caraNoM meM bheTa kara kRtArtha banu ? sUrijI ne kahA rAjan ! hama yogiyoM ko kyA cAhiye hama na bhUmi makAna rakhate haiM aura kisI kAma meM lakSmI kA upayoga karate haiM yadi Apa kI aisI hI icchA ho to zrApa jaina dharma ke svarUpa ko suna evaM samajha kara Atma kalyANArtha jainadharma ko svIkAra kare ki jisase ApakA isa bhava aura parabhava meM jaldI kalyANa ho / rAjA ne sUrijI ke mukhAbinda se syAdvAda siddhAnta aura ahiMsA paramodharma ko sunakara jainadharma ko svIkAra kara mAnatuMgasari aura bhaktAmbara stotra ] 711
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa liyA tatpazcAt sUrijI ke upadeza se kai jainamandira banabAye aura kaI jIrNa mandiroM kA uddhAra karavAyA aura bhI dharma kArya kara jainadharma kI khuba unnati evaM prabhAvanA ko isa prakAra AcArya mAnatuMgasUri aneka bhUle bhaTake prANiyoM para dayA bhAva lAkara unakA uddhAra kara jainadharma kA pracAra ko bar3hAyA / AcArya mAnatuMgasUri ke zarIra meM eka samaya asAdhya rogotpanna ho gayA thA Apane dharaNendra ko bulA kara anasana kI sammati mAMgI isa para indra ne kahA pUjyavara / apakA AyuSyaH abhI zeSa rahA hai ataH Apa anasana kA bicAra chor3a deM pUjyavara ! Apa jAnate ho ki karma phala to tIrthaGkarAdi silAkA puruSoM ko bhI bhogavanA par3A thA tathApi maiM Apako eka aThAraha akSaroM kA maMtra detA hU~ isa se zAnti ho jAyegI indra mantra dekara patAla loka meM calA gayA ! mAnatuMgasUri subaha aura zAma ko usa mantra kA japa kiyA karate the ataH zAnti evaM samAdhi rahatI thI sUrijI ne bhavya jIvoM ke kalyANArtha una aThAraha akSaroM garmita bhayahara stotra banA diyA ki jisase nau prakAra kA roga kI zAnti ho jAve aura prabandhakAra likhate hai ki vaha bhayahara stotra Aja bhI aneka prANiyoM ke roga kI zAnti karane ko vidyamAna hai| isa prakAra AcArya mAnatuMgasUri bhUmramana kara jaina dharma kA khuba udyota kiyA aura anta meM zrApa apane yogya ziSya muni guNAkAra ko sUripada se vibhUSita kara anasana evaM samAdhi pUrva kAla kara svarga padhAra gaye iti mAnatuMgasUri kA sakSipta jIvana !! paTTAvalI kAra tathA prabandha kAra ne yaha nahIM batalAyA ki mAnadevasUri aura mAnatuMgasUri ke Apasa meM kyA sambandha thA kAraNa mAnatuMgasUri ke guru jinasiMhasUri batalAyA hai aura mAnadevasUri ne apane paTTa para eka yogya muni ko zrAcArya banAne kA prabandha meM ullekha kiyA hai para mAnatuMga kA nAma nahIM likhA hai yaha eka vicAraNIya viSaya hai ! dUsarA mAnatuMgasUri ne apanI antima avasthA meM guNAkArasUri ko AcArya pada diyA likhA hai taba paTTAvalIyoM meM mAnatuMgasUri ke paTTa dhara vIrasUri likhA hai to mAnatuMgasUri aura vIrasUri ke kyA sambandha thA aura guNAkArasUri ko mAnatuMgasUri ne AcArya pada diyA thA to ve unake paTTadhara kyA nahIM huai yaha bhI eka vicAraNIya prasaMga hai ! Age cala kara hama saba ke samaya kA nirNaya karegeM usa samaya ina bAtoM para bhI vicAra kareMge aura isa liye hI hamane pUrvokta AcAryoM kA samaya nahIM likhA hai ! kAraNa inake samaya meM bahuta sI gar3a bar3a sI dikhAI detI hai khaira abhI hama paTTAvaliyoM ke AdhAra para ina zrAcAryoM kA saMkSipta se jIvana likhA diyA hai| vizeSa phira Age likhA jaaygaa| zrAcArya mallabAdIsari bharoMca nagara meM eka jinAnandamUri' nAma ke AcArya virAjate the aura buddhAnanda nAmaka bauddhAcArya bhI vahIM rahatA thaa| eka samaya donoM AcAryoM kA rAja sabhA meM vAda huA jisameM bauddhAcAryA buddhAnanda ne vitaMDAvAda karake jinAnandAcArya ko jIta liyA / anta jinAnandAcArya bharoMca se vihAra kara vallabhI nagarI meM padhAra gye| vallabhI nagarI ke rAjA zilAditya kI bahina durlabhAdevI thI aura usake tIna putra the jinayaza, yakSa aura mll| prAcArya jinAnanda ne durlabhAdevI aura unake tInoM putroM ko saMsAra kI asAratA kA upadeza dekara dIkSA dedI aura tInoM ko AgamoM kA adhyayana krvaayaa| buddhizAliyoM ke liye aisA kaunasA abhyAsa duSkara [ mAnatuMgamari-bhayahara stotra
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 682-698 hotA hai ki jise ve nahIM kara sakate ? arthAt ve tInoM sAdhu dhuraMdhara vidvAna hogaye jisameM bhI sabase choTe malla muni kI buddhi saba meM zreSTha thI astu pAMcavA~ jJAnapravAdapUrva se pUrva maharSiyoM ne ajJAna ko nAza karane vAlA nayacakra nAmaka grantha kA uddhAra kiyaa| jisake bAraha ArArUpa bAraha vibhAga haiM aura AdyopAnta meM jina caitya kI pUjA kA vidhAna bhI AtA hai / prastuta grantha pustakArUr3ha kara ekAnta meM gupta rakkhA gayA thaa| binA gurU kI zrAjJA koI bhI usako par3ha nahIM sakatA thA / eka samaya gurumahArAja ne vicAra kiyA ki yaha galna muni apanI capalatA ke kAraNa kabhI niSedha kI huI pustaka par3ha legA to isako bar3A bhArI saMtApa hogA / ataH sAdhvI durlabhAdevI ke samakSa guru mahArAja ne malla muni se kahA ki mune ? tuma isa pUrvAcArya niSedha kI pustaka ko nahIM kholanA evaM nahIM par3hanA ityAdi hitazikSA dekara AcArya jinAnanda ne yAtrArtha vahA~ se vihAra karadiyA / pIche se bAlabhAva ke kAraNa zrAcArya kI niSedha kI huI pustaka mAtA (durlabhAsAdhvI ) kI anupasthiti meM mallamuni ne khola kara pahile panne kA pahilA zloka par3hA ""nedhi niyamabhaMgavRtti vyatiriktatvAdanartha kama vocat / jainAdanyacchAsana- manRtaM bhavatIti vaidharmyam // ' muni malla isa zloka kA artha vicAratA hI thA ki usake hAtha se zruta devatA ne pustaka khIMca kara lelI | isa hAlata meM muni malla ciMtAtura hokara rone laga gayA / yaha khabara sAdhI durlabhA arthAt muni malla 1 cArucAritrapAthodhizama kallolakelitaH / sadAnando jinAnandaH sUristatrAcyutaH zriyA // 6 // anyadA dhanadAnAptimattazcice chalaM vahan / caturaGgasabhAvajJAmajJAtamadavibhramaH // 7 // caityayAtrAsamAyAtaM jinAnandamunIzvaram / jigye vitaMDayA buddhayA nandAkhyaH saugato muniH // 8 // parAbhavAtpuraM tyaktvA jagAma valabhIM prabhuH / prAkRto'pi jito'nyena kastiSThattarapurAMtarA // 9 // tatra durlabhadevIti gurorasti sahodarI / tasyAH putrAstrayaH santi jyeSThaTo jinayazo'bhidhaH // 10 // dvitIyo yakSanAmAbhUnmahalanAmA tRtIyakaH / saMsArAsAratA caiSAM mAtulaiH pratipAditA // 11 // pUrvarSibhistathA jJAnapravAdAbhidhapaMcamAt / nayacakramahAgranthapurvAccakre tamoharaH // 14 // vizrAmarupAstiSThanti tatrApi dvAdazArakAH / teSAmAraMbhaparyante kriyate caityapUjanam // 15 // kiMcitpUrvagatatvAcca nayacakraM vinAparam / pAThitA gurubhiH sarvaM kalyANImatayoM'bhavat (n) // 16 // eSa mallo mahAprAjJastejasA hIrakopamaH / unmocya pustakaM bAlyAtsasvayaM vAcapiSyati // 17 // tattasyopadrave'smAkamanutApo'tidustaraH / pratyakSa tajjananyAstajjagade guruNA ca saH // 18 // vasedaM pustakaM pUrvaM niSiddha mA vimocayaH / niSiddhati vijahaste tIrthayAtrAcikIrSavaH // mAturapyasamakSa sa pustakaM vAritadviSan / unmArgya prathame patre AyamenAnavAcayat // 20 // nidhiniyamabhagaM vRttivyatirikta tvAdanarthakramavocat / jainAdanyadvAsanamanRtaM bhavatIti vaidharmyam // 21 // athaM cintayato'syAzca pustakaM zrutadevatA / patra cAcchedayAmAsa duraMtA gurugIH kSatiH // 22 // itikartavyatAmUDho mallazcillatvamAsajat / arodIt zaizavasthityA kiM bala devataiH saha // 23 // pRSTaH kimiti mAtrAha va tAtpustakaM yayau / saMgho viSAdamApede jJAtvA tattena nirmitam // 24 // AtmanaH skhalitaM sAdhu samAcarayate svayam / vicAryeti sudhIrmala ArApnot zrutadevatAm // 25 // giriSaNDalanAmA sti parvatastadughAntare / ruSyaniSyAvabhoktA sa SaSTaH pAraNake'bhavat // 26 // pra0 ca0 19 // AcArya mallabAdI aura nayacakra ] 713
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI mAtA ko milI / usane rone kA kAraNa pUchA to malla ne apane hAtha se kisI ne pustaka khIMcalene kA saba hAla kahA / isa para sAdhvI evaM sakala zrI saMgha ko Azcarya ke sAtha du kha huaa| muni malla ne kaI upAya soce parantu Akhira usane zrutadevatA kI ArAdhanA karanA ThIka samajha kara 'girikhaNDa' nAmaka parvata kI guphA meM jAkara chaTa chaTa pAraNA aura pAraNA ke dina rUkSa AhAra lenA zuru kiyA jisako cAra mAsa hogyaa| isa para sAdhvI durlabhA evaM zrIsaMgha ne muni ko vigai lene kA Agraha kiyaa| para muni ne inakAra kara diyA khaira cha mAsa ke aMta meM zruta devatA ne saMtuSTa hokara parIkSA ke liye muni ko kaI prakAra ke prazna pucche jisake uttara munimallane zIghra aura bhAva pUrNa diye muni malla kI smaraNa zakti se prasanna hokara devatA ne varadAna diyA / muni ne pustaka maaNgii| devatA ne kahA pustaka to nahIM milegI ? kAraNa usake par3hane se kaI upasarga hoMge parantu maiM Apako varadAna detA hU~ ki jo eka zloka Apane par3hA hai usase hI zrApa sampUrNa prantha kI racanA kara sakoge, kahIM para bhI skhalanA nahIM zrAvegI ityAdi muni malla 'tathAstu' kaha kara apane sthAna Aye aura apanI mAtA evaM zrIsaMgha ko saba hAla kahA jisase saba loga saMtaSTa evaM prasanna haye / tatpazcAt muni malla ne daza hajAra zloka pramANa vAlA nayacaka prantha racA jisako dekha rAjA prajA khuza huye aura usa pustaka ratna ko gajArUr3ha karavA kara mahAmahotsava pUrvaka upAzraya meM padharAyA / AcArya jinAnandasUri dIrghakAla se vallabhI nagarI meM padhAre zrIsaMgha kI prArthanA se sUrijI ne muni malla ko yogya samajha kara AcArya pada se vibhUSita kiyaa| zrI jinayaza nAmaka muni ne eka pramANa viSaya kA prantha banAyA aura guru ke kahane se allarAjA kI rAjasabhA meM jAkara usa prantha ko par3hakara sunAyA tathA yakSamuni ne aSTAMga nimitta nAmaka prantha kI racanA kii| prAcArya malla ne kisI sthaviroM se bauddhoM dvArA apane guru jinAnanda kA parAjaya sunA yaha bAta zrutadevatayA saMghasamArAdhitayA tataH / Uce tadA parIkSArtha ko miSTA iti bhAratIm // 29 // vallA ityuttaraM prAdAnmalla phulltponidhiH| SaNmAsAnte punaH prAha vAcaM keneti tatpuraH // 30 // ukta guDaghRteneti dhAraNAtastutoSa sA / varaM vRNviti ca prAha tenoktaM yaccha pustakam // 31 // zru tAdhiSTAyini proce'vahito madvacaH zRNu / granthe'tra prakaTe kuryaSidevA upadravam // 32 / / lokenaikena zAstrasya sarvamathaM grahISyasi / ityuktvA sA tirodhatta gacchaM mallazca sargataH // 33 // nayacakra navaM tena zlokAyutamitaM kRtam / prAggranthArtha prakAzena sarvopAdeyatAM yayau // 34 // zAstrasyAsya pravezaM haM saMghazcake mahotsavAt / hastiskandhAdhiruDhasya prauDhasya ca mhiishituH|| 35 // tathA jinayazonAmA prmaanngrnthmaaddhe| allabhUpasubhevAdi zrInandakagurogirA // 30 // yakSeNa saMhitA cakre nimittaassttaanggbodhnii| sAn prakAzayatyarthAn yA dIpakalikA yathA // 39 // malla samulla-sanmullIphullavellayazonidhiH / zuzrAva sthavirAkhyAnAt nyakkAraM vauddhato groH|| 40 // apramANaiH prayANaH sa bhRgukacchaM samAgamat / saMghaH prabhAvanAM cakra pravezAdi mahotsavaiH // ghuddhAnandastato bauddhaanndmdbhutmaacrt| zvetAmbaro mayA bAde jigye da vahanamum // mallAcAryaH sa SaSmAsI yAvatprAjJAryamAvadat / nayacakramahAmanthAbhiprAyeNAtruTadvacaH // 57 // nAvadhArayituM zaktaH saugato'sau gato gRham / mallenApratimallena jitamityabhavan giraH // 58 // mallAcArye dadhau puSpavRSTiM shriishaasnaamrii| mahotsavena bhUpAlaH svAzraye taM nyavezayat // 59 // virudaM tatra vAdIti dadau bhUpo muniprabhoH / mallavAdI sato jAtaH sUribhUrikalAnidhiH // 61- pra0 ca0 [AcArya mallavAdI dvArA paudhoM ko parAjaya
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [ osavAla saM0 682 - 698 Apase sahana nahIM ho sakI ataH Apa vihAra karate hue bharoMca nagara kI ora pdhaare| zrIsaMgha ne zrApakA acchA svAgata satkAra kiyA aura mahAmahotsavapUrvaka nagara praveza karavAyA / 1 bauddhAcAryyA buddhAnanda bhI usa samaya bharoMca meM hI thA / jinAnanda ko jIta lene se usakA garva ahaMkAra khUba bar3ha gayA thA aura AcArya malla ke lie yadvA tadvA zabda kahane lagA / taba zrAcArya malla ne kahA ki kevala zabda mAtra se jaya parAjaya kA nirNaya nahIM hotA hai para parIkSA kisI rAjasabhA meM hI ho sakatI hai / zrutaH rAjasabhA meM donoM zrAcAyoM kA zAstrArtha honA nizcaya huA aura ThIka samaya para rAjA evaM paMDitoM kI sabhA meM zAstrArtha zurU huaa| kaI dina zAstrArtha calA, Akhira bauddhAcArya parAji hogayA arthAt buddhAnanda kA nirAnanda hogayA aura AcArya malla kA nAma mallavAdIsUri arthAt 'yathA mAma tathA guNa' vAlI kahAvata caritArtha ho gaI / usa samaya se zrApa mallavAdIsUri ke nAma se vikhyAta hogaye / AcArya mallavAdIsUri ne apane guru jinAnandasUri ko bharoMca meM bulAyA aura zrIsaMgha bar3e hI samAroha ke sAtha svAgata kiyaa| guru mahArAja mallavAdIsUri kI vijaya evaM kuzalatA dekha kara zrAnandamaya bana gaye / isa prakAra mallavAdIsUri mahA prabhAvika zrAcArya hue| aura unhoMne sarvatra vihAra kara vAdiyoM para jabardasta dhAka jamAdI aura bahuta jainoM ko jaina banA kara dharma kI prabhAvanA 1 udhara buddhAnanda jainoM ke sAtha dveSa rakhatA huA bhI apane kaSTa kriyA ke bala se mara kara vyAntaradeva huA / usane mallavAdIsUri ke banAye huye nayacakra tathA padamacaritra arthAt 24000 zloka pramANa vAlA jaina rAmAyaNa nAmaka grantha evaM ina donoM pranthoM kA apaharaNa kara sadA ke liye naSTa kara diye / marane para bhI duSToM kI duSTaratA nahIM jAtI hai| jisakA yaha eka jvalaMta udAharaNa hai / AcArya mallabAdIsUri kA samaya ke viSaya prabaMdhakAra khullAsA nahIM kiyA hai para anyonya sAdhanoM se zrApa kA samaya vikrama kI faat zatAbdI kA anumAna kiyA jA sakatA hai aura usI samaya lATa saurASTrAdi prAntoM meM bodho kA jora jamA huA thA jisako AcArya mallabAdIsUri ne kama kara diyA thA | prabandhakAra AcArya mallabAdI aura bodhoM kA zAstrArtha bharoMca meM huA batalAte haiM taba anya sthAnoM para isa zAstrArtha kA sthAna ballabhI nagarI batalAyA hai aura yaha saMbhava bhI ho sakatA hai kAraNa ballabhI meM bodhoM ke dvArA AcArya jinAnandasUri kA parAjaya hone ke hI kAraNa tIrtha zrI zatruJjaya boddho ke adhikAra meM calA gayA thA aura kaI arsA taka jainasaMgha zrIzatruJjaya tIrtha kI yAtrA se baMcita rahA thA tadAntara AcArya mallabAdI sUri ne bodhoM kA parAjaya kara punaH tIrtha zatruMjaya svAdhina kiyA / zrAcArya mallabAdI jainazAsana meM eka malla hI the ApakA jJAna kiraNoM kA prakAza cAroM ora par3a rahA thA bAdiyoM para to isa kadara ki dhAka jamagai thI ki jaise zera ke sAmane gIdar3a bhAga chUTate hai jaise hI mallabAdIsUri kA nAma sunate hI bAdI kampa uThate the mallabAdI sUri ne sarvatra vihAra kara phira se jainadharma kA sitAra camakA diyA thA / aise aise maddApratibhAzAlI AcAyoM se hI jinazAsana saMsAra meM sthira raha sakA hai iti - * valabhyA; zrIjinAnandaH prabhurAnAthitastadA / saMghamabhyarthyaM pUjyaH svaH sUriNA mallavAdinA // 66 // navacakramahAgraMthaH ziSyANAM puravastadA / vyAkhyAtaH paravAdIbhakumbhadana kesarI // 69 // rAmAyaNamudAharat / caturviMzati retasya sahasra zrIpadmacaritaM nAma granyamAnatAH // 70 // mallabAdI dvArA bauddhoM kA parAjaya ka0 ca0 715
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 282-298 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa (anusaMdhAna isI pustaka ke pRSTha 257 (ga) meM dekho) unakA Adara kara Ane kA hAla pU~chA, saba vyApAriyoM ne saba hAla kahA / saba bAteM sunakara gajA ne bar3A hI aphasosa kiyA ki isase to merI apakIrti hogA ki itanA bar3A nagara meM koI videzI vyapAriyoM kA mAla kharIdane vAlA nahIM hai ityAdi socakara rAjA ne saba vyApAriyoM ko bulAyA / usameM dhannA seTha bhI devadatta ko sAtha lekara rAja sabhA meM Aye / rAjA ne aphasosa ke sAtha vyApAriyoM ko kahA-kyA ina vyApAriyoM kA mAla kharIdane vAlA koI vyApArI hamAre nagara meM nahIM hai ? isapara devadatta bolA ki kyoM nahIM ? hamAre seThajI akele hI ina vyApAriyoM kA saba mAla kharIda kara sakate haiM aura badale meM tejamaturI * de sakate haiM / parantu pAsa meM baiThA huA dhannA seTha bar3I hI ciMtA karane lagA ki yaha kaisA mUrkha hai ? itanA mAla kaise kharIda kara sakegA ? kAraNa seTha tejamajarI ke mUlya evaM guNoM ko samajhatA bhI nahIM thaa| khaira ! vyApAriyoM kA mAla lekara badale meM devadatta ne tejamaturI dekara vyApAriyoM ko ravAnA kara diyA / bAda meM seTha tejamajarI ke mUlya evaM camatkAra ko suna kara bahuta khuzI huaa| aura apanI putrI nandA kA vivAha musAphira devadarA ke sAtha kara diyA aba to devadatta arthAt rAjakuMvara zreNika nindA ke sAtha sukha se bhoga-vilAsa karatA huA seTha ke yahAM jamAi hokara sukha se rahane lagA / samayAntara nandA ne garbha dhAraNa kiyA aura usakA sukha se pAlana karane lgii| idhara magada meM rAjA prasenajita bImAra hokara putra zreNika kI pratIkSA karane lagA ? bahuta AdamiyoM athavA vyApAriyoM ko zreNika kA patA lagAne ko bhejA magara kahIM para usakA patA nahIM lgaa| datta nAma kA vinajArA eka samaya videza meM jAkara vApisa magada meM pAyA aura bheMTa lekara rAjA ke pAsa gayA / rAjA ne zreNika ke viSaya meM pUchA / datta ne kahA kuMvara zreNika benAtaTa nagara meM hai| ataH rAjA ne apane mantriyoM ko benAtaTa nagara meM bhejA / maMtriyoM ne zreNika se mila kara magada calane kI prArthanA kii| isa para zreNika magada calane ko taiyAra huA, para nandA usa samaya garbhavatI thii| mastriyoM ne nandA ko sAtha le calane ke lie Agraha kiyA magara zreNika ne sAtha le calanA ucita nahIM samamA / ataH nandA ko nAmaMkita mudrikAdi smRti cinha dekara rAjakuvara zreNika vahA~ se ravAnA hogye| seTha dhannA ne zreNika ko ravAnA hote samaya bahuta dravya diyA thaa| kAraNa tejamaturI se zreNika ne seTha kA khajAnA dhana se bhara diyA thA / zreNika ne calate 2. rAste meM thor3I bahuta kroja (senA) bhI bana lI thii| aura kramazaH calate hue magada kI rAjadhAnI meM pahu~ce / apane pitA prasenajita se mile / rAjA ne zreNika kA magada kI gaddI para gajyAbhiSeka kara diyA bAda thor3A hI samaya meM prasenajita rAjA kA dehAnta ho gayA aura bheNika magada kA samrATa bana gyaa| rAjA zreNika eka rAjanIjikuzala rAjA thA / Apane apane pitA kA rAja kI sImA bddh'aaii| Apane apanA rAja kA sambandha AyoM ke alAvA anAryoM ke sAtha bhI jor3a diyA thA / rAjA zreNika ke nandArAnI ke alAvA dhAraNI, kAlI, mahAkAlI, nandA, sunanda, bhadrA va subhadrAdi bahuta sI rAniyA~ thii| inake alAvA eka cailanA nAma kI rAnI bhI thii| aura celanA ke sAtha zreNika kA vivAha maMtrI abhayakuvAra kI buddhi caturya usa samaya prAyaH sikkA kA calana nahIM thA mAla ke badale mAla diyA jAtA thA / dekho-bhAge sikkA prakaraNa ko wwwwwwwwwwwwwwww.vinyainnovruiremenre...] rAjA zreNika kA jIvana
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana [ osavAla saM0 682-698 se huA thA bAta yaha banI thI ki-vidahadeza evaM vaizAlanagarI ke rAjA ceTaka ke sAta putriyA~ thI gajA kaTTara jainadharmAnuyAyI thA aura unakI pratijJA bhI aisI thI ki maiM merI kisI putrI ko ajaina ko nahIM byaahuuNgaa| - rAjA zreNika ne ku~varI celanA ke rUpa lAvaNya kI prazaMsA sunI / ataH zrApa kI icchA celanA ke sAtha lagna karane kI huI / para rAjA zreNika usa samaya jaina dharmAnugAmI nahIM thaa| ataH saMdeza bhejane para bhI ceTaka rAjA apanI pratijJA bhaMga kara apanI putrI jenetara ke sAtha kaise paraNA sakatA thA ? isake liye rAjA zreNika yaha bhI jAnanA cAhatA thA ki kuvarI celanA mere sAtha vivAha karane meM khuza hai yA nahIM ? para isakI khabara kauna lAve ? maMtrI abhayakuvAra ko rAjA ne saba hAla kahA ataH abhayakuvAra itra kA vyApArI banakara kuvarI celanA aura sujeSThA ke pAsa gayA aura donoM rAjakuvariyoM ko rAjA zreNika kI ora AkarSita kara lagna kI bAta pakkI kara AyA / isake bAda usane eka suraMga taiyAra karAI ki jisase donoM kuvariyoM kA vivAha rAjA zreNika ke sAtha ho ske| saba rAjavIja ho gaI to ThIka samaya para celanA sujeSTA ratha para baiThakara A to gaI para sujeSThA isa prakAra binA pitA kI AjJA vivAha karanA ThIka nahIM samajha kucha bahAnA kara vApisa lauTa gaI / Akhira meM celanA kA vivAha rAjA zreNika ke sAtha hogayA aura sujyeSThA Ajanma brahmacAriNI rahI aura samaya pAkara bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA le lI / rAjA zreNika ke sAtha celanA kA vivAha to hogayA para Apasa meM dharmabheda hone se dhArmika viSaya meM unake Apasa meM vAda-vivAda hamezA calatA hI rahatA thaa| gajA zreNika kA gharAnA jainadharmopAsaka hI thA para rAjA ke eka kSemA nAma kI rAnI buddhadeva ke dharma kI upAsakA thI ata: rAja zreNika kA dila bhI buddha dharma kI ora bhuka gayA thA ataH vaha buddha dharma ko zreSTha aura jaina dharma kI haya samajhatA thA taba rAnI celana jaina dharma ko sarvottama aura buddha dharma ko haya samajhatI thii| __ rAjA bheNika aura rAnI celanA ke kabhI 2 Apasa meM dharmavAda bhI huA karatA thA / itanA hI kyoM para kabhI kabhI to gajA jaina zramaNoM ke AcAra vyavahAra para bhI hastakSepa kiyA karatA thA para rAnI celanA bhI kama nahIM thii| vaha bhI bauddha bhikSuoM ko ADe hAya liyA karatI thI ki unako pIchA chuDAnA muzkila ho jAtA thA / eka samaya rAjA bheNika ne eka jaina sAdhu jahA~ Thahare the vahAM rAtri ke samaya usa nirgrantha ke pAsa eka vezyA ko bhejadI isa garja se ki janatA ko yaha batalAdeM ki jaina sAdhu apane makAna meM rAtri ke samaya vezyAoM ko rakhate haiN| para rAnI celanA ne sAdhAraNa sAdhuoM ko nagara meM Ane kI pahale hI se manAI kara rakhI thii| jo muni nagara meM Aye the unake pAsa kaI labdhiyAM thI / jaba unake pAsa rAtri meM bezyA AI to apanI labdhI se vastra pAtrAdi jalA kara rAkha kara diye aura rAjA ke guru kA veSa dhAraNa kara liyaa| punaH rAjA ne rAnI se kahA ki kyA tumhAre sAdhu gatri ko vaizyA bhI rakhate haiM ? rAnI ne kahA ki patideva ! hamAre sAdhu nauvAr3a vizuddha brahmacarya prata kA pAlana karate haiM, vaizyA rakhane vAle hamAre nahIM para Apake hI guru hote haiM / isa vAda-vivAda meM sUryodaya ho gayA taba rAjA-rAnI aura nagara ke hajAroM loga sAdhu ke sthAna para gaye aura dvAra khola kara dekhA to eka pora tharathara kAMpatI huI vaizyA khar3I hai aura dUsarI ora bauddha bhikSu evaM avadhUta bAbA bar3A hai / jisako dekha kara rAjA zaramindA ho gyaa| khaira eka samaya rAnI celanA ne rAjA rAjA aura rANI ke dharmavAda
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 282-298 ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke atyAgraha se rAjA ke guruoM ko bhojana karAne ke liye AmantraNa kiyaa| jaba ve sAdhu Aye to eka dAsI dvArA rAnI ne unakI bar3hiyA komala jUtiyA~ maMgavA kara, unako bArIka se bArIka cii| phAr3a kara acche masAle DAla kara rAitA (sAka) banA kara una sAdhuoM ko khilA diyaa| isake bAda rAjA ne guruoM se kahA ki yaha merI celanA rAnI hai / isane pUrva bhava meM kyA sukRta kiye jisase mere rAja meM itanI uccasthiti para pahu~cI hai / bauddha sAdhuoM ne kahA ki rAnI pUrva janma meM eka kutiyA thI para hamAre sAdhuoM ke sparza se rAja. kula meM janma lekara ApakI ganI banI hai| isa para celanA ne kahA ki mahAtmAjI ! yadi Apako parabhava kA jJAna hai to Apa yaha batalAyeM ki abhI Apane kyA 2 bhojana kiyA hai| sAdhu uttara de hI rahe the ki itane meM pukAra AI ki mahantajI kI jUtiyAM bahuta khojane para bhI nahIM milI haiM / Akhira rAnI celanAne kahA ki Apane merA pUrva bhava to batA diyA ki maiM kuttI thI para ApakI jUtiyA~ kahA~ gaI isakA bhI zrApako jJAna hai ? isa para mahaMtajI ne socA ki rAnI celanA ne hI hamArI jUtiyAM chipAdI hoMgI / basa ! unhoMne kaha diyA ki merI jUtiyAM rAnI celanA ne hI lo haiN| isa para rAnI ne kahA ki jUtiyAM to Apake udara meM haiM aura doSa mere para lagAte do, yahI ApakA jJAna hai ? isa para saba loga cakita ho gaye rAjA bhI rAnI para krodhita ho gayA isa para ganI ne aisI davAI mahantajI Adi saba ko dI jisase sabako ulaTiyAM hone lagI. jisake andara jUtiyoM kI banI huI saMgariyoM vA zAka pratyakSa dikhAI dene lgaa| isase rAjA ke sAtha sAdhuoM kI jamAta aura mahantajI zarminde ho gaye / isa prakAra Apasa meM vAda-vivAda hote rahe / isase rAjA kI ruci boddhadharma se haTa kA jaina dharma kI ora jhukane lgii| eka samaya rAjA zrAzvArUr3ha hokara bagIce meM gayA thA / vahA~ para eka anAthI nAmaka muni dhyAna lagAye khar3e the jinakA rUpa evaM krAMti dekha rAjA ne kahA ki he muni ! isa yuvaka pana meM yoga lekara vyartha yaha kaSTa kyoM kara rahe ho ? muni ne kahA ki maiM saMsAra meM anAtha thA / rAjA ne kahA ki he muni ! tuma anAtha ho to maiM tumhArA nAtha bana sakatA huuN| tuma mere rAja meM calo / muni ne kahA ki he rAjan ! tuma khuda hI anAtha ho / tuma mere nAtha kaise banoge ? gajA ne socA ki zAyada muni mujhe nahIM pahacAnatA hogaa| taba rAjA ne apanA paricaya kraayaa| isa para muni ne rAjA ko upadeza diyA ki he rAjan ! tere pAsa kitanI hI sampatti ho, para jaba vipatti evaM kAla AvegA taba terA nAtha kauna hogA ki jisa tujhe bacA sake ? itane meM rAmA ThIka nAtha anAtha ke bheda samajha kara samakita ratna ko prApta ho gayA / bAda bha0 mahAvIra kA upadeza suna kara Ama duniyAM ke bIca jaina dharma ko svIkAra kara liyaa| rAjA jyoM 2 jainadharma kA adhyayana karane lagA tyoM tyoM anya dharma usako bacce kA khela hI najara Ane lgaa| eka samaya rAjA bhagavAna ko vandana kara istI para savAra ho apane sthAna para prArahA thaa| usI samaya zakrendra apanI deva sabhAmadharmakI dRr3hatA kI prazaMsA karate hue kahA ki Aja bhAratakSetra meM rAjA zreNika dharma meM itanA rar3ha zraddhA vAlA hai ki kisI deva dAnava se bhI calAyamAna nahIM kiyA jA sakatA hai / isa para sabhA meM rahA huA eka mithyA dRSTi deva jo iMdra ke bacana ko asatya banAne ke liye eka sAdhu kA rUpa banA kara kaMdhe para jAla DAla kara rAjA zreNika ke sAmane kasAI kI dukAna para mAMsa lene ke liye AyA jisako dekha rAja ne kahA ki he adhamma ! tUM sAdhU ke veSa meM yaha kyA kara rahA hai| sAdhU ne kahA-he rAjan ! Apa abhI naye jaina haiM kyA bhApako ummeda hai ki mahAvIra ke pAsa 14000 kSatrI sAdhU hue haiM ve vinA apane khaja ( mAMsa) khAye raha sakate haiM ? hA~ ! koI chAne khAte haiM aura merA jaisA 718 rAjA zreNika ko jainadharma kI prApti
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 682-698 prakaTa khAte haiM isa para rAjAne kahA are pApAtmAn ! tere jaisA caNDAla karma karane vAlA eka tU hI hai| hamAre prabhu mahAvIra ke pAsa 14000 muni ahiMsA dharma kA pAlana karane vAle mana karake bhI mAMsa khAnA to kyA para mAMsa khAne vAle ko bhI acchA taka nahIM samajhate haiM ityAdi / devatA ne rAjA ko dRr3havrati jAna kara dUsarA rUpa eka sAdhvI kA kiyA aura logoM ko dikhAyA ki yaha sAdhvo garbhavatI hai rAjA ke sAmane paMsArI kI dUkAna para soMTha-ajavAna mAMgatI huI phiratI thI / jisako dekhakara rAjA zreNika ne kahA re duSTA ! tU jaina dharma ko kalaMkita kyoM kara rahI hai ? isa para sAdhvI ne kahA-rAjA mahAvIra ke pAsa 36000 yuvA striyAM dIkSita huI haiM kyA ve saba brahmacarya pAlana kara sakatI haiM ? hA~ kaI guptAcAra karatI haiM / maiM aisA karanA nahIM cAhatI iyAdi / rAjA ne kahA are pApAtmA ! tere jaise kAle karma tere hI haiN| hamAre bhagavAna mahA. vIra kI 36000 sAdhviyAM mukti kI muktAmAla haiM ve sadaiva nauvAr3a vizuddha brahmacarya vrata pAlana karatI haiM / jaba devatA ne rAjA ke dila ko hara taraha se majabUta aura nizaMka dharma para dekhA to vaha asalI rUpa banAkara rAjA ke caraNoM meM namaskAra kara kahA rAjan ! tujhe koTizaH dhanyavAda hai indrarAja ne jaisI ApakI prazaMsA kI vaise hI zrApa dRr3ha dharmI haiM / devatA ne ratnamaya kAnoM ke do kuNDala aura eka miTTI kA golA rAjA ko dekara apane aparAdha kI kSamA mAMgakara svarga kI ora calA gyaa| rAjA ne kAnoM kA kunDala to rAnI naMdA ko diye aura miTTI kA golA ganI celanA ko diyA / isa para celanA ko gussA AyA ki miTTI ke gole ko dUra pheMka diyaa| jaba vaha TUTA to usameM se 18 lar3a (sara) vAlA divya hAra nikalA jisako dekha rAnI bahuta khuza huI / rAjA zreNika ke rAja meM eka sIMcAnA hastI bhI thA jisakI kathA isa prakAra banI thI ki-eka hastiyoM kA yUtha thaa| usameM eka hastI aura 1000 hastiniyA~ thIM jaba kabhI hastinI ke baccA hotA hai to hastI use mAra DAlatA / kAraNa saba para zrApa hI sattA rakhanA cAhatA thaa| isa kAraNa koI bhI baccA jIvita nahIM rahane detA / taba hastiniyoM ne socA ki isa prakAra karane se apanA sarvanAza ho jAyagA kyoMki eka dina yaha istI bhI marane kA hai / isa hAlata meM eka hastinI garbhavatI huI; vaha kabhI kabhI yUtha ke pIche 2 rahakara tapasviyoM ke Azrama meM jAkara bacce ko janma diyA phira yUtha se mila gaI taba usa hastinI ke bacce kA tApasI ne acchA pAlana poSaNa kiyA aura usakI sUDa meM eka bAlaTI evaM DAlacI jaisA varatana diyA tAki vaha nadI se pAnI lAkara bagIce ko sIMca diyA kare / isaliye usakA nAma sIMcAnA hastI par3a gyaa| jaba istI bar3A huzrA aura mada meM AyA to eka samaya tapasviyoM ke bagIce ko ukhAr3a kara sApha kara diyA / isa para tapasviyoM ko bar3A gussA AyA / aura unhoMne rAjA zreNika ko kahA ki yaha hastI Apake paTTa hastI karane yogya hai| isa para rAjA ne hastI ko pakar3avAkara jaMjIroM se baMdhavA diyA / eka samaya usI rAste tapasvI nikale / hastI ko dekha tapasvI apanI nAka para uMgalI lagAkara hastI ko tAnA mAra kara kahane lage are pApI ! hamAga nukasAna karane kA phala mila gayA na ! yaha suna kara hastI ko gussA AyA ki jaMjIroM ko tur3Akara jaMgala meM bhAga gyaa| jisase rAjA ko bahuta dukha huA / usa samaya abhayakumAra, rAjA ko namaH skAra karane AyA thaa| rAjA ko cintA meM dekha duHkha kA kAraNa puuchaa| rAjA ne hastI kA hAla kahA / abhayakumAra ne rAjA ko vizvAsa dilAyA aura hastI ko lAne kA napAya socA para aisA koI upAya usako nahIM sUjhA / Akhira tIna dina upavAsa karake devatA kI ArAdhanA kI devatA AyA aura abhayakumAra ko sAtha lekara hastI ke pAsa gaye, hastI ko kahA-ki tU pUrva bhava meM tapasvI thaa| ajJAna tapa kara vahAM se mara sIMcAnaka hastI kI kathA 719
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 pU0 282-298 varSa ] [bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke hastI huA hai aura tere tapasvI ke bhava meM sahAyatA karane vAlA mara kara rAjA zreNika ke putra badala kumAra huzrA hai ataH tujhe rAjA zreNika ke yahA~ rahanA acchA hai Adi 2 saba bAteM suna kara hastI ko jAtismaraNa jJAna ho AyA / ataH vaha svayaM rAjA ke rAja meM A gayA / Age calakara ina hAra evaM hastI ke liye hI gajA ceTaka aura rAjA kUNika ke Apasa meM bar3A mArI yuddha huA thA vaha kUNika ke jIvana meM batalAyA jaaygaa| rAjA zreNika ne jaina dharma svIkAra karane ke bAda jaina dharma kA khUba pracAra kiyA thA vaha bhI kevala bhArata meM hI nahIM balki bhArata ke bAhara pAzcAtya dezoM meM bhI jaina dharma kA kAphI pracAra kiyA thaa| rAjA zreNika ne eka samaya tIrtha zrI zarbujaya kI yAtrArtha saMgha bhI nikalA thA / kaliMga deza kI udayagiri khaNDagiri pahAr3oM para ke mandiroM kI aneka bAra yAtrA kI thI vahA~ para Apane eka vizAla jaina mandira banAkara suvarNamaya zrI RSabhadeva tIrthaMkara kI mUrti kI sthApanA karavAI thI baha bAta jainazAstroM meM aura bhI prasiddha hai ki rAjA zreNika hamezA 108 suvarNa ke taMdula ( jo ke barAbara ) banAkara jaina pratimA ke sAmane svastika kiyA karatA thA rAjA zreNika ke pahalI mRgalI kI zikAra ke samaya naraka kA AyuSya baMda hogayA thaa| ataH Apa svayaM vrata niyama nahIM kara sakate the / parantu vrata niyama evaM dIkSa lene vAle ko madada karate the| yadi rAjA ke kuTumba ke andara se koI bhI dIkSA lene vAlA ho to inkAra na karake, bar3e hI mahotsaba ke sAya dIkSA dilA detA thaa| isa prakAra dharma pracAra, dharmonnati, dharma dalAlI karane se vaha tIrthakara nAma karmopArjana kara liyA thA ki bhaviSya kI utsarpiNI meM pahalA padmanAbha nAmaka tIrthakara hogaa| isakA vistAra pUrvaka varNana sthAnAyAMga sUtra ke nauMvA sthAna meM ullekha kiyA hai rAjA zreNika ne apanI pichalI avasthA dharmakArya meM vyatIta kI thI, gajA ke kaI ganiyA~ evaM putrAdi kuTamba rAjA kI maujUdagI meM bhagavAn mahAvIra ke pAsa dIkSA lelI thii| rAjA zreNika kA mukhya maMtrI abhayakumAra thA jisakA varNana jaina zAstroM meM isa prakAra se kiyA hai:rAjA zreNika vanAtaTa nagara meM seTha dhamnA kI putrI naMdA ke sAtha vivAha kiyA thA aura naMdA ko garbhavatI chor3a. kara zreNika magada meM zrAkara rAjA bana gayA thA parantu zreNika rAjA bana jAne ke vAda naMdA ko yAda taka nahIM kii| naMdA ke putra huA jisakA nAma abhayakuvAra rkhaa| aba abhayakumAra bar3A huA to kisI lar3ake ke tAnA mArane se apanI mAtA se pUchA ki mere pitA kahA~ hai ? aura Apa apane pitA ke ghara kyoM rahatI ho ? isa para naMdA ne saba hAla kahA aura rAjA ke diye hue mudrAkAdi cinha batalAye / isa para abhayakuvAra apanI mAtA ko lekara magada kI ora prasthAna kara diyA / kramazaH rAjagRha ke eka udyAna meM Akara Thahara gaye mAtA ko udyAna meM ThaharA kara Apa nagara meM gayA aura vahAM ke jauhariyoM ke yahA~ bAjAra meM dhana gehanA dekhakara abhaya kumAra cakita ho gayA / vaha eka rathazAlA meM jAkara bar3hiyA rAjazAhI ratha kirAye para taiyAra karavAyA, do cAra dAsiyoM ko sAtha lekara jauharI bAjAra ke pAsa eka galI meM pAyA / vyApAriyoM se kahA ki mahArAnIjI padhArI haiM aura kucha jevara kharIdeMgI / Apa apanA badiyA jebara dikhAyeM, jo pasaMda hogA usakA mUlya cukA diyA jA. ygaa| jauharI loga apane apane badiyA kImatI jevara kumArako de diye / vaha lekara raphUcakkara huzrA / sthavAlA aura dAsiyeM bAjAra ke nAke para khar3I thiiN| jaba ghaMTA do ghaMTA vyatIta ho gaye taba jauharI logoM ne ratha ke pAsa jAkara pUchA ki maMtrIzvara kahAM haiM / hamAga jevara vApisa nahIM aayaa| ratha vAle ne kahA ki hama to kirAye 720 mantrI abhayakumAra kI kathA
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 682-668 para Aye haiM / hameM kyA mAlUma hama to khuda hI kirAye kI rAha dekha rahe haiN| jauhariyoM ne kahA ki ratha meM mahArAnIjI batalAyI jAtI haiM / itane meM dAsiyoM ne kahA ki hamArI majUrI kona degA ? pardA dUra karake ratha meM dekhA to ratha meM koI nahIM / basa ! aba to hAhAkAra maca gyaa| jauhariyoM ke karor3oM kA jebara cale jAne se ve loga kotavAla ke pAsa gaye aura saba hAla kahA / kotavAla ne jauhariyoM ko vizvAsa dilAkara svayaM paharA dene aura Thaga ko pakar3ane ke liye bhISaNa pratijJA kI aura rAtri ke samaya kI gazta dene laga gayo / naba abhayakumAra ko isa bAta kA patA lagA ki Aja kotavAla paharA degA to umane lAkhoM rupaye ke vastra bhUSaNa pahana kara aurata kA rUpa banA AdhI rAtri meM eka rAste se jAne lgaa| vahA~ kotavAla paharA de rahA thaa| kotavAla ne aurata se pUchA ki tU kauna hai ? gatri meM kahAM jAtI hai ? aurata ne uttara diyA ki maiM pati se apamAnita ho kuvAM meM par3a kara marane ko jArahI huuN| kotavAla ne aurata ke rUpa para mohita hokara kahA ki tU maratI kyoM hai ? tU mere ghara para cala maiM tumako acche mAna se rktuuNgaa| aurata ne kahA maiM kisI puruSa kA vizvAsa nahIM karatI huuN| mujhe jAne do, maiM marU~gI ho / kotavAla ne khUba vizvAsa dilAkara aurata ko apane ghara para legayA / jaba aurata ghara para pahu~cI to dekhA ki dvAra para bahuta se khor3e par3e haiN| ( jo coroM ke pairoM ko DAla kara, kholI Thoka kara kaida meM banda kara diye jAte haiM) aurata ne pUchA ki yaha kyA hai ? kotavAla ne kahA yaha khor3e haiM aurata ne pUchA ki isakA kyA kiyA jAtA hai ? kotavAla ne javAva diyA ki isameM coroM ke paira DAlakara baMdha kara diye jAte haiM ? dekheM, maiM paira DAlatI hU~ ! kotavAla ne kahA- Apa nahIM, maiM pera DAlakara batalA detA huuN| kotavAla ne khor3A meM paira DAlA to aurata ne kahA ki aise to paira nikala jAtA hai| kotavAla ne kahA ki nahIM ye meghacA par3A hai isase khIlo jora se Thoka dI jAtI hai| usane meghacA lekara khUba jora se khIlI Thoka dI aura kotavAla ke hI jUtoM se pAMca dasa jUtA lagA kara pukAra diyA ki he logoM maiMne Thaga ko pakar3a liyA hai| evaM khor3A meM baMda kara diyA hai| dor3o-daur3o jaldI daur3oM itanA kaha aurata to bhAga gaI / jaba pukAra sunakara loga Aye to rAtri meM hA-ho ko hunar3a meM kotavAla ko na pahacAnane ke kAraNa, jo Aye vahI kotavAla ko jUte lakar3I se mArane lage kotavAla bahuta cillA 2 kara kahA, magara sune kona ? jaba sUryodaya huA taba jAkara mAlUma huA ki, Thaga, kotavAla ko bhI Thaga gayA hai| isake liye gajA zreNika kI sabhA meM saba loga ekatra hue / taba usa sabhA meM dIvAna ne bIr3A uThAyA ki Aja maiM Thaga ko pakaDUMgA / basa ! dIvana sA.ba ne rAtri ke samaya peharA dene lage / isa bAta kI khabara pAkara abhayakumAra eka avadhUta yogI kA rUpa dhAraNa kara bAjAra ke bIca meM lakar3A jalAkara jApa karane baiTha gyaa| dIvAna sAhaba phirate 2 yogI ke pAsa A gaye / kucha siddhiyoM ke bAre meM pUchane lge| yogI ne kahA ki tuma mahAna pApI ho / tumako koI bhI siddhi nahIM batalAI jAyagI jaba dIvAna ne bahata Agraha kiyA to yogI ne kahA ki tuma vyartha mujhe kyo cher3ate ho kAraNa isa kArya ke liye satra se pahale to loka lajjA jItanI par3atI hai| tumase jItI nahIM jAyagI ataH sIghe cale jaao| dIvAna ne kahA mahAtmAjI Apa kahoge maiM sava kucha kruuNgaa| zrApa mujhe siddhi batalAiye yogI ne kahA dekha isake liye pahale to zira muMDAnA par3egA, kopIna lagA kara, evaM zarIra para bhasma ramAkara, kala dupahara taka japa karanA hogaa| jApa karanA sAdhAraNa nahIM hai kiMtu ApakA japa rAjA bhI nahIM chuDavA sakatA hai| taba phira jAkara siddhi hogii| dIvAna ne sava svIkAra kara liyaa| zira ke bAla kaTA DAle, nagna ho mantrI abhayakumAra kI buddhi 721
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa zarIra ke bhasma lagA kara eka Asana para baiTha, yogI ke batalAye 'ruDha, muMDa svAhA' 3 japa karane lgaa| yogI ne kahA ki maiM jAkara zivajI se prArthanA karUMgA kala dopahara ko vApisa Akara Rddhi-siddha karavA dUMgA itanA kaha kara yogI to calA gyaa| dIvAna sAhaba baiTha kara jora 2 se 'rUMDha muDha svAhA' kA jApa kara rahe haiM / sUryodaya ho gayA taba bhI dIvAna sAhaba apane ghara para nahIM pahu~ce / rAja sabhA ne saba jagaha talAza karavAI para, kahIM para patA na claa| taba bAjAra ke logoM ne yogI kI ora dekhA to mAlUma huA ki kala vAlA yogI yuvaka thA para yaha to bRddha hai / dhyAna lagA kara dekhA to sUrata dIvAna jaisI pAI gaI / yaha khabara rAjA ke pAsa pahu~cI to rAjA ne khuda Akara bAjAra meM dekhA to dIvAna baiThA jora 2 se japa kara rahA hai rAjA ne kahA dIvAnajI Apa Thaga ko pakar3ane gaye para Thaga Apako Thaga gayA hai / jApa ko chor3a kara evaM rAkha ko dhokara ghara pdhaareN| dIvAna zarama ke mAre bola na sakA / para, mana meM samajha gayA ki dhUrta-Thaga mujhe Thaga gayA hai dIvAna zarmindA ho ghara para gayA aura saba nagara meM haMsI huI / isa para rAjA ne kahA ki Thaga koI jabara hai / atra dUsaroM se pakar3A nahIM jAyagA / phira khuda rAjA ne rAja sabhA meM khar3A hokara Thaga ko pakar3ane kA uThAyA aura rAtri ke samaya ghor3e para savAra ho rAjA nagara meM paharA dene ko nikala pdd'aa| isa bAta kA patA bhI abhayakumAra ko mila gayA / abhayakumAra saba bAtoM kI nigAha rakhatA thA / kumAra ne dhobI kA rUpa banA kara rAtri meM tAlAba para kapar3e dhone ko gayA / eka miTTI kI hAMDI para saphedA - kAlasa lagA kara sAtha le gayA / rAjA ko ghor3e para savAra huA tAlAba kI ora AtA dekha vaha miTTI kA baratana pAnI meM terA diyaa| rAjA ne zrAkara dhobI se pUchA ki re dhobI ! tUne koI Thaga dekhA hai / dhobI ne kahA mahArAja maiM Thaga ko kyA jAnU parantu ghor3e kI zrAvAja suna kara eka manuSya abhI pAnI meM par3a gayA dekhiye vaha tairatA jA rahA hai rAjA ne socA ki Thaga yahI hai aura mere Dara se vaha tAlAba meM calA gayA hai| basa rAjA ne apanI acchI pozAka evaM ghor3A dhobI ko de diyA aura dhobI ke kapar3e pahana talavAra hAtha meM lekara tAlAba meM usa hAMDI kI ora calA gayA / jyoM 2 rAjA pAnI meM Age bar3hatA jAtA hai tyoM 2 pAnI ke hilane se miTTI kA baratana zrAge bar3hatA jAtA hai / rAjA gussA meM zrAkara kahatA hai ki are Thaga tUne jauharI bAjAra lUTA, kotavAla evaM dIvAna ko ThagA / para, aba kahA~ jAyagA ? naMgI talavAra se tere zira ko ur3A duuNgaa| idhara dhobI rAjA kI pozAka pahana ghor3e para savAra hokara tAlAba ke daravAje para Akara daravAna ko kahA ki are logo Aja maiMne Thaga ko pakar3a liyA hai| abhI vaha zrAvegA aura kahegA ki maiM gajA hU~ parantu tuma usako jAne nahIM denA | daravAje vAloM ne ghor3A dekha rAjA samajha kara unakA kahanA svIkAra kara liyA / ghur3asavAra ne mAtA ke pAsa Akara saba hakIkata kahadI / mAtA ne kahA beTA ! terA pitA zItakAla meM takalIpha pAyA / kumara ne kahA ki takalIpha dekhe binA mAlUma kaise hogA ki eka seTha kI putrI ko vivAha kara chor3a AyA hU~ / khaira udhara rAjA tairatA 2 najadIka pahuMca kara talavAra kI jhapaTa mArI to miTTI kA baratana phUTa gayA : rAjA ne socA ki are vaha dhobI nahIM para vahI Thaga thaa| rAjA hatAza huA / tAlAba meM se bar3I muzkila se nikalA / zIta par3a rahA thaa| kapar3e pAnI meM tara ho gaye the / jaldI 2 daravAje para zrAyA / magara daravAnoM ko to pahale hI Thaga kaha gayA thaa| daravAje para rAjA ko roka diyA ki tuma Thaga ho / rAjA ne bahuta kahA para daravAje vAloM ne eka bhI nahIM sunI taba kyA kare ? rAtri to jyoM-tyoM bar3I muzkila se 722 mantrI abhayakumAra aura rAjA zreNika
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [osavAla saM0 682-698 nikAlI / subaha dekhA to vaha rAjA hI nikalA khaira ! rAjA apane sthAna para gaye aura aba to Thaga ko paka. r3ane ke liye saba loga hatAza ho gaye / rAjA ne eka upAya soca kara pAnI se bhare kuve meM mudrikA DAla dii| aura Dor3I piTavAI ki agara kuve meM na utara kara isa mudrikA ko nikAla degA to rAjA apanA mahA maMtrI banAvegA / logoM ne bahuta upAya socA magara koI na nikAla sakA taba abhayakumAra ne eka dUsarA kuvAM usa kuve ke pAsa khudavAyA aura mudrikA vAle kutre ke aMdara paiMpa jaisA kucha lagA pAnI nikAla naye kutre meM bhara diyA jaba mudrIkA dIkhane lagI to usa para gobara sAla diyA ki mudrikA usa gobara meM cipaka gaI / isa para jalatA huA ghAsa DAlA ki gobara sUka gayA phira vaha pAnI vApisa usI ku~vA meM DalavA diyA ki mudrikA vAlA gobara pAnI ke Upara A gayA kumAra ne gobara ko kheMca kara evaM mudrikA nikAla kara rAjA ke sAmane rakhadI / yadyapi abhayakumAra vAlAvasthA meM thA para rAjA ne apane vacana ke anusAra usako maMtrI pada dene ko rAja sabhA meM calane ke liye Agraha kiyA taba kumAra ne kahA maiM ikalA hI nahIM, paramere sAtha merI mAtA bhI hai / jaba rAjA ne kahA ki acchA tumhArI mAtA ko bhI sAtha lelo / taba abhayakumAra ne apanI mAtA ke pAsa jAkara rAjA ke diye hue mudrikAdi cinha lAkara rAjA ko btlaaye| jisase rAjA ko jJAna huA ki yaha Thaga nahIM balki merA hI putra hai| bAta bhI ThIka hai / binA putra mujhe kauna Thaga sakatA hai| rAjA ne gaja azva, rathAdi saba senAoM ke sAtha nandArANI ko Adara satkAra ke sAtha nagara praveza karavAyA aura abhayakumAra ko mahAmaMtrI kA pada diyaa| bAda jauhariyAM kA gahanAdi saba unako de diyaa| ___ abhayakumAra ne apanI buddhi se gajya ke kyA kyA kArya kiye, ve saba jaina zAstroM meM vidyamAna haiN| itanA hI kyA vartamAna meM mahAjanaloga dIpamAlikA kA pUjana karate haiM taba apanI 2 vahiyoM meM abhayakumAra kI buddhi kA bhI ullekha karate haiM ataH abhayakumAra mahAn buddhi zAlI jainamantrI huA aura anta meM maMtrI pada tyAga kara bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA lekara svayaM apanA kalyANa kiyaa| aitihAsika dRSTi se bhI rAjA zroNika kA jIvana mahatva pUrNa hai / gajA zroNika ne apane rAja kI sImA bahuta dUra 2 taka phailA dI thI / rAjya kA pravandha bhI acchA thA / zrApake zAsana kAla meM vyApAra kI bhI acchI unnati huI thI byApAra kI suvidhAoM ke liye sikAoM kA calana bhI Apa hI ke zAsana kAla meM huA thA itanA saba kucha hone para bhI rAjA zroNika kI mRtyu bar3I durghaTanA ke sAtha huI thii| rAjA zroNika ke antima samaya Apake putra kuNika ne rAja ke lobha ke kAraNa rAjA ko piMjare meM baMda kara diyA thA aura rAjA ko viSa prayoga kara maranA par3A thaa| 7- rAjA kUNika-zroNika ke bAda magada kA rAja mukuTa kUNika ke mastaka para camakane lgaa| kUNika ke kaI nAma the jaise ajAtazatru, ajitazatru, azokacanda, rAjA darzaka ityaadii| kUNika kA janma bhI eka vicitra ghaTanA se huA thA / jaina zAstroM meM likhA hai ki jisa samaya rAnI celanA garbhavatI thI taba usako dehalotpanna huA ki maiM rAjA zreNika ke kaleje kA mAsa khAUMgI para ganI bar3I samajhadAra thii| rAnI ne isa bAta ko kisI se bhI nahIM kahI / ataH usakA zarIra chIjane lagA / rAnI kI yaha hAlata dekha kara rAjA ne bahuta prAgraha se pUchA isa para asalI bAta rAnI ne rAjA se kidii| rAjA isase bar3I cintA meM par3a gayA ki yA to merA prANa jAyagA yA rAnI mara jaaygii| itane meM abhayakumAra pAyA abhayakumAra ke maMtrI abhayakumAra kI buddhi cAturya 723
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-268 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kahane para usane eka aisI tajavIja kI ki koI bhI jAna na jAya / rAnI celanA ko eka kanAta ke pIche baiThA dI aura rAjA ko bAhara biThA kara sulA diyA aura tatkAla kA mAMsa lAkara rAjA ke hRdaya para rakha diyaa| jaba churI se kATa 2 kara mAMsa rAnI ko diyA jAtA thA rAjA khUba cillAtA thA jisase rAnI kA dohalA saMtoSa ke sAtha pUrNa ho gayA / para rAnI ne socA ki jaba yaha garbha meM Ate hI apane hI pitA ke kaleje kA mAMsa mAMgatA hai janma lene para na jAne kyA 2 anartha kregaa| ataH isa garbha ko girA duuN| isake liye kaI upAya kiye para garbha zakuzala rahA / jaba janma huA to dAsI dvArA rAnI ne navajAta putra ko azoka pAr3I meM DalavA diyaa| isa bAta kI khabara rAjA zreNika ko huI to ka~vara ko lAkara rAnI ko dete hue upAlabhya diyaa| ku~vara ko azoka bAr3I meM DAla diyA usa samaya kurkaTa ne usakI eka komala uMgalI kATa khAI aMgabhaMga hone se usakA nAma kUNika rakhA thA jisa UMgalI ko kurkaTa ne khAI thI usameM bahuta bImArI ho gaI magara rAnI celanA ne isake liye koI bhI ilAja nahIM karAyA / para rAjA zroNika usa UMgalI ko muMha se cUsa 2 kara usakA pIpa dUra pheMkA karatA thA / rAjA zroNika, kUNika kA zubha cintaka hokara rahatA thaa| para jaba javAna huA to, rAnI celanA kI dhAraNA satya ho gii| kAraNa-pitA ko mAra kara rAja lene ke liye kAlI Adi dasa bhAiyoM ko rAja kA hissA denA maMjUra kara apane pakSa meM kara liyA aura rAjA zreNika ko piMjarA meM dekara Apa magada kA rAjA bana gayA / kUNika rAjA bana, apanI mAtA ke caraNa bheMTa ne ko gayA, para rAnI pahale se hI udAsa vaiThI thii| rAjA kUNika ne mAtA ko udAsa dekha kara kahA-mAtA tere putra ko rAja milane para saba loga khuza haiM tere khuza na hone kA kyA kAraNa hai / rAnI ne kahA-beTA ! tUne kaunasI bahAdurI karake rAja prApta kiyA hai / ki jisase mujhe khuzI ho ? maiMne to tujhe java hI pahacAna kiyA ki jaba tU garbha meM AyA thA / kyoMki tUne garbha meM Ate hI pitA ke kalejA kA mAMsa khAne ko mAMgA thA maiMne garbha girAne kI bahuta koziza kI parantu vaha girA nahIM / jaba terA janma huA to maiMne tujhe azokavAr3I kI ukhAr3I para DalavA diyA thA magara terA pitA jAkara tujhe le AyA terI uMgalI ko kurkaTa khA gayA thA jisake andara rakta bigar3a gayA thA jisa dukha ke kAraNa tu sArI rAtrI rUdana karatA rahatA thA maiMne terI jarA bhI paravAha nahIM kI parantu tere pitA ne usa bigar3e hue rakta ko mu~ha se cUsa cUsa kara thUkate hue sArI rAtri vyatIta kara dete the| usa upakAra kA badalA tUne pitA ko piMjare meM DAlane ke rUpa meM diyA / patalA mujhe khuzI kisa bAta kI ho ? itane zabda mAtA se sunate hI kUNika ke dila meM pitA ke prati bhakti paidA huI aura pitA ko piMjare se mukta karane ke liye bajAya isake ki kisI dUsare ko bheje, khuda hI hAtha meM pharasI (kulhAdA) lekara pitA kI ora calA / jaba pitA ne isako pAtA huA dekhA to socA ki mujhe isane piMjare meM to pahale hI baMda kara diyA hai para aba to badha (mAranA ) karane ko A rahA hai, na jAne putra mujhe kise kumauta se mAregA / isase to acchA hai ki maiM svayaM hI mara jAU~ / rAjA ne apane pAsa kI hIra kaNI ( viSayukta ) khAkara tatkAla hI prANa cho diyA / jisako dekha kUNika ne pAzcAtApa kiyaa| para aba pachatAye hota kyA jaba cir3iyA cuga gaI kheta / bAda meM kyA ho sakatA thA ? kUNika ke pUrvabhava meM pitA ke sAtha aise hI karma bandhe hue the| ataH jIvana meM baDA se baDA kalaMka laga gayA para aba upAya bhI kyA ho sakatA thA ! jaba kabhI rAjA kUNika rAjyasabhA meM Akara baiThatA to apane pitA kA sthAna dekhakara apane mana meM 724 magadadeza rAjA kUNika
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 682 - 698 bar3I ciMtA karatA thA? aura usakA mana bhI nahIM lagatA thaa| ataH usane apanI rAjadhAnI aMgadeza kI campAnagarI meM le jAnA ucita samajhA / jaba rAjA apanI rAjadhAnI campA nagarI meM le gayA to kUNika ke laghu bhrAtA villa kumAra jo ki apane mAtA pitA kI maujUdagI meM rAja ke hisse ke badale hAra hAthI (jisakI kathA rAjA zreNika ke jIvana meM likhI gaI hai) de diye the ! vaha bhI apanA parivarAdi mAla sTAka aura hAra hAthI lekara campAnagarI meM calA gayA / vihallakumAra aura usakI rAnI hAra evaM hastI se bhalI prakAra aiza-ArAma karane lage, kabhI 2 nadI para jAte aura hastI ke jariye jala manjana ba jala krIr3A karate the jisakI prazaMsA nagara meM cAroM ora phaila gaI thI / kUNika kI rAnI padmAvatI ne vaha hAla suna dhAra hAthI maMgAneM ke liye kUNika se kahA / pahale to kUNika ne inkAra kara diyA aura kahA ki vaha bhI merA choTA bhAI hai / mAtA-pitA kA diyA huA hAra hastI lenA ThIka nahI hai / para jaba rAnI ne bahuta Amha kiyA taba kUNika ne vihalla kumAra ko rAjadUta dvArA kahalAyA ki rAja meM jo ratna hotA hai usakA mAlika rAjA hI hotA hai isa liye hAra hastI ko bheja do / isake uttara meM vihalla kumAra ne kahalAyA ki zravvala to zrApa bRddha bhrAtA, dUsare pitA kI dI huI cIja hai ataH zrApa ko hAra-hastI lenA nahIM cAhiye / yadi Apa aisA na kara sake to hAra-hastI ke badale meM mujhe AdhA rAja de deN| para kUNika ne isako maMjUra naha kiyA aura vAra vAra dvAra hastI ke liye takAjA kiyaa| viilla kumAra ne socA ki jisane pitA ko piMjare meM baMda kara diyA to maiM kyA vizvAsa rakha sakatA huuN| vaha samaya pAkara hAra-hastI aura mAla sAmAna lekara nagara se nikala vaizAlA nagarI ke rAjA ceTaka ke ( jo khuda kI mAtA ke pitA apane nAnA lagate the ) zaraNa meM calA gayA / jaba isa bAta kI khabara rAjA kUNika ko milI to kUNika ne rAjA ceTaka para patra likhA ki Apa hamAre nAnAjI haiM, bujurga evaM rAjanIti ke anubhavI haiN| villa kumAra merI binA AjJA hAra-hastI lekara Apake yahA~ AyA hai / Apa usako samajhA bujhA kara hAra hastI ke sAtha vApisa bhejadeM / isa taraha kA patra likha kara rAjA ceTaka ke pAsa bheja diyA / rAjA ceTaka ne patra par3hA aura jabAba meM likhA ki merI dRSTi meM to jaise celanA kA putra viharalakumAra hai vaise tuma parantu nyAya kI dRSTi se pahile to tumhAre mA bApa kA diyA huA hArahastI lene meM zobhA nahIM detA yadi tuma lenA cAho to AdhA rAja denA insApha kI bAta hai / jaba yaha patra rAjA kUNika ne par3hA to bar3A gussA AyA aura phaurana likha diyA ki yA to villakumAra aura hArahastI ko bhijavAdo varanA yuddha karane ke liye taiyAra ho jAo / rAjA ceTaka nyAyAzIla thA zaraNa meM Aye hue viddalla kumAra ko vApisa bhejanA ThIka na samajhA para kUNika kI apekSA ceTaka pAsa senA kama hone kI vajaha se kAzI kauzala vagairA 18 rAjAoM ko bulA kara salAha pUchI to unhoMne kahA ki villakumAra kA pakSa nyAya evaM satya kA hai ataH yadi yuddha karanA par3e to hama Apake sAtha haiM / bAta hI bAta meM yuddha chir3a gayA / kUNika rAjA 10 bhAiyoM va 33 hajAra gama, azva, ratha anaginatI paidala senA ke sAtha tathA rAjA ceTaka ke 57 hajAra gaja, azva, ratha, aura anaginatI paidala senA ke sAtha yuddhasthala meM A gye| pahile dina ke yuddha meM rAjA ceTaka dvArA kAlIkumAra mArA gayA (rAjA ceTaka ko devI kA varadAna thA ki rAjA kA bANa khAlI na jAya ) dUsare dina ke yuddha meM sukAlI, isa prakAra dasa dina meM dasa bhAI mara gaye aba to kUNika akelA raha gayA / isa hAlata meM kUNika ne aSTama tapa kara devatA kI ArAdhanA hAra hAthI ke liye bhayaMkara yuddha 725
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI yadi kisI ne pUrva bhava meM mujhe vacana diyA ho to isa samaya merI sahAyatA kare, isase bacanabaddha zakrendra aura caparendra do indra Aye aura kUNika ko bahuta samajhAyA ki eka to tumhArA choTA bhAI aura dusare nAnAjI ityAdi isa yuddha meM kucha bhI sAra nahIM hai para abhimAna ke gaja para car3he hue kUNika ne kisI kI bhI nahIM sunI ataH vacanavaddha hokara donoM indro ne kUNika ko madada dI / pahile dina ke yuddha meM eka hastI para camarendra aura kUNika savAra hokara yuddha kiyA jisameM 84,00,000 AdamiyoM ke prANa gye| dUsare dina zakrendra caparendra aura kUNika eka dUsare hastI para savAra hokara yuddha kiyA jisameM 96,00,000 zrAdamiyoM ke prANa gaye / basa ! ceTaka kI senA Thahara na sakI ve saba vaizAlAnagarI meM jAkara nagarI ke daravAje banda kara diye / vaizAlA meM eka munisuvratadeva kA stUpa thA jisake prabhAva se ki kUNika vaizAlA ko bhaMga nahIM kara sakA aura kaI dina senA sahita nagarI ke cAroM ora gherA DAla kara par3A rahA / vihallakumAra rAtri ke samaya acAnaka hastI para savAra hokara, kUNika kI phauja meM AtA thA aura bahuta sI phauja ko karala kara calA jAtA / jaba kUNika ko isa bAta kA patA lagA to usane rAste meM eka Ar3I khAI khudA kara usake aMdara Aga lagA kara Upara se ddhaaNkdii| dUsare dina jaba vihalla kumAra zraAyA to usako yaha mAlUma nahIM huA parantu istI ko jAtismaraNa jJAna hone se vaha jAna gayA aura Age paira rakhane se hastI ruka gayA isa para bihallakumAra ne aMkuza lagAte hue kahA ki are hastI tere liye itanA anartha huzrA aura tU isa samaya Age bar3hane se kyoM ruka gayA hai ? isa para hAtI ne apanI sUr3ha se vihallakumAra ko eka kinAre rakha kara Apa Age bar3hA jyoM hI vaha bhAga meM nA par3A / jisako dekhate hI vihallakumAra samajha gayA / vaha hastI ke liye pazcAtApa karane lgaa| itane meM Asa pAsa ke devatA vihallakumAra ko uThA kara bhagavAn mahAvIra ke saMmavasaraNa meM rakha diyaa| bihallakumAra ne bhagavAna mahAvIra se dIkSA le lii| deva rUpI hAra devatA le gaye / haratI Aga meM jala karamara gyaa| jisa hAra-hAthI ke liye karor3oM ke prANa gaye una donoM vastuoM kI samAptI bhI ho gaI / taba bhI kUNika vahA~ se nahIM haTA / kUNika ne eka nimitiyA ko pUchA ki maiM vizAlA nagarI ko bhaMga kaise kara sakUgA / usane kahA ki isa nagarI meM munisuvratadeva kA stUpa hai| isake girane para hI nagarI kA bhaMga ho skegaa| isa para eka vezyA dvArA guru pratyanika sAdhu ko bulA kara vezAlA ke stUpa ko giravA karake vaizAlA kA bhaMga karavAyA / gajA ceTaka eka kuvA meM gira rahA thA usako devatA uThA kara deva bhavana meM le gaye / vahA~ 15 dina kA anazana karake svarga calA gayA / kUNika ne vaizAlA kA rAja apane deza meM milA liyA / rAjA ceTaka ke putra zobhanarAva thaa| jo apanI susarAla kaliMga kI rAjadhAnI kaMcanapura meM calA gayA kaliMga pati ke putra na hone se Apane apanA rAja zobhanarAya ko de diyaa| isa yuddha ke sambandha kI eka bAta bhagavatI sUtra 7 uddezya 9 meM AtI hai vaha aisI hai ki vaha eka samaya gautama svAmI ne prazna kiyA ki he bhagavAn ! bahuta se loga kahA karate haiM ki yuddha meM loga vIratA se marate haiM ve saba devatA ke rUpa meM utpanna hote haiN| bha0 mahAvIra ne uttara diyA ki yaha bAta mithyA hai| hA~ kisI jIva ke zubhAdhvazaya rahatA hai vaha mara kara deva ho sakatA hai| he bhagavAn ! ceTaka kUNika ke yuddha meM lAkhoM manuSya mare haiM unakI kyA gati huI hogI ? kUNika ke yuddha meM indroM kI sahAyatA
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 682-698 he gautama ! dasa hajAra jIva to eka machalI kI kukSa meM paidA hue eka jIva devatA meM aura eka jIva manuSya yoni meM aura zeSa jIva naraka tipaMca gati meM utpanna hue haiN| he bhagavAna / yuddha meM mara kara devatA meM kauna gayA ? he gautama--maiM sunAtA hU~ tU dhyAna lagA kara suna / rAjA ceTaka ke sAmaMtoM meM eka varNanAganatupA bhI thA aura vaha jainadharma kA eka vrata dhArI bhAvaka bhI thaa| usakI pratijJA thI ki maiM chaTha-chaTha ( dodo dina ke antara se bhojana karatA tapa karatA rahU~ parantu jisa dina chaTha kA tapa thA usI dina rAjA ceTaka kA saMdeza pAyA ki kala tumako saMgrAma meM jAnA hogaa| isa para varNanAganatuA ne apane mana meM socA ki eka to mAlika kA namaka khA rahA hU~ usako harAma na karake halAla karanA hai| dUsare yuddha meM jAnA hai aura vahA~ para jIvana --maraNa kA savAla hai / ataH Aja chaTha kA pAraNA na karaaSTama kA nizcaya kara lenA cAhiye kyoMki pAraNA karane para zarIra bhArI paDa jAyagA itanA kAma nahIM hogA ityAdi vicAroM se usane aSTama kA vrata kara liyA aura apanI senA lekara yuddha sthala para A gyaa| usa varNanAganatuA ke eka bAlA mitra bhI thaa| usakA yaha niyama thA ki jo yaha mitra kahe evaM kare vaisA hI karanA jo usako phala hogA vaha mujhe bhI hogaa| yaha saba dhArmika kriyA mitra ke sAtha kiyA karatA thA vaha bhI apanI senA ko sAtha lekara yuddha meM calA gyaa| jaba yuddha Arambha huA to varNanAga natuzrA ke vipakSI ne kahA varNa tU zrAvaka hai tere para mujhe dayA pAtI hai ataH tU terA vANa calAle nahIM to tere mana kI mana meM raha jAyagI 1 varNa ne javAba diyAki mujhe binA aparAdha kisI ko mAranA nahIM kalpatA hai yaha kahate hI pratipakSI ko gussA AyA aura kheMca kara jora se vANa calAyA ki varNa ke kaleje meM lagA isa para varNa ne vANa calAyA jisase prati vipakSI kA prANa chUTa gayA isa hAlata meM saMgrAma banda ho gayA / varNa apanA ratha lekara ekAnta sthala meM AyA ratha se azvoM ko mukta kara Apane eka dhUli kI vedikA banAI usa para sUrya sanmukha baiTha kara bhagavAna mahAvIra ko namaskAra karake kahA ki pahale bhI maiMne bhagavAna mahAvIra ke samIpa zrAvaka ke bAraha vrata liye the aura isa samaya bhI bhagavAna mahAvIra ko sAkSI me yAvat jIva vrata grahana evaM cAra zrAhAra-aThAraha pApoM kA sarvathA tyAga karatA huuN| arthAt antima jIvana taka anazana kara liyA bAda apane zarIra meM se lagA huA vANa kheMca kara nikAla diyA jisase varNa ke prANa pakherU ur3a gye| ve vahAM se mara kara deva yoni meM utpanna hue / isI prakAra varNa ke bAla mitra kA hAla huA vaha jAnatA to kucha nahIM thA para usake bhI vANa lagA aura ekAnta sthala meM Akara varNa ke mAphika saba kriyA karake kahA ki jaisA mere mitra ko huA vaisA mujhe bhI honaa| vaha mara kara manuSya yoni meM utpanna hue najadIka meM rahane vAle devatAoM ne varNanAganatuzrA ke anazanapUrvaka mRtyu ke kAraNa usake zarIra para sugandhI puSpa jala barasA kara mahotsava kiyA jisase itara loga kahane lage ki vIratA ke sAtha marane vAle deva gati meM utpanna hote haiM / vAstava meM devatA honA yuddha kA kAraNa nahI para zubhAdhva sAya se hI deva hone kA kAraNa hai| rAjA kUNika eka vIra rAjA thA / Apane apane pitA Nika ke vizAla sAmrAjya kI sImA ko kama na kI balki bar3hAI thii| magada aura aMga to pahale se hI apane adhikAra meM the para vaizAlA ke rAja ko magada ke rAja meM milA liyA thA isase uttara bhArata meM sarvatra ApakI AjJA calane laga gaI thI / rAjA varNanAganatuA kA yuddha meM svargavAsa 727
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kUNika ne dakSiNa bhArata ko vijaya karane kA prayatna bhI kiyA thA para uttara bhArata se dakSiNa bhArata meM jAne ke liye sIdhA rAstA nahIM thaa| kyoMki bIca meM viMdhyAMcala parvata thaa| rAjA kUNika ne usa parvata ko tor3a kara mArga nikAlane kI koziza kI thI magara zrApa usameM saphala nahIM ho sake kyoMki ApakI Ayu: ne zrApakA sAtha nahIM diyA / rAjA kUNika jaise apane sAmrAjya bar3hAne meM prayatna zIla thA vaise hI jaina dharma ke pracAra ko bar3hAne meM bhI thaa| rAjA kUNika bhagavAna mahAvIra kA paramabhakta thA / itanA hI nahIM balki rAjA kUNika kA to aisA niyama thA ki jaba taka bhagavAna mahAvIra kahA~ birAjate haiM, khabara na mile anna jala grahaNa nahIM karatA thA / eka samaya bhagavAna mahAvIra campA nagarI kI ora pdhaare| rAjA kUNika ne zrApakA isa prakAra svAgata kiyA ki jisakA vistRta varNana zrIubabAI sUtra meM kiyA hai tathA mArahUta nagara ke pAsa eka vizAla stUpa bhI bana vAyA thA jo Aja bhI ajAtazatru ke stUpa ke nAma se prasiddha hai / rAjA kUNika ne naye mandira banavAye vaise hI jIrNa mandiroM kI bhI marammata karavAI aura zatruJjavAdi tIrthoM kI yAtrArtha zraMga evaM magada se eka virATa saMgha bhI nikAlA thA / ityAdi rAjA kUNika kA jIvana vistRta hai / kaI loga rAjA kUNika ko vauddha dharmI bhI kahate haiN| aura boddha dharma ke graMthoM meM buddhadeva ke bhakta rAjAoM ke nAmoM meM ajAtazatru kA bhI nAma AtA hai ityAdi / boddha graMthoM meM unake bhakta rAjAoM kI nAmA* vAlI meM kaI jaina rAjAoM ke nAma bhI likha diye haiM vaha kevala apane dharma kI mahimA bar3hAne ke liye hI likhA hai khaira ajAtazatru ke viSaya bauddha graMthoM me aise bhI ullekha milatA hai ki buddhadeva aura ajAtazatru Apasa meM kaisA vyavahAra thA jaise ki buddha ke eka devadaza nAma kA ziSya thA vaha kisI kAraNa se buddha se khilApha ho gayA thA aura vaha eka dina ajAtazatru ke pAsa jAkara kahA ki Apa apane manuSyoM ko hukama deM ki buddha ko mArU usameM madada deM isa para rAjA zrajAtazatru ne apane zrAdamiyoM ko aisA hI hukma de diyaa| yaha to hue zrajAtazatru ke buddha prati bhAva' / aba buddha ke bhAvoM ko dekhiye eka dina buddha apane bhikSukoM kaha rahA hai ki bhikSu ! pratiSThita rAjakanyA kA putra magada kA rAjA zrajAtazatru ! pApa kA sahodara aura sAkSI hai| pAThaka ! soca sakate haiM ki kyA paraspara aise vicAra evaM bhAva rakhane vAle guru ziSya kahalA sakate haiN| kadApi nahIM / zAyada ajAtazatru kabhI buddha ke pAsa calA gayA ho aura una logoM ne apane bhakta rAjAoM kI nAmAbalI meM unakA bhI nAma likha diyA hai| to kAgaja kalama syAhI unake ghara kI hI hogA / para zrajAtazatru jainadharmI hone ke puSTa pramANa jaina sAhitya meM vistRta saMkhyA meM milate haiM / inake alAvA usane vIrastUpa ke pAsa apanI ora se stambha banA kara zilAlekha khudavAyA vaha adyAvadhi vidyamAna hai / 8 - rAjA udAI -- kUNika ke bAda rAjA udAI rAjasiMhAsana para ArUr3ha hue / rAjA udAI bar3A hI vIra thA / isane rAja kI sImA apane bApadAdoM se bhI zrAge baDAdI thii| rAjA zreNika ne girivRja se apanI rAjadhAnI haTA kara rAjagRha nagara basA kara vahA~ kAyama kii| taba kauNika ne apanI rAjadhAnI aMga deza kI campA nagarI meM sthApanA kI aura rAjA udaI ko campA nagarI pasaMda nahIM aaii| isa e apanI rAjadhAnI ke liye eka nayAnagara basAnA caahaa| rAjA kI AjJA se mantriyoM ne bhUmi kI talAza karane kI jaMgaloM meM ghUma 1. Vinaya taxts, pt. iii, c, 243. 2. Rhys davids (Mrs) op. cit., e. 109. 728 kUNika rAjA kisa dharma ko mAnatA
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [ osavAla saM0 682 - 698 ghUma kara talAza karate huye eka jaMgala meM zrAye jahA~ paTalI ke vRkSa bahuta the / eka vRkSa para eka pakSI mu~ha khola kara baiThA thA to anya jIva usake muMha meM A A kara par3a jAte the / mantriyoM ne socA ki yaha jaMgala sundara aura acchA hai / jaise pakSI ke muMha meM binA parizrama bhakSa AtA hai usI prakAra apane rAjA ke rAja meM binA parizrama hI anya rAja zrAyA kareMge / ye saba hAla jAkara rAjA udaI ko kahA to rAjA ne vahA~ nagara banAne kA hukma de diyA / basa ! phira kyA derI thI, thor3e hI varSoM meM vahI~ sundara nagara bana gayA jisakA nAma pATalIputra rakha diyA / rAjA udaI apanI rAjadhAnI pATalIputra meM le gyaa| rAjA udaI ne pATalIputra meM eka vizAla jaina mandira bhI banavAyA jisameM bhagavAna neminAtha kI mUrti sthApanA karavAI tathA vahA~ se zatrujayAdi tIrthoM kI yAtrArtha eka virATa saMgha nikAla kara nagara nivAsiyoM evaM bhAvukoM ko tIthoM kI yAtrA karavAI / I0 saM0 1882 meM pATalIputra ( paTaNA ) ke pAsa khudAI kA kAma karavAte samaya yakSa kI do mUrtiyAM nikAlI jinako kalakattA ke myujiyama ( ajAyabaghara ) meM bhArahUta gelarI vibhAga meM rakhI huI haiM / sara keniMgahoma kA mata yaha hai ki mUrtiyAM samrATa azoka ke pUrva kI nahIM hai para jayasavAlajI ne kahA ki ye donoM mUrtiyeM azoka ke pUrva kI haiM jisakA kAraNa ve batalAte haiM ki purANoM meM rAjA udaI ko ja aura naMda ko ajaya kahA hai / jaba unake sikkoM para eka ora zraja aura dUsarI ora samrATa nAma khudA huA hai / isase yaha mAnA jA sakatA hai ki ye donoM mUrtiyA~ rAjA udaI ke samaya kI banI huI hoMgI / rAjA kUNika kA jo kAma dakSiNa bhArata ko apane rAja meM milA lene kA thA usako rAjA udaI ne pUrA karane kI icchA kI / ataH rAjA udaI ne nAgadazaka senApati jo bar3A vIra thA dvArA apanI senA susajjita karavAI | rAjA udaI ne svayaM senA ke sAtha vijaya kI AkAMkSA karate hue prasthAna kara diyA aura kramazaH vijaya karate hue dakSiNa ke anta taka pahu~ca gayA / rAjA udaI ne apane putra zraniruddha aura nAgadazaka kI vIratA para prasanna hokara Age siMhaladvIpa jAne kI bhI AjJA de dii| aura unakI vijayI senA ne lIlA mAtra meM siMhaladvIpa ke rAjA vijaya ko vijaya kara siMhaladvIpa ko apane adhikAra meM kara liyaa| vahAM para rAjadhAnI ke liye nayAnagara banA kara, rAjakuMvara kI vijaya kI smRti ke liye naye nagara kA nAma anurUdrapura nagara rakha diyaa| isake bAda vahA~ kA prabandha eka suyogya vyakti ko supurda kara senA sahita saba lauTa kara apane deza Agaye / isa vijaya yAtrA meM kaI daza varSa jitanA samaya laga gayA / rAjA udaI ke zAsana meM rAja sImA siMhaladvIpa taka phaila gaI thI / usI prakAra vyApAra meM bhI AzAtIta unnati huii| rAjA ne apane nAma ke sikka e bhI calAye aura deza vAsiyoM ko saba taraha se unnati ke zikhara para pahu~cA diyA thA isa bhUpati kA sambandha kevala bhArata ke narapatiyoM ke sAtha hI nahIM thA balki pAzcAtya dezoM ke rAjAoM ke sAtha bhI thA / isa deza ke vidvAn pAzcAtya pradezoM meM jAte the aura udhara ke vidvAn isa deza meM Akara rAjA ke atithi banate the / kalA kauzala kI bhI usa samaya acchI unnati huI thI arthAta rAjA udaI ke rAja kI sImA uttara bhArata se dakSiNa bhArata taka phaila gaI aura Apane zAnti pUrNa rAja kiyaa| apanA jIvana bar3I hI zAnti se vyatIta kiyaa| itanA hI nahIM balki Apane antima avasthA meM pApa kA prAyazcita karane ke nimitta yAtrArtha nikala gaye the aura ApakI jIvana yAtrA bhI usI yAtrA meM samApta ho gaI thI / magadeza rAjA udAda kA jIvana 729
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa jaina pranthoM meM rAjA udAI kI mRtyu eka duSTa ke SaDayaMtra dvArA khUna se hui likhI hai| rAjA udAI ke putra nahIM thA ataH rAjA udAI ke sAtha zizunAga vaMza kA aMta ho gayA aura magada kI gaddI para rAjA naMda kA adhikAra ho gayA thA para zAha tribhuvanadAsa leharacanda bar3audA vAle ne apane prAcIna bhAratavarSa pustaka pahalA pRSTha 307 para likhA hai ki duSTha vyakti ke SaDayaMtra dvArA mRtyu zizunAga vaMzI rAjA udAI kI nahIM huI thI aura vaha aputrIya bhI nahIM para usake do putra the anuruddha aura muMdA ina donoM putroM ne magada kI gaddI para ATha varSa taka zAsana kiyA thA taba vAtsapati rAjA udAI aputrIya thA aura usakI mRtyu eka SaDyaMtra evaM khUna dvArA huI jabaki zAha kA kahanA hai ki magadezvara rAjA udAI ke mRtyu ke bAda udAI ke putra ruddha ne magada para ATha varSa taka zAsana kiyA / aura rAjA zranuruddha ne siMhaladvIpa meM bhagavAna mahAvIra kA eka stUpa bhI banavAyA thA / aura bhI usane dhArmika kArya kiye the / java isa prakAra rAjA dharma kI unnati karane vAle hote haiM tabhI to dharma kI prabhAvanA hotI hai / bhagada ke siMhAsana para zizunAga vaMza ke antima rAjya rAjA muMdA kA huA aura isake hI samaya meM magada deza kA rAja kamajora ho gayA thA kyoMki rAjA muMdA rAja kI sAra saMbhAla kI apekSA bhoga vilAsa meM adhika rakta vilAsI ho gayA thA / kahA jAtA hai ki jaba isakI rAnI kI mRtyu ho gaI thI taba se vaha rAnI ke prema meM itanA mugdha ho gayA ki rAnI kI lAza taka ko nahIM uThAne diyA / isa hAlata meM magada jaise sAmrAjya kA rakSaNa kaise ho sakatA hai ? yahI kAraNa ki bahuta rAjA svataMtra bana gye| kaI AdamiyoM ko jo bahuta vizvasanIya the jo sUboM para rakhe gaye the vo bhI svataMtra hokara vahAM ke zAsaka bana gaye / arthAt suMdA samaya magada sAmrAjya chinna bhinna ho gayA / isa hAlata meM rAjA kA sainApati zizunAgavaMzI nAgadazaka thA vaha magada ke siMhAsana para rAjA banakara rAja sattA apane hAtha meM le lI / rAjA muMdA ke sAtha zizunAga vaMza kA anta hogayA / isa ghaTanA kA samaya bhagavAna mahAvIra nirvANa ke 60varSa bAda kA thA / arthAt I0 saM0 pUrva 467 varSa kA thaa| yahAM taka zizunAga vaMza ke 10 rAjA hue aura inakA samaya 333 varSa jo vAyu purANa meM likhe huA haiM nAgadazaka ke sikkoM para nAga (sarpa) kA cinha hone se vaha bhI nAgavaMza kA hI thA aisA nirNaya sahaja hI meM ho sakatA hai / senApati nAgadazaka bhI zizunAga vaMza kA hI vIra thA para yaha laghu zAkhA kA hone se isako nAga vaMzI kahate the| jaba nAgadazaka ne magada kA sAmrAjya apane adhIna kara liyaa| taba se Apako naMdivardhana ke nAma se pukArA jAne lagA / aura isake pIche jitane rAjA magada kI gaddI para baiThe the ve saba naMda vaMza ke nAma se olakhAye jAne lage / 1 - naMdavardhana - yaha gajA udAI ke zAsana samaya se hI senApati ke pada para niyukta thA aura rAjA udAI - anuruddha ne jo deza vijaya kiye the isameM mukhyatayA senApati nAgadazaka kI sahAyatA thI ataH nAgadazaka eka vIra parAkramI yoddhA thA jaba magadapati banA to rAjA muMdA ke zAsana meM phailI huI arAjakata kI vyavasthA karanA sabase pahale hAtha meM liyA / aura jo jo rAjA svataMtra ho gaye phira vApisa magada kI sattA meM milA liyA aura magada kI rAja vyavasthA ThIka kara lI / rAjA naMdavardhana ke maMtriyoM meM mukhya maMtrI kalpaka thA vaha brAhmaNa varNa kA hone para bhI kaTTara jaina dharmopAsaka thA / 730 zizunAgavaMza ke bAda naMdavaMza kA rAja -
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 682-698 ___ jaise zizu nAga vaMza ke rAjA jainadharmI the vaise hI naMdavaMzI rAjA bhI jaina dharmopAsaka hI the / isa viSaya meM aba adhika likhane kI AvazyakapA nahIM rahI hai kyoMki itihAsakAroM ne yaha spaSTa kara diyA ki naMdavaMzI rAjA brAhmaNa dharma ke khilApha the / jaba brAhmaNoM ke khilApha the to ve jainadharmI hI the / isakA vizeSa pramANa yaha hai ki naMdavaMzI rAjA ne kaliMga para car3hAI kI aura vahA~ ke dhana mAla ke sAtha kaliMga jina arthAt khaMDa girI pahAr3I (kumAra-kumArI parvata jo zatrujaya giranAra avatAra ke nAma se usa prAnta meM mazahUra thA) para ke jaina mandira se bhagavAna RSabhadeva kI mUrti uThA kara le gayA thA isase spaSTa siddha hai ki ve naMdavaMzI rAjA jaina the dUsarA eka yaha bhI pramANa milatA hai ki naMdavaMzI rAjA saba ke saba jainadharmopAsaka the| pramANa ke liye dekhiye-Smith's Early History of India Page 114. meM aura DAkTara zeSAgirirAva e. e. eNDa Adi magadha ke nanda rAjAoM ko jaina honA likhate haiM, kyoMki jainadhIM hone se ve AdIzvara bhagavAna kI mUrti ko kaliGga se apanI rAjadhAnI meM le gaye the| dekhiye South India Jainism Vol. 11 Page 82. ___ mahArAjA khAravela ke zilAlekha se spaSTa pAyA jAtA hai ki naMdavaMzIya nRpa jainI the / kyoMki unhoMne jaina mUrti ko balajorI le jA kara magadha deza meM sthApita kI thii| isase yahI siddha hotA hai ki yaha gharAnA jainadharmopAsaka thA ye rAjA sevA tathA darzana zrAdi ke lie hI jaina mUrti lA kara mandira banavAte hoMge / jaina itihAsavettAoM ne vizvAsapUrvaka likhA hai ki nandavaMzIya rAjA jainI the| "pArasa me ca vase ... 'sehi vitAsayati utarapatharAjAno..... 'magadhAnaM ca bahulaM bhayaM janeto hathi sugaMgAya pAyayati [0] mAgadhaMca rAjAnAM vahasatimitaM pAde vaMdApayati [1] naMdarAja nItaMca kaliMga jina saMnivesa' / gaharatanAna paDihArehiM aMgamAgadha vasuMca neyAti [1] "kaliMga kI hAthoM guphA kA zilAlekha" yaha zilAlekha spaSTa batalA rahA hai ki naMdavaMzI rAjA jainI the / inake alAvA titthogAlI painnA meM ullekha milatA hai ki puSpamitra ne naMdoM ke karavAye pAMca stUpa dekha kara logoM se pUchA ki yaha stUpa kisake haiM aura kisane banAye ? isa para logoM ne kahA mahA balavAna nanda gajAoM ne yaha stUpa banAye tathA inake andara bahutasA dhana hai, ataH puSpamitra ne una stUpoM ko khudavA kara dhana nikAla liyA / dekhiye nimna likhita gaathaae| "so aviNaya pajjato, aNNanarinde taNaM piMva gaNaMto, nagaraM ahiDaMto pecchIhi paMca thUbheu // puDhAyaveMtibhaNujhA naMdorAyA ciraM ihaM Asi, balito atthasamiddhA svasamiddhA jasasamiddhA / / teNa uihaM hiraNaM nikhitaMsi bahubala pamattaNaM, nayaNaM tarAMti aNNe rAyANo dANi dhitta je // taM vayaNaM souNaM khaNe hoti samaMta to tato thUbhaM, naMdasya saMtiyaM taMparivajjai so aha hiraNNaM // nandavaMzI rAjA nandavardhana kA mantrI kalpaka brAhmaNa jAti kA hotA huA bhI jaina dharmopAsaka thA usakI paramparA meM jaina dharma kA pAlana karate hue antima nanda rAjA ke samaya zakaDAla nAma kA maMtrI huA baha bhI karanena thaa| isake do putra aura sAta putriyAM thI jinameM bar3A putra sthUlibhadra aura sAta putriyoM ne jainadharma nandavaMzI rAjA jainI the 731
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa kI zramaNa dIkSA lI thii| jisa rAjA ke 9 pIr3hI taka jaina dharmopAsaka mantrI hote Aye haiM ve rAjA dUsare dharmAvalambI kaise ho sakate haiM ? pramANoM ke lie nimna likhita pramANa pddh'eN| nandavaMzI rAjA jainadhI hone ke kAraNa brAhmaNa hamezA unake khilApha rahate the / itanA hI nahIM balki brAmaNadharma ke purANoM meM nanda rAjAoM ko zUdra varNa ke nAma se likhA hai| jisako hamane Upara likha diyA hai ki nanda vaMza kA mUla puruSa nAgadazaka zizu nAgavaMzI rAjAoM kA dasavAM puruSa thA ataH ve vizuddha kSatriya varNa ke hI the / aura inakA lagna zAdI bhI kSatriyoM ke sAtha hue the jaise nAgadazA kA vivAha vatsapati rAjA udaI kI putrI ke sAtha huA thA samajha meM nahIM AtA ki pugaNakAroM ne nandavaMzI rAjAoM ko zurU se hI zUdra varNa kyoM likha diyA hai| rAjA nandavardhana ke zAsanakAla meM kucha jabaradasta ghaTanAyeM ghaTI thii| eka anAvRSTi aura dUsarI ativRSTi, anAvRSTi ke samaya rAjA nanda vardhana eka nahara magadha meM lAyA thA jo rAjA khArabela ke hastIguphA ke zilAlekha se pAyA jAtA hai kyoMki isI nahara se rAjA khArabela eka nahara apane kaliMga meM le gayA thaa| dUsare ativRSTi kI ghaTanA jo zoNa gaMgA nadI ke andara aisI bAr3ha A gaI thI ki pATalI putra kI khaira nahIM thI yadi jaina mantroM dvArA zAnti nahIM karavAI hotii| zrImAn zAha ke lekhAnusAra ati vRSTi kA samaya bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke bAda 59 varSa ke aura anAvRSTi kA samaya maha vIra ke 64 varSa bAda kA thA rAjAoM ke sikkA bhI mile haiM jisase patA calatA hai ki ve kaTTara jainadharmI the| 2-mahApadmAnanda-yaha nandavardhana rAjA kA putra thA ApakA uttarAdhikArI bhI thaa| usake zAsana samaya meM bauddhadharma kI mahAsabhA vaizAlA nagara meM huI thI jisameM mahArAja padmAnaMda kI vizeSa madada thI dUsarA eka sAmAjika parivartana bhI isake rAja ke samaya meM huaa| rAjA zreNika ke samaya meM cAroM vargoM meM beTI lena dena kA rivAja thA para zreNika ne dhaMdhA rujagAra ke poche pRthaka 2 zreNiyeM banA dI thii| isase ucca zreNI vAlA apane se halakI zreNI vAle ko putrI dene meM saMkoca karane lge| aura brAhmaNoM ke prayatna se yaha prathA dina ba dina majabUta banatI zrAI para, idhara jainoM evaM bauddhoM ne zuru se varNa jAti bandhanoM ko tor3a kara saba ke liye mArga sApha kara diyA thA tathApi brAhmaNa rur3hi thor3I bahuta calatI hI thii| idhara rAnA padmAnaMda jaina thA / usane brAhmaNoM kI anucita prathA ko unmUlana karane ke liye kaI zudra jAti kI kanyAoM ke sAtha lagna karake janatA para apanA prabhAva ddaalaa| rAjA mahApadma kI kSatrANiyoM se 6 putra aura zUdrAniyoM se 3 putra hue jinameM kSatrANI se paidA hue 6 putra kramazaH magada kI gaddI para rAjA, hue parantu unakA mana bahuta hI kama calA bAda kSatriyANI kA koI putra nahIM thA ataH navame paTTa para mahAnanda zudrANI se paidA hue putra ko rAja gaddI para biThAyA isaliye una 6 gajAoM ke zAsana meM aisI koI jAnane yogya ghaTanA nahIM huI thI ataH mahAnaMda rAjA ke samaya kA hAla hI likhanA zeSa raha jAtA hai| 9 vA mahAnaMda gajA-yaha mahApadma dUsare naMda kI zudrANI kA putra thA aura hastani kI vara mAlA se magada pati banA thA isake kaI nAma the / nauvAM naMda, mahAnaMda dhanAnaMda (dhanalobhI) prasena, pracaNDAnaMda -ma* RSabhadeva kI mUrti- paTTAvaliyoM se patA milatA hai ki isa mUrti ko magadezvara biMbasAra ( zreNika ) rAjA ne banA kara pratiSThA karavAI thii| anwarananiwwwwwwwwwwwwwwronarywwwww.. 32 naMdavaMzI rAjA jainI the
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasUri kA jIvana ] [ osavAla saM0 682-698 ( svabhAva ke kAraNa ) magada meM phalI huI zithilatA ko saba se pahale dUra kii| isakA mahA maMtrI zakaDAla thA jo pahale naMda kA maMtrI kalpaka kI vaMza paramparA para mahA buddhimAna maMtrI thA rAjA ne maMtrI kI buddhi cAturya se paMjAba, kamboja prAntoM ko vijaya kara apane adhikAra meM kara liyaa| pahale se bahuta aseM itanI zahana zAhiyata ke zrAdhIna the mahAnaMda ne usara hinda meM tripuTI yAni pANinI-cANakya--vararuci tIna ratnoM ko le AyA thaa| jaba kamboja kazmIra kI sattA mahAnanda kI hAtha meM AI to vahAM kI svargasadRza takSazilA bhI inakI hakUmata meM A gaI / vahAM para eka mahA vidyAlaya bhI calatA thaa| idhara magada meM bhI nAlaMdA nAmakA mahA vidyAlaya bhI calatA thA / mahAnanda ina donoM vidyAlayoM kA sahAyaka evaM prANadAtA thaa| hama pahale likha Aye haiM ki rAjA mahAnaMda dhana lobhI thA / usane suvarNa ekatra kara 5 bar3e stUpa banavAye the| kaI loga kahate haiM ki bhUmi meM pahAr3a jitanA khoda kara usameM suvarNa bhara diyA thaa| usake Upara stUpa banavAye the / jo nandoM ke andara sabase adhika samaya isa mahA-vIra kA rAja calA thA aura isane apanI rAja sImA uttara se dakSiNa bhArata meM phailA dI thI yaha bhI kahA gayA hai ki sUrya udaya hokara asta bhI ho jAtA hai / yahI hAla bhUmi ke rAjA cakravatiyoM kA huA hai / eka dina naMda vaMza kA udaya hone kA dina thA Aja asta hone kI taiyAriyAM ho rahI haiM isake liye nimitta kAraNa bhI aise hI bana jAte haiN| jisa cANakya ko pUjyabhAva se magada meM lAye the vaha usake rAja ke asta kA jariyA bana gyaa| jisako mauryavaMza kI zuruAta meM likhA jaaygaa| zrImAn tribhuvanadAsa leharacaMda bar3audA bAle ne 'prAcIna bhArata varSa' nAmaka grantha meM rAjAoM kI vaMzAvaliyoM tathA usakA samaya likhA hai / pAThakoM kI jAnakArI ke liye yahAM likhA diyA jAtA hai / zizunAga vaMza ke 10 rAjA naMda baMza ke 9 rAjA (vi0 saM0 pU0 805 se ) (I0 saM0 pUrva 472 se) 1-zizunAga rAjA 60 1-naMdavardhana rAjA 2-kAkavarNa , 2-mahApadma , 3-kSemavarddhana, 3-azvabodha ,, 4 - kSemajita , 4-jyeSThavarthana ,, 5-prasenajita , 43 5-sudeva , 6-zroNika 6-dhanadeva , 7-kUNika 32 7-vRhadratha , 8-udAI , 16 | 8-vRhaspatI mitra ,, 9-anuruddha 89-mahAnanda, 10-muMdA 22Mr or or or 100 + ina baMzAvaliyoM meM o varSa likhe gaye haiM vaha anumAna se hI likhA mAluma hotA hai / zizunaMga tathA naMda vaMzI rAjA
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 2 -- vidaha deza - yaha vidaha deza magada ke pAsa ThIka pAr3osa meM hI AyA hai isa deza kI rAjadhAnI mathilA nagarI meM honA zAstroM meM likhA hai para hama jisa samaya kA itihAsa likha rahe haiM usa samaya vidaha deza ke rAjA ceTaka kI rAjadhAnI vaizAlA nagarI meM / rAjA ceTaka kA gharAnA jaina dharma ko pAlana karatA thA isake guru pArzvanAtha ke santAniyA the jaba bhagavAn mahAvIra kA zAsana pravRttamAna huA to Apa bha0 mahAvIra ke bhakta rAjAoM meM Agrahezvara the Apa gaNa zataka rAjAoM ke nAyaka the kAsI kauzala ke aThAraha gaNa rAjA ApakI AjJA zira dhArya karate the yahI kAraNa hai ki rAjA ceTaka aura magadezvara kUNika ke Apasa meM yuddha huA to kAzI kauzala ke aTThAraha gaNa rAjA ApakI madada meM Aye the bha0 mahAvIra ke antima samaya rAjA ceTaka apane aThAraha gae zataka rAjAoM ke sAtha bha0 mahAvIra kI sevA meM raha kara pauSadha vrata kiyA thA rAjA ceTaka ke parivAra meM eka zobhanarAya putra aura sAta putriyAM thIM eka samaya kisI prasaMga para bha0 mahAvIra ne zrI mukha se pharamAyA thA ki rAjA ceTaka ke sAtoM putriyA~ satiyA~ haiM aura isI prakAra unhoMne apane satItva kA paricaya bhI diyA thA pAThaka pichale prakaraNa meM par3ha Aye haiM ki una satiyoM ne apanA satIsa vrata kI rakSA ke liye nAzavAna prANoM kI AhUti dedI thI una sAtoM satiyoM kA adhikAra jaina zAstroM meM bahuta vistAra se kiyA hai para maiM to yaha kevala nAmollekha kara detA hU~ / pradyotana ko 19 1 - prabhAvatI - jisakoM - sindhudeza - vitabhaya pATaNa ke rAjA udAi ko paralAI 2 - zivAdevI - zrAvantikI - ujjaina nagarI kA rAjA caNDa 3 - nyeSThAdevI -- kSatrI kuNDa nagara ke rAjA nandIvardhana ko 4 - mRgAvatI - batsa deza - kausamvI kA rAjA santAnika ko 5 - padmAvatI - aGga deza campA nagarI ke rAjA dadhivAna ko 6 - celanA -- magada deza - rAjagRha nagara ke samrAT zra eNika ko 7 -- sujyeSThA - AjIvana kuvArI rahakara bha0 mahAvIra ke pAsa dIkSA le lI / jaba rAjA kUNika ne vaizAlA koM jIta kara usake rAja ko magada evaM aMga deza meM milA liyA taba ceTaka kA putra zobhanarAya bhAga kara kaliMga deza jo apanA zazurAla thA calA gayA vahA~ ke rAjA ke putra na hone se kaliMga kA rAja zobhanarAya ko dediyA jisakoM hama kaliMga ke rAjAoM meM khi Aye haiM basa | videha deza ke rAja yahA~ se khatma ho kara magada samrAjya meM mila gayA aura zobhanarAya kI vaMza paramparA kaliMga patiyoM ke nAma zrolakhAne lagI hai ! 3 - AvantI deza -- AvantI deza do bhAgoM meM vibhAjita thA eka pUrva zrAvantI dUsarI pazcima vantI / pUrva AvantI kI rAjadhAnI vidizA nagarI thI jo ujjaina nagarI se karIba 80 mIla pUrva meM thI taba pazcima AvantI kI rAjadhAnI ujjaina nagarI meM thii| isa AvantI pradeza ke sAtha jaina dharma kA ghanISTa sambandha rahA hai isa pradeza ke zAsana kartA saba ke saba rAjA jaina dharma ke upAsaka the / bhaganAn mahAvIra ke zAsana samaya ujjaina nagarI meM rAjA caNDa pradyotana rAjya karatA thA usakA vivAha vizAlA nagarI ke rAjA ceTaka kI putrI zivAdevI ke sAtha huA thA inake alAvA magadhapati vatsapati ke sAtha bhI caNDa pradyotana kA sambandha rahA hai aura sindhu sauvIra kI rAjadhAnI vitamaya paTTana kA rAjA udAi ke sAtha bhIM isakA sambandha rahA hai usakoM maiM rAjA udAi ke adhikAra meM likhU~gA / 734 17 " "" " videha deza kA rAjA ceTaka
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhasari kA jIvana ] [osavAla saM0 682-698 magadapati rAjA vimbasAra ( zroNika ) ke putra evaM mantrI abhayakumAra ke sAtha bhI caNDapradyotana rAjA kA sambandha thA jisake liye jaina zAstroM meM eka kathA likhI gaI hai ki e samaya rAjA caNDa magada kI gajadhAnI rAjagRha nagara para sainA lekara car3ha AyA thA para rAjA zreNika ne socA ki vinA hI kAraNa yuddha kara lAkhoM manuSyoM kA saMhAra karanA isakI apekSA to rAjA caNDa vinA yuddha kiyA hI calA jAya to acchA hai dUsarA rAjA zroNika aura caNDa Apasa meM sADhU bhI hote the / aura usa samaya abhayakumAra rAjA zroNika koM pariNAma karane ko AyA thA pita ko cintAtura dekha kara kAraNa pUchA to gajA ne caNDa kA hAla kahA isa para abhayakumAra ne vizvAsa dilAyA ki Apa isa bAta kI cintA na kare maiM aisA hI karU~ga ki rAjA caNDa binA yuddha kiye calA jAyagA / rAjA zreNika ko abhayakumAra ke kahane para sadA zviAsa thA kAraNa abhayakumAra bar3A hI buddhi kuzala thaa| abhayakumAra apanI buddhi cAturya se kuccha suvarNAdi dravya lejA kara gupta pane nagara ke bAhara aura rAjA caNDa kI senA ke pAsa bhUmi ye dATa diyA jisakI kisI ko khabara na par3I bAda kumAra rAjA caNDa ke pAsa gayA aura yuddha sambandhI bAteM karanI zurU kI aura kahA ki Apa hamAre mAsAjI lagate ho ataH maiM Apake hita kI bAta kahane ko AyA hU~ aura vaha yaha hai ki ApakI senA ke mukhya yoddhe rAjA zreNika se rizvata lekara unake ho gaye haiM / zAyada Apako dhokhA dekara zrApakA ahita na kara DAle maiM ApakA zubhacintaka hU~ ataH Apako cetA diyA hai para rAjA caNDa ko vizvAsa nahIM huA tava abhayakumAra rAjA ko sAtha lejA kara pAsa hI bhUmi ke andara dATA huA dravya dikhAyA jisase rAjA caNDa ko vizvAsa ho gayA aura rAtri meM hastI para savAra hokara evaM bhAga kara ujjaina A gayA aura apane yoddhAoM para gussA kara unake liye darabAra meM Ane kI sakhta manAI krdii| udhara japa yuddha kA samaya humA aura dekhA to rAjA caNDa kA patA nahIM lagA basa binA nAyaka kI senA kyA kara sakatI hai ve yoddhA bhI apanI senA lekara ujjaina kI ora cala dharA / jaba ujjaina Akara rAja sabhA meM jAne lage to una saba ko bAhara hI roka diye| jaba una logoM ne rAjA se kahalAyA ki bhAga kara to zrApa Aye aura gussA hamAre para kyoM ? rAjA ne kahalAyA ki are nIca yoddhAo tuma hamArA namaka khAte hue bhI rAjA zreNika se rizvata lekara unase mila gaye / kyA tuma muMha dikhAne lAyaka ho| isa para yoddhAoM ne vicAra kiyA ki isameM ho yA na ho mantrI abhayakumAra kI kUTanIti hai ata: unhoMne rAjA se kahalAyA ki eka bAra hamArI bAta to suna liijiye| isa para rAjA ne yoddhAoM ko rAjasabhA meM bulavA kara unakI saba bAteM sunI jisase rAjA ko jJAna huA ki yaha saba abha kumAra kA hI prapaMca thaa| maiM usake dhokhA meM Akara hAtha meM AyA suavasara gamA diyA ityAdi / kathA vistRta hai| zrAvatI pradeza meM jaise ujjaina kA mahatva hai vaisA hI vidizAnagarI kA bhI mahatva hai itanA hI kyoM para vidizAnagarI jainoM kA eka tIrthadhAma thA AcArya mahogiri aura suhastI eka samaya vidizA kI yAtrArtha padhAre the aura kaI sthAnoM para to yaha bhI likhA milatA hai ki AcArya suhastI sUra ne rAjA sampratiko vidizAnagarI meM hI dharma kA upadeza dekara jaina banAyA thA isase pAyA jAtA hai ki rAjA samprati ne apane rAja ke samaya ujjainanagarI kI rAjadhAnI chor3a vidizAnagarI meM apanI rAjadhAnI banAI hogI taba hI to suhastI sUri ne vidizA meM rAjA ko pratibodha diyA thA itanA hI kyoM samrATa azoka ke samaya bhI vidizA dhana dhAna se samRddha aura bahuta se dhanADhaya byApArI vahA~ vyApAra bhI karate the khuda azoka eka vyApArI kI kanyA maMtrI abhayakumAra kI buddhi cAturya 735 wwwwwwnnnnnnniwwwrnNARARMINARIAAAAnnnnnnn
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-298 ] [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ke sAtha vivAha karane kA ullekha itihAsa meM milatA hai aura unake pUrva samrATa candragupta ne vahAM eka rAjamahala banA kara varSa meM kaI samaya vahA~ vyatIta karane kA bhI ullekha milatA hai ataH samrAT samprati ne apanI rAja dhAnI vidizAnagarI meM banAI ho to koI Azcarya kI bAta nahIM hai| aba yaha savAla raha jAtA hai ki vidizA nagarI meM aisA kyA thA ki usako itanA mahatva diyA gayA ? vidizAnagarI ke cAra nAma the 1 vidizA, 2 vezanagara, 3 sAMcIpura, 4 bhillA / 1- yaha nagarI cAra dizAoM kI apekSa vidizA meM basI hai isase vidizA kahI jAtI hai| 2-yaha nagarI veza nadI ke kinAre para basI hai ataH vezanagara kahA gayA hai / 3-isa nagarI ke pAsa jaina stUpoM kA saMgraha-saMcaya hone se sAMcIpurI kahI jAtI hai / 4-vartamAna meM vahA~ eka choTAsA grAma raha gayA hai ataH loga use bhilsA kahate haiM / eka to vidizAnagarI meM bhagavAna maha va ra ke maujUdagI samaya kI mUrti jisako jIvita mUrta kahI jAtI hai dUsare vahA~ kaI choTe bar3e stUpa haiM aura kaI loga to bhagavAna mahAvIra svAmi kA mokSa aura zarIra kA agni saMskAra isI sthAna meM huA batalAte haiM ataH yaha jainiyoM kA punIta tIrthadhAma hai aura isa prakAra tIrthadhAma hone se hI jainAcArya yAtrArtha Ate the samrATa candragupta ne vahAM apane Thaharane ko rAjamahala karavAyA samrATa azoka bhI vahAM AyA thA aura samrATa samprati to apanI rAjadhAnI kA nagara vidizA ko hI banA diyA thaa| isa viSaya meM adhika Tallekha hama stUpa prakaraNa meM kareMge / yahAM to itanA hI kaha denA ucita hai ki vidizA evaM sA~cIpura jainoM kA tIrtha dhAma avazya thA isameM kisI prakAra kA sandeha nahIM hai| Upara hama likha Aye haiM ki zrAvaMtI pradeza ke sAtha jainadharma kA ghaniSTa sambandha rahA hai AvaMtI ke siMhAsana para vikrama pUrva chaThI zatAbdI se vikrama kI cauthI zatAbdi saka ke bhinna 2 vaMza ke rAjAoM ne vahA~ rAja kiyA hai jisameM thor3AsA apavAda chor3a kara be rAjA jainadharma kA pAlana evaM pracAra karane vAle hI the isa viSaya meM vistRta varNana to zrImAn tribhuvanadAsa laheracanda zAha bar3audA vAle ne apane prAcIna bhAratavarSa ke pAMca bhAgoM meM kiyA hai para yahA~ sthAnAbhAva meM una rAjAoM kI mAtra nAmAvalI dedetA huuN| ne0 rAjAoM ke nAma samaya kahA~ se kahA~ taka | gajakAla yaha samaya zrImAn zAha punika I0 sa0 pUrva 596-575 kI pustaka anusAra diyA gayA hai zAyada isameM caNDa pradyotana 575-527 anya lekhakoM kA mata bheda bhI ho| pAlaka 527-520 | dativardhana 520-501 zrAvaMtIsena 501-487 maNiprabha 487-467 735 (ka) AvaMti deza vidizAnagarI
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddhari kA jIvana ] [ osavAla saM0 682 - 698 jisa dina bhagavAna mahAvIra kA nirvANa huA usI dina ujjaina meM rAjA caNDa pradyota kA bhI dehAnta ho gayA thA aura usI dina ujjaina ke siMhAsana para caNDa ke putra pAlaka kA rAjAbhiSeka huA / zrAcArya hemacandra sUri ne pariziSTa parva meM pAlaka kA rAja 60 varSa kA likhA hai taba zAha ne Upara 60 varSoM meM cAra rAjA honA likhA hai para donoM lekhoM meM samaya kA koI antara nahIM par3atA hai| vIrAt 60 varSa ke bAda ujjaina kI rAjasattA nandavaMzI rAjAoM ke adhikAra meM calI gaI unhoMne AvaMtI kA rAja magada meM milA liyA para jainAcAryoM ne kAlagaNanA AvaMtI ke rAjAoM se hI kI hai zrataH pradyotana vaMzI ra jA jaina the vaise nandavaMzI rAjA bhI jaina the isa viSaya meM hama nandavaMzI rAjAoM ke adhikAra meM likha Aye haiM aura nandavaMza kI vaMzAvalI bhI likha Aye haiM karIbana 100 varSa naMdoM kA rAja rahA bAda zrAvaMtI kA adhikAra maurya vaMza ke hAthoM meM calA gayA maurya vaMza ke rAjAoM meM kevala eka azoka hI bauddha dharma kA mAnane vAlA huA vaha bhI jaba taka vauddha dharma svIkAra nahIM kiyA vahAM taka to jaina hI thA kAraNa usake pitA aura pitA mahA jainadharmI hI the ataH azoka jaina hI thA azoka bauddha hone para bhI usakA jaina zramaNoM se prabhAva nahIM huA thA jo usake zilAlekhoM se pragaTa hotA hai nandavaMzI rAjAoM ke bAda mauryavaMzI rAjAoM kA udaya huA para maurya vaMza ke rAjAoM ke samaya meM saba kA ekamata nahIM hai / AcArya hemacandra sUri ke matAnusAra mauryavaMza kA rAja vIra saM0 155 se prArambha hotA hai taba panvAsajI zrI kalyANavijayajI ma0 matAnusAra vIra ni0 saM0 210 varSoM se mauyoM kA rAja zurU hotA hai taba meruturaMgAcArya kI vicAra zreNI meM maurya vaMza kA rAja 108 varSa aura titthogalI painnA meM mauyoM kA rAja 160 varSa rahA likhA hai taba tri* lo0 zAha mauryoM kA rAja 178 varSa likhA hai mere matAnusAra maurya vaMza kA rAja vI0 ni0 sa0 155 meM zuru aura 163 varSa rAja karamA zrAtA hai aba isameM kaunasA mata ThIka hai vidvAnoM para hI chor3a diyA jAtA hai maurya vaMza kI nAmAvalI bhI pahale likhadI jA cukI hai / maurya vaMza ke pazcAt zuMgavaMzI rAjA puSpamitra kA rAja huA usane apane svAmI maurya vaMza ke rAjA vRdratha ko mAra kara maurya vaMza kA anta kara svayaM rAjA bana gayA puSpa mitra kaTTara brAhmaNadharma kA rAjA thA / isane jaina evaM bauddhadharma para bar3A bhArI atyAcAra kiyA thA yahAM taka ki jainadharma evaM bauddha dharma ke sAdhu kA zira kATa kara lAne vAle ko inAma meM ekasau dinAreM dI jAyagI para baha bhI 30 varSa evaM matAntara 35 varSa rAja kara khatma huA inake bAda meM rAjA balamitra bhAnumitra ke rAja kI ginatI kI jAtI hai yadyapi tre bharoMca nagara para rAja karate the para unakA rAja ujjaina para bhI rahA thA isaliye inakI ginatI bhI ujjaina ke rAjAoM meM kI gaI hai inane 60 varSa taka rAja kiye aura ye donoM bAMdhava jainadharma ke parama upazaka the tathA kAlakAcArya ke bhAneja bhI lagate the inake bAda napavAhana ne ujjaina ke siMhAsana para 40 barSa rAja kiyA thA tadanantara gandharva bhIlla vaMza kA rAjA gandharva bhIla aura zakoM ne 17 varSa rAja kiyA inake pazcAta rAjA vikramAditya kA rAja ujjaina ke siMhAsana para kAyama huA rAjA vikrama prajAvAtsalya nyAyanipuNa rAjA thA isane jainadharma ko svIkAra kara apane rAja meM ahiMsA dharma kA khUba pracAra kiyA isa rAjA tIrtha zrI zatruMjaya kA virAT saMgha nikalA thA rAjA vikrama ke guru mahAn prabhAvika AcArya siddhasena divAkara the jinhoMne kalyANa mandira stotra banA kara AvaMtI pArzvanAtha koM pragaTa kiye the inakI vaMzAvalI( anusaMdhAna isI grantha ke pR0 961 para dekho ) AvaMti pradeza ke rAjA 735 (kha)
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 282-268 varSa ] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 26....prAcArya zrIratnaprabhasUri (pAMcaveM) bhadre sve suvibhUti santatisamo ratnaprabhaH mari bhaak| zrI tIrthaGkara pArzvanAtha saraNau ratnaprabhaH paMcamaH // tatkalpo' yamapIha zuddhacaritaH paMcAnano 'jayata / sAphalyaM suvavAra yaM tu bahudhA dharmapracAre kSamam // grera cArya ratnaprabhasUrIzvarajI mahArAja advitIya pratibhAzAlI the Ara pAMcamahAnataM pAlana karane meM pAMca samiti ArAdhana karane meM pAMcendriya evaM pAMca pramAda vijaya karane meM aura pAMcAcAra pAlana karane meM pAMcAyaNasiMha kI bhAMti bar3e bhArI zUravIra the| kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki ratnoM kI khAna meM ratna hI utpanna hote haiM / ratnaprabhasUri ke nAma meM hI aisA camatkAra rahA huA hai ki zAsana kA bhAra apane sira para lekara unhoMne jainadharma ko khUba hI unnatazIla banAyA thA jinake upakAra ko jaina C samAja kSaNamAtra bhI bhUla nahIM sakatA hai| ApakA jIvana bar3A hI rahasyayaya anukaraNIya hai| jisa samaya kI bAta ko hama likha rahe haiM / usa samaya bhAratIya nagaroM meM sopArapura pATaNa bar3A hI unnatazIla nagara thA / vyApAra kA to eka kendra hI thaa| jainoM kI acchI AbAdI thii| vyApArArtha anya sthAnoM se bahuta se loga A Akara sopArapaTTana ko apanA nivAsa sthAna banA rahe the| usameM bhadra gotriya zAha dedA nAmaka sAhUkAra bhI eka thaa| zAha dedA ke tIna putra the, rANA, sAharaNa, aura lumbA / rANA to vahAM ke rAjA ke mantrI pada para tathA sAharaNa senApati pada para niyukta the / taba lumbA vyApAra karatA thaa| zAha lumbA kA vyApAra kevala bhArata hI meM hI nahIM, para bhArata ke bAhAra pAzcAtya pradezoM meM bhI thaa| ApakA vyApAra jala aura thala donoM mArgoM se hotA thaa| sAdharmI bhAiyoM kI ora ApakA adhika lakSya thA / unako vyApAra meM zAmila rakha kara tathA vetana para rakha kara lAbha pahu~cAnA apanA karttavya samajhatA thA / yahI kAraNa thA ki isa prakAra kI sahAyatA pAkara usa samaya jainetara loga khuzI se jaina bana jAte the| ina tInoM bhrAtAo ke jaise dravya bar3hatA thA vaise parivAra bhI bar3hatA / zAha rANA ke nau putra tIna putriya thIM sAharaNa ke ATha putra pAMva putriya thIM taba zAha lumbA ke pAMca putra aura sAtha putriyAM thiiN| usa samaya upakevaMza prAgvaTa vaMza aura zrImAlavaMza ke to Apasa meM vivAha sambandha thA hI para kSatrizrAdi ke ucca khAnadAna meM bhI koI lagna zAdI kara lete to rukAvaTa nahIM thI aura aise ane / dAharaNa vaMzAvaliyoM paTTAvaliyoM meM upalabdha bhI hote haiM / zAha lumbA ke eka putra kA vivA kSatriya kanyA ke sAtha tathA dUsare putra kA prAgvaTa putrI ke sAtha huA thA / isI prakAra zAha rANA kI putrI kSatriyoM ke yahAM paraNAI thiiN| vAstava meM upakezavaMzI loga bhI prAyaH kSatriya vaMza ke hI the / zAha dedA kA gharAnA vaMza paramparA se jainadharma kA upAsaka 736 sopArapura paTTaNa
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUra kA jIvana ] [ osavAla saMvat 698-710 thA / 'upakeze bahulaM dravyaM' isa varadAna ke anusAra zAha dedA koTAdhIza thA aura Apake tInoM putroM ne bhI puSkala dravya upArjana kiyA thA zAha rANA ne sAtabAra tIthoM kI yAtrArtha saMgha nikAla kara zatruJjaya se sammetazikhara tIrthoM taka tamAma tIrthoM kI yAtrA kI / zAha sAharaNa ne zrIzatruJjaya para bhagavAna mahAvIra kA vizAlamandira banAyA / zAha lumbA ne sopArapaTTana meM bhagavAna zradIzvara kA caurAsIdeharIvAlA maMdirabanavAyA aura sAdhamrmI bhAiyoM ko sone kA thAla aura suvarNa mudrikA kI paharAmaNI dI / usa samaya meM zrIsaMgha ko apane ghara bulAkara isa prakAra kI pahirAmaNI denA bar3A hI gaurava kA kArya samajhA jAtA thA usa jamAne ke loga apane nija ke liye bilkula sAdA jIvana svalpa kharcA rakhate the para dharma kayoM meM khUba khule dina se dravya vyaya karate the aura unake punya hI aise the ki jyoM jyoM zubha kAthyoM meM lakSmI vyaya karate the tyoM tyoM lakSmI unake gharoM meM binA bulAye Akara sthira bAsa kara baiTha jAtI thI / kyoMki usa jamAne ke vyApAra meM satya nyAya aura puruSArtha evaM tIna bAteM mukhya samajhI jAtI thIM jo khAsakara lakSmI ko priya thii| ina tripuTI bandhuoM kI udAratA ke liye to paTTAvalIkAra likhate haiM ki inake ghara para koI bhI vyakti AzA karake AtA thA vaha kabhI nirAza hokara nahIM jAtA thA / jisameM bhI sAdharmiyoM ke liye to aura bhI vizeSatA thI / zAha lumbA ke yoM to pAMca putra the para usameM eka khemA nAma kA putra bar3A hI honahAra thA / usakA adhika samaya dharma kArya meM hI jAtA thaa| vaha saMsAra se sadaiva virakta rahatA thA / zrAtmika jJAna kI usako bar3I bhArI ruci thI jisameM bhI yogAbhyAsa ke liye to khemA vizeSa prayatna karatA thaa| sopArapaTTana meM sAdhuoM kA saMyoga vizeSa milane se khemA dharma karanI meM saMlagna rahatA thA / eka samaya dharmaprANa labdha pratiSThita dharma pracAraka AcArya zrI siddhasUrIzvarajI mahArAja apane vidvAna ziSya samudAya ke sAtha vihAra karate huye sopArapaTTana padhAra rahe the / isa bAta kI khabara milate hI zrI saMgha ke harSa kA pAra nahIM rahA zrataH sundara svAgata kara sUrijI kA nagara praveza krvaayaa| yaha ve hI sUrijI haiM ki eka dina sAraMga ke rUpa meM anaginatI suvarNa zubhakAyyoM meM vyaya kiyA thA / ataH aise tyAgI mahAtmA prati janatA kI adhika se adhika bhakti ho isameM Azcarya kI bAta hI kyA ho sakatI hai / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA tyAga vairAgya para huA karatA thA ki jisakA janatA para khUba hI prabhAva par3atA thaa| eka dina ke vyAkhyAna meM sUrijI ne saMsAra kI asAratA, lakSmI kI caMcalatA, AyuSya kI asthiratA aura kuTumba kI svArthatA, ke viSaya meM vyAkhyAna dete huye kahA ki saMsAra kI asAratA samajha kara chaH khaNDa meM eka chatra rAja karane vAle cakravartiyoM ne zrAtma bhAvanA se dIkSA lekara apanA kalyANa kiyA hai / bhagavAna rAmacandra aura pAMca pAMDava kaba jAnate the ki lakSmI ko chor3a hamako bana bana meM bhaTakanA pdd'egaa| eka araba aura paiMtIsa karor3a sonAiyoM kA dharaNI dhannAzAha kaba jAnatA thA ki maiM dhIroTI ke Tukar3e ke liye gharaghara kA dAsa bana jAU~gA / bhagavAn zrIkRSNa kaba jAnate the ki suvarNamaya dvArAmatI chor3akara maiM bana meM pAnI ke liye vivitA mara jAU~gA / zrAyuSya kI asthiratA ke liye palyopama aura sAgaropama ke AyuSya kSaya ho jAte haiM / tIrthaGkara aura cakravartiyoM ke AyuSya kSINa ho jAte haiM bhagavAn mahAvIra deva se indra ne prArthanA kI thI ki Apa apane AyuSya ko eka samaya nyUnAdhika kara deM para kuTumba kI svArthatA, kyA rAjA zreNika yaha jAnatA thA ki merA putra hI rAjA pradezI yaha jAnatA thA ki merI zraddhAMganA mujhe jahara dedegI ? kyA paisA karane meM ve bhI asamartha the / mujhe kArAgRha meM DAla degA ? kyA brahmadatta svapna meM bhI kabhI jAnatA sUrijI mahArAja kA tyAgamaya upadeza ] 737
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0saM0 298 - varSa 310 ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa thA ki merI mAtA hI mujhe agni meM jalA dene kA prayatna kareMgI ityAdi hajAroM udAharaNa vidyamAna haiM phira samajha meM nahIM AtA hai ki saMsArI jIva kisa vizvAsa para nizcita hokara baiThe haiN| pyAre zrAtmabandhuoM ! pUrva jamAne meM kucha acche karma kiye the jisase to yahA~ saba sAmagrI anukUla mila gaI hai para bhaviSya ke liye kyA karanA hai| zAstrakAroM ne pharamAyA hai ki :-- jahA yatini vaNiyA, mUlaM ego mUlaM pi hAritA, Agao ghettUrA niggayA tattha vANio / ego'ttha lahai lAhaM, ego mUleNa Agao // / vavahAre uvamA esA evaM dhamme viyAha // jaise eka sAhUkAra ne apane tInoM putroM ko bulAyA aura unako eka eka hajAra rupaye dekara disAvara bheja diye / usameM eka ne to eka bar3e nagara meM jAkara sundara makAna kirAye para lekara khUba mauja majA aura raMga rAga khAnA pInA bhoga vilAsa meM laga gayA aura ve hajAra rupaye thor3e dinoM meM kharca kara diye aura seThajI ke nAma para karjA karanA hunDiyeM likhanA zuru kara diyaa| taba dUsarA putra aise nagara meM pahu~cA ki jahA~ thor3A bahuta dhaMdhA karane kharca jitanI paidAsa kara apanA gujArA calAne lagA / aura tIsarA putra aise nagara meM gayA ki jahA~ vyApAra kara lAkhoM karor3oM rupaye paidAsa kara liye / taba pitAjI ne tInoM putroM ko eka hI sAtha meM bulAye tathA putroM ke Ane ke bAda jo eka eka hajAra rupayoM kI rakama dI thI usako vApisa maaNgii| to eka ne rakama kharca karadI aura ulaTA karjA batalAyA dUsare ne jyoM ke tyoM hajAra rupaye dediye aura tIsare ne jo vyApAra meM paidA karake lAyA thA ve lAkhoM rupaye pitA jI ke sAmane rakha diye / batalAiye pitA kisa putra para khuza hogA ? yahI dRSTAnta apanI AtmA para ghaTAiye ki eka eka hajAra kI rakama tulya manuSya bhava milA hai / eka manuSya ne khAnA pInA bhoga vilAsa kara manuSya janma vyartha khodiyA aura aise pApa karma rUpI karjA kara liyA ki bhaviSya meM naraka evaM tiryaca meM jAnA par3e taba dUsare manuSya ne na to jyAdA pApa kiyA aura na jyAdA puNya hI kiyA usane manuSya bhava kA manuSya bhava meM jAne jaisA karma kiyA / taba tIsare manuSya ne manuSya janma bar3I durlabhatA se milA jAnakara sAmagrI ke sadbhAva dAna puNya sevA pUjA tIrthayAtrA mandira mUrtiyoM kI pratiSThA sAdharmI bhAiyoM se vAtsalyatA aura anta meM bhoga vilAsa eva saMsAra ko chor3a dIkSA lekara punyopArjana kiyA ve manuSyabhava chor3a kara svarga sukhoM ke adhikArI bana gaye / isameM bhI utkRSTa mArga to dIkSA lenA hI hai ki eka do yA pandraha bhavoM meM janma maraNa ke duHkhoM se chUTa kara mokSa meM calA jAya ityAdi, vairAgyamaya dezanA dI / yoM to sUrijI ke upadeza ne saba para hI asara kiyA thA para vIra khemA para to itanA prabhAva DAlA ki vaha dIkSA lene ko taiyAra hogayA aura kaI pacAsa nara nArI khemA kA anukaraNa karane ko kaTibaddha hogaye / khemA ke mAtA pitA strI aura putroM ne bahuta kucha samajhAyA para khemA kA raMga haldI jaisA nahIM thA ki tApa lagane se utara jAya / khemA ne saba ko samajhA kara dIkSA lene kA nizcaya kara liyA / zAha lumvA ne apane putra kI dIkSA kA bar3A bhArI mahotsava kiyA jisameM tIna lakSya dravya vyaya kiyA / ThIka zubha muhUrtta meM sUrijI ne khemAdi 50 nara nAriyoM ko bhagavatI jaina dIkSA dekara una sabakA uddhAra kiyA / khemA kA nAma muni guNA tilaka rakkhA gayA / muni guNatilaka bar3A hI tyAgI vairAgI tapasvI aura dhyAnI thA Apake jJAnAvarNiya karma, mohanIyakarma aura antarAyakarma evaM tInoM karmoM kA kSayopazama thA ki usane thor3A parizrama karane para hI vartamAna sAhitya kA adhyayana kara liyA / vaha bhI kevala jaina sAhitya hI nahIM para jainetara sAhitya kA bhI parama jJAnI bana gayA / vyAkaraNa, nyAya, tarka, chanda, kAvya tathA jyotiSa aura aSTAMga nimitta kA bhI pAragAmI hogayA / 738 [ tyAgapara tInavaNaka putroM kA udAharaNa
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 698-710 zrApakI kaThora tapazcaryA se kaI devI devatA bhI ApakI sevA karate the / vidyA aura labdhiyA~ to svayaM varadAI hokara ApakI sevA meM rahanA apanA ahobhAgya hI samajhatI thIM ityAdi muni guNatilaka kI bhAgya rekhA yahA~ taka camaka uThI ki AcArya siddhAsUri ne apanI antimAvasthA meM muni guNatilaka ko sarvaguNa sampanna jAna kara mathurA zrIsaMgha ke mahAmahotsava pUrvaka sUripada se vibhUSita kara ApakA nAma ratnaprabhasUri rakha diyA / AcArya prabhari bar3e hI pratApI zrAcArya huye ApakI kaThora tapazcAryA aura yogAbhyAsa ke kAraNa ApakA prabhAva atizaya itanA bar3ha gayA thA ki bar3e 2 rAjA mahArAjA aura devI devatA Apake caraNArvinda kI sevA kara apanA ahobhAgya samajhate the| kaI jaina evaM jainetara mumukSu yogAbhyAsa karane ko ApakI sevA meM upasthita rahate the aura Apa apanI udAratApUrvaka pAtra ko abhyAsa karavAyA karate the| eka samaya sUrijI mahArAja bhUbhramaNa karate huye bhinnamAla nagara meM padhAre vahA~ ke zrIsaMgha ne sUrijI kA sundara svAgata kiyA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA jisako zravaNa kara janatA apanA ahobhAgya samajhatI thI / marudhara meM eka bhinamAla hI aisA nagara thA ki jainoM ke aura brAhmaNoM ke hamezA se vAda vivAda calatA AyA thaa| yadyapi kaI brAhmaNoM ne jainadharma svIkAra kara liyA thA para jo loga zeSa rahe the ve kucha na kucha vivAda khar3A kara hI dete the aura apanI bAr3A bandI kI ve kaI prakAra se koziza kiyA karate the / vahI~ kA rAjA jItadeva aura ApakI rAnI ratnAde jainadharmopAsaka the para jaina dharma ke niyama sakhta hone se kaI jihvA lolupI logoM se palanA muzkila bhI thA rAjA ajItasiMha ke kaI putra the / usameM eka gaMgadeva nAma kA putra brAhmaNoM kI saMgati se mAMsa madirA ke durvyasana meM par3a gayA jo jainadharma ke niyamoM se khilApha thA / usake mAtA pitA ne bahuta samajhAyA para vaha jainadharma ko acchA samajhatA huA bhI una durvyasanoM ko chor3ane meM asamartha thA / ku~vara gaMgadeva brAhmaNoM kI saMgati se bhojana bhI rAtri meM hI karatA thaa| eka dina bhAgyavasAt rAtrI meM bhojana banAyA usameM rasoiyA kI asAvadhAnI se kaI jaharIlA jAnavara bhojana ke sAtha paca gayA ki usakA viSa bhojana ke sAtha mila gyaa| gaMgadeva ne rAtri meM bhojana kiyA to usakA zarIra viSa vyApaka bana gayA | subaha / brAhmaNoM ne kaI yaMtra maMtra davAI mAr3A paTAdi aneka upacAra kiye para ve saba kRtaghnI para kiyA huA upakAra ki bhA~ti niHsaphala hI huye / zrataH gaMgadeva ke mAtA pitA zrAcArya zrI ratnaprabhasUri ke pAsa Aye aura prArthanA kI ki he prabho ? yaha gaMgadeva brAhmaNoM kI saMgati se mAMsa madirA kA bhakSaNa tathA rAtri bhojana bhI karatA hai jisase Aja vaha jIvana se hAtha dho baiThA hai pUjyavara ? Apake pUrvaja AcArya ratnaprabhasUri ne pahile bhI hamAre pUrvajoM ko isa taraha se jIvana dAna diyA thA ataH kRpA kara mujhe putrarUpI bhikSA pradAna karAveM / sUrijI ne kahA ki anaMta tIrthakaroM ne rAtri bhojana kA niSedha kiyA hai| kyA sAdhu aura kyA gRhastha sabakoM rAtri bhojana kA tyAga rakhanA cAhiye / rAtri bhojana se isa bhava meM prANaghAta aura parabhavameM narakAdi phala milatA hai ityAdi / rAjA ne kahA pUjyavara ! ApakA pharamAnA satya hai / kalyANa ho AcArya svayaMprabhasUri aura AcArya kaksUrikA ki unakI kRpA se hama loga isa mahAna pApa se baca gaye haiM phira Apa jaisoM ke upadeza se hama rAtri bhojana ke liye dRr3ha pratijJAvAle haiM para isa gaMgadeva ne brAhmaNoM kI saMgati se isa pApa ko zira para liyA hai / phira bhI ApakA dharma to kisI bhI jIva para upakAra karane kA hai / ataH hama logoM para dayA bhAva lAkara isako jIvana pradAna daurAveM / rAtri bhojana se anartha ] 739
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 298-310 varSa [bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa sUrijI ne apane yoga bala se rAjaku~vara ke viSaya ko apaharaNa kara liyA ataH rAjakuMvAra saceta hokara idhara udhara dekhane lagA to usakI mAtA ne kahA beTA ! tU Aja naye janma meM AyA hai / hama logoM ne bahuta samajhAyA thA ki tU rAtri bhojana mata kara arthAt rAtri bhojana kA tyAga karade para tU nahIM mAnA isakA hI phala hai ki tere liye smazAna kI taiyArI kara dI thI para kalyANa ho pUjya dayAlu AcArya deva kA ki jinhoMne tumako jIvana dAna diyA hai| aba tU jainadharma kI zaraNa le aura rAtri bhojana kA sarvathA tyAga kara de / gajakuMvara ne kevala mAtA ke kahane se hI nahIM para svayaM anubhava karake mithyAdharma aura adharma pravRti kA tyAga kara jainadharma svIkAra kara liyaa| isa prasaMga para rAjaku~vara ke pakSa meM jo loga the unhoMne bhI jainadharma ko svIkAra kara liyaa| ataH nagara bhara meM jainadharma kI bhUri 2 prazaMsA hone lagI aura saba loga kahane lage ki jainAcArya kaise dayAlu hote haiM ki eka rAjaku~vara ko jIvana dAna dekara mahAn upakAra kiyA hai| basa, dUsare dina vyAkhyAna meM sUrijI ne rAtri bhojana ke viSaya meM khUba jora se kahA ki rAtri bhojana karanA jainazAstroM meM kevala sAdhuoM ke liye hI nahIM para gRhasthoM ke liye bhI bilkula manA kiyA hai / prAyaH jainadharma pAlana karane vAle rAtri bhojana nahIM karate haiM kyoM ki rAtri samaya tamAma padArtha abhakSya batalAye haiN| rAtri bhojana se dUsare jIvoM kI hiMsA to hotI hI hai para kabhI kabhI svayaM rAtri bhojana karane vAle ko bhI kAla kabalina bananA par3atA hai| aura isa prakAra marane se bhaviSya meM bhI gati nahIM hotI hai / tathA jainadharma ke isa uttama niyama ko anya dharma vAloM ne bhI apanAyA hai evaM una logoM ne bhI apane dharma pranthoM meM rAtri bhojana kA khUba joroM se niSedha kiyA hai / namUne ke taura para dekhiye: catvAro narakadvArAH prathamaM rAtri bhojanam / parastrIgamanaM caiva sandhAnAnanta kAyake / mRte svajana mAtre'pi sUtakaM jAyate kila / astaMgate divAnAthe bhojanaM kriyate katham // raktIbhavanti toyAniannAni pizitAni ca / rAtrau bhojana satkasya grAse tatmAMsabhakSaNam // catvAri khalu karmANi sandhyAkAle vivajayet / AhAraM maithunaM nidrA svAdhyAyaM ca vizeSataH / / AhArAjjAyate vyAdhiH kUragarbhazca maithunAta / nidrAtoM dhananAzazcaM svAdhyAye maraNaM bhavet / / tattvaM matvA na bhoktavyaM rAtrau puMsA sumedhasA / kSemaM zaucaM dayAdharma svarga mokSaM ca vAMchatA / naivAhutirna ca snAnaM na zrAddhaM devatArcanam / dAnaM vA vihitaM rAtrau bhojanaM tu vizeSataH / / bhAnoH karairasaMspRSTa mucchiSTaM pretasaMcArAt / sUkSmajIvAkulaM vApi nizi bhojyaM na yujyate // medhAM pipIlikA hanti yUkA kUryAjjalodaram / kurute mAkSikA kAnti kuSTaM rogaM ca kolikaH / / kaTako dArukhaNDaM ca vitanoti galavyathAm / vyaMjanAntarnipatastAlu vidhyati vRzcikaH // bilagnazca gale vAlaH svarabhaGgAya jAyate / ityAdayo dRSTadoSAH sarveSAM nizi bhojane // nApekSya sUkSmajantUni niSpatrAtyAzukAnyapi / ApyudyatkevalajJAnairnAdRtaM yannizAzanam // ye rAtrau sarvadA''hAraM varjayanti sumedhasaH / teSAM pakSopavAsasya phalaM mAsena jAyate // divasasyASTame bhAge mandIbhUte dIvAkare / naktaM taddhi vijAnIyAnna naktaM nizi bhojanam // saMdhyAyAM yakSarakSobhiH sadA mukta kulodvaha / sarvavelAM vyatikramya rAtrau bhuktamabhojanam // [ rAtri bhojana niSedha kA upadeza 740
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasUri kA jIvana ] [ osavAla saMvat 698-710 ityAdi rAtri bhojana kA sakhta niSedha kiyA hai parantu zAstroM ke anabhijJa loga Apa svayaM DUbate haiM aura apane vizvAsa para rahane vAle bhadrika logoM ko bhI DubAte haiM / kaI ajJAnI loga eka sUrya meM do vakta bhojana nahIM karanA kahakara rAtribhojana karate haiM aura dUsaroM ko karane kA upadeza karate haiM parantu isakA mata. laba rAtri bhojana karane kA nahIM hai para yaha ullekha to brahmacArI evaM brAhmaNoM ke liye hai ki eka sUrya meM do bAra bhojana nahIM karanA arthAt sadaiva ekAsanA vrata karanA / jisase brahma vArya vrata suvidhA se pale aura eka bAra bhojana karane se eka varSa meM nau mAsa kI tapazcaryA bhI ho jAya / kAraNa 12 mAsa meM rAtri bhojana na karane se cha mAsa aura dinoM meM bhI eka bAra bhojana karane se tIna mAsa evaM nau mAsa kA tapa ho jAtA hai| isaliye brahmacArI evaM brAhmaNoM ko aura sAdhuoM ko eka dina meM eka bAra hI bhojana karane kI AjJA hai yadi usase kSudhA zAnta na hotI ho to sUrya ke astitva meM eka bAra kI bajAya do bAra bhI bhojana karale para rAtri meM to bhUla cUka ke thor3A bhI AhAra nahIM kare ityaadi| sUrijI mahArAja ke vyAkhyAna kA janatA para acchA prabhAva par3A aura janatA rAtri bhojana ke pApa evaM anartha se bhayabhrAnta ho kara prAyaH sabane rAtri bhojana kA tyAga kara diyA ! isakA mukhya kAraNa eka to sUrijI kA vyAkhyAta dUsarA rAjakuvara gaMgadeva kA rAtri bhojana ke liye udAharaNa tIsarA janatA kA bhAgya hI acchA thA ityAdi sUrijI ke virAjane se janatA kA bar3A bhArI upakAra huA ! isa prakAra mahAna upakAra karate huye sUrijI bhinnamAla se bihAra kara AsapAsa ke grAma nagaroM meM bhramaNa karate hue jAvalIpura padhAra rahe the vahAM ke adityanAga gotriya zAha jhAlA ne sUrijI kA bar3A hIzAnadAra nagara praveza kA mahotsava kiyA / sUrijI kA vyAkhyAna hamezA hotA thA zAha mAlA ne kahA pUjyavara ! merI avasthA vRddha hai aura mere dila meM mahA prabhAvika zrI bhagavatIjI sUtra sunane kI abhilASA laga rahI hai / ataH Apa caturmAsa karake mujhe aura yahA~ ke zrIsaMgha ko Agama sunAveM to mahAna upakAra hogA ! sUrijI ne kahA mAlA kSetra sparzana hogA vahI kAma AvegI / tatpazcAt vahAM ke zrIsaMgha ne sAgraha vinatI kI aura lAbhA-lAbha kA kAraNa jAna sUrijI ne caturmAsa kI svIkRti dedI / vasa jhAlA kA manoratha saphala hogayA / usane bhagavatI sUtra ke mahotsava ke liye bar3I bhArI taiyAriye karanI zurU krdii| mAlA ke mana meM kaI arsA se utsAha thA para sAdhAraNa sAdhu to zrI bhagavatIjI sUtra vAca nahIM sakatA thA aura gItArthoM kA yoga nahIM milA thA para kahA hai ki jisake sacce dila kI bhakti hotI hai vaha kArya bana hI jAtA hai / zAha mAlA ne bar3e hI samAroha ke sAtha mahAprabhAvika zrI paMcamAga apane ghara para lAyA / rAtri meM jAgaraNA pUjAprabhAvanA subaha sAdharmI vAtyalya karake AlIzAna julUsa ke sAtha sUtrajI ko sUrijI ke karakamaloM meM arpaNa karake hIrA pannA mANika motI evaM suvarNa ke puSpoM se sabase pahile zAha mAlA ne jJAna pUjA kI tatpazcat zrIsaMgha ne bhI pUjA kI jisameM karIba eka karor3a rupayoM kA dravya jJAna meM jamA huA jisa dravya se Agama likhavA kara bhaMDAroM meM arpaNa kara dene kA nizcaya huaa| tatpazcAt pUjya AcAryadeva ne vyAkhyAna meM mahA prabhAvika jJAna samudra zAstrajI ko vAcanA prAraMbha kiyA / pahile jamAne meM isa prakAra zrI bhagavatIjI sUtra kI vAcanA kabhI-kabhI huA karatI thI / janatA kI jJAnaruci jJAnabhakti itanI thI ki kaI nagaroM ke logoM ne to Agama sunane ke liye jAvalIpura meM Akara apanI chAvaniye hI DAla dii| kAraNa ki manuSya bhava aura zrAvaka ke kula meM zrI bhagavatIjI sUtra kA mahotsava ] 741
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 298-310 varSa ] bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa janma liyA phira yoga milane para bhI zrI bhagavatI sUtra nahIM sunA usakA janma hI vyartha samajhA jAtA thA / || aisA avasara hAtha meM AyA kauna jAne dene vAle the 1 zAha kAlA ne pratyeka prazna kI suvarNa mudrikA se pUjA kI / tadanusAra aura bhI kaI mahAnubhAvoM ne isa prakAra pUjA kara jJAnAvarNiya karma kA kSayopazama karate huye anaMta punyopArjana kiyA / sampUrNa bhagavatI sUtra cAra chaH mAsa meM pUrNa hone vAlA nahIM thaa| kAraNa 41 mUla zataka 1938 antarazataka 19 varga aura pahale to 10000 uddezA aura 288000 pada the para jaba cAroM anuyoga pRthak 2 kara diye the usa samaya 1925 uddezA aura 15772 zloka mUla ke raha gaye the tathA isa para niyukti cUrNI vagairaha vivaraNa vizeSa thA parantu sUrijI mahArAja ke zrIbhagavatIsUtra hastAmalaka kI taraha kaNThastha hI thaa| ataH Apa zrI ne mAtra chaH mAsa meM zrIbhagavatIsUtra sampUrNa bAMca diyA ataH zAha kAlA ne pUrNAhuti kA bhI bar3e hI samAroha se mahotsava kara zrIbhagavatIsUtra kI punaH varaghor3A pUjA prabhAvanA aura svAmivAtsalya kara jJAna pada kI ArAdhanA kI itanA hI kyoM para zAha jhAlA ne apane 14 sAthiyoM ke sAtha asAra saMsAra kA tyAga kara sUrijI ke pAsa dIkSA lelI kAraNa, 'nANassasAraMvRti' jJAna kA sAra vrata lenA hai / prAgvaTa pomA ke banAye zrI vimalanAthadeva ke maMdira kI pratiSThA bhI sUrijI ke kara kamaloM se huI aura bhI jinazAsana kI kaI prakAra se prabhAvanA huI / sUrijI mahArAja ke sAdhuoM meM padmahaMsa aura maMgala kalasa ye do sAdhu bar3e hI vidyAvalI aura labdhipAtra the / eka dina ve donoM muni thaDile jAkara A rahe the| udhara se rAjaOM varAdi kaI kSatrIya loga jIvita zikAra ko lekara nagara kI ora A rahe the| jisako dekha ubhaya muniyoM ke komala hRdaya meM dayA ke bhAva utpanna ho gaye zrutaH ve tatkAla hI bola uThe ki he mahAnubhAvo ! ina vicAre niraparAdhI mUka prANiyoM ko kyoM pakar3a lAye ho ! dekhiye inakA zarIra kAMpa rahA hai| yadi Apa kSatrI haiM to ina bhaya pAte huye prANiyoM kI rakSA karanA ApakA dharma hai| ataH inako abhayadAna dIjiye / kSatriyoM ne muniyoM kA kahanA ha~sI ha~sI meM ur3A diyA aura kahA mahAtmAjI Apa apane rAste jAiye tathA Apako upadeza hI denA ho to bAjAra meM jAkara mahAjana logoM ko dIjiye hama to kSatrIya haiM aura zikAra karanA hamArA dharma hai / muniyoM ne kahA vIra kSatriyo ! ApakA dharma garIba pazuoM ko mArane kA nahIM para inakI rakSA karane kA hai / kinhIM svArthI logoM ne Apako ulTA rAstA batalA diyA hai| maiM Apako ThIka kahatA hU~ ki ina jIvoM ko abhayadAna dIjiye isameM ApakA isa bhava meM aura para bhava meM kalyANa hai / yaha jaghanya kAryya Apa jaise uttama kSatriyoM ko zobhA nahIM detA hai ityAdi ! isapara una kSatriyoM ko bar3A gussA AyA aura talavAra nikAla kara una muniyoM ke sAmane una pazuoM ke komala kaMTha para calAne lage para muniyoM ke vidyAvala se una kSatriyoM kA hAtha jaise U~cA uThA thA vaisA hI raha gyaa| unhoMne bahuta koziza kI para hAtha Tasa se masa nahIM huA / isa atizaya prabhAva ko dekha kara ve kSatrIya loga maMtramugdha bana gaye aura mana hI mana meM socane lage ki yaha kyA huA ? kyA ina sAdhuoM kI karAmAta to nahI haiM para isa saMkaTa se bacane ke liye aba dUsarA upAya hI to kyA thA / ataH unhoMne sAdhuoM se vinaya kI ki mahAmAjI kRpA kara hamAre aparAdha kI mAphI karAveM aura hamAre hAtha ko chor3a dIjiye / vIro ! Apako itanA sA kaSTa huA jisameM hI Apa ghabarA gaye taba dUsare jIvoM ke prANa lene ko Apa taiyAra huye haiN| kyA ApakI adhama talavAra dekha ina jIvoM ko bhaya nahIM hotA hogA / khaira Apa isa samaya samartha haiM ki ina mUka prANiyoM 742 [ do jaina muniyoM kA rAjakuvara ko upadeza
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 698-710 ke prANa naSTa karane meM apanI bahAdurI sArajhate hoMge para kisI bhava meM Apa nirbala aura ye jIva sabala ho gaye to kyA yaha apanA badalA nahIM leMge ? usa samaya ApakA kyA hAla hogA isako to thor3A soco aura jisa dharma ko Apa mAnate haiM usa dharma ke dharmazAstra kyA kahate haiM unako to jarA dhyAna lagA kara sunalIjiye yAvanti pazuromANi pazugAtreSu bhorata / tAvadvarSasahastrANi pacyante pazu ghAtakAH ! // yAvanti pazuromANi tAvatkRtvo'tra mAraNam / vRthA pazunaHprApnoti pretya janmani janmani / / zoNitaM yAvata pAMzUna saMgRhvAti mahItalAt / tAvato'dvAnamutrAnyaiH zoNitotpAda ko 'dhate / / tADayitvA tRNenApi saMrambhAnmati pUrvakam / ekaviMzatimAjAnIH pApayoniSu jAyate / / tAmitagandhatAmisaM mahArairavagairavam / narakaM kAlasUtraM ca mahAnarakameva ca / / dharmo jIvadayAtulyo na kvApi jagatItale / tasmAtsarva prayatnena kAryA jIvadayA nRbhiH / / ekasmina rakSite jIve trailokyaM rakSitaM bhavet / ghAtite ghAtitaM tadvattasmAjjIvAna mArayet // na hiMsAsadRzaM pApaM trailokye sacarAcare / hiMsako narakaM gacchet svarga gacchedahiMsakaH / / sarve vedA na tatkuyuH sarve yajJAzca bhArata ! / sarve tIrthAbhiSekAzca yatkuryAtmANinAM dayA / AtmA viSNuH samastAnAM vAsudevo jagatpatiH / tasmAnna vaiSNavai- kAryA parahiMsA vizeSataH // sa snAtaH sarvatIrtheSu sarvayajJeSu dIkSitaH : abhayaM yena bhUtebhyo dataM sarvasukhAvaham // ityAdi eka ora to kSatriyoM ke talavAra vAle hAtha jyoM ke tyoM khar3e the aura dUsarI ora dharmazAstroM kA sunanA / vasa, vIra kSatriyoM kI AtmA ne palaTA khAyA aura unhoMne kahA mahAtmAjI ! hama logoM ne ajJAna meM bhramita ho kara bahuta jIvoM ko satAyA, unake prANoM ko naSTa kiyA haiM para Aja Apake upadeza ko sunakara hama logoM ko itanA to jJAna ho hI gayA hai ki itane dina hama galata rAste para the| aura niraparAdha jIvoM kI zikAra kara unake prANoM ko naSTa kiyA jisakA badalA hamako paraloka meM avazya denA pdd'egaa| parantu Aja se hama pratijJA karate haiM ki apane jIvana meM hama kisI niraparAdhI jIvoM ko mAranA to kyA para takalIpha taka bhI nahIM deMge aura Apase prArthanA karate haiM ki hamAre kiye huye pApa karma kisI prakAra se chuTa sakate hoM to Apa aisA upAya batalAyeM ki jisase hamAre pApoM kA kSaya ho jAya / ___ muniyoM ne kahA vIro ! Akhira to kSItraya, kSatrIya hI hote haiM / hameM bar3I khuzI hai ki Apa thor3e se upadeza se ThIka rAste para Agaye ho / Apako apane kRta karmoM kA kSaya hI karanA hai to jinendra bhagavAna ke kathana kiye dharma ko svIkAra kara usakA chArAdhana karo ki Apake kiye karmoM kA nAza ho jAyagA yaha kaha kara muniyoM ne apanI vidyA se kSatriyoM ke hAtha khulle kara diye ki ve apanI talavAreM myAna meM DAlakara muniyoM se pUchane lage ko zrApakA dharma to svIkAra karane ko hama loga taiyAra haiM para Apake dharma ke kyA niyama haiM ? aura usakI ArAdhanA kaise ho sakatI hai ? kRpA kara isa bAta ko hameM samajhAye / muniyoM ne zuddha deva guru dharma kA svarUpa batalAyA tatpazcAt gRhasthadharma ke bAraha vrata aura sAdhu dharma ke pAMca mahAvata ko isa prakAra samajhAyA ki ve samakitamUla jitane vrata suvidhA se pAla sake utane vrata dhAraNa kara muniyoM kA upakAra mAnate hue vandanakara apane sthAna cale gaye aura muni bhI apane sthAna para aaye| rAjaku~vAroM ko jainadharma kI dIkSA ] 743
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 298-310 varSa [ bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kA itihasa ___ jaba yugala muni sUrijI ke pAsa Aye aura saba hAla kaha sunAyA to sUrijI bahuta prasanna huye / kAraNa, kamAU pUna kisako pyAre nahIM lagate haiM / jaba ve yugala muniyoM ke banAye huye nUtana jaina saradAra sUri jI ke pAsa Aye aura donoM muniyoM kI khUba tArIpha kI ki pujyavara ! hama loga ajJAna ke vasa vicAre niraparAdhI prANiyoM ke prANa haraNa kara naraka jAne kI taiyAriyeM kara rahe the para kalyANa ho ApakA aura Apake ziSyoM kA ki hama logoM ko bacA liyaa| una kSatriyoM ne kucha ratnAdi sUrijI ke sAmane bheTa rakha kara prArthanA kI ki dayAlu ! yaha dravya hama Apa yA donoM muniyoM kI sevA meM bheMTa karanA cAhate haiM / garja ki ina donoM muniyoM ne hama logoM para bahuta upakAra kiyA hai ataH isako Apa svIkAra kaaveN| AcAryadeva ne socA ki yaha loga kitane bhadrika haiM aura inake dila meM deva guru dharma prati kitanI bhakti hai para dharma ke svarUpa ko nahIM jAnane se pAkhaNDi loga inake dravya ko haraNa kara apanI indriyoM kA poSaNa karate haiM / ataH sUrijI mahArAja ne pharamAyA ki mahAnubhAvoM / hama nimranthoM ko dravya se koI prayojana nahIM hai / yaha dravya to sAdhuoM ke liye ulaTA dUSaNarUpa hai / yadi isa dravya se kucha lAbha hotA to hama apane ghara kI lakSmI para lAta mAra kara yoga kyoM lete ? kSatriyoM ne kahA pUjya dayAlu ! yoga liyA to kyA huA hareka kArya ke lie kharca karane meM dravya kI to AvazyakatA rahatI hI hogI ? sUrijI-devAnupriya ! hamAre kisI bhI kArya ke lie dravya kI AvazvakatA nahIM rhtii| hama kevala madhukarI bhikSA se hI apanA jIvana nirvAha karate haiM hama hajAroM kosoM taka deza videza meM paidala bhramaNa karate haiM ataH savArI yA kirAe kI bhI hameM jarUrata nhiiN| vastra evaM bhikSA kI jisa samaya jarUrata ho tava gRhasthoM ke yahA~ se hama svayaM jAkara thor3A 2 le pAte haiM ki jisase gRhastha ko na to hamAre liye rasoI bananI par3e na unako kisI prakAra kI takalI hI uThAnI par3e aura hamArA gujAra bhI hojAya / aba Apa hI batalAie ki dUsare hamAre kyA kAya haiM ki jisake lie kharca evaM dravya kI AvazyakatA rahe ? kSatriyoM ne kahA ThIka guru mahArAja nagara meM to prApakA narbAha ho jAtA hogA para Apa saikar3oM sAdhu kisI choTe prAmaDai meM jA nikale vahA~ to rasoI banAnI hI par3atI hai na ? phira dravya binA kaise kAma calatA hogA ? sUrijI-abbala to hamAre sAdhu tapasyA karate haiM aura tapa karane meM ye zUravIra bhI hote haiM / kaI mAsa kaI 15 dina tathA choTI bar3I tapasyA kiyA karate haiM aura jahA~ bhikSA kA yoga nahIM bane vahA~ khuzI se tapovRddhi karate haiM aura yaha to hama yoga liyA isake pahile hI jAnate the ki hama yoga ArAma ke liye nahIM lete haiN| para khUba kaSTa sahana kara mokSa prApta karane ke liye hI lete haiN| dUsare sAdhu hokara dravya rakhate haiM unake pIche saikaDoM upAdhiyA~ khar3I hojAtI haiM ki ve yoga kA sAdhana kara hI nahIM sakate haiM / gRhastha loga isa dravya ko kisI zubha kArya meM lagAte haiM to usake lie bhUSaNa hai nahIM to naraka le jAne vAlA hI samajhanA cAhie ityAdi sUrijI ne khUba upadeza diyaa| kSatrIya sunakara Azcarya meM DUba gye| unhoMne socA ki aise nirlobhI mahAtmA to hamane saMsAra bhara meM Aja hI dekhe haiM / unhoMne punaH prArthanA kI ki he karuNAsindho ! hama to apane makAna se isa dravya ko Apake bheMTa karane ko hI lAye the| aba isako hama apane ghara meM to rakha hI nahIM sakate haiM / Apa hI pharamAiye hama isa dravya ko kyA kareM aura hamAre para mahAna upakAra karane vAle donoM muniyoM ko hama kyA bheTa deM ? 744 [ rAjakuMvara kI udAratA aura upadeza
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhasari kA jIvana ] [ osavAla saMvat 698-710 sUrijI-isa dravya ko zrApa jinamandiroM meM aSTAnhikA mahotsava vagairaha sukRta kAryoM meM lagA sakate ho aura Apake karAye isa mahotsava ke sAtha hama una donoM muniyoM ko ApakI yAdagIrI meM paNDita pada de sakate haiN| kSatriyoM ne sUrijI kA kahanA zirodhArya kara liyA aura jinamandiroM meM aThAI mahotsava karavAnA prArambha bhI kara diyA tatpazcAt una nUtana zrAvakoM ke bhAva bar3hAne ke liye tathA una yogya sAdhuoM kI yogyatA para una donoM muniyoM ko paNDita pada se vibhUSita banA diye| bAda sUrijI ne apane kaI sAdhuoM ko vahAM ThaharA kara Apane vahAM se vihAra kara diyA satyapura, candrAvatI, padmAvatI Adi nagaroM ke logoM ko dharmopadeza dete huye mindhabhUmi meM dharmapracAra karatehu vIrapura nagara meM pdhaare| yaha to hama pahile hI kaha Aye haiM ki pUrva jamAne meM jainAcAryoM kA vyAkhyAna mukhya tyAga vairAgya aura AtmakalyANa para vizeSa hotA thA yahI kAraNa thA ki janatA meM tyAga bhAvanA vizeSa rahatI thI / vIranagara meM bAppanAga gotriya gozala nAmaka saMTha ke rAhulI nAma kI bhAryA thI usake putra dharaNa ko dIkSA de usakA nAma jayAnaMda rakha diyA / tara zcAt sUrijI ne kaI arsA sindha meM vihAra kara dharmapracAra bar3hAyA / paTTAvanIkAroM ne Apake vihAra ke viSaya bahuta likhA hai| Apane kaI mumukSuoM ko dIkSA dI, kaI mandiroM kI pratiSTA karavAI, kaI tIrthoM kI yAtrA kI / bahuta ajainoM ko jainadharma meM dIkSita kara jaina saMkhyA ko bar3hAI ityAdi Apane apane zAsana samaya jainadharma ke utkarSa ko khUba bddh'aayaa| apane vihAra bhI khUba dUra dUra pradezoM taka kiyA thaa| pAMcAla pUrva vagairaha meM ghUmate ghUmate punaH marudhara meM padhAre / Apa apanI antimAvasthA meM nAgapura meM virAjate the| eka rAtri zrApa vicAra kara rahe the ki zAyad aba merA AyuSya bahuta najadIka hI ho, kisako suripada dUM ? itane meM to devI saccAyikA ne kahA pUjyavara ! muni jayAnanda Apake pada ko suzobhita karane vAlA sarvaguNa sampanna hai / ataH zrApa muni jayAnanda ko hI sUripada arpaNa kara dIrAveM : vasa sUrijI devI ke vacana ko 'tathA'stu' kaha svIkAra kara liyA aura dUsare dina saMgha aprezvaroM ko sUcita bhI kara diyA jisameM adityanAga gotriya zAha bherA ne sRriSada ke liye bar3e hI samAroha se mahotsava kiyA jisameM zAha bherA ne tIna lakSa dravya vyaya kiyA aura sUrijI ne muni jayAnanda ko sUripada dekara ApakA nAma yakSadevasUri rakha diyA / tatyazcAt sUrijI nirvRtibhAva kA sevana karate hue antima zakhanA meM laga gaye aura anta meM anazanavrata kI arAdhanA kara 27 dinoM ke anazana ke anta meM samAdhi-pUrvaka nAzavAna zarIra ko chor3a svarga padhAra gaye / AcAryazrI ke zAsana me mumukSuoM kI dIkSA 1-bhAdolA ke bhAdragotrI zAha nAthA ne dIkSA lii| 2 - nAirapura ke balAhagotrIya raghuvIra ne sUri0 dIkSA / 3-upakezapura ke zreSTigotrIya raghuvIra ne ,, ,, 4-kSatrIpurA ke zraSTigautrIya haradeva ne , 5-vijayapaTTana ke bAppanAga rAmA 6-zaMkhapura ke adityanAga lakhamaNa 7-mAMDavyapura ke bhAdragora nor3hA 8-- ghAToti ke virahago dhIrA ne , , sUrIzvarajI ke zAsana meM dIkSAe~] 745 ACAD TEACEAE
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 298-310 varSa [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa ayaw ayarayaw away any way 9-devapura ke carar3ago. dharaNa ne sUra. 10-dhaniyA ke sughar3ago. muMmala 11-dholAgar3ha ke sucaMtigo0 sAMvata 12-joganIpura ke mallago0 kumbhA / 13-~-tAbAvatI ke karaNATago0 karamaNa 14-pAlhiphA ke balahAgo. puMjA 15-khaTakuMpa ke vicaTago0 mUlA 16-bhavAnIpura ke brAhmaNa zaMkara / 17 -ahichatApurI ke suthAra saarNg| 18-mathurA ke kanojiyA sejapAla ne 19-vairATapura ke kupaDago0 muNjl| 0-siMhapura ke boharAgo. nArAyaNa 21-hastanApura ke bhAdrago0 nAgaketu 22-lohAkoTa ke kulabhadrago0 phAgu 23-zrInagara ke zrIzrImAla lalla 24--takSizAla __ke zrImAlavaMza lAkhaNa ne , 25-DiDupura ke prAgvaTavaMza desala ne , 26-metholI ke prAgvaTavaMza dIpA ne 27 -vIrapura ke zrImAlavaMza rANA ne 28-candAvatI ke prAgvaTavaMza catarA ne , 29--saupArapaTana ke laghuSTi cAmu ne ,, 30 - devapaTTana ke mallago0 kalyANa ne ,,,, 31--rAnakapura ke luMgago0 kurAzAha ne , , 32- harSapura ke sughaDago. bhImadeva ne , , inake alAve bahuta sI bahinoM ne tathA sUrijI ke ziSyoM ne bhI aneka prAnto meM aneka bhavyoM ko bhagavatI jaina dIkSA dekara unakA uddhAra kiyA / yahA~ to kevala thor3A sA nAma namUnA ke taura likha diyA hai| sUrIzvarajI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha 1-bhadrAvatI se bhAdragotrIya narasIMga ne zrI zatrujaya kA saMgha nikAlA 2- mAdaDI se adityanAga gautrIya zAha bhairA ne , , , 3 -vIrapura se ciMcaTa gautrIya zAha durjaNane , , 4--vAhoDI se bAppanAga gau0 zAha kalhaNa ne 5-kSatrIpurA se zreSTi go , urajAne 746 __ [ sUrijI ke zAsana meM tIrthoM ke saMgha
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ratnaprabhari kA jIvana ] [osavAla saMvat 698-710 6-hasAvalI se sucaMti gau0 zAha dharaNAnezrI zatrujaya kA saMgha nikAlA 7-durgApura se zrI zrImAla , mokalane 8-nandapura se bhUri gau0 , mauthA ne 9- upakezapura se bhAdra gau , kajala ne 10-vairATa nagarase balahA gau0 , kurbhA ne 11-citrakoTa se karaNATa gau0 , khetazIne 12- dazapura se kumaTa ta kumaTa gau0 / go0 , khImar3a ne 13-ujjainanagarIse brAhmaNavaMzI ., puruSotama ne 4i-mAlapurA se kSatriya vaMzI rAva , gehalar3A ne 65-DAmarelanagarase prAgvaTavaMzI , govIndane 16-takSizAla se prAgvaTavaMzI , gopAla ne 17-mugdhapura se zrImAla vaMzI , caMcaga ne 18-nAgapura se kanojiyA gau0 ,, catarAne 19-bhavAnIpura se laghu zreSTi gau0 , zAMkhalAne 20-upakezapura ke rAva dAhar3a kI putrI zRMgAra ne eka bar3A talAba khudAyA 21-nAgapura meM zreSTi nArAyaNa kI strI kaMkalI ne eka talAva khudAyA 22- bhedanIpura ke rAva hanumata kI putrI pepA ne eka kuvA khudavAyA 23-DiDUnagara ke bAppanAga dedAne dukAlameM eka bar3A talAva khudAyA 24-zivagar3ha ke maMtrI murAra saMgrAma meM paMcatva ko prApta huA usakI do striye satiyA~ huI jeTa vada 4 ke dina melA bharIje 25- mAThayapura ke DiDu meMkaraNa yuddha meM marA gayA jisakI strI sohAga satI huI mAgha zuddha 7 kA melA bharIje satI kI pUjA huve 26--sAraNI prAma kA rAba jujAra yuddha meM kAma AyA jisakI strI satI huI jisakA cAMtarA gAva se pUrva dizA meM eka koza dUra vahA~ melA bharatA hai / prAcArya zrI ke zAsana meM mandira mUrtiyoM kI pratiSTAeM 1-zrI zatrujaya para zAha nanda ne bhagavAn AdIzvara ke mandira kI pratiSTA karAI / 2-madhumati meM DiDu gautrIya zAha bhUtA ne mahAvIra mandira pratiSTAe / 3-kapIlapura meM kumaTa gau0 , zArdula ne , , 4-varddhamAnapura meM kanaujiya gau0, hemA ne pArzva0 , 5-rAvar3a meM AdityanAga0 , kurAne " " " 6-pundar3A meM bAppanAga gau0 , purAne mahAvIra , , 7-bhujapura meM caraDa gau0 , zurA ne , sUrijI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAe~] 747
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi0 saM0 298-310 varSa] [ bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA kA itihAsa 8- bhadrapura meM sughar3A gau0 zAha dAnA ne zAnti mahAvIra pratiSThAe 9-tanor3A meM malla gau0 , mAnA ne zAnti , 10-siddhapura meM bohArA gau0 , bhopAla ne AdIzvara , 11-AloTa meM taptabhaTa gau0 , gheghalA ne mahAvIra , 12- takSizila meM karaNATa gau0, DuMgara ne , , 13-zAlIpura meM balAha gau0 , nor3hA ne , " 14-lohAkoTa meM bhadra gau0 , naudhaNa ne , 15-mathurA meM kulabhadra gau0 , nAgar3a ne pArzva 16-zauryapura meM vIrahaTa gau0 , jogar3A ne " " 17-khaMDelA meM zrI zrImAla0 , jodhA ne 8-Amera meM zreSTi gau0 jasA ne 19-chatrapura meM coraliyA gau. , khUmA ne mahAvIra , 20.--caMderI meM suMcaMti gau , bAlar3A ne , 21-candrAvatI meM nAgar3a gau. , vohitya ne , " 22--rAmapura meM karaNATa gau0 , bhIma ne neminAtha ,, 23-pAlhikA meM karaNATa gau0 , lAbhA ne pArzvanAtha , 24--kIrAdapura meM ciMcaTa gau0 , rAvala ne , , 21-bInAtU meM cauraliyA0 , rANA ne mahAvIra / 26--mAdar3I meM rUpAvat , phUsA ne , 27-sojAlI meM maheseNA0 , phAgu ne , 28-pratApapura meM rAva , zrAdU ne zAnti 29--jaMgAlupura meM yAduvaMzI , pAbu ne , 3.--vikramapura meM adityanAga , U~kAra ne vImala 31--nAgapura meM sucaMti , ghoghar3a ne mahAvIra , 3:-rUNAvatI meM zrI zrImAla , chAhaDa ne , , 33--rAjapura meM zreSTi gau0 , chAjU ne " " " paTTa chabIsaveM ratnaprabhasUri, paMcama ratna pravIna the| jaise paMcAnana siMha ko dekhe vAdI saba bhaye dIna the / / deza videza meM vihAra karake, naye jaina banAte the| ugra vihArI zuddha AcArI, saMkhyA khUba bar3hAte the / // iti zrI bhagavAna pArzvanAtha ke 26 paTTapara prAcArya ratnaprabhasUri mahAprabhAvika AcArya huye // 748 [sUrijI ke zAsana meM mandiroM kI pratiSThAe~
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ Adarza priTiMga merA, kesaragaMja, ajamera /